summaryrefslogtreecommitdiff
path: root/61326-h/61326-h.htm
blob: db3f7f260d052b108705dfbbffde4b1ad1e57929 (plain) 
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
182
183
184
185
186
187
188
189
190
191
192
193
194
195
196
197
198
199
200
201
202
203
204
205
206
207
208
209
210
211
212
213
214
215
216
217
218
219
220
221
222
223
224
225
226
227
228
229
230
231
232
233
234
235
236
237
238
239
240
241
242
243
244
245
246
247
248
249
250
251
252
253
254
255
256
257
258
259
260
261
262
263
264
265
266
267
268
269
270
271
272
273
274
275
276
277
278
279
280
281
282
283
284
285
286
287
288
289
290
291
292
293
294
295
296
297
298
299
300
301
302
303
304
305
306
307
308
309
310
311
312
313
314
315
316
317
318
319
320
321
322
323
324
325
326
327
328
329
330
331
332
333
334
335
336
337
338
339
340
341
342
343
344
345
346
347
348
349
350
351
352
353
354
355
356
357
358
359
360
361
362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
386
387
388
389
390
391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
401
402
403
404
405
406
407
408
409
410
411
412
413
414
415
416
417
418
419
420
421
422
423
424
425
426
427
428
429
430
431
432
433
434
435
436
437
438
439
440
441
442
443
444
445
446
447
448
449
450
451
452
453
454
455
456
457
458
459
460
461
462
463
464
465
466
467
468
469
470
471
472
473
474
475
476
477
478
479
480
481
482
483
484
485
486
487
488
489
490
491
492
493
494
495
496
497
498
499
500
501
502
503
504
505
506
507
508
509
510
511
512
513
514
515
516
517
518
519
520
521
522
523
524
525
526
527
528
529
530
531
532
533
534
535
536
537
538
539
540
541
542
543
544
545
546
547
548
549
550
551
552
553
554
555
556
557
558
559
560
561
562
563
564
565
566
567
568
569
570
571
572
573
574
575
576
577
578
579
580
581
582
583
584
585
586
587
588
589
590
591
592
593
594
595
596
597
598
599
600
601
602
603
604
605
606
607
608
609
610
611
612
613
614
615
616
617
618
619
620
621
622
623
624
625
626
627
628
629
630
631
632
633
634
635
636
637
638
639
640
641
642
643
644
645
646
647
648
649
650
651
652
653
654
655
656
657
658
659
660
661
662
663
664
665
666
667
668
669
670
671
672
673
674
675
676
677
678
679
680
681
682
683
684
685
686
687
688
689
690
691
692
693
694
695
696
697
698
699
700
701
702
703
704
705
706
707
708
709
710
711
712
713
714
715
716
717
718
719
720
721
722
723
724
725
726
727
728
729
730
731
732
733
734
735
736
737
738
739
740
741
742
743
744
745
746
747
748
749
750
751
752
753
754
755
756
757
758
759
760
761
762
763
764
765
766
767
768
769
770
771
772
773
774
775
776
777
778
779
780
781
782
783
784
785
786
787
788
789
790
791
792
793
794
795
796
797
798
799
800
801
802
803
804
805
806
807
808
809
810
811
812
813
814
815
816
817
818
819
820
821
822
823
824
825
826
827
828
829
830
831
832
833
834
835
836
837
838
839
840
841
842
843
844
845
846
847
848
849
850
851
852
853
854
855
856
857
858
859
860
861
862
863
864
865
866
867
868
869
870
871
872
873
874
875
876
877
878
879
880
881
882
883
884
885
886
887
888
889
890
891
892
893
894
895
896
897
898
899
900
901
902
903
904
905
906
907
908
909
910
911
912
913
914
915
916
917
918
919
920
921
922
923
924
925
926
927
928
929
930
931
932
933
934
935
936
937
938
939
940
941
942
943
944
945
946
947
948
949
950
951
952
953
954
955
956
957
958
959
960
961
962
963
964
965
966
967
968
969
970
971
972
973
974
975
976
977
978
979
980
981
982
983
984
985
986
987
988
989
990
991
992
993
994
995
996
997
998
999
1000
1001
1002
1003
1004
1005
1006
1007
1008
1009
1010
1011
1012
1013
1014
1015
1016
1017
1018
1019
1020
1021
1022
1023
1024
1025
1026
1027
1028
1029
1030
1031
1032
1033
1034
1035
1036
1037
1038
1039
1040
1041
1042
1043
1044
1045
1046
1047
1048
1049
1050
1051
1052
1053
1054
1055
1056
1057
1058
1059
1060
1061
1062
1063
1064
1065
1066
1067
1068
1069
1070
1071
1072
1073
1074
1075
1076
1077
1078
1079
1080
1081
1082
1083
1084
1085
1086
1087
1088
1089
1090
1091
1092
1093
1094
1095
1096
1097
1098
1099
1100
1101
1102
1103
1104
1105
1106
1107
1108
1109
1110
1111
1112
1113
1114
1115
1116
1117
1118
1119
1120
1121
1122
1123
1124
1125
1126
1127
1128
1129
1130
1131
1132
1133
1134
1135
1136
1137
1138
1139
1140
1141
1142
1143
1144
1145
1146
1147
1148
1149
1150
1151
1152
1153
1154
1155
1156
1157
1158
1159
1160
1161
1162
1163
1164
1165
1166
1167
1168
1169
1170
1171
1172
1173
1174
1175
1176
1177
1178
1179
1180
1181
1182
1183
1184
1185
1186
1187
1188
1189
1190
1191
1192
1193
1194
1195
1196
1197
1198
1199
1200
1201
1202
1203
1204
1205
1206
1207
1208
1209
1210
1211
1212
1213
1214
1215
1216
1217
1218
1219
1220
1221
1222
1223
1224
1225
1226
1227
1228
1229
1230
1231
1232
1233
1234
1235
1236
1237
1238
1239
1240
1241
1242
1243
1244
1245
1246
1247
1248
1249
1250
1251
1252
1253
1254
1255
1256
1257
1258
1259
1260
1261
1262
1263
1264
1265
1266
1267
1268
1269
1270
1271
1272
1273
1274
1275
1276
1277
1278
1279
1280
1281
1282
1283
1284
1285
1286
1287
1288
1289
1290
1291
1292
1293
1294
1295
1296
1297
1298
1299
1300
1301
1302
1303
1304
1305
1306
1307
1308
1309
1310
1311
1312
1313
1314
1315
1316
1317
1318
1319
1320
1321
1322
1323
1324
1325
1326
1327
1328
1329
1330
1331
1332
1333
1334
1335
1336
1337
1338
1339
1340
1341
1342
1343
1344
1345
1346
1347
1348
1349
1350
1351
1352
1353
1354
1355
1356
1357
1358
1359
1360
1361
1362
1363
1364
1365
1366
1367
1368
1369
1370
1371
1372
1373
1374
1375
1376
1377
1378
1379
1380
1381
1382
1383
1384
1385
1386
1387
1388
1389
1390
1391
1392
1393
1394
1395
1396
1397
1398
1399
1400
1401
1402
1403
1404
1405
1406
1407
1408
1409
1410
1411
1412
1413
1414
1415
1416
1417
1418
1419
1420
1421
1422
1423
1424
1425
1426
1427
1428
1429
1430
1431
1432
1433
1434
1435
1436
1437
1438
1439
1440
1441
1442
1443
1444
1445
1446
1447
1448
1449
1450
1451
1452
1453
1454
1455
1456
1457
1458
1459
1460
1461
1462
1463
1464
1465
1466
1467
1468
1469
1470
1471
1472
1473
1474
1475
1476
1477
1478
1479
1480
1481
1482
1483
1484
1485
1486
1487
1488
1489
1490
1491
1492
1493
1494
1495
1496
1497
1498
1499
1500
1501
1502
1503
1504
1505
1506
1507
1508
1509
1510
1511
1512
1513
1514
1515
1516
1517
1518
1519
1520
1521
1522
1523
1524
1525
1526
1527
1528
1529
1530
1531
1532
1533
1534
1535
1536
1537
1538
1539
1540
1541
1542
1543
1544
1545
1546
1547
1548
1549
1550
1551
1552
1553
1554
1555
1556
1557
1558
1559
1560
1561
1562
1563
1564
1565
1566
1567
1568
1569
1570
1571
1572
1573
1574
1575
1576
1577
1578
1579
1580
1581
1582
1583
1584
1585
1586
1587
1588
1589
1590
1591
1592
1593
1594
1595
1596
1597
1598
1599
1600
1601
1602
1603
1604
1605
1606
1607
1608
1609
1610
1611
1612
1613
1614
1615
1616
1617
1618
1619
1620
1621
1622
1623
1624
1625
1626
1627
1628
1629
1630
1631
1632
1633
1634
1635
1636
1637
1638
1639
1640
1641
1642
1643
1644
1645
1646
1647
1648
1649
1650
1651
1652
1653
1654
1655
1656
1657
1658
1659
1660
1661
1662
1663
1664
1665
1666
1667
1668
1669
1670
1671
1672
1673
1674
1675
1676
1677
1678
1679
1680
1681
1682
1683
1684
1685
1686
1687
1688
1689
1690
1691
1692
1693
1694
1695
1696
1697
1698
1699
1700
1701
1702
1703
1704
1705
1706
1707
1708
1709
1710
1711
1712
1713
1714
1715
1716
1717
1718
1719
1720
1721
1722
1723
1724
1725
1726
1727
1728
1729
1730
1731
1732
1733
1734
1735
1736
1737
1738
1739
1740
1741
1742
1743
1744
1745
1746
1747
1748
1749
1750
1751
1752
1753
1754
1755
1756
1757
1758
1759
1760
1761
1762
1763
1764
1765
1766
1767
1768
1769
1770
1771
1772
1773
1774
1775
1776
1777
1778
1779
1780
1781
1782
1783
1784
1785
1786
1787
1788
1789
1790
1791
1792
1793
1794
1795
1796
1797
1798
1799
1800
1801
1802
1803
1804
1805
1806
1807
1808
1809
1810
1811
1812
1813
1814
1815
1816
1817
1818
1819
1820
1821
1822
1823
1824
1825
1826
1827
1828
1829
1830
1831
1832
1833
1834
1835
1836
1837
1838
1839
1840
1841
1842
1843
1844
1845
1846
1847
1848
1849
1850
1851
1852
1853
1854
1855
1856
1857
1858
1859
1860
1861
1862
1863
1864
1865
1866
1867
1868
1869
1870
1871
1872
1873
1874
1875
1876
1877
1878
1879
1880
1881
1882
1883
1884
1885
1886
1887
1888
1889
1890
1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900
1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907
1908
1909
1910
1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920
1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940
1941
1942
1943
1944
1945
1946
1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040
2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050
2051
2052
2053
2054
2055
2056
2057
2058
2059
2060
2061
2062
2063
2064
2065
2066
2067
2068
2069
2070
2071
2072
2073
2074
2075
2076
2077
2078
2079
2080
2081
2082
2083
2084
2085
2086
2087
2088
2089
2090
2091
2092
2093
2094
2095
2096
2097
2098
2099
2100
2101
2102
2103
2104
2105
2106
2107
2108
2109
2110
2111
2112
2113
2114
2115
2116
2117
2118
2119
2120
2121
2122
2123
2124
2125
2126
2127
2128
2129
2130
2131
2132
2133
2134
2135
2136
2137
2138
2139
2140
2141
2142
2143
2144
2145
2146
2147
2148
2149
2150
2151
2152
2153
2154
2155
2156
2157
2158
2159
2160
2161
2162
2163
2164
2165
2166
2167
2168
2169
2170
2171
2172
2173
2174
2175
2176
2177
2178
2179
2180
2181
2182
2183
2184
2185
2186
2187
2188
2189
2190
2191
2192
2193
2194
2195
2196
2197
2198
2199
2200
2201
2202
2203
2204
2205
2206
2207
2208
2209
2210
2211
2212
2213
2214
2215
2216
2217
2218
2219
2220
2221
2222
2223
2224
2225
2226
2227
2228
2229
2230
2231
2232
2233
2234
2235
2236
2237
2238
2239
2240
2241
2242
2243
2244
2245
2246
2247
2248
2249
2250
2251
2252
2253
2254
2255
2256
2257
2258
2259
2260
2261
2262
2263
2264
2265
2266
2267
2268
2269
2270
2271
2272
2273
2274
2275
2276
2277
2278
2279
2280
2281
2282
2283
2284
2285
2286
2287
2288
2289
2290
2291
2292
2293
2294
2295
2296
2297
2298
2299
2300
2301
2302
2303
2304
2305
2306
2307
2308
2309
2310
2311
2312
2313
2314
2315
2316
2317
2318
2319
2320
2321
2322
2323
2324
2325
2326
2327
2328
2329
2330
2331
2332
2333
2334
2335
2336
2337
2338
2339
2340
2341
2342
2343
2344
2345
2346
2347
2348
2349
2350
2351
2352
2353
2354
2355
2356
2357
2358
2359
2360
2361
2362
2363
2364
2365
2366
2367
2368
2369
2370
2371
2372
2373
2374
2375
2376
2377
2378
2379
2380
2381
2382
2383
2384
2385
2386
2387
2388
2389
2390
2391
2392
2393
2394
2395
2396
2397
2398
2399
2400
2401
2402
2403
2404
2405
2406
2407
2408
2409
2410
2411
2412
2413
2414
2415
2416
2417
2418
2419
2420
2421
2422
2423
2424
2425
2426
2427
2428
2429
2430
2431
2432
2433
2434
2435
2436
2437
2438
2439
2440
2441
2442
2443
2444
2445
2446
2447
2448
2449
2450
2451
2452
2453
2454
2455
2456
2457
2458
2459
2460
2461
2462
2463
2464
2465
2466
2467
2468
2469
2470
2471
2472
2473
2474
2475
2476
2477
2478
2479
2480
2481
2482
2483
2484
2485
2486
2487
2488
2489
2490
2491
2492
2493
2494
2495
2496
2497
2498
2499
2500
2501
2502
2503
2504
2505
2506
2507
2508
2509
2510
2511
2512
2513
2514
2515
2516
2517
2518
2519
2520
2521
2522
2523
2524
2525
2526
2527
2528
2529
2530
2531
2532
2533
2534
2535
2536
2537
2538
2539
2540
2541
2542
2543
2544
2545
2546
2547
2548
2549
2550
2551
2552
2553
2554
2555
2556
2557
2558
2559
2560
2561
2562
2563
2564
2565
2566
2567
2568
2569
2570
2571
2572
2573
2574
2575
2576
2577
2578
2579
2580
2581
2582
2583
2584
2585
2586
2587
2588
2589
2590
2591
2592
2593
2594
2595
2596
2597
2598
2599
2600
2601
2602
2603
2604
2605
2606
2607
2608
2609
2610
2611
2612
2613
2614
2615
2616
2617
2618
2619
2620
2621
2622
2623
2624
2625
2626
2627
2628
2629
2630
2631
2632
2633
2634
2635
2636
2637
2638
2639
2640
2641
2642
2643
2644
2645
2646
2647
2648
2649
2650
2651
2652
2653
2654
2655
2656
2657
2658
2659
2660
2661
2662
2663
2664
2665
2666
2667
2668
2669
2670
2671
2672
2673
2674
2675
2676
2677
2678
2679
2680
2681
2682
2683
2684
2685
2686
2687
2688
2689
2690
2691
2692
2693
2694
2695
2696
2697
2698
2699
2700
2701
2702
2703
2704
2705
2706
2707
2708
2709
2710
2711
2712
2713
2714
2715
2716
2717
2718
2719
2720
2721
2722
2723
2724
2725
2726
2727
2728
2729
2730
2731
2732
2733
2734
2735
2736
2737
2738
2739
2740
2741
2742
2743
2744
2745
2746
2747
2748
2749
2750
2751
2752
2753
2754
2755
2756
2757
2758
2759
2760
2761
2762
2763
2764
2765
2766
2767
2768
2769
2770
2771
2772
2773
2774
2775
2776
2777
2778
2779
2780
2781
2782
2783
2784
2785
2786
2787
2788
2789
2790
2791
2792
2793
2794
2795
2796
2797
2798
2799
2800
2801
2802
2803
2804
2805
2806
2807
2808
2809
2810
2811
2812
2813
2814
2815
2816
2817
2818
2819
2820
2821
2822
2823
2824
2825
2826
2827
2828
2829
2830
2831
2832
2833
2834
2835
2836
2837
2838
2839
2840
2841
2842
2843
2844
2845
2846
2847
2848
2849
2850
2851
2852
2853
2854
2855
2856
2857
2858
2859
2860
2861
2862
2863
2864
2865
2866
2867
2868
2869
2870
2871
2872
2873
2874
2875
2876
2877
2878
2879
2880
2881
2882
2883
2884
2885
2886
2887
2888
2889
2890
2891
2892
2893
2894
2895
2896
2897
2898
2899
2900
2901
2902
2903
2904
2905
2906
2907
2908
2909
2910
2911
2912
2913
2914
2915
2916
2917
2918
2919
2920
2921
2922
2923
2924
2925
2926
2927
2928
2929
2930
2931
2932
2933
2934
2935
2936
2937
2938
2939
2940
2941
2942
2943
2944
2945
2946
2947
2948
2949
2950
2951
2952
2953
2954
2955
2956
2957
2958
2959
2960
2961
2962
2963
2964
2965
2966
2967
2968
2969
2970
2971
2972
2973
2974
2975
2976
2977
2978
2979
2980
2981
2982
2983
2984
2985
2986
2987
2988
2989
2990
2991
2992
2993
2994
2995
2996
2997
2998
2999
3000
3001
3002
3003
3004
3005
3006
3007
3008
3009
3010
3011
3012
3013
3014
3015
3016
3017
3018
3019
3020
3021
3022
3023
3024
3025
3026
3027
3028
3029
3030
3031
3032
3033
3034
3035
3036
3037
3038
3039
3040
3041
3042
3043
3044
3045
3046
3047
3048
3049
3050
3051
3052
3053
3054
3055
3056
3057
3058
3059
3060
3061
3062
3063
3064
3065
3066
3067
3068
3069
3070
3071
3072
3073
3074
3075
3076
3077
3078
3079
3080
3081
3082
3083
3084
3085
3086
3087
3088
3089
3090
3091
3092
3093
3094
3095
3096
3097
3098
3099
3100
3101
3102
3103
3104
3105
3106
3107
3108
3109
3110
3111
3112
3113
3114
3115
3116
3117
3118
3119
3120
3121
3122
3123
3124
3125
3126
3127
3128
3129
3130
3131
3132
3133
3134
3135
3136
3137
3138
3139
3140
3141
3142
3143
3144
3145
3146
3147
3148
3149
3150
3151
3152
3153
3154
3155
3156
3157
3158
3159
3160
3161
3162
3163
3164
3165
3166
3167
3168
3169
3170
3171
3172
3173
3174
3175
3176
3177
3178
3179
3180
3181
3182
3183
3184
3185
3186
3187
3188
3189
3190
3191
3192
3193
3194
3195
3196
3197
3198
3199
3200
3201
3202
3203
3204
3205
3206
3207
3208
3209
3210
3211
3212
3213
3214
3215
3216
3217
3218
3219
3220
3221
3222
3223
3224
3225
3226
3227
3228
3229
3230
3231
3232
3233
3234
3235
3236
3237
3238
3239
3240
3241
3242
3243
3244
3245
3246
3247
3248
3249
3250
3251
3252
3253
3254
3255
3256
3257
3258
3259
3260
3261
3262
3263
3264
3265
3266
3267
3268
3269
3270
3271
3272
3273
3274
3275
3276
3277
3278
3279
3280
3281
3282
3283
3284
3285
3286
3287
3288
3289
3290
3291
3292
3293
3294
3295
3296
3297
3298
3299
3300
3301
3302
3303
3304
3305
3306
3307
3308
3309
3310
3311
3312
3313
3314
3315
3316
3317
3318
3319
3320
3321
3322
3323
3324
3325
3326
3327
3328
3329
3330
3331
3332
3333
3334
3335
3336
3337
3338
3339
3340
3341
3342
3343
3344
3345
3346
3347
3348
3349
3350
3351
3352
3353
3354
3355
3356
3357
3358
3359
3360
3361
3362
3363
3364
3365
3366
3367
3368
3369
3370
3371
3372
3373
3374
3375
3376
3377
3378
3379
3380
3381
3382
3383
3384
3385
3386
3387
3388
3389
3390
3391
3392
3393
3394
3395
3396
3397
3398
3399
3400
3401
3402
3403
3404
3405
3406
3407
3408
3409
3410
3411
3412
3413
3414
3415
3416
3417
3418
3419
3420
3421
3422
3423
3424
3425
3426
3427
3428
3429
3430
3431
3432
3433
3434
3435
3436
3437
3438
3439
3440
3441
3442
3443
3444
3445
3446
3447
3448
3449
3450
3451
3452
3453
3454
3455
3456
3457
3458
3459
3460
3461
3462
3463
3464
3465
3466
3467
3468
3469
3470
3471
3472
3473
3474
3475
3476
3477
3478
3479
3480
3481
3482
3483
3484
3485
3486
3487
3488
3489
3490
3491
3492
3493
3494
3495
3496
3497
3498
3499
3500
3501
3502
3503
3504
3505
3506
3507
3508
3509
3510
3511
3512
3513
3514
3515
3516
3517
3518
3519
3520
3521
3522
3523
3524
3525
3526
3527
3528
3529
3530
3531
3532
3533
3534
3535
3536
3537
3538
3539
3540
3541
3542
3543
3544
3545
3546
3547
3548
3549
3550
3551
3552
3553
3554
3555
3556
3557
3558
3559
3560
3561
3562
3563
3564
3565
3566
3567
3568
3569
3570
3571
3572
3573
3574
3575
3576
3577
3578
3579
3580
3581
3582
3583
3584
3585
3586
3587
3588
3589
3590
3591
3592
3593
3594
3595
3596
3597
3598
3599
3600
3601
3602
3603
3604
3605
3606
3607
3608
3609
3610
3611
3612
3613
3614
3615
3616
3617
3618
3619
3620
3621
3622
3623
3624
3625
3626
3627
3628
3629
3630
3631
3632
3633
3634
3635
3636
3637
3638
3639
3640
3641
3642
3643
3644
3645
3646
3647
3648
3649
3650
3651
3652
3653
3654
3655
3656
3657
3658
3659
3660
3661
3662
3663
3664
3665
3666
3667
3668
3669
3670
3671
3672
3673
3674
3675
3676
3677
3678
3679
3680
3681
3682
3683
3684
3685
3686
3687
3688
3689
3690
3691
3692
3693
3694
3695
3696
3697
3698
3699
3700
3701
3702
3703
3704
3705
3706
3707
3708
3709
3710
3711
3712
3713
3714
3715
3716
3717
3718
3719
3720
3721
3722
3723
3724
3725
3726
3727
3728
3729
3730
3731
3732
3733
3734
3735
3736
3737
3738
3739
3740
3741
3742
3743
3744
3745
3746
3747
3748
3749
3750
3751
3752
3753
3754
3755
3756
3757
3758
3759
3760
3761
3762
3763
3764
3765
3766
3767
3768
3769
3770
3771
3772
3773
3774
3775
3776
3777
3778
3779
3780
3781
3782
3783
3784
3785
3786
3787
3788
3789
3790
3791
3792
3793
3794
3795
3796
3797
3798
3799
3800
3801
3802
3803
3804
3805
3806
3807
3808
3809
3810
3811
3812
3813
3814
3815
3816
3817
3818
3819
3820
3821
3822
3823
3824
3825
3826
3827
3828
3829
3830
3831
3832
3833
3834
3835
3836
3837
3838
3839
3840
3841
3842
3843
3844
3845
3846
3847
3848
3849
3850
3851
3852
3853
3854
3855
3856
3857
3858
3859
3860
3861
3862
3863
3864
3865
3866
3867
3868
3869
3870
3871
3872
3873
3874
3875
3876
3877
3878
3879
3880
3881
3882
3883
3884
3885
3886
3887
3888
3889
3890
3891
3892
3893
3894
3895
3896
3897
3898
3899
3900
3901
3902
3903
3904
3905
3906
3907
3908
3909
3910
3911
3912
3913
3914
3915
3916
3917
3918
3919
3920
3921
3922
3923
3924
3925
3926
3927
3928
3929
3930
3931
3932
3933
3934
3935
3936
3937
3938
3939
3940
3941
3942
3943
3944
3945
3946
3947
3948
3949
3950
3951
3952
3953
3954
3955
3956
3957
3958
3959
3960
3961
3962
3963
3964
3965
3966
3967
3968
3969
3970
3971
3972
3973
3974
3975
3976
3977
3978
3979
3980
3981
3982
3983
3984
3985
3986
3987
3988
3989
3990
3991
3992
3993
3994
3995
3996
3997
3998
3999
4000
4001
4002
4003
4004
4005
4006
4007
4008
4009
4010
4011
4012
4013
4014
4015
4016
4017
4018
4019
4020
4021
4022
4023
4024
4025
4026
4027
4028
4029
4030
4031
4032
4033
4034
4035
4036
4037
4038
4039
4040
4041
4042
4043
4044
4045
4046
4047
4048
4049
4050
4051
4052
4053
4054
4055
4056
4057
4058
4059
4060
4061
4062
4063
4064
4065
4066
4067
4068
4069
4070
4071
4072
4073
4074
4075
4076
4077
4078
4079
4080
4081
4082
4083
4084
4085
4086
4087
4088
4089
4090
4091
4092
4093
4094
4095
4096
4097
4098
4099
4100
4101
4102
4103
4104
4105
4106
4107
4108
4109
4110
4111
4112
4113
4114
4115
4116
4117
4118
4119
4120
4121
4122
4123
4124
4125
4126
4127
4128
4129
4130
4131
4132
4133
4134
4135
4136
4137
4138
4139
4140
4141
4142
4143
4144
4145
4146
4147
4148
4149
4150
4151
4152
4153
4154
4155
4156
4157
4158
4159
4160
4161
4162
4163
4164
4165
4166
4167
4168
4169
4170
4171
4172
4173
4174
4175
4176
4177
4178
4179
4180
4181
4182
4183
4184
4185
4186
4187
4188
4189
4190
4191
4192
4193
4194
4195
4196
4197
4198
4199
4200
4201
4202
4203
4204
4205
4206
4207
4208
4209
4210
4211
4212
4213
4214
4215
4216
4217
4218
4219
4220
4221
4222
4223
4224
4225
4226
4227
4228
4229
4230
4231
4232
4233
4234
4235
4236
4237
4238
4239
4240
4241
4242
4243
4244
4245
4246
4247
4248
4249
4250
4251
4252
4253
4254
4255
4256
4257
4258
4259
4260
4261
4262
4263
4264
4265
4266
4267
4268
4269
4270
4271
4272
4273
4274
4275
4276
4277
4278
4279
4280
4281
4282
4283
4284
4285
4286
4287
4288
4289
4290
4291
4292
4293
4294
4295
4296
4297
4298
4299
4300
4301
4302
4303
4304
4305
4306
4307
4308
4309
4310
4311
4312
4313
4314
4315
4316
4317
4318
4319
4320
4321
4322
4323
4324
4325
4326
4327
4328
4329
4330
4331
4332
4333
4334
4335
4336
4337
4338
4339
4340
4341
4342
4343
4344
4345
4346
4347
4348
4349
4350
4351
4352
4353
4354
4355
4356
4357
4358
4359
4360
4361
4362
4363
4364
4365
4366
4367
4368
4369
4370
4371
4372
4373
4374
4375
4376
4377
4378
4379
4380
4381
4382
4383
4384
4385
4386
4387
4388
4389
4390
4391
4392
4393
4394
4395
4396
4397
4398
4399
4400
4401
4402
4403
4404
4405
4406
4407
4408
4409
4410
4411
4412
4413
4414
4415
4416
4417
4418
4419
4420
4421
4422
4423
4424
4425
4426
4427
4428
4429
4430
4431
4432
4433
4434
4435
4436
4437
4438
4439
4440
4441
4442
4443
4444
4445
4446
4447
4448
4449
4450
4451
4452
4453
4454
4455
4456
4457
4458
4459
4460
4461
4462
4463
4464
4465
4466
4467
4468
4469
4470
4471
4472
4473
4474
4475
4476
4477
4478
4479
4480
4481
4482
4483
4484
4485
4486
4487
4488
4489
4490
4491
4492
4493
4494
4495
4496
4497
4498
4499
4500
4501
4502
4503
4504
4505
4506
4507
4508
4509
4510
4511
4512
4513
4514
4515
4516
4517
4518
4519
4520
4521
4522
4523
4524
4525
4526
4527
4528
4529
4530
4531
4532
4533
4534
4535
4536
4537
4538
4539
4540
4541
4542
4543
4544
4545
4546
4547
4548
4549
4550
4551
4552
4553
4554
4555
4556
4557
4558
4559
4560
4561
4562
4563
4564
4565
4566
4567
4568
4569
4570
4571
4572
4573
4574
4575
4576
4577
4578
4579
4580
4581
4582
4583
4584
4585
4586
4587
4588
4589
4590
4591
4592
4593
4594
4595
4596
4597
4598
4599
4600
4601
4602
4603
4604
4605
4606
4607
4608
4609
4610
4611
4612
4613
4614
4615
4616
4617
4618
4619
4620
4621
4622
4623
4624
4625
4626
4627
4628
4629
4630
4631
4632
4633
4634
4635
4636
4637
4638
4639
4640
4641
4642
4643
4644
4645
4646
4647
4648
4649
4650
4651
4652
4653
4654
4655
4656
4657
4658
4659
4660
4661
4662
4663
4664
4665
4666
4667
4668
4669
4670
4671
4672
4673
4674
4675
4676
4677
4678
4679
4680
4681
4682
4683
4684
4685
4686
4687
4688
4689
4690
4691
4692
4693
4694
4695
4696
4697
4698
4699
4700
4701
4702
4703
4704
4705
4706
4707
4708
4709
4710
4711
4712
4713
4714
4715
4716
4717
4718
4719
4720
4721
4722
4723
4724
4725
4726
4727
4728
4729
4730
4731
4732
4733
4734
4735
4736
4737
4738
4739
4740
4741
4742
4743
4744
4745
4746
4747
4748
4749
4750
4751
4752
4753
4754
4755
4756
4757
4758
4759
4760
4761
4762
4763
4764
4765
4766
4767
4768
4769
4770
4771
4772
4773
4774
4775
4776
4777
4778
4779
4780
4781
4782
4783
4784
4785
4786
4787
4788
4789
4790
4791
4792
4793
4794
4795
4796
4797
4798
4799
4800
4801
4802
4803
4804
4805
4806
4807
4808
4809
4810
4811
4812
4813
4814
4815
4816
4817
4818
4819
4820
4821
4822
4823
4824
4825
4826
4827
4828
4829
4830
4831
4832
4833
4834
4835
4836
4837
4838
4839
4840
4841
4842
4843
4844
4845
4846
4847
4848
4849
4850
4851
4852
4853
4854
4855
4856
4857
4858
4859
4860
4861
4862
4863
4864
4865
4866
4867
4868
4869
4870
4871
4872
4873
4874
4875
4876
4877
4878
4879
4880
4881
4882
4883
4884
4885
4886
4887
4888
4889
4890
4891
4892
4893
4894
4895
4896
4897
4898
4899
4900
4901
4902
4903
4904
4905
4906
4907
4908
4909
4910
4911
4912
4913
4914
4915
4916
4917
4918
4919
4920
4921
4922
4923
4924
4925
4926
4927
4928
4929
4930
4931
4932
4933
4934
4935
4936
4937
4938
4939
4940
4941
4942
4943
4944
4945
4946
4947
4948
4949
4950
4951
4952
4953
4954
4955
4956
4957
4958
4959
4960
4961
4962
4963
4964
4965
4966
4967
4968
4969
4970
4971
4972
4973
4974
4975
4976
4977
4978
4979
4980
4981
4982
4983
4984
4985
4986
4987
4988
4989
4990
4991
4992
4993
4994
4995
4996
4997
4998
4999
5000
5001
5002
5003
5004
5005
5006
5007
5008
5009
5010
5011
5012
5013
5014
5015
5016
5017
5018
5019
5020
5021
5022
5023
5024
5025
5026
5027
5028
5029
5030
5031
5032
5033
5034
5035
5036
5037
5038
5039
5040
5041
5042
5043
5044
5045
5046
5047
5048
5049
5050
5051
5052
5053
5054
5055
5056
5057
5058
5059
5060
5061
5062
5063
5064
5065
5066
5067
5068
5069
5070
5071
5072
5073
5074
5075
5076
5077
5078
5079
5080
5081
5082
5083
5084
5085
5086
5087
5088
5089
5090
5091
5092
5093
5094
5095
5096
5097
5098
5099
5100
5101
5102
5103
5104
5105
5106
5107
5108
5109
5110
5111
5112
5113
5114
5115
5116
5117
5118
5119
5120
5121
5122
5123
5124
5125
5126
5127
5128
5129
5130
5131
5132
5133
5134
5135
5136
5137
5138
5139
5140
5141
5142
5143
5144
5145
5146
5147
5148
5149
5150
5151
5152
5153
5154
5155
5156
5157
5158
5159
5160
5161
5162
5163
5164
5165
5166
5167
5168
5169
5170
5171
5172
5173
5174
5175
5176
5177
5178
5179
5180
5181
5182
5183
5184
5185
5186
5187
5188
5189
5190
5191
5192
5193
5194
5195
5196
5197
5198
5199
5200
5201
5202
5203
5204
5205
5206
5207
5208
5209
5210
5211
5212
5213
5214
5215
5216
5217
5218
5219
5220
5221
5222
5223
5224
5225
5226
5227
5228
5229
5230
5231
5232
5233
5234
5235
5236
5237
5238
5239
5240
5241
5242
5243
5244
5245
5246
5247
5248
5249
5250
5251
5252
5253
5254
5255
5256
5257
5258
5259
5260
5261
5262
5263
5264
5265
5266
5267
5268
5269
5270
5271
5272
5273
5274
5275
5276
5277
5278
5279
5280
5281
5282
5283
5284
5285
5286
5287
5288
5289
5290
5291
5292
5293
5294
5295
5296
5297
5298
5299
5300
5301
5302
5303
5304
5305
5306
5307
5308
5309
5310
5311
5312
5313
5314
5315
5316
5317
5318
5319
5320
5321
5322
5323
5324
5325
5326
5327
5328
5329
5330
5331
5332
5333
5334
5335
5336
5337
5338
5339
5340
5341
5342
5343
5344
5345
5346
5347
5348
5349
5350
5351
5352
5353
5354
5355
5356
5357
5358
5359
5360
5361
5362
5363
5364
5365
5366
5367
5368
5369
5370
5371
5372
5373
5374
5375
5376
5377
5378
5379
5380
5381
5382
5383
5384
5385
5386
5387
5388
5389
5390
5391
5392
5393
5394
5395
5396
5397
5398
5399
5400
5401
5402
5403
5404
5405
5406
5407
5408
5409
5410
5411
5412
5413
5414
5415
5416
5417
5418
5419
5420
5421
5422
5423
5424
5425
5426
5427
5428
5429
5430
5431
5432
5433
5434
5435
5436
5437
5438
5439
5440
5441
5442
5443
5444
5445
5446
5447
5448
5449
5450
5451
5452
5453
5454
5455
5456
5457
5458
5459
5460
5461
5462
5463
5464
5465
5466
5467
5468
5469
5470
5471
5472
5473
5474
5475
5476
5477
5478
5479
5480
5481
5482
5483
5484
5485
5486
5487
5488
5489
5490
5491
5492
5493
5494
5495
5496
5497
5498
5499
5500
5501
5502
5503
5504
5505
5506
5507
5508
5509
5510
5511
5512
5513
5514
5515
5516
5517
5518
5519
5520
5521
5522
5523
5524
5525
5526
5527
5528
5529
5530
5531
5532
5533
5534
5535
5536
5537
5538
5539
5540
5541
5542
5543
5544
5545
5546
5547
5548
5549
5550
5551
5552
5553
5554
5555
5556
5557
5558
5559
5560
5561
5562
5563
5564
5565
5566
5567
5568
5569
5570
5571
5572
5573
5574
5575
5576
5577
5578
5579
5580
5581
5582
5583
5584
5585
5586
5587
5588
5589
5590
5591
5592
5593
5594
5595
5596
5597
5598
5599
5600
5601
5602
5603
5604
5605
5606
5607
5608
5609
5610
5611
5612
5613
5614
5615
5616
5617
5618
5619
5620
5621
5622
5623
5624
5625
5626
5627
5628
5629
5630
5631
5632
5633
5634
5635
5636
5637
5638
5639
5640
5641
5642
5643
5644
5645
5646
5647
5648
5649
5650
5651
5652
5653
5654
5655
5656
5657
5658
5659
5660
5661
5662
5663
5664
5665
5666
5667
5668
5669
5670
5671
5672
5673
5674
5675
5676
5677
5678
5679
5680
5681
5682
5683
5684
5685
5686
5687
5688
5689
5690
5691
5692
5693
5694
5695
5696
5697
5698
5699
5700
5701
5702
5703
5704
5705
5706
5707
5708
5709
5710
5711
5712
5713
5714
5715
5716
5717
5718
5719
5720
5721
5722
5723
5724
5725
5726
5727
5728
5729
5730
5731
5732
5733
5734
5735
5736
5737
5738
5739
5740
5741
5742
5743
5744
5745
5746
5747
5748
5749
5750
5751
5752
5753
5754
5755
5756
5757
5758
5759
5760
5761
5762
5763
5764
5765
5766
5767
5768
5769
5770
5771
5772
5773
5774
5775
5776
5777
5778
5779
5780
5781
5782
5783
5784
5785
5786
5787
5788
5789
5790
5791
5792
5793
5794
5795
5796
5797
5798
5799
5800
5801
5802
5803
5804
5805
5806
5807
5808
5809
5810
5811
5812
5813
5814
5815
5816
5817
5818
5819
5820
5821
5822
5823
5824
5825
5826
5827
5828
5829
5830
5831
5832
5833
5834
5835
5836
5837
5838
5839
5840
5841
5842
5843
5844
5845
5846
5847
5848
5849
5850
5851
5852
5853
5854
5855
5856
5857
5858
5859
5860
5861
5862
5863
5864
5865
5866
5867
5868
5869
5870
5871
5872
5873
5874
5875
5876
5877
5878
5879
5880
5881
5882
5883
5884
5885
5886
5887
5888
5889
5890
5891
5892
5893
5894
5895
5896
5897
5898
5899
5900
5901
5902
5903
5904
5905
5906
5907
5908
5909
5910
5911
5912
5913
5914
5915
5916
5917
5918
5919
5920
5921
5922
5923
5924
5925
5926
5927
5928
5929
5930
5931
5932
5933
5934
5935
5936
5937
5938
5939
5940
5941
5942
5943
5944
5945
5946
5947
5948
5949
5950
5951
5952
5953
5954
5955
5956
5957
5958
5959
5960
5961
5962
5963
5964
5965
5966
5967
5968
5969
5970
5971
5972
5973
5974
5975
5976
5977
5978
5979
5980
5981
5982
5983
5984
5985
5986
5987
5988
5989
5990
5991
5992
5993
5994
5995
5996
5997
5998
5999
6000
6001
6002
6003
6004
6005
6006
6007
6008
6009
6010
6011
6012
6013
6014
6015
6016
6017
6018
6019
6020
6021
6022
6023
6024
6025
6026
6027
6028
6029
6030
6031
6032
6033
6034
6035
6036
6037
6038
6039
6040
6041
6042
6043
6044
6045
6046
6047
6048
6049
6050
6051
6052
6053
6054
6055
6056
6057
6058
6059
6060
6061
6062
6063
6064
6065
6066
6067
6068
6069
6070
6071
6072
6073
6074
6075
6076
6077
6078
6079
6080
6081
6082
6083
6084
6085
6086
6087
6088
6089
6090
6091
6092
6093
6094
6095
6096
6097
6098
6099
6100
6101
6102
6103
6104
6105
6106
6107
6108
6109
6110
6111
6112
6113
6114
6115
6116
6117
6118
6119
6120
6121
6122
6123
6124
6125
6126
6127
6128
6129
6130
6131
6132
6133
6134
6135
6136
6137
6138
6139
6140
6141
6142
6143
6144
6145
6146
6147
6148
6149
6150
6151
6152
6153
6154
6155
6156
6157
6158
6159
6160
6161
6162
6163
6164
6165
6166
6167
6168
6169
6170
6171
6172
6173
6174
6175
6176
6177
6178
6179
6180
6181
6182
6183
6184
6185
6186
6187
6188
6189
6190
6191
6192
6193
6194
6195
6196
6197
6198
6199
6200
6201
6202
6203
6204
6205
6206
6207
6208
6209
6210
6211
6212
6213
6214
6215
6216
6217
6218
6219
6220
6221
6222
6223
6224
6225
6226
6227
6228
6229
6230
6231
6232
6233
6234
6235
6236
6237
6238
6239
6240
6241
6242
6243
6244
6245
6246
6247
6248
6249
6250
6251
6252
6253
6254
6255
6256
6257
6258
6259
6260
6261
6262
6263
6264
6265
6266
6267
6268
6269
6270
6271
6272
6273
6274
6275
6276
6277
6278
6279
6280
6281
6282
6283
6284
6285
6286
6287
6288
6289
6290
6291
6292
6293
6294
6295
6296
6297
6298
6299
6300
6301
6302
6303
6304
6305
6306
6307
6308
6309
6310
6311
6312
6313
6314
6315
6316
6317
6318
6319
6320
6321
6322
6323
6324
6325
6326
6327
6328
6329
6330
6331
6332
6333
6334
6335
6336
6337
6338
6339
6340
6341
6342
6343
6344
6345
6346
6347
6348
6349
6350
6351
6352
6353
6354
6355
6356
6357
6358
6359
6360
6361
6362
6363
6364
6365
6366
6367
6368
6369
6370
6371
6372
6373
6374
6375
6376
6377
6378
6379
6380
6381
6382
6383
6384
6385
6386
6387
6388
6389
6390
6391
6392
6393
6394
6395
6396
6397
6398
6399
6400
6401
6402
6403
6404
6405
6406
6407
6408
6409
6410
6411
6412
6413
6414
6415
6416
6417
6418
6419
6420
6421
6422
6423
6424
6425
6426
6427
6428
6429
6430
6431
6432
6433
6434
6435
6436
6437
6438
6439
6440
6441
6442
6443
6444
6445
6446
6447
6448
6449
6450
6451
6452
6453
6454
6455
6456
6457
6458
6459
6460
6461
6462
6463
6464
6465
6466
6467
6468
6469
6470
6471
6472
6473
6474
6475
6476
6477
6478
6479
6480
6481
6482
6483
6484
6485
6486
6487
6488
6489
6490
6491
6492
6493
6494
6495
6496
6497
6498
6499
6500
6501
6502
6503
6504
6505
6506
6507
6508
6509
6510
6511
6512
6513
6514
6515
6516
6517
6518
6519
6520
6521
6522
6523
6524
6525
6526
6527
6528
6529
6530
6531
6532
6533
6534
6535
6536
6537
6538
6539
6540
6541
6542
6543
6544
6545
6546
6547
6548
6549
6550
6551
6552
6553
6554
6555
6556
6557
6558
6559
6560
6561
6562
6563
6564
6565
6566
6567
6568
6569
6570
6571
6572
6573
6574
6575
6576
6577
6578
6579
6580
6581
6582
6583
6584
6585
6586
6587
6588
6589
6590
6591
6592
6593
6594
6595
6596
6597
6598
6599
6600
6601
6602
6603
6604
6605
6606
6607
6608
6609
6610
6611
6612
6613
6614
6615
6616
6617
6618
6619
6620
6621
6622
6623
6624
6625
6626
6627
6628
6629
6630
6631
6632
6633
6634
6635
6636
6637
6638
6639
6640
6641
6642
6643
6644
6645
6646
6647
6648
6649
6650
6651
6652
6653
6654
6655
6656
6657
6658
6659
6660
6661
6662
6663
6664
6665
6666
6667
6668
6669
6670
6671
6672
6673
6674
6675
6676
6677
6678
6679
6680
6681
6682
6683
6684
6685
6686
6687
6688
6689
6690
6691
6692
6693
6694
6695
6696
6697
6698
6699
6700
6701
6702
6703
6704
6705
6706
6707
6708
6709
6710
6711
6712
6713
6714
6715
6716
6717
6718
6719
6720
6721
6722
6723
6724
6725
6726
6727
6728
6729
6730
6731
6732
6733
6734
6735
6736
6737
6738
6739
6740
6741
6742
6743
6744
6745
6746
6747
6748
6749
6750
6751
6752
6753
6754
6755
6756
6757
6758
6759
6760
6761
6762
6763
6764
6765
6766
6767
6768
6769
6770
6771
6772
6773
6774
6775
6776
6777
6778
6779
6780
6781
6782
6783
6784
6785
6786
6787
6788
6789
6790
6791
6792
6793
6794
6795
6796
6797
6798
6799
6800
6801
6802
6803
6804
6805
6806
6807
6808
6809
6810
6811
6812
6813
6814
6815
6816
6817
6818
6819
6820
6821
6822
6823
6824
6825
6826
6827
6828
6829
6830
6831
6832
6833
6834
6835
6836
6837
6838
6839
6840
6841
6842
6843
6844
6845
6846
6847
6848
6849
6850
6851
6852
6853
6854
6855
6856
6857
6858
6859
6860
6861
6862
6863
6864
6865
6866
6867
6868
6869
6870
6871
6872
6873
6874
6875
6876
6877
6878
6879
6880
6881
6882
6883
6884
6885
6886
6887
6888
6889
6890
6891
6892
6893
6894
6895
6896
6897
6898
6899
6900
6901
6902
6903
6904
6905
6906
6907
6908
6909
6910
6911
6912
6913
6914
6915
6916
6917
6918
6919
6920
6921
6922
6923
6924
6925
6926
6927
6928
6929
6930
6931
6932
6933
6934
6935
6936
6937
6938
6939
6940
6941
6942
6943
6944
6945
6946
6947
6948
6949
6950
6951
6952
6953
6954
6955
6956
6957
6958
6959
6960
6961
6962
6963
6964
6965
6966
6967
6968
6969
6970
6971
6972
6973
6974
6975
6976
6977
6978
6979
6980
6981
6982
6983
6984
6985
6986
6987
6988
6989
6990
6991
6992
6993
6994
6995
6996
6997
6998
6999
7000
7001
7002
7003
7004
7005
7006
7007
7008
7009
7010
7011
7012
7013
7014
7015
7016
7017
7018
7019
7020
7021
7022
7023
7024
7025
7026
7027
7028
7029
7030
7031
7032
7033
7034
7035
7036
7037
7038
7039
7040
7041
7042
7043
7044
7045
7046
7047
7048
7049
7050
7051
7052
7053
7054
7055
7056
7057
7058
7059
7060
7061
7062
7063
7064
7065
7066
7067
7068
7069
7070
7071
7072
7073
7074
7075
7076
7077
7078
7079
7080
7081
7082
7083
7084
7085
7086
7087
7088
7089
7090
7091
7092
7093
7094
7095
7096
7097
7098
7099
7100
7101
7102
7103
7104
7105
7106
7107
7108
7109
7110
7111
7112
7113
7114
7115
7116
7117
7118
7119
7120
7121
7122
7123
7124
7125
7126
7127
7128
7129
7130
7131
7132
7133
7134
7135
7136
7137
7138
7139
7140
7141
7142
7143
7144
7145
7146
7147
7148
7149
7150
7151
7152
7153
7154
7155
7156
7157
7158
7159
7160
7161
7162
7163
7164
7165
7166
7167
7168
7169
7170
7171
7172
7173
7174
7175
7176
7177
7178
7179
7180
7181
7182
7183
7184
7185
7186
7187
7188
7189
7190
7191
7192
7193
7194
7195
7196
7197
7198
7199
7200
7201
7202
7203
7204
7205
7206
7207
7208
7209
7210
7211
7212
7213
7214
7215
7216
7217
7218
7219
7220
7221
7222
7223
7224
7225
7226
7227
7228
7229
7230
7231
7232
7233
7234
7235
7236
7237
7238
7239
7240
7241
7242
7243
7244
7245
7246
7247
7248
7249
7250
7251
7252
7253
7254
7255
7256
7257
7258
7259
7260
7261
7262
7263
7264
7265
7266
7267
7268
7269
7270
7271
7272
7273
7274
7275
7276
7277
7278
7279
7280
7281
7282
7283
7284
7285
7286
7287
7288
7289
7290
7291
7292
7293
7294
7295
7296
7297
7298
7299
7300
7301
7302
7303
7304
7305
7306
7307
7308
7309
7310
7311
7312
7313
7314
7315
7316
7317
7318
7319
7320
7321
7322
7323
7324
7325
7326
7327
7328
7329
7330
7331
7332
7333
7334
7335
7336
7337
7338
7339
7340
7341
7342
7343
7344
7345
7346
7347
7348
7349
7350
7351
7352
7353
7354
7355
7356
7357
7358
7359
7360
7361
7362
7363
7364
7365
7366
7367
7368
7369
7370
7371
7372
7373
7374
7375
7376
7377
7378
7379
7380
7381
7382
7383
7384
7385
7386
7387
7388
7389
7390
7391
7392
7393
7394
7395
7396
7397
7398
7399
7400
7401
7402
7403
7404
7405
7406
7407
7408
7409
7410
7411
7412
7413
7414
7415
7416
7417
7418
7419
7420
7421
7422
7423
7424
7425
7426
7427
7428
7429
7430
7431
7432
7433
7434
7435
7436
7437
7438
7439
7440
7441
7442
7443
7444
7445
7446
7447
7448
7449
7450
7451
7452
7453
7454
7455
7456
7457
7458
7459
7460
7461
7462
7463
7464
7465
7466
7467
7468
7469
7470
7471
7472
7473
7474
7475
7476
7477
7478
7479
7480
7481
7482
7483
7484
7485
7486
7487
7488
7489
7490
7491
7492
7493
7494
7495
7496
7497
7498
7499
7500
7501
7502
7503
7504
7505
7506
7507
7508
7509
7510
7511
7512
7513
7514
7515
7516
7517
7518
7519
7520
7521
7522
7523
7524
7525
7526
7527
7528
7529
7530
7531
7532
7533
7534
7535
7536
7537
7538
7539
7540
7541
7542
7543
7544
7545
7546
7547
7548
7549
7550
7551
7552
7553
7554
7555
7556
7557
7558
7559
7560
7561
7562
7563
7564
7565
7566
7567
7568
7569
7570
7571
7572
7573
7574
7575
7576
7577
7578
7579
7580
7581
7582
7583
7584
7585
7586
7587
7588
7589
7590
7591
7592
7593
7594
7595
7596
7597
7598
7599
7600
7601
7602
7603
7604
7605
7606
7607
7608
7609
7610
7611
7612
7613
7614
7615
7616
7617
7618
7619
7620
7621
7622
7623
7624
7625
7626
7627
7628
7629
7630
7631
7632
7633
7634
7635
7636
7637
7638
7639
7640
7641
7642
7643
7644
7645
7646
7647
7648
7649
7650
7651
7652
7653
7654
7655
7656
7657
7658
7659
7660
7661
7662
7663
7664
7665
7666
7667
7668
7669
7670
7671
7672
7673
7674
7675
7676
7677
7678
7679
7680
7681
7682
7683
7684
7685
7686
7687
7688
7689
7690
7691
7692
7693
7694
7695
7696
7697
7698
7699
7700
7701
7702
7703
7704
7705
7706
7707
7708
7709
7710
7711
7712
7713
7714
7715
7716
7717
7718
7719
7720
7721
7722
7723
7724
7725
7726
7727
7728
7729
7730
7731
7732
7733
7734
7735
7736
7737
7738
7739
7740
7741
7742
7743
7744
7745
7746
7747
7748
7749
7750
7751
7752
7753
7754
7755
7756
7757
7758
7759
7760
7761
7762
7763
7764
7765
7766
7767
7768
7769
7770
7771
7772
7773
7774
7775
7776
7777
7778
7779
7780
7781
7782
7783
7784
7785
7786
7787
7788
7789
7790
7791
7792
7793
7794
7795
7796
7797
7798
7799
7800
7801
7802
7803
7804
7805
7806
7807
7808
7809
7810
7811
7812
7813
7814
7815
7816
7817
7818
7819
7820
7821
7822
7823
7824
7825
7826
7827
7828
7829
7830
7831
7832
7833
7834
7835
7836
7837
7838
7839
7840
7841
7842
7843
7844
7845
7846
7847
7848
7849
7850
7851
7852
7853
7854
7855
7856
7857
7858
7859
7860
7861
7862
7863
7864
7865
7866
7867
7868
7869
7870
7871
7872
7873
7874
7875
7876
7877
7878
7879
7880
7881
7882
7883
7884
7885
7886
7887
7888
7889
7890
7891
7892
7893
7894
7895
7896
7897
7898
7899
7900
7901
7902
7903
7904
7905
7906
7907
7908
7909
7910
7911
7912
7913
7914
7915
7916
7917
7918
7919
7920
7921
7922
7923
7924
7925
7926
7927
7928
7929
7930
7931
7932
7933
7934
7935
7936
7937
7938
7939
7940
7941
7942
7943
7944
7945
7946
7947
7948
7949
7950
7951
7952
7953
7954
7955
7956
7957
7958
7959
7960
7961
7962
7963
7964
7965
7966
7967
7968
7969
7970
7971
7972
7973
7974
7975
7976
7977
7978
7979
7980
7981
7982
7983
7984
7985
7986
7987
7988
7989
7990
7991
7992
7993
7994
7995
7996
7997
7998
7999
8000
8001
8002
8003
8004
8005
8006
8007
8008
8009
8010
8011
8012
8013
8014
8015
8016
8017
8018
8019
8020
8021
8022
8023
8024
8025
8026
8027
8028
8029
8030
8031
8032
8033
8034
8035
8036
8037
8038
8039
8040
8041
8042
8043
8044
8045
8046
8047
8048
8049
8050
8051
8052
8053
8054
8055
8056
8057
8058
8059
8060
8061
8062
8063
8064
8065
8066
8067
8068
8069
8070
8071
8072
8073
8074
8075
8076
8077
8078
8079
8080
8081
8082
8083
8084
8085
8086
8087
8088
8089
8090
8091
8092
8093
8094
8095
8096
8097
8098
8099
8100
8101
8102
8103
8104
8105
8106
8107
8108
8109
8110
8111
8112
8113
8114
8115
8116
8117
8118
8119
8120
8121
8122
8123
8124
8125
8126
8127
8128
8129
8130
8131
8132
8133
8134
8135
8136
8137
8138
8139
8140
8141
8142
8143
8144
8145
8146
8147
8148
8149
8150
8151
8152
8153
8154
8155
8156
8157
8158
8159
8160
8161
8162
8163
8164
8165
8166
8167
8168
8169
8170
8171
8172
8173
8174
8175
8176
8177
8178
8179
8180
8181
8182
8183
8184
8185
8186
8187
8188
8189
8190
8191
8192
8193
8194
8195
8196
8197
8198
8199
8200
8201
8202
8203
8204
8205
8206
8207
8208
8209
8210
8211
8212
8213
8214
8215
8216
8217
8218
8219
8220
8221
8222
8223
8224
8225
8226
8227
8228
8229
8230
8231
8232
8233
8234
8235
8236
8237
8238
8239
8240
8241
8242
8243
8244
8245
8246
8247
8248
8249
8250
8251
8252
8253
8254
8255
8256
8257
8258
8259
8260
8261
8262
8263
8264
8265
8266
8267
8268
8269
8270
8271
8272
8273
8274
8275
8276
8277
8278
8279
8280
8281
8282
8283
8284
8285
8286
8287
8288
8289
8290
8291
8292
8293
8294
8295
8296
8297
8298
8299
8300
8301
8302
8303
8304
8305
8306
8307
8308
8309
8310
8311
8312
8313
8314
8315
8316
8317
8318
8319
8320
8321
8322
8323
8324
8325
8326
8327
8328
8329
8330
8331
8332
8333
8334
8335
8336
8337
8338
8339
8340
8341
8342
8343
8344
8345
8346
8347
8348
8349
8350
8351
8352
8353
8354
8355
8356
8357
8358
8359
8360
8361
8362
8363
8364
8365
8366
8367
8368
8369
8370
8371
8372
8373
8374
8375
8376
8377
8378
8379
8380
8381
8382
8383
8384
8385
8386
8387
8388
8389
8390
8391
8392
8393
8394
8395
8396
8397
8398
8399
8400
8401
8402
8403
8404
8405
8406
8407
8408
8409
8410
8411
8412
8413
8414
8415
8416
8417
8418
8419
8420
8421
8422
8423
8424
8425
8426
8427
8428
8429
8430
8431
8432
8433
8434
8435
8436
8437
8438
8439
8440
8441
8442
8443
8444
8445
8446
8447
8448
8449
8450
8451
8452
8453
8454
8455
8456
8457
8458
8459
8460
8461
8462
8463
8464
8465
8466
8467
8468
8469
8470
8471
8472
8473
8474
8475
8476
8477
8478
8479
8480
8481
8482
8483
8484
8485
8486
8487
8488
8489
8490
8491
8492
8493
8494
8495
8496
8497
8498
8499
8500
8501
8502
8503
8504
8505
8506
8507
8508
8509
8510
8511
8512
8513
8514
8515
8516
8517
8518
8519
8520
8521
8522
8523
8524
8525
8526
8527
8528
8529
8530
8531
8532
8533
8534
8535
8536
8537
8538
8539
8540
8541
8542
8543
8544
8545
8546
8547
8548
8549
8550
8551
8552
8553
8554
8555
8556
8557
8558
8559
8560
8561
8562
8563
8564
8565
8566
8567
8568
8569
8570
8571
8572
8573
8574
8575
8576
8577
8578
8579
8580
8581
8582
8583
8584
8585
8586
8587
8588
8589
8590
8591
8592
8593
8594
8595
8596
8597
8598
8599
8600
8601
8602
8603
8604
8605
8606
8607
8608
8609
8610
8611
8612
8613
8614
8615
8616
8617
8618
8619
8620
8621
8622
8623
8624
8625
8626
8627
8628
8629
8630
8631
8632
8633
8634
8635
8636
8637
8638
8639
8640
8641
8642
8643
8644
8645
8646
8647
8648
8649
8650
8651
8652
8653
8654
8655
8656
8657
8658
8659
8660
8661
8662
8663
8664
8665
8666
8667
8668
8669
8670
8671
8672
8673
8674
8675
8676
8677
8678
8679
8680
8681
8682
8683
8684
8685
8686
8687
8688
8689
8690
8691
8692
8693
8694
8695
8696
8697
8698
8699
8700
8701
8702
8703
8704
8705
8706
8707
8708
8709
8710
8711
8712
8713
8714
8715
8716
8717
8718
8719
8720
8721
8722
8723
8724
8725
8726
8727
8728
8729
8730
8731
8732
8733
8734
8735
8736
8737
8738
8739
8740
8741
8742
8743
8744
8745
8746
8747
8748
8749
8750
8751
8752
8753
8754
8755
8756
8757
8758
8759
8760
8761
8762
8763
8764
8765
8766
8767
8768
8769
8770
8771
8772
8773
8774
8775
8776
8777
8778
8779
8780
8781
8782
8783
8784
8785
8786
8787
8788
8789
8790
8791
8792
8793
8794
8795
8796
8797
8798
8799
8800
8801
8802
8803
8804
8805
8806
8807
8808
8809
8810
8811
8812
8813
8814
8815
8816
8817
8818
8819
8820
8821
8822
8823
8824
8825
8826
8827
8828
8829
8830
8831
8832
8833
8834
8835
8836
8837
8838
8839
8840
8841
8842
8843
8844
8845
8846
8847
8848
8849
8850
8851
8852
8853
8854
8855
8856
8857
8858
8859
8860
8861
8862
8863
8864
8865
8866
8867
8868
8869
8870
8871
8872
8873
8874
8875
8876
8877
8878
8879
8880
8881
8882
8883
8884
8885
8886
8887
8888
8889
8890
8891
8892
8893
8894
8895
8896
8897
8898
8899
8900
8901
8902
8903
8904
8905
8906
8907
8908
8909
8910
8911
8912
8913
8914
8915
8916
8917
8918
8919
8920
8921
8922
8923
8924
8925
8926
8927
8928
8929
8930
8931
8932
8933
8934
8935
8936
8937
8938
8939
8940
8941
8942
8943
8944
8945
8946
8947
8948
8949
8950
8951
8952
8953
8954
8955
8956
8957
8958
8959
8960
8961
8962
8963
8964
8965
8966
8967
8968
8969
8970
8971
8972
8973
8974
8975
8976
8977
8978
8979
8980
8981
8982
8983
8984
8985
8986
8987
8988
8989
8990
8991
8992
8993
8994
8995
8996
8997
8998
8999
9000
9001
9002
9003
9004
9005
9006
9007
9008
9009
9010
9011
9012
9013
9014
9015
9016
9017
9018
9019
9020
9021
9022
9023
9024
9025
9026
9027
9028
9029
9030
9031
9032
9033
9034
9035
9036
9037
9038
9039
9040
9041
9042
9043
9044
9045
9046
9047
9048
9049
9050
9051
9052
9053
9054
9055
9056
9057
9058
9059
9060
9061
9062
9063
9064
9065
9066
9067
9068
9069
9070
9071
9072
9073
9074
9075
9076
9077
9078
9079
9080
9081
9082
9083
9084
9085
9086
9087
9088
9089
9090
9091
9092
9093
9094
9095
9096
9097
9098
9099
9100
9101
9102
9103
9104
9105
9106
9107
9108
9109
9110
9111
9112
9113
9114
9115
9116
9117
9118
9119
9120
9121
9122
9123
9124
9125
9126
9127
9128
9129
9130
9131
9132
9133
9134
9135
9136
9137
9138
9139
9140
9141
9142
9143
9144
9145
9146
9147
9148
9149
9150
9151
9152
9153
9154
9155
9156
9157
9158
9159
9160
9161
9162
9163
9164
9165
9166
9167
9168
9169
9170
9171
9172
9173
9174
9175
9176
9177
9178
9179
9180
9181
9182
9183
9184
9185
9186
9187
9188
9189
9190
9191
9192
9193
9194
9195
9196
9197
9198
9199
9200
9201
9202
9203
9204
9205
9206
9207
9208
9209
9210
9211
9212
9213
9214
9215
9216
9217
9218
9219
9220
9221
9222
9223
9224
9225
9226
9227
9228
9229
9230
9231
9232
9233
9234
9235
9236
9237
9238
9239
9240
9241
9242
9243
9244
9245
9246
9247
9248
9249
9250
9251
9252
9253
9254
9255
9256
9257
9258
9259
9260
9261
9262
9263
9264
9265
9266
9267
9268
9269
9270
9271
9272
9273
9274
9275
9276
9277
9278
9279
9280
9281
9282
9283
9284
9285
9286
9287
9288
9289
9290
9291
9292
9293
9294
9295
9296
9297
9298
9299
9300
9301
9302
9303
9304
9305
9306
9307
9308
9309
9310
9311
9312
9313
9314
9315
9316
9317
9318
9319
9320
9321
9322
9323
9324
9325
9326
9327
9328
9329
9330
9331
9332
9333
9334
9335
9336
9337
9338
9339
9340
9341
9342
9343
9344
9345
9346
9347
9348
9349
9350
9351
9352
9353
9354
9355
9356
9357
9358
9359
9360
9361
9362
9363
9364
9365
9366
9367
9368
9369
9370
9371
9372
9373
9374
9375
9376
9377
9378
9379
9380
9381
9382
9383
9384
9385
9386
9387
9388
9389
9390
9391
9392
9393
9394
9395
9396
9397
9398
9399
9400
9401
9402
9403
9404
9405
9406
9407
9408
9409
9410
9411
9412
9413
9414
9415
9416
9417
9418
9419
9420
9421
9422
9423
9424
9425
9426
9427
9428
9429
9430
9431
9432
9433
9434
9435
9436
9437
9438
9439
9440
9441
9442
9443
9444
9445
9446
9447
9448
9449
9450
9451
9452
9453
9454
9455
9456
9457
9458
9459
9460
9461
9462
9463
9464
9465
9466
9467
9468
9469
9470
9471
9472
9473
9474
9475
9476
9477
9478
9479
9480
9481
9482
9483
9484
9485
9486
9487
9488
9489
9490
9491
9492
9493
9494
9495
9496
9497
9498
9499
9500
9501
9502
9503
9504
9505
9506
9507
9508
9509
9510
9511
9512
9513
9514
9515
9516
9517
9518
9519
9520
9521
9522
9523
9524
9525
9526
9527
9528
9529
9530
9531
9532
9533
9534
9535
9536
9537
9538
9539
9540
9541
9542
9543
9544
9545
9546
9547
9548
9549
9550
9551
9552
9553
9554
9555
9556
9557
9558
9559
9560
9561
9562
9563
9564
9565
9566
9567
9568
9569
9570
9571
9572
9573
9574
9575
9576
9577
9578
9579
9580
9581
9582
9583
9584
9585
9586
9587
9588
9589
9590
9591
9592
9593
9594
9595
9596
9597
9598
9599
9600
9601
9602
9603
9604
9605
9606
9607
9608
9609
9610
9611
9612
9613
9614
9615
9616
9617
9618
9619
9620
9621
9622
9623
9624
9625
9626
9627
9628
9629
9630
9631
9632
9633
9634
9635
9636
9637
9638
9639
9640
9641
9642
9643
9644
9645
9646
9647
9648
9649
9650
9651
9652
9653
9654
9655
9656
9657
9658
9659
9660
9661
9662
9663
9664
9665
9666
9667
9668
9669
9670
9671
9672
9673
9674
9675
9676
9677
9678
9679
9680
9681
9682
9683
9684
9685
9686
9687
9688
9689
9690
9691
9692
9693
9694
9695
9696
9697
9698
9699
9700
9701
9702
9703
9704
9705
9706
9707
9708
9709
9710
9711
9712
9713
9714
9715
9716
9717
9718
9719
9720
9721
9722
9723
9724
9725
9726
9727
9728
9729
9730
9731
9732
9733
9734
9735
9736
9737
9738
9739
9740
9741
9742
9743
9744
9745
9746
9747
9748
9749
9750
9751
9752
9753
9754
9755
9756
9757
9758
9759
9760
9761
9762
9763
9764
9765
9766
9767
9768
9769
9770
9771
9772
9773
9774
9775
9776
9777
9778
9779
9780
9781
9782
9783
9784
9785
9786
9787
9788
9789
9790
9791
9792
9793
9794
9795
9796
9797
9798
9799
9800
9801
9802
9803
9804
9805
9806
9807
9808
9809
9810
9811
9812
9813
9814
9815
9816
9817
9818
9819
9820
9821
9822
9823
9824
9825
9826
9827
9828
9829
9830
9831
9832
9833
9834
9835
9836
9837
9838
9839
9840
9841
9842
9843
9844
9845
9846
9847
9848
9849
9850
9851
9852
9853
9854
9855
9856
9857
9858
9859
9860
9861
9862
9863
9864
9865
9866
9867
9868
9869
9870
9871
9872
9873
9874
9875
9876
9877
9878
9879
9880
9881
9882
9883
9884
9885
9886
9887
9888
9889
9890
9891
9892
9893
9894
9895
9896
9897
9898
9899
9900
9901
9902
9903
9904
9905
9906
9907
9908
9909
9910
9911
9912
9913
9914
9915
9916
9917
9918
9919
9920
9921
9922
9923
9924
9925
9926
9927
9928
9929
9930
9931
9932
9933
9934
9935
9936
9937
9938
9939
9940
9941
9942
9943
9944
9945
9946
9947
9948
9949
9950
9951
9952
9953
9954
9955
9956
9957
9958
9959
9960
9961
9962
9963
9964
9965
9966
9967
9968
9969
9970
9971
9972
9973
9974
9975
9976
9977
9978
9979
9980
9981
9982
9983
9984
9985
9986
9987
9988
9989
9990
9991
9992
9993
9994
9995
9996
9997
9998
9999
10000
10001
10002
10003
10004
10005
10006
10007
10008
10009
10010
10011
10012
10013
10014
10015
10016
10017
10018
10019
10020
10021
10022
10023
10024
10025
10026
10027
10028
10029
10030
10031
10032
10033
10034
10035
10036
10037
10038
10039
10040
10041
10042
10043
10044
10045
10046
10047
10048
10049
10050
10051
10052
10053
10054
10055
10056
10057
10058
10059
10060
10061
10062
10063
10064
10065
10066
10067
10068
10069
10070
10071
10072
10073
10074
10075
10076
10077
10078
10079
10080
10081
10082
10083
10084
10085
10086
10087
10088
10089
10090
10091
10092
10093
10094
10095
10096
10097
10098
10099
10100
10101
10102
10103
10104
10105
10106
10107
10108
10109
10110
10111
10112
10113
10114
10115
10116
10117
10118
10119
10120
10121
10122
10123
10124
10125
10126
10127
10128
10129
10130
10131
10132
10133
10134
10135
10136
10137
10138
10139
10140
10141
10142
10143
10144
10145
10146
10147
10148
10149
10150
10151
10152
10153
10154
10155
10156
10157
10158
10159
10160
10161
10162
10163
10164
10165
10166
10167
10168
10169
10170
10171
10172
10173
10174
10175
10176
10177
10178
10179
10180
10181
10182
10183
10184
10185
10186
10187
10188
10189
10190
10191
10192
10193
10194
10195
10196
10197
10198
10199
10200
10201
10202
10203
10204
10205
10206
10207
10208
10209
10210
10211
10212
10213
10214
10215
10216
10217
10218
10219
10220
10221
10222
10223
10224
10225
10226
10227
10228
10229
10230
10231
10232
10233
10234
10235
10236
10237
10238
10239
10240
10241
10242
10243
10244
10245
10246
10247
10248
10249
10250
10251
10252
10253
10254
10255
10256
10257
10258
10259
10260
10261
10262
10263
10264
10265
10266
10267
10268
10269
10270
10271
10272
10273
10274
10275
10276
10277
10278
10279
10280
10281
10282
10283
10284
10285
10286
10287
10288
10289
10290
10291
10292
10293
10294
10295
10296
10297
10298
10299
10300
10301
10302
10303
10304
10305
10306
10307
10308
10309
10310
10311
10312
10313
10314
10315
10316
10317
10318
10319
10320
10321
10322
10323
10324
10325
10326
10327
10328
10329
10330
10331
10332
10333
10334
10335
10336
10337
10338
10339
10340
10341
10342
10343
10344
10345
10346
10347
10348
10349
10350
10351
10352
10353
10354
10355
10356
10357
10358
10359
10360
10361
10362
10363
10364
10365
10366
10367
10368
10369
10370
10371
10372
10373
10374
10375
10376
10377
10378
10379
10380
10381
10382
10383
10384
10385
10386
10387
10388
10389
10390
10391
10392
10393
10394
10395
10396
10397
10398
10399
10400
10401
10402
10403
10404
10405
10406
10407
10408
10409
10410
10411
10412
10413
10414
10415
10416
10417
10418
10419
10420
10421
10422
10423
10424
10425
10426
10427
10428
10429
10430
10431
10432
10433
10434
10435
10436
10437
10438
10439
10440
10441
10442
10443
10444
10445
10446
10447
10448
10449
10450
10451
10452
10453
10454
10455
10456
10457
10458
10459
10460
10461
10462
10463
10464
10465
10466
10467
10468
10469
10470
10471
10472
10473
10474
10475
10476
10477
10478
10479
10480
10481
10482
10483
10484
10485
10486
10487
10488
10489
10490
10491
10492
10493
10494
10495
10496
10497
10498
10499
10500
10501
10502
10503
10504
10505
10506
10507
10508
10509
10510
10511
10512
10513
10514
10515
10516
10517
10518
10519
10520
10521
10522
10523
10524
10525
10526
10527
10528
10529
10530
10531
10532
10533
10534
10535
10536
10537
10538
10539
10540
10541
10542
10543
10544
10545
10546
10547
10548
10549
10550
10551
10552
10553
10554
10555
10556
10557
10558
10559
10560
10561
10562
10563
10564
10565
10566
10567
10568
10569
10570
10571
10572
10573
10574
10575
10576
10577
10578
10579
10580
10581
10582
10583
10584
10585
10586
10587
10588
10589
10590
10591
10592
10593
10594
10595
10596
10597
10598
10599
10600
10601
10602
10603
10604
10605
10606
10607
10608
10609
10610
10611
10612
10613
10614
10615
10616
10617
10618
10619
10620
10621
10622
10623
10624
10625
10626
10627
10628
10629
10630
10631
10632
10633
10634
10635
10636
10637
10638
10639
10640
10641
10642
10643
10644
10645
10646
10647
10648
10649
10650
10651
10652
10653
10654
10655
10656
10657
10658
10659
10660
10661
10662
10663
10664
10665
10666
10667
10668
10669
10670
10671
10672
10673
10674
10675
10676
10677
10678
10679
10680
10681
10682
10683
10684
10685
10686
10687
10688
10689
10690
10691
10692
10693
10694
10695
10696
10697
10698
10699
10700
10701
10702
10703
10704
10705
10706
10707
10708
10709
10710
10711
10712
10713
10714
10715
10716
10717
10718
10719
10720
10721
10722
10723
10724
10725
10726
10727
10728
10729
10730
10731
10732
10733
10734
10735
10736
10737
10738
10739
10740
10741
10742
10743
10744
10745
10746
10747
10748
10749
10750
10751
10752
10753
10754
10755
10756
10757
10758
10759
10760
10761
10762
10763
10764
10765
10766
10767
10768
10769
10770
10771
10772
10773
10774
10775
10776
10777
10778
10779
10780
10781
10782
10783
10784
10785
10786
10787
10788
10789
10790
10791
10792
10793
10794
10795
10796
10797
10798
10799
10800
10801
10802
10803
10804
10805
10806
10807
10808
10809
10810
10811
10812
10813
10814
10815
10816
10817
10818
10819
10820
10821
10822
10823
10824
10825
10826
10827
10828
10829
10830
10831
10832
10833
10834
10835
10836
10837
10838
10839
10840
10841
10842
10843
10844
10845
10846
10847
10848
10849
10850
10851
10852
10853
10854
10855
10856
10857
10858
10859
10860
10861
10862
10863
10864
10865
10866
10867
10868
10869
10870
10871
10872
10873
10874
10875
10876
10877
10878
10879
10880
10881
10882
10883
10884
10885
10886
10887
10888
10889
10890
10891
10892
10893
10894
10895
10896
10897
10898
10899
10900
10901
10902
10903
10904
10905
10906
10907
10908
10909
10910
10911
10912
10913
10914
10915
10916
10917
10918
10919
10920
10921
10922
10923
10924
10925
10926
10927
10928
10929
10930
10931
10932
10933
10934
10935
10936
10937
10938
10939
10940
10941
10942
10943
10944
10945
10946
10947
10948
10949
10950
10951
10952
10953
10954
10955
10956
10957
10958
10959
10960
10961
10962
10963
10964
10965
10966
10967
10968
10969
10970
10971
10972
10973
10974
10975
10976
10977
10978
10979
10980
10981
10982
10983
10984
10985
10986
10987
10988
10989
10990
10991
10992
10993
10994
10995
10996
10997
10998
10999
11000
11001
11002
11003
11004
11005
11006
11007
11008
11009
11010
11011
11012
11013
11014
11015
11016
11017
11018
11019
11020
11021
11022
11023
11024
11025
11026
11027
11028
11029
11030
11031
11032
11033
11034
11035
11036
11037
11038
11039
11040
11041
11042
11043
11044
11045
11046
11047
11048
11049
11050
11051
11052
11053
11054
11055
11056
11057
11058
11059
11060
11061
11062
11063
11064
11065
11066
11067
11068
11069
11070
11071
11072
11073
11074
11075
11076
11077
11078
11079
11080
11081
11082
11083
11084
11085
11086
11087
11088
11089
11090
11091
11092
11093
11094
11095
11096
11097
11098
11099
11100
11101
11102
11103
11104
11105
11106
11107
11108
11109
11110
11111
11112
11113
11114
11115
11116
11117
11118
11119
11120
11121
11122
11123
11124
11125
11126
11127
11128
11129
11130
11131
11132
11133
11134
11135
11136
11137
11138
11139
11140
11141
11142
11143
11144
11145
11146
11147
11148
11149
11150
11151
11152
11153
11154
11155
11156
11157
11158
11159
11160
11161
11162
11163
11164
11165
11166
11167
11168
11169
11170
11171
11172
11173
11174
11175
11176
11177
11178
11179
11180
11181
11182
11183
11184
11185
11186
11187
11188
11189
11190
11191
11192
11193
11194
11195
11196
11197
11198
11199
11200
11201
11202
11203
11204
11205
11206
11207
11208
11209
11210
11211
11212
11213
11214
11215
11216
11217
11218
11219
11220
11221
11222
11223
11224
11225
11226
11227
11228
11229
11230
11231
11232
11233
11234
11235
11236
11237
11238
11239
11240
11241
11242
11243
11244
11245
11246
11247
11248
11249
11250
11251
11252
11253
11254
11255
11256
11257
11258
11259
11260
11261
11262
11263
11264
11265
11266
11267
11268
11269
11270
11271
11272
11273
11274
11275
11276
11277
11278
11279
11280
11281
11282
11283
11284
11285
11286
11287
11288
11289
11290
11291
11292
11293
11294
11295
11296
11297
11298
11299
11300
11301
11302
11303
11304
11305
11306
11307
11308
11309
11310
11311
11312
11313
11314
11315
11316
11317
11318
11319
11320
11321
11322
11323
11324
11325
11326
11327
11328
11329
11330
11331
11332
11333
11334
11335
11336
11337
11338
11339
11340
11341
11342
11343
11344
11345
11346
11347
11348
11349
11350
11351
11352
11353
11354
11355
11356
11357
11358
11359
11360
11361
11362
11363
11364
11365
11366
11367
11368
11369
11370
11371
11372
11373
11374
11375
11376
11377
11378
11379
11380
11381
11382
11383
11384
11385
11386
11387
11388
11389
11390
11391
11392
11393
11394
11395
11396
11397
11398
11399
11400
11401
11402
11403
11404
11405
11406
11407
11408
11409
11410
11411
11412
11413
11414
11415
11416
11417
11418
11419
11420
11421
11422
11423
11424
11425
11426
11427
11428
11429
11430
11431
11432
11433
11434
11435
11436
11437
11438
11439
11440
11441
11442
11443
11444
11445
11446
11447
11448
11449
11450
11451
11452
11453
11454
11455
11456
11457
11458
11459
11460
11461
11462
11463
11464
11465
11466
11467
11468
11469
11470
11471
11472
11473
11474
11475
11476
11477
11478
11479
11480
11481
11482
11483
11484
11485
11486
11487
11488
11489
11490
11491
11492
11493
11494
11495
11496
11497
11498
11499
11500
11501
11502
11503
11504
11505
11506
11507
11508
11509
11510
11511
11512
11513
11514
11515
11516
11517
11518
11519
11520
11521
11522
11523
11524
11525
11526
11527
11528
11529
11530
11531
11532
11533
11534
11535
11536
11537
11538
11539
11540
11541
11542
11543
11544
11545
11546
11547
11548
11549
11550
11551
11552
11553
11554
11555
11556
11557
11558
11559
11560
11561
11562
11563
11564
11565
11566
11567
11568
11569
11570
11571
11572
11573
11574
11575
11576
11577
11578
11579
11580
11581
11582
11583
11584
11585
11586
11587
11588
11589
11590
11591
11592
11593
11594
11595
11596
11597
11598
11599
11600
11601
11602
11603
11604
11605
11606
11607
11608
11609
11610
11611
11612
11613
11614
11615
11616
11617
11618
11619
11620
11621
11622
11623
11624
11625
11626
11627
11628
11629
11630
11631
11632
11633
11634
11635
11636
11637
11638
11639
11640
11641
11642
11643
11644
11645
11646
11647
11648
11649
11650
11651
11652
11653
11654
11655
11656
11657
11658
11659
11660
11661
11662
11663
11664
11665
11666
11667
11668
11669
11670
11671
11672
11673
11674
11675
11676
11677
11678
11679
11680
11681
11682
11683
11684
11685
11686
11687
11688
11689
11690
11691
11692
11693
11694
11695
11696
11697
11698
11699
11700
11701
11702
11703
11704
11705
11706
11707
11708
11709
11710
11711
11712
11713
11714
11715
11716
11717
11718
11719
11720
11721
11722
11723
11724
11725
11726
11727
11728
11729
11730
11731
11732
11733
11734
11735
11736
11737
11738
11739
11740
11741
11742
11743
11744
11745
11746
11747
11748
11749
11750
11751
11752
11753
11754
11755
11756
11757
11758
11759
11760
11761
11762
11763
11764
11765
11766
11767
11768
11769
11770
11771
11772
11773
11774
11775
11776
11777
11778
11779
11780
11781
11782
11783
11784
11785
11786
11787
11788
11789
11790
11791
11792
11793
11794
11795
11796
11797
11798
11799
11800
11801
11802
11803
11804
11805
11806
11807
11808
11809
11810
11811
11812
11813
11814
11815
11816
11817
11818
11819
11820
11821
11822
11823
11824
11825
11826
11827
11828
11829
11830
11831
11832
11833
11834
11835
11836
11837
11838
11839
11840
11841
11842
11843
11844
11845
11846
11847
11848
11849
11850
11851
11852
11853
11854
11855
11856
11857
11858
11859
11860
11861
11862
11863
11864
11865
11866
11867
11868
11869
11870
11871
11872
11873
11874
11875
11876
11877
11878
11879
11880
11881
11882
11883
11884
11885
11886
11887
11888
11889
11890
11891
11892
11893
11894
11895
11896
11897
11898
11899
11900
11901
11902
11903
11904
11905
11906
11907
11908
11909
11910
11911
11912
11913
11914
11915
11916
11917
11918
11919
11920
11921
11922
11923
11924
11925
11926
11927
11928
11929
11930
11931
11932
11933
11934
11935
11936
11937
11938
11939
11940
11941
11942
11943
11944
11945
11946
11947
11948
11949
11950
11951
11952
11953
11954
11955
11956
11957
11958
11959
11960
11961
11962
11963
11964
11965
11966
11967
11968
11969
11970
11971
11972
11973
11974
11975
11976
11977
11978
11979
11980
11981
11982
11983
11984
11985
11986
11987
11988
11989
11990
11991
11992
11993
11994
11995
11996
11997
11998
11999
12000
12001
12002
12003
12004
12005
12006
12007
12008
12009
12010
12011
12012
12013
12014
12015
12016
12017
12018
12019
12020
12021
12022
12023
12024
12025
12026
12027
12028
12029
12030
12031
12032
12033
12034
12035
12036
12037
12038
12039
12040
12041
12042
12043
12044
12045
12046
12047
12048
12049
12050
12051
12052
12053
12054
12055
12056
12057
12058
12059
12060
12061
12062
12063
12064
12065
12066
12067
12068
12069
12070
12071
12072
12073
12074
12075
12076
12077
12078
12079
12080
12081
12082
12083
12084
12085
12086
12087
12088
12089
12090
12091
12092
12093
12094
12095
12096
12097
12098
12099
12100
12101
12102
12103
12104
12105
12106
12107
12108
12109
12110
12111
12112
12113
12114
12115
12116
12117
12118
12119
12120
12121
12122
12123
12124
12125
12126
12127
12128
12129
12130
12131
12132
12133
12134
12135
12136
12137
12138
12139
12140
12141
12142
12143
12144
12145
12146
12147
12148
12149
12150
12151
12152
12153
12154
12155
12156
12157
12158
12159
12160
12161
12162
12163
12164
12165
12166
12167
12168
12169
12170
12171
12172
12173
12174
12175
12176
12177
12178
12179
12180
12181
12182
12183
12184
12185
12186
12187
12188
12189
12190
12191
12192
12193
12194
12195
12196
12197
12198
12199
12200
12201
12202
12203
12204
12205
12206
12207
12208
12209
12210
12211
12212
12213
12214
12215
12216
12217
12218
12219
12220
12221
12222
12223
12224
12225
12226
12227
12228
12229
12230
12231
12232
12233
12234
12235
12236
12237
12238
12239
12240
12241
12242
12243
12244
12245
12246
12247
12248
12249
12250
12251
12252
12253
12254
12255
12256
12257
12258
12259
12260
12261
12262
12263
12264
12265
12266
12267
12268
12269
12270
12271
12272
12273
12274
12275
12276
12277
12278
12279
12280
12281
12282
12283
12284
12285
12286
12287
12288
12289
12290
12291
12292
12293
12294
12295
12296
12297
12298
12299
12300
12301
12302
12303
12304
12305
12306
12307
12308
12309
12310
12311
12312
12313
12314
12315
12316
12317
12318
12319
12320
12321
12322
12323
12324
12325
12326
12327
12328
12329
12330
12331
12332
12333
12334
12335
12336
12337
12338
12339
12340
12341
12342
12343
12344
12345
12346
12347
12348
12349
12350
12351
12352
12353
12354
12355
12356
12357
12358
12359
12360
12361
12362
12363
12364
12365
12366
12367
12368
12369
12370
12371
12372
12373
12374
12375
12376
12377
12378
12379
12380
12381
12382
12383
12384
12385
12386
12387
12388
12389
12390
12391
12392
12393
12394
12395
12396
12397
12398
12399
12400
12401
12402
12403
12404
12405
12406
12407
12408
12409
12410
12411
12412
12413
12414
12415
12416
12417
12418
12419
12420
12421
12422
12423
12424
12425
12426
12427
12428
12429
12430
12431
12432
12433
12434
12435
12436
12437
12438
12439
12440
12441
12442
12443
12444
12445
12446
12447
12448
12449
12450
12451
12452
12453
12454
12455
12456
12457
12458
12459
12460
12461
12462
12463
12464
12465
12466
12467
12468
12469
12470
12471
12472
12473
12474
12475
12476
12477
12478
12479
12480
12481
12482
12483
12484
12485
12486
12487
12488
12489
12490
12491
12492
12493
12494
12495
12496
12497
12498
12499
12500
12501
12502
12503
12504
12505
12506
12507
12508
12509
12510
12511
12512
12513
12514
12515
12516
12517
12518
12519
12520
12521
12522
12523
12524
12525
12526
12527
12528
12529
12530
12531
12532
12533
12534
12535
12536
12537
12538
12539
12540
12541
12542
12543
12544
12545
12546
12547
12548
12549
12550
12551
12552
12553
12554
12555
12556
12557
12558
12559
12560
12561
12562
12563
12564
12565
12566
12567
12568
12569
12570
12571
12572
12573
12574
12575
12576
12577
12578
12579
12580
12581
12582
12583
12584
12585
12586
12587
12588
12589
12590
12591
12592
12593
12594
12595
12596
12597
12598
12599
12600
12601
12602
12603
12604
12605
12606
12607
12608
12609
12610
12611
12612
12613
12614
12615
12616
12617
12618
12619
12620
12621
12622
12623
12624
12625
12626
12627
12628
12629
12630
12631
12632
12633
12634
12635
12636
12637
12638
12639
12640
12641
12642
12643
12644
12645
12646
12647
12648
12649
12650
12651
12652
12653
12654
12655
12656
12657
12658
12659
12660
12661
12662
12663
12664
12665
12666
12667
12668
12669
12670
12671
12672
12673
12674
12675
12676
12677
12678
12679
12680
12681
12682
12683
12684
12685
12686
12687
12688
12689
12690
12691
12692
12693
12694
12695
12696
12697
12698
12699
12700
12701
12702
12703
12704
12705
12706
12707
12708
12709
12710
12711
12712
12713
12714
12715
12716
12717
12718
12719
12720
12721
12722
12723
12724
12725
12726
12727
12728
12729
12730
12731
12732
12733
12734
12735
12736
12737
12738
12739
12740
12741
12742
12743
12744
12745
12746
12747
12748
12749
12750
12751
12752
12753
12754
12755
12756
12757
12758
12759
12760
12761
12762
12763
12764
12765
12766
12767
12768
12769
12770
12771
12772
12773
12774
12775
12776
12777
12778
12779
12780
12781
12782
12783
12784
12785
12786
12787
12788
12789
12790
12791
12792
12793
12794
12795
12796
12797
12798
12799
12800
12801
12802
12803
12804
12805
12806
12807
12808
12809
12810
12811
12812
12813
12814
12815
12816
12817
12818
12819
12820
12821
12822
12823
12824
12825
12826
12827
12828
12829
12830
12831
12832
12833
12834
12835
12836
12837
12838
12839
12840
12841
12842
12843
12844
12845
12846
12847
12848
12849
12850
12851
12852
12853
12854
12855
12856
12857
12858
12859
12860
12861
12862
12863
12864
12865
12866
12867
12868
12869
12870
12871
12872
12873
12874
12875
12876
12877
12878
12879
12880
12881
12882
12883
12884
12885
12886
12887
12888
12889
12890
12891
12892
12893
12894
12895
12896
12897
12898
12899
12900
12901
12902
12903
12904
12905
12906
12907
12908
12909
12910
12911
12912
12913
12914
12915
12916
12917
12918
12919
12920
12921
12922
12923
12924
12925
12926
12927
12928
12929
12930
12931
12932
12933
12934
12935
12936
12937
12938
12939
12940
12941
12942
12943
12944
12945
12946
12947
12948
12949
12950
12951
12952
12953
12954
12955
12956
12957
12958
12959
12960
12961
12962
12963
12964
12965
12966
12967
12968
12969
12970
12971
12972
12973
12974
12975
12976
12977
12978
12979
12980
12981
12982
12983
12984
12985
12986
12987
12988
12989
12990
12991
12992
12993
12994
12995
12996
12997
12998
12999
13000
13001
13002
13003
13004
13005
13006
13007
13008
13009
13010
13011
13012
13013
13014
13015
13016
13017
13018
13019
13020
13021
13022
13023
13024
13025
13026
13027
13028
13029
13030
13031
13032
13033
13034
13035
13036
13037
13038
13039
13040
13041
13042
13043
13044
13045
13046
13047
13048
13049
13050
13051
13052
13053
13054
13055
13056
13057
13058
13059
13060
13061
13062
13063
13064
13065
13066
13067
13068
13069
13070
13071
13072
13073
13074
13075
13076
13077
13078
13079
13080
13081
13082
13083
13084
13085
13086
13087
13088
13089
13090
13091
13092
13093
13094
13095
13096
13097
13098
13099
13100
13101
13102
13103
13104
13105
13106
13107
13108
13109
13110
13111
13112
13113
13114
13115
13116
13117
13118
13119
13120
13121
13122
13123
13124
13125
13126
13127
13128
13129
13130
13131
13132
13133
13134
13135
13136
13137
13138
13139
13140
13141
13142
13143
13144
13145
13146
13147
13148
13149
13150
13151
13152
13153
13154
13155
13156
13157
13158
13159
13160
13161
13162
13163
13164
13165
13166
13167
13168
13169
13170
13171
13172
13173
13174
13175
13176
13177
13178
13179
13180
13181
13182
13183
13184
13185
13186
13187
13188
13189
13190
13191
13192
13193
13194
13195
13196
13197
13198
13199
13200
13201
13202
13203
13204
13205
13206
13207
13208
13209
13210
13211
13212
13213
13214
13215
13216
13217
13218
13219
13220
13221
13222
13223
13224
13225
13226
13227
13228
13229
13230
13231
13232
13233
13234
13235
13236
13237
13238
13239
13240
13241
13242
13243
13244
13245
13246
13247
13248
13249
13250
13251
13252
13253
13254
13255
13256
13257
13258
13259
13260
13261
13262
13263
13264
13265
13266
13267
13268
13269
13270
13271
13272
13273
13274
13275
13276
13277
13278
13279
13280
13281
13282
13283
13284
13285
13286
13287
13288
13289
13290
13291
13292
13293
13294
13295
13296
13297
13298
13299
13300
13301
13302
13303
13304
13305
13306
13307
13308
13309
13310
13311
13312
13313
13314
13315
13316
13317
13318
13319
13320
13321
13322
13323
13324
13325
13326
13327
13328
13329
13330
13331
13332
13333
13334
13335
13336
13337
13338
13339
13340
13341
13342
13343
13344
13345
13346
13347
13348
13349
13350
13351
13352
13353
13354
13355
13356
13357
13358
13359
13360
13361
13362
13363
13364
13365
13366
13367
13368
13369
13370
13371
13372
13373
13374
13375
13376
13377
13378
13379
13380
13381
13382
13383
13384
13385
13386
13387
13388
13389
13390
13391
13392
13393
13394
13395
13396
13397
13398
13399
13400
13401
13402
13403
13404
13405
13406
13407
13408
13409
13410
13411
13412
13413
13414
13415
13416
13417
13418
13419
13420
13421
13422
13423
13424
13425
13426
13427
13428
13429
13430
13431
13432
13433
13434
13435
13436
13437
13438
13439
13440
13441
13442
13443
13444
13445
13446
13447
13448
13449
13450
13451
13452
13453
13454
13455
13456
13457
13458
13459
13460
13461
13462
13463
13464
13465
13466
13467
13468
13469
13470
13471
13472
13473
13474
13475
13476
13477
13478
13479
13480
13481
13482
13483
13484
13485
13486
13487
13488
13489
13490
13491
13492
13493
13494
13495
13496
13497
13498
13499
13500
13501
13502
13503
13504
13505
13506
13507
13508
13509
13510
13511
13512
13513
13514
13515
13516
13517
13518
13519
13520
13521
13522
13523
13524
13525
13526
13527
13528
13529
13530
13531
13532
13533
13534
13535
13536
13537
13538
13539
13540
13541
13542
13543
13544
13545
13546
13547
13548
13549
13550
13551
13552
13553
13554
13555
13556
13557
13558
13559
13560
13561
13562
13563
13564
13565
13566
13567
13568
13569
13570
13571
13572
13573
13574
13575
13576
13577
13578
13579
13580
13581
13582
13583
13584
13585
13586
13587
13588
13589
13590
13591
13592
13593
13594
13595
13596
13597
13598
13599
13600
13601
13602
13603
13604
13605
13606
13607
13608
13609
13610
13611
13612
13613
13614
13615
13616
13617
13618
13619
13620
13621
13622
13623
13624
13625
13626
13627
13628
13629
13630
13631
13632
13633
13634
13635
13636
13637
13638
13639
13640
13641
13642
13643
13644
13645
13646
13647
13648
13649
13650
13651
13652
13653
13654
13655
13656
13657
13658
13659
13660
13661
13662
13663
13664
13665
13666
13667
13668
13669
13670
13671
13672
13673
13674
13675
13676
13677
13678
13679
13680
13681
13682
13683
13684
13685
13686
13687
13688
13689
13690
13691
13692
13693
13694
13695
13696
13697
13698
13699
13700
13701
13702
13703
13704
13705
13706
13707
13708
13709
13710
13711
13712
13713
13714
13715
13716
13717
13718
13719
13720
13721
13722
13723
13724
13725
13726
13727
13728
13729
13730
13731
13732
13733
13734
13735
13736
13737
13738
13739
13740
13741
13742
13743
13744
13745
13746
13747
13748
13749
13750
13751
13752
13753
13754
13755
13756
13757
13758
13759
13760
13761
13762
13763
13764
13765
13766
13767
13768
13769
13770
13771
13772
13773
13774
13775
13776
13777
13778
13779
13780
13781
13782
13783
13784
13785
13786
13787
13788
13789
13790
13791
13792
13793
13794
13795
13796
13797
13798
13799
13800
13801
13802
13803
13804
13805
13806
13807
13808
13809
13810
13811
13812
13813
13814
13815
13816
13817
13818
13819
13820
13821
13822
13823
13824
13825
13826
13827
13828
13829
13830
13831
13832
13833
13834
13835
13836
13837
13838
13839
13840
13841
13842
13843
13844
13845
13846
13847
13848
13849
13850
13851
13852
13853
13854
13855
13856
13857
13858
13859
13860
13861
13862
13863
13864
13865
13866
13867
13868
13869
13870
13871
13872
13873
13874
13875
13876
13877
13878
13879
13880
13881
13882
13883
13884
13885
13886
13887
13888
13889
13890
13891
13892
13893
13894
13895
13896
13897
13898
13899
13900
13901
13902
13903
13904
13905
13906
13907
13908
13909
13910
13911
13912
13913
13914
13915
13916
13917
13918
13919
13920
13921
13922
13923
13924
13925
13926
13927
13928
13929
13930
13931
13932
13933
13934
13935
13936
13937
13938
13939
13940
13941
13942
13943
13944
13945
13946
13947
13948
13949
13950
13951
13952
13953
13954
13955
13956
13957
13958
13959
13960
13961
13962
13963
13964
13965
13966
13967
13968
13969
13970
13971
13972
13973
13974
13975
13976
13977
13978
13979
13980
13981
13982
13983
13984
13985
13986
13987
13988
13989
13990
13991
13992
13993
13994
13995
13996
13997
13998
13999
14000
14001
14002
14003
14004
14005
14006
14007
14008
14009
14010
14011
14012
14013
14014
14015
14016
14017
14018
14019
14020
14021
14022
14023
14024
14025
14026
14027
14028
14029
14030
14031
14032
14033
14034
14035
14036
14037
14038
14039
14040
14041
14042
14043
14044
14045
14046
14047
14048
14049
14050
14051
14052
14053
14054
14055
14056
14057
14058
14059
14060
14061
14062
14063
14064
14065
14066
14067
14068
14069
14070
14071
14072
14073
14074
14075
14076
14077
14078
14079
14080
14081
14082
14083
14084
14085
14086
14087
14088
14089
14090
14091
14092
14093
14094
14095
14096
14097
14098
14099
14100
14101
14102
14103
14104
14105
14106
14107
14108
14109
14110
14111
14112
14113
14114
14115
14116
14117
14118
14119
14120
14121
14122
14123
14124
14125
14126
14127
14128
14129
14130
14131
14132
14133
14134
14135
14136
14137
14138
14139
14140
14141
14142
14143
14144
14145
14146
14147
14148
14149
14150
14151
14152
14153
14154
14155
14156
14157
14158
14159
14160
14161
14162
14163
14164
14165
14166
14167
14168
14169
14170
14171
14172
14173
14174
14175
14176
14177
14178
14179
14180
14181
14182
14183
14184
14185
14186
14187
14188
14189
14190
14191
14192
14193
14194
14195
14196
14197
14198
14199
14200
14201
14202
14203
14204
14205
14206
14207
14208
14209
14210
14211
14212
14213
14214
14215
14216
14217
14218
14219
14220
14221
14222
14223
14224
14225
14226
14227
14228
14229
14230
14231
14232
14233
14234
14235
14236
14237
14238
14239
14240
14241
14242
14243
14244
14245
14246
14247
14248
14249
14250
14251
14252
14253
14254
14255
14256
14257
14258
14259
14260
14261
14262
14263
14264
14265
14266
14267
14268
14269
14270
14271
14272
14273
14274
14275
14276
14277
14278
14279
14280
14281
14282
14283
14284
14285
14286
14287
14288
14289
14290
14291
14292
14293
14294
14295
14296
14297
14298
14299
14300
14301
14302
14303
14304
14305
14306
14307
14308
14309
14310
14311
14312
14313
14314
14315
14316
14317
14318
14319
14320
14321
14322
14323
14324
14325
14326
14327
14328
14329
14330
14331
14332
14333
14334
14335
14336
14337
14338
14339
14340
14341
14342
14343
14344
14345
14346
14347
14348
14349
14350
14351
14352
14353
14354
14355
14356
14357
14358
14359
14360
14361
14362
14363
14364
14365
14366
14367
14368
14369
14370
14371
14372
14373
14374
14375
14376
14377
14378
14379
14380
14381
14382
14383
14384
14385
14386
14387
14388
14389
14390
14391
14392
14393
14394
14395
14396
14397
14398
14399
14400
14401
14402
14403
14404
14405
14406
14407
14408
14409
14410
14411
14412
14413
14414
14415
14416
14417
14418
14419
14420
14421
14422
14423
14424
14425
14426
14427
14428
14429
14430
14431
14432
14433
14434
14435
14436
14437
14438
14439
14440
14441
14442
14443
14444
14445
14446
14447
14448
14449
14450
14451
14452
14453
14454
14455
14456
14457
14458
14459
14460
14461
14462
14463
14464
14465
14466
14467
14468
14469
14470
14471
14472
14473
14474
14475
14476
14477
14478
14479
14480
14481
14482
14483
14484
14485
14486
14487
14488
14489
14490
14491
14492
14493
14494
14495
14496
14497
14498
14499
14500
14501
14502
14503
14504
14505
14506
14507
14508
14509
14510
14511
14512
14513
14514
14515
14516
14517
14518
14519
14520
14521
14522
14523
14524
14525
14526
14527
14528
14529
14530
14531
14532
14533
14534
14535
14536
14537
14538
14539
14540
14541
14542
14543
14544
14545
14546
14547
14548
14549
14550
14551
14552
14553
14554
14555
14556
14557
14558
14559
14560
14561
14562
14563
14564
14565
14566
14567
14568
14569
14570
14571
14572
14573
14574
14575
14576
14577
14578
14579
14580
14581
14582
14583
14584
14585
14586
14587
14588
14589
14590
14591
14592
14593
14594
14595
14596
14597
14598
14599
14600
14601
14602
14603
14604
14605
14606
14607
14608
14609
14610
14611
14612
14613
14614
14615
14616
14617
14618
14619
14620
14621
14622
14623
14624
14625
14626
14627
14628
14629
14630
14631
14632
14633
14634
14635
14636
14637
14638
14639
14640
14641
14642
14643
14644
14645
14646
14647
14648
14649
14650
14651
14652
14653
14654
14655
14656
14657
14658
14659
14660
14661
14662
14663
14664
14665
14666
14667
14668
14669
14670
14671
14672
14673
14674
14675
14676
14677
14678
14679
14680
14681
14682
14683
14684
14685
14686
14687
14688
14689
14690
14691
14692
14693
14694
14695
14696
14697
14698
14699
14700
14701
14702
14703
14704
14705
14706
14707
14708
14709
14710
14711
14712
14713
14714
14715
14716
14717
14718
14719
14720
14721
14722
14723
14724
14725
14726
14727
14728
14729
14730
14731
14732
14733
14734
14735
14736
14737
14738
14739
14740
14741
14742
14743
14744
14745
14746
14747
14748
14749
14750
14751
14752
14753
14754
14755
14756
14757
14758
14759
14760
14761
14762
14763
14764
14765
14766
14767
14768
14769
14770
14771
14772
14773
14774
14775
14776
14777
14778
14779
14780
14781
14782
14783
14784
14785
14786
14787
14788
14789
14790
14791
14792
14793
14794
14795
14796
14797
14798
14799
14800
14801
14802
14803
14804
14805
14806
14807
14808
14809
14810
14811
14812
14813
14814
14815
14816
14817
14818
14819
14820
14821
14822
14823
14824
14825
14826
14827
14828
14829
14830
14831
14832
14833
14834
14835
14836
14837
14838
14839
14840
14841
14842
14843
14844
14845
14846
14847
14848
14849
14850
14851
14852
14853
14854
14855
14856
14857
14858
14859
14860
14861
14862
14863
14864
14865
14866
14867
14868
14869
14870
14871
14872
14873
14874
14875
14876
14877
14878
14879
14880
14881
14882
14883
14884
14885
14886
14887
14888
14889
14890
14891
14892
14893
14894
14895
14896
14897
14898
14899
14900
14901
14902
14903
14904
14905
14906
14907
14908
14909
14910
14911
14912
14913
14914
14915
14916
14917
14918
14919
14920
14921
14922
14923
14924
14925
14926
14927
14928
14929
14930
14931
14932
14933
14934
14935
14936
14937
14938
14939
14940
14941
14942
14943
14944
14945
14946
14947
14948
14949
14950
14951
14952
14953
14954
14955
14956
14957
14958
14959
14960
14961
14962
14963
14964
14965
14966
14967
14968
14969
14970
14971
14972
14973
14974
14975
14976
14977
14978
14979
14980
14981
14982
14983
14984
14985
14986
14987
14988
14989
14990
14991
14992
14993
14994
14995
14996
14997
14998
14999
15000
15001
15002
15003
15004
15005
15006
15007
15008
15009
15010
15011
15012
15013
15014
15015
15016
15017
15018
15019
15020
15021
15022
15023
15024
15025
15026
15027
15028
15029
15030
15031
15032
15033
15034
15035
15036
15037
15038
15039
15040
15041
15042
15043
15044
15045
15046
15047
15048
15049
15050
15051
15052
15053
15054
15055
15056
15057
15058
15059
15060
15061
15062
15063
15064
15065
15066
15067
15068
15069
15070
15071
15072
15073
15074
15075
15076
15077
15078
15079
15080
15081
15082
15083
15084
15085
15086
15087
15088
15089
15090
15091
15092
15093
15094
15095
15096
15097
15098
15099
15100
15101
15102
15103
15104
15105
15106
15107
15108
15109
15110
15111
15112
15113
15114
15115
15116
15117
15118
15119
15120
15121
15122
15123
15124
15125
15126
15127
15128
15129
15130
15131
15132
15133
15134
15135
15136
15137
15138
15139
15140
15141
15142
15143
15144
15145
15146
15147
15148
15149
15150
15151
15152
15153
15154
15155
15156
15157
15158
15159
15160
15161
15162
15163
15164
15165
15166
15167
15168
15169
15170
15171
15172
15173
15174
15175
15176
15177
15178
15179
15180
15181
15182
15183
15184
15185
15186
15187
15188
15189
15190
15191
15192
15193
15194
15195
15196
15197
15198
15199
15200
15201
15202
15203
15204
15205
15206
15207
15208
15209
15210
15211
15212
15213
15214
15215
15216
15217
15218
15219
15220
15221
15222
15223
15224
15225
15226
15227
15228
15229
15230
15231
15232
15233
15234
15235
15236
15237
15238
15239
15240
15241
15242
15243
15244
15245
15246
15247
15248
15249
15250
15251
15252
15253
15254
15255
15256
15257
15258
15259
15260
15261
15262
15263
15264
15265
15266
15267
15268
15269
15270
15271
15272
15273
15274
15275
15276
15277
15278
15279
15280
15281
15282
15283
15284
15285
15286
15287
15288
15289
15290
15291
15292
15293
15294
15295
15296
15297
15298
15299
15300
15301
15302
15303
15304
15305
15306
15307
15308
15309
15310
15311
15312
15313
15314
15315
15316
15317
15318
15319
15320
15321
15322
15323
15324
15325
15326
15327
15328
15329
15330
15331
15332
15333
15334
15335
15336
15337
15338
15339
15340
15341
15342
15343
15344
15345
15346
15347
15348
15349
15350
15351
15352
15353
15354
15355
15356
15357
15358
15359
15360
15361
15362
15363
15364
15365
15366
15367
15368
15369
15370
15371
15372
15373
15374
15375
15376
15377
15378
15379
15380
15381
15382
15383
15384
15385
15386
15387
15388
15389
15390
15391
15392
15393
15394
15395
15396
15397
15398
15399
15400
15401
15402
15403
15404
15405
15406
15407
15408
15409
15410
15411
15412
15413
15414
15415
15416
15417
15418
15419
15420
15421
15422
15423
15424
15425
15426
15427
15428
15429
15430
15431
15432
15433
15434
15435
15436
15437
15438
15439
15440
15441
15442
15443
15444
15445
15446
15447
15448
15449
15450
15451
15452
15453
15454
15455
15456
15457
15458
15459
15460
15461
15462
15463
15464
15465
15466
15467
15468
15469
15470
15471
15472
15473
15474
15475
15476
15477
15478
15479
15480
15481
15482
15483
15484
15485
15486
15487
15488
15489
15490
15491
15492
15493
15494
15495
15496
15497
15498
15499
15500
15501
15502
15503
15504
15505
15506
15507
15508
15509
15510
15511
15512
15513
15514
15515
15516
15517
15518
15519
15520
15521
15522
15523
15524
15525
15526
15527
15528
15529
15530
15531
15532
15533
15534
15535
15536
15537
15538
15539
15540
15541
15542
15543
15544
15545
15546
15547
15548
15549
15550
15551
15552
15553
15554
15555
15556
15557
15558
15559
15560
15561
15562
15563
15564
15565
15566
15567
15568
15569
15570
15571
15572
15573
15574
15575
15576
15577
15578
15579
15580
15581
15582
15583
15584
15585
15586
15587
15588
15589
15590
15591
15592
15593
15594
15595
15596
15597
15598
15599
15600
15601
15602
15603
15604
15605
15606
15607
15608
15609
15610
15611
15612
15613
15614
15615
15616
15617
15618
15619
15620
15621
15622
15623
15624
15625
15626
15627
15628
15629
15630
15631
15632
15633
15634
15635
15636
15637
15638
15639
15640
15641
15642
15643
15644
15645
15646
15647
15648
15649
15650
15651
15652
15653
15654
15655
15656
15657
15658
15659
15660
15661
15662
15663
15664
15665
15666
15667
15668
15669
15670
15671
15672
15673
15674
15675
15676
15677
15678
15679
15680
15681
15682
15683
15684
15685
15686
15687
15688
15689
15690
15691
15692
15693
15694
15695
15696
15697
15698
15699
15700
15701
15702
15703
15704
15705
15706
15707
15708
15709
15710
15711
15712
15713
15714
15715
15716
15717
15718
15719
15720
15721
15722
15723
15724
15725
15726
15727
15728
15729
15730
15731
15732
15733
15734
15735
15736
15737
15738
15739
15740
15741
15742
15743
15744
15745
15746
15747
15748
15749
15750
15751
15752
15753
15754
15755
15756
15757
15758
15759
15760
15761
15762
15763
15764
15765
15766
15767
15768
15769
15770
15771
15772
15773
15774
15775
15776
15777
15778
15779
15780
15781
15782
15783
15784
15785
15786
15787
15788
15789
15790
15791
15792
15793
15794
15795
15796
15797
15798
15799
15800
15801
15802
15803
15804
15805
15806
15807
15808
15809
15810
15811
15812
15813
15814
15815
15816
15817
15818
15819
15820
15821
15822
15823
15824
15825
15826
15827
15828
15829
15830
15831
15832
15833
15834
15835
15836
15837
15838
15839
15840
15841
15842
15843
15844
15845
15846
15847
15848
15849
15850
15851
15852
15853
15854
15855
15856
15857
15858
15859
15860
15861
15862
15863
15864
15865
15866
15867
15868
15869
15870
15871
15872
15873
15874
15875
15876
15877
15878
15879
15880
15881
15882
15883
15884
15885
15886
15887
15888
15889
15890
15891
15892
15893
15894
15895
15896
15897
15898
15899
15900
15901
15902
15903
15904
15905
15906
15907
15908
15909
15910
15911
15912
15913
15914
15915
15916
15917
15918
15919
15920
15921
15922
15923
15924
15925
15926
15927
15928
15929
15930
15931
15932
15933
15934
15935
15936
15937
15938
15939
15940
15941
15942
15943
15944
15945
15946
15947
15948
15949
15950
15951
15952
15953
15954
15955
15956
15957
15958
15959
15960
15961
15962
15963
15964
15965
15966
15967
15968
15969
15970
15971
15972
15973
15974
15975
15976
15977
15978
15979
15980
15981
15982
15983
15984
15985
15986
15987
15988
15989
15990
15991
15992
15993
15994
15995
15996
15997
15998
15999
16000
16001
16002
16003
16004
16005
16006
16007
16008
16009
16010
16011
16012
16013
16014
16015
16016
16017
16018
16019
16020
16021
16022
16023
16024
16025
16026
16027
16028
16029
16030
16031
16032
16033
16034
16035
16036
16037
16038
16039
16040
16041
16042
16043
16044
16045
16046
16047
16048
16049
16050
16051
16052
16053
16054
16055
16056
16057
16058
16059
16060
16061
16062
16063
16064
16065
16066
16067
16068
16069
16070
16071
16072
16073
16074
16075
16076
16077
16078
16079
16080
16081
16082
16083
16084
16085
16086
16087
16088
16089
16090
16091
16092
16093
16094
16095
16096
16097
16098
16099
16100
16101
16102
16103
16104
16105
16106
16107
16108
16109
16110
16111
16112
16113
16114
16115
16116
16117
16118
16119
16120
16121
16122
16123
16124
16125
16126
16127
16128
16129
16130
16131
16132
16133
16134
16135
16136
16137
16138
16139
16140
16141
16142
16143
16144
16145
16146
16147
16148
16149
16150
16151
16152
16153
16154
16155
16156
16157
16158
16159
16160
16161
16162
16163
16164
16165
16166
16167
16168
16169
16170
16171
16172
16173
16174
16175
16176
16177
16178
16179
16180
16181
16182
16183
16184
16185
16186
16187
16188
16189
16190
16191
16192
16193
16194
16195
16196
16197
16198
16199
16200
16201
16202
16203
16204
16205
16206
16207
16208
16209
16210
16211
16212
16213
16214
16215
16216
16217
16218
16219
16220
16221
16222
16223
16224
16225
16226
16227
16228
16229
16230
16231
16232
16233
16234
16235
16236
16237
16238
16239
16240
16241
16242
16243
16244
16245
16246
16247
16248
16249
16250
16251
16252
16253
16254
16255
16256
16257
16258
16259
16260
16261
16262
16263
16264
16265
16266
16267
16268
16269
16270
16271
16272
16273
16274
16275
16276
16277
16278
16279
16280
16281
16282
16283
16284
16285
16286
16287
16288
16289
16290
16291
16292
16293
16294
16295
16296
16297
16298
16299
16300
16301
16302
16303
16304
16305
16306
16307
16308
16309
16310
16311
16312
16313
16314
16315
16316
16317
16318
16319
16320
16321
16322
16323
16324
16325
16326
16327
16328
16329
16330
16331
16332
16333
16334
16335
16336
16337
16338
16339
16340
16341
16342
16343
16344
16345
16346
16347
16348
16349
16350
16351
16352
16353
16354
16355
16356
16357
16358
16359
16360
16361
16362
16363
16364
16365
16366
16367
16368
16369
16370
16371
16372
16373
16374
16375
16376
16377
16378
16379
16380
16381
16382
16383
16384
16385
16386
16387
16388
16389
16390
16391
16392
16393
16394
16395
16396
16397
16398
16399
16400
16401
16402
16403
16404
16405
16406
16407
16408
16409
16410
16411
16412
16413
16414
16415
16416
16417
16418
16419
16420
16421
16422
16423
16424
16425
16426
16427
16428
16429
16430
16431
16432
16433
16434
16435
16436
16437
16438
16439
16440
16441
16442
16443
16444
16445
16446
16447
16448
16449
16450
16451
16452
16453
16454
16455
16456
16457
16458
16459
16460
16461
16462
16463
16464
16465
16466
16467
16468
16469
16470
16471
16472
16473
16474
16475
16476
16477
16478
16479
16480
16481
16482
16483
16484
16485
16486
16487
16488
16489
16490
16491
16492
16493
16494
16495
16496
16497
16498
16499
16500
16501
16502
16503
16504
16505
16506
16507
16508
16509
16510
16511
16512
16513
16514
16515
16516
16517
16518
16519
16520
16521
16522
16523
16524
16525
16526
16527
16528
16529
16530
16531
16532
16533
16534
16535
16536
16537
16538
16539
16540
16541
16542
16543
16544
16545
16546
16547
16548
16549
16550
16551
16552
16553
16554
16555
16556
16557
16558
16559
16560
16561
16562
16563
16564
16565
16566
16567
16568
16569
16570
16571
16572
16573
16574
16575
16576
16577
16578
16579
16580
16581
16582
16583
16584
16585
16586
16587
16588
16589
16590
16591
16592
16593
16594
16595
16596
16597
16598
16599
16600
16601
16602
16603
16604
16605
16606
16607
16608
16609
16610
16611
16612
16613
16614
16615
16616
16617
16618
16619
16620
16621
16622
16623
16624
16625
16626
16627
16628
16629
16630
16631
16632
16633
16634
16635
16636
16637
16638
16639
16640
16641
16642
16643
16644
16645
16646
16647
16648
16649
16650
16651
16652
16653
16654
16655
16656
16657
16658
16659
16660
16661
16662
16663
16664
16665
16666
16667
16668
16669
16670
16671
16672
16673
16674
16675
16676
16677
16678
16679
16680
16681
16682
16683
16684
16685
16686
16687
16688
16689
16690
16691
16692
16693
16694
16695
16696
16697
16698
16699
16700
16701
16702
16703
16704
16705
16706
16707
16708
16709
16710
16711
16712
16713
16714
16715
16716
16717
16718
16719
16720
16721
16722
16723
16724
16725
16726
16727
16728
16729
16730
16731
16732
16733
16734
16735
16736
16737
16738
16739
16740
16741
16742
16743
16744
16745
16746
16747
16748
16749
16750
16751
16752
16753
16754
16755
16756
16757
16758
16759
16760
16761
16762
16763
16764
16765
16766
16767
16768
16769
16770
16771
16772
16773
16774
16775
16776
16777
16778
16779
16780
16781
16782
16783
16784
16785
16786
16787
16788
16789
16790
16791
16792
16793
16794
16795
16796
16797
16798
16799
16800
16801
16802
16803
16804
16805
16806
16807
16808
16809
16810
16811
16812
16813
16814
16815
16816
16817
16818
16819
16820
16821
16822
16823
16824
16825
16826
16827
16828
16829
16830
16831
16832
16833
16834
16835
16836
16837
16838
16839
16840
16841
16842
16843
16844
16845
16846
16847
16848
16849
16850
16851
16852
16853
16854
16855
16856
16857
16858
16859
16860
16861
16862
16863
16864
16865
16866
16867
16868
16869
16870
16871
16872
16873
16874
16875
16876
16877
16878
16879
16880
16881
16882
16883
16884
16885
16886
16887
16888
16889
16890
16891
16892
16893
16894
16895
16896
16897
16898
16899
16900
16901
16902
16903
16904
16905
16906
16907
16908
16909
16910
16911
16912
16913
16914
16915
16916
16917
16918
16919
16920
16921
16922
16923
16924
16925
16926
16927
16928
16929
16930
16931
16932
16933
16934
16935
16936
16937
16938
16939
16940
16941
16942
16943
16944
16945
16946
16947
16948
16949
16950
16951
16952
16953
16954
16955
16956
16957
16958
16959
16960
16961
16962
16963
16964
16965
16966
16967
16968
16969
16970
16971
16972
16973
16974
16975
16976
16977
16978
16979
16980
16981
16982
16983
16984
16985
16986
16987
16988
16989
16990
16991
16992
16993
16994
16995
16996
16997
16998
16999
17000
17001
17002
17003
17004
17005
17006
17007
17008
17009
17010
17011
17012
17013
17014
17015
17016
17017
17018
17019
17020
17021
17022
17023
17024
17025
17026
17027
17028
17029
17030
17031
17032
17033
17034
17035
17036
17037
17038
17039
17040
17041
17042
17043
17044
17045
17046
17047
17048
17049
17050
17051
17052
17053
17054
17055
17056
17057
17058
17059
17060
17061
17062
17063
17064
17065
17066
17067
17068
17069
17070
17071
17072
17073
17074
17075
17076
17077
17078
17079
17080
17081
17082
17083
17084
17085
17086
17087
17088
17089
17090
17091
17092
17093
17094
17095
17096
17097
17098
17099
17100
17101
17102
17103
17104
17105
17106
17107
17108
17109
17110
17111
17112
17113
17114
17115
17116
17117
17118
17119
17120
17121
17122
17123
17124
17125
17126
17127
17128
17129
17130
17131
17132
17133
17134
17135
17136
17137
17138
17139
17140
17141
17142
17143
17144
17145
17146
17147
17148
17149
17150
17151
17152
17153
17154
17155
17156
17157
17158
17159
17160
17161
17162
17163
17164
17165
17166
17167
17168
17169
17170
17171
17172
17173
17174
17175
17176
17177
17178
17179
17180
17181
17182
17183
17184
17185
17186
17187
17188
17189
17190
17191
17192
17193
17194
17195
17196
17197
17198
17199
17200
17201
17202
17203
17204
17205
17206
17207
17208
17209
17210
17211
17212
17213
17214
17215
17216
17217
17218
17219
17220
17221
17222
17223
17224
17225
17226
17227
17228
17229
17230
17231
17232
17233
17234
17235
17236
17237
17238
17239
17240
17241
17242
17243
17244
17245
17246
17247
17248
17249
17250
17251
17252
17253
17254
17255
17256
17257
17258
17259
17260
17261
17262
17263
17264
17265
17266
17267
17268
17269
17270
17271
17272
17273
17274
17275
17276
17277
17278
17279
17280
17281
17282
17283
17284
17285
17286
17287
17288
17289
17290
17291
17292
17293
17294
17295
17296
17297
17298
17299
17300
17301
17302
17303
17304
17305
17306
17307
17308
17309
17310
17311
17312
17313
17314
17315
17316
17317
17318
17319
17320
17321
17322
17323
17324
17325
17326
17327
17328
17329
17330
17331
17332
17333
17334
17335
17336
17337
17338
17339
17340
17341
17342
17343
17344
17345
17346
17347
17348
17349
17350
17351
17352
17353
17354
17355
17356
17357
17358
17359
17360
17361
17362
17363
17364
17365
17366
17367
17368
17369
17370
17371
17372
17373
17374
17375
17376
17377
17378
17379
17380
17381
17382
17383
17384
17385
17386
17387
17388
17389
17390
17391
17392
17393
17394
17395
17396
17397
17398
17399
17400
17401
17402
17403
17404
17405
17406
17407
17408
17409
17410
17411
17412
17413
17414
17415
17416
17417
17418
17419
17420
17421
17422
17423
17424
17425
17426
17427
17428
17429
17430
17431
17432
17433
17434
17435
17436
17437
17438
17439
17440
17441
17442
17443
17444
17445
17446
17447
17448
17449
17450
17451
17452
17453
17454
17455
17456
17457
17458
17459
17460
17461
17462
17463
17464
17465
17466
17467
17468
17469
17470
17471
17472
17473
17474
17475
17476
17477
17478
17479
17480
17481
17482
17483
17484
17485
17486
17487
17488
17489
17490
17491
17492
17493
17494
17495
17496
17497
17498
17499
17500
17501
17502
17503
17504
17505
17506
17507
17508
17509
17510
17511
17512
17513
17514
17515
17516
17517
17518
17519
17520
17521
17522
17523
17524
17525
17526
17527
17528
17529
17530
17531
17532
17533
17534
17535
17536
17537
17538
17539
17540
17541
17542
17543
17544
17545
17546
17547
17548
17549
17550
17551
17552
17553
17554
17555
17556
17557
17558
17559
17560
17561
17562
17563
17564
17565
17566
17567
17568
17569
17570
17571
17572
17573
17574
17575
17576
17577
17578
17579
17580
17581
17582
17583
17584
17585
17586
17587
17588
17589
17590
17591
17592
17593
17594
17595
17596
17597
17598
17599
17600
17601
17602
17603
17604
17605
17606
17607
17608
17609
17610
17611
17612
17613
17614
17615
17616
17617
17618
17619
17620
17621
17622
17623
17624
17625
17626
17627
17628
17629
17630
17631
17632
17633
17634
17635
17636
17637
17638
17639
17640
17641
17642
17643
17644
17645
17646
17647
17648
17649
17650
17651
17652
17653
17654
17655
17656
17657
17658
17659
17660
17661
17662
17663
17664
17665
17666
17667
17668
17669
17670
17671
17672
17673
17674
17675
17676
17677
17678
17679
17680
17681
17682
17683
17684
17685
17686
17687
17688
17689
17690
17691
17692
17693
17694
17695
17696
17697
17698
17699
17700
17701
17702
17703
17704
17705
17706
17707
17708
17709
17710
17711
17712
17713
17714
17715
17716
17717
17718
17719
17720
17721
17722
17723
17724
17725
17726
17727
17728
17729
17730
17731
17732
17733
17734
17735
17736
17737
17738
17739
17740
17741
17742
17743
17744
17745
17746
17747
17748
17749
17750
17751
17752
17753
17754
17755
17756
17757
17758
17759
17760
17761
17762
17763
17764
17765
17766
17767
17768
17769
17770
17771
17772
17773
17774
17775
17776
17777
17778
17779
17780
17781
17782
17783
17784
17785
17786
17787
17788
17789
17790
17791
17792
17793
17794
17795
17796
17797
17798
17799
17800
17801
17802
17803
17804
17805
17806
17807
17808
17809
17810
17811
17812
17813
17814
17815
17816
17817
17818
17819
17820
17821
17822
17823
17824
17825
17826
17827
17828
17829
17830
17831
17832
17833
17834
17835
17836
17837
17838
17839
17840
17841
17842
17843
17844
17845
17846
17847
17848
17849
17850
17851
17852
17853
17854
17855
17856
17857
17858
17859
17860
17861
17862
17863
17864
17865
17866
17867
17868
17869
17870
17871
17872
17873
17874
17875
17876
17877
17878
17879
17880
17881
17882
17883
17884
17885
17886
17887
17888
17889
17890
17891
17892
17893
17894
17895
17896
17897
17898
17899
17900
17901
17902
17903
17904
17905
17906
17907
17908
17909
17910
17911
17912
17913
17914
17915
17916
17917
17918
17919
17920
17921
17922
17923
17924
17925
17926
17927
17928
17929
17930
17931
17932
17933
17934
17935
17936
17937
17938
17939
17940
17941
17942
17943
17944
17945
17946
17947
17948
17949
17950
17951
17952
17953
17954
17955
17956
17957
17958
17959
17960
17961
17962
17963
17964
17965
17966
17967
17968
17969
17970
17971
17972
17973
17974
17975
17976
17977
17978
17979
17980
17981
17982
17983
17984
17985
17986
17987
17988
17989
17990
17991
17992
17993
17994
17995
17996
17997
17998
17999
18000
18001
18002
18003
18004
18005
18006
18007
18008
18009
18010
18011
18012
18013
18014
18015
18016
18017
18018
18019
18020
18021
18022
18023
18024
18025
18026
18027
18028
18029
18030
18031
18032
18033
18034
18035
18036
18037
18038
18039
18040
18041
18042
18043
18044
18045
18046
18047
18048
18049
18050
18051
18052
18053
18054
18055
18056
18057
18058
18059
18060
18061
18062
18063
18064
18065
18066
18067
18068
18069
18070
18071
18072
18073
18074
18075
18076
18077
18078
18079
18080
18081
18082
18083
18084
18085
18086
18087
18088
18089
18090
18091
18092
18093
18094
18095
18096
18097
18098
18099
18100
18101
18102
18103
18104
18105
18106
18107
18108
18109
18110
18111
18112
18113
18114
18115
18116
18117
18118
18119
18120
18121
18122
18123
18124
18125
18126
18127
18128
18129
18130
18131
18132
18133
18134
18135
18136
18137
18138
18139
18140
18141
18142
18143
18144
18145
18146
18147
18148
18149
18150
18151
18152
18153
18154
18155
18156
18157
18158
18159
18160
18161
18162
18163
18164
18165
18166
18167
18168
18169
18170
18171
18172
18173
18174
18175
18176
18177
18178
18179
18180
18181
18182
18183
18184
18185
18186
18187
18188
18189
18190
18191
18192
18193
18194
18195
18196
18197
18198
18199
18200
18201
18202
18203
18204
18205
18206
18207
18208
18209
18210
18211
18212
18213
18214
18215
18216
18217
18218
18219
18220
18221
18222
18223
18224
18225
18226
18227
18228
18229
18230
18231
18232
18233
18234
18235
18236
18237
18238
18239
18240
18241
18242
18243
18244
18245
18246
18247
18248
18249
18250
18251
18252
18253
18254
18255
18256
18257
18258
18259
18260
18261
18262
18263
18264
18265
18266
18267
18268
18269
18270
18271
18272
18273
18274
18275
18276
18277
18278
18279
18280
18281
18282
18283
18284
18285
18286
18287
18288
18289
18290
18291
18292
18293
18294
18295
18296
18297
18298
18299
18300
18301
18302
18303
18304
18305
18306
18307
18308
18309
18310
18311
18312
18313
18314
18315
18316
18317
18318
18319
18320
18321
18322
18323
18324
18325
18326
18327
18328
18329
18330
18331
18332
18333
18334
18335
18336
18337
18338
18339
18340
18341
18342
18343
18344
18345
18346
18347
18348
18349
18350
18351
18352
18353
18354
18355
18356
18357
18358
18359
18360
18361
18362
18363
18364
18365
18366
18367
18368
18369
18370
18371
18372
18373
18374
18375
18376
18377
18378
18379
18380
18381
18382
18383
18384
18385
18386
18387
18388
18389
18390
18391
18392
18393
18394
18395
18396
18397
18398
18399
18400
18401
18402
18403
18404
18405
18406
18407
18408
18409
18410
18411
18412
18413
18414
18415
18416
18417
18418
18419
18420
18421
18422
18423
18424
18425
18426
18427
18428
18429
18430
18431
18432
18433
18434
18435
18436
18437
18438
18439
18440
18441
18442
18443
18444
18445
18446
18447
18448
18449
18450
18451
18452
18453
18454
18455
18456
18457
18458
18459
18460
18461
18462
18463
18464
18465
18466
18467
18468
18469
18470
18471
18472
18473
18474
18475
18476
18477
18478
18479
18480
18481
18482
18483
18484
18485
18486
18487
18488
18489
18490
18491
18492
18493
18494
18495
18496
18497
18498
18499
18500
18501
18502
18503
18504
18505
18506
18507
18508
18509
18510
18511
18512
18513
18514
18515
18516
18517
18518
18519
18520
18521
18522
18523
18524
18525
18526
18527
18528
18529
18530
18531
18532
18533
18534
18535
18536
18537
18538
18539
18540
18541
18542
18543
18544
18545
18546
18547
18548
18549
18550
18551
18552
18553
18554
18555
18556
18557
18558
18559
18560
18561
18562
18563
18564
18565
18566
18567
18568
18569
18570
18571
18572
18573
18574
18575
18576
18577
18578
18579
18580
18581
18582
18583
18584
18585
18586
18587
18588
18589
18590
18591
18592
18593
18594
18595
18596
18597
18598
18599
18600
18601
18602
18603
18604
18605
18606
18607
18608
18609
18610
18611
18612
18613
18614
18615
18616
18617
18618
18619
18620
18621
18622
18623
18624
18625
18626
18627
18628
18629
18630
18631
18632
18633
18634
18635
18636
18637
18638
18639
18640
18641
18642
18643
18644
18645
18646
18647
18648
18649
18650
18651
18652
18653
18654
18655
18656
18657
18658
18659
18660
18661
18662
18663
18664
18665
18666
18667
18668
18669
18670
18671
18672
18673
18674
18675
18676
18677
18678
18679
18680
18681
18682
18683
18684
18685
18686
18687
18688
18689
18690
18691
18692
18693
18694
18695
18696
18697
18698
18699
18700
18701
18702
18703
18704
18705
18706
18707
18708
18709
18710
18711
18712
18713
18714
18715
18716
18717
18718
18719
18720
18721
18722
18723
18724
18725
18726
18727
18728
18729
18730
18731
18732
18733
18734
18735
18736
18737
18738
18739
18740
18741
18742
18743
18744
18745
18746
18747
18748
18749
18750
18751
18752
18753
18754
18755
18756
18757
18758
18759
18760
18761
18762
18763
18764
18765
18766
18767
18768
18769
18770
18771
18772
18773
18774
18775
18776
18777
18778
18779
18780
18781
18782
18783
18784
18785
18786
18787
18788
18789
18790
18791
18792
18793
18794
18795
18796
18797
18798
18799
18800
18801
18802
18803
18804
18805
18806
18807
18808
18809
18810
18811
18812
18813
18814
18815
18816
18817
18818
18819
18820
18821
18822
18823
18824
18825
18826
18827
18828
18829
18830
18831
18832
18833
18834
18835
18836
18837
18838
18839
18840
18841
18842
18843
18844
18845
18846
18847
18848
18849
18850
18851
18852
18853
18854
18855
18856
18857
18858
18859
18860
18861
18862
18863
18864
18865
18866
18867
18868
18869
18870
18871
18872
18873
18874
18875
18876
18877
18878
18879
18880
18881
18882
18883
18884
18885
18886
18887
18888
18889
18890
18891
18892
18893
18894
18895
18896
18897
18898
18899
18900
18901
18902
18903
18904
18905
18906
18907
18908
18909
18910
18911
18912
18913
18914
18915
18916
18917
18918
18919
18920
18921
18922
18923
18924
18925
18926
18927
18928
18929
18930
18931
18932
18933
18934
18935
18936
18937
18938
18939
18940
18941
18942
18943
18944
18945
18946
18947
18948
18949
18950
18951
18952
18953
18954
18955
18956
18957
18958
18959
18960
18961
18962
18963
18964
18965
18966
18967
18968
18969
18970
18971
18972
18973
18974
18975
18976
18977
18978
18979
18980
18981
18982
18983
18984
18985
18986
18987
18988
18989
18990
18991
18992
18993
18994
18995
18996
18997
18998
18999
19000
19001
19002
19003
19004
19005
19006
19007
19008
19009
19010
19011
19012
19013
19014
19015
19016
19017
19018
19019
19020
19021
19022
19023
19024
19025
19026
19027
19028
19029
19030
19031
19032
19033
19034
19035
19036
19037
19038
19039
19040
19041
19042
19043
19044
19045
19046
19047
19048
19049
19050
19051
19052
19053
19054
19055
19056
19057
19058
19059
19060
19061
19062
19063
19064
19065
19066
19067
19068
19069
19070
19071
19072
19073
19074
19075
19076
19077
19078
19079
19080
19081
19082
19083
19084
19085
19086
19087
19088
19089
19090
19091
19092
19093
19094
19095
19096
19097
19098
19099
19100
19101
19102
19103
19104
19105
19106
19107
19108
19109
19110
19111
19112
19113
19114
19115
19116
19117
19118
19119
19120
19121
19122
19123
19124
19125
19126
19127
19128
19129
19130
19131
19132
19133
19134
19135
19136
19137
19138
19139
19140
19141
19142
19143
19144
19145
19146
19147
19148
19149
19150
19151
19152
19153
19154
19155
19156
19157
19158
19159
19160
19161
19162
19163
19164
19165
19166
19167
19168
19169
19170
19171
19172
19173
19174
19175
19176
19177
19178
19179
19180
19181
19182
19183
19184
19185
19186
19187
19188
19189
19190
19191
19192
19193
19194
19195
19196
19197
19198
19199
19200
19201
19202
19203
19204
19205
19206
19207
19208
19209
19210
19211
19212
19213
19214
19215
19216
19217
19218
19219
19220
19221
19222
19223
19224
19225
19226
19227
19228
19229
19230
19231
19232
19233
19234
19235
19236
19237
19238
19239
19240
19241
19242
19243
19244
19245
19246
19247
19248
19249
19250
19251
19252
19253
19254
19255
19256
19257
19258
19259
19260
19261
19262
19263
19264
19265
19266
19267
19268
19269
19270
19271
19272
19273
19274
19275
19276
19277
19278
19279
19280
19281
19282
19283
19284
19285
19286
19287
19288
19289
19290
19291
19292
19293
19294
19295
19296
19297
19298
19299
19300
19301
19302
19303
19304
19305
19306
19307
19308
19309
19310
19311
19312
19313
19314
19315
19316
19317
19318
19319
19320
19321
19322
19323
19324
19325
19326
19327
19328
19329
19330
19331
19332
19333
19334
19335
19336
19337
19338
19339
19340
19341
19342
19343
19344
19345
19346
19347
19348
19349
19350
19351
19352
19353
19354
19355
19356
19357
19358
19359
19360
19361
19362
19363
19364
19365
19366
19367
19368
19369
19370
19371
19372
19373
19374
19375
19376
19377
19378
19379
19380
19381
19382
19383
19384
19385
19386
19387
19388
19389
19390
19391
19392
19393
19394
19395
19396
19397
19398
19399
19400
19401
19402
19403
19404
19405
19406
19407
19408
19409
19410
19411
19412
19413
19414
19415
19416
19417
19418
19419
19420
19421
19422
19423
19424
19425
19426
19427
19428
19429
19430
19431
19432
19433
19434
19435
19436
19437
19438
19439
19440
19441
19442
19443
19444
19445
19446
19447
19448
19449
19450
19451
19452
19453
19454
19455
19456
19457
19458
19459
19460
19461
19462
19463
19464
19465
19466
19467
19468
19469
19470
19471
19472
19473
19474
19475
19476
19477
19478
19479
19480
19481
19482
19483
19484
19485
19486
19487
19488
19489
19490
19491
19492
19493
19494
19495
19496
19497
19498
19499
19500
19501
19502
19503
19504
19505
19506
19507
19508
19509
19510
19511
19512
19513
19514
19515
19516
19517
19518
19519
19520
19521
19522
19523
19524
19525
19526
19527
19528
19529
19530
19531
19532
19533
19534
19535
19536
19537
19538
19539
19540
19541
19542
19543
19544
19545
19546
19547
19548
19549
19550
19551
19552
19553
19554
19555
19556
19557
19558
19559
19560
19561
19562
19563
19564
19565
19566
19567
19568
19569
19570
19571
19572
19573
19574
19575
19576
19577
19578
19579
19580
19581
19582
19583
19584
19585
19586
19587
19588
19589
19590
19591
19592
19593
19594
19595
19596
19597
19598
19599
19600
19601
19602
19603
19604
19605
19606
19607
19608
19609
19610
19611
19612
19613
19614
19615
19616
19617
19618
19619
19620
19621
19622
19623
19624
19625
19626
19627
19628
19629
19630
19631
19632
19633
19634
19635
19636
19637
19638
19639
19640
19641
19642
19643
19644
19645
19646
19647
19648
19649
19650
19651
19652
19653
19654
19655
19656
19657
19658
19659
19660
19661
19662
19663
19664
19665
19666
19667
19668
19669
19670
19671
19672
19673
19674
19675
19676
19677
19678
19679
19680
19681
19682
19683
19684
19685
19686
19687
19688
19689
19690
19691
19692
19693
19694
19695
19696
19697
19698
19699
19700
19701
19702
19703
19704
19705
19706
19707
19708
19709
19710
19711
19712
19713
19714
19715
19716
19717
19718
19719
19720
19721
19722
19723
19724
19725
19726
19727
19728
19729
19730
19731
19732
19733
19734
19735
19736
19737
19738
19739
19740
19741
19742
19743
19744
19745
19746
19747
19748
19749
19750
19751
19752
19753
19754
19755
19756
19757
19758
19759
19760
19761
19762
19763
19764
19765
19766
19767
19768
19769
19770
19771
19772
19773
19774
19775
19776
19777
19778
19779
19780
19781
19782
19783
19784
19785
19786
19787
19788
19789
19790
19791
19792
19793
19794
19795
19796
19797
19798
19799
19800
19801
19802
19803
19804
19805
19806
19807
19808
19809
19810
19811
19812
19813
19814
19815
19816
19817
19818
19819
19820
19821
19822
19823
19824
19825
19826
19827
19828
19829
19830
19831
19832
19833
19834
19835
19836
19837
19838
19839
19840
19841
19842
19843
19844
19845
19846
19847
19848
19849
19850
19851
19852
19853
19854
19855
19856
19857
19858
19859
19860
19861
19862
19863
19864
19865
19866
19867
19868
19869
19870
19871
19872
19873
19874
19875
19876
19877
19878
19879
19880
19881
19882
19883
19884
19885
19886
19887
19888
19889
19890
19891
19892
19893
19894
19895
19896
19897
19898
19899
19900
19901
19902
19903
19904
19905
19906
19907
19908
19909
19910
19911
19912
19913
19914
19915
19916
19917
19918
19919
19920
19921
19922
19923
19924
19925
19926
19927
19928
19929
19930
19931
19932
19933
19934
19935
19936
19937
19938
19939
19940
19941
19942
19943
19944
19945
19946
19947
19948
19949
19950
19951
19952
19953
19954
19955
19956
19957
19958
19959
19960
19961
19962
19963
19964
19965
19966
19967
19968
19969
19970
19971
19972
19973
19974
19975
19976
19977
19978
19979
19980
19981
19982
19983
19984
19985
19986
19987
19988
19989
19990
19991
19992
19993
19994
19995
19996
19997
19998
19999
20000
20001
20002
20003
20004
20005
20006
20007
20008
20009
20010
20011
20012
20013
20014
20015
20016
20017
20018
20019
20020
20021
20022
20023
20024
20025
20026
20027
20028
20029
20030
20031
20032
20033
20034
20035
20036
20037
20038
20039
20040
20041
20042
20043
20044
20045
20046
20047
20048
20049
20050
20051
20052
20053
20054
20055
20056
20057
20058
20059
20060
20061
20062
20063
20064
20065
20066
20067
20068
20069
20070
20071
20072
20073
20074
20075
20076
20077
20078
20079
20080
20081
20082
20083
20084
20085
20086
20087
20088
20089
20090
20091
20092
20093
20094
20095
20096
20097
20098
20099
20100
20101
20102
20103
20104
20105
20106
20107
20108
20109
20110
20111
20112
20113
20114
20115
20116
20117
20118
20119
20120
20121
20122
20123
20124
20125
20126
20127
20128
20129
20130
20131
20132
20133
20134
20135
20136
20137
20138
20139
20140
20141
20142
20143
20144
20145
20146
20147
20148
20149
20150
20151
20152
20153
20154
20155
20156
20157
20158
20159
20160
20161
20162
20163
20164
20165
20166
20167
20168
20169
20170
20171
20172
20173
20174
20175
20176
20177
20178
20179
20180
20181
20182
20183
20184
20185
20186
20187
20188
20189
20190
20191
20192
20193
20194
20195
20196
20197
20198
20199
20200
20201
20202
20203
20204
20205
20206
20207
20208
20209
20210
20211
20212
20213
20214
20215
20216
20217
20218
20219
20220
20221
20222
20223
20224
20225
20226
20227
20228
20229
20230
20231
20232
20233
20234
20235
20236
20237
20238
20239
20240
20241
20242
20243
20244
20245
20246
20247
20248
20249
20250
20251
20252
20253
20254
20255
20256
20257
20258
20259
20260
20261
20262
20263
20264
20265
20266
20267
20268
20269
20270
20271
20272
20273
20274
20275
20276
20277
20278
20279
20280
20281
20282
20283
20284
20285
20286
20287
20288
20289
20290
20291
20292
20293
20294
20295
20296
20297
20298
20299
20300
20301
20302
20303
20304
20305
20306
20307
20308
20309
20310
20311
20312
20313
20314
20315
20316
20317
20318
20319
20320
20321
20322
20323
20324
20325
20326
20327
20328
20329
20330
20331
20332
20333
20334
20335
20336
20337
20338
20339
20340
20341
20342
20343
20344
20345
20346
20347
20348
20349
20350
20351
20352
20353
20354
20355
20356
20357
20358
20359
20360
20361
20362
20363
20364
20365
20366
20367
20368
20369
20370
20371
20372
20373
20374
20375
20376
20377
20378
20379
20380
20381
20382
20383
20384
20385
20386
20387
20388
20389
20390
20391
20392
20393
20394
20395
20396
20397
20398
20399
20400
20401
20402
20403
20404
20405
20406
20407
20408
20409
20410
20411
20412
20413
20414
20415
20416
20417
20418
20419
20420
20421
20422
20423
20424
20425
20426
20427
20428
20429
20430
20431
20432
20433
20434
20435
20436
20437
20438
20439
20440
20441
20442
20443
20444
20445
20446
20447
20448
20449
20450
20451
20452
20453
20454
20455
20456
20457
20458
20459
20460
20461
20462
20463
20464
20465
20466
20467
20468
20469
20470
20471
20472
20473
20474
20475
20476
20477
20478
20479
20480
20481
20482
20483
20484
20485
20486
20487
20488
20489
20490
20491
20492
20493
20494
20495
20496
20497
20498
20499
20500
20501
20502
20503
20504
20505
20506
20507
20508
20509
20510
20511
20512
20513
20514
20515
20516
20517
20518
20519
20520
20521
20522
20523
20524
20525
20526
20527
20528
20529
20530
20531
20532
20533
20534
20535
20536
20537
20538
20539
20540
20541
20542
20543
20544
20545
20546
20547
20548
20549
20550
20551
20552
20553
20554
20555
20556
20557
20558
20559
20560
20561
20562
20563
20564
20565
20566
20567
20568
20569
20570
20571
20572
20573
20574
20575
20576
20577
20578
20579
20580
20581
20582
20583
20584
20585
20586
20587
20588
20589
20590
20591
20592
20593
20594
20595
20596
20597
20598
20599
20600
20601
20602
20603
20604
20605
20606
20607
20608
20609
20610
20611
20612
20613
20614
20615
20616
20617
20618
20619
20620
20621
20622
20623
20624
20625
20626
20627
20628
20629
20630
20631
20632
20633
20634
20635
20636
20637
20638
20639
20640
20641
20642
20643
20644
20645
20646
20647
20648
20649
20650
20651
20652
20653
20654
20655
20656
20657
20658
20659
20660
20661
20662
20663
20664
20665
20666
20667
20668
20669
20670
20671
20672
20673
20674
20675
20676
20677
20678
20679
20680
20681
20682
20683
20684
20685
20686
20687
20688
20689
20690
20691
20692
20693
20694
20695
20696
20697
20698
20699
20700
20701
20702
20703
20704
20705
20706
20707
20708
20709
20710
20711
20712
20713
20714
20715
20716
20717
20718
20719
20720
20721
20722
20723
20724
20725
20726
20727
20728
20729
20730
20731
20732
20733
20734
20735
20736
20737
20738
20739
20740
20741
20742
20743
20744
20745
20746
20747
20748
20749
20750
20751
20752
20753
20754
20755
20756
20757
20758
20759
20760
20761
20762
20763
20764
20765
20766
20767
20768
20769
20770
20771
20772
20773
20774
20775
20776
20777
20778
20779
20780
20781
20782
20783
20784
20785
20786
20787
20788
20789
20790
20791
20792
20793
20794
20795
20796
20797
20798
20799
20800
20801
20802
20803
20804
20805
20806
20807
20808
20809
20810
20811
20812
20813
20814
20815
20816
20817
20818
20819
20820
20821
20822
20823
20824
20825
20826
20827
20828
20829
20830
20831
20832
20833
20834
20835
20836
20837
20838
20839
20840
20841
20842
20843
20844
20845
20846
20847
20848
20849
20850
20851
20852
20853
20854
20855
20856
20857
20858
20859
20860
20861
20862
20863
20864
20865
20866
20867
20868
20869
20870
20871
20872
20873
20874
20875
20876
20877
20878
20879
20880
20881
20882
20883
20884
20885
20886
20887
20888
20889
20890
20891
20892
20893
20894
20895
20896
20897
20898
20899
20900
20901
20902
20903
20904
20905
20906
20907
20908
20909
20910
20911
20912
20913
20914
20915
20916
20917
20918
20919
20920
20921
20922
20923
20924
20925
20926
20927
20928
20929
20930
20931
20932
20933
20934
20935
20936
20937
20938
20939
20940
20941
20942
20943
20944
20945
20946
20947
20948
20949
20950
20951
20952
20953
20954
20955
20956
20957
20958
20959
20960
20961
20962
20963
20964
20965
20966
20967
20968
20969
20970
20971
20972
20973
20974
20975
20976
20977
20978
20979
20980
20981
20982
20983
20984
20985
20986
20987
20988
20989
20990
20991
20992
20993
20994
20995
20996
20997
20998
20999
21000
21001
21002
21003
21004
21005
21006
21007
21008
21009
21010
21011
21012
21013
21014
21015
21016
21017
21018
21019
21020
21021
21022
21023
21024
21025
21026
21027
21028
21029
21030
21031
21032
21033
21034
21035
21036
21037
21038
21039
21040
21041
21042
21043
21044
21045
21046
21047
21048
21049
21050
21051
21052
21053
21054
21055
21056
21057
21058
21059
21060
21061
21062
21063
21064
21065
21066
21067
21068
21069
21070
21071
21072
21073
21074
21075
21076
21077
21078
21079
21080
21081
21082
21083
21084
21085
21086
21087
21088
21089
21090
21091
21092
21093
21094
21095
21096
21097
21098
21099
21100
21101
21102
21103
21104
21105
21106
21107
21108
21109
21110
21111
21112
21113
21114
21115
21116
21117
21118
21119
21120
21121
21122
21123
21124
21125
21126
21127
21128
21129
21130
21131
21132
21133
21134
21135
21136
21137
21138
21139
21140
21141
21142
21143
21144
21145
21146
21147
21148
21149
21150
21151
21152
21153
21154
21155
21156
21157
21158
21159
21160
21161
21162
21163
21164
21165
21166
21167
21168
21169
21170
21171
21172
21173
21174
21175
21176
21177
21178
21179
21180
21181
21182
21183
21184
21185
21186
21187
21188
21189
21190
21191
21192
21193
21194
21195
21196
21197
21198
21199
21200
21201
21202
21203
21204
21205
21206
21207
21208
21209
21210
21211
21212
21213
21214
21215
21216
21217
21218
21219
21220
21221
21222
21223
21224
21225
21226
21227
21228
21229
21230
21231
21232
21233
21234
21235
21236
21237
21238
21239
21240
21241
21242
21243
21244
21245
21246
21247
21248
21249
21250
21251
21252
21253
21254
21255
21256
21257
21258
21259
21260
21261
21262
21263
21264
21265
21266
21267
21268
21269
21270
21271
21272
21273
21274
21275
21276
21277
21278
21279
21280
21281
21282
21283
21284
21285
21286
21287
21288
21289
21290
21291
21292
21293
21294
21295
21296
21297
21298
21299
21300
21301
21302
21303
21304
21305
21306
21307
21308
21309
21310
21311
21312
21313
21314
21315
21316
21317
21318
21319
21320
21321
21322
21323
21324
21325
21326
21327
21328
21329
21330
21331
21332
21333
21334
21335
21336
21337
21338
21339
21340
21341
21342
21343
21344
21345
21346
21347
21348
21349
21350
21351
21352
21353
21354
21355
21356
21357
21358
21359
21360
21361
21362
21363
21364
21365
21366
21367
21368
21369
21370
21371
21372
21373
21374
21375
21376
21377
21378
21379
21380
21381
21382
21383
21384
21385
21386
21387
21388
21389
21390
21391
21392
21393
21394
21395
21396
21397
21398
21399
21400
21401
21402
21403
21404
21405
21406
21407
21408
21409
21410
21411
21412
21413
21414
21415
21416
21417
21418
21419
21420
21421
21422
21423
21424
21425
21426
21427
21428
21429
21430
21431
21432
21433
21434
21435
21436
21437
21438
21439
21440
21441
21442
21443
21444
21445
21446
21447
21448
21449
21450
21451
21452
21453
21454
21455
21456
21457
21458
21459
21460
21461
21462
21463
21464
21465
21466
21467
21468
21469
21470
21471
21472
21473
21474
21475
21476
21477
21478
21479
21480
21481
21482
21483
21484
21485
21486
21487
21488
21489
21490
21491
21492
21493
21494
21495
21496
21497
21498
21499
21500
21501
21502
21503
21504
21505
21506
21507
21508
21509
21510
21511
21512
21513
21514
21515
21516
21517
21518
21519
21520
21521
21522
21523
21524
21525
21526
21527
21528
21529
21530
21531
21532
21533
21534
21535
21536
21537
21538
21539
21540
21541
21542
21543
21544
21545
21546
21547
21548
21549
21550
21551
21552
21553
21554
21555
21556
21557
21558
21559
21560
21561
21562
21563
21564
21565
21566
21567
21568
21569
21570
21571
21572
21573
21574
21575
21576
21577
21578
21579
21580
21581
21582
21583
21584
21585
21586
21587
21588
21589
21590
21591
21592
21593
21594
21595
21596
21597
21598
21599
21600
21601
21602
21603
21604
21605
21606
21607
21608
21609
21610
21611
21612
21613
21614
21615
21616
21617
21618
21619
21620
21621
21622
21623
21624
21625
21626
21627
21628
21629
21630
21631
21632
21633
21634
21635
21636
21637
21638
21639
21640
21641
21642
21643
21644
21645
21646
21647
21648
21649
21650
21651
21652
21653
21654
21655
21656
21657
21658
21659
21660
21661
21662
21663
21664
21665
21666
21667
21668
21669
21670
21671
21672
21673
21674
21675
21676
21677
21678
21679
21680
21681
21682
21683
21684
21685
21686
21687
21688
21689
21690
21691
21692
21693
21694
21695
21696
21697
21698
21699
21700
21701
21702
21703
21704
21705
21706
21707
21708
21709
21710
21711
21712
21713
21714
21715
21716
21717
21718
21719
21720
21721
21722
21723
21724
21725
21726
21727
21728
21729
21730
21731
21732
21733
21734
21735
21736
21737
21738
21739
21740
21741
21742
21743
21744
21745
21746
21747
21748
21749
21750
21751
21752
21753
21754
21755
21756
21757
21758
21759
21760
21761
21762
21763
21764
21765
21766
21767
21768
21769
21770
21771
21772
21773
21774
21775
21776
21777
21778
21779
21780
21781
21782
21783
21784
21785
21786
21787
21788
21789
21790
21791
21792
21793
21794
21795
21796
21797
21798
21799
21800
21801
21802
21803
21804
21805
21806
21807
21808
21809
21810
21811
21812
21813
21814
21815
21816
21817
21818
21819
21820
21821
21822
21823
21824
21825
21826
21827
21828
21829
21830
21831
21832
21833
21834
21835
21836
21837
21838
21839
21840
21841
21842
21843
21844
21845
21846
21847
21848
21849
21850
21851
21852
21853
21854
21855
21856
21857
21858
21859
21860
21861
21862
21863
21864
21865
21866
21867
21868
21869
21870
21871
21872
21873
21874
21875
21876
21877
21878
21879
21880
21881
21882
21883
21884
21885
21886
21887
21888
21889
21890
21891
21892
21893
21894
21895
21896
21897
21898
21899
21900
21901
21902
21903
21904
21905
21906
21907
21908
21909
21910
21911
21912
21913
21914
21915
21916
21917
21918
21919
21920
21921
21922
21923
21924
21925
21926
21927
21928
21929
21930
21931
21932
21933
21934
21935
21936
21937
21938
21939
21940
21941
21942
21943
21944
21945
21946
21947
21948
21949
21950
21951
21952
21953
21954
21955
21956
21957
21958
21959
21960
21961
21962
21963
21964
21965
21966
21967
21968
21969
21970
21971
21972
21973
21974
21975
21976
21977
21978
21979
21980
21981
21982
21983
21984
21985
21986
21987
21988
21989
21990
21991
21992
21993
21994
21995
21996
21997
21998
21999
22000
22001
22002
22003
22004
22005
22006
22007
22008
22009
22010
22011
22012
22013
22014
22015
22016
22017
22018
22019
22020
22021
22022
22023
22024
22025
22026
22027
22028
22029
22030
22031
22032
22033
22034
22035
22036
22037
22038
22039
22040
22041
22042
22043
22044
22045
22046
22047
22048
22049
22050
22051
22052
22053
22054
22055
22056
22057
22058
22059
22060
22061
22062
22063
22064
22065
22066
22067
22068
22069
22070
22071
22072
22073
22074
22075
22076
22077
22078
22079
22080
22081
22082
22083
22084
22085
22086
22087
22088
22089
22090
22091
22092
22093
22094
22095
22096
22097
22098
22099
22100
22101
22102
22103
22104
22105
22106
22107
22108
22109
22110
22111
22112
22113
22114
22115
22116
22117
22118
22119
22120
22121
22122
22123
22124
22125
22126
22127
22128
22129
22130
22131
22132
22133
22134
22135
22136
22137
22138
22139
22140
22141
22142
22143
22144
22145
22146
22147
22148
22149
22150
22151
22152
22153
22154
22155
22156
22157
22158
22159
22160
22161
22162
22163
22164
22165
22166
22167
22168
22169
22170
22171
22172
22173
22174
22175
22176
22177
22178
22179
22180
22181
22182
22183
22184
22185
22186
22187
22188
22189
22190
22191
22192
22193
22194
22195
22196
22197
22198
22199
22200
22201
22202
22203
22204
22205
22206
22207
22208
22209
22210
22211
22212
22213
22214
22215
22216
22217
22218
22219
22220
22221
22222
22223
22224
22225
22226
22227
22228
22229
22230
22231
22232
22233
22234
22235
22236
22237
22238
22239
22240
22241
22242
22243
22244
22245
22246
22247
22248
22249
22250
22251
22252
22253
22254
22255
22256
22257
22258
22259
22260
22261
22262
22263
22264
22265
22266
22267
22268
22269
22270
22271
22272
22273
22274
22275
22276
22277
22278
22279
22280
22281
22282
22283
22284
22285
22286
22287
22288
22289
22290
22291
22292
22293
22294
22295
22296
22297
22298
22299
22300
22301
22302
22303
22304
22305
22306
22307
22308
22309
22310
22311
22312
22313
22314
22315
22316
22317
22318
22319
22320
22321
22322
22323
22324
22325
22326
22327
22328
22329
22330
22331
22332
22333
22334
22335
22336
22337
22338
22339
22340
22341
22342
22343
22344
22345
22346
22347
22348
22349
22350
22351
22352
22353
22354
22355
22356
22357
22358
22359
22360
22361
22362
22363
22364
22365
22366
22367
22368
22369
22370
22371
22372
22373
22374
22375
22376
22377
22378
22379
22380
22381
22382
22383
22384
22385
22386
22387
22388
22389
22390
22391
22392
22393
22394
22395
22396
22397
22398
22399
22400
22401
22402
22403
22404
22405
22406
22407
22408
22409
22410
22411
22412
22413
22414
22415
22416
22417
22418
22419
22420
22421
22422
22423
22424
22425
22426
22427
22428
22429
22430
22431
22432
22433
22434
22435
22436
22437
22438
22439
22440
22441
22442
22443
22444
22445
22446
22447
22448
22449
22450
22451
22452
22453
22454
22455
22456
22457
22458
22459
22460
22461
22462
22463
22464
22465
22466
22467
22468
22469
22470
22471
22472
22473
22474
22475
22476
22477
22478
22479
22480
22481
22482
22483
22484
22485
22486
22487
22488
22489
22490
22491
22492
22493
22494
22495
22496
22497
22498
22499
22500
22501
22502
22503
22504
22505
22506
22507
22508
22509
22510
22511
22512
22513
22514
22515
22516
22517
22518
22519
22520
22521
22522
22523
22524
22525
22526
22527
22528
22529
22530
22531
22532
22533
22534
22535
22536
22537
22538
22539
22540
22541
22542
22543
22544
22545
22546
22547
22548
22549
22550
22551
22552
22553
22554
22555
22556
22557
22558
22559
22560
22561
22562
22563
22564
22565
22566
22567
22568
22569
22570
22571
22572
22573
22574
22575
22576
22577
22578
22579
22580
22581
22582
22583
22584
22585
22586
22587
22588
22589
22590
22591
22592
22593
22594
22595
22596
22597
22598
22599
22600
22601
22602
22603
22604
22605
22606
22607
22608
22609
22610
22611
22612
22613
22614
22615
22616
22617
22618
22619
22620
22621
22622
22623
22624
22625
22626
22627
22628
22629
22630
22631
22632
22633
22634
22635
22636
22637
22638
22639
22640
22641
22642
22643
22644
22645
22646
22647
22648
22649
22650
22651
22652
22653
22654
22655
22656
22657
22658
22659
22660
22661
22662
22663
22664
22665
22666
22667
22668
22669
22670
22671
22672
22673
22674
22675
22676
22677
22678
22679
22680
22681
22682
22683
22684
22685
22686
22687
22688
22689
22690
22691
22692
22693
22694
22695
22696
22697
22698
22699
22700
22701
22702
22703
22704
22705
22706
22707
22708
22709
22710
22711
22712
22713
22714
22715
22716
22717
22718
22719
22720
22721
22722
22723
22724
22725
22726
22727
22728
22729
22730
22731
22732
22733
22734
22735
22736
22737
22738
22739
22740
22741
22742
22743
22744
22745
22746
22747
22748
22749
22750
22751
22752
22753
22754
22755
22756
22757
22758
22759
22760
22761
22762
22763
22764
22765
22766
22767
22768
22769
22770
22771
22772
22773
22774
22775
22776
22777
22778
22779
22780
22781
22782
22783
22784
22785
22786
22787
22788
22789
22790
22791
22792
22793
22794
22795
22796
22797
22798
22799
22800
22801
22802
22803
22804
22805
22806
22807
22808
22809
22810
22811
22812
22813
22814
22815
22816
22817
22818
22819
22820
22821
22822
22823
22824
22825
22826
22827
22828
22829
22830
22831
22832
22833
22834
22835
22836
22837
22838
22839
22840
22841
22842
22843
22844
22845
22846
22847
22848
22849
22850
22851
22852
22853
22854
22855
22856
22857
22858
22859
22860
22861
22862
22863
22864
22865
22866
22867
22868
22869
22870
22871
22872
22873
22874
22875
22876
22877
22878
22879
22880
22881
22882
22883
22884
22885
22886
22887
22888
22889
22890
22891
22892
22893
22894
22895
22896
22897
22898
22899
22900
22901
22902
22903
22904
22905
22906
22907
22908
22909
22910
22911
22912
22913
22914
22915
22916
22917
22918
22919
22920
22921
22922
22923
22924
22925
22926
22927
22928
22929
22930
22931
22932
22933
22934
22935
22936
22937
22938
22939
22940
22941
22942
22943
22944
22945
22946
22947
22948
22949
22950
22951
22952
22953
22954
22955
22956
22957
22958
22959
22960
22961
22962
22963
22964
22965
22966
22967
22968
22969
22970
22971
22972
22973
22974
22975
22976
22977
22978
22979
22980
22981
22982
22983
22984
22985
22986
22987
22988
22989
22990
22991
22992
22993
22994
22995
22996
22997
22998
22999
23000
23001
23002
23003
23004
23005
23006
23007
23008
23009
23010
23011
23012
23013
23014
23015
23016
23017
23018
23019
23020
23021
23022
23023
23024
23025
23026
23027
23028
23029
23030
23031
23032
23033
23034
23035
23036
23037
23038
23039
23040
23041
23042
23043
23044
23045
23046
23047
23048
23049
23050
23051
23052
23053
23054
23055
23056
23057
23058
23059
23060
23061
23062
23063
23064
23065
23066
23067
23068
23069
23070
23071
23072
23073
23074
23075
23076
23077
23078
23079
23080
23081
23082
23083
23084
23085
23086
23087
23088
23089
23090
23091
23092
23093
23094
23095
23096
23097
23098
23099
23100
23101
23102
23103
23104
23105
23106
23107
23108
23109
23110
23111
23112
23113
23114
23115
23116
23117
23118
23119
23120
23121
23122
23123
23124
23125
23126
23127
23128
23129
23130
23131
23132
23133
23134
23135
23136
23137
23138
23139
23140
23141
23142
23143
23144
23145
23146
23147
23148
23149
23150
23151
23152
23153
23154
23155
23156
23157
23158
23159
23160
23161
23162
23163
23164
23165
23166
23167
23168
23169
23170
23171
23172
23173
23174
23175
23176
23177
23178
23179
23180
23181
23182
23183
23184
23185
23186
23187
23188
23189
23190
23191
23192
23193
23194
23195
23196
23197
23198
23199
23200
23201
23202
23203
23204
23205
23206
23207
23208
23209
23210
23211
23212
23213
23214
23215
23216
23217
23218
23219
23220
23221
23222
23223
23224
23225
23226
23227
23228
23229
23230
23231
23232
23233
23234
23235
23236
23237
23238
23239
23240
23241
23242
23243
23244
23245
23246
23247
23248
23249
23250
23251
23252
23253
23254
23255
23256
23257
23258
23259
23260
23261
23262
23263
23264
23265
23266
23267
23268
23269
23270
23271
23272
23273
23274
23275
23276
23277
23278
23279
23280
23281
23282
23283
23284
23285
23286
23287
23288
23289
23290
23291
23292
23293
23294
23295
23296
23297
23298
23299
23300
23301
23302
23303
23304
23305
23306
23307
23308
23309
23310
23311
23312
23313
23314
23315
23316
23317
23318
23319
23320
23321
23322
23323
23324
23325
23326
23327
23328
23329
23330
23331
23332
23333
23334
23335
23336
23337
23338
23339
23340
23341
23342
23343
23344
23345
23346
23347
23348
23349
23350
23351
23352
23353
23354
23355
23356
23357
23358
23359
23360
23361
23362
23363
23364
23365
23366
23367
23368
23369
23370
23371
23372
23373
23374
23375
23376
23377
23378
23379
23380
23381
23382
23383
23384
23385
23386
23387
23388
23389
23390
23391
23392
23393
23394
23395
23396
23397
23398
23399
23400
23401
23402
23403
23404
23405
23406
23407
23408
23409
23410
23411
23412
23413
23414
23415
23416
23417
23418
23419
23420
23421
23422
23423
23424
23425
23426
23427
23428
23429
23430
23431
23432
23433
23434
23435
23436
23437
23438
23439
23440
23441
23442
23443
23444
23445
23446
23447
23448
23449
23450
23451
23452
23453
23454
23455
23456
23457
23458
23459
23460
23461
23462
23463
23464
23465
23466
23467
23468
23469
23470
23471
23472
23473
23474
23475
23476
23477
23478
23479
23480
23481
23482
23483
23484
23485
23486
23487
23488
23489
23490
23491
23492
23493
23494
23495
23496
23497
23498
23499
23500
23501
23502
23503
23504
23505
23506
23507
23508
23509
23510
23511
23512
23513
23514
23515
23516
23517
23518
23519
23520
23521
23522
23523
23524
23525
23526
23527
23528
23529
23530
23531
23532
23533
23534
23535
23536
23537
23538
23539
23540
23541
23542
23543
23544
23545
23546
23547
23548
23549
23550
23551
23552
23553
23554
23555
23556
23557
23558
23559
23560
23561
23562
23563
23564
23565
23566
23567
23568
23569
23570
23571
23572
23573
23574
23575
23576
23577
23578
23579
23580
23581
23582
23583
23584
23585
23586
23587
23588
23589
23590
23591
23592
23593
23594
23595
23596
23597
23598
23599
23600
23601
23602
23603
23604
23605
23606
23607
23608
23609
23610
23611
23612
23613
23614
23615
23616
23617
23618
23619
23620
23621
23622
23623
23624
23625
23626
23627
23628
23629
23630
23631
23632
23633
23634
23635
23636
23637
23638
23639
23640
23641
23642
23643
23644
23645
23646
23647
23648
23649
23650
23651
23652
23653
23654
23655
23656
23657
23658
23659
23660
23661
23662
23663
23664
23665
23666
23667
23668
23669
23670
23671
23672
23673
23674
23675
23676
23677
23678
23679
23680
23681
23682
23683
23684
23685
23686
23687
23688
23689
23690
23691
23692
23693
23694
23695
23696
23697
23698
23699
23700
23701
23702
23703
23704
23705
23706
23707
23708
23709
23710
23711
23712
23713
23714
23715
23716
23717
23718
23719
23720
23721
23722
23723
23724
23725
23726
23727
23728
23729
23730
23731
23732
23733
23734
23735
23736
23737
23738
23739
23740
23741
23742
23743
23744
23745
23746
23747
23748
23749
23750
23751
23752
23753
23754
23755
23756

<!DOCTYPE html
PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2020-02-03T14:03:27Z using SAXON HE 9.9.1.6 . -->
<html lang="nl">
<head>
<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=UTF-8">
<title>Rome (De Drie Steden, Deel 2 van 3)</title>
<meta name="generator" content="tei2html.xsl, see https://github.com/jhellingman/tei2html">
<meta name="author" content="Émile Zola (1840&#x2013;1902)">
<link rel="coverpage" href="images/cover.jpg">
<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
<meta name="DC.Creator" content="Émile Zola (1840&#x2013;1902)">
<meta name="DC.Title" content="Rome (De Drie Steden, Deel 2 van 3)">
<meta name="DC.Language" content="nl-1900">
<meta name="DC.Format" content="text/html">
<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg">
<meta name="DC:Subject" content="French fiction -- 19th century">
<style type="text/css">
body {
font-family: "Times New Roman", Times, serif;
font-size: 100%;
line-height: 1.2em;
text-align: left;
}
.div0 {
padding-top: 5.6em;
}
.div1 {
padding-top: 4.8em;
}
.div2 {
padding-top: 3.6em;
}
.div3, .div4, .div5 {
padding-top: 2.4em;
}
h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4 {
clear: both;
font-style: normal;
text-transform: none;
}
h3, .h3 {
font-size: 1.2em;
line-height: 1.2em;
}
h3.label {
font-size: 1em;
line-height: 1.2em;
margin-bottom: 0;
}
h4, .h4 {
font-size: 1em;
line-height: 1.2em;
}
.alignleft {
text-align: left;
}
.alignright {
text-align: right;
}
.alignblock {
text-align: justify;
}
p.tb, hr.tb, .par.tb {
margin: 1.6em auto;
text-align: center;
}
p.argument, p.note, p.tocArgument, .par.argument, .par.note, .par.tocArgument {
font-size: 0.9em;
line-height: 1.2em;
text-indent: 0;
}
p.argument, p.tocArgument, .par.argument, .par.tocArgument {
margin: 1.58em 10%;
}
td.tocDivNum {
vertical-align: top;
}
td.tocPageNum {
vertical-align: bottom;
}
.opener, .address {
margin-top: 1.6em;
margin-bottom: 1.6em;
}
.addrline {
margin-top: 0;
margin-bottom: 0;
}
.dateline {
margin-top: 1.6em;
margin-bottom: 1.6em;
text-align: right;
}
.salute {
margin-top: 1.6em;
margin-left: 3.58em;
text-indent: -2em;
}
.signed {
margin-top: 1.6em;
margin-left: 3.58em;
text-indent: -2em;
}
.epigraph {
font-size: 0.9em;
line-height: 1.2em;
width: 60%;
margin-left: auto;
}
.epigraph span.bibl {
display: block;
text-align: right;
}
.trailer {
clear: both;
padding-top: 2.4em;
padding-bottom: 1.6em;
}
span.abbr, abbr {
white-space: nowrap;
}
span.parnum {
font-weight: bold;
}
span.corr, span.gap {
border-bottom: 1px dotted red;
}
span.num, span.trans, span.trans {
border-bottom: 1px dotted gray;
}
span.measure {
border-bottom: 1px dotted green;
}
.ex {
letter-spacing: 0.2em;
}
.sc {
font-variant: small-caps;
}
.asc {
font-variant: small-caps;
text-transform: lowercase;
}
.uc {
text-transform: uppercase;
}
.tt {
font-family: monospace;
}
.underline {
text-decoration: underline;
}
sup {
line-height: 6pt;
}
.overline, .overtilde {
text-decoration: overline;
}
.rm {
font-style: normal;
}
.red {
color: red;
}
hr {
clear: both;
height: 1px;
margin-left: auto;
margin-right: auto;
margin-top: 1em;
text-align: center;
width: 45%;
}
.aligncenter {
text-align: center;
}
h1, h2, .h1, .h2 {
font-size: 1.44em;
line-height: 1.5em;
}
h1.label, h2.label {
font-size: 1.2em;
line-height: 1.2em;
margin-bottom: 0;
}
h5, h6 {
font-size: 1em;
font-style: italic;
line-height: 1em;
}
p, .par {
text-indent: 0;
}
p.firstlinecaps:first-line, .par.firstlinecaps:first-line {
text-transform: uppercase;
}
.hangq {
text-indent: -0.32em;
}
.hangqq {
text-indent: -0.40em;
}
.hangqqq {
text-indent: -0.71em;
}
p.dropcap:first-letter, .par.dropcap:first-letter {
float: left;
clear: left;
margin: 0 0.05em 0 0;
padding: 0;
line-height: 0.8em;
font-size: 420%;
vertical-align: super;
}
blockquote, p.quote, div.blockquote, div.argument, .par.quote {
font-size: 0.9em;
line-height: 1.2em;
margin: 1.58em 5%;
}
.pagenum a, a.noteref:hover, a.pseudonoteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden {
text-decoration: none;
}
.advertisement, .advertisements {
background-color: #FFFEE0;
border: black 1px dotted;
color: #000;
margin: 2em 5%;
padding: 1em;
}
.footnotes .body, .footnotes .div1 {
padding: 0;
}
.fnarrow {
color: #AAAAAA;
font-weight: bold;
text-decoration: none;
}
a.noteref, a.pseudonoteref {
font-size: 80%;
text-decoration: none;
vertical-align: 0.25em;
}
.displayfootnote {
display: none;
}
div.footnotes {
font-size: 80%;
margin-top: 1em;
padding: 0;
}
hr.fnsep {
margin-left: 0;
margin-right: 0;
text-align: left;
width: 25%;
}
p.footnote, .par.footnote {
margin-bottom: 0.5em;
margin-top: 0.5em;
}
p.footnote .label, .par.footnote .label {
float: left;
width: 2em;
height: 12pt;
display: block;
}
.apparatusnote {
text-decoration: none;
}
table.tocList {
width: 100%;
margin-left: auto;
margin-right: auto;
border-width: 0;
border-collapse: collapse;
}
td.tocPageNum, td.tocDivNum {
text-align: right;
min-width: 10%;
border-width: 0;
}
td.tocDivNum {
padding-left: 0;
padding-right: 0.5em;
}
td.tocPageNum {
padding-left: 0.5em;
padding-right: 0;
}
td.tocDivTitle {
width: auto;
}
p.tocPart, .par.tocPart {
margin: 1.58em 0;
font-variant: small-caps;
}
p.tocChapter, .par.tocChapter {
margin: 1.58em 0;
}
p.tocSection, .par.tocSection {
margin: 0.7em 5%;
}
table.tocList td {
vertical-align: top;
}
table.tocList td.tocPageNum {
vertical-align: bottom;
}
table.inner {
display: inline-table;
border-collapse: collapse;
width: 100%;
}
td.itemNum {
text-align: right;
min-width: 5%;
padding-right: 0.8em;
}
td.innerContainer {
padding: 0;
margin: 0;
}
.index {
font-size: 80%;
}
.indexToc {
text-align: center;
}
.transcriberNote {
background-color: #DDE;
border: black 1px dotted;
color: #000;
font-family: sans-serif;
font-size: 80%;
margin: 2em 5%;
padding: 1em;
}
.missingTarget {
text-decoration: line-through;
color: red;
}
.correctionTable {
width: 75%;
}
.width20 {
width: 20%;
}
.width40 {
width: 40%;
}
p.smallprint, li.smallprint, .par.smallprint {
color: #666666;
font-size: 80%;
}
span.musictime {
vertical-align: middle;
display: inline-block;
text-align: center;
}
span.musictime, span.musictime span.top, span.musictime span.bottom {
padding: 1px 0.5px;
font-size: xx-small;
font-weight: bold;
line-height: 0.7em;
}
span.musictime span.bottom {
display: block;
}
ul {
list-style-type: none;
}
.splitListTable {
margin-left: 0;
}
.numberedItem {
text-indent: -3em;
margin-left: 3em;
}
.numberedItem .itemNumber {
float: left;
position: relative;
left: -3.5em;
width: 3em;
display: inline-block;
text-align: right;
}
.itemGroupTable {
border-collapse: collapse;
margin-left: 0;
}
.itemGroupTable td {
padding: 0;
margin: 0;
vertical-align: middle;
}
.itemGroupBrace {
padding: 0 0.5em !important;
}
.titlePage {
border: #DDDDDD 2px solid;
margin: 3em 0 7em 0;
padding: 5em 10% 6em 10%;
text-align: center;
}
.titlePage .docTitle {
line-height: 3.5em;
margin: 2em 0 2em 0;
font-weight: bold;
}
.titlePage .docTitle .mainTitle {
font-size: 1.8em;
}
.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle,
.titlePage .docTitle .volumeTitle {
font-size: 1.44em;
}
.titlePage .byline {
margin: 2em 0 2em 0;
font-size: 1.2em;
line-height: 1.72em;
}
.titlePage .byline .docAuthor {
font-size: 1.2em;
font-weight: bold;
}
.titlePage .figure {
margin: 2em auto;
}
.titlePage .docImprint {
margin: 4em 0 0 0;
font-size: 1.2em;
line-height: 1.72em;
}
.titlePage .docImprint .docDate {
font-size: 1.2em;
font-weight: bold;
}
div.figure {
text-align: center;
}
.figure {
margin-left: auto;
margin-right: auto;
}
.floatLeft {
float: left;
margin: 10px 10px 10px 0;
}
.floatRight {
float: right;
margin: 10px 0 10px 10px;
}
p.figureHead, .par.figureHead {
font-size: 100%;
text-align: center;
}
.figAnnotation {
font-size: 80%;
position: relative;
margin: 0 auto;
}
.figTopLeft, .figBottomLeft {
float: left;
}
.figTop, .figBottom {
}
.figTopRight, .figBottomRight {
float: right;
}
.figure p, .figure .par {
font-size: 80%;
margin-top: 0;
text-align: center;
}
img {
border-width: 0;
}
td.galleryFigure {
text-align: center;
vertical-align: middle;
}
td.galleryCaption {
text-align: center;
vertical-align: top;
}
body {
padding: 1.58em 16%;
}
.pagenum {
display: inline;
font-size: 70%;
font-style: normal;
margin: 0;
padding: 0;
position: absolute;
right: 1%;
text-align: right;
}
.marginnote {
font-size: 0.8em;
height: 0;
left: 1%;
line-height: 1.2em;
position: absolute;
text-indent: 0;
width: 14%;
text-align: left;
}
.cut-in-left-note {
font-size: 0.8em;
left: 1%;
line-height: 1.2em;
float: left;
text-indent: 0;
width: 14%;
text-align: left;
padding: 0.8em 0.8em 0.8em 0;
}
.cut-in-right-note {
font-size: 0.8em;
left: 1%;
line-height: 1.2em;
float: right;
text-indent: 0;
width: 14%;
text-align: right;
padding: 0.8em 0 0.8em 0.8em;
}
span.tocPageNum, span.flushright {
position: absolute;
right: 16%;
top: auto;
text-indent: 0;
}
.pglink, .catlink, .exlink, .wplink, .biblink, .qurlink, .seclink {
background-repeat: no-repeat;
background-position: right center;
}
.pglink {
background-image: url(images/book.png);
padding-right: 18px;
}
.catlink {
background-image: url(images/card.png);
padding-right: 17px;
}
.exlink, .wplink, .biblink, .qurlink, .seclink {
background-image: url(images/external.png);
padding-right: 13px;
}
.pglink:hover {
background-color: #DCFFDC;
}
.catlink:hover {
background-color: #FFFFDC;
}
.exlink:hover, .wplink:hover, .biblink:hover, .qurlink:hover {
background-color: #FFDCDC;
}
body {
background: #FFFFFF;
font-family: "Times New Roman", Times, serif;
}
body, a.hidden {
color: black;
}
h1, .h1 {
padding-bottom: 5em;
}
h1, h2, .h1, .h2 {
text-align: center;
font-variant: small-caps;
font-weight: normal;
}
p.byline {
text-align: center;
font-style: italic;
margin-bottom: 2em;
}
.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, .marginnote, p.legend, .verseNum {
color: #660000;
}
.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a {
color: #AAAAAA;
}
a.hidden:hover, a.noteref:hover, a.pseudonoteref:hover {
color: red;
}
h1, h2, h3, h4, h5, h6 {
font-weight: normal;
}
table {
margin-left: auto;
margin-right: auto;
}
.tablecaption {
text-align: center;
}
.arab { font-family: Scheherazade, serif; }
.aran { font-family: 'Awami Nastaliq', serif; }
.grek { font-family: 'Charis SIL', serif; }
.hebr { font-family: Shlomo, 'Ezra SIL', serif; }
.syrc { font-family: 'Serto Jerusalem', serif; }
.pagenum, .linenum {
speak: none;
}</style>
<style type="text/css">
div.chapter > div.divHead {
background-image: url("images/box.png");
background-repeat: no-repeat;
width: 484px;
height: 92px;
margin-left: auto;
margin-right: auto;
}
div.chapter h2.main {
text-align: center;
padding-top: 26px;
}
/* CSS rules generated from @rend attributes in TEI file */
.cover-imagewidth {
width:489px;
}
.seriestitle-imagewidth {
width:442px;
}
.titlepage-imagewidth {
width:442px;
}
.xd29e6239 {
text-align:center;
}
@media handheld {
}
/* CSS rules copied from @style attributes in TEI file */
</style>
</head>
<body>
<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 61326 ***</div>

<div class="front">
<div class="div1 cover"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first"></p>
<div class="figure cover-imagewidth"><img src="images/cover.jpg" alt="Oorspronkelijke voorkant." width="489" height="720"></div><p>
</p>
</div>
</div>
<div class="div1 titlepage"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first"></p>
<div class="figure seriestitle-imagewidth"><img src="images/seriestitle1918.png" alt="Oorspronkelijke titelpagina." width="442" height="720"></div><p>
</p>
</div>
</div>
<div class="titlePage">
<div class="docTitle">
<div class="mainTitle">DE MEULENHOFF-EDITIE</div>
<div class="subTitle">EEN ALGEMEENE BIBLIOTHEEK</div>
</div>
<div class="docImprint">UITGEGEVEN DOOR J. M. MEULENHOFF
<br>
TE AMSTERDAM IN HET JAAR MCMXVIII</div>
</div>
<p></p>
<div class="div1 titlepage"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first"></p>
<div class="figure titlepage-imagewidth"><img src="images/titlepage.png" alt="Oorspronkelijke titelpagina." width="442" height="720"></div><p>
</p>
</div>
</div>
<div class="titlePage">
<div class="docTitle">
<div class="seriesTitle">DE DRIE STEDEN</div>
<div class="mainTitle">ROME</div>
</div>
<div class="byline">ROMAN
<br>
DOOR
<br>
<span class="docAuthor">EMILE ZOLA</span>
<br>
VERTALING VAN
<br>
<span class="docAuthor">W. J. A. ROLDANUS <span class="sc">Jr.</span></span></div>
<div class="docImprint">UITGEGEVEN DOOR J. M. MEULENHOFF
<br>
TE AMSTERDAM AAN HET DAMRAK 88</div>
</div>
<p><span class="pagenum">[<a id="pb1" href="#pb1">1</a>]</span></p>
</div>
<div class="body">
<div id="ch1" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">EERSTE HOOFDSTUK</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Door verschillende vertragingen tusschen Pisa en Civita-Vecchia kwam abbé Pierre Froment
na een moeilijke en vermoeiende reis van vijf-en-twintig uur eerst tegen negen uur
&#x2019;s ochtends te Rome aan. Hij had slechts een handkoffertje bij zich, sprong, te midden
van het gedrang der aankomst, vlug uit de coupé, ontweek, daar hij gaarne alleen zijn
en zien wilde, de op hem toeschietende witkielen en droeg zelf zijn lichte bagage.
Voor het station, op het Plein der Vijfhonderd, stapte hij in een der langs het trottoir
gestationneerde open rijtuigen, zette zijn handkoffertje naast zich en riep den koetsier
het adres toe:
</p>
<p>&#x201c;Villa Giulia, palazzo Boccanera.&#x201d;
</p>
<p>Het was 3 September, een Maandag, de hemel was helder, mild en wondermooi-doorschijnend.
De koetsier, een klein, rond mannetje, met schitterende oogen en witte tanden, glimlachte,
toen hij aan het accent een Franschen priester herkende. Hij legde de zweep over zijn
paard en het rijtuig schoot dadelijk voort in den vluggen gang, die deze zoo zindelijke
en vroolijke Romeinsche rijtuigjes kenmerkt. Maar bijna onmiddellijk nadat zij de
boompjes van het kleine pleintje voorbijgereden en op het plein der Thermen<a class="noteref" id="xd29e167src" href="#xd29e167">1</a> gekomen waren, keerde hij zich om en wees, nog steeds glimlachend, wet zijn zweep
op de bouwvallen.
</p>
<p>&#x201c;De Thermen van Diocletianus,&#x201d; zeide hij, als voorkomend koetsier, die er steeds op
uit was bij de vreemdelingen in een goed blaadje te komen, ten einde zich van hun
clientèle te verzekeren, in slecht Fransch.
</p>
<p>Van de hoogten van den Viminalis, waarop het station staat, reed het rijtuigje in
snelle vaart de sterk-hellende Via <span class="pagenum">[<a id="pb2" href="#pb2">2</a>]</span>Nazionale af. En van dat oogenblik hield hij niet op, bij ieder monument zijn hoofd
om te draaien en er met de zweep op te wijzen. In dat gedeelte van de lange straat
waren slechts nieuwe gebouwen. Iets verderop rechts verhieven zich met groen bedekte
heuvels, waarop een eindeloos geel en kaal gebouw, een klooster of een kazerne, oprees.
</p>
<p>&#x201c;Het Quirinaal, het paleis van den koning,&#x201d; zeide de koetsier.
</p>
<p>Sedert, een week geleden, tot de reis besloten was, had Pierre alle dagen ijverig
op plattegronden en in boeken de topographie van Rome bestudeerd, zoodat hij zich
uitstekend had kunnen <span class="corr" id="xd29e178" title="Bron: orienteeren">oriënteeren</span>, zonder naar den weg te vragen. De aanwijzingen van den koetsier had hij dan ook
volstrekt niet noodig. Doch de plotselinge dalingen, de onophoudelijke stijgingen,
die sommige wijken als in etagevormige terrassen verdeelden, brachten hem toch telkens
even in de war. Maar de stem van den koetsier verhief zich, hoewel eenigszins ironisch,
en zijn zweep beschreef een wijderen kring, toen hij den naam van een reusachtig,
nieuw en <span class="corr" id="xd29e181" title="Bron: noch">nog</span> vochtig gebouw aan den linkerkant wees, een reusachtig blok van steenen, overladen
met beeldhouwwerk, gevelversieringen en beelden.
</p>
<p>&#x201c;De Nationale Bank.&#x201d;
</p>
<p>Lager, toen het rijtuigje een driehoekig plein opreed, zag Pierre, opkijkend, tot
zijn verrukking op een hoogen, gladden muur een hangenden tuin, waarin het elegante
en krachtige profiel van een honderdjarigen piniepijnboom zich in den helderen hemel
verhief. Hij voelde den vollen trots en de volle bekoring van Rome.
</p>
<p>&#x201c;De villa Aldobrandini.&#x201d;
</p>
<p>Nog verder en lager deed een vlug en vluchtig visioen zijn geestdrift nog meer ontvlammen.
Weer maakte de straat een plotselinge bocht, toen zich plotseling in den hoek een
lichte opening toonde. Van boven naar beneden gezien was het een wit plein als een
zonneschacht, gevuld met een verblindend goudstof; en in die ochtendpracht rees een
reusachtige marmeren zuil, die aan den kant, waar de dagvorstin haar bij haar opkomst
in haar stralen baadde, als verguld was. Hij was verrast, toen de koetsier hem den
naam noemde, want hij had zich haar niet zoo voorgesteld in dat verblindend witte
gat te midden der naburige schaduwen.
</p>
<p>&#x201c;De Trajanuszuil.&#x201d;
</p>
<p>Onder aan de helling maakte de straat een laatste kromming. Steeds weer noemde in
de snelle vaart de koetsier nieuwe namen: den palazzo Colonna, welks tuin door slanke
<span class="pagenum">[<a id="pb3" href="#pb3">3</a>]</span>cypressen omgeven is; den palazzo Torlonia, voor de helft met den grond gelijk gemaakt
ter wille van nieuwe verfraaiingen; den palazzo di Venezia kaal en angstaanjagend
door zijn met kanteelen voorziene muren en zijn tragische strengheid van middeleeuwsche,
in het hedendaagsche burgerlijke leven vergeten vesting. Tegenover dat onverwachte
aspect der dingen nam Pierre&#x2019;s verbazing steeds toe. Maar vooral werd hij getroffen,
toen de koetsier hem triomphantelijk met zijn zweep den Corso wees, een lange, nauwe
straat, nauwelijks zoo breed als de Parijsche rue Saint-Honoré, links in den vollen
zonneschijn, rechts in donkere schaduwen liggend, terwijl in de verte de piazza del
Popolo als het ware een ster van licht vormde: was dat nu het hart der stad, de beroemde
promenade, de levende hoofdader, waarheen al het bloed van Rome stroomde?
</p>
<p>Reeds sloeg het rijtuigje den corso Victor-Emanuele in, de voortzetting van de Via
Nazionale; dat zijn de twee openingen, die van het eene einde der oude stad naar het
andere, van het station tot de Heilige-Engelenbrug gesneden zijn. Links lag de ronde
apsis van de kerk Il Gesù blond in de vroolijke ochtendzon. Tusschen de kerk en den
loggen palazzo Altieri, dien men niet tegen den grond had durven werpen, werd de straat
nauwer, kwam men in een vochtige, koude donkerte. Doch daar voorbij, vóór den gevel
van de kerk Il Gesù, op het plein, scheen de zon weer verblindend en fel, terwijl
in de verte, op den achtergrond van de Via d&#x2019;Aracoeli, die eveneens in schaduw gehuld
was, bezonde palmboomen opschoten.
</p>
<p>&#x201c;Daar ginds ligt het Capitool,&#x201d; zeide de koetsier.
</p>
<p>De priester boog zich uit het rijtuigje, maar hij zag niets dan een groene vlek aan
het einde van de donkere steile helling. De plotselinge overgangen van warm licht
in koude schaduw deden hem huiveren. Voor den palazzo di Venezia en voor de kerk Il
Gesù had hij een gevoel gehad alsof de geheele nacht van lang vervlogen dagen op hem
drukte; dan bij ieder plein, bij iedere verbreeding der nieuwe straten was het als
een terugkeer in het licht, in de vroolijke, milde warmte van het leven. De stralen
van de gele zon vielen langs de daken af en teekenden duidelijk de violette schaduwen
af. Tusschen de gevels door zag men plekken diepblauwen, zeer helderen hemel. De lucht,
die hij inademde, gaf hem een bijzonderen, onbestemden smaak, een vruchtensmaak, die
in hem zijn reiskoorts verhoogde.
<span class="pagenum">[<a id="pb4" href="#pb4">4</a>]</span></p>
<p>Ondanks zijn onregelmatigheid is de corso Victor-Emanuele een zeer mooie, moderne
straat; en Pierre kon zich in de een of andere groote stad met groote huurkazernes
wanen. Maar toen hij langs de Cancellaria, het meesterwerk van Bramante, het karakteristieke
monument in Romeinsche Renaissance, reed, kwam zijn verwondering weer en keerde hij
in zijn geest terug naar de reeds geziene paleizen, naar die kale, kolossale en plompe
architectuur, die reusachtige steenkubussen, die denken deden aan hospitalen of gevangenissen.
Nooit had hij zich de beroemde Romeinsche paleizen zoo zonder gratie of phantasie,
zoo zonder uiterlijke pracht voorgesteld. Het was beslist heel mooi, hij zou het ten
slotte wel begrijpen, maar hij moest er aan wennen, zich erin leven.
</p>
<p>Plotseling verliet het rijtuigje den drukken corso Victor-Emanuele en sloeg kronkelende
straatjes in, waarin het slechts met moeite vooruitkwam. Na de heldere zon in de drukte
der nieuwe stad kwam de kalmte, de eenzaamheid der slapende en koude, oude stad. Hij
riep de plattegronden, die hij bestudeerd had, in zijn geheugen terug en zeide tot
zichzelf, dat hij nu in de nabijheid der Via Giulia zijn moest; en zijn steeds grooter
geworden nieuwsgierigheid nam nu zelfs zoo toe, dat hij er pijn van begon te krijgen,
wanhopig, dat hij er niet dadelijk meer van zag, meer van wist. Zijn verbazing de
dingen niet zóó te vinden als hij ze verwacht had, en de schokken, die zijn phantasie
kreeg, deden den koortsachtigen toestand, waarin hij zich sedert zijn vertrek bevond,
nog erger worden, deden de vurige begeerte in hem ontstaan, om zijn nieuwsgierigheid
onmiddellijk te bevredigen. Het was pas even over negenen, hij had den geheelen ochtend
voor zich, om zich aan den palazzo Boccanera aan te melden: waarom zou hij zich niet
dadelijk naar de klassieke plek, naar den heuveltop rijden laten, vanwaar men geheel
Rome op zijn zeven heuvelen zag liggen? Toen die gedachte eenmaal bij hem opgekomen
was, kwelde zij hem zóó, dat hij ten slotte eraan toegaf.
</p>
<p>De koetsier keerde zich niet meer om en Pierre moest opstaan, om hem het nieuwe adres
te geven.
</p>
<p>&#x201c;Naar San Pietro in Montorio.&#x201d;
</p>
<p>De man was verbaasd, scheen hem niet te begrijpen. Met zijn zweep wees hij, dat het
daarginds, heel in de verte was. Toen echter de priester bleef volhouden, begon hij
weer vriendelijk te glimlachen en knikte amicaal met zijn hoofd. Goed, goed, hij had
er niets tegen.
<span class="pagenum">[<a id="pb5" href="#pb5">5</a>]</span></p>
<p>Het paard draafde te midden van den doolhof der nauwe straten in sneller tempo verder.
Eerst volgden zij er een, dat als beklemd lag tusschen hooge muren en waarin de zon
als onder in een put scheen. Aan het einde ervan werd het plotseling weder licht en
staken zij over de oude brug van Sixtus IV den Tiber over. Rechts en links strekten
zich in den ravage en tusschen het nieuwe cement der bouwwerken de nieuwe kaden uit.
Aan de overzijde was de Trastevere geheel tegen den grond geworpen; het rijtuigje
reed langs een breeden weg, die zooals op groote borden te lezen was, den naam Garibaldi
droeg, de helling van den Janiculus op. Voor de laatste maal maakte de koetsier zijn
gemoedelijk-trotsch gebaar, toen hij den naam van de triomfstraat noemde.
</p>
<p>&#x201c;Via Garibaldi.&#x201d;
</p>
<p>Het paard moest zijn gang wat inhouden, en Pierre, aangegrepen door een kinderlijk
ongeduld, keerde zich om, om te zien, naarmate achter hem de stad zich meer uitbreidde
en ontrolde. Het stijgen duurde lang, steeds weer rezen tot aan de verre heuvels nieuwe
stadswijken op. Dan vond hij in de toenemende opwinding, welke zijn hart deed kloppen,
dat hij de bevrediging van zijn begeerte bedierf door haar in deze langzame en gedeeltelijke
overwinning van den horizont te verbrokkelen. Hij wilde in eens alles zien, geheel
Rome, de heilige stad, in één blik omvatten. En ondanks zijn hartstochtelijk verlangen
had hij de kracht, niet meer om te kijken.
</p>
<p>Boven bevindt zich een uitgestrekt terras. De kerk San Pietro in Montorio bevindt
zich daar op de plaats, waar volgens de overlevering Petrus gekruisigd werd. De plaats
is kaal en door te felle zomerzon roodachtig gebrand, terwijl iets verder daarachter
het heldere, ruischende water der Acqua Paola in een eeuwige frischheid in dikke bellen
uit de drie bekkens van de monumentale fontein stroomt. Tegen de borstwering, die
langs het loodrecht op den Trastevere neerziende terras loopt, rijen zich steeds touristen,
magere Engelschen, breedgeschouderde Duitschers, die, gapend van traditioneele bewondering,
hun reisgids, dien zij raadplegen, om de monumenten te herkennen, in hun hand houden.
</p>
<p>Pierre sprong vlug uit zijn rijtuig, liet zijn handkoffertje op het bankje liggen
en gaf den koetsier een teeken om te wachten; deze bracht zijn rijtuigje in de rij
en bleef in wijsgeerige kalmte op den bok zitten, in de volle zon, zijn hoofd voorovergebogen
evenals zijn paard, beiden bij voorbaat <span class="pagenum">[<a id="pb6" href="#pb6">6</a>]</span>berustend in het lange wachten, dat zij daar gewoonlijk doen moesten.
</p>
<p>Reeds stond Pierre in zijn nieuwe zwarte soutane, zijn bloote handen zenuwachtig samengeknepen
en brandend van koorts, tegen de borstwering en keek, keek met zijn geheele ziel.
Rome! Rome! De Stad der Caesars, de Stad der Pausen, de Eeuwige Stad, die tweemaal
de wereld veroverd heeft, de uitverkoren Stad van den vurigen droom, dien hij sedert
maanden droomde! Daar was zij eindelijk, zag hij haar! De onweersbuien der vorige
dagen hadden de groote Augustushitte verjaagd. De wondermooie Septemberochtend lag
frisch onder den doorzichtig-blauwen, vlekkeloozen, eindeloozen hemel. Het was een
in zachtheid badend Rome, een droom-Rome, dat zich in de heldere ochtendzon scheen
te vervluchtigen. Een fijn, blauwachtig waas, maar nauwlijks zichtbaar en teer als
gaas, zweefde over de dalen der lager gelegen wijken, terwijl de uitgestrekte Campagna
en de verre bergen zich in een licht-rose verloren.
</p>
<p>In den beginne kon hij niets onderscheiden, wilde hij zich tot geen enkele bijzonderheid
bepalen, gaf hij zich aan geheel Rome, aan den levenden kolos, die daar op dezen door
het stof van geslachten gevormden bodem voor hem lag. Iedere eeuw had als door de
groeikracht van een onsterfelijke jeugd zijn roem hernieuwd. Maar wat hem vooral aangreep,
wat zijn hart met groote slagen kloppen deed, dat was, dat hij Rome vond, zooals hij
ernaar verlangd had: in zijn ochtend-frischheid en verjongd, licht en vroolijk, onlichamelijk
bijna en in dezen helderen dageraad van een mooien dag glimlachend in de hoop op een
nieuw leven.
</p>
<p>Toen doorleefde Pierre, onbeweeglijk staande voor den verheven horizont, zijn brandende
handen nog steeds saamgeknepen, in enkele minuten opnieuw de drie laatste jaren van
zijn leven. O, welk een vreeselijk jaar was dat eerste geweest, dat hij in zijn klein
huisje te Neuilly doorgebracht had, de deuren en ramen steeds gesloten; hij had zich
ingegraven als een gewond dier, dat in doodsstrijd verkeert. Hij was met een gestorven
ziel, met bloedend hart uit Lourdes teruggekomen; niets was in hem overgebleven dan
asch. Stilte en nacht waren op de puinhoopen van zijn liefde en van zijn geloof neergedaald.
Dagen en dagen verliepen zonder dat hij zijn aderen hoorde kloppen, zonder dat een
licht opkwam, dat het duister van zijn verlatenheid verhelderde. Hij leefde als een
machine, hij wachtte tot zijn moed <span class="pagenum">[<a id="pb7" href="#pb7">7</a>]</span>terugkeeren zou, om het leven in naam van de souvereine rede, die hem alles had doen
opofferen, weer op te vatten. Waarom was hij niet veerkrachtiger en sterker, waarom
paste hij zijn leven niet kalm aan zijn nieuwe overtuigingen aan? Waarom wijdde hij
zich, nu hij, trouw aan een innige liefde en met afschuw voor een meineed, de soutane
niet wilde afleggen, niet aan een wetenschap, die den priester veroorloofd is, de
sterrenkunde of de archaeologie? Maar iemand in hem weende, zijn moeder ongetwijfeld,
een grenzenlooze teederheid die nog nooit bevredigd was en eraan wanhoopte ooit bevrediging
te zullen vinden. Het was de voortdurende smart over zijn eenzaamheid, de opengebleven
wond in zijn ziel, ondanks den eerbied, dien zijn herwonnen rede hem weer voor zichzelf
had doen krijgen.
</p>
<p>Dan, op een herfstavond, bij een sombere regenlucht, bracht het toeval hem in aanraking
met een ouden priester, abbé Rose, vicaris aan de Sainte-Marguerite in de voorstad
Saint-Antoine. Hij zocht hem op in zijn woning in de rue de Charonne, een vochtigen
rez-de-chaussée, bestaande uit drie vertrekken, welke hij in een asyl voor kleine
kinderen, die hij in de naburige straten vond, veranderd had. Van dat oogenblik af
kwam er een geheele omkeer in zijn leven, een nieuw en machtig belang was er als het
ware in binnengetreden, hij werd langzamerhand de hartstochtelijk-ijverige helper
van den ouden priester. Van Neuilly naar de rue de Charonne was een lange weg. In
den beginne ging hij slechts tweemaal per week, later dagelijks al &#x2019;s morgens vroeg,
om &#x2019;s avonds pas naar huis terug te gaan.
</p>
<p>De drie vertrekken waren niet voldoende meer, hij had er de eerste etage bij gehuurd
en daar een kamer voor zich zelf gereserveerd, waar hij dikwijls slapen bleef. Zijn
geheele kleine rente ging met deze hulp aan de arme kinderen, die onmiddellijk verleend
moest worden, weg; en de oude priester, verrukt en tot tranen toe geroerd door deze
jeugdige toewijding, die als het ware uit den hemel kwam vallen, omhelsde hem weenend
en noemde hem een kind Gods.
</p>
<p>Nu leerde Pierre de ellende, de misdadige, afschuwelijke ellende, kennen, leefde twee
jaar lang met en bij haar. Het begon met kleine wezentjes, die hij op straat opraapte
of die, nu het asyl in de geheele wijk bekend was, medelijdende buren bij hem brachten:
jongetjes en meisjes, de allerkleinsten, die op straat terecht gekomen waren, terwijl
de vaders en moeders werkten, dronken of stierven. Dikwijls <span class="pagenum">[<a id="pb8" href="#pb8">8</a>]</span>was de vader verdwenen, gaf de moeder zich aan prostitutie over; dronkenschap en ontucht
waren met den stilstand van het werk de woning binnengetreden. Dan kwam het nest op
straat, de jongsten stierven van koude en honger in de goot, terwijl de oudsten wegvlogen,
ontucht en misdaad tegemoet.
</p>
<p>Op een avond had hij in de rue de Charonne twee kleine jongetjes, broertjes, die hem
zelfs niet eens konden zeggen waar zij vandaan kwamen, onder de wielen van een zwaren
lastwagen gehaald. Een anderen avond kwam hij met een klein meisje in zijn armen thuis,
een blond engeltje van een jaar of drie, dat hij huilende op een bank, waar haar moeder
haar te vondeling gelegd had, had gevonden. Later ging hij van die magere en jammerlijke
uit het nest getuimelde vogeltjes als vanzelf tot de ouders over, drong hij van de
straten de donkere holen binnen, waagde hij zich iederen dag verder in die hel, waarvan
hij langzamerhand de vreeselijke verschrikking kennen leerde. Zijn hart bloedde van
angst en ontzetting in het diep-treurige bewustzijn, dat zijn hulp vergeefsch was.
</p>
<p>O, welke verschrikkelijke tochten maakte hij gedurende die twee jaar, welke zijn geheele
wezen schokten, in die jammerlijke stad van ellende, den bodemloozen afgrond van menschelijk
verval en menschelijke ellende! In deze wijk Sainte-Marguerite, midden in het hart
van de drukke en bedrijvige voorstad Saint-Antoine ontdekte hij smerige huizen, geheele
steegjes lucht- en lichtlooze woningen, vochtig als kelders, waarin, vergiftigd, een
geheele bevolking ongelukkigen vervuilde en met den dood streed. Op de wankele trap
gleed de voet in het opgehoopte vuil uit. Op iedere verdieping begon steeds weer dezelfde
armoede, die tot de grootste onreinheid, tot de afschuwlijkste manier van samenleven
vervallen was. Ramen ontbraken, de wind joeg door de vertrekken, de regen sloeg in
stroomen binnen. Velen sliepen op den kalen grond zonder zich ooit uit te kleeden.
Geen meubels, geen linnen, het was als het leven van dieren, zij zochten bevrediging
en troost, waar zij die vinden konden.
</p>
<p>Alle geslachten, alle leeftijden waren daar opgehoopt; al die menschen keerden door
gebrek aan het allernoodzakelijkste, door zulk een armoede, dat men er om de kruimels,
die van de tafels der rijken geveegd werden, vocht, tot het dierlijke terug. Het ergste
daar was het zedelijk verval der menschelijke natuur: het was niet meer de vrije wilde,
<span class="pagenum">[<a id="pb9" href="#pb9">9</a>]</span>die in de oerwouden naakt rondliep, joeg en zijn buit opat, maar de geciviliseerde,
weer tot het dier teruggekeerde mensch met al de brandmerken van zijn verval, bezoedeld,
verliederlijkt, verzwakt te midden van de luxe en de verfijning van een stad, die
de koningin der wereld is.
</p>
<p>In iedere woning vond Pierre dezelfde geschiedenis terug. In den beginne was er jeugd
en vroolijkheid geweest, was de wet van den arbeid moedig erkend. Daarna was de onvoldaanheid
gekomen: waartoe diende het altijd te werken, als men toch niet rijk werd. De man
begon te drinken, om ook zijn deel aan het geluk te hebben, de vrouw had haar huishouden
veronachtzaamd, dronk soms zelfs ook, liet de kinderen in het wilde opgroeien. Het
jammerlijke milieu, de onwetendheid en het op elkaar wonen hadden het overige gedaan.
Nog meer was echter werkeloosheid de schuld van alles. Deze stelt er zich niet tevreden
mede het overgespaarde geld op te maken, maar zij put ook den moed uit, went aan luiheid.
Terwijl maandenlang de werkplaatsen leeg staan, worden de armen slap. Onmogelijk in
dat zoo koortsachtig drukke en werkende Parijs het minste werk te vinden.
</p>
<p>&#x2019;s Avonds komt de man huilend thuis; overal heeft hij zijn armen aangeboden, het is
hem zelfs niet gelukt voor straatveger in aanmerking te komen, want het baantje is
gewild en je hebt er protectie voor noodig. Is het niet monsterachtig dat in deze
groote stad, waar de millioenen op het plaveisel fonkelen en rinkelen, een man, die
werk zoekt, dat niet vinden en daarom niet eten kan. De vrouw eet niet, de kinderen
eten niet. Dan komt de zwarte honger, de verdierlijking, dan het verzet en de opstand;
alle maatschappelijke banden worden onder die schandelijke onrechtvaardigheid tegenover
arme schepsels, die hun zwakheid ter dood veroordeelde, verbroken. En op welk een
lijdenssponde valt de oude werkman, wiens armen door vijftig jaren van zwaren arbeid
geheel opgebruikt zijn, zonder dat hij een cent ter zijde heeft kunnen leggen, neer
om te sterven? Of moest men hem op den dag, dat hij, daar hij niet meer werken kon,
niet meer at, met een hamer moeten afmaken als een tot niets nut meer zijnd lastdier?
Bijna allen sterven in het ziekenhuis. Anderen verdwijnen, zonder dat iemand zich
om hen bekommert, medegesleept door den modderstroom der straat. Op een ochtend vond
Pierre in een walgelijk krot op half vergaan stroo er een, die verhongerd was, daar,
terwijl de ratten zijn gezicht afgeknaagd hadden, een week <span class="pagenum">[<a id="pb10" href="#pb10">10</a>]</span>gelegen had, zonder dat iemand naar hem had omgekeken.
</p>
<p>Maar op een avond van den laatsten winter vloeide zijn hart van medelijden over. &#x2019;s
Winters wordt het lijden der ongelukkigen in die onverwarmde krotten, waar de sneeuw
door de spleten dringt, afzichtelijk. De Seine kruit, de grond is met ijs bedekt,
verschillende takken van industrie moeten stilliggen. In de wijken der voddenrapers,
die tot niets doen gedwongen zijn, loopen benden jongens blootsvoets en nauwlijks
gekleed, hongerig en hoestend rond en worden door plotselinge windvlagen der tering
weggemaaid. Hij vond heele huisgezinnen, moeders met vijf of zes kinderen, op elkaar
gedrukt, om het toch maar &#x2019;n beetje warm te hebben, en die in drie dagen niets gegeten
hadden.
</p>
<p>En toen kwam die vreeselijke avond, toen hij achter in een donkere gang doordrong
in die jammerkamer, waar een moeder zich en haar vijf kinderen uit wanhoop en honger
gedood had, een drama van ellende, waar heel Parijs eenige uren van zou huiveren.
Geen meubelstuk meer, geen stuk linnengoed meer, alles was stuk voor stuk in de naastbijzijnde
bank van leening gebracht. Alleen het fornuis rookte nog. Op een half ledigen stroozak
was de moeder neergevallen, toen zij haar jongste, een zuigeling van drie maanden,
voedde; een droppel bloed parelde nog op haar borst, waarnaar de gulzige lippen van
den kleinen doode zich uitstrekten. De twee meisjes, drie en vijf jaar oud, twee aardige
blondinetjes, sliepen daar ook naast elkaar haar eeuwigen slaap, terwijl van de beide
oudere jongens de een met zijn hoofd tusschen zijn handen, tegen den muur aangedrukt
lag en de andere op den grond zijn doodsstrijd gestreden had, als had hij zich op
zijn knieën voortgesleept, om het raam open te maken.
</p>
<p>Toegeschoten buren vertelden de alledaagsche, vreeselijke geschiedenis: een langzame
ondergang, de vader, die geen werk meer vond en misschien aan den drank geraakt was;
de huisbaas, die, het wachten moede, dreigde het huisgezin op straat te zetten; de
moeder, die, het hoofd verliezend, wilde sterven en haar nest met haar sterven liet,
terwijl de vader vergeefs half Parijs afliep om werk te vinden. Toen de commissaris
van politie bezig was de doodsoorzaak vast te stellen, kwam de ongelukkige juist thuis;
en nadat hij gezien, nadat hij begrepen had, sloeg hij als een gedold rund neer en
begon hij te brullen met zulke jammerlijke doodskreten, dat de geheele straat, door
ontzetting aangegrepen, mede weende.
<span class="pagenum">[<a id="pb11" href="#pb11">11</a>]</span></p>
<p>Deze vreeselijke kreet van een ter dood veroordeeld ras, dat in ellende en honger
ondergaat, bleef in Pierre&#x2019;s ooren, bleef in zijn hart doorklinken; hij kon dien avond
niet eten, den slaap niet vatten. Was het mogelijk, dat een dergelijke gruwel, een
zoo volslagen armoede, een zoo zwarte, met den dood eindigende ellende voorkwam midden
in het groote, met rijkdommen pronkende, van genietingen en genot dronken Parijs,
dat voor zijn vermaak millioenen op straat smeet? Wat, aan den eenen kant zooveel
groote fortuinen, zooveel nuttelooze, bevredigde grillen en luimen, zooveel levens
vervuld met alle mogelijke geluk; en aan den anderen kant een zoo hardnekkige armoede,
zelfs geen brood, geen enkele hoop, moeders, die zich dooden met haar zuigelingen,
waaraan zij niets meer te geven hadden dan het bloed van haar uitgedroogde borsten!
</p>
<p>Een woest verzet kwam in hem op; een oogenblik drong het bewustzijn tot hem door hoe
belachelijk nutteloos weldadigheid en naastenliefde was. Waartoe diende het te doen
wat hij deed, waartoe diende het de kleinen van de straat op te rapen, den ouders
hulp te brengen, het lijden der ouden te verlengen? Het maatschappelijk gebouw was
verrot tot in zijn grondvesten, alles moest in modder en bloed ten onder gaan. Slechts
een groote daad van gerechtigheid kon de oude wereld wegvagen, om de nieuwe op te
bouwen. En op dat oogenblik zag hij zoo duidelijk de onherstelbare breuk, de ongeneeslijke
kwaal, den zeker doodelijken kanker der ellende, dat hij de heftige plannen van geweldenaren
begreep, dat hij zelf bereid was te erkennen, dat een verwoestende en reinigende orkaan
komen, dat de aarde door vuur en zwaard herboren worden moest, zooals vroeger, toen
de vreeselijke God branden zond, om de vervloekte steden weer gezond te maken.
</p>
<p>Toen abbé Rose hem dien avond hoorde snikken, ging hij naar boven, om hem op vaderlijke
wijze te beknorren. Die man was een heilige vol oneindige zachtheid en vertrouwen.
Wat, wanhopig zijn, lieve God, terwijl het Evangelie bestaat! Was de goddelijke grondstelling:
&#x201c;Hebt elkander lief!&#x201d; niet voldoende voor het heil der menschheid? Hij had een afschuw
van geweld en zeide, dat, hoe groot de ellende ook zijn mocht, er toch snel een einde
aan zou komen, zoodra men terug zou keeren tot het tijdperk van eenvoud, deemoed en
reinheid, toen de Christenen als schuldelooze broeders met elkaar leefden. Welk een
heerlijke schildering gaf hij van <span class="pagenum">[<a id="pb12" href="#pb12">12</a>]</span>de Evangelische maatschappij, welker terugkeer hij met een rustige vroolijkheid opriep,
alsof deze zich den volgenden dag verwezenlijken zou. En Pierre moest ten slotte glimlachen,
behagen scheppen in dat mooie troostende sprookje, in zijn behoefte om aan die vreeselijke
nachtmerrie te ontkomen. Zij praatten tot laat in den nacht en zetten de volgende
dagen het gesprek over dit onderwerp, dat den ouden priester zoo lief was, voort.
Telkens weer weidde hij uit over nieuwe bijzonderheden, sprak hij van het komend koninkrijk
van liefde en rechtvaardigheid met de ontroerende overtuiging van een goed man, die
zeker was niet te zullen sterven zonder God op aarde gezien te hebben.
</p>
<p>Toen vond in Pierre een nieuwe omwenteling plaats. De uitoefening der liefdadigheid
in die arme wijk had hem met een eindelooze deernis vervuld: zijn hart was door het
zien van die ellende, aan welker genezing hij wanhoopte, geschokt, verscheurd. En
door het weder ontwaken van zijn gevoeligheid voelde hij dikwijls, dat zijn rede naar
den achtergrond gedrongen werd; hij keerde tot zijn kindsheid terug, tot die behoefte
aan universeele liefde, welke zijn moeder in hem gelegd had. Hij droomde van hersenschimmige
opbeuring, verwachtte een hulp van onbekende machten. Zijn vrees, zijn haat voor de
brutaliteit der feiten wierpen hem in een steeds grooter wordend verlangen naar redding
door liefde. Het was de hoogste tijd, om de vreeselijke, onvermijdelijke catastrophe,
den broederoorlog der klassen, die de oude wereld zou wegvagen, welke veroordeeld
was onder de opeenhooping van misdaden te verdwijnen, te bezweren. Tot in het diepst
van zijn ziel overtuigd, dat de ongerechtigheid haar toppunt bereikt had, dat het
wraakuur spoedig slaan zou, waarop de armen de rijken dwingen zouden om te deelen,
gaf hij zich van dat oogenblik over aan zijn droom van een vredige oplossing, van
een broederkus tusschen alle menschen, van den terugkeer tot de zuivere moraal van
het Evangelie, die Jezus gepredikt had.
</p>
<p>In den beginne werd hij door twijfel gekweld: was die verjonging van het oude Katholicisme
mogelijk, kon men tot de jeugd, tot de reinheid van het primitieve Christendom terugkeeren?
Hij begon studies te maken, te lezen, te vragen, zich steeds meer op te winden voor
die groote vraag van het Katholieke socialisme, die sedert eenige jaren zoo druk en
luidruchtig besproken werd; en in zijn hem doorhuiverende liefde voor de armen en
geheel voorbereid als hij was <span class="pagenum">[<a id="pb13" href="#pb13">13</a>]</span>op het wonder der broederschap, verloor hij langzamerhand de scrupules van zijn rede,
dwong hij zich tot de overtuiging, dat de Christus een tweede maal komen zou, om de
lijdende menschheid te verlossen. Ten slotte formuleerde dit alles zich in zijn geest
tot de zekerheid, dat het gelouterde Christendom, tot zijn oorsprong teruggebracht,
de eenige macht was, die de tegenwoordige maatschappij zou kunnen redden, door de
bloedige crisis, waarmede zij bedreigd werd, te bezweren.
</p>
<p>Toen hij twee jaren geleden Lourdes vol verzet tegen dien lagen afgodendienst verlaten
had, toen zijn geloof voor altijd gestorven was, maar zijn hart toch door de eeuwige
behoefte aan het goddelijke, die alle schepselen kwelt, verontrust werd, was uit het
diepst van zijn ziel een kreet in hem opgestegen: &#x201c;Een nieuwe godsdienst! Een nieuwe
godsdienst!&#x201d; En nu meende hij dien nieuwen godsdienst of liever dien hernieuwden godsdienst
ontdekt te hebben. Zijn doel was de maatschappelijke redding; tot het geluk der menschheid
zou hij de eenige nog krachtige moreele autoriteit gebruiken, de ver om zich heen
grijpende organisatie van het wonderbaarlijkste werktuig, dat men ooit voor het regeeren
van volkeren gesmeed heeft.
</p>
<p>Gedurende de langzame ontwikkelingsperiode, die Pierre doormaakte, hadden, behalve
abbé Rose, twee mannen een grooten invloed op hem. Een goed werk had hem in aanraking
gebracht met monseigneur Bergerot, een bisschop, dien de paus, ter belooning van een
heel leven vol bewonderenswaardige liefdadigheid, onlangs tot kardinaal verheven had,
niettegenstaande het heimelijk verzet van zijn omgeving, welke in den Franschen prelaat,
die zijn diocees als vader regeerde, een vrijgeest vermoedde. Pierre geraakte door
den omgang met dezen apostel, dezen zielenherder, een van die eenvoudige en goede
leiders, zooals hij ze voor de toekomstige gemeenschap wenschte, nog meer in geestdrift.
Maar zijn samenwerken met vicomte Philibert de la Choue, dien hij in Katholieke werkliedenvereenigingen
ontmoet had, was nog beslissender voor zijn apostolaat.
</p>
<p>De vicomte, een knappe man met militaire allures en een lang, edel gezicht, dat echter
door een ingedrukten en te kleinen neus ontsierd werd, wat het eindéchec van een slecht
geëquilibreerde natuur scheen aan te duiden, was een der ijverigste leiders van het
Fransche Katholieke socialisme. Hij bezat groote domeinen en een groot fortuin, hoewel
men <span class="pagenum">[<a id="pb14" href="#pb14">14</a>]</span>beweerde, dat een mislukte landbouwonderneming het reeds bijna tot op de helft verminderd
had. In zijn departement had hij getracht modelboerderijen op te richten, waar hij
zijn denkbeelden in zake Christelijk socialisme in toepassing bracht. Maar het succes
scheen hem ook daar niet aan te moedigen. Wel was het hem daardoor gelukt afgevaardigde
te worden. Hij sprak dikwijls in de Kamer en zette in lange, schitterende redevoeringen
het programma van zijn partij uiteen. Onvermoeibaar in zijn ijver trad hij bovendien
als leider van pelgrimstochten naar Rome op, als voorzitter van vergaderingen, hield
lezingen, gaf zich geheel aan het volk, welks verovering, zooals hij tot zijn vertrouwden
zeide, alleen de triomf der Kerk verzekeren kon.
</p>
<p>Op die wijze oefende hij een grooten invloed uit op Pierre, die naïevelijk in hem
de eigenschappen bewonderde, welke hij voelde zelf niet te bezitten, een organisatietalent,
een strijdbaren, eenigszins onrustigen wil, die er enkel en alleen op gericht was
om in Frankrijk de Christelijke maatschappij te hervormen. De jonge priester leerde
veel uit zijn omgang met dezen Christen-socialist, maar hij bleef toch de man van
het gevoel, de droomer, die, zonder te letten op politieke noodzakelijkheden, regelrecht
zijn vlucht nam naar de toekomststad van het algemeen geluk, terwijl de vicomte daarentegen
de pretentie had de vernietiging der liberale <span class="corr" id="xd29e264" title="Bron: idée">idee</span> van &#x2019;89 te willen voltooien door voor den terugkeer tot het verleden gebruik te maken
van de desillusie en den toorn der democratie.
</p>
<p>Pierre doorleefde eenige verrukkelijke maanden. Nog nooit had een neophyt zoo geheel
en al voor het geluk van anderen geleefd. Hij was een en al liefde, hij brandde van
hartstocht voor zijn apostolaat. Zijn bezoeken bij het ongelukkige volk, bij de mannen,
die geen werk hadden, bij de moeders en kinderen zonder brood, gaven hem dagelijks
een steeds grootere zekerheid, dat een nieuwe godsdienst ontstaan moest, om een ongerechtigheid
te doen ophouden, waaraan de in opstand gekomen wereld een gewelddadigen dood zou
moeten sterven. En aan dit ingrijpen van het goddelijke, aan die wedergeboorte van
het primitieve Christendom was hij vast besloten mede te werken; hij wilde alle krachten
van zijn geheele wezen geven, om die te verhaasten.
</p>
<p>Zijn Katholiek geloof bleef dood; hij geloofde niet meer aan dogma&#x2019;s, mysteriën en
wonderen. Maar één hoop bleef hem bij, <abbr title="namelijk">n.l.</abbr> dat de Kerk nog iets goeds kon uitwerken, door de onweerstaanbare, moderne, democratische
beweging te <span class="pagenum">[<a id="pb15" href="#pb15">15</a>]</span>leiden, ten einde de volkeren voor de dreigende sociale catastrophe te behoeden. Sedert
hij zich tot taak gesteld had het Evangelie weer terug te brengen in het hart van
het hongerende en morrende volk der voorsteden, was in zijn ziel de rust teruggekeerd.
Hij was nu werkzaam, hij leed minder onder het vreeselijk gevoel van het Niet, dat
hij uit Lourdes had medegebracht, en daar hij zich niet meer met vragen kwelde, verteerde
de angst der onzekerheid hem niet langer. Met de kalme opgewektheid, welke een eenvoudige
plichtsvervulling met zich brengt, bleef hij de mis lezen. Zelfs begon hij tot de
meening te komen, dat het mysterie, hetwelk hij aldus celebreerde, dat alle mysteriën
en alle dogma&#x2019;s ten slotte niets waren dan symbolen, kerkelijke gebruiken, die noodig
waren voor de kindsheid der menschheid en waarvan men zich weer los zou kunnen maken,
wanneer de grooter geworden, gelouterde en beschaafde menschheid in staat zijn zou
den verblindenden glans der naakte waarheid te verdragen.
</p>
<p>In zijn drang om nuttig te zijn, in zijn hartstochtelijk verlangen, om zijn geloof
luide uit te schreeuwen, zette Pierre zich op een ochtend aan zijn tafel en begon
een boek te schrijven. Het was zoo geheel natuurlijk gekomen; dat boek was als een
hartekreet buiten iedere letterkundige idee om. In een nacht, dat hij niet slapen
kon, was de titel in de duisternis plotseling voor hem opgevlamd: <i>Het Nieuwe Rome</i>. Dat zeide alles, want moest niet van Rome, het eeuwige en heilige Rome, de verlossing
der volkeren uitgaan? De eenige, nog bestaande autoriteit was dáár; de verjonging
kon slechts geboren worden uit de gewijde aarde, waarin de oude Katholieke eik opgegroeid
was.
</p>
<p>In twee maanden schreef hij dit boek, dat hij sedert een jaar, zonder er zich bewust
van te zijn, door zijn studies over het hedendaagsche socialisme voorbereid had. Het
was in hem als een dichterlijke opbruising; menigmaal scheen het hem toe alsof hij
die bladzijden droomde, terwijl een innerlijke en als uit de verte klinkende stem
ze hem dicteerde. Dikwijls gaf vicomte Philibert de la Choue, wanneer hij hem het
den vorigen dag geschrevene voorlas, levendig uit een oogpunt van propaganda zijn
goedkeuring te kennen, want, zeide hij, men moet het volk ontroeren, om het te kunnen
leiden. Ook moest men vrome, maar tegelijk toch onderhoudende liederen componeeren,
die in de werkplaatsen gezongen behoorden te worden.
<span class="pagenum">[<a id="pb16" href="#pb16">16</a>]</span></p>
<p>Monseigneur Bergerot, dien het boek uit een oogpunt van dogmatiek vrij koud liet,
was daarentegen diep getroffen door de vurige inspiratie van naastenliefde, die uit
iedere bladzijde sprak. Ja zelfs beging hij de onvoorzichtigheid den auteur een brief
met verlof, om het boek te drukken, te schrijven en hem toe te staan dien als voorwoord
daarin af te laten drukken. Dit werk nu, dat in Juni verschenen was, had de <span class="corr" id="xd29e284" title="Bron: Index-congregatie">Indexcongregatie</span> verboden en ter verdediging van dat boek was de jonge priester vol verbazing en geestdrift
naar Rome gesneld; hij brandde van verlangen om zijn overtuiging te doen zegevieren,
vastbesloten zijn zaak te verdedigen voor den Heiligen Vader zelf, wiens denkbeelden
hij meende uitgesproken te hebben.
</p>
<p>Terwijl Pierre aldus zijn drie laatste jaren herleefde, had hij zich niet bewogen;
hij stond nog steeds tegen de borstwering tegenover het Rome van zijn droomen en van
zijn begeerte. Achter hem reden nog steeds rijtuigen af en aan; magere Engelschen
en corpulente Duitschers liepen langs hem heen, na aan den klassieken horizont de
vijf in den reisgids aangegeven minuten geschonken te hebben, terwijl de koetsier
en het paard van zijn rijtuig kalm met gebogen hoofd in de zon wachtten, die het op
het bankje staande handkoffertje stoofde. Pierre zelf scheen in zijn zwarte soutane
nog slanker, teerder, fijner geworden te zijn, terwijl hij zich geheel onbeweeglijk
overgaf aan het verheven schouwspel. Na zijn terugkeer uit Lourdes was hij vermagerd,
zijn gezicht smaller geworden. Sedert zijn moeder weer de overwinning in hem behaald
had, scheen het groote, rechte voorhoofd&#x2014;de toren der rede, die hij aan zijn vader
te danken had&#x2014;af te nemen, terwijl de goedige, ietwat groote mond, de teere, oneindig
liefderijke kin nu zijn gelaat beheerschten en zijn ziel verrieden, die ook in de
milde vlam van zijn oogen brandde.
</p>
<p>O, met welke liefderijke en vurige blikken aanschouwde hij het Rome van zijn boek,
het nieuwe Rome, waarvan hij droomde. Had in den beginne in de eenigszins wazige zachtheid
van den wondermooien ochtend het geheel hem aangegrepen, thans kon hij de bijzonderheden
onderscheiden. Met een kinderlijke blijdschap herkende hij alle monumenten, die hij
zoo lang op plattegronden en in photographieënverzamelingen bestudeerd had. Daar aan
zijn voeten, beneden den Janiculus strekte de Trastevere zich uit met zijn chaos van
zijn oude, roodachtige huizen, wier door de zon verbrande <span class="pagenum">[<a id="pb17" href="#pb17">17</a>]</span>daken den loop van den Tiber verborgen. Het vlakke uitzicht op de stad verbaasde hem
eenigszins. Van af dit hooge terras zag het er, zoo in vogelvlucht gezien, als het
ware genivelleerd uit: de zeven beroemde heuvelen vormden slechts kleine kopjes, een
ternauwernood merkbare deining in de breede zee der gevels.
</p>
<p>Ja, daar ginds rechts, tegen het blauwachtig verschiet der Albaansche bergen donker-violet
afstekend, lag wel de Aventinus met zijn drie tusschen het groen half verscholen kerken;
lag daar ook de ontkroonde Palatinus, door een rij cypressen als met een donkere franje
omzoomd. De Coelius daarachter ging als het ware verloren, liet slechts de in het
goudstof der zon verbleekende boomen der villa Mattei zien. Slechts de slanke klokketoren
en de beide kleine koepeltjes van Santa Maria Maggiore wezen heel in de verte aan
den anderen kant der stad, den Esquilinus aan, terwijl hij op den top van den dichter
bij gelegen Viminalis niets onderscheidde dan een in het zonlicht badend gewirwar
van witachtige, met kleine bruine lijnen doorstreepte blokken, die denken deden aan
een verlaten steengroeve.
</p>
<p>Langen tijd zocht hij naar den Capitolinus, zonder dien te kunnen ontdekken. Hij trachtte
zich te oriënteeren, en maakte zich ten slotte wijs, dat hij wel den campanile<a class="noteref" id="xd29e296src" href="#xd29e296">2</a> zag, daar in de laagte, vóór de Santa Maria Maggiore, dat vierkante, zóó bescheiden
torentje, dat het te midden van de omgevende daken verloren ging. Links kwam dan de
Quirinalis, herkenbaar aan den langen gevel van het koninklijk paleis, dien hospitaal-
of kazernegevel, hardgeel, glad en met een eindeloos aantal kleine raampjes doorboord.
Toen hij zich heelemaal omgekeerd had, deed een plotselinge aanblik hem onbeweeglijk
staan. Buiten de stad, boven de boomen van den tuin Corsini rees de dom van St. Pieter
voor hem op. Hij scheen op het groen te rusten en leek in den helderblauwen hemel
zelf zóó teer hemelsblauw, dat hij met het eindelooze azuur scheen samen te smelten.
</p>
<p>Pierre werd niet moede te kijken en zijn blikken gingen onophoudelijk van het eene
einde van den horizont naar het andere. Lang staarde hij naar de edele, uitgetande
randen en de trotsche gratie der met steden bezaaide Sabijnsche en Albaansche bergen,
welker gordel den horizont afsloot. Kaal en majestueus, als een doode woestijn, en
<span class="pagenum">[<a id="pb18" href="#pb18">18</a>]</span>blauwgroen als een onbeweeglijke zee strekte de Campagna romana zich in reusachtige
slaglichten uit; eindelijk onderscheidde hij den lagen en ronden toren van het graf
van Caecilia Metella, waarachter een dunne, bleeke lijn de oude Via Appia aanwees.
Puinhoopen van waterleidingen bestrooiden het gras met het stof van ingestorte werelden.
Dan gingen zijn blikken weer terug&#x2014;en weer zag hij de nieuwe stad, het gewirwar van
gebouwen. Hier dichtbij herkende hij aan zijn naar de rivier gekeerde loggia den grooten
roodgelen kubus van den palazzo Farnese. Die lage, nauwlijks zichtbare koepel daar
verderop moest die van het Pantheon zijn.
</p>
<p>Dan herkende hij, met plotselinge sprongen, de pas weer gewitte muren van San Paolo
fuori le Mura, welke op die van een groote graanschuur geleken; dan de standbeelden
van San Giovanni in Laterano, licht en nauwlijks zoo groot als insecten; vervolgens
de ontelbare koepels, dien van del Gesù, dien van San Carlo, dien van San Andrea della
Valle, dien van San Giovanni de Fiorentini; eindelijk zooveel andere met herinneringen
vervulde gebouwen nog, het kasteel der Heilige Engelen met zijn fonkelend standbeeld,
de villa Medici, die de geheele stad beheerschte, het terras van den Pincio, waar
tusschen enkele boomen marmergroepen òplichtten, en in de verte de hooge loofdaken
der villa Borghese, die met hun groene toppen den horizont afsloten.
</p>
<p>Vergeefs zocht hij het Colosseum. Toch begon het zachte noordenwindje de ochtendnevelen
uiteen te jagen. In de wazige verte teekenden geheele stadswijken zich krachtig af
als voorgebergten in een door de zon beschenen zee. Hier en daar lichtte tusschen
de onduidelijke massa der huizen een wit stuk muur òp, flikkerde een rij vensters,
wierp een tuin een groote vlek; alles tezamen vormde een verrassende kleurenpracht.
Het overige, het gewirwar van straten en pleinen, de tallooze, in alle richtingen
gezaaide eilanden, vermengden zich en losten zich op in de levende glorie der zon,
terwijl van de daken hooge, witte rookkolommen opstegen en langzaam door de oneindige
reinheid der lucht trokken.
</p>
<p>Doch weldra concentreerde, door een heimlijk instinct, Pierre&#x2019;s geheele aandacht zich
op drie punten van den grenzenloozen horizont. De lijn der slanke cypressen, die den
top van den Palatinus zwart omzoomden, ontroerde hem: daarachter was niets meer dan
een ledige ruimte: de <span class="pagenum">[<a id="pb19" href="#pb19">19</a>]</span>paleizen der Caesars waren verdwenen, ingestort, door den tijd met den grond gelijk
gemaakt. Hij riep ze weer voor zijn geest op, hij meende ze zich weer te zien oprichten
als onbestemde en trillende spoken van goud in het purper van den schitterenden ochtend.
Dan keerden zijn blikken terug naar de Sint Pieter; daar stond de dom nog en beschermde
het Vaticaan, dat, zooals Pierre wist, dicht tegen de zijde van den kolos rustte;
hij vond hem zoo triomphantelijk, krachtig en groot, dat hij hem toescheen als een
reuzenkoning, die over de stad heerschte en eeuwig van overal zichtbaar was. Vervolgens
wendde hij zijn blikken weer naar den anderen heuvel tegenover zich, naar den Quirinalis,
waar het paleis des konings niets meer dan een lage, platte, geel geverfde kazerne
leek.
</p>
<p>De geheele eeuwenoude geschiedenis van Rome met haar voortdurende omwentelingen, haar
telkens weer terugkeerende wederopleving lag daar in dien symbolischen driehoek, in
die drie toppen, welke elkaar over den Tiber heen aankeken, voor hem: het opbloeiende,
oude Rome met zijn paleizen en tempels, de monsterbloesem van keizerlijke macht en
pracht; het pauselijke Rome, dat in de Middeleeuwen de wereld beheerschte en deze
reusachtige kerk in al haar herwonnen schoonheid op de Christenheid liet drukken;
het hedendaagsche Rome, dat hij niet kende, dat hij tot nu toe veronachtzaamd had,
welks zoo kaal en koud koninklijk paleis een armoedigen indruk op hem maakte, den
indruk van een jammerlijke, heiligschennende moderniseeringspoging op een eenige stad,
die men liever aan den droom der toekomst had moeten overlaten. Hij zette het bijna
pijnlijke gevoel van een hinderlijk heden van zich af, hij wilde zich niet ophouden
bij een geheel nieuwe wijk, een klein, kleurloos, blijkbaar nog in aanbouw zijnd stadje,
dat hij duidelijk dicht naast de St. Pieter op den oever der rivier zag. Hij had van
een geheel ander nieuw Rome gedroomd, droomde er nog van, zelfs tegenover den in het
stof der eeuwen vernietigden Palatinus, tegenover den dom van St. Pieter, in welks
breede schaduw het Vaticaan sliep, tegenover het paleis van den Quirinalis, dat geheel
nieuw opgebouwd en geverfd was en echt burgerlijk heerschte over de nieuwe wijken,
die overal opschoten en groote scheuren maakten in het lichaam der oude stad met haar
roode, in de heldere ochtendzon schitterende daken.
</p>
<p><i>Het Nieuwe Rome!</i> Weer vlamde voor Pierre&#x2019;s oogen de <span class="pagenum">[<a id="pb20" href="#pb20">20</a>]</span>titel van zijn boek op en deed hem in een nieuwe overpeinzing wegzinken. Hij doorleefde
nog eenmaal zijn boek, zooals hij daareven zijn leven doorleefd had. Hij had het met
geestdrift geschreven en daarvoor van de op goed geluk af gemaakte aanteekeningen
gebruik gemaakt. Een indeeling in drie deelen had zich als vanzelf opgedrongen, het
verleden, het heden, de toekomst.
</p>
<p>Het verleden was de buitengewone geschiedenis van het oorspronkelijke Christendom,
van de langzame evolutie, die van dat Christendom het tegenwoordige Katholicisme gemaakt
had. Hij toonde aan, dat onder iedere godsdienstige evolutie zich een economische
quaestie verborg, en dat per slot van rekening de eeuwige kwaal niets anders is dan
de eeuwige strijd tusschen de armen en de rijken. Bij de Joden breekt onmiddellijk
na het nomadenleven, wanneer zij Kanaän veroverd hebben en het bezit ontstaan is,
de klassenstrijd uit. Er zijn rijken en er zijn armen; van af dat oogenblik bestaat
de sociale quaestie.
</p>
<p>De overgang had plotseling plaats gehad, de nieuwe stand van zaken verergerde zoo
snel, dat de armen, die zich nog de gouden eeuw van het nomadenleven herinnerden,
er dubbel onder leden en met des te meer kracht hulp eischten. Tot aan Jezus toe zijn
de propheten niets anders dan opstandelingen, die uit de ellende van het volk opkomen,
die zijn lijden uitschreeuwen, de rijken met verwijten overstelpen, aan wie zij alle
rampen voorstellen als straf voor hun onrechtvaardigheid en hun hardvochtigheid. Jezus
zelf is slechts de laatste van hen; hij treedt als het ware op als de levende opvordering
van het recht der armen. De propheten, socialisten en anarchisten, hadden de maatschappelijke
gelijkheid gepredikt door de vernietiging der wereld, als zij niet rechtvaardig was,
te eischen. Ook hij brengt den armen haat tegen de rijken bij. Zijn geheele leer is
een bedreiging tegen den rijkdom, tegen het bezit; en wanneer men het Koninkrijk der
Hemelen, dat hij beloofde, als den vrede en de broederschap op deze aarde opvat, dan
zou het slechts een terugkeer zijn tot de gouden eeuw van het herdersleven, dan de
droom der Christelijke gemeenschap, zooals hij na hem door zijn discipelen verwezenlijkt
schijnt te zijn.
</p>
<p>Gedurende de drie eerste eeuwen was iedere kerk een communistische poging, een echte
gemeenschap, waarvan de leden alles gemeenschappelijk bezaten, behalve de vrouwen.
De apologeten en de eerste Kerkvaders leggen er getuigenis <span class="pagenum">[<a id="pb21" href="#pb21">21</a>]</span>van af; het Christendom was toen niets anders dan de godsdienst der nederigen en der
armen, een democratie, een socialisme, dat de Romeinsche maatschappij bestreed. En
toen deze eindelijk, door het geld verrot en vermolmd, instortte, toen bezweek zij
meer nog dan onder den vloed der barbaren en het heimelijke termietenwerk der Christenen
onder de wormstekige banken en den financieelen krach. De geldquaestie lag steeds
aan alles ten grondslag. Daarvoor kreeg men een nieuw bewijs, toen het Christendom,
dank zij de historische, maatschappelijke en menschelijke toestanden eindelijk triompheerde
en tot staatsgodsdienst verklaard werd. Om zijn overwinning ten volle te verzekeren,
zag het zich genoodzaakt steun te zoeken bij de rijken en de machtigen; en het zou,
als het niet zoo treurig was, belachelijk zijn om te zien door welke spitsvondigheden
en sophismen de Kerkvaders ertoe komen in het Evangelie van Jezus de verdediging van
het bezit te ontdekken. Voor het Christendom was het een politieke bestaansnoodzakelijkheid;
slechts ten koste van dezen prijs is het Katholicisme de universeele godsdienst geworden.
</p>
<p>Van af dat oogenblik richt de vreeselijke machine zich als veroverings- en regeeringswapen
steeds meer in de hoogte: bovenaan bevinden zich de rijken, de machtigen, wier plicht
het is met de armen te deelen, maar die het niet doen; onderaan de armen, de werkers,
wien men berusting en gehoorzaamheid leert door hun het Rijk der toekomst, de goddelijke
en eeuwige schadeloosstelling te beloven. Het is een wonderbaar monument, dat eeuwen
geduurd heeft, waarin alles gebouwd is op de belofte van het hiernamaals, op die onleschbare
dorst naar onsterfelijkheid en rechtvaardigheid, waardoor de mensch verteerd wordt.
</p>
<p>Dat eerste deel van zijn boek, die geschiedenis van het verleden, had Pierre aangevuld
met een in groote trekken ontworpen studie over het Katholicisme tot aan onze dagen.
Eerst was het de Heilige Petrus, een onwetende, onrustige geest, die door een genialen
inval naar Rome kwam en de oude orakels, die den Capitolinus de eeuwigheid voorspeld
hadden, in verwezenlijking gaan deed. Daarna waren het de eerste pausen, eenvoudige
leiders van begrafenisvereenigingen. Hierna begon het langzame opklimmen van het almachtige
pausdom in een eeuwigen veroveringsstrijd om de geheele wereld, zonder ophouden trachtend
zijn droom van universeele heerschappij te verwezenlijken. In de Middeleeuwen onder
de <span class="pagenum">[<a id="pb22" href="#pb22">22</a>]</span>groote pausen geloofde het een oogenblik zijn doel te bereiken, de souvereine heerscher
der volkeren te zijn. Was de absolute waarheid niet de paus, opperpriester en koning
der aarde, heerschend, als God zelf, wiens vertegenwoordiger hij is, over de zielen
en de lichamen van alle menschen. Deze bovenmatige, maar volkomen logische eerzucht
verwezenlijkte zich in Augustus, keizer en pontifex, meester over de geheele wereld;
en steeds weer is het de uit de ruïnen van het oude Rome oprijzende figuur van Augustus,
die de pausen geen oogenblik losliet; het bloed van Augustus stroomde door hun aderen.
</p>
<p>Maar daar na de instorting van het Romeinsche Rijk de macht zich gehalveerd had, moest
de paus aan den keizer de wereldlijke heerschappij overlaten en kon hij voor zichzelf
slechts het recht behouden hen in opdracht van God te zalven. Het volk behoorde aan
God, de paus gaf in Gods naam het volk aan den keizer en kon het hem weer afnemen:
een grenzenlooze macht, waarvan de excommunicatie het vreeselijke wapen was, een opperheerschappij,
die voor het pausdom den weg tot de werkelijke en definitieve inbezitneming van het
keizerrijk baande. In het kort, de eeuwige strijd tusschen paus en keizer ging om
het volk, dat zij elkander betwistten, om de lijdelijk toeziende massa der eenvoudigen
van geest en lijdenden, om het groote zwijgende volk, welks ongeneeslijk lijden zich
slechts nu en dan door een dof gemor verried. Men beschikte, tot zijn welzijn, er
over als over een kind; maar de Kerk droeg werkelijk tot de beschaving bij, bewees
diensten aan de menschheid en gaf rijke aalmoezen. Steeds weer kwam, ten minste in
de kloosters, de oude droom der Christelijke gemeenschap terug: een derde gedeelte
der opgehoopte rijkdommen voor den eeredienst, een derde voor de priesters en een
derde voor de armen. Werd daardoor het leven niet vereenvoudigd? Werd den geloovigen
door het afstand doen van aardsche wenschen en door de belofte van ongehoorde, hemelsche
vreugde het leven niet dragelijk gemaakt? Geeft ons de geheele wereld, dan zullen
wij alle aardsche goederen in drie deelen verdeelen, dan zult gij zien welk een gouden
eeuw te midden van aller berusting en gehoorzaamheid heerschen zal.
</p>
<p>Maar vervolgens toonde Pierre aan hoe het pausdom bij het einde der Middeleeuwen,
den tijd van zijn almacht, door de grootste gevaren bedreigd werd. De Renaissance
met haar weelde en verwildering van zeden, met haar overstroomende <span class="pagenum">[<a id="pb23" href="#pb23">23</a>]</span>levenskracht, die uit de eeuwige, gedurende eeuwen geminachte en voor dood verklaarde
natuur ontsprong, sleepte het bijna met zich mede. Maar nog dreigender was het onbewust
ontwaken van het volk, den grooten zwijger, wiens tong los scheen te geraken. De Hervorming
barstte los als een protest van de rede en de gerechtigheid, als een herinnering aan
de miskende waarheden van het Evangelie; en Rome kon van een volkomen verdwijnen slechts
gered worden door de hardhandige verdediging der Inquisitie, het langzame en hardnekkige
werken van het Concilie van Trente, dat het dogma sterker maakte en de wereldlijke
macht bevestigde.
</p>
<p>Toen trad het pausdom in twee eeuwen van vrede en van bescheiden op den achtergrond
blijven, want de krachtige, absolute monarchieën, die Europa onderling verdeeld hadden,
konden het buiten de pausen stellen, sidderden niet meer voor de onschadelijk geworden
banbliksems, aanvaardden den paus slechts als een ceremoniemeester, aan wien sommige
riten opgedragen waren. Onder de bezitters van het volk was het evenwicht verstoord:
de koningen hadden nog steeds het volk Gods in hun macht, maar de paus moest er zich
toe bepalen het geschenk voor eens en voor altijd te registreeren, zonder zich ooit,
welke gelegenheid zich ook voordeed, in de regeering der staten te kunnen mengen.
</p>
<p>Nooit was Rome verder verwijderd geweest van de verwezenlijking van zijn eeuwigen
droom der wereldheerschappij. En toen de Fransche Revolutie uitbrak, kon men gelooven,
dat de verkondiging der rechten van den mensch het pausdom, dat de bewaarder was van
het goddelijk recht, hetwelk God het over de volkeren had opgedragen, dooden zou.
Welk een angst in den beginne dan ook in het Vaticaan, welk een woede, welk een wanhopige
verdediging tegen het denkbeeld van vrijheid, tegen het nieuwe Credo der bevrijde
rede en der weer meesteres over zichzelf geworden menschheid. Het was een schijnbare
ontknooping van den langen strijd tusschen keizer en paus om het bezit van het volk:
de keizer verdween, en het volk, vrij in den vervolge over zichzelf te beschikken,
wilde zich ook onttrekken aan den paus: een onvoorziene oplossing, waarbij de geheele
oude stelling van het Katholicisme in puin scheen te moeten vallen.
</p>
<p>Hier eindigde Pierre het eerste gedeelte van zijn boek met een herinnering aan het
primitieve Christendom tegenover het hedendaagsche Katholicisme, dat de triomf der
rijken en machtigen is. Had het Katholieke Rome de Romeinsche <span class="pagenum">[<a id="pb24" href="#pb24">24</a>]</span>maatschappij, die Jezus in naam der armen en eenvoudigen van geest was komen verwoesten,
na eeuwen met zijn geld- en hoogmoedspolitiek niet weer opnieuw opgebouwd? Welk een
treurige ironie, wanneer men na achttien eeuwen van het Evangelie nog constateeren
moest, dat de wereld voor de tweede maal instortte door wormstekige banken, door een
financieelen krach, door de schreeuwende onrechtvaardigheid, dat een paar menschen
zich vol konden proppen met rijkdommen, terwijl duizenden van hun broeders van honger
omkwamen! Het geheele reddingswerk moest weer opnieuw begonnen worden. Maar Pierre
zeide die vreeselijke dingen met zoo zachte, zoo medelijdende, zoo hoopvolle woorden,
dat zij hun revolutionnair gevaar verloren hadden. Trouwens nergens viel hij het dogma
aan. Zijn boek was in zijn sentimenteelen dichtvorm, waarin een vurige naastenliefde
brandde, niets dan de kreet van een apostel.
</p>
<p>Vervolgens kwam het tweede gedeelte van het werk, het heden, een studie van de tegenwoordige
Katholieke maatschappij. Daarin gaf Pierre een vreeselijke beschrijving van de ellende
der armen, van de ellende eener groote stad, die hij uit eigen aanschouwing kende,
waarvan zijn hart nog bloedde, nu hij de vergiftigde wonden ervan aangeraakt had.
De onrechtvaardigheid was niet langer meer te dulden, de liefdadigheid werd onmachtig,
het lijden zoo verschrikkelijk, dat in het hart van het volk alle hoop stierf. Had
het monsterachtige schouwspel, dat de Christenheid aan de wereld bood, er niet toe
bijgedragen om het geloof in het volk te dooden? Haar gruwelen bedierven het, maakten
het krankzinnig van haat en wraaklust.
</p>
<p>En onmiddellijk na dat beeld van een verrotte, op het punt van instorten staande beschaving,
vatte hij de geschiedenis weer op bij de Fransche Revolutie, bij den grenzenloozen
hoop, die de vrijheidsidee aan de wereld gegeven had. Bij haar aan het bewind komen
had de bourgeoisie, de groote, liberale partij, op zich genomen eindelijk het geluk
van allen te verzekeren. Maar helaas schijnt de vrijheid, zooals de ervaring van een
eeuw leert, den onterfden niet meer geluk gegeven te hebben. Op politiek gebied begint
een desillusie te ontstaan. In ieder geval lijdt, al moge de derde stand zich, sedert
hij regeert, voldaan verklaren, de vierde stand, de arbeiders, blijft nog altijd zijn
deel opeischen. Men heeft hen vrij verklaard, men heeft hun politieke gelijkheid toegekend,
maar dat zijn per slot van rekening belachelijke geschenken, <span class="pagenum">[<a id="pb25" href="#pb25">25</a>]</span>want zij hebben evenals vroeger onder hun economische slavernij slechts de vrijheid
om van honger te sterven. Alle socialistische eischen komen daaruit voort, van nu
af aan is het verschrikkelijke probleem, welks oplossing de tegenwoordige maatschappij
dreigt te vernietigen, tusschen arbeid en kapitaal gesteld.
</p>
<p>Toen de slavernij uit de oude wereld verdween, om plaats te maken voor het loonstelsel,
was de omwenteling ontzaglijk; en zonder eenigen twijfel was de Christelijke idee
een der machtigste factoren, die de slavernij vernietigd hebben. Waarom zou dan thans,
nu het er om gaat het loonstelsel door iets anders te vervangen, misschien door het
deel krijgen van de arbeiders in de winst, het Christendom niet trachten een nieuw
aandeel daarin te hebben? Deze naderende, niet tegen te houden opkomst der democratie
is een nieuwe phase in de geschiedenis der menschheid, de maatschappij van morgen,
die zich aan het vormen is. En Rome kan zich daartegenover niet lijdelijk houden,
het pausdom moest in dien strijd partij kiezen, als het niet van de wereld wilde verdwijnen
als een geheel en al nutteloos geworden raderwerk.
</p>
<p>Daaruit ontstond de rechtmatigheid van het Katholieke socialisme. Toen van alle kanten
de socialistische secten elkaar met hun oplossingen het volksgeluk betwistten, moest
de Kerk de hare geven. Hier nu verscheen het nieuwe Rome, hier verbreedde de evolutie
zich in een herleving van onbegrensde hoop. Het stond vast, dat de Katholieke Kerk
in haar grondstellingen niets tegen de democratie had. Integendeel zij behoefde slechts
de Evangelische traditie weer op te vatten, opnieuw de Kerk der armen en eenvoudigen
van geest te worden, om de universeele Christelijke gemeenschap te herstellen. Haar
wezen is democratisch, en dat zij zich aan de zijde der rijken en machtigen geschaard
heeft, toen het Christendom het Katholicisme werd, is alleen een gevolg van het feit,
dat zij, met opoffering van haar oorspronkelijke zuiverheid, gehoorzamen moest aan
de noodzakelijkheid van zelfverdediging, zoodat zij, wanneer zij nu de zijde van de
heerschende, maar tot ondergang gedoemde klassen verlaat, om terug te keeren tot het
volk der ongelukkigen, zich eenvoudig dichter aansluit bij den Christus, een verjongingskuur
ondergaat, zich bevrijdt van politieke compromissen, waaronder zij zich zoo lang heeft
moeten bukken.
<span class="pagenum">[<a id="pb26" href="#pb26">26</a>]</span></p>
<p>In alle tijden heeft de Kerk zich, zonder in één enkel opzicht afstand te doen van
het absolute, weten te plooien naar de omstandigheden; zij behoudt haar volkomen souvereiniteit,
zij duldt eenvoudig wat zij niet kan verhinderen, zij wacht, zelfs eeuwen lang, geduldig
op het oogenblik, dat zij weer de meesteresse der wereld worden zal. En zou dat oogenblik
niet nu, niet in de naderende crisis slaan? Weer betwisten alle machten zich het bezit
van het volk. Sedert vrijheid en onderwijs het hebben opgevoed tot een macht, tot
een wezen, dat met volle bewustzijn en krachtigen wil zijn deel opeischt, willen alle
regeeringen het voor zich winnen, erdoor, ja zelfs ermede regeeren. Het socialisme
is de toekomst, het nieuwe regeeringswerktuig; allen doen aan socialisme, de op hun
troonen wankelende koningen, de bourgeois-leiders van onrustige, woelige republieken,
de eerzuchtige volksmenners, die van macht droomen. Allen zijn het erover eens, dat
de kapitalistische staat de terugkeer tot de heidensche wereld, tot de slavenmarkt
is; allen willen de afschuwelijke ijzeren wet breken, die van den arbeid een aan de
wetten van vraag en aanbod onderworpen koopwaar maakt, die het loon berekent naar
het strikt noodzakelijke, dat de arbeider noodig heeft, om niet van honger om te komen.
</p>
<p>Beneden verergeren de kwalen, worden de arbeiders door ellende en wanhoop gekweld,
terwijl over hun hoofden heen de discussies worden voortgezet, de stelsels zich kruisen,
de goede wil zich uitput in het beproeven van niets uitwerkende middelen. Het is het
rondtrappelen op één plaats, het is de krankzinnige verbijstering, die aan naderende
catastrophen voorafgaat. En tusschen de andere is het Katholieke socialisme, even
vurig als het revolutionnaire socialisme, op zijn beurt in den strijd getreden en
tracht te overwinnen.
</p>
<p>Nu volgde een studie over de krachtsinspanning van het Katholieke socialisme in de
geheele Christenheid. Daarbij was bijzonder opvallend, dat de strijd levendiger en
succesvoller werd, zoodra hij geleverd werd op een terrein, dat nog niet geheel gewonnen
was voor het Christendom, zooals bijvoorbeeld in die landen, waar het Katholicisme
zich tegenover het Protestantisme bevond. Daar streden de priesters met eene ongewone
heftigheid voor hun leven, betwistten zij den dominé&#x2019;s het bezit van het volk door
vermetel-democratische theorieën.
</p>
<p>In Duitschland, het klassieke land van het socialisme was <span class="pagenum">[<a id="pb27" href="#pb27">27</a>]</span>monseigneur Ketteler een der eersten, die den rijken belastingen wilde opleggen, stichtte
hij later een uitgebreide beweging, die thans met behulp van talrijke vereenigingen
en couranten door den geheelen clerus geleid wordt. In Zwitserland verdedigde monseigneur
Mermillod de zaak der armen zoo krachtig, dat thans de bisschoppen bijna gemeene zaak
maken met de democratische socialisten, ongetwijfeld in de hoop hen op den dag der
verdeeling te bekeeren.
</p>
<p>In Engeland, waar het socialisme zoo langzaam doordringt, behaalde kardinaal Manning
belangrijke successen, koos hij tijdens een reusachtige staking de zijde der werklieden,
riep hij een volksbeweging in het leven, die talrijke aanhangers kreeg. Maar vooral
in Amerika, in de Vereenigde Staten vierde het Katholieke socialisme triomfen in die
democratische omgeving, welke bisschoppen als monseigneur Ireland ertoe noodzaakte
zich aan het hoofd der arbeiderseischen te stellen: een geheele nieuwe Kerk schijnt
daar te ontkiemen, zonder vaste vormen nog, maar overvloeiend van levenskracht en
bezield met grootsche verwachtingen, als stond zij reeds aan den dageraad van het
verjongde Christendom. Als men dan naar Oostenrijk en België, Katholieke landen, oversteekt,
ziet men, dat in het eerste het Katholieke socialisme zich vermengt met het anti-semitisme,
en dat het in het tweede geen uitgesproken karakter bezit, terwijl de beweging minder
wordt, ja zelfs verdwijnt, zoodra men in Spanje en in Italië, die oude landen van
het geloof, komt; Spanje, geheel overgeleverd aan de gewelddaden van revolutionnairen,
met zijn stijfhoofdige bisschoppen, die er zich mede vergenoegen als in de dagen der
Inquisitie hun banbliksems naar de ongeloovigen te slingeren; Italië verstard in de
traditie, zonder eenig initiatief, rondom den Heiligen Stoel tot zwijgen en eerbied
gedwongen.
</p>
<p>In Frankrijk echter bleef de strijd levendig, maar was het vooral een ideeënstrijd;
de oorlog ging over het geheel tegen de Revolutie, en het scheen voldoende te zijn
de oude organisatie der monarchistische tijden te herstellen, om tot de gouden eeuw
terug te keeren. Op die wijze werd het vraagstuk der werkliedencorporaties het punt,
waar alles om draaide, als ware dat de panacee voor alle kwalen der arbeidende klassen.
Maar omtrent de oplossing was men het allesbehalve met elkaar eens: sommigen, de Katholieken,
die de inmenging van den Staat afwezen en een zuivere moreele actie voorstonden, wilden
vrije corporaties, terwijl anderen, <span class="pagenum">[<a id="pb28" href="#pb28">28</a>]</span>de jongeren, de ongeduldigen, die tot handelen besloten waren, verplichte, door den
Staat erkende en beschermde corporaties met voldoende eigen kapitaal wilden.
</p>
<p>Vicomte Philibert de la Choue vooral had in woord en geschrift een vurige campagne
ten gunste van de verplichte corporaties gevoerd; en zijn grootste verdriet was, dat
hij er den paus nog niet toe had kunnen bewegen zich uit te spreken, of de corporaties
open of gesloten moesten zijn. Zijns inziens hing het lot der maatschappij, de vreedzame
oplossing der sociale quaestie of de gewelddadige catastrophe, die alles met zich
mede slepen zou, daarvan af. In den grond der zaak was hij, hoewel hij het niet bekennen
wilde, ten slotte overgegaan tot het staatssocialisme. Ondanks het gebrek aan overeenstemming
bleef de agitatie bestaan, werden pogingen gedaan, die echter weinig succes hadden:
coöperatieve verbruiksvereenigingen, arbeiderswoningvereenigingen, volksbanken, louter
min of meer gemaskeerde pogingen, om tot de oude Christelijke gemeenschappen terug
te keeren, terwijl te midden van de verwarring van den tegenwoordigen tijd, te midden
van de onrust der geesten en de politieke moeilijkheden, die het land doormaakte,
de militante Katholieke partij haar hoop met den dag grooter voelde worden, tot de
blinde zekerheid toe, dat de wereldheerschappij spoedig weer in haar handen zijn zou.
</p>
<p>Het tweede deel van het boek eindigde met een schildering van de intellectueele en
moreele malaise, waartegen het einde der eeuw streed. De groote massa der arbeiders
moge lijden onder de slechte verdeeling en eischen, dat men hun bij een nieuwe deeling
ten minste het dagelijksch brood verzekert, de elite is evenmin meer tevreden: zij
is wanhopig over de leegte, die haar bevrijde rede, haar zich uitgebreid hebbend begrip
in haar achtergelaten hebben. Het is het beruchte bankroet van het rationalisme, van
het positivisme, van de wetenschap zelf. De geesten, die verteerd worden door den
drang naar het absolute, worden het langzame tasten van die wetenschap moede, welke
alleen de bewezen waarheden aanvaardt; zij worden weer aangegrepen door den angst
voor het mysterie; zij hebben een volkomen en onmiddellijke synthese noodig, om in
vrede te kunnen slapen; en gebroken, razend gemaakt door de gedachte, dat zij nooit
alles zullen weten, vallen zij onderweg weer op hun knieën, God, het in een geloofsformule
onthulde onbekende, verkiezend.
<span class="pagenum">[<a id="pb29" href="#pb29">29</a>]</span></p>
<p>Inderdaad ook thans nog stilt de wetenschap noch onzen dorst naar gerechtigheid, noch
onze begeerte naar zekerheid, noch de eeuwenoude <span class="corr" id="xd29e366" title="Bron: idée">idee</span>, die wij ons maken van het geluk, en die in een voortleven, in eeuwige genietingen
bestaat. Zij laat de wereld alleen nog maar spellen, zij brengt voor een ieder slechts
de strenge, solidaire verplichting te leven, een eenvoudige factor in den universeelen
arbeid te zijn. Hoe begrijpelijk is dan ook de opstand, het verzet des harten, het
verlangen naar den Christelijken hemel met zijn mooie engelen, vol licht en muziek
en geuren. O, wanneer men zijn dooden kussen en tot zichzelf zeggen kan, dat men ze
terug zal vinden, dat men met hen in een glorierijke onsterfelijkheid herleven zal!
Wanneer men deze zekerheid van een opperste gerechtigheid bezit, om de afschuwlijkheden
van dit aardsche bestaan te kunnen dragen! Wanneer men daardoor aan de verschrikkelijke
gedachte aan het Niet, aan de vreeselijke voorstelling van het verdwijnen van het
Ik ontsnappen en zoodoende eindelijk rust vinden kan in het onwankelbare geloof, dat
de gelukkige oplossing van alle problemen van het levenslot verschuift naar den dag
na den dood.
</p>
<p>Dien droom zullen de volkeren nog lang droomen. Dat verklaart ook, waarom aan het
einde dezer eeuw ten gevolge van de overwinning der geesten, ten gevolge ook van de
groote onrust, waarin zich de van een nieuwe wereld zwanger gaande menschheid verkeert,
het religieuse gevoel weer ontwaakt is. Het is onrustig, snakt naar het ideale en
het oneindige, eischt een moreele wet en de zekerheid van een opperste gerechtigheid.
De godsdiensten kunnen verdwijnen, het religieuse gevoel zal er nieuwe scheppen, zelfs
met behulp van de wetenschap. Een nieuwe godsdienst! Een nieuwe godsdienst! En was
het niet het oude Katholicisme, dat op het punt stond in deze hedendaagsche wereld,
waar alles dat wonder scheen te begunstigen, opnieuw zou ontkiemen, weer groene loten
zou doen ontspruiten en zich met een frisschen bloemenpracht tooien zou?
</p>
<p>Eindelijk had, in het derde deel van zijn boek, Pierre met de vlammende woorden van
een apostel geschilderd hoe de toekomst, het verjongde Katholicisme eruit zou zien,
dat aan de in doodsangst verkeerende volkeren vrede en gezondheid, de vergeten gouden
eeuw van het oorspronkelijke Christendom teruggeven zou. Hij begon met een roerende
en verheerlijkende beschrijving van Leo XIII, den idealen <span class="pagenum">[<a id="pb30" href="#pb30">30</a>]</span>paus, den uitverkorene, aan wien de redding der volkeren opgedragen was. Hij had hem
zich zoo voor den geest geroepen, hij had hem zoo gezien in zijn brandend verlangen
naar de komst van een herder, die een einde maken zou aan de ellende. Het was geen
buitengewoon gelijkend portret, neen het was de onmisbare redder, de onuitputtelijke
naastenliefde, het groote hart en de breede geest, zooals hij zich die droomde. Toch
had hij de documenten, de encyclieken bestudeerd, de geheele figuur op feiten opgebouwd:
op zijn religieuse opvoeding te Rome, de korte nuntiatuur te Brussel, zijn lang episcopaat
in Perugia.
</p>
<p>Nauwlijks is Leo XIII in den moeilijken, door Pius IX achtergelaten toestand, paus,
of zijn dubbele natuur openbaart zich: hij is de onwankelbare hoeder van het dogma,
de soepele politicus, vast besloten, de verdraagzaamheid zoo ver mogelijk door te
drijven. Hij breekt onmiddellijk met de moderne philosophie, gaat over de Renaissance
heen terug naar de Middeleeuwen, herstelt in de Katholieke scholen de Christelijke
wijsbegeerte in den geest van Thomas van Aquino. Nadat het dogma op die wijze beschermd
is, bereikt hij het evenwicht, geeft aan alle mogendheden onderpanden van den vrede,
tracht hij alle gelegenheden te benutten. Men ziet hoe hij met ongekenden ijver een
verzoening tot stand brengt tusschen den Heiligen Stoel en Duitschland, hoe hij toenadering
zoekt tot Rusland, Zwitserland bevredigt, in vriendschappelijke verhouding met Engeland
tracht te komen, aan den keizer van China vraagt de zendelingen en de Christenen in
zijn rijk bescherming te verleenen. Later zal hij tusschenbeide komen in Frankrijk
en de rechtmatigheid der Republiek erkennen. Van den beginne af is in al zijn daden
één gedachte duidelijk merkbaar, de gedachte, die van hem een der eerste politieke
personen maken zal. En deze gedachte is niets anders dan het eeuwenoude ideaal van
het pausdom: alle zielen te veroveren, Rome het centrum en de meesteres der wereld.
Hij heeft slechts één wil, één doel: werken aan de eenheid der Kerk, de afgescheiden
gemeenten tot haar terugbrengen, om haar in den komenden socialen strijd onoverwinlijk
te maken.
</p>
<p>In Rusland tracht hij de moreele autoriteit van het Vaticaan tot erkenning te brengen;
hij droomt ervan in Engeland de Anglicaansche Kerk te ontwapenen en haar tot een soort
broedervrede te bewegen. Maar vooral in het Oosten streeft hij naar een hereeniging
met de afvallige Kerken, die hij <span class="pagenum">[<a id="pb31" href="#pb31">31</a>]</span>eenvoudig als gescheiden zusters behandelt, wier terugkeer zijn vaderhart zoo vurig
wenscht. Over welke overwinnende kracht zou Rome niet beschikken, wanneer het zonder
tegenspraak over alle Christenen der geheele wereld heerschen zou?
</p>
<p>Hier kwam de sociale gedachte van Leo XIII terug. Nog als bisschop van Perugia had
hij een herderlijken brief geschreven, waarin een nog wel vaag humanitair socialisme
tot uiting kwam. Nauwlijks echter heeft hij zich de tiara opgezet, of hij verandert
van meening, dreigt de revolutionnairen, wier vermetelheid toen geheel Italië schrik
aanjoeg, met zijn banbliksems. Onmiddellijk echter wijzigt hij zijn koers, gewaarschuwd
door de feiten, het doodelijk gevaar, om het socialisme in de handen van de vijanden
van het Katholicisme te laten, inziende. Hij luistert naar de adviezen van de populaire
bisschoppen in de propagandalanden, mengt zich niet meer in de Iersche quaestie, trekt
den banvloek in, dien hij naar de Ridders van den Arbeid in de Vereenigde Staten geslingerd
had, verbiedt de vermetele boeken van Katholiek-socialistische schrijvers op den Index
te plaatsen. Deze omzwenking naar de democratie vindt men in zijn meest beroemde encyclieken
terug: <i>Immortale Dei</i> over de constitutie der staten; <i>Libertas</i> over de menschelijke vrijheid; <i>Sapientiae</i> over de plichten van Christelijke burgers; <i>Rerum novarum</i> over den toestand der arbeiders. Met name deze laatste schijnt de Kerk verjongd te
hebben. De paus constateert daarin de onverdiende ellende der arbeiders, den te langen
werktijd, het onvoldoende loon. Ieder mensch heeft het recht om te leven; het door
den honger afgeperste contract is onrechtvaardig.
</p>
<p>Op een andere plaats verklaart hij, dat men den arbeider niet onbeschermd mag laten
tegenover een uitbuiting, die de ellende der groote meerderheid in het geluk van enkele
anderen verkeeren doet. Daar hij zich over de organisatiequaestie slechts zeer vaag
kan uiten, bepaalt hij er zich toe de vereenigingsbeweging, die hij onder de bescherming
van den Staat plaatst, aan te moedigen; en nadat hij aldus de gedachte van het burgerlijk
gezag hersteld heeft, brengt hij God weer op zijn souvereine plaats terug. Hij verwacht
voornamelijk heil van moreele maatregelen, van den ouden eerbied voor familie en eigendom.
</p>
<p>Maar was deze hulpvaardige hand, die de verheven stedehouder van Christus openlijk
aan de eenvoudigen van geest en de armen toestak, niet het zeker teeken van een nieuwen
<span class="pagenum">[<a id="pb32" href="#pb32">32</a>]</span>bond, niet de aankondiging van een nieuw koninkrijk van Jezus op aarde? Van nu af
aan wist het volk, dat het niet verlaten was. En tot welk een glorie steeg van dat
oogenblik af Leo XIII niet, wiens priester- en bisschopsjubilea door de gezamenlijke
Christenheid gevierd werden onder den toevloed van een ontzaglijke menigte, van tallooze
geschenken, van vleiende brieven, door alle souvereinen gezonden.
</p>
<p>Vervolgens had Pierre de quaestie van de wereldlijke macht behandeld, wat hij vrijuit
meende te mogen doen. Natuurlijk wist hij, dat de paus in zijn strijd met Italië even
hardnekkig als op den eersten dag zijn rechten op Rome bleef handhaven; maar hij meende,
dat dit slechts een noodzakelijke vormquaestie was, die door politieke overwegingen
opgedrongen werd en verdwijnen zou, zoodra het uur daarvoor sloeg. Hij voor zich was
overtuigd, dat de paus, die nog nooit zoo groot geweest was als thans, die uitbreiding
van zijn autoriteit, die zuivere schittering van moreele almacht te danken had aan
het verlies van zijn wereldlijke macht. Welk een lange reeks van misslagen en conflicten
was sedert vijftien eeuwen niet de geschiedenis van het bezit van dit kleine Romeinsche
koninkrijk! In de vierde eeuw verlaat Constantijn Rome, op den ledigen Palatinus blijven
nog slechts enkele vergeten functionarissen achter; de paus maakt zich natuurlijk
van de macht meester en het leven der stad gaat over naar den Lateranus. Maar eerst
vier eeuwen later erkent Karel de Groote het fait accompli door aan den paus formeel
den Kerkelijken Staat te schenken.
</p>
<p>Van dat oogenblik af houdt de oorlog tusschen de geestelijke macht en de wereldlijke
machten niet meer op, dikwijls in het verborgene, meestal echter hevig, vol bloed
en vlammen. Is het niet onverstandig thans te droomen van een pausdom, dat te midden
van het gewapende Europa tegelijk koning van een lapje grond was, waar het blootgesteld
zou zijn aan alle kwellingen, waar het zich slechts met behulp van een vreemd leger
zou kunnen handhaven? Wat zou er van het pausdom worden in het algemeene bloedbad,
dat men dreigend naderen ziet? Hoeveel veiliger, hoeveel waardiger en hooger is zijn
positie, wanneer het, bevrijd van alle aardsche zorgen, slechts over de wereld der
zielen regeert!
</p>
<p>In de eerste tijden der Kerk heeft het pausdom, oorspronkelijk geheel locaal en zuiver
Romeinsch, zich langzamerhand gekatholiseerd, geüniversaliseerd, door zijn heerschappij
over de geheele Christenheid uit te breiden. Eveneens heeft het <span class="pagenum">[<a id="pb33" href="#pb33">33</a>]</span>Heilig College, dat oorspronkelijk niets anders was dan een voortzetting van den Romeinschen
Senaat, zich geïnternationaliseerd, zoodat het heden ten dage de meest universeele
van alle vereenigingen geworden is, waarin onderdanen van alle naties zitting hebben.
En is het niet duidelijk, dat de paus, aldus door de kardinalen gesteund, de eenige
groote internationale autoriteit geworden is, des te machtiger nu hij bevrijd is van
monarchistische belangen en in naam der menschheid spreekt, ja zelfs boven het begrip
vaderland staat. De zoo vurig gezochte oplossing, waarom zulke langdurige oorlogen
gevoerd zijn, bestaat ongetwijfeld hierin: of men moet den paus de wereldlijke macht
over de geheele aarde geven of hem slechts de geestelijke heerschappij laten. Wanneer
hij, die reeds de meester der zielen is, niet door alle volkeren als de eenige meester
der lichamen, als de koning der koningen erkend wordt, dan moet hij als stedehouder
Gods, als absoluut en onfeilbaar souverein door goddelijke overdracht in zijn heiligdom
blijven.
</p>
<p>Maar welk een vreemd avontuur was dit nieuwe ontspruiten van het pausdom op het door
de Fransche Revolutie bezaaide en bemeste veld! Misschien baant dit het den weg naar
de heerschappij, het streven waarnaar het zooveel eeuwen staande gehouden heeft. Want
nu staat het alleen voor het volk; de koningen zijn neergeworpen; aan het volk staat
het thans vrij zich te geven aan wie het zelf wil; waarom zou het zich niet geven
aan het pausdom? De zekere afbrokkeling, die de vrijheidsidee ondergaat, geeft het
recht alles te hopen. Op economisch terrein schijnt de liberale partij overwonnen.
De arbeiders, ontevreden over &#x2019;89, klagen over hun steeds grooter geworden ellende,
roeren zich, zoeken wanhopig naar het geluk. Anderzijds hebben de nieuwe regeeringsvormen
de internationale macht der Kerk doen toenemen; in de parlementen der republieken
en constitutioneele monarchieën zitten talrijke Katholieken.
</p>
<p>Alle omstandigheden schijnen dus het buitengewone geluk van het verouderende, maar
tot nieuwe jeugdkracht ontwakende Katholicisme te begunstigen. Tot de wetenschap toe,
die men bankroet verklaart, wat den <i>Syllabus</i> van belachelijkheid redt, maakte de geesten ongerust, opent weer het onbegrensde
gebied van het mysterie en van het onmogelijke. En dan herinnert men zich een prophetie,
volgens welke het pausdom meester der wereld zijn zou, <span class="pagenum">[<a id="pb34" href="#pb34">34</a>]</span>zoodra het zich aan de spits der democratie zou stellen, na al de afvallige Oostersche
Kerken met de apostolische Roomsch-Katholieke Kerk vereenigd te hebben. Die tijd was
blijkbaar gekomen, nu de paus, de machtigen en rijken dezer aarde van zich stootend,
de van hun troon gejaagde koningen in hun ballingschap liet, om zich, zooals Jezus,
aan de zijde van de arbeiders zonder brood en de bedelaars te scharen. Misschien nog
enkele jaren van vreeselijke ellende, van verontrustende verwarring&#x2014;en dan zal het
volk, de groote Zwijger, waarover men tot dusverre naar willekeur beschikt heeft,
zijn mond openen, terugkeeren naar de wieg, naar de geünifieerde Kerk van Rome, om
de dreigende verwoesting der menschelijke maatschappij te voorkomen.
</p>
<p>En Pierre eindigde zijn boek met een hartstochtelijke evocatie van het nieuwe Rome,
het geestelijke Rome, dat weldra heerschen zou over de verzoende, in een nieuwe gouden
eeuw als broeders vereenigde volkeren. Hij zag daarin zelfs het einde van het bijgeloof
in, hij had, zonder echter de dogma&#x2019;s direct aan te vallen, zich in zijn dweperij
zoozeer vergeten, dat hij van een uitgebreid, van alle ceremoniën bevrijd, geheel
in de bevrediging der naastenliefde opgaand, religieus gevoel droomde. Nog gewond
door zijn reis naar Lourdes, had hij toegegeven aan den drang, om zijn hart te bevredigen.
Was dat zoo krasse bijgeloof van Lourdes niet het afschuwlijke symptoom van een tijdvak
van al te groot lijden? Den dag, dat het Evangelie over de geheele wereld verbreid
en in toepassing gebracht zou worden, zouden de lijdenden niet meer zoo ver en onder
zoo tragische omstandigheden een illusoiren troost gaan zoeken, zeker als zij van
af dat oogenblik zouden zijn thuis hulp te vinden, getroost en genezen te worden.
</p>
<p>Te Lourdes had men een zondige verdraaiing van het lot, een voortdurende reden tot
strijd, die aan God deed twijfelen, maar in de echt-Christelijke maatschappij van
morgen verdwijnen zou. O, deze christelijke maatschappij, deze christelijke gemeenschap;
het zwaartepunt van het geheele boek lag in het vurige verlangen naar de komst daarvan!
O, mocht de tijd gauw komen, dat het Christendom weer de godsdienst van gerechtigheid
en waarheid worden zou, die het vroeger geweest was, voor het zich had laten veroveren
door de machtigen en rijken! De tijd, dat de kleinen en armen regeerden, de aardsche
goederen onderling deelden en slechts gehoorzaamden aan de alles gelijk makende wet
<span class="pagenum">[<a id="pb35" href="#pb35">35</a>]</span>van den arbeid! De tijd, dat de paus alleen aan het hoofd van de federatie der volkeren
staan zou, als een vredesvorst, wiens eenige en eenvoudige roeping was de regel der
moraal, de band van liefde en barmhartigheid te zijn, die alle wezens samenbindt.
Was dat niet de aanstaande verwezenlijking van Christus&#x2019; beloften. De tijden zouden
in vervulling gaan, de burgerlijke maatschappij en de religieuse maatschappij zouden
elkaar zóó volkomen dekken, dat zij er slechts één zouden vormen. Dat zou de door
alle propheten voorspelde eeuw van triomf en geluk zijn: geen strijd meer, geen antagonisme
tusschen lichaam en ziel, een wonderbaar evenwicht, dat de zonde zou dooden, dat op
aarde het koninkrijk Gods brengen zou. Het nieuwe Rome, het centrum der wereld, dat
aan de wereld den nieuwen godsdienst gaf!
</p>
<p>Pierre voelde, hoe de tranen hem in de oogen kwamen. Met een onbewust gebaar en zonder
de verbazing van de magere Engelschen en de corpulente Duitschers, die over het terras
heen en weer liepen, op te merken, breidde hij zijn armen uit naar het werkelijke
Rome, dat, badend in de mooie zon, zich aan zijn voeten uitstrekte. Zou het zijn droom
goedgunstig gezind zijn? Zou hij, zooals hij gezegd had, werkelijk het geneesmiddel
voor al ons ongeduld, voor al onze smart vinden? Kon het Katholicisme zich hernieuwen,
tot den geest van het oorspronkelijke Christendom terugkeeren, de godsdienst der democratie
zijn, het geloof, dat de in doodsgevaar verkeerende moderne maatschappij verwacht,
om tot kalmte te komen en verder te leven? Hij was vol edelen hartstocht, vol geloof.
Hij zag den goeden abbé Rose terug, zooals hij bij het lezen van het boek van ontroering
weende; hij hoorde vicomte Philibert de la Choue tegen hem zeggen, dat een dergelijk
boek met een leger gelijk stond; hij voelde zich vooral sterk door de goedkeuring
van kardinaal Bergerot, den apostel van de onuitputtelijke naastenliefde.
</p>
<p>Waarom dreigde dan de <span class="corr" id="xd29e417" title="Bron: congegratie">congregatie</span> zijn werk op den Index te plaatsen? Sedert veertien dagen, sedert men hem officieus
gewaarschuwd had naar Rome te gaan, als hij zich verdedigen wilde, stelde hij zich
telkens weer die vraag, zonder te kunnen ontdekken, welke bladzijden van zijn boek
aanstoot konden geven. Het kwam hem voor, dat in alle het zuiverste Christendom brandde.
Maar hij kwam, bevend van geestdrift en moed, hij verlangde vurig neer te knielen
aan de voeten van den paus, zich onder zijn verheven bescherming <span class="pagenum">[<a id="pb36" href="#pb36">36</a>]</span>te stellen, hem te zeggen, dat hij geen regel geschreven had, die niet door zijn geest
geïnspireerd was, die niet den triomf van zijn politiek beoogde. Was het mogelijk,
dat men een boek op den Index plaatste, waarin hij in volle oprechtheid meende Leo
XIII verheerlijkt te hebben door hem bij zijn werk van Christelijke eenheid en algemeenen
vrede te helpen?
</p>
<p>Een oogenblik bleef Pierre tegen de borstwering staan. Bijna een uur lang stond hij
daar reeds, zonder zich te kunnen verzadigen aan den aanblik van Rome&#x2019;s grootheid,
dat hij dadelijk ondanks al het onbekende, dat het voor hem verborg, had willen bezitten.
O, het te grijpen, het te kennen, oogenblikkelijk de waarheid te ervaren, die hij
het vragen kwam! Het was een nieuw experiment, een nog ernstiger dan Lourdes, een
beslissend experiment, waaruit hij òf gesterkt òf voor altijd verpletterd te voorschijn
zou komen. Hij vroeg niet meer het naïeve, absolute kindergeloof, maar het hoogere
geloof van den intellectueel, dat zich verheft boven ceremoniën en symbolen en werkt
aan het grootst mogelijke geluk der menschheid, gebaseerd op zijn behoefte aan zekerheid.
Zijn hart klopte in zijn keel: wat zou Rome&#x2019;s antwoord zijn? De zon was verder geklommen,
de hooger gelegen stadswijken teekenden zich scherper tegen den in vuur staanden achtergrond
af. In de verte namen de heuvels gouden en purperen tinten aan, terwijl de dichtst
bij zijnde gevels helder en duidelijk met hun duizenden vensters te zien waren.
</p>
<p>Maar de ochtendnevels waren nog niet geheel opgetrokken, lichte sluiers schenen uit
de lage straten op te stijgen en de toppen te omhullen, waar zij zich dan in den vurigen,
eindeloos blauwen hemel vervluchtigden. Een oogenblik dacht hij, dat de Palatinus
verdwenen was; hij zag nauwlijks den donkeren zoom der cypressen, alsof hij door het
stof van zijn ruïnen verborgen werd. Voornamelijk echter was de Quirinalis niet te
onderscheiden, het koninklijk paleis met zijn onbeteekenenden, vlakken en lagen gevel
scheen zich teruggetrokken te hebben en zag er in de verte zoo onbestemd en vaag uit,
dat hij het niet meer onderscheiden kon. Links echter, boven de boomen, stak de dom
van St. Pieter nog hooger uit in het heldere goud van de zon&#x2014;nam den geheelen hemel
in, beheerschte de geheele stad.
</p>
<p>O, met welk een <span class="corr" id="xd29e426" title="Bron: onbegresnde">onbegrensde</span> hoop vervulde hem deze eerste aanblik van Rome&#x2014;het ochtend-Rome, welks nieuwe <span class="pagenum">[<a id="pb37" href="#pb37">37</a>]</span>wijken hij in de koorts van zijn aankomst niet eens opgemerkt had, het Rome, dat hij
hoopte zóó te vinden als hij het gedroomd had. En toen hij daar in zijn dunne zwarte
soutane op dezen schitterenden morgen in aanschouwing verzonken stond&#x2014;toen meende
hij een kreet van naderende verlossing uit de daken te hooren oprijzen, een belofte
van wereldvrede te hooren weerklinken uit die heilige aarde, welke tweemaal koningin
der wereld geweest was. Dit was het derde Rome, het nieuwe Rome, welks vaderlijke
liefde over de grenzen heen uitging naar alle volkeren, om ze, getroost, in één omarming
aan zijn borst te drukken. Hij zag het, hij hoorde het&#x2014;het lag daar zoo verjongd,
zoo kinderlijk-zacht onder den wijden blauwen hemel, als opgeheven in den heerlijk-frisschen
ochtend en de hartstochtelijke reinheid van zijn droom.
</p>
<p>Eindelijk rukte Pierre zich van het verheven schouwspel los. Het paard en de koetsier
hadden zich niet bewogen, met gebogen hoofd stonden zij in de volle zon. Op het bankje
brandde het handkoffertje in de stralen van de nu reeds hoog staande dagvorstinne.
Hij stapte weer in zijn rijtuigje, riep den koetsier opnieuw het adres toe:
</p>
<p>&#x201c;Via Giulia, palazzo Boccanera.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb38" href="#pb38">38</a>]</span></p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e167" href="#xd29e167src">1</a></span> Badhuizen der oude Romeinen.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e167src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e296" href="#xd29e296src">2</a></span> Klokketorentje.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e296src">&#x2191;</a></p>
</div>
</div>
</div>
<div id="ch2" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">TWEEDE HOOFDSTUK</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Op dat uur baadde de Via Giulia, die in een rechte lijn van ongeveer vijfhonderd meter
van den palazzo Farnese naar de kerk San Giovanni de&#x2019; Fiorentini loopt, zich in het
volle zonlicht. Het kleine vierkante plaveisel van den rijweg&#x2014;een trottoir was er
niet&#x2014;leek geheel wit. Het rijtuigje reed bijna de geheele straat door tusschen de
oude, grauwe, als in slaap gevallen en ledige huizen met hun groote getraliede vensters
en hun diepe voorportalen, waardoor men op de sombere, op putten gelijkende binnenplaatsen
zien kon. Geopend door paus Julius II, wiens droom het was haar met prachtige paleizen
te omzoomen, had de straat, in dien tijd de regelmatigste en mooiste van Rome, in
de zestiende eeuw als Corso gediend. Nu nog was te merken, dat het eens een mooie
wijk geweest was; thans echter was het tot stille eenzaamheid vervallen en van een
clericale rust en kalmte vervuld. De eene oude gevel volgde op den anderen; de ramen
waren gesloten, een paar traliewerken met klimplanten begroeid, op de drempels zaten
katten, in de bijgebouwen waren eenvoudige, donkere winkels ondergebracht, terwijl
zich slechts weinig voorbijgangers lieten zien: vrouwen, die kinderen achter zich
aan trokken, een met een muilezel bespannen hooiwagen, een monnik in een grove wollen
pij, een geruischloos voorbijsnellende wielrijder, wiens rijwiel in de zon schitterde.
</p>
<p>Eindelijk keerde de koetsier zich om en wees met zijn zweep op een groot vierkant
gebouw op den hoek van een naar den Tiber loopend steegje.
</p>
<p>&#x201c;Palazzo Boccanera.&#x201d;
</p>
<p>Pierre keek op. Het streng-regelmatige, door den tijd zwart geworden, kale en massieve
gebouw benauwde hem een weinig. Evenals de palazzo Farnese en de palazzo Sacchetti,
<span class="pagenum">[<a id="pb39" href="#pb39">39</a>]</span>zijn buren, was het omstreeks 1540 door Antonio da San Gallo gebouwd; ja zelfs beweerde
men, dat, evenals voor het eerste, de architect voor den bouw uit het Colosseum en
het Theatrum Marcelli gestolen steenen gebruikt had. De gevel, in verhouding tot de
straat te groot en te vierkant, bestond uit drie verdiepingen, waarvan de eerste zeer
hoog en voornaam was. Als eenige versiering rustten de hooge vensters van den rez-de-chaussée,
die ongetwijfeld uit vrees voor een beleg met reusachtige, vooruitspringende tralies
voorzien waren, op groote consoles en waren gekroond met attieken, die zelf weer op
kleinere consoles steunden. Boven de monumentale ingangspoort met zijn bronzen deuren
liep voor het middenraam een balcon. De gevel eindigde bovenaan in een prachtige lijst,
waarvan de fries bewonderenswaardig zuivere en mooie versieringen had. Die fries,
de consoles en de attieken waren, evenals de deurlijsten, van wit marmer, dat echter
zoo vuil gevlekt en afgebrokkeld was, dat het er ruw en geel als zandsteen uitzag.
Links en rechts van de poort stonden twee oude, door draken gedragen banken, eveneens
van marmer; in een der hoeken zag men nog een in den muur ingemetselde, prachtige
Renaissance-fontein, een op een dolfijn rijdende Amor, die echter nauwlijks meer te
herkennen was, zoo was het relief in den loop der tijden weggevreten.
</p>
<p>Maar Pierre&#x2019;s blikken werden vooral getrokken door een gebeeldhouwd wapenschild boven
een der ramen van de rez-de-chaussée: het wapenschild der Boccanera&#x2019;s, een gevleugelde,
vlammenspuwende draak; hij kon nog heel duidelijk het intact gebleven devies lezen:
<i>Bocca nera, Alma rossa</i>&#x2014;zwarte mond, roode ziel. Boven een ander raam bevond zich, als pendant, een van die
kleine kapelletjes, die men nog zoo veel in Rome vindt, een in satijn gekleede Heilige
Maagd, waarvoor in het volle daglicht een lantaarntje brandde.
</p>
<p>De koetsier wilde, zooals dat gebruikelijk is, onder het donkere, openstaande voorportaal
rijden, toen de jonge priester in zijn verlegenheid hem tegenhield:
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, niet inrijden. Het is niet noodig.&#x201d;
</p>
<p>Hij stapte uit, betaalde en ging met zijn valiesje in zijn hand eerst onder de poort
door en dan de binnenplaats op, zonder een menschelijk wezen te zien.
</p>
<p>Het was een vierkant, groot, als een klooster door een overdekte zuilengang omgeven
binnenplaats. Onder de arcaden waren tegen de muren overblijfselen van opgedolven
<span class="pagenum">[<a id="pb40" href="#pb40">40</a>]</span>marmeren standbeelden geplaatst&#x2014;een Apollo zonder armen, een Venus, waarvan alleen
de romp nog over was; tusschen de kiezelsteenen, die den grond met een zwart en wit
mozaïek plaveiden, was fijn gras opgeschoten. Nooit scheen de zon tot dit door vochtigheid
verweerde plaveisel door te dringen. Er heerschte daar een duisternis en een zwijgen
als van een doode grootheid en een eindelooze droefheid.
</p>
<p>Verbaasd door het ledige van dit zwijgende paleis, zocht Pierre naar een portier of
naar een knecht; toen hij een schim meende te zien voorbijglijden, vermande hij zich
onder een tweede gewelf door te gaan, dat naar een klein aan den Tiber gelegen tuintje
leidde. Aan die zijde liet de hier geheel vlakke en onversierde gevel slechts zijn
drie rijen symmetrische vensters zien. Maar de totaal verwaarloosde tuin benauwde
hem nog meer. In het midden, in een toegegooid bassin, waren groote taxisboomen opgeschoten.
Tusschen het onkruid wezen slechts de oranjeappelboomen met hun gouden vruchten de
lijn der paden aan. Tegen den rechtermuur stond tusschen twee reusachtige laurierboomen
een sarcophaag uit de tweede eeuw; het relief stelde faunen voor, die vrouwen schoffeerden,
een ongebreideld bacchanaal, een van die wellustige liefdetooneelen, zooals het decadente
Rome uit dien tijd ze op de graven liet aanbrengen.
</p>
<p>Deze in een trog veranderde, afgebrokkelde, groen geworden, marmeren sarcophaag ving
het fijne waterstraaltje op, dat uit een in den muur gemetseld, tragisch masker stroomde.
Vroeger kwam hier een soort loggia met een zuilengalerij op den Tiber uit, een terras,
vanwaar een dubbele trap naar de rivier stroomde. Maar de kadewerken brachten ook
een verhooging van den oever met zich mede; het terras lag nu al lager dan de nieuwe
grond, te midden van puin en gehouwen steenen, die waren blijven liggen.
</p>
<p>Ditmaal was Pierre er zeker van de schim van een rok gezien te hebben. Hij ging naar
de binnenplaats terug en stond tegenover een vrouw, die tegen de vijftig zijn moest,
maar nog geen grijs haar had; met haar wat korte gestalte maakte zij een vroolijken,
levendigen indruk. Toch kwam bij het zien van den priester iets als wantrouwen op
haar rond gezichtje met de kleine, heldere oogjes.
</p>
<p>Hij maakte zich dadelijk bekend, terwijl hij zijn beetje slecht Italiaansch bij elkaar
zocht.
</p>
<p>&#x201c;Madame, ik ben abbé Pierre Froment&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Maar zij liet hem niet uitspreken, maar zeide in heel goed <span class="pagenum">[<a id="pb41" href="#pb41">41</a>]</span>Fransch met het eenigszins dikke en sleepende accent van Ile-de-France:
</p>
<p>&#x201c;O, mijnheer de abbé, ik weet het, ik weet het&#x200a;&#x2026; ik verwachtte u&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>En toen hij haar verbaasd aankeek:
</p>
<p>&#x201c;Ja, ik ben een Française&#x200a;&#x2026; Ik woon hier nu al vijf-en-twintig jaar in dit land, maar
ik heb me nog steeds niet kunnen wennen aan hun verduiveld koeterwaalsch.&#x201d;
</p>
<p>Toen herinnerde Pierre zich, dat vicomte Philibert de la Choue hem gesproken had over
deze dienstbode, Victorine Bosquet, eene Beauceronnin uit Auneau, die op twee-en-twintigjarigen
leeftijd met een teringachtige dame naar Rome gekomen was. Haar meesteres was plotseling
gestorven en zij bleef wanhopig, als alleen midden in een land van wilden achter.
Zij had zich dan ook met lichaam en ziel gegeven aan gravin Ernesta Brandini, geboren
Boccanera, die pas bevallen was en haar van de straat opgenomen had als kindermeisje
voor haar dochtertje Benedetta en in de hoop, dat zij haar zou helpen Fransch te leeren.
Victorine, die nu vijf-en-twintig jaar in de familie was, had zich opgewerkt tot de
rol van huishoudster, hoewel zij nog even onbeschaafd gebleven was en een zoo weinig
ontwikkeld taalgevoel bezat, dat zij, wanneer zij voor het huishouden met het verdere
dienstpersoneel spreken moest, nog slechts een afschuwlijk Italiaansch brabbelen kon.
</p>
<p>&#x201c;En maakt mijnheer de vicomte het goed?&#x201d; vroeg zij met haar vrijmoedige familiariteit.
&#x201c;Hij is zoo aardig. Wij vinden het zoo prettig, dat hij telkens als hij in Rome is,
hier komt logeeren. Ik weet, dat de prinses en de contessina gisteren een brief van
hem gekregen hebben, waarin hij uw bezoek meldde.&#x201d;
</p>
<p>Inderdaad had vicomte Philibert de la Choue alles voor het verblijf van Pierre in
orde gebracht. Van het oude, krachtige geslacht der Boccanera&#x2019;s waren alleen nog over
kardinaal Pio Boccanera, de prinses, zijn zuster, een ongetrouwde dame, die men uit
eerbied donna Serafina noemde, hun nicht Benedetta, wier moeder, Ernesta, haar echtgenoot,
graaf Brandini in het graf gevolgd was, en eindelijk hun neef, prins Dario Boccanera,
wiens vader, prins Onofrio Boccanera gestorven en wiens moeder, een Montefiori, hertrouwd
was. De vicomte was door een toevallig huwelijk aan deze familie geparenteerd: zijn
jongste broer was met een Brandini, de zuster van Benedetta&#x2019;s vader, getrouwd; <span class="pagenum">[<a id="pb42" href="#pb42">42</a>]</span>op die wijze had hij als oom-titulair tijdens het leven van den graaf verschillende
malen in het paleis in de Via Giulia gelogeerd. Hij had zich zeer aan diens dochter
gehecht, vooral sedert het intieme drama van een ongelukkig huwelijk, dat zij thans
ontbonden trachtte te krijgen.
</p>
<p>Sedert zij weer naar haar tante Serafina en haar oom, den kardinaal, teruggekeerd
was, schreef hij haar dikwijls <span class="corr" id="xd29e477" title="Bron: en en">en</span> zond haar Fransche boeken. Onder andere had hij haar het boek van Pierre doen toekomen,
en daar nam de heele geschiedenis haar oorsprong: er werden brieven over gewisseld,
tot eindelijk Benedetta meldde, dat het werk bij de congregatie van den Index aangegeven
was, den schrijver aanraadde onmiddellijk naar Rome te komen en hem op de allervriendelijkste
wijze gastvrijheid in het paleis aanbood. De vicomte, die even verbaasd was als de
jonge priester zelf, had de zaak niet goed begrepen, maar toch uit een oogpunt van
goede politiek en omdat hij zich ook hartstochtelijk interesseerde voor een overwinning,
die hij bij voorbaat tot een eigen overwinning maakte, er bij Pierre op aangedrongen
om te gaan. Uit dit alles is zeer goed te begrijpen, dat Pierre zich weinig op zijn
gemak gevoelde, toen hij, gewikkeld in een avontuur, waarvan de redenen en de voorwaarden
hem onbekend waren, in dit voor hem vreemde huis kwam.
</p>
<p>&#x201c;Maar ik zou u zoo waar hier laten staan, mijnheer de abbé,&#x201d; begon Victorine plotseling
weer. &#x201c;Ik zal u naar uw kamer brengen. Waar is uw koffer?&#x201d;
</p>
<p>Toen hij haar zijn handkoffertje, dat hij zoo lang naast zich neergezet had, gewezen
en haar uitgelegd had, dat hij voor de veertien dagen, die hij blijven zou, alleen
maar een schoone soutane en wat linnengoed meegebracht had, scheen zij zeer verbaasd.
</p>
<p>&#x201c;Veertien dagen? Denkt u maar veertien dagen te blijven? Enfin, we zullen wel zien.&#x201d;
</p>
<p>Zij riep een langen slungel van een bediende, die eindelijk te voorschijn gekomen
was.
</p>
<p>&#x201c;Giacomo, breng dat naar de roode kamer&#x200a;&#x2026; Als mijnheer de abbé zoo goed wil zijn mij
te volgen.&#x201d;
</p>
<p>Pierre was door die onverwachte ontmoeting met een landgenoote, en bovendien nog zoo&#x2019;n
vriendelijke, hartelijke vrouw, in dit sombere Romeinsche paleis weer geheel opgevroolijkt
en op zijn gemak gebracht. Terwijl zij de binnenplaats overstaken, vertelde zij hem,
dat de prinses uit was <span class="pagenum">[<a id="pb43" href="#pb43">43</a>]</span>en dat de contessina, zooals men ondanks haar huwelijk Benedetta uit liefde was blijven
noemen, zich niet erg wel voelde en op haar kamer gebleven was. Maar men had haar
opgedragen voor hem te zorgen.
</p>
<p>De trap was in een hoek van de binnenplaats onder de zuilengang: een monumentale trap
met breede, lage en zoo zacht oploopende treden, dat een paard haar makkelijk had
kunnen opgaan; maar de steenen waren zoo kaal, de trapportalen zóó leeg en zóó deftig,
dat een doodsche melancholie uit de hooge gewelven scheen te vallen.
</p>
<p>Op de eerste verdieping glimlachte Victorine even, toen zij de gedachte van Pierre
meende te raden. Het paleis scheen onbewoond te zijn, geen geluid kwam uit de gesloten
zalen. Zij wees op een groote eikenhouten deur rechts.
</p>
<p>&#x201c;Zijne Eminentie bewoont hier den vleugel, die op de binnenplaats en op de rivier
uitziet. O, nog niet het vierde gedeelte der verdieping&#x200a;&#x2026; Alle ontvangsalons, die
op de straat uitzien, zijn gesloten. Hoe zou men een dergelijke ruimte kunnen schoon
houden? En waarom trouwens? Daarvoor zouden er meer menschen hier moeten wonen.&#x201d;
</p>
<p>Zij bleef met haar stevigen pas doorloopen; ongetwijfeld was deze omgeving haar nog
steeds vreemd, was zij zelf te zeer verschillend ervan, om door het milieu beïnvloed
te worden. Op de tweede verdieping begon zij weer:
</p>
<p>&#x201c;Kijk, daar links is het appartement van donna Serafina, en daar rechts dat van de
contessina. Dit is het eenige hoekje van het huis, waar het een beetje warm is en
waar je tenminste leven kan&#x200a;&#x2026; Trouwens het is vandaag Maandag, de prinses ontvangt
vanavond. U zult het dus zelf kunnen zien.&#x201d;
</p>
<p>Dan opende zij een deur, die op een breede, heel nauwe trap uitkwam, en zeide:
</p>
<p>&#x201c;Wij wonen op de derde verdieping&#x200a;&#x2026; Als ik mijnheer den abbé voor mag gaan?&#x201d;
</p>
<p>De groote monumentale trap eindigde op de tweede verdieping. Victorine legde hem uit,
dat de derde verdieping alleen langs deze trap te bereiken was, die beneden uitkwam
in het steegje, dat langs het paleis naar den Tiber liep. Er was daar een afzonderlijke
deur, wat heel makkelijk was.
</p>
<p>Op de derde verdieping volgde zij een gang en wees zij hem opnieuw verschillende deuren.
</p>
<p>&#x201c;Dit is de kamer van don Vigilio, den secretaris van Zijne Eminentie&#x200a;&#x2026; Dit is de mijne&#x200a;&#x2026;
En hier hebt u uw <span class="pagenum">[<a id="pb44" href="#pb44">44</a>]</span>kamer. Mijnheer de vicomte wil, wanneer hij voor een paar dagen in Rome komt, nooit
een andere hebben. Hij zegt, dat hij hier vrijer is, uit kan gaan en thuis kan komen,
wanneer hij wil. Ik zal u, net als hem, een sleutel van de deur beneden geven&#x200a;&#x2026; En
u zult eens zien, wat een mooi uitzicht u hier hebt!&#x201d;
</p>
<p>Zij was naar binnen gegaan. De voor Pierre bestemde woning bestond uit twee vertrekken,
een vrij grooten salon met een rood behang met veel bladwerk, en een kleiner kamer
met een vlaskleurig behang bezaaid met verschoten blauwe bloemen. De salon lag op
den hoek van het paleis en zag dus op het steegje en op den Tiber uit. Victorine ging
dadelijk de beide ramen open zetten, waarvan het eene een ruim uitzicht gaf op de
rivier stroomafwaarts, het andere op den Trastevere en den Janiculus aan de overzijde
van het water.
</p>
<p>&#x201c;Ja, het is hier heel mooi,&#x201d; zei Pierre, die haar gevolgd was en nu naast haar stond.
</p>
<p>Zonder zich te haasten kwam Giacomo met het handkoffertje achter hem aan. Het was
nu even over elf. Victorine, die zag, dat de priester moe was, en begreep, dat hij
na zoo&#x2019;n lange reis wel honger hebben zou, bood hem aan dadelijk in den salon een
ontbijt te laten brengen. Dan zou hij daarna den namiddag hebben, om te rusten of
uit te gaan; de dames zou hij eerst &#x2019;s avonds bij het diner zien. Hij protesteerde
daartegen; neen, hij zou beslist uitgaan en niet een heelen middag verliezen. Maar
heel graag wilde hij een ontbijt hebben, want hij stierf werkelijk bijna van honger.
</p>
<p>Intusschen moest Pierre nog ruim een half uur geduld oefenen. Giacomo, wien Victorine
opgedragen had voor het ontbijt te zorgen, maakte volstrekt geen haast. En deze verliet
den gast niet eerder, voordat zij zich overtuigd had, dat het hem aan niets meer ontbrak.
</p>
<p>&#x201c;O, mijnheer de abbé, wat een menschen en wat voor een land! Daar kunt u zich geen
denkbeeld van vormen. Al woonde ik hier honderd jaar, dan zou ik nog niet kunnen wennen&#x200a;&#x2026;
Maar de contessina is zoo mooi en zoo goed!&#x201d;
</p>
<p>En terwijl zij zelf een schotel met vijgen op tafel zette, deed zij hem versteld staan
door haar opmerking, dat een stad, waarin niets dan geestelijken waren, geen goede
stad zijn kon. Een ongeloovige, zij het dan ook levendige en vroolijke, huishoudster
in dit paleis! Hij begon zich weer te verbazen.
<span class="pagenum">[<a id="pb45" href="#pb45">45</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Wat, u bent toch niet ongodsdienstig?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, mijnheer de abbé, dat niet, maar van geestelijken moet ik niet veel hebben.
Ik had er al een in Frankrijk gekend, toen ik nog klein was. En later, hier, heb ik
er te veel gezien. Ik heb er meer dan genoeg van&#x200a;&#x2026; O, ik spreek niet van Zijne Eminentie,
die is een heilig en eerbiedwaardig man&#x200a;&#x2026; En hier in huis weet men, dat ik een fatsoenlijk
meisje ben; nog nooit heb ik me slecht gedragen. Waarom zou men mij ook niet met rust
laten, daar ik heel veel van mijn meesters houd en voor mijn werk sta? Ja, zeker,&#x201d;
voegde zij er lachend aan toe, &#x201c;toen ze me vertelden, dat er een priester komen zou&#x2014;net
alsof we er nog niet genoeg gehad hebben&#x2014;toen heb ik vreeselijk in de hoekjes zitten
brommen&#x200a;&#x2026; Maar u lijkt me een aardige, jonge man, ik geloof, dat we het best zullen
kunnen vinden&#x200a;&#x2026; Ik weet waarachtig niet, waarom ik u dat allemaal vertel! Zeker, omdat
u uit Frankrijk komt, en misschien ook wel, omdat de contessina zich voor u interesseert&#x200a;&#x2026;
U neemt het mij niet kwalijk mijnheer de abbé, maar heusch, ik zou u aanraden vanmiddag
wat te rusten. Wees niet zoo dwaas in de stad te gaan rondloopen. Wat u te zien krijgt,
is bovendien lang zoo aardig niet, als ze zeggen.&#x201d;
</p>
<p>Toen Pierre alleen was, voelde hij zich plotseling uitgeput. De vermoeienis van de
lange reis was nog toegenomen door den ochtend, dien hij in koortsachtige geestdrift
doorleefd had; en als bedwelmd door de twee eieren en de cotelette, die hij in groote
haast opgegeten had, wierp hij zich, met het voornemen een half uurtje te rusten,
op bed. Hij sliep echter niet dadelijk in, maar dacht aan de Boccanera&#x2019;s, wier geschiedenis
hij gedeeltelijk kende, en over wier intiem leven hij peinsde in dit verlaten en stille
paleis, dat hem van een zoo vervallen en zoo melancholieke grootschheid scheen. De
verrassing van de eerste oogenblikken deed hem alles nog grooter zien. Dan verwarden
zich zijn gedachten; hij sluimerde in te midden van een geheele schaar van nu eens
tragische, dan weer vriendelijke schimmen, van verwarde gezichten, die hem met hun
raadselachtige oogen aankeken.
</p>
<p class="tb"></p><p>
</p>
<p>De Boccanera&#x2019;s hadden twee pausen in de familie gehad, een in de dertiende en een
in de vijftiende eeuw; en van deze twee uitverkorenen, deze almachtige meesters, was
hun vroeger reusachtig vermogen afkomstig. Het bestond uit <span class="pagenum">[<a id="pb46" href="#pb46">46</a>]</span>uitgestrekte landerijen in den omtrek van Viterbo, verschillende paleizen in Rome,
kunstvoorwerpen, waarmede men musea, goud, waarmede men kelders zou kunnen vullen.
De familie ging door voor de vroomste van het Romeinsche patriciaat; haar geloof was
het vurigste en haar degen had zij altijd ter beschikking van de Kerk gesteld. Ja,
zij was de geloovigste, maar ook de heftigste, de strijdlustigste, steeds in twist
en oorlog, en zoo wild en woest, dat de toorn der Boccanera&#x2019;s spreekwoordelijk geworden
was. Vandaar was ook hun wapenschild afkomstig, de gevleugelde, vlammen spuwende draak,
en ook het vurige devies, dat een woordspeling op hun naam vormde: <i>Bocca nera, Alma rossa</i>, zwarte mond, roode ziel&#x2014;de mond, in het donker gehuld door gebrul, de ziel vlammend
als een vuur van geloof en liefde.
</p>
<p>Nog steeds waren legenden van krankzinnige hartstochten en vreeselijke wraaknemingen
in omloop. Zoo vertelde men nog altijd van het duel van Onfredo, den Boccanera, die
tegen het midden der zestiende eeuw op de plaats van een oud, vervallen gebouw het
tegenwoordige paleis had laten zetten. Onfredo, die wist, dat zijn vrouw zich door
den jongen graaf Costamagna op de lippen had laten kussen, liet hem &#x2019;s avonds ontvoeren
en met touwen geboeid in zijn huis brengen; en in een groote zaal daarvan dwong hij
den graaf, alvorens hem te bevrijden, aan een monnik te biechten. Daarna sneed hij
de touwen met een dolk door, wierp alle lampen om, riep den graaf toe den dolk te
houden en zich te verdedigen. Meer dan een uur lang zochten, vermeden, omvatten de
beide mannen elkaar in het donker, in de met meubelen volgepropte zaal, en reten elkaar
open met dolksteken. Toen men eindelijk de deuren intrapte, vond men, te midden van
bloedplassen, van omgegooide tafels en gebroken stoelen, Costamagna met een afgereten
neus en twee-en-dertig wonden in zijn dijen, terwijl Onfredo twee vingers van zijn
rechterhand verloren had en zijn schouders gaten hadden als een schietschijf. Het
wonder was, dat zij geen van beiden aan hun wonden stierven.
</p>
<p>Honderd jaar later had, op dienzelfden oever van den Tiber, een Boccanera, een kind
van zestien jaar nauwlijks, de mooie en hartstochtelijke Cassia, Rome met schrik en
bewondering vervuld. Zij beminde Flavio Corradini, den zoon van een vijandige familie.
Haar vader, prins Boccanera, had ruw zijn toestemming geweigerd, terwijl haar oudste
broeder, Ercole, <span class="pagenum">[<a id="pb47" href="#pb47">47</a>]</span>gezworen had hem te dooden, als hij hem ooit met haar samen mocht vinden. De jonge
man kwam altijd in een bootje haar opzoeken en zij wachtte hem op bij het kleine trapje,
dat naar de rivier voerde. Maar Ercole, die op hen loerde, sprong op een avond in
het bootje en stak Flavio een mes in het hart. Eerst later kon men de feiten vaststellen
en begreep men, dat Cassia, woedend van krankzinnigheid en wanhopig, en daar zij hem,
dien zij liefhad, niet wilde overleven, zelf wraak genomen had, zich op haar broeder
geworpen en het bootje had doen kantelen, terwijl zij den moordenaar en diens slachtoffer
met dezelfde onweerstaanbare kracht omvatte. Toen men de drie lijken vond, hield Cassia
nog steeds de beide mannen omkneld en drukte met haar bloote armen, die sneeuwwit
gebleven waren, hun gezichten tegen elkaar.
</p>
<p>Doch dit alles behoorde tot het verleden. Thans scheen, ook al was het geloof gebleven,
bij de Boccanera&#x2019;s het heftige, woest stroomende bloed tot kalmte gekomen te zijn.
Hun groot fortuin was ook verdwenen in het langzame verval, dat sedert een eeuw het
Romeinsche patriciaat met ondergang bedreigt. De landerijen moesten verkocht worden,
het paleis was leeg geworden en nam langzamerhand het kleinburgerlijke karakter van
de nieuwere tijden aan. Maar de Boccanera&#x2019;s, trotsch op hun zuiver gebleven Romeinsch
bloed, verzetten zich hardnekkig tegen ieder huwlijk met een vreemdeling. Armoede
beteekende voor hen niets; zij hadden genoeg aan hun familietrots; zij leefden teruggetrokken,
zonder een klacht, in de stilte en in de vergetelheid, waarin hun geslacht uitstierf.
Aan prins Ascanio, die in 1848 gestorven was, had zijn vrouw, een geboren Corvisieri,
vier kinderen geschonken: Pio, den kardinaal; Serafina, die niet getrouwd was, om
bij haar broer te kunnen blijven; Ernesta, die slechts een dochter had nagelaten,
zoodat de zoon van Onofrio, de thans dertigjarige Dario, de eenige mannelijke erfgenaam
was. Met hem zou, als hij zonder nakomelingschap stierf, het krachtige geslacht der
Boccanera&#x2019;s, wier daden de geschiedenis vervuld hadden, uitsterven.
</p>
<p>Van hun jeugd af hadden Dario en zijn nicht Benedetta elkaar met een glimlachenden,
diepen en natuurlijken hartstocht lief gehad. Zij waren voor elkander geboren en konden
zich niet voorstellen, dat zij voor iets anders op de wereld gekomen waren dan om
man en vrouw te worden, zoodra zij den huwbaren leeftijd bereikt zouden hebben. Toen
prins <span class="pagenum">[<a id="pb48" href="#pb48">48</a>]</span>Onofrio, een beminlijk en in Rome zeer populair man, die het kleine fortuintje, dat
hij nog bezat, naar hartelust uitgaf, op zijn veertigste jaar met de dochter van markiezin
Montefiori, de kleine markiezin Flavia, wier trotsche schoonheid hem dol gemaakt had,
trouwde, was hij in de villa Montefiori gaan wonen, het eenige bezit van die dames.
Zij lag dicht bij de Santa Agnese fuori le Mura in een grooten tuin, een waar park
met oude boomen, waarin de villa zelf, een vrij onaanzienlijk gebouw uit de zeventiende
eeuw, in een staat van verval verkeerde. Allerlei praatjes deden over de dames de
ronde: de moeder was na den dood van haar man geheel beneden haar stand geraakt; de
te mooie dochter was veel te vrijmoedig in haar optreden.
</p>
<p>Het huwlijk was dan ook door de zeer strenge Serafina en door zijn ouderen broeder
Pio, die toentertijd geheim kamerheer van den Heiligen Vader en canonicus van de Vaticaansche
Basilica was, ten sterkste afgekeurd. Alleen Ernesta was met haar broeder, dien zij
om zijn betooverende charme aanbad, blijven omgaan, zoodat het later haar prettigste
afleiding geworden was met haar dochter Benedetta iedere week een dag op de villa
Montefiori te gaan doorbrengen. En wat een heerlijke dag was het altijd voor de tienjarige
Benedetta en den vijftienjarigen Dario&#x2014;welk een gelukkigen dag brachten zij dan door
in den grooten, bijna verwaarloosden en verlaten tuin met zijn piniepijnen, zijn reusachtige
taxisboomen, zijn groene eikenboschjes, waarin men als in een maagdelijk woud verdwalen
kon.
</p>
<p>De arme, in haar levenslust verstikte Ernesta was een hartstochtelijke lijdende ziel
geworden. Zij was met een groote levenslust geboren en smachtte naar zonneschijn,
naar een gelukkig, vrij en druk leven in het volle daglicht. Zij was beroemd om haar
mooie, groote oogen, om het bekoorlijke ovaal van haar zacht gezichtje. Zeer onwetend,
zooals alle jonge meisjes van den Italiaanschen adel, die het kleine beetje, dat zij
nog kenden, in een Fransch nonnenklooster geleerd hadden, was zij, geheel afgesloten
van het leven, opgevoed in den somberen palazzo Boccanera, kende zij de wereld alleen
maar van den dagelijkschen wandelrit, dien zij met haar moeder over den Corso en den
Pincio maakte. Op haar vijf-en-twintigste jaar sloot zij, reeds moede en wanhopig,
het gewone huwlijk. Zij trouwde met graaf Brandini, den laatst geborene van een zeer
oud, talrijk en arm geslacht, die in het paleis in de Via Giulia moest komen <span class="pagenum">[<a id="pb49" href="#pb49">49</a>]</span>wonen, waar een geheele vleugel van de tweede verdieping ter beschikking van het jonge
paar gesteld werd.
</p>
<p>Verandering bracht dit niet met zich mede, Ernesta bleef in dezelfde koude donkerte,
in dat doode verleden, waarvan zij het gewicht, als een zwaren grafsteen, steeds zwaarder
op zich voelde drukken, voortleven. Verder was het van beide kanten een zeer eervol
huwlijk. Graaf Brandini ging weldra voor den domsten en hoogmoedigsten man van Rome
door. Hij was streng godsdienstig, op de vormen gesteld en onverdraagzaam, en hij
triompheerde, toen het hem, na tallooze intriges en kunstgrepen, na zes jaar gelukte
tot opperstalmeester van Zijne Heiligheid benoemd te worden.
</p>
<p>Van af dat oogenblik scheen met zijn ambt tegelijk de geheele sombere majesteit van
het Vaticaan in zijn huis gekomen te zijn. Onder Pius IX, tot in 1870, was het leven
van Ernesta nog draaglijk: zij durfde de ramen, die op straat uitzagen, nog openen,
ontving openlijk enkele vriendinnen, nam uitnoodigingen voor feestelijkheden aan.
Maar toen de Italianen Rome veroverd en de paus zich tot gevangene verklaard had,
werd het paleis in de Via Giulia een graf. De groote poort werd gesloten en gegrendeld,
de deurvleugels ten teeken van rouw dichtgespijkerd; gedurende twaalf jaar ging alles
langs het kleine trapje, dat naar het steegje leidde. Eveneens was het verboden de
jaloezieën aan den voorkant te openen. Dit was het boudeeren, het protest der zwarte
kringen. Het paleis zonk terug in de onbeweeglijkheid van den dood en in een volkomen
geïsoleerdheid: recepties werden niet meer gehouden, en slechts zelden, op Maandagen,
slopen schimmen, vrienden van donna Serafina, door de nauwe, openstaande deur. Gedurende
die twaalf lugubere jaren weende de jonge vrouw iederen nacht, haar arme ziel verteerde
in stilte van wanhoop over dit levend begraven zijn.
</p>
<p>Ernesta had haar dochtertje Benedetta vrij laat gekregen, eerst toen zij al drie-en-dertig
was. In den beginne was het kind een afleiding voor haar. Dan geraakte zij echter
weer in den doodenden sleur van het geregelde leven; zij moest het meisje in het klooster
bij de Fransche nonnen doen, die haar zelf ook opgevoed hadden. Benedetta kwam er
op haar negentiende jaar als volwassen meisje vandaan met als eenige kennis: Fransch,
orthographie, wat rekenen, den catechismus en een heel klein beetje geschiedenis.
En het leven der beide vrouwen, een leven in het vrouwenvertrek, dat reeds iets <span class="pagenum">[<a id="pb50" href="#pb50">50</a>]</span>Oostersch had, werd als altijd voortgezet: nooit ging de echtgenoot en vader met haar
uit; zij brachten den geheelen dag in de afgesloten kamers door, de eenige afleiding
was de dagelijksche verplichte wandelrit over den Corso en den Pincio.
</p>
<p>Thuis heerschte er volkomen gehoorzaamheid; de familieband was nog sterk en deed haar
beiden buigen onder den wil van den graaf, zonder dat verzet mogelijk was. Daarbij
kwam nog de wil van donna Serafina en van den kardinaal, die krachtige verdedigers
van de oude gewoonten waren. Sedert de paus in Rome niet meer uitging, had de graaf
als opperstalmeester veel vrijen tijd, want de stallen waren sterk ingekrompen; toch
bleef hij zijn dienst, die niet meer dan een vorm was, met een groot vertoon van vromen
ijver waarnemen als een voortdurend protest tegen de usurpatorische monarchie, die
zich op het Quirinaal gevestigd had. Benedetta was twintig jaar, toen haar vader op
een avond hoestend en rillend van een ceremonie in de St. Pieter thuis kwam. Acht
dagen later stierf hij, weggerukt door een longontsteking. Voor de beide vrouwen was
het, ondanks haar rouw, een opluchting, die zij echter niet bekennen wilden; zij voelden
zich nu vrij.
</p>
<p>Van af dat oogenblik had Ernesta nog slechts één gedachte, haar dochter te vrijwaren
voor dat vreeselijke, ingemetselde en begraven bestaan. Zij had zich te zeer verveeld,
voor haar was het te laat weer op te leven, maar zij wilde niet, dat Benedetta op
haar beurt een tegennatuurlijk leven in een vrijwillig graf leven zou. Trouwens bij
enkele patricische families begonnen zich eveneens teekenen van moeheid en verzet
te toonen; na de eerste tijden van wrokken en boudeeren gingen zij toenadering zoeken
bij het Quirinaal. Waarom zouden de naar werkzaamheid, vrijheid en buitenleven snakkende
kinderen eeuwig den strijd hunner ouders voortzetten? En zonder dat een verzoening
tusschen de zwarte en de witte kringen tot stand kon komen, begonnen toch de nuances
samen te smelten, werden onvoorziene huwlijken gesloten.
</p>
<p>De politieke quaestie liet Ernesta totaal onverschillig; zij wist er eigenlijk niets
van; het eenige wat zij hartstochtelijk begeerde, was, dat haar familie eindelijk
dat vervloekte graf, dat stomme, donkere paleis Boccanera, waarin alle vreugden van
haar vrouwenbestaan in een zoo lang sterven verstard waren, verlaten zou. Als jong
meisje, als bruid, als echtgenoote <span class="pagenum">[<a id="pb51" href="#pb51">51</a>]</span>had haar hart te veel geleden; zij gaf zich geheel over aan de woede over haar verloren
leven, dat zij in domme berusting voorbij had laten gaan. Een nieuwe biechtvader,
welken zij in dien tijd koos, had nog meer invloed op haar begeerte, want zij was
heel vroom gebleven, vervulde trouw haar kerkelijke plichten en volgde de raadgevingen
van haar biechtvader trouw op. Om zich nog vrijer te maken, biechtte zij niet meer
bij den Jezuïetenpater, dien haar man voor haar gekozen had, maar bij abbé Pisoni,
den pastoor van de Santa Brigittakerk op de piazza Farnese.
</p>
<p>Het was een zeer zachte en goede man van een jaar of vijftig, voor Rome buitengewoon
liefdadig, van wien de archaeologie en de liefde voor de steenen een vurig patriot
gemaakt hadden. Men vertelde, dat hij ondanks zijn nederige positie meermalen in netelige
quaesties als bemiddelaar tusschen het Vaticaan en het Quirinaal opgetreden was. Daar
hij ook de biechtvader van Benedetta werd, sprak hij met moeder en dochter graag over
de grootheid der Italiaansche eenheid, over de triompheerende heerschappij van Italië,
wanneer de verzoening tusschen den paus en den koning tot stand zou zijn gekomen.
</p>
<p>Benedetta en Dario hadden elkaar nog lief als op den eersten dag met die krachtige
en rustige liefde, welke hun de zekerheid gaf, dat zij voor elkaar bestemd waren.
Maar toen kwam Ernesta tusschen beide en verzette zich halsstarrig tegen het huwlijk.
Neen, neen, niet Dario! Niet die neef, de laatste van den naam, die ook zijn vrouw
zou opsluiten in het donkere graf van het paleis Boccanera. Dat zou het voortgezette
begraven zijn beteekenen, een nog erger verval, dezelfde hoogmoedige ellende, het
eeuwige, neerdrukkende en in slaap wiegende wrokken. Zij kende den jongen man goed,
wist, dat hij een egoïst en een zwakkeling was, niet in staat om te denken of te handelen,
dat hij voorbestemd was om zijn geslacht glimlachend te begraven en om de laatste
steenen van het huis boven zijn hoofd te laten instorten, zonder een poging te doen
om een nieuwe familie te stichten. En zij wilde juist een ander lot voor haar kind,
wilde het rijk en in het leven van de overwinnaars en de machthebbers der toekomst
tot nieuwen bloei zien ontluiken.
</p>
<p>Van af dat oogenblik bleef de moeder er hardnekkig aan vasthouden haar dochter tegen
haar wil gelukkig te maken; zij vertelde haar haar eigen lijden, bezwoer haar de jammerlijke
<span class="pagenum">[<a id="pb52" href="#pb52">52</a>]</span>geschiedenis niet opnieuw te beginnen. Toch zouden haar pogingen mislukt zijn, zouden
zij gestrand zijn op den rustigen wil van het jonge meisje, dat zich voor altijd gegeven
had, wanneer bijzondere omstandigheden haar niet in aanraking gebracht hadden met
den schoonzoon van haar droomen. In dezelfde villa Montefiori, waar Benedetta en Dario
elkaar trouw beloofd hadden, maakte zij kennis met graaf Prada, den zoon van Orlando,
een der helden van de Italiaansche eenheid. Op achttienjarigen leeftijd was hij na
de occupatie met zijn vader naar Rome gekomen en als eenvoudig ambtenaar bij het ministerie
van Financiën in staatsdienst getreden, terwijl de oude held, die tot senator benoemd
was, zeer bescheiden van een kleine rente leefde, de laatste overblijfselen van een
in den dienst van het vaderland verdwenen kapitaal. Maar de edele krijgslust van Garibaldi&#x2019;s
ouden strijdmakker was, na de overwinning, bij den jongen man in een woeste begeerte
naar buit veranderd, en hij was een der werkelijke veroveraars van Rome geworden,
een der roofvogels, die de stad in stukken scheurden en verslonden. In reusachtige
bouwspeculaties gewikkeld en, naar men beweerde, bovendien reeds zeer rijk, was hij
in aanraking gekomen met prins Onofrio, wien hij het hoofd op hol gebracht had door
hem het denkbeeld in te fluisteren het groote park van de villa Montefiori te verkoopen,
om daar een geheele nieuwe wijk te doen verrijzen. Anderen beweerden, dat hij de minnaar
der prinses, de mooie Flavia, was, die, hoewel negen jaar ouder dan hij, nog steeds
een pracht van een vrouw bleef.
</p>
<p>En inderdaad werd hij beheerscht door woeste begeerte, een drang om alles te veroveren,
die hem voor niets deed terugdeinzen, als hij het goed of de vrouw van een ander wilde
bezitten. Vanaf het eerste oogenblik wilde hij Benedetta. Haar kon hij niet als maîtresse
nemen, met haar moest hij trouwen. Hij aarzelde geen oogenblik, brak op staanden voet
met Flavia, plotseling hongerig naar die reine maagdelijkheid, naar het oude patricische
bloed, dat in een zoo aanbiddelijk jong lichaam stroomde. Toen hij begreep, dat Ernesta,
de moeder, voor hem was, vroeg hij, zeker van zijn overwinning, om haar hand. Het
was een groote verrassing, want hij was vijftien jaar ouder dan zij; maar hij was
graaf, droeg een reeds historischen naam, hoopte het eene millioen op het andere,
was gezien op het Quirinaal en had de beste vooruitzichten. Heel Rome sprak erover.
<span class="pagenum">[<a id="pb53" href="#pb53">53</a>]</span></p>
<p>Later heeft Benedetta zichzelf nooit kunnen verklaren, hoe zij ten slotte had toegestemd.
Een half jaar vroeger of een half jaar later zou een dergelijk huwlijk wegens het
vreeselijke schandaal, dat daardoor in de zwarte kringen ontstaan zou, niet tot stand
zijn gekomen. Een Boccanera, de laatste van dit oude, pauselijke geslacht, gegeven
aan een Prada, aan een van die Kerkroovers! Dit krankzinnige plan had juist moeten
vallen op een zeer bijzonder en kortstondig oogenblik, juist toen een uiterste toenaderingspoging
tusschen het Vaticaan en het Quirinaal gedaan werd. Het gerucht liep, dat men eindelijk
tot overeenstemming zou komen, dat de koning erin zou toestemmen de souvereiniteit
van den paus over de Leostad en over een smalle, tot aan de zee loopende strook gronds
te erkennen. Werd daardoor het huwlijk van Benedetta en Prada als het ware niet het
symbool van de nationale verzoening? Was dit mooie meisje, de reine lelie der zwarte
kringen, niet het offer, het onderpand, dat men aan de witte kringen gaf?
</p>
<p>Gedurende veertien dagen sprak men over niets anders. Maar het jonge meisje zelf bekommerde
zich niet om die beweegredenen, luisterde slechts naar haar hart, waarover zij niet
meer beschikken kon, omdat zij het reeds weggeschonken had. Doch van den vroegen ochtend
tot den laten avond smeekte haar moeder haar, bezwoer haar het geluk, het leven, dat
haar geboden werd, niet te weigeren. Vooral echter werd zij bewerkt door haar biechtvader,
den goeden abbé Pisoni, wiens vaderlandslievende ijver bij deze gelegenheid tot volle
uiting kwam: hij oefende door het geheele gewicht van zijn geloof aan de Christelijke
bestemming van Italië een sterken druk op haar uit; hij dankte de Voorzienigheid,
dat zij een zijner biechtkinderen uitverkoren had om een accoord te verhaasten, dat
God in de geheele wereld zou doen triompheeren. En ongetwijfeld was de invloed van
haar biechtvader een der beslissende oorzaken, die haar ten slotte deden toestemmen,
want zij was zeer vroom en wijdde vooral een bijzonderen eerbied aan een Madonna,
wier beeld zij iederen Zondag in de kleine kerk op de piazza Farnese ging vereeren.
</p>
<p>Eén feit maakte vooral diepen indruk op haar: abbé Pisoni vertelde haar, dat de vlam
van de lamp, die voor het beeld brandde, telkens wanneer hij zelf neerknielde, om
de Heilige Maagd te smeeken zijn biechtkind het verlossing brengende huwlijk aan te
raden, wit werd. Op die wijze werkten hoogere <span class="pagenum">[<a id="pb54" href="#pb54">54</a>]</span>machten mede; en ten slotte gaf zij uit gehoorzaamheid aan haar moeder toe. De kardinaal
en donna Serafina hadden zich eerst verzet, maar later, toen de religieuse quaestie
tusschen beide kwam, hun tegenstand laten varen. Zij was in volkomen reinheid en in
volkomen onschuld opgegroeid, wist niets van zichzelf en was zoo onwetend omtrent
de wereld, dat het huwlijk met een ander dan Dario eenvoudig het verbreken van een
lange belofte van gemeenschappelijk leven, geen physieke losscheuring van haar lichaam
en van haar hart was. Zij weende veel en op een moedeloozen dag, toen haar de wilskracht
ontbrak, zich tegen de haren en tegen de geheele wereld te verzetten, trouwde zij
met Prada en sloot aldus een huwlijk, waaraan geheel Rome medeplichtig geworden was.
</p>
<p>En toen, op den avond zelf van het huwlijk, sloeg plotseling de bliksem in. Toonde
Prada, de Piemontees, de Noord-Italiaan en veroveraar, te veel de brutaliteit van
den binnendringer, wilde hij de vrouw behandelen, zooals hij de stad behandeld had,
als een meester, die zijn ongeduld, om zich te bevredigen, niet bedwingen kan? Of
kwam de onthulling voor Benedetta te onverwacht, vond zij haar te bezoedelend van
den kant van een man, dien zij niet lief had en aan wien zij zich niet onderwerpen
kon? Nooit heeft zij zich daaromtrent duidelijk uitgesproken. Maar zij sloot heftig
de deur van haar kamer, grendelde die en weigerde hardnekkig die weer voor haar echtgenoot
te openen.
</p>
<p>Een maand lang deed Prada, dien deze belemmering voor zijn hartstocht dol maakte,
wanhopige pogingen. Hij was diep beleedigd, zijn trots bloedde, hij zwoer zijn vrouw
te temmen, zooals men een onwillige merrie temt, met zweepslagen. En al die zinnelijke
woede van den sterken man liep zich te pletter tegen den ontembaren wil, die in één
avond achter het smalle, bekoorlijke voorhoofd van Benedetta opgeschoten was. De Boccanera&#x2019;s
waren in haar ontwaakt: zij wilde niet&#x2014;heel eenvoudig&#x2014;en niets ter wereld, zelfs de
dood niet, zou haar hebben kunnen dwingen, om te willen. Bovendien voelde zij, in
deze plotselinge kennis der liefde, de oude genegenheid voor Dario weer met verdubbelde
kracht terugkeeren; zij kwam tot de niet aan het wankelen te brengen zekerheid, dat
zij haar lichaam slechts aan hem geven mocht, omdat zij het aan hem alleen beloofd
had. Sedert het huwlijk, dat hij, naar men zeide, als een sterfgeval had aanvaard,
reisde de jonge man in Frankrijk. Zij verborg hem niets, <span class="pagenum">[<a id="pb55" href="#pb55">55</a>]</span>schreef hem, dat hij terug moest komen, beloofde hem nogmaals nooit aan een ander
te zullen toebehooren.
</p>
<p>Haar vroomheid was nog grooter geworden; de hardnekkige gedachte om haar maagdelijkheid
te bewaren voor den uitverkoren geliefde paarde zich, in haar aanbidding, aan een
gedachte van trouw aan Jezus. Een vurig liefhebbend hart had zich in haar geopenbaard,
bereid voor het gegeven woord den marteldood te sterven. En toen haar moeder, wanhopig,
haar met gevouwen handen bezwoer zich aan haar echtelijke plichten te onderwerpen,
antwoordde zij, dat zij niets verplicht was, omdat zij bij haar huwlijk niets wist.
Bovendien waren de tijden weer veranderd, de overeenkomst tusschen het Vaticaan en
het Quirinaal was mislukt, en wel in die mate, dat de bladen van beide partijen met
nieuwe heftigheid hun laster- en scheldcampagne weer begonnen waren. Zoo stortte ook
dit triomfhuwlijk, waartoe de geheele wereld medegewerkt had als aan een onderpand
van den vrede, met de algemeene debacle in, was nog slechts een ruïne naast zoovele
andere.
</p>
<p>Ernesta stierf eraan. Zij had zich vergist, haar mislukt bestaan, haar vreugdeloos
huwlijksleven vonden haar bekroning in deze laatste dwaling als moeder. Het ergste
was, dat zij geheel alleen bleef, dat de geheele verantwoordelijkheid van de ramp
op haar rustte, want haar broer, de kardinaal, en haar zuster, donna Serafina, overlaadden
haar met verwijten. Haar eenige troost was de wanhoop van abbé Pisoni, die dubbel
getroffen werd: door het verlies van zijn patriottische verwachtingen en door het
berouw aan zulk een catastrophe medegewerkt te hebben. En op een morgen vond men Ernesta
koud en wit in haar bed. Men sprak van een slagaderbreuk; maar het verdriet alleen
zou reeds een voldoende oorzaak geweest zijn, want zij leed vreeselijk, in het geheim,
zonder te klagen, zooals zij haar geheele leven geleden had.
</p>
<p>Benedetta was nu reeds bijna een jaar getrouwd en weigerde zich nog steeds aan haar
echtgenoot, maar zij had de echtelijke woning niet willen verlaten, om haar moeder
den vreeselijken slag van een publiek schandaal te besparen. Haar tante Serafina echter
wendde al haar invloed op haar aan, door haar hoop te geven op een mogelijke ongeldigverklaring
van het huwlijk, als zij zich voor de voeten van den Heiligen Vader wilde werpen.
Ten slotte gelukte het haar haar te overtuigen, nadat zij&#x2014;zelf gehoor gevend aan den
<span class="pagenum">[<a id="pb56" href="#pb56">56</a>]</span>raad van anderen&#x2014;haar in plaats van abbé Pisoni den Jezuïetenpater Lorenza, bij wien
zij zelf ook biechtte, als biechtvader gegeven had. Deze nauwlijks vijf-en-dertigjarige
Jezuïetenpater was een ernstig en vriendelijk man met heldere oogen en een groote
overredingskracht. Benedetta nam echter eerst na den dood van haar moeder een besluit;
eerst toen ging zij weer in het paleis Boccanera de kamer bewonen, waar zij geboren
en haar moeder zoo juist gestorven was. Onmiddellijk werd het proces tot nietigverklaring
van het huwlijk tot eerste instructie voor den kardinaal-vicaris, die met de leiding
van het diocees Rome belast was, gebracht. Men vertelde, dat de contessina er eerst
toe overgegaan was, nadat haar een geheime audiëntie verleend was bij den paus, die
haar zijn aanmoedigende deelneming betuigd had.
</p>
<p>Graaf Prada dacht er in den beginne over zijn vrouw met den sterken arm van het gerecht
te dwingen naar de echtelijke woning terug te keeren. Op aandrang van zijn vader echter,
die de geheele zaak met leede oogen aanzag, gaf hij ten slotte toe, dat het proces
voor de kerkelijke autoriteit gevoerd werd. Het meest verbitterde hem het feit, dat
de eischeresse aanvoerde, dat het huwlijk door impotentie van den man niet voltrokken
was. Dat was een der motieven, die voor het Hof van Rome altijd groote kracht bezaten.
In zijn memorie verzuimde de kerkelijke advocaat Morano, een der autoriteiten van
de Romeinsche balie, eenvoudig te zeggen, dat de eenige reden van die impotentie de
tegenstand van de vrouw was; een geheel debat ontspon zich over dit teere punt, dat
zoo scabreus werd, dat het onmogelijk scheen de waarheid aan het daglicht te brengen;
van beide zijden gaf men intieme bijzonderheden in het Latijn, riep men getuigen voor,
die allerlei details over het samenwonen en de voorgevallen scènes moesten geven.
</p>
<p>Het meest beslissende stuk was een door twee vroedvrouwen onderteekende verklaring,
dat haar na onderzoek gebleken was, dat de maagdelijkheid van het jonge meisje ongerept
was. De vicaris had dus in zijn qualiteit van bisschop van Rome, de zaak overgedragen
aan de Conciliecongregatie, wat voor Benedetta een eerste succes beteekende. Zoo stonden
thans de zaken; zij wachtte nu op de definitieve uitspraak van de congregatie in de
hoop, dat de kerkelijke nietigverklaring van het huwlijk een onweerstaanbaar argument
zou zijn tot verkrijging van echtscheiding van de burgerlijke autoriteiten. In het
kille vertrek, waarin haar <span class="pagenum">[<a id="pb57" href="#pb57">57</a>]</span>moeder Ernesta, onderworpen en wanhopig, gestorven was, had de contessina haar jongemeisjesleven
weer opgevat. Zij was heel kalm en beheerschte volkomen haar hartstocht, want zij
had gezworen, dat zij zich aan niemand zou geven dan aan Dario, en ook aan hem eerst
op den dag, dat een priester hen heilig voor God verbonden had.
</p>
<p>Ook Dario was een half jaar vroeger ten gevolge van den dood van zijn vader en van
een catastrophe, die hem geruïneerd had, in het paleis Boccanera komen wonen. Prins
Onofrio had zich namelijk, nadat hij op raad van Prada de villa Montefiori voor tien
millioen aan een financieele maatschappij verkocht had, in plaats van verstandig zijn
tien millioen in zijn zak te houden, zich laten medesleepen door de speculatiekoorts,
die Rome toen verteerde; hij begon zelfs zoo te spelen, dat hij zijn eigen terrein
terugkocht, en verloor alles in den verschrikkelijken krach, die het vermogen der
geheele stad verslond. Geheel geruïneerd, ja zelfs niettegenstaande hij vele schulden
had, bleef de prins toch als populair man glimlachend zijn wandelingen op den Corso
voortzetten, totdat hij plotseling ten gevolge van een val van zijn paard stierf.
Elf maanden later trouwde zijn weduwe, de nog steeds mooie Flavia&#x2014;die het zoo had
weten aan te leggen, dat zij uit de ramp een moderne villa en een rente van veertig
duizend francs had opgevischt&#x2014;met een prachtigen, tien jaar jongeren man, een Zwitser,
Jules Laporte, oud-sergeant van de garde van St. Pieter, daarna beunhaas van een reliquieënhandel,
en thans markies Montefiori, daar hij door een speciale breve van den paus tegelijk
met de vrouw den titel veroverd had. Prinses Boccanera was weer markiezin Montefiori
geworden.
</p>
<p>Diep gekrenkt in zijn trots had kardinaal Boccanera toen van zijn neef Dario geëischt,
dat hij een paar kleine appartementen op de eerste verdieping van het paleis in de
Via Giulia zou betrekken. In het hart van den heiligen man, die voor de wereld afgestorven
scheen te zijn, leefde nog de trots op den naam en een teedere liefde voor dezen tengeren
knaap, den laatste van het geslacht, den eenige, door wien de oude wortel weer groen
kon worden. Hij toonde zich volstrekt niet afkeerig van een huwlijk met Benedetta,
die hij eveneens met vaderlijke toegenegenheid liefhad. Hij was zoo hooghartig en
zoo ten volle overtuigd van hun vroomheid, dat hij zich, toen hij hen beiden bij zich
aan huis nam, in het minst niet stoorde aan de gemeene praatjes, <span class="pagenum">[<a id="pb58" href="#pb58">58</a>]</span>die de vrienden van graaf Prada onder de witte kringen rondstrooiden sedert neef en
nicht onder één dak woonden. Donna Serafina waakte over Benedetta, zooals hij zelf
over Dario waakte, en in de stilte en in de donkerte van het groote verlaten paleis,
dat vroeger door zulke tragische en bloedige gewelddaden bevlekt was, leefden nu nog
slechts deze vier met hun thans ingeslapen hartstochten&#x2014;de laatste overlevenden van
een wereld, die op den drempel van een nieuwe wereld ineenstortte.
</p>
<p class="tb"></p><p>
</p>
<p>Toen abbé Pierre Froment plotseling met een zwaar hoofd uit zijn benauwde droomen
ontwaakte, zag hij tot zijn groote spijt, dat de dag al ver gevorderd was. Zijn horloge
wees zes uur. Hij, die hoogstens een uur wilde rusten, had in een onoverwinnelijke
uitputting bijna zeven uur geslapen. En hoewel hij nu wakker was, bleef hij toch op
bed liggen, gebroken, als reeds overwonnen voor den strijd. Vanwaar kwam toch die
uitputting, die ongemotiveerde ontmoediging, die huivering van twijfel, die zich in
zijn slaap, hij wist niet hoe en waarom, van hem meester gemaakt had en zijn heerlijk-jonge
geestdrift van dien ochtend geheel uitdoofde. Hadden de Boccanera&#x2019;s iets met deze
plotselinge zwakheid van ziel te maken? In het donker van zijn droomen had hij zulke
verwarde, zulke verontrustende gestalten gezien; zijn angst bleef bestaan, hij riep
ze zich nogmaals voor den geest, schrikkend zoo in deze vreemde kamer wakker te worden,
bang voor het onbekende.
</p>
<p>De dingen schenen hem zoo onbegrijpelijk toe; hij kon zich niet verklaren waarom juist
Benedetta aan vicomte de la Choue geschreven en hem opgedragen had hem te zeggen,
dat zijn boek bij de <span class="corr" id="xd29e595" title="Bron: Index-congregatie">Indexcongregatie</span> aangegeven was. Welk belang kon zij erbij hebben, dat de schrijver zich te Rome kwam
verdedigen? Met welk doel had zij de vriendelijkheid zoo ver gedreven, dat zij wilde,
dat hij hier logeeren zou? Zijn groote verbazing was, dat hij, een vreemdeling, zich
in dit bed, in dit vertrek, in dit paleis bevond, waarvan hij de diepe, doodsche stilte
om zich heen hoorde. Zijn ledematen waren als geradbraakt, zijn hoofd leeg; plotseling
echter zag hij duidelijk, begreep hij, dat er dingen waren, die hem ontgingen, dat
zich achter de schijnbaar eenvoudige feiten een geheele complicatie verbergen moest.
Maar dat was slechts een lichtflits, zijn argwaan verdween weer; <span class="pagenum">[<a id="pb59" href="#pb59">59</a>]</span>hij stond op, schudde zich eens flink, zeide tot zichzelf, dat die trieste schemering
de eenige oorzaak van dien angst en die wanhoop was, waarover hij zich nu reeds schaamde.
</p>
<p>Om zijn gedachten wat afleiding te geven, begon Pierre in zijn twee kamers rond te
kijken. Zij waren eenvoudig, bijna armoedig, van ongelijksoortige mahoniehouten meubelen
uit het begin der vorige eeuw voorzien. Het bed had, evenmin als de ramen en deuren,
geen gordijnen. Op den kalen, roodgeverfden en geboenden grond lagen alleen voor de
stoelen kleine matjes. Bij het zien van die kille kaalheid dacht hij terug aan de
kamer, waarin hij, als kind, te Versailles bij zijn grootmoeder geslapen had, die
daar onder Louis Philippe een garen- en bandwinkeltje gehad had. Maar aan den muur
van het bed hing tusschen kinderachtige en waardelooze gravures een oud doek, dat
zijn aandacht trok. Het stelde, nauwlijks door den stervenden dag verlicht, een vrouwefiguur
voor, die op den drempel van een groot en streng gebouw zat, waaruit men haar weggejaagd
scheen te hebben. De bronzen vleugeldeuren hadden zich voor altijd achter haar gesloten
en zij zat daar, in een eenvoudig wit linnen kleed gehuld, terwijl andere kleedingstukken,
ruw weggeworpen, her en der op de granieten treden lagen. Haar voeten en haar armen
waren bloot, het gelaat rustte in haar van smart krampachtig verwrongen handen&#x2014;een
gezicht, dat men niet zag, dat, door de golven van haar prachtige lokken overstroomd,
als door een dofgouden sluier omhuld was.
</p>
<p>Welk een naamlooze smart, welk een vreeselijke schande, welk een afschuwlijk aan haar
lot overgelaten zijn verborg deze uitgestootene, deze hardnekkig liefhebbende vrouw,
over wier geschiedenis&#x2014;de geschiedenis van een heftig hart&#x2014;men tot in het oneindige
peinzen kon? Men raadde, dat zij in haar ellende, in die om haar schouders geworpen
flarden linnen, aanbiddelijk jong en mooi was; maar al het overige van haar&#x2014;haar hartstocht
en misschien haar ongeluk en haar schuld wellicht&#x2014;was gehuld in mysterie. Tenzij zij
het symbool was van alles, dat, zonder een eigen gelaat, rillend en weenend voor de
eeuwig gesloten deur van het onzienlijke staat. Lang keek hij naar haar, zóó strak,
dat hij zich ten slotte verbeeldde haar goddelijk rein, lijdend profiel te onderscheiden.
Doch het was slechts een illusie, want het doek had veel geleden, was zwart geworden
en verwaarloosd, en hij vroeg zich af van welken onbekenden meester dit paneel, dat
hem zoo ontroerde, wel zijn kon? Aan den anderen <span class="pagenum">[<a id="pb60" href="#pb60">60</a>]</span>kant irriteerde een Heilige Maagd, een slechte copie van een doek uit de achttiende
eeuw, hem door haar banalen glimlach.
</p>
<p>Het daglicht werd al zwakker en zwakker. Pierre opende het raam en ging er op zijn
ellebogen uit liggen. Tegenover hem, aan de overzijde van den Tiber, verhief zich
de Janiculus, vanwaar hij &#x2019;s ochtends Rome gezien had. Maar thans, in dit doffe licht,
was het niet meer de stad van jeugd en droomen, die zich ophief in de ochtendzon.
De avond omsluierde alles met een aschgrauw: de horizont, onduidelijk en droefgeestig-dof,
zonk weg. Daarboven links, over de daken, raadde hij nog den Palatinus: daarbeneden
rechts stak de dom van de St. Pieter nog steeds leikleurig tegen den loodgrijzen hemel
af, terwijl achter hem de Quirinalis, dien hij niet zien kon, ook wel in den mist
zou wegsomberen. Een paar minuten verliepen, en alles werd nog waziger; hij voelde
Rome verdwijnen, zich verliezen in zijn hem onbekende onmetelijkheid. Opnieuw grepen
twijfel en onrust hem zoo pijnlijk aan, dat hij niet langer aan het raam kon blijven
staan; hij sloot het weer, ging zitten, liet zich door de duisternis met een eindelooze
triestheid omhullen. En aan zijn droef gepeins kwam eerst een einde, toen de deur
zacht openging en het schijnsel van een lamp het vertrek opvroolijkte.
</p>
<p>Het was Victorine, die voorzichtig het licht binnen bracht.
</p>
<p>&#x201c;Zoo, mijnheer de abbé, al op! Om vier uur ben ik ook wezen kijken, maar ik heb u
laten slapen. Heel verstandig van u, om eens goed uit te slapen!&#x201d;
</p>
<p>Maar toen hij over pijn in zijn ledematen en over koude rillingen klaagde, begon zij
ongerust te worden.
</p>
<p>&#x201c;Pas maar op, dat u die afschuwlijke koortsen niet krijgt. Dat vlak bij de rivier
wonen is niet gezond. Don Vigilio, de secretaris van Zijne Eminentie, heeft ze ook,
en ik verzeker u, dat dat alles behalve lollig is.&#x201d;
</p>
<p>Zij gaf hem dan ook den raad niet naar beneden te gaan, maar weer zijn bed op te zoeken.
Zij zou hem wel excuseeren bij de prinses en de contessina. Hij liet haar praten en
doen wat zij wilde, want hij was niet in staat zelf iets te willen. Op haar raad at
hij echter wel wat; hij gebruikte een bord soep, een stukje kip en appelmoes, die
Giacomo, de knecht, voor hem boven bracht. Dat deed hem goed; hij voelde zich weer
zoo veel beter, dat hij weigerde naar bed te gaan en met alle geweld de dames vanavond
nog voor haar hartelijke <span class="pagenum">[<a id="pb61" href="#pb61">61</a>]</span>gastvrijheid wilde bedanken. Daar donna Serafina &#x2019;s Maandagsavonds ontving, zou hij
zich voorstellen.
</p>
<p>&#x201c;Goed, goed!&#x201d; zeide Victorine. &#x201c;Als u u weer goed voelt, zal dat een uitstekende afleiding
voor u zijn&#x200a;&#x2026; Het beste zal zijn dat don Vigilio, die hiernaast zijn kamers heeft,
u om negen uur komt halen en met u naar beneden gaat. Wacht maar op hem!&#x201d;
</p>
<p>Pierre had zich juist gewasschen en zijn nieuwe soutane aangetrokken, toen er precies
om negen uur bescheiden op de deur geklopt werd. Een kleine, nauwlijks dertigjarige,
magere en ziekelijk uitziende priester met een lang, gerimpeld en saffraankleurig
gelaat kwam binnen. Nu al twee jaar lang werd hij dagelijks op hetzelfde uur door
de koorts verteerd. Maar in zijn geel gezicht brandden, door zijn vurige ziel ontstoken,
de vlammen van zijn zwarte oogen, wanneer hij vergat die uit te dooven.
</p>
<p>Hij maakte een buiging en zeide, eenvoudig, in heel zuiver Fransch:
</p>
<p>&#x201c;Mag ik mij even voorstellen, mijnheer de abbé? Don Vigilio, en geheel tot uw dienst!&#x2026;
Als u het goed vindt, kunnen we naar beneden gaan.&#x201d;
</p>
<p>Pierre dankte hem voor zijn vriendelijkheid en volgde hem dadelijk. Don Vigilio zeide
echter verder niets meer en antwoordde alleen maar met een glimlachje. Zij waren de
kleine trap afgegaan en bevonden zich nu op het groote portaal van de eeretrap. Pierre
voelde zich bij de armzalige verlichting droef te moede; op grooten afstand van elkaar
flikkerden enkele vleermuizen als in een verdacht hôtel garni; de gele vlekken verlichtten
nauwlijks de diepe duisternis van de hooge, eindelooze gangen. Het was iets gigantisch
en doodsch tegelijk. Zelfs op het portaal, waarop, tegenover die van haar nicht, de
appartementen van donna Serafina uitkwamen, wees niets erop, dat het de ontvangavond
van de oude dame was. De deur bleef dicht, geen geluid drong uit de vertrekken in
de doodelijke stilte, die uit het geheele paleis opsteeg. Zonder te bellen opende
don Vigilio na een nieuwe buiging de deur.
</p>
<p>Een enkele, op de tafel staande petroleumlamp verlichtte de antichambre, een groot
vertrek met kale muren, waarop <i>al fresco</i> een behang in rood en goud geschilderd was. Op de stoelen lagen een paar jassen en
twee mantels, terwijl een wandtafeltje met hoeden bedekt was. Tegen den muur zat een
huisknecht te dommelen.
</p>
<p>Toen don Vigilio ter zijde trad, om Pierre den eersten <span class="pagenum">[<a id="pb62" href="#pb62">62</a>]</span>salon, een met rood brocaat behangen, half donker, schijnbaar leeg vertrek, te laten
binnengaan, stond deze plotseling tegenover een zwarte gedaante, een in het zwart
gekleede vrouw, wier trekken hij niet dadelijk onderscheiden kon. Gelukkig hoorde
hij, hoe don Vigilio met een buiging zeide:
</p>
<p>&#x201c;Contessina, mag ik de eer hebben u abbé Pierre Froment, die vanochtend uit Frankrijk
gekomen is, voor te stellen?&#x201d;
</p>
<p>Hij bleef een oogenblik alleen met Benedetta in het slapende licht der twee met kant
omsluierde lampen van den verlaten salon. Maar dan kwam een geroezemoes van stemmen
uit den salon ernaast, een grooten salon, welks deur, waarvan de beide vleugels open
stonden, een vierkant van helderder licht afteekende.
</p>
<p>De jonge vrouw begroette hem met eenvoudige hartelijkheid.
</p>
<p>&#x201c;Het is mij een groot genoegen u te zien, mijnheer de abbé! Ik was werkelijk bang,
dat u ernstig ongesteld zoudt zijn. Maar nu voelt u zich weer beter, niet waar?&#x201d;
</p>
<p>Dadelijk kwam hij onder de bekoring van haar langzame, ietwat brouwende stem, waarin
een diepe, bedwongen hartstocht over scheen te gaan in veel gezond verstand. Nu eindelijk
zag hij haar met haar zware, bruine lokken, met haar witte, ivoorwitte huid. Zij had
een rond gezicht, eenigszins dikke lippen, een zeer fijngeteekenden neus en bijna
kinderlijk-zachte trekken. Maar vooral haar oogen leefden, groote, eindeloos diepe
oogen, waarin niemand met zekerheid lezen kon. Sliep zij? Droomde zij? Verborg zij
onder de onbeweeglijkheid van haar gelaat de vurige spankracht der groote heiligen
en der groote amoureuses? Zij was zoo blank, zoo jong, zoo rustig, haar bewegingen
waren harmonisch, haar geheele manier van doen weloverwogen, zeer edel en rhythmisch.
In haar ooren droeg zij twee groote parelen van het zuiverste water, parelen afkomstig
van een beroemden collier van haar moeder en die geheel Rome kende.
</p>
<p>Pierre excuseerde zich en dankte haar.
</p>
<p>&#x201c;Madame, u maakt mij werkelijk verlegen, ik had u vanochtend al willen zeggen, hoe
zeer ik uw te groote goedheid op prijs stel.&#x201d;
</p>
<p>Hij had een oogenblik geaarzeld haar &#x201c;Madame&#x201d; te noemen, daar hij zich het in haar
eisch tot nietigverklaring van het huwlijk aangevoerde motief herinnerde. Maar blijkbaar
noemde iedereen haar zoo. Trouwens haar gelaatsuitdrukking was kalm en welwillend
gebleven, en zij wilde hem op zijn gemak stellen.
<span class="pagenum">[<a id="pb63" href="#pb63">63</a>]</span></p>
<p>&#x201c;U doet hier precies alsof u thuis was, mijnheer de abbé. Het is voor ons voldoende,
dat u de vriend bent van mijnheer de la Choue en dat hij zich voor uw werk interesseert.
Zooals u waarschijnlijk weten zult, koester ik voor hem een groote genegenheid&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Zij hield verlegen op, begreep, dat zij over het boek moest spreken, de eenige reden
van de reis en de aangeboden gastvrijheid.
</p>
<p>&#x201c;Ja, de vicomte heeft mij uw boek gezonden. Ik heb het met heel veel genoegen gelezen.
Het heeft mij zelfs zeer getroffen. Maar ik ben slechts een onwetend meisje en heb
zeker niet alles goed begrepen. Wij moeten er samen eens over spreken en dan wilt
u mij zeker uw denkbeelden wel eens nader uitleggen, niet waar?&#x201d;
</p>
<p>In haar groote, heldere oogen, die niet liegen konden, las hij de verbazing, de ontroering
van een kinderziel, die in aanraking gebracht wordt met verontrustende problemen,
welke zij nog nooit onder de oogen gezien had. Zij was het dus niet, die zich voor
zijn boek geïnteresseerd had, die hem in haar nabijheid wilde hebben, om hem te steunen,
om zijn bondgenoot te zijn in de overwinning? Hij vermoedde, en ditmaal zeer beslist,
een geheimen invloed, iemand, wiens hand alles naar een onbekend doel leidde. Maar
hij kwam onder de bekoring van zooveel eenvoud en zooveel openhartigheid in een zoo
mooi, zoo jong en zoo edel wezen; hij gaf zich geheel aan haar na de eerste woorden,
die zij tot hem gericht had. Hij wilde haar juist zeggen, dat zij geheel over hem
beschikken kon, toen hij daarin gestoord werd door de komst van een andere, eveneens
in het zwart gekleede vrouw, wier hooge, slanke gestalte scherp tegen de lichte lijst
der wijd openstaande deur van den salon ernaast afstak.
</p>
<p>&#x201c;Heb je aan Giacomo gezegd, dat hij boven moet gaan kijken, Benedetta? Don Vigilo
is juist gekomen, en hij is alleen. Dat past niet.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Wel neen, tante, mijnheer de abbé is hier.&#x201d;
</p>
<p>En vlug stelde zij voor.
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer de abbé Pierre Froment&#x200a;&#x2026; Prinses Boccanera!&#x201d;
</p>
<p>Een <span class="corr" id="xd29e650" title="Bron: ceremoniëele">ceremonieele</span> begroeting volgde. Zij moest niet ver meer van de zestig zijn, maar zij reeg zich
zoo sterk, dat men haar van achteren voor een jonge vrouw zou hebben aangezien. Dat
was echter haar laatste coquetterie; haar haar, nog dik en vol, was geheel grijs,
slechts de wenkbrauwen <span class="pagenum">[<a id="pb64" href="#pb64">64</a>]</span>in haar lang gezicht met de diepe plooien en den grooten, eigenzinnigen familieneus,
waren nog zwart. Zij was nooit mooi geweest en maagd gebleven; nooit was de wonde,
welke de keus van graaf Brandini, die zijn oog op Ernesta, haar jongere zuster, had
laten vallen, haar toegebracht had, genezen; van dat oogenblik af had zij besloten
al haar vreugde te zoeken in de bevrediging van den overgeërfden trots op den naam,
dien zij droeg. De Boccanera&#x2019;s hadden reeds twee pausen in de familie gehad, en zij
hoopte niet te sterven, voordat haar broeder, de kardinaal, de derde was. Zij was
zijn geheime huishoudster geworden, zij had hem nooit verlaten, waakte over hem, was
zijn raadsvrouw, deed wonderen, om het langzame verval, dat de plafonds van het huis
boven hun hoofden deed ineenstorten, te verbergen. Uit hooge politiek, om den salon
van de zwarte kringen, om een macht en een gevaar te blijven, ontving zij sedert dertig
jaar iederen Maandag enkele intieme vrienden, die allen tot de partij van het Vaticaan
behoorden.
</p>
<p>Uit haar ontvangst begreep Pierre onmiddellijk, hoe weinig hij, de kleine vreemde
priester, die niet eens prelaat was, voor haar beteekende. En dat deed zijn verwondering
nog grooter worden, deed opnieuw de vraag in hem opkomen: waarom had men hem hier
uitgenoodigd, wat moest hij in deze voor de nederigen gesloten wereld doen? Hij wist,
dat zij uiterst vroom was, en meende ten slotte te moeten begrijpen, dat zij hem alleen
uit égard voor den vicomte ontving, want op haar beurt wist zij niets anders te zeggen
dan:
</p>
<p>&#x201c;Het doet ons zoo&#x2019;n genoegen goede berichten van mijnheer de la Choue te ontvangen!
Twee jaar geleden is hij hier met zoo&#x2019;n mooien pelgrimstocht geweest!&#x201d;
</p>
<p>Zij ging den jongen priester voor naar den salon ernaast. Het was een groot vierkant
vertrek met oud, geel brocaat met groote Louis XIV-bloemen behangen. Het zeer hooge
plafond had een prachtige bekleeding van gesneden en beschilderd hout en vakken met
gouden rosetten. De meubileering was zeer gemengd. Hooge spiegels, twee prachtige,
vergulde wandtafeltjes, een paar mooie fauteuils uit de zeventiende eeuw; maar al
het overige was jammerlijk-leelijk, een zware empire-guéridon van God weet waarvandaan,
allerlei vreemde dingen, die uit den een of anderen bazar afkomstig moesten zijn,
afschuwlijke photographieën op het kostbare marmer der wandtafeltjes. Er was geen
enkel interessant kunstvoorwerp. Aan de muren hingen oude middelmatige <span class="pagenum">[<a id="pb65" href="#pb65">65</a>]</span>schilderijen, uitgezonderd een prachtige onbekende primitief: een Visitatie uit de
veertiende eeuw: de Heilige Maagd was heel klein en had de teere reinheid van een
tienjarig kind, terwijl de Engel zeer groot en schitterend was en haar deed baden
in de golven van een verblindende, bovenmenschelijke liefde. Daartegenover hing een
oud familieportret, een zeer mooi jong meisje met een tulband op het hoofd voorstellend,
waarschijnlijk Cassia Boccanera, die zich met haar broeder Ercole en het lijk van
haar geliefde, Flavio Corradini, in den Tiber geworpen had. Vier lampen verlichtten
met haar sterk, rustig licht het verwelkte, als door een melancholieken zonsondergang
geel bestraalde, ernstige, ledige en kale vertrek, waarin geen enkele bloem te zien
was.
</p>
<p>Dadelijk stelde donna Serafina Pierre met enkele woorden voor. In de onmiddellijk
daarop volgende stilte en het plotselinge staken der gesprekken voelde hij hoe aller
blikken zich tot hem wendden als naar een beloofde en verwachte curiositeit. Er waren
hoogstens een tiental personen bijeen, waaronder Dario, die stond te praten met de
kleine prinses Celia Buongiovanni, welke hier gebracht was door een oude bloedverwante,
die in een donker hoekje zat te fluisteren met een prelaat, monsignor Nani. Pierre
was echter het meest getroffen door den naam van den kerkelijken advocaat Morano,
van wiens bijzondere positie in dit huis de vicomte, toen hij Pierre naar Rome zond,
gemeend had hem op de hoogte te moeten brengen, opdat hij geen verkeerde dingen zeggen
of doen zou.
</p>
<p>Morano was sedert dertig jaar de vriend van donna Serafina. Deze verhouding was vroeger
strafbaar, daar de advocaat vrouw en kinderen had, maar nadat hij weduwnaar geworden
was en vooral onder den invloed van den tijd werd het een door allen geëxcuseerde
en aanvaarde liaison, een van die langdurige natuurlijke huwlijken, welke door de
verdraagzaamheid der wereld gewijd worden. Daar beiden zeer vroom waren, hadden zij
zich ongetwijfeld van de noodige aflaten verzekerd. Zoo zat Morano op de plaats, die
hij sedert meer dan een halve eeuw innam, naast den haard, hoewel er nog geen vuur
brandde. Toen donna Serafina zich van haar plicht als gastvrouw gekweten had, ging
zij op haar eigen plaatsje aan den anderen kant van den haard tegenover hem zitten.
</p>
<p>Terwijl Pierre, zwijgend en bescheiden op een stoel naast don Vigilio plaats nam,
vertelde Dario op luideren toon het verhaal, dat hij aan Celia deed, verder. Hij was
een knappe <span class="pagenum">[<a id="pb66" href="#pb66">66</a>]</span>jonge man van middelbare grootte, slank en elegant, met een bruinen, zeer gesoigneerden
baard, een lang gezicht en den grooten neus der Boccanera&#x2019;s; maar zijn gelaatstrekken
waren zachter, als door de eeuwenlange verarming van het bloed verslapt.
</p>
<p>&#x201c;O, een schoonheid!&#x201d; herhaalde hij met nadruk; &#x201c;een buitengewone schoonheid!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Wie bedoel je toch?&#x201d; vroeg Benedetta, die zich bij hen voegde.
</p>
<p>Celia, die op de boven haar hoofd hangende kleine Maagd van den primitief leek, begon
te lachen.
</p>
<p>&#x201c;O, een arm meisje&#x2014;een arbeidster, die Dario vandaag gezien heeft.&#x201d;
</p>
<p>En Dario moest zijn verhaal opnieuw beginnen. Hij liep in een smal straatje, dicht
bij de piazza Navona, toen hij op de treden van een bordes een groot, krachtig meisje
van een jaar of twintig zag, dat vreeselijk zat te snikken. Getroffen door haar schoonheid,
was hij naar haar toegegaan en had eindelijk begrepen, dat zij in het huis, een fabriek
van wasparelen, werkte, maar dat de fabriek gesloten was en zij nu niet naar huis
durfde gaan, omdat daar toch al zoo&#x2019;n armoede heerschte. Onder den zondvloed van haar
tranen had zij zulke mooie oogen naar hem opgeslagen, dat hij ten slotte wat geld
uit zijn zak gehaald had. Toen was zij echter, rood en verlegen, opgesprongen, had
haar handen onder haar rok verborgen en niets willen aannemen; als hij wilde, kon
hij met haar medegaan en het aan haar moeder geven. Vervolgens was zij weggeloopen
in de richting van de Engelenbrug.
</p>
<p>&#x201c;O, een schoonheid,&#x201d; herhaalde hij met geestdriftige extase; &#x201c;een buitengewone schoonheid!&#x2026;
Grooter dan ik, maar desniettemin toch slank, met een hals als van een godin! Een
echte antieke, een twintigjarige Venus&#x2014;de kin iets te krachtig, mond en lippen zeldzaam
regelmatig, oogen&#x2014;o, die reine, groote oogen! En blootshoofds, niets dan de kroon
van haar zware, zwarte lokken&#x2014;een stralend gezicht, als verguld door de zon!&#x201d;
</p>
<p>Allen luisterden verrukt in dien hartstocht voor de schoonheid, welken Rome trots
alles bewaart.
</p>
<p>&#x201c;Die mooie meisjes uit het volk beginnen zeldzaam te worden,&#x201d; zeide Morano. &#x201c;Je kan
heel Trastevere doorloopen, zonder er een tegen te komen. Maar dit bewijst, dat er
tenminste nog één is.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb67" href="#pb67">67</a>]</span></p>
<p>&#x201c;En hoe heet je godin?&#x201d; vroeg Benedetta, die even verrukt was als de anderen, glimlachend.
</p>
<p>&#x201c;Pierina,&#x201d; lachte hij terug.
</p>
<p>&#x201c;En wat heb je gedaan?&#x201d;
</p>
<p>Maar het gelaat van den jongen man kreeg een uitdrukking van onbehagen en angst, als
dat van een kind, dat onder het spelen een leelijk dier ziet.
</p>
<p>&#x201c;Praat me daar niet over, ik heb er spijt genoeg van&#x200a;&#x2026; Een ellende, een ellende, om
er ziek van te worden.&#x201d;
</p>
<p>Hij was haar uit nieuwsgierigheid gevolgd naar den anderen kant van de Engelenbrug
tot in de nieuwe wijk, die op de oude Prati del Castello gebouwd werd; en daar, op
de eerste verdieping van een der verwaarloosde, nauwlijks droge en toch reeds in verval
verkeerende huizen, was hij getuige geweest van een vreeselijk tooneel, waar hij nu
nog van walgde: een heele familie, vader, moeder, een oude zwakke oom, kinderen, die
bijna stierven van honger en in het vuil vervuilden. Hij gebruikte bij zijn schildering
de mooiste woorden, verjoeg het vreeselijk visioen met een verschrikte handbeweging.
</p>
<p>&#x201c;Enfin, ik maakte, dat ik wegkwam, en ik verzeker je, dat ik niet meer terug ga.&#x201d;
</p>
<p>In de koude en verlegen stilte, die volgde, schudden allen afkeurend hun hoofd. Morano
verklaarde met bittere woorden, dat de roovers, de mannen van het Quirinaal, de eenige
oorzaak van al die ellende van Rome waren. Liep niet het gerucht, dat men den afgevaardigde
Sacco, dien in allerlei verdachte zaken gecompromitteerden intrigant, minister wilde
maken? Dat zou het toppunt van onbeschaamdheid zijn, het onvermijdelijke en nabije
bankroet.
</p>
<p>Alleen Benedetta, wier blik zich op Pierre richtte, prevelde, denkend aan zijn boek:
</p>
<p>&#x201c;Die arme menschen! Hoe vreeselijk! Maar waarom niet naar hen teruggaan?&#x201d;
</p>
<p>Pierre, in den beginne verstrooid en zich niet op zijn gemak voelend, was diep ontroerd
door het verhaal van Dario. Hij doorleefde weer zijn apostolaat te midden der ellenden
van Parijs, en een innig medelijden maakte zich van hem meester, nu hij bij zijn aankomst
in Rome weer dezelfde ellende terugvond. Zonder het te willen, verhief hij zijn stem
en zeide luid:
</p>
<p>&#x201c;O, madame, laten we er samen heengaan! Breng mij er! Die quaesties interesseeren
mij zoo.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb68" href="#pb68">68</a>]</span></p>
<p>De aandacht van allen werd daardoor weer op hem gevestigd. Men begon hem vragen te
stellen; hij voelde, dat zij nieuwsgierig waren naar zijn eersten indruk, naar wat
hij over hun stad en over hen zelf dacht. Vooral moest hij Rome niet naar den uiterlijken
schijn beoordeelen. Wat had hij gezien, hoe vond hij de stad? Doch hij verontschuldigde
zich beleefd, zeide, dat hij daarop geen antwoord geven kon, daar hij nog niets gezien
had, zelfs nog niet uit geweest was. Maar toch bleef men bij hem aandringen; hij kreeg
het zeer besliste gevoel, dat men een druk op hem wilde uitoefenen, hem met geweld
tot bewondering en liefde dwingen wilde. Men gaf hem van alle kanten raad, bezwoer
hem zich niet door teleurstellingen, die niet uit konden blijven, te laten beïnvloeden,
doch vol te houden, te wachten, tot Rome hem zijn ziel openbaarde.
</p>
<p>&#x201c;Hoe lang denkt u hier te blijven, mijnheer de abbé?&#x201d; vroeg een beleefde, zachte en
heldere stem.
</p>
<p>Het was monsignor Nani. Hij zat nog steeds in hetzelfde donkere hoekje en sprak nu
voor het eerst met luide stem. Meermalen meende Pierre reeds opgemerkt te hebben,
dat de prelaat zijn blauwe, zeer levendige oogen niet van hem af had, terwijl hij
aandachtig scheen te luisteren naar het langzame gepraat van Celia&#x2019;s tante. Voor hij
antwoordde, keek hij hem aan. In zijn soutane met de smalle karmijnroode zoom en de
violetzijden sjerp om zijn middel, zag hij er met zijn nog blond haar, zijn rechten,
fijngeteekenden neus, zijn krachtigen mond en zijn schitterend-witte tanden, nog jong
uit, ofschoon hij de vijftig reeds gepasseerd was.
</p>
<p>&#x201c;Een veertien dagen, monsignor, drie weken misschien.&#x201d;
</p>
<p>De geheele salon protesteerde. Wat? Drie weken? En verbeeldde hij zich heusch Rome
in drie weken te leeren kennen? Daar waren zes maanden, een jaar, tien jaar voor noodig!
De eerste indruk was altijd ongunstig, en om dien te overwinnen was een langer verblijf
beslist noodzakelijk.
</p>
<p>&#x201c;Drie weken!&#x201d; herhaalde donna Serafina met een minachtend gebaar. &#x201c;Kan men elkaar
in drie weken leeren kennen en lief hebben?&#x201d;
</p>
<p>Om de lippen van Nani, die zich met de anderen opgewonden had, speelde slechts een
flauw glimlachje. Met zijn fijne hand, die zijn aristocratische geboorte verried,
maakte hij een klein gebaar. En toen Pierre zeer bescheiden uitlegde, dat hij alleen
gekomen was, om enkele stappen te doen, en <span class="pagenum">[<a id="pb69" href="#pb69">69</a>]</span>weer terug zou gaan, zoodra die gedaan waren, zeide de prelaat nog steeds glimlachend:
</p>
<p>&#x201c;O, mijnheer de abbé zal langer blijven dan drie weken. Ik hoop, dat we het genoegen
zullen hebben hem nog lang in ons midden te zien.&#x201d;
</p>
<p>Hoewel deze woorden met rustige beleefdheid uitgesproken werden, maakten zij op Pierre
toch een zeer onaangenamen indruk. Wat wist de prelaat? Wat wilde hij daarmede zeggen?
Hij vroeg zacht aan don Vigilio, die nog steeds zwijgend naast hem zat:
</p>
<p>&#x201c;Wie is toch die monsignor Nani?&#x201d;
</p>
<p>Maar de secretaris antwoordde niet dadelijk. Zijn koortsachtig gelaat kreeg een nog
grauwere tint. Zijn vurige oogen zagen rond, vergewisten zich, dat niemand naar hem
keek. Dan fluisterde hij:
</p>
<p>&#x201c;De assessor van het Heilig College!&#x201d;
</p>
<p>Die inlichting was voldoende, want Pierre wist heel goed, dat de assessor, die zwijgend
de vergaderingen van het Heilig College bijwoonde, zich iederen Woensdagavond na de
zitting naar den Heiligen Vader begaf, om hem op de hoogte te brengen van de dien
middag behandelde zaken. Die wekelijksche audiëntie, dat vertrouwlijke uurtje bij
den paus, dat het mogelijk maakte allerlei onderwerpen te bespreken, gaf aan den functionaris
een bijzondere positie en zeer uitgebreide macht. Bovendien leidde dit ambt tot de
kardinaalswaardigheid; de assessor kon later nog slechts tot kardinaal benoemd worden.
</p>
<p>Monsignor Nani, die een zeer eenvoudig en vriendelijk man scheen te zijn, bleef den
jongen priester zoo aanmoedigend aankijken, dat deze zich verplicht voelde plaats
te nemen op den stoel, dien de oude tante van Celia eindelijk naast hem vrij gemaakt
had. Was deze kennismaking, dadelijk op den eersten dag, met een machtig prelaat,
wiens invloed misschien alle deuren, voor hem zou openen, niet een voorteeken voor
de overwinning? Hij was dan ook zeer ontroerd, toen deze hem dadelijk na de eerste
woorden op zeer belangstellenden toon vroeg:
</p>
<p>&#x201c;Dus hebt gij, mijn waarde zoon, een boek het licht doen zien?&#x201d;
</p>
<p>En Pierre, weer geheel medegesleept door zijn geestdrift en geheel vergetend, waar
hij was, vertelde hem, hoe hij door de lijdenden en ongelukkigen ingewijd was in brandende
naastenliefde, droomde hardop van den terugkeer tot <span class="pagenum">[<a id="pb70" href="#pb70">70</a>]</span>de Christelijke gemeenschap, juichte over het verjongde Katholicisme, dat de godsdienst
der universeele democratie geworden was. Langzamerhand was hij met stemverheffing
gaan spreken en in den ouden strengen salon ontstond een stilte; allen luisterden
te midden van een toenemende verbazing, een ijzige koude, die hij echter niet voelde.
</p>
<p>Eindelijk viel Nani hem zacht in de rede met zijn eeuwig glimlachje, waarin het ironisch
trekje zelfs niet op te merken was:
</p>
<p>&#x201c;Zeker, zeker, mijn waarde zoon, het is heel mooi, ongetwijfeld heel mooi, de reine
en edele phantasie van een Christen volkomen waardig&#x200a;&#x2026; Maar wat wilt ge nu doen?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Regelrecht naar den Heiligen Vader gaan, om mij te verdedigen.&#x201d;
</p>
<p>Een zacht, onderdrukt lachje volgde en donna Serafina drukte aller gevoelen uit, door
te zeggen:
</p>
<p>&#x201c;Maar dat gaat zoo maar niet!&#x201d;
</p>
<p>Doch Pierre wond zich op.
</p>
<p>&#x201c;Maar ik hoop hem toch te spreken. Heb ik geen uitdrukking gegeven aan zijn denkbeelden?
Heb ik zijn politiek niet verdedigd? Kan hij mijn boek laten veroordeelen, waarin
ik volgens mijn overtuiging door het beste in hem zelf geïnspireerd ben?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Zeer zeker, zeer zeker,&#x201d; haastte Nani zich te herhalen, alsof hij bang was, dat men
te heftig te werk ging met dezen jongen enthousiast. &#x201c;De Heilige Vader heeft zulke
hooge en verheven denkbeelden! Ge moet hem spreken&#x200a;&#x2026; Maar, mijn lieve zoon, ge moet
u niet zoo opwinden, denk een weinig na en wacht uw tijd af.&#x201d;
</p>
<p>En zich dan tot Benedetta wendend:
</p>
<p>&#x201c;Zijne Eminentie heeft mijnheer den abbé nog niet gezien, wel? Het zou goed zijn,
indien Zijne Eminentie hem morgenochtend zou willen ontvangen, om hem met zijn wijze
raadgevingen te leiden.&#x201d;
</p>
<p>Kardinaal Boccanera woonde nooit de ontvangavonden van zijn zuster bij. Maar in den
geest was hij altijd als afwezige, opperste gebieder aanwezig.
</p>
<p>&#x201c;Maar ik ben bang,&#x201d; antwoordde de contessina aarzelend, &#x201c;dat mijn oom niet medegaat
met de denkbeelden van mijnheer den abbé.&#x201d;
</p>
<p>Nani begon weer te glimlachen.
</p>
<p>&#x201c;Juist daarom zal hij hem des te beter kunnen raden.&#x201d;
</p>
<p>En onmiddellijk werd met don Vigilio afgesproken, dat <span class="pagenum">[<a id="pb71" href="#pb71">71</a>]</span>deze Pierre voor een audiëntie zou inschrijven voor den volgenden ochtend om tien
uur.
</p>
<p>Doch op dat oogenblik kwam een kardinaal binnen, gekleed met den rooden gordel en
de roode kousen en de zwarte, roodomzoomde simarra<a class="noteref" id="xd29e738src" href="#xd29e738">1</a> met roode knoopen, de gewone dracht, die de kardinalen bij bezoeken dragen. Het was
kardinaal Sarno, een zeer oud vriend der Boccanera&#x2019;s. Terwijl hij zich verontschuldigde,
dat hij zoo laat kwam, omdat hij lang had moeten werken, zwegen allen en omgaven hem
vol eerbied. Pierre echter, die voor het eerst een kardinaal zag, voelde zich zeer
teleurgesteld, want het was niet de majestueuze verschijning, de mooie decoratieve
aanblik, dien hij verwacht had. Deze kardinaal leek klein en een weinig mismaakt,
de linkerschouder was hooger dan de rechter, het gezicht uitgeteerd en vaal, de oogen
als dood. Hij maakte op hem den indruk van een zeer afgeleefden, zeventigjarigen ambtenaar,
die, door een halve eeuw van bekrompen bureauleven afgestompt, zwaar en misvormd geworden
was, daar hij nooit den ronden leeren stoel verlaten had, waarop hij zijn geheele
leven doorgebracht had.
</p>
<p>En inderdaad was zijn geheele geschiedenis in het kort aldus weer te geven: hij was
het ziekelijke kind van een <span class="corr" id="xd29e743" title="Bron: klein-burgerlijke">kleinburgerlijke</span> familie, werd in het Roomsche Seminarie opgevoed, was later tien jaar professor in
het kanonnieke recht aan datzelfde Seminarie, daarna secretaris van de Propaganda
en eindelijk sedert vijf-en-twintig jaar kardinaal. Kort geleden had hij zijn kardinaalsjubileum
gevierd. Te Rome geboren, had hij nooit een enkelen dag buiten Rome doorgebracht;
hij was het type van den priester, opgegroeid in de schaduw van het Vaticaan. Hoewel
hij nooit een diplomatieke functie bekleed had, had hij aan zijn methodische werkwijze
aan de Propaganda te danken, dat hij president geworden was van een der beide commissies,
die onderling het bestuur van de uitgestrekte, nog niet Katholieke landen in het Westen
verdeelden. Zoo kwam het, dat op den bodem van deze uitgestorven oogen, in dezen lagen
schedel de uitgebreide kaart der Christenheid lag.
</p>
<p>Zelfs Nani was vol heimelijken eerbied voor dien weinig op den voorgrond tredenden
en verschrikkelijken man opgestaan, die, zonder ooit zijn bureau verlaten te hebben,
tot in de verste hoeken der aarde zijn invloed gelden liet. Hij wist, <span class="pagenum">[<a id="pb72" href="#pb72">72</a>]</span>dat hij, ondanks zijn schijnbare onbeduidendheid, door zijn langzamen, methodischen
en goed geregelden veroveringsarbeid een macht was, die rijken aan het wankelen brengen
kon.
</p>
<p>&#x201c;Is de verkoudheid van Uwe Eminentie weer beter?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, ik hoest nog altijd&#x200a;&#x2026; Het is een gevaarlijke corridor. Ik ril van de
koude, zoodra ik uit mijn kabinet kom.&#x201d;
</p>
<p>Van af dat oogenblik voelde Pierre zich heel klein en nietig. Men vergat zelfs hem
aan den kardinaal voor te stellen. En hij moest nog bijna een uur blijven, alleen
rondkijkend en opmerkend. De geheele, verouderde wereld kwam hem zoo kinderlijk voor,
als waren zij allen in een treurige kindsheid teruggevallen. Hij wist nu, dat zich
onder de trotsche terughoudendheid, onder de hoogmoedige ingetogenheid een werkelijke
schuchterheid<span class="corr" id="xd29e754" title="Niet in bron">,</span> het onuitgesproken wantrouwen van een groote onwetendheid verborg. Dat het gesprek
niet algemeen werd, was het gevolg van het feit, dat niemand durfde. In de hoeken
echter hoorde hij kinderachtige, eindelooze gesprekken, de onbeteekenende historietjes
van de week, de praatjes der sacristieën en salons. Men zag elkaar slechts zelden,
de kleinste gebeurtenissen namen ontzaglijke afmetingen aan.
</p>
<p>Ten slotte kreeg hij het zeer duidelijke gevoel, dat hij verplaatst was in een Franschen
salon in een der groote bisschoppelijke provinciesteden onder de regeering van Karel
X. Ververschingen werden niet rondgediend. De oude tante van Celia had zich meester
gemaakt van kardinaal Sarno, die haar geen antwoord gaf, doch slechts nu en dan zijn
kin optrok. Don Vigilio had den geheelen avond geen mond opengedaan! Nani en Morano
voerden reeds eenigen tijd een fluisterend gesprek, terwijl donna Serafina, die zich
over hen heen boog om te kunnen luisteren, telkens goedkeurend knikte. Ongetwijfeld
spraken zij over de scheiding van Benedetta, want zij keken nu en dan met een ernstig
gezicht naar haar. En in het groote, door de lampen rustig verlichte vertrek scheen
alleen de door Benedetta, Dario en Celia gevormde groep te leven. Zij praatten halfluid
en hadden soms moeite hun lachen in te houden.
</p>
<p>Plotseling viel Pierre de groote gelijkenis op, die hij zag tusschen Benedetta en
het aan den muur hangend portret van Cassia. Het was dezelfde kinderlijke teerheid,
dezelfde hartstochtelijke mond, dezelfde groote oogen in hetzelfde kleine ronde, verstandige
en gezonde gezichtje. Beiden hadden ongetwijfeld een rechtschapen ziel en een vurig
<span class="pagenum">[<a id="pb73" href="#pb73">73</a>]</span>hart. Dan flitste een herinnering door zijn brein: de herinnering aan een portret
van Guido Reni, de aanbiddelijke kuische kop van Beatrice Cenci, waarvan het portret
van Cassia hem op dat oogenblik de nauwkeurige reproductie scheen te zijn. Die dubbele
gelijkenis ontroerde hem en deed hem met bange deelneming naar Benedetta kijken, als
zou het geweldige noodlot van het land en van het ras op haar neerstorten. Maar zij
was zoo kalm, zag er zoo vastberaden en gelaten uit. Sedert hij in den salon was,
had hij tusschen haar en Dario geen ander dan een zuiver broederlijke en geestelijke
en opgewekte teederheid kunnen opmerken, vooral van haar kant; haar gelaat behield
de vroolijke uitdrukking van een groote liefde, die voor de wereld niet verborgen
behoefde te blijven. Eenmaal had Dario schertsend haar handen in de zijne genomen
en die gedrukt; doch toen hij eenigszins zenuwachtig begon te lachen en vluchtige
vlammen onder zijn wimpers òplichtten, had zij kalm zijn vingers losgemaakt als bij
een spel van oude kameraden. Zij had hem lief, het was duidelijk te zien, met haar
geheele wezen, voor het geheele leven.
</p>
<p>Maar nadat Dario een geeuw onderdrukt, op zijn horloge gekeken en zich uit de voeten
gemaakt had, om naar zijn vrienden te gaan, die bij een dame speelden, gingen Benedetta
en Celia op een canapé zitten naast den stoel van Pierre, die, zonder het te willen,
enkele woorden van haar gesprek opving. De kleine prinses was de oudste dochter van
prins Matteo Buongiovanni, vader van vijf kinderen reeds en getrouwd met eene Mortimer,
een Engelsche, die hem vijf millioen aangebracht had. Trouwens de Buongiovanni&#x2019;s gingen
door voor een der weinige patricische families te Rome, die nog rijk waren en zich
staande hadden weten te houden te midden van de van alle kanten instortende ruïnes
van het verleden. Ook zij hadden twee pausen in de familie gehad, wat echter voor
Matteo geen beletsel geweest was zich bij het Quirinaal aan te sluiten, zonder daarom
nog met het Vaticaan te breken. In zijn aderen vloeide, daar hij zelf de zoon van
een Amerikaansche was, niet meer het zuivere Romeinsche bloed; zijn politiek was soepeler;
ook zeide men, dat hij gierig was. Hij streed om als een der laatsten den vroegeren
rijkdom en de vroegere almacht, die, zooals hij voelde, ten doode gedoemd waren, te
behouden. In deze trotsche familie nu, wier glans nog steeds de stad vervulde, was
plotseling iets gebeurd, dat eindelooze praatjes <span class="pagenum">[<a id="pb74" href="#pb74">74</a>]</span>veroorzaakte: de plotselinge liefde van Celia voor een jongen luitenant, dien zij
nog nooit gesproken had; de hartstochtelijke eensgezindheid der twee, die elkaar dagelijks
op den Corso zagen en alleen maar door hun blikken met elkaar spreken konden; de taaie
vasthoudendheid van het jonge meisje, dat aan haar vader verklaard had, dat zij nooit
een anderen man wilde hebben, en nu onwrikbaar wachtte in de vaste overtuiging, dat
men haar den man van haar keuze geven zou. Het ergste was, dat deze luitenant, Attilio
Sacco, de zoon was van den afgevaardigde Sacco, een parvenu, dien de zwarte kringen
minachtten als verkocht aan het Quirinaal en tot de gemeenste dingen in staat.
</p>
<p>&#x201c;Dat gezegde van Morano daareven was natuurlijk voor mij bestemd,&#x201d; fluisterde Celia
Benedetta in. &#x201c;Ja zeker, daarnet, toen hij den vader van Attilio naar aanleiding van
het ministerschap, waar men het zoo druk over heeft, zoo uitmaakte&#x200a;&#x2026; Hij heeft mij
een lesje willen geven.&#x201d;
</p>
<p>De twee jonge meisjes hadden elkaar in het nonnenklooster een eeuwige vriendschap
gezworen. Benedetta, die vijf jaar ouder was dan Celia, speelde een beetje moedertje
over haar.
</p>
<p>&#x201c;Ben je nu nog niet verstandig geworden? Denk je nog altijd aan dien jongen man?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Begin jij nu ook al mee te doen? Attilio bevalt me en ik wil hem hebben. Hem, versta
je, en geen ander! Ik wil hem hebben en ik zal hem hebben, omdat hij van mij houdt
en ik van hem&#x200a;&#x2026; Het is zoo eenvoudig mogelijk.&#x201d;
</p>
<p>Pierre keek haar verbaasd aan. Met haar zacht, jonkvrouwelijk gezicht was zij een
witte, gesloten lelie. Een voorhoofd en een neus, zoo rein als een bloem; een onschuldige
mond, welks lippen zich vastberaden over de witte tanden sloten; oogen, helder als
bronwater en zonder grond. Geen rilling liep over de als zijde zoo zachte wangen,
niet de minste onrust was in den naïeven blik te bespeuren. Dacht zij? Wist zij? Wie
zou het hebben kunnen zeggen? Zij was de maagd in al haar angstig makende verborgenheid.
</p>
<p>&#x201c;Kom, lieve kind,&#x201d; begon Benedetta weer, &#x201c;ga mijn treurige geschiedenis niet herhalen.
Het gaat nu eenmaal niet, paus en koning trouwen niet samen.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar,&#x201d; zeide Celia in alle kalmte, &#x201c;jij hieldt niet van Prada en ik wel van Attilio.
En leven is nu eenmaal liefhebben.&#x201d;
</p>
<p>Dit woord uit den mond van dit onschuldige kind trof Pierre zóó zeer, dat hij de tranen
in zijn oogen voelde komen. <span class="pagenum">[<a id="pb75" href="#pb75">75</a>]</span>De liefde, ja, dat was de oplossing van alle geschillen, de band tusschen de volkeren,
de vrede en de vreugde in de geheele wereld. Maar donna Serafina, die het gesprek
van de twee vriendinnen niet geheel scheen te vertrouwen, was opgestaan. Zij wierp
don Vigilio een blik toe, dien deze dadelijk scheen te begrijpen, want hij ging heel
zacht tegen Pierre zeggen, dat het tijd was om te gaan. Het sloeg elf uur, Celia vertrok
met haar tante. Blijkbaar wilde advocaat Morano, dat kardinaal Sarno en Nani nog even
bleven, om in den familiekring nog even te spreken over de een of andere moeilijkheid,
die zich ten opzichte van de echtscheiding voorgedaan had. Toen Benedetta Celia op
beide wangen gekust had, nam zij in den eersten salon hartelijk afscheid van Pierre:
</p>
<p>&#x201c;Morgenochtend zal ik den vicomte antwoorden en hem schrijven, hoe prettig we het
vinden u bij ons te hebben, en voor heel wat langer dan u zelf gelooft&#x200a;&#x2026; En vergeet
vooral niet morgenochtend om tien uur uw opwachting bij mijn oom, den kardinaal, te
maken.&#x201d;
</p>
<p>Toen boven op de derde verdieping Pierre en don Vigilio, ieder met een blaker, dien
een knecht hun gegeven had, in de hand, elkaar voor hun deuren goeden nacht zeiden,
kon de eerste zich niet weerhouden den ander een vraag te doen, die hem kwelde.
</p>
<p>&#x201c;Is die monsignor Nani een invloedrijk iemand?&#x201d;
</p>
<p>Don Vigilio schrok opnieuw. Hij maakte slechts een gebaar, waarbij hij zijn beide
armen uitbreidde, als wilde hij de wereld omarmen.
</p>
<p>&#x201c;U hebt hem vroeger reeds gekend, niet waar?&#x201d; vroeg hij zonder te antwoorden.
</p>
<p>&#x201c;Ik? Geen quaestie van!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Dan begrijp ik er niets van!&#x2026; Hij kent u heel goed. Ik heb hem verleden Maandag over
u hooren spreken in zulke termen, dat het mij toescheen alsof hij op de hoogte was
van de kleinste bijzonderheden van uw leven en van uw karakter.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ik heb zelfs zijn naam nooit hooren noemen.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Dan zal hij zeker naar u geïnformeerd hebben.&#x201d;
</p>
<p>Don Vigilio groette en ging zijn kamer binnen, terwijl Pierre, die tot zijn verbazing
de deur van zijn kamer open vond, er Victorine op haar rustige manier uit zag komen.
</p>
<p>&#x201c;O, mijnheer de abbé, ik heb mij persoonlijk willen overtuigen, dat er niets ontbrak.
U hebt uw kaars, u hebt suiker, water en lucifers&#x200a;&#x2026; Wat gebruikt u &#x2019;s ochtends? Koffie?
Neen? Alleen melk met een broodje. Goed! Om acht uur <span class="pagenum">[<a id="pb76" href="#pb76">76</a>]</span>zeker?&#x2026; En rust u nu maar eens goed uit! Ik heb de eerste nachten in dit oude paleis
een vreeselijken angst voor spoken gehad! Maar ik heb er nooit één gezien. Wanneer
je dood bent, dan ben je veel te blij, dat je het bent, en rust je lekker uit.&#x201d;
</p>
<p>Eindelijk was Pierre alleen. Hij was blij, dat hij uit de plooi kon komen, dat hij
kon ontsnappen aan het onbehaaglijk gevoel, dat die onbekende omgeving, die salon,
die menschen, welke zich in het rustige licht der lampen als spoken vermengden en
weer verdwenen, hem gaven. De spoken, dat zijn de oude dooden van vroeger, wier onrustige
zielen terugkwamen om lief te hebben en te lijden in het hart der levenden van thans.
Ondanks zijn lange dagrust had hij zich nooit zoo moe gevoeld, nooit zoo&#x2019;n behoefte
aan slaap; zijn hoofd was geheel verward, hij was bang niets begrepen te hebben. Toen
hij zich begon uit te kleeden, maakte de verwondering, dat hij hier was, dat hij hier
naar bed ging, zich opnieuw met zulk een heftigheid van hem meester, dat hij een oogenblik
meende een ander te zijn. Wat dachten al die menschen van zijn boek? Waarom had men
hem in dit kille huis laten komen, dat hem&#x2014;hij voelde het&#x2014;vijandig gezind was? Was
het om hem te helpen of om hem te overwinnen? En hij zag in het gele licht van den
salon niets meer dan donna Serafina en advocaat Morano, ieder aan een kant van den
haard, terwijl achter het hartstochtelijke en rustige hoofd van Benedetta, het glimlachende
gezicht van monsignor Nani met zijn listige oogen en zijn van ontembare energie getuigende
lippen verscheen.
</p>
<p>Hij ging liggen, maar stond al heel gauw weer op; hij had het benauwd, voelde zoo&#x2019;n
behoefte aan frissche, vrije lucht, dat hij het raam geheel openzette en eruit leunde.
Maar de nacht was inktzwart, de horizont lag in het duister gedompeld. De sterren
aan het firmament werden waarschijnlijk door nevels bedekt, het ondoorzichtige hemelgewelf
hing loodzwaar neer. De huizen van den tegenoverliggenden Trastevere sliepen reeds
lang; geen enkel raam was meer verlicht; slechts flikkerde in de verte een lantaarn
als een verloren ster. Vergeefs zocht hij den Janiculus. Alles ging in dit meer van
Niets onder, de vier-en-twintig eeuwen van Rome, de oude Palatinus, de moderne Quirinalis,
de reusachtige dom van de St. Pieter, die in de schaduwgolf van den hemel verdrongen
werd. En onder zich zag hij zelfs niet, hoorde hij zelfs niet den Tiber, de doode
rivier in de doode stad.
<span class="pagenum">[<a id="pb77" href="#pb77">77</a>]</span></p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e738" href="#xd29e738src">1</a></span> Een lang kleed.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e738src">&#x2191;</a></p>
</div>
</div>
</div>
<div id="ch3" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">DERDE HOOFDSTUK</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Den volgenden ochtend om kwart voor tienen ging Pierre naar de eerste verdieping van
het paleis, om zich aan te melden voor de <span class="corr" id="xd29e800" title="Bron: audientie">audiëntie</span> van kardinaal Boccanera. Vol moed was hij wakker geworden, vol naïeve geestdrift
van zijn geloof; niets was er meer overgebleven van zijn ongewone terneergeslagenheid
van den vorigen dag, van den twijfel, van den argwaan, die hem na de vermoeienis van
de reis bij het eerste contact met Rome hadden aangegrepen. Het weer was zoo mooi,
de hemel zoo helder, dat zijn hart weer vol hoop was gaan kloppen.
</p>
<p>De op het groote portaal uitkomende deur van de eerste antichambre stond wijd open.
De kardinaal, een der laatste kardinalen van het Romeinsche patriciaat, had, hoewel
hij de op de straat uitkomende, van ouderdom wegrottende gala-salons had gesloten,
den ontvangsalon van een zijner oud-ooms, die tegen het einde der achttiende eeuw
eveneens kardinaal geweest was, behouden. Het was een reeks van vier groote, zes meter
hooge vertrekken, die op het hellend, naar den Tiber loopend steegje uitzagen. De
zon, waaraan door de zwarte huizen aan den overkant de weg versperd werd, drong er
nooit in door. De inrichting met al haar pracht en praal, die de vroegere hoogwaardigheidsbekleeders
der Kerk ten toon spreidden, was intact gebleven. Maar hersteld of gerepareerd of
onderhouden was er niets. Het behang hing aan flarden, het stof vrat de meubelen op;
in de volkomen verwaarloozing voelde men den hautainen wensch den tijd tegen te houden.
</p>
<p>Toen Pierre het eerste vertrek, de antichambre der bedienden, binnenging, werd hij
door een lichte ontroering aangegrepen. Vroeger stonden daar voortdurend twee pauselijke
gendarmes in hun uniform te midden van een groote <span class="pagenum">[<a id="pb78" href="#pb78">78</a>]</span>schaar lakeien; thans echter verhoogde één enkele bediende door zijn spookachtige
aanwezigheid nog de melancholie van dit groote, half donkere vertrek. In het bijzonder
viel tegenover het raam een met rood gedrapeerd altaar op onder een eveneens rooden
baldakijn met het wapen der Boccanera&#x2019;s, den gevleugelden, vlammenspuwenden draak
en het devies: <i>Bocca nera, Alma rossa</i>. Ook de roode kardinaalshoed van den oud-oom, de oude, groote, voor plechtige gelegenheden
bestemde hoed, bevond zich hier, evenals de twee kussens van roode zijde en de twee
aan den muur hangende parasols, die vroeger bij iederen uitgang in de karos werden
medegenomen. In de volkomen stilte meende men het zachte leven van de maden te hooren,
die sedert een eeuw aan dat geheele doode verleden knaagden, dat door één streek van
een plumeau in stof gevallen zou zijn.
</p>
<p>De tweede antichambre, waarin vroeger de secretaris zijn verblijf hield, was leeg;
Pierre vond don Vigilio eerst in de derde, de eere-antichambre. Daar het personeel
tot het strikt noodzakelijke beperkt was, gaf de kardinaal er de voorkeur aan zijn
secretaris vlak bij de hand te hebben, dicht bij de deur van de voormalige troonzaal,
waarin hij audiënties verleende. Don Vigilio, zoo mager, zoo geel, zoo rillend van
koorts, zat daar als verloren aan een heel klein, armoedig, zwart, met paperassen
beladen tafeltje. Verdiept in een dossier, keek hij op, herkende den bezoeker en zeide
op fluisterenden toon, zoodat het in de stilte als een gemompel klonk:
</p>
<p>&#x201c;Zijne Eminentie is bezig&#x200a;&#x2026; Wees zoo goed te wachten.&#x201d;
</p>
<p>Dan verdiepte hij zich weer in zijn lectuur, blijkbaar om iedere poging tot een gesprek
af te snijden.
</p>
<p>Pierre, die niet durfde gaan zitten, keek het vertrek rond. Het verkeerde misschien
in een nog meer vervallen toestand dan de twee andere met zijn door ouderdom versleten
behang van groen damast, dat denken deed aan verkleurd mos op oude boomen. Maar het
plafond was nog prachtig, een schitterende decoratie, een fries met geschilderde en
vergulde versieringen, die een Triomf van Amphitrite, een fresco van een van Raffaël&#x2019;s
leerlingen, omgaven. Volgens oud gebruik lag in dit vertrek de kardinaalshoed op een
wandtafeltje aan den voet van een groot crucifix van ebbenhout en ivoor.
</p>
<p>Toen Pierre wat aan het <span class="corr" id="xd29e816" title="Bron: half-donker">halfdonker</span> gewend geraakt was, werd zijn aandacht plotseling getrokken door een kort geleden
geschilderd levensgroot portret van den kardinaal. Hij <span class="pagenum">[<a id="pb79" href="#pb79">79</a>]</span>was er afgebeeld in groot gala, de soutane van rood moiré, het kanten koorhemd, de
kappa koninklijk om de schouders geworpen. En deze grijsaard van zeventig jaar had
in dat kerkelijke gewaad zijn trotsche, vorstelijke houding bewaard: hij was geheel
geschoren, zijn grijs haar was nog zóó dik, dat het in zware lokken om zijn schouders
golfde. Het was het majestueuze gezicht der Boccanera&#x2019;s&#x2014;de krachtige neus, de groote
mond met de dunne lippen, het lange, diepgerimpelde gezicht. Vooral de oogen van zijn
geslacht verhelderden het bleeke gezicht&#x2014;bruine, vurige oogen onder de dikke, nog
zwarte wenkbrauwen. Wanneer zijn hoofd met een lauwerkrans omgeven geweest was, zou
men hem voor een Romeinsch keizer gehouden hebben; hij was verheven en gebiedend,
alsof het bloed van Augustus in zijn aderen klopte.
</p>
<p>Pierre kende zijn geschiedenis, en zijn portret riep hem die weer voor den geest.
Opgevoed in het adellijke College, had Pio Boccanera slechts éénmaal Rome verlaten,
toen hij nog maar heel jong en pas diaken was, om als pauselijk gezant een kardinaalshoed
naar Parijs te brengen. Daarna had zijn kerkelijke carrière zich zeer geleidelijk
ontwikkeld; de eere-ambten vielen hem als op natuurlijke wijze ten deel, zooals trouwens
in verband met zijn voorname afkomst te verwachten was. Hij werd door Pius IX persoonlijk
gewijd, later tot canonicus aan de Vaticaansche Basilica en tot geheim kamerheer,
na de Italiaansche occupatie tot majordomo en eindelijk in 1874 tot kardinaal benoemd.
Sedert vier jaar was hij kardinaal-voorzitter van de apostolische kamer, en men vertelde,
dat Leo XIII hem voor dit ambt uitverkoren had, zooals Pius IX hem zelf vroeger daartoe
uitverkoren had, om hem van de opvolging op den pauselijken troon uit te sluiten,
want, al was het conclave bij zijn keuze afgeweken van de traditie, volgens welke
de kardinaal-voorzitter niet tot paus gekozen kon worden, voor een nieuwe inbreuk
daarop zou het waarschijnlijk toch terugschrikken.
</p>
<p>Ook vertelde men, dat, evenals onder de vroegere regeering, de heimelijke strijd tusschen
den paus en den kardinaal-voorzitter voortgezet werd; deze laatste veroordeelde de
politiek van den Heiligen Stoel, was in alles van precies tegenovergestelde meening
en wachtte in de feitelijke onbeduidendheid van zijn ambt op den dood van den paus,
die hem tot aan de keuze van den nieuwen paus de interimaire macht zou geven, de plicht
om het conclave bijeen te roepen <span class="pagenum">[<a id="pb80" href="#pb80">80</a>]</span>en over den goeden tijdelijken gang van zaken der Kerk te waken. Lag het eerzuchtige
verlangen naar het pausschap, de droom, om het avontuur van kardinaal Pecci, die kardinaal-voorzitter
en toch paus was, te herhalen, achter dit hooge, strenge voorhoofd, in de vlam zelf
van die donkere oogen. Zijn Romeinsche prinsentrots kende niets dan Rome; hij stelde
er bijna een eer in niets van de moderne wereld te weten. Overigens was hij zeer vroom,
streng godsdienstig, onwankelbaar in zijn geloof, niet in staat den geringsten twijfel
te koesteren.
</p>
<p>Maar een fluisteren rukte Pierre uit zijn overpeinzingen. Don Vigilio vroeg hem te
gaan zitten.
</p>
<p>&#x201c;Het zal misschien een tijdje duren; neemt u zoo lang een tabouret.&#x201d;
</p>
<p>En hij begon een groot, geelachtig vel papier met een fijn schrift te beschrijven,
terwijl Pierre machinaal op een der eikenhouten tabouretjes, die in een rij langs
den muur tegenover het portret stonden, plaats nam. Hij viel weer in zijn overpeinzingen
terug en meende om zich heen de vorstelijke pracht der vroegere kardinalen te zien
herleven en schitteren<span class="corr" id="xd29e831" title="Niet in bron">.</span> In de eerste plaats gaf de kardinaal op den dag, dat hij benoemd werd, groote feesten,
volksvermaken, waarvan er sommige thans nog door hun pracht en praal bekend zijn.
Gedurende drie dagen blijven de deuren der ontvangsalons wijd openstaan; iedereen,
die wilde, mocht binnenkomen, van zaal tot zaal riepen de deurwachters elkaar de namen
toe&#x2014;namen van patriciërs, van gezeten burgers, van het gewone volk, in het kort geheel
Rome, dat de kardinaal met de welwillendheid van een souverein ontving, zooals een
koning zijn onderdanen.
</p>
<p>Vervolgens werd een geheele koninklijke hofhouding georganiseerd, sommige kardinalen
brachten vroeger meer dan vijfhonderd personen met zich mede, hadden een huishouding,
die zestien bureaux telde, leefden te midden van een waar Hof. Zelfs in lateren tijd,
toen het leven reeds veel eenvoudiger geworden was, had een kardinaal, als hij van
vorstelijken bloede was, het recht op een galastoet van vier met zwarte paarden bespannen
rijtuigen. Vier knechts, in de livrei van zijn kleuren, gingen hem vooraf en droegen
den hoed, de kussens en de parasols. Bovendien was hij vergezeld van zijn secretaris
in een violetzijden mantel, van den sleepdrager in zijn croccia, een soort gewatteerde
jas van violette wol met zijden revers, en van den gentiluomo in de <span class="pagenum">[<a id="pb81" href="#pb81">81</a>]</span>kleederdracht van Henri II, die den kardinaalshoed in zijn gehandschoende handen droeg.
</p>
<p>Hoewel reeds verminderd, omvatte de huishouding nog den auditor, die met het werk
der congregatie belast was, den secretaris, die zich alleen met de correspondentie
bezig hield, den kamerheer, die de bezoekers aandiende, den gentiluomo, die den kardinaalshoed
droeg, den sleepdrager, den kapelaan, den hofmeester, den kamerdienaar, ongerekend
de schaar ondergeschikt personeel, koks, koetsiers en stalknechten, een geheele bevolking,
waarvan de reusachtige paleizen gonsden. En met deze bevolking vulde Pierre in zijn
gedachte de drie groote antichambres van de troonzaal; deze vloed van lakeien in blauwe
livrei met tressen in de kleuren van het wapen, die wereld van abbé&#x2019;s en prelaten
in zijden mantels herleefde weer voor hem, bracht weer een hartstochtelijk en schitterend
leven onder de hooge, ledige plafonds, in het <span class="corr" id="xd29e839" title="Bron: half-donker">halfdonker</span>, dat zij met hun weder opgestane pracht lichter maakten.
</p>
<p>Maar thans, vooral na den intocht der Italianen in Rome, waren bijna alle groote vermogens
van den Italiaanschen adel en de pracht en de praal van de hoogwaardigheidsbekleeders
der Kerk verdwenen. Het ten gronde gerichte patriciaat onttrok zich aan de geestelijke
ambten, die slecht betaald werden en slechts weinig roem meer gaven; het liet die
over aan de eerzucht der kleine burgerij. Kardinaal Boccanera, de laatste met het
purper bekleede prins van ouden adel, had niet meer dan ongeveer dertig duizend francs,
om zijn rang op te houden&#x2014;de twee-en-twintig duizend francs van zijn salaris, vermeerderd
met wat enkele andere functies nog opbrachten; en nooit zou hij daarmede alle kosten
hebben kunnen bestrijden, indien donna Serafina hem niet geholpen had met de kruimpjes
van het vaderlijk erfdeel, waarvan hij vroeger ten gunste van zijn beide zusters en
zijn broeder afstand gedaan had. Donna Serafina en Benedetta hielden beiden haar eigen
huishouden, hadden haar eigen personeel en droegen de kosten van haar persoonlijke
uitgaven.
</p>
<p>De kardinaal had alleen zijn neef Dario bij zich en gaf nooit een diner of een receptie.
Zijn grootste uitgave was zijn eenig rijtuig, de zware karos met twee paarden, die
het ceremonieel hem oplegde, want een kardinaal kan in Rome niet te voet gaan. Zijn
koetsier, een oude knecht, spaarde hem ook nog een stalknecht uit, daar hij er beslist
op stond alleen voor de karos en de twee paarden te zorgen, die, <span class="pagenum">[<a id="pb82" href="#pb82">82</a>]</span>evenals hij, in de familie oud geworden waren. Verder waren er twee lakeien, vader
en zoon, van wie de laatste in het paleis geboren was. De vrouw van den kok hielp
in de keuken mede. Maar de inkrimping betrof voornamelijk de eere-antichambre en de
eerste antichambre, het vroeger zoo schitterende en talrijke personeel bepaalde zich
thans tot twee priesters, don Vigilio, den secretaris, die tegelijk auditor en majordomo
was, en abbé Paparelli, den sleepdrager, die tevens als kapelaan en kamerheer fungeerde.
Waar vroeger een schaar van bezoldigd personeel rondgeloopen en de zalen met hun schittering
vervuld had, daar zag men thans slechts die twee zwarte soutanes geruischloos rondsluipen,
twee bescheiden schimmen, die in de diepe duisternis der doode vertrekken verloren
gingen.
</p>
<p>Hoe begrijpelijk kwam Pierre thans de hooghartige zorgeloosheid van den kardinaal
voor, die den tijd zijn werk van verwoesting liet volbrengen in dit paleis zijner
voorvaderen, waaraan hij het glorierijke leven van vroeger niet teruggeven kon. Gebouwd
voor den hofstaat van een vorst uit de zestiende eeuw, viel thans het huis, verlaten
en donker, in op het hoofd van zijn laatsten meester, die niet genoeg personeel meer
had om het te vullen, die niet geweten zou hebben, waar hij het geld had moeten vinden
voor de voor de reparatie benoodigde kalk. Waarom zou men dus niet, nu de moderne
wereld zich vijandig toonde, nu de religie geen koningin meer was, nu de maatschappij
veranderd was en men, te midden van den haat en de onverschilligheid der nieuwe generaties,
het onbekende tegemoet ging, waarom zou men nu niet de oude wereld met haar onzinnigen
trots op haar eeuwenouden roem, in stof laten vallen? Slechts helden stierven staande,
zonder iets van het verleden prijs te geven, tot aan hun laatsten ademtocht trouw
aan hetzelfde geloof, zonder iets anders te bezitten dan den smartelijken moed om
den langzamen doodsstrijd van hun God aan te zien. En in het majestueuse portret van
den kardinaal, op zijn bleek, zoo trotsch, zoo wanhopig-dapper gelaat was de hardnekkige
wil te lezen liever onder de puinhoopen van het oude, sociale gebouw begraven te worden
dan er één steen aan te veranderen.
</p>
<p>Het ritselen van heimelijke voetstappen, zacht muizengetrippel, deed den priester
uit zijn gepeins opschrikken en omkijken. In het behang was een deur opengegaan en
tot zijn verbazing zag hij een gezetten en korten, ongeveer <span class="pagenum">[<a id="pb83" href="#pb83">83</a>]</span>veertigjarigen abbé voor zich staan; men zou hem voor een oude in het zwart gekleede
jongejuffrouw hebben kunnen aanzien, heel oud reeds, zoo was zijn slap gezicht met
rimpels doorgroefd. Het was abbé Paparelli, de sleepdrager, de kamerheer, die in deze
laatste functie de bezoekers moest aandienen. Toen hij den jongen priester zag, wilde
hij hem zijn naam vragen, maar don Vigilio kwam tusschenbeide, om hem op de hoogte
te brengen.
</p>
<p>&#x201c;O, ja, prachtig! Mijnheer de abbé Froment, wien het Zijne Eminentie behaagt een audiëntie
te verleenen&#x200a;&#x2026; Wees zoo goed te wachten, wees zoo goed te wachten!&#x201d;
</p>
<p>En met zijn glijdenden, onhoorbaren stap ging hij weer terug naar de tweede antichambre,
waar hij zich gewoonlijk ophield.
</p>
<p>Pierre beviel dit door het <span class="corr" id="xd29e857" title="Bron: caelibaat">celibaat</span> verbleekte, door al te harde godsdienstige oefeningen verwoeste, oude vromebesjesgezicht
niet; en daar don Vigilio, wiens hoofd moe was en wiens handen van koorts brandden,
niet weer aan het werk gegaan was, waagde hij het hem het een en ander te vragen.
O, abbé Paparelli! Een buitengewoon geloovig man, die alleen uit eenvoud en deemoed
op zijn bescheiden post bij Zijne Eminentie bleef. Trouwens het behaagde dezen hem
daarvoor te beloonen, daar hij zich een enkele maal verwaardigde naar zijn adviezen
te luisteren. Bij die woorden lag er in de vurige oogen van don Vigilio een heimelijke
ironie, een nog bedekte woede. Hij bleef Pierre aankijken; zijn gelaat kalmeerde zich
wat; de zichtbare rechtschapenheid van dezen vreemdeling, die blijkbaar tot geen partij
behoorde, stelde hem gerust. Hij liet dan ook zijn gewoon, ziekelijk wantrouwen varen,
ja vergat zich zelfs zoozeer, dat hij een oogenblik bleef praten.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ja, er is soms veel en dikwijls moeilijk werk&#x200a;&#x2026; Zijne Eminentie heeft zitting
in verscheidene congregaties: de Inquisitie-, de Index-, de Riten- en de Consistoriecongregatie.
En al die dossiers gaan door mijn handen. Ik moet iedere zaak bestudeeren en een rapport
daarover samenstellen, om alles voor hem in orde te maken&#x200a;&#x2026; En bovendien heb ik voor
de geheele correspondentie te zorgen. Gelukkig is Zijne Eminentie een heilige, die
noch voor de eene, noch voor de andere partij intrigeert, zoodat we wat afgezonderd
kunnen leven.&#x201d;
</p>
<p>Pierre interesseerde zich zeer voor die intieme bijzonderheden uit het leven van een
Kerkvorst, dat dikwijls zoo verborgen <span class="pagenum">[<a id="pb84" href="#pb84">84</a>]</span>is en door de legende misvormd wordt. Hij wist, dat de kardinaal, winter en zomer,
om zes uur opstond. Hij las de mis in zijn kapel, een klein vertrek met een altaar
van beschilderd hout, dat nooit iemand betrad. Verder bestonden zijn particuliere
appartementen slechts uit een slaapkamer, een eetkamer en een studeerkamer, alle drie
bescheiden, eenvoudige vertrekken, die men door middel van beschotten uit een grooten
salon gemaakt had. Hij leefde er zeer teruggetrokken, zonder eenige luxe, als een
matig en arm man. Om acht uur ontbeet hij met een glas koude melk. Vervolgens begaf
hij zich op de zittingsdagen naar de congregaties, waar hij lid van was, of wel bleef
hij thuis, om <span class="corr" id="xd29e865" title="Bron: audientie">audiëntie</span> te verleenen.
</p>
<p>Hij dineerde om één uur, dan volgde tot vier, in den zomer zelfs tot vijf uur, de
siësta, de Romeinsche siësta, het heilige oogenblik, waarin geen bediende het gewaagd
zou hebben zelfs maar op de deur te kloppen. Daarna maakte hij op mooie dagen een
wandelrit in den omtrek van de oude Via Appia, waarvan hij bij het luiden van het
Angelus terug kwam. Na van zeven tot negen uur ontvangen te hebben, soupeerde hij,
trok zich in zijn kamer terug en vertoonde zich niet meer; hij werkte alleen of begaf
zich ter ruste. De kardinalen begaven zich twee of drie maal per maand op vaste dagen
naar het <span class="corr" id="xd29e870" title="Bron: Vatikaan">Vaticaan</span>, om dienst te doen. Doch nu in bijna een jaar al was den kardinaal-voorzitter geen
particuliere <span class="corr" id="xd29e873" title="Bron: audientie">audiëntie</span> verleend, wat een teeken van ongenade, een bewijs van oorlog was, waarover in de
zwarte kringen zacht en voorzichtig gesproken werd.
</p>
<p>&#x201c;Zijne Eminentie is wat stroef,&#x201d; ging don Vigilio, die blij was zich eens te kunnen
uiten, zacht voort: &#x201c;maar u moet hem zien glimlachen, wanneer zijn nicht, de contessina,
die hij aanbidt, hem komt omhelzen&#x200a;&#x2026; Wanneer u goed ontvangen wordt, dan hebt u dat
alleen aan de contessina te danken.&#x201d;
</p>
<p>Op dat oogenblik werd hij in de rede gevallen. Uit de tweede antichambre kwam een
geroezemoes van stemmen. Hij stond vlug op en maakte een diepe buiging, toen hij een
dikken man in een zwarte soutane met een rooden gordel, en een zwarten hoed met roode
en gouden troedels op, binnen zag komen, dien abbé Paparelli met tal van nederige
buigingen begeleidde. Hij had Pierre een teeken gegeven eveneens op te staan en vond
nog juist tijd, om hem in te fluisteren:
</p>
<p>&#x201c;Kardinaal Sanguinetti, de praefect van de Indexcongregatie.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb85" href="#pb85">85</a>]</span></p>
<p>Abbé Paparelli putte zich uit in dienstvaardigheid en herhaalde telkens weer met een
vroom-tevreden gebaar:
</p>
<p>&#x201c;Uwe Eminentie wordt verwacht. Ik heb order Uwe Eminentie dadelijk binnen te brengen&#x200a;&#x2026;
Zijne Eminentie, de groot-penitentiarius is er reeds!&#x201d;
</p>
<p>Sanguinetti, een man met een harde stem en een dreunenden stap, kreeg plotseling een
aanval van vertrouwelijkheid.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ja, ik ben ook zoo opgehouden; al die menschen waren zoo lastig. Je kan nooit
doen wat je wilt. Enfin, ik ben er nu!&#x201d;
</p>
<p>Het was een man van zestig jaar, ineengedrongen en dik, met een rond, opgeblazen gezicht,
een grooten neus, dikke lippen, altijd even onrustige oogen. Vooral echter viel hij
op door zijn jeugdig, bijna stormachtig-jong uiterlijk, zijn nog bruine haren, waarin
nauwelijks een grijs haartje te ontdekken viel en die in dikke lokken om zijn slapen
vielen. Hij was geboren te Viterbo, en had op het seminarie van die stad gestudeerd,
alvorens zijn studiën aan de Gregoriaansche universiteit te Rome te gaan voltooien.
Zijn geestelijke staat van dienst bewees voldoende zijn vlugge opklimming, zijn soepelen
geest: eerst was hij secretaris van de nuntiatuur te Lissabon, daarna titulair-bisschop
van Thebe geweest en had men hem een moeilijke zending naar Brazilië opgedragen.
</p>
<p>Na zijn terugkeer werd hij nuntius te Brussel, vervolgens te Weenen en eindelijk kardinaal,
ongerekend nog, dat hij het in de nabijheid van Rome gelegen bisdom van Frascati gekregen
had. Zeer ervaren in allerlei zaken, daar hij geheel Europa afgereisd had, had hij
alleen zijn eerzucht tegen zich, die hij te veel blijken liet, en de intriges, die
hij steeds spon. Het heette thans, dat hij onverzoenlijk was en van Italië de overgave
van Rome eischte, hoewel hij vroeger toenadering getoond had tot het Quirinaal. In
zijn vurigen hartstocht om paus te worden, veranderde hij ieder oogenblik van meening,
gaf hij zich eindelooze moeite, om menschen voor zich te winnen, die hij dan later
weer losliet. Reeds tweemaal had hij onaangenaamheden gehad met Leo XIII, maar had
het ten slotte politiek geoordeeld zich te onderwerpen. De waarheid was, dat hij,
de bijna erkende candidaat naar het pausschap, zich uitputte in zijn voortdurende
krachtinspanning, door zich met te veel dingen en te veel menschen te bemoeien.
</p>
<p>Maar Pierre had in hem slechts den praefect der Indexcongregatie gezien; slechts één
gedachte hield hem bezig, n.l. dat deze man over het lot van zijn boek zou beschikken.
<span class="pagenum">[<a id="pb86" href="#pb86">86</a>]</span>Hij kon zich dan ook, toen de kardinaal verdwenen en abbé Paparelli teruggekeerd was
in de tweede antichambre, niet weerhouden te zeggen:
</p>
<p>&#x201c;Zijn Hunne Eminenties de <span class="corr" id="xd29e894" title="Bron: kardinaals">kardinaal</span> Sanguinetti en kardinaal Boccanera erg bevriend?&#x201d;
</p>
<p>Een glimlach kwam om de lippen van den secretaris spelen, terwijl in zijn oogen een
ironie flikkerde, die hij nu niet meer verbergen kon.
</p>
<p>&#x201c;Zeer bevriend? Neen, neen!&#x2026; Zij bezoeken elkaar, wanneer het niet anders kan!&#x201d;
</p>
<p>En hij legde uit, dat men eerbied toonde voor de hooge geboorte van kardinaal Boccanera,
zoodat men zich gaarne vereenigde bij hem, wanneer een ernstige zaak, zooals dien
dag, een samenkomst buiten de gewone zittingen noodzakelijk maakte. Kardinaal Sanguinetti
was de zoon van een geneesheer te Viterbo.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, Hunne Eminenties zijn in het geheel niet bevriend&#x200a;&#x2026; Wanneer men niet
dezelfde denkbeelden en hetzelfde karakter heeft, dan gaat dat zoo makkelijk niet.
En vooral als daar nog bijkomt, dat men elkaar in den weg staat.&#x201d;
</p>
<p>Hij had het zachter, als tot zichzelf gezegd. Trouwens Pierre, die geheel met zichzelf
bezig was, hoorde het nauwlijks.
</p>
<p>&#x201c;Komen zij misschien voor de een of andere Index-aangelegenheid bij elkaar?&#x201d; vroeg
hij.
</p>
<p>Don Vigilio moest weten waarom er vergaderd werd. Maar hij vergenoegde zich met te
antwoorden, dat voor een zaak van den Index de bijeenkomst gehouden zou zijn bij den
praefect der <span class="corr" id="xd29e905" title="Bron: congregratie">congregatie</span>. In zijn ongeduld kon Pierre zich niet weerhouden een directe vraag te stellen.
</p>
<p>&#x201c;U kent mijn aangelegenheid&#x2014;de zaak van mijn boek&#x2014;niet waar? Daar Zijne Eminentie
deel uitmaakt van de congregatie en de dossiers door uw handen gaan, zoudt u mij misschien
een nuttige inlichting kunnen geven. Ik weet er niets van en ik zou zoo gaarne wat
willen weten!&#x201d;
</p>
<p>Onmiddellijk werd don Vigilio weer door zijne angstige ongerustheid aangegrepen.
</p>
<p>&#x201c;Ik verzeker u, dat er nog geen stuk door mijn handen gegaan is. Ik weet er absoluut
niets van.&#x201d;
</p>
<p>Toen Pierre wilde aandringen, gaf hij hem een teeken te zwijgen en begon weer te schrijven,
terwijl hij telkens heimlijk een blik in de tweede antichambre wierp, ongetwijfeld
<span class="pagenum">[<a id="pb87" href="#pb87">87</a>]</span>bang, dat abbé Paparelli luisterde. Blijkbaar had hij reeds veel te veel gezegd. En
hij maakte zich weer klein aan zijn tafeltje, verdween als het ware geheel in zijn
donker hoekje.
</p>
<p>Pierre viel nu weer in zijn gepeins terug; weer maakte al dat onbekende, de oude,
ingeslapen triestheid, die hem omgaf, zich geheel van hem meester. Eindeloos verliep
de eene minuut na de andere, het was bijna elf uur. Het opengaan van een deur, het
geluid van stemmen maakte hem weer wakker. Hij boog eerbiedig voor kardinaal Sanguinetti,
die weg ging met een anderen, zeer mageren en langen kardinaal met een grauw, lang
asketengezicht. Maar geen van beiden scheen zelfs dien eenvoudigen, vreemden priester,
die zoo voor hen boog, op te merken. Zij spraken luid en vertrouwelijk met elkaar.
</p>
<p>&#x201c;Ja, de wind gaat liggen, het is warmer dan gisteren.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;We zullen morgen zeker een sirocco krijgen.&#x201d;
</p>
<p>Plechtig viel de stilte weer in het groote, donkere vertrek terug. Don Vigilio schreef
nog altijd, zonder dat men het gekras van zijn pen op het harde, geelachtige papier
hoorde. Het zachte tingelen van een gebarsten belletje weerklonk. Abbé Paparelli kwam
uit de tweede antichambre toegesneld, verdween een oogenblik in de troonzaal en kwam
dan terug, om Pierre met een handgebaar te roepen.
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer de abbé Pierre Froment,&#x201d; diende hij met zachte stem aan.
</p>
<p>Ook deze groote zaal was een ruïne. Onder het prachtige plafond van gebeeldhouwd en
geschilderd hout hing het roode behang, geheel van brocaat met groote palmen, in flarden.
Op sommige plaatsen was het als bijgewerkt, maar door het lange gebruik vlamde het
donkere purperrood der zijde, dat vroeger zoo schitterend geweest was, met bleeke
tinten. Het merkwaardige van het vertrek was de oude troon, de fauteuil van rood fluweel,
waarin vroeger de Paus, wanneer hij een bezoek bracht aan den kardinaal, plaats nam.
Een baldakijn, ook van rood fluweel, stond erover heen, waaronder eveneens het portret
van den regeerenden paus hing. Volgens het voorschrift stond de fauteuil naar den
muur toe gekeerd, ten teeken, dat niemand er op mocht gaan zitten. Verder waren er
in het groote vertrek slechte canapés, fauteuils, stoelen en een prachtige Louis XIV-tafel
van verguld hout met een mozaïekblad, voorstellend de ontvoering van Europa.
<span class="pagenum">[<a id="pb88" href="#pb88">88</a>]</span></p>
<p>Maar Pierre zag in den beginne niets dan kardinaal Boccanera, die bij een andere tafel,
welke hij als bureau gebruikte, stond. In zijn eenvoudige zwarte soutane met roode
zoomen en knoopen, scheen hij hem nog grooter en trotscher toe dan op het portret
in zijn gala-kostuum. Het was wel hetzelfde grijze haar, hetzelfde lange gezicht met
de diepe rimpels, den grooten neus en de dunne lippen; het waren dezelfde vurige oogen,
die het bleeke gezicht onder de dichte, zwart gebleven wenkbrauwen verhelderden. Maar
het portret gaf niet het van deze hooge gestalte uitgaande verheven en rustige geloof
weer, de vaste overtuiging te weten waar de waarheid lag, den onwankelbaren wil zich
daar eeuwig aan te houden.
</p>
<p>Boccanera bewoog zich niet, toen hij met zijn donkeren blik den bezoeker naar zich
toe zag komen; de priester, die het ceremonieel goed kende, knielde neer en kuste
den grooten smaragd, dien de kardinaal aan zijn vinger droeg. Maar bijna onmiddellijk
richtte de kardinaal zich op.
</p>
<p>&#x201c;Wees welkom bij ons, mijn lieve zoon&#x200a;&#x2026; Mijn nicht heeft mij met zooveel sympathie
over u gesproken, dat ik mij gelukkig voel u te ontvangen&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Hij was bij de tafel gaan zitten, zonder Pierre te vragen ook plaats te nemen; hij
bleef hem aankijken, terwijl hij op langzamen, zeer beleefden toon verder sprak.
</p>
<p>&#x201c;U is gisterenochtend gearriveerd, niet waar? En zeker heel moe?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Uwe Eminentie is te vriendelijk&#x200a;&#x2026; Ja, ik was gebroken, zoowel van emotie als van
vermoeienis. Deze reis is voor mij van zooveel beteekenis.&#x201d;
</p>
<p>De kardinaal scheen niet dadelijk op die ernstige quaestie in te willen gaan.
</p>
<p>&#x201c;Zeker, dat begrijp ik. En bovendien is het een lange reis van Parijs naar Rome. Tegenwoordig
gaat het vrij snel, maar vroeger was het een eindelooze reis!&#x201d;
</p>
<p>Hij begon langzamer te spreken.
</p>
<p>&#x201c;Ik ben éénmaal in Parijs geweest, o, al heel lang geleden, vijftig jaar bijna al,
en ik ben er geen week gebleven&#x200a;&#x2026; Een groote, mooie stad, ja zeker! Veel menschen
in de straten, zeer goed opgevoede menschen, een volk, dat wonderbare dingen gedaan
heeft. Men mag het zelfs in dezen droevigen tegenwoordigen tijd niet vergeten, Frankrijk
is de oudste dochter der Kerk geweest&#x200a;&#x2026; Na die eenige reis heb ik Rome nooit meer
verlaten!&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb89" href="#pb89">89</a>]</span></p>
<p>Met een gebaar van kalme minachting voltooide hij zijn gedachte. Waarom reizen te
ondernemen naar het land van twijfel en rebellie? Was Rome niet voldoende, Rome, dat
de wereld beheerschte, de eeuwige stad, die eens, wanneer de tijden in vervulling
zouden gaan, weer de hoofdstad der wereld zou worden?
</p>
<p>Pierre, die zwijgen bleef, riep zich den gewelddadigen, strijdlustigen prins weer
voor den geest, die er thans toe genoodzaakt was deze eenvoudige soutane te dragen;
hij vond hem mooi in zijn trotsche overtuiging, dat Rome aan zichzelf genoeg had.
Maar deze koppige onwetendheid, deze eigenzinnigheid, om andere naties slechts als
vazallen te beschouwen, maakten hem ongerust, toen hij weer dacht aan het motief,
dat hem hier bracht. Daar er een stilzwijgen ontstaan was, meende Pierre met een paar
eerbiedig-huldigende woorden op het onderwerp te moeten terugkomen.
</p>
<p>&#x201c;Alvorens verdere stappen te doen, heb ik mijn hulde aan de voeten van Uwe Eminentie
willen leggen, want Uwe Eminentie is mijn eenige hoop, en ik smeek Uwe Eminentie mij
wel te willen raden en leiden.&#x201d;
</p>
<p>Met een handbeweging noodigde Boccanera hem uit op een stoel tegenover hem te gaan
zitten.
</p>
<p>&#x201c;Zeker, mijn lieve zoon, ik weiger volstrekt niet u met mijn raad ter zijde te staan.
Ik ben dat verschuldigd aan alle Christenen, die het goede willen. Maar ge zoudt verkeerd
doen op mijn invloed te rekenen: die beteekent niets. Ik leef volkomen afgezonderd,
ik kan en ik wil niets vragen&#x200a;&#x2026; Maar dat belet ons niet wat te praten.&#x201d;
</p>
<p>Hij ging zonder eenigen omweg op de quaestie in. Zijn onafhankelijke, moedige geest
schrikte voor de verantwoordelijkheid niet terug.
</p>
<p>&#x201c;Ge hebt een boek geschreven, niet waar? <i>Het nieuwe Rome</i>, als ik mij goed herinner; en ge zijt hierheen gekomen om dit boek, dat men bij de
<span class="corr" id="xd29e948" title="Bron: Index-congregatie">Indexcongregatie</span> aangegeven heeft, te verdedigen&#x200a;&#x2026; Ik heb het nog niet gelezen. Ge begrijpt, ik kan
niet alles lezen. Ik lees alleen de boeken, die de congregatie, waarvan ik sedert
verleden jaar deel uitmaak, mij zendt; en dikwijls stel ik mij zelfs tevreden met
het rapport, dat mijn secretaris voor mij opstelt&#x200a;&#x2026; Maar mijn nicht Benedetta heeft
uw boek gelezen en mij gezegd, dat het niet oninteressant is. Eerst was zij er een
beetje verbaasd over geweest, maar later heeft het haar zeer geroerd&#x200a;&#x2026; Ik beloof u
dus, dat ik het door zal lezen en de <span class="pagenum">[<a id="pb90" href="#pb90">90</a>]</span>geïncrimineerde passages met groote zorg bestudeeren zal.&#x201d;
</p>
<p>Pierre greep de gelegenheid aan, om zijn zaak te verdedigen. Hij meende, dat het maar
het beste zou zijn zijn aanbevelingen uit Parijs mede te deelen.
</p>
<p>&#x201c;Uwe Eminentie zal begrijpen hoe verbaasd ik was, toen ik hoorde, dat mijn boek vervolgd
werd. Mijnheer de vicomte de la Choue, die mij welwillend gezind is, zegt steeds weer,
dat een dergelijk werk voor den Heiligen Stoel even veel waard is als het beste leger.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O, de la Choue, de la Choue,&#x201d; herhaalde de kardinaal welwillend-spottend; &#x201c;ik weet
heel goed, dat de la Choue denkt een goed Katholiek te zijn&#x200a;&#x2026; Hij is nog eenigszins
aan ons geparenteerd, zooals u niet onbekend zal zijn. Wanneer hij hier in het paleis
logeert, dan ontvang ik hem heel graag, op voorwaarde echter, dat over bepaalde onderwerpen,
waarover we het toch nooit eens zouden worden, niet gesproken wordt. Maar per slot
van rekening is het Katholicisme van dien voortreffelijken en goeden de la Choue met
zijn corporaties, zijn werkliedenvereenigingen, zijn gezuiverde democratie en zijn
vaag socialisme niets anders dan litteratuur.&#x201d;
</p>
<p>Het woord trof Pierre onaangenaam, want hij voelde in de woorden van den kardinaal
zeer duidelijk de minachtende ironie, die ook op hemzelf sloeg. Hij haastte zich dan
ook zijn anderen repondant<a class="noteref" id="xd29e958src" href="#xd29e958">1</a>, dien hij voor een onaantastbare autoriteit hield, te noemen.
</p>
<p>&#x201c;Zijne Eminentie kardinaal Bergerot is wel zoo goed geweest zijn volkomen goedkeuring
aan mijn boek te hechten.&#x201d;
</p>
<p>Plotseling veranderde het gezicht van Boccanera heelemaal. Het was niet meer de spottende
blaam, het medelijden, dat de ondoordachte en van te voren tot mislukking gedoemde
daad van een kind te voorschijn roept. Een vlam van woede lichtte op in zijn donkere
oogen; zijn gezicht werd hard van strijdlust.
</p>
<p>&#x201c;Zeker,&#x201d; zeide hij langzaam; &#x201c;kardinaal Bergerot heeft in Frankrijk den naam heel
vroom te zijn. Hier in Rome weten wij weinig van hem. Persoonlijk heb ik hem éénmaal
gezien, toen hij den kardinaalshoed kwam halen. En ik zou mij niet veroorloven een
oordeel over hem te vellen, indien onlangs zijn geschriften en zijn handelingen mijn
ziel als geloovige niet hadden bedroefd. En, helaas, sta ik in dat opzicht niet <span class="pagenum">[<a id="pb91" href="#pb91">91</a>]</span>alleen; ge zult in het Heilig College niemand vinden, die zijn daden goedkeurt.&#x201d;
</p>
<p>Hij hield even op en zeide dan op zeer beslisten toon:
</p>
<p>&#x201c;Kardinaal Bergerot is een revolutionnair.&#x201d;
</p>
<p>Ditmaal kon Pierre van verbazing een oogenblik niet spreken. Een revolutionnair, lieve
God, die zachte zielenherder met zijn onuitputtelijke naastenliefde, wiens droom-ideaal
het was, dat Jezus weer op aarde zou nederdalen, om eindelijk gerechtigheid en vrede
te doen heerschen! De woorden hadden dus niet overal dezelfde beteekenis! En in welk
een godsdienst kwam hij terecht, dat de godsdienst der armen en lijdenden een verdoemenswaardige,
eenvoudig opstandige hartstocht werd?
</p>
<p>Zonder het nog duidelijk te begrijpen, voelde hij, dat een discussie onbeleefd en
nutteloos zijn zou; hij koesterde nog slechts den wensch zijn boek te vertellen, het
uit te leggen, het te rechtvaardigen. Maar onmiddellijk na zijn eerste woorden viel
de kardinaal hem al in de rede.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen mijn lieve zoon. Dat zou te veel tijd in beslag nemen, en bovendien wil
ik de passages lezen&#x200a;&#x2026; Trouwens het is een regel zonder uitzondering: ieder boek,
dat het geloof aantast, is verderfelijk en verdoemenswaardig. Eerbiedigt uw boek ten
volle het dogma?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ik meen van wel, en ik verzeker Uwe Eminentie, dat het geen oogenblik mijn bedoeling
geweest is het dogma of het geloof te verloochenen.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Dat is zeer prijzenswaardig. En wanneer dat zoo is, zou ik met u mede kunnen gaan&#x200a;&#x2026;
Doch in het tegenovergestelde geval zou ik u maar één raad kunnen geven: uit eigen
beweging uw boek terug te nemen, te vernietigen, zonder te wachten, dat een besluit
van de Indexcongregatie u daartoe dwingt. Wie ergernis gegeven heeft, moet die onderdrukken
en ervoor boeten door in zijn eigen vleesch te snijden. Een priester heeft geen andere
plicht dan deemoed en gehoorzaamheid, de volkomen vernedering en vernietiging van
zijn eigen Ik, een geheel opgaan in den wil der Kerk. Ja, ik vraag u, waartoe eigenlijk
überhaupt te schrijven? In de uiting van een eigen meening ligt in zekeren zin al
opstand en verzet; het is altijd een verzoeking van den duivel, die u de pen in de
hand drukt. Waarom de risico te loopen zichzelf te verdoemen door toe te geven aan
den hoogmoed van den geest&#x200a;&#x2026; Uw boek, mijn waarde zoon, is ook weer litteratuur, litteratuur!&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb92" href="#pb92">92</a>]</span></p>
<p>Hij herhaalde het woord met zoo&#x2019;n minachting, dat Pierre het gevaar, dat de arme apostelbladzijden,
welke hij geschreven had, liepen, wanneer zij onder de oogen van dezen prins, die
een heilige geworden was, kwamen, onmiddellijk begreep. Hij luisterde naar hem en
meende, door toenemenden angst en bewondering aangegrepen, hem grooter te zien worden.
</p>
<p>&#x201c;O, het geloof, mijn lieve zoon, het onvoorwaardelijke, onbaatzuchtige geloof, dat
alleen gelooft voor het geluk om te gelooven! Welk een rust, wanneer men zich voor
de mysteries buigt, zonder te trachten die te doorgronden, met de rustige overtuiging,
dat men, door ze te aanvaarden, eindelijk het zekere en het definitieve bezit! Is
de meest volkomen intellectueele bevrediging niet die, welke door het goddelijke gegeven
wordt, terwijl het de rede verovert, schoolt en vermeerdert, zoodat zij als het ware
gevuld en zonder verdere begeerte is? Wanneer het onbekende niet door het goddelijke
verklaard wordt, is er voor den mensen geen duurzame vrede mogelijk. Men moet de waarheid
en de gerechtigheid in Gods hand geven, als men wil, dat zij op aarde heerschen zullen.
Wie niet gelooft is als een slagveld, dat bloot staat aan alle rampen. Het geloof
alleen bevrijdt en geeft vrede!&#x201d;
</p>
<p>Pierre bleef een oogenblik zwijgen tegenover deze hooge gestalte, die zich oprichtte.
Te Lourdes had hij de lijdende menschheid zich zien storten op de genezing van het
lichaam en de vertroosting der ziel. Hier was het de intelligente geloovige, de zekerheid
verlangende geest, die bevrediging vond door de hoogste genieting te vinden in het
niet meer twijfelen. Nog nooit had hij zoo&#x2019;n kreet van vreugde gehoord, om te leven
in gehoorzaamheid en zonder vrees voor dat wat na den dood volgt. Hij wist, dat Boccanera
een eenigszins hartstochtelijke jeugd gehad en zinnelijke crisissen doorgemaakt had,
waarin het heete bloed zijner voorouders opvlamde; en hij verwonderde zich over de
kalme majesteit, die het geloof dezen afstammeling van een zoo heftig ras verleend
had. Hoogmoed en trots waren zijn eenige hartstochten gebleven.
</p>
<p>&#x201c;En toch,&#x201d; waagde hij het eindelijk met zachte stem te zeggen: &#x201c;ook al blijft het
wezen van het geloof onveranderlijk, is het mogelijk, dat de vormen wisselen&#x200a;&#x2026; Van
uur tot uur ontwikkelt alles zich, verandert de wereld.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar dat is juist niet waar!&#x201d; riep de kardinaal uit, &#x201c;de wereld is onwrikbaar, eeuwig
onwrikbaar!&#x2026; Zij trappelt <span class="pagenum">[<a id="pb93" href="#pb93">93</a>]</span>heen en weer, zij verdwaalt, zij geraakt op de afschuwelijkste banen, men moet haar
ieder oogenblik weer op den rechten weg terugbrengen. Dat is de waarheid&#x200a;&#x2026; Moet de
wereld, opdat de beloften van Christus in vervulling kunnen gaan, niet terugkeeren
tot haar punt van uitgang, tot haar oorspronkelijke schuldeloosheid? Is het einde
der dagen niet vastgesteld op den triompheerenden dag, dat de menschen in het volle
bezit zijn der geheele waarheid, die het Evangelie gebracht heeft?&#x2026; Neen, neen, de
waarheid ligt in het verleden. Men moet zich steeds houden aan het verleden, wanneer
men zich niet in het verderf wil storten. Al die mooie nieuwigheden, die fata morgana
van den beroemden vooruitgang zijn niets anders dan valstrikken voor de eeuwige verdoemenis.
Waartoe nog meer te zoeken, waartoe onophoudelijk het gevaar van dwalingen te loopen,
waar de waarheid reeds sedert achttien eeuwen bekend is? De waarheid, maar die ligt
in het roomsch-apostolisch Katholicisme, zooals de lange reeks van generaties het
geschapen heeft! Welk een dwaasheid het te willen veranderen, daar zoovele groote
geesten, zoovele vrome zielen er het wonderbaarlijkste van alle gedenkteekenen, er
het eenige middel tot orde in deze en tot redding in de andere wereld van gemaakt
hebben!&#x201d;
</p>
<p>Pierre protesteerde niet meer. Zijn hart kromp ineen, want thans kon hij niet langer
meer twijfelen of hij had een onverzoenlijk vijand van zijn liefste en dierbaarste
denkbeelden tegenover zich. Hij boog eerbiedig, maar tot een ijskoude verstard, hij
voelde een zachten ademtocht over zijn gelaat strijken, een wind, die van verre kwam
en de doodende hitte der graven met zich voerde. De kardinaal echter richtte zijn
hooge gestalte op en ging op zijn eigenzinnigen toon, waaruit een trotsche moed klonk,
door:
</p>
<p>&#x201c;En wanneer, zooals zijn vijanden beweren, het Katholicisme doodelijk getroffen is,
dan moet het fier sterven, in zijn glorierijke ongeschondenheid&#x200a;&#x2026; Versta mij goed,
mijnheer de abbé, geen enkele concessie, geen toegeven, geen lafheid! Het is, zooals
het is, anders zou het niet kunnen zijn. De goddelijke zekerheid, de onvoorwaardelijke
waarheid is niet voor verandering, welke dan ook, vatbaar; de kleinste steen, die
aan het gebouw ontnomen wordt, is nooit iets anders dan een oorzaak tot ineenstorting&#x200a;&#x2026;
dat is toch duidelijk, niet waar? De oude huizen, waarin men, onder voorwendsel ze
te willen herstellen, de spade zet, zijn niet te redden. Men vergroot er de scheuren
slechts door. Als <span class="pagenum">[<a id="pb94" href="#pb94">94</a>]</span>het waar was, dat Rome in puin dreigt te vallen, dan hebben al die verbeteringen en
reparaties geen ander resultaat dan dat zij de onvermijdelijke catastrophe verhaasten.
En in plaats van een grootschen, verheven dood zou het een jammerlijke doodsstrijd
worden, het einde van een lafaard, die zich verweert en om genade smeekt&#x200a;&#x2026; Ik wacht
af. Ik voor mij ben overtuigd, dat het schandelijke leugens zijn, dat het Katholicisme
nooit krachtiger geweest is, dat het zijn eeuwigheid put uit de eenige bron des levens.
Maar op den avond, dat de hemel instort, zou ik hier staan te midden van deze oude,
afbrokkelende muren, onder deze oude plafonds, waarvan de balken door de wormen weggevreten
worden, en fier overeind staande zou ik onder de puinhoopen sterven, mijn <i>Credo</i> voor een laatste maal uitsprekend.&#x201d;
</p>
<p>Hij was steeds langzamer gaan spreken, in zijn stem klonk een hoogmoedige droefheid,
terwijl hij met een breed gebaar naar het oude, verlaten, zwijgende paleis wees, waaruit
het leven zich iederen dag iets meer terugtrok. Was het een onwillekeurig voorgevoel,
streek de zachte, koude ademtocht, die van de puinhoopen kwam, ook langs hem heen?
Dat zou verklaren, waarom de groote zalen zoo verwaarloosd waren, het zijden behang
in flarden hing, de wapenschilden door stof verbleekt, de roode hoed door maden weggevreten
werd. En deze prins en kardinaal, deze intransigente Katholiek, die zich zoo in de
toenemende duisternis van het verleden terugtrok en met een dapper soldatenhart de
onvermijdelijke instorting der oude wereld trotseerde, stond te midden van dit alles
als iets wanhopig-grootsch en verhevens.
</p>
<p>Ontroerd wilde Pierre afscheid nemen, toen een kleine deur in het behang openging.
Boccanera maakte een ongeduldig gebaar.
</p>
<p>&#x201c;Wat is er nu weer? Kan men mij dan geen oogenblik met rust laten?&#x201d;
</p>
<p>Maar abbé Paparelli, de dikke, stille sleepdrager, kwam toch binnen, zonder zich een
oogenblik op te winden. Hij ging naar den kardinaal toe en fluisterde hem iets in
het oor.
</p>
<p>&#x201c;Welke pastoor?&#x2026; O, ja, Santobono, de pastoor van Frascati. Ik weet het&#x200a;&#x2026; Zeg, dat
ik hem nu niet ontvangen kan.&#x201d;
</p>
<p>Weer begon Paparelli met zijn zacht stemmetje te fluisteren. Toch kon Pierre enkele
woorden hooren: een dringende zaak, de pastoor moest weer vertrekken, hij had maar
één <span class="pagenum">[<a id="pb95" href="#pb95">95</a>]</span>woord te zeggen. En zonder de toestemming van den kardinaal af te wachten, bracht
hij den bezoeker, een protégé van hem, dien hij achter de kleine deur gelaten had,
binnen. Dan verdween hij zelf met de kalmte van een ondergeschikte, die, ondanks zijn
nederige positie, zijn groote macht kent.
</p>
<p>Pierre, die geheel vergeten werd, zag een reusachtig langen priester binnenkomen,
grof gebouwd, een echten boerenzoon, die nog steeds in nauwe aanraking met de aarde
was. Hij had groote voeten, vingers vol knobbels, een verweerd gezicht met litteekens,
dat door donkere, zeer heldere oogen verlevendigd werd. Voor zijn vijf-en-veertig
jaar zag hij er nog krachtig uit en geleek met zijn slecht verzorgden baard en zijn
mantel, die te wijd om zijn zware, vooruitspringende beenderen hing, eenigszins op
een vermomden bandiet. Maar zijn gelaatsuitdrukking was trotsch gebleven, zonder iets
gemeens. Hij had een klein mandje bij zich, dat zorgvuldig met vijgeblaadjes toegedekt
was.
</p>
<p>Onmiddellijk knielde Santobono neer en kuste den ring, doch met een snel gebaar, als
was het een eenvoudige, gewone beleefdheid. Dan zeide hij met de eerbiedige familiariteit
van het mindere volk tegenover de grooten:
</p>
<p>&#x201c;Ik smeek Uwe eerwaardige Eminentie om vergiffenis, dat ik zoo indringerig ben. Er
wachten nog vele anderen, en ik zou niet ontvangen zijn, indien mijn oude vriend Paparelli
niet op het denkbeeld gekomen was mij door deze deur te laten gaan&#x200a;&#x2026; Ik heb Uwe Eminentie
een grooten dienst te vragen, een zoo grooten dienst&#x200a;&#x2026; Maar voor alles veroorlove
Uwe Eminentie mij, U een klein geschenk aan te bieden.&#x201d;
</p>
<p>Boccanera luisterde ernstig naar hem. In vroegere tijden, toen hij den zomer ging
doorbrengen in de villa, die de familie te Frascati bezat, had hij hem goed gekend.
Die villa was een in de zestiende eeuw gerestaureerd huis met een prachtig park, waarvan
het beroemde terras uitzag op de uitgestrekte en als een zee zoo kale Campagna romana.
Thans was de villa verkocht en in de wijngaarden, die bij de boedelscheiding aan Benedetta
ten deel gevallen waren, was graaf Prada, vóór den eisch tot echtscheiding, begonnen
een geheele nieuwe wijk van kleine lusthuizen te bouwen. Vroeger had de kardinaal
het niet beneden zijn waardigheid geacht op zijn wandelingen een oogenblik te gaan
uitrusten bij Santobono, die, buiten de stad in een oude aan Santa Maria dei Campi
gewijde kapel dienst deed. De priester bewoonde een naast die kapel staand, half vervallen
huisje, <span class="pagenum">[<a id="pb96" href="#pb96">96</a>]</span>waarvan een door muren omgeven tuin de grootste aantrekkelijkheid vormde. Dien tuin
onderhield hij zelf met den hartstocht van een echten boer.
</p>
<p>&#x201c;Ik zou graag willen, dat Uwe Eminentie, zooals andere jaren, mijn vijgen proefde,&#x201d;
ging hij voort, terwijl hij het mandje op tafel zette. &#x201c;Het zijn de eerste vijgen
van het seizoen, die ik vanochtend voor Uwe Eminentie geplukt heb. Eminentie at ze
zoo graag, toen het Eminentie nog behaagde ze van den boom te komen eten. Eminentie
was dan wel zoo goed mij te zeggen, dat geen vijgeboom in de wereld zulke vijgen droeg!&#x201d;
</p>
<p>De kardinaal kon een glimlach niet onderdrukken. Hij was dol op vijgen, en het was
waar: de vijgeboom van Santobono was in het geheele land beroemd.
</p>
<p>&#x201c;Dank je zeer, mijn waarde pastoor; je herinnert je mijn kleine gebreken nog goed&#x200a;&#x2026;
En wat kan ik voor je doen?&#x201d;
</p>
<p>Hij was onmiddellijk weer ernstig geworden, want tusschen hem en den pastoor bestonden
oude meeningsverschillen, die hem hinderden. Santobono, die uit Nemi, een zeer woeste
streek, en uit een heftige familie, waarvan de oudste zoon door een messteek gedood
was, afkomstig was, had zijn vurig-patriottische denkbeelden nooit onder stoelen of
banken gestoken. Men vertelde, dat het heel weinig gescheeld had, of hij had zich
bij de troepen van Garibaldi aangesloten; en op den dag, dat de Italianen Rome binnentrokken,
had men hem moeten beletten de vlag der Italiaansche eenheid op zijn dak te planten.
Zijn hartstochtelijke droom was, Rome als meesteres der wereld te zien, wanneer paus
en koning, na zich verzoend te hebben, gemeenschappelijk zouden optreden. De kardinaal
hield hem voor een gevaarlijken revolutionnair, een afvallig priester, die het Katholicisme
in gevaar bracht.
</p>
<p>&#x201c;O, wat Uwe Eminentie voor mij doen kan? Wat Uwe Eminentie voor mij doen kan, als
het haar behaagt,&#x201d; herhaalde Santobono op vurigen toon, terwijl hij zijn grove, knokkelige
handen vouwde.
</p>
<p>Doch dan zich bedenkend:
</p>
<p>&#x201c;Heeft Zijne Eminentie kardinaal Sanguinetti niet met een enkel woord met Uwe eerwaardige
Eminentie over mijn zaak gesproken?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, de kardinaal heeft mij alleen gezegd, dat ge me iets te vragen hadt.&#x201d;
</p>
<p>Boccanera wachtte met een strenge gelaatsuitdrukking. <span class="pagenum">[<a id="pb97" href="#pb97">97</a>]</span>Hij wist heel goed, dat de priester een protégé van Sanguinetti geworden was, sedert
deze, als bisschop van Frascati, daar jaarlijks eenige weken ging doorbrengen. Iedere
kardinaal, die het pausschap ambieert, heeft een aantal van die vrienden achter zich,
die de geheele eerzucht van hun leven op zijn mogelijke verkiezing stellen: wanneer
hij eens paus is, wanneer zij hem helpen het te worden, is de kans groot, dat zij
in de groote pauselijke huishouding opgenomen worden. Het gerucht ging, dat Sanguinetti
Santobono reeds uit een zeer moeilijk geval gered had. Hij had een kind, dat fruit
wilde stelen, juist op het oogenblik, dat het over zijn muur klom, gesnapt, en het
zoo&#x2019;n geduchte afstraffing toegediend, dat het aan de gevolgen gestorven was. Maar
tot eer van den priester moet gezegd worden, dat zijn fanatieke toewijding aan den
kardinaal voornamelijk het gevolg was van de hoop, dat hij de verwachte paus zijn
zou, de paus, die voorbestemd was om van Italië de eerste natie te maken.
</p>
<p>&#x201c;Nu, dan zal ik mijn ongeluk vertellen&#x200a;&#x2026; Uwe Eminentie kent mijn broer Agostino, die
twee jaar tuinman bij u in de villa geweest is. Het is een heele fatsoenlijke, zachte
jongen, op wien nooit iemand iets te zeggen gehad heeft&#x200a;&#x2026; Nu is hem&#x2014;niemand kan zich
verklaren hoe&#x2014;een vreeselijk ongeluk overkomen; hij heeft in Genzano op een avond,
dat hij op straat aan het wandelen was, een man met een messteek gedood. Ik vind het
iets verschrikkelijks en ik zou graag twee vingers van mijn hand geven, om hem uit
de gevangenis te houden. En nu had ik gedacht, dat Uwe Eminentie niet weigeren zou
mij een getuigschrift te geven, waarin staat, dat Agostino bij Uwe Eminentie in dienst
geweest is, en dat Uwe Eminentie altijd zeer tevreden over hem geweest is.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ik ben heelemaal niet tevreden over Agostino geweest,&#x201d; protesteerde de kardinaal.
&#x201c;Hij had een krankzinnig-heftige en opvliegende natuur, en juist omdat hij altijd
met de andere bedienden overhoop lag, heb ik hem weg moeten sturen.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O, wat doet Uwe Eminentie mij een verdriet met dat te zeggen. Het is dus waar, dat
het karakter van mijn armen kleinen Agostino bedorven is! Maar de zaak is toch wel
te schikken, niet waar? Uwe Eminentie kan mij daarom toch wel een getuigschrift geven&#x2014;in
andere woorden vervat. Een getuigschrift van Uwe Eminentie zou voor de rechtbank zoo&#x2019;n
goeden indruk maken.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb98" href="#pb98">98</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Dat begrijp ik heel goed,&#x201d; antwoordde de kardinaal. &#x201c;Maar ik geef geen getuigschrift.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Wat? Uwe eerwaarde Eminentie weigert?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Absoluut&#x200a;&#x2026; Ik weet, dat gij een priester zijt, op wiens moraliteit niets te zeggen
valt, dat gij uw heilig ambt met ijver vervult, dat gij een zeer aanbevelenswaardig
iemand zijn zoudt zonder uw politieke denkbeelden. Doch uw broederliefde brengt u
op een dwaalspoor, ik kan niet liegen, om u ter wille te zijn.&#x201d;
</p>
<p>Santobono keek hem verbaasd aan, begreep niet, dat een prins, een almachtig kardinaal,
zich met zulke onbeteekenende gewetensbezwaren ophield, wanneer het om een messteek
ging, de meest gewone en ieder oogenblik voorkomende zaak in de nog woeste streken
der Romeinsche Kasteelen.
</p>
<p>&#x201c;Liegen, liegen,&#x201d; prevelde hij; &#x201c;wanneer je alleen het goede, dat iemand heeft, zegt,
is toch geen liegen! En Agostino heeft toch wel wat goeds. In een getuigschrift hangt
alles af van de zinnen, waarin het gekleed is.&#x201d;
</p>
<p>Hij had het zich nu eenmaal in het hoofd gezet en hij kon niet begrijpen, dat iemand
weigeren kon den rechter door een handige voorstelling van de zaken op een dwaalspoor
te brengen. Toen hij eindelijk inzag, dat hij niets krijgen zou, maakte hij een wanhopig
gebaar; zijn vaal gelaat kreeg een uitdrukking van heftigen wrok, terwijl zijn donkere
oogen vlamden van ingehouden toorn.
</p>
<p>&#x201c;Goed, goed! Iedereen ziet de waarheid op zijn manier. Ik zal het aan Zijne Eminentie
kardinaal Sanguinetti gaan vertellen. En ik smeek Uwe eerwaarde Eminentie mij niet
kwalijk te nemen, dat ik haar voor niets gestoord heb&#x200a;&#x2026; Misschien zijn de vijgen nog
niet heelemaal rijp, maar ik zal de vrijheid nemen tegen het eind van het seizoen,
wanneer zij heelemaal goed en zoet zijn, nog een mandje te brengen&#x200a;&#x2026; Duizendmaal dank
en duizendmaal heil en zegen aan Uwe eerwaarde Eminentie.&#x201d;
</p>
<p>Achteruit loopend ging hij weg met buigingen, die zijn knokige gestalte in tweeën
vouwden. Pierre, die met groote belangstelling het tooneel gevolgd had, vond in hem
de belichaming van de lagere geestelijkheid van Rome en omgeving, waarover men hem
voor zijn reis zoo dikwijls gesproken had. Dat was niet de <i>scagnozzo</i>, de arme, hongerige priester, die ten gevolge van de een of andere minder mooie geschiedenis
uit de provincie komt en zoekend naar zijn dagelijksch brood door Rome zwerft. Deze
soort vormt een <span class="pagenum">[<a id="pb99" href="#pb99">99</a>]</span>schaar van bedelaars in soutane, die in de kruimels der Kerk hun geluk zoeken, elkaar
gulzig de missen bestrijden en met het mindere volk in de meest beruchte kroegen zitten.
Ook was het niet de priester uit de ver afgelegen provincies, die, volmaakt onwetend
en kras bijgeloovig, boer met de boeren was, die door zijn biechtkinderen als huns
gelijke behandeld werd, welke in hun groote vroomheid hem nooit verwisselden met God
en neerknielden voor den heilige van hun parochie, maar niet voor den man, die van
hem leefde. In Frascati kreeg de pastoor van een kleine kerk negenhonderd francs en
had geen andere uitgaven dan voor vleesch en brood, wanneer hij den wijn, de vruchten
en de groenten uit zijn eigen tuin haalde. Deze priester was niet onontwikkeld, wist
iets van theologie, van geschiedenis, vooral de geschiedenis van Rome&#x2019;s vroegere grootheid,
die zijn patriotisme ontvlamd had, zoodat hij steeds weer van de nabije wereldheerschappij
droomde, die voor het wedergeboren Rome, de hoofdstad van Italië, weggelegd was. Maar
welk een onafzienbare afstand nog tusschen deze dikwijls zeer waardige en intelligente
lagere geestelijkheid en den hoogeren clerus, de hoogwaardigheidbekleeders van het
Vaticaan! Alles wat niet minstens prelaat was, bestond niet.
</p>
<p>&#x201c;Duizendmaal dank en moge alles naar wensch van Uwe eerwaarde Eminentie gaan.&#x201d;
</p>
<p>Toen Santobono eindelijk weg was, wendde de kardinaal zich weer tot Pierre, die eveneens
boog, om afscheid te nemen.
</p>
<p>&#x201c;In één woord, mijnheer de abbé, het komt mij voor, dat de zaak van uw boek slecht
staat. Ik zeg u nog eens, dat ik niets precies weet, dat ik het dossier niet gezien
heb. Maar daar het mij bekend was, dat mijn nicht Benedetta zich voor u interesseert,
heb ik er met kardinaal Sanguinetti, die daareven hier was, over gesproken. Maar hij
zelf weet er niet meer van dan ik, want het dossier bevindt zich nog in handen van
den secretaris. Het eenige, dat hij mij mededeelen kon, was, dat de aanklacht van
aanzienlijke, zeer invloedrijke personen uitging, en dat zij liep over talrijke bladzijden,
waarin men de aanstoot gevende passages zoowel wat betreft de kerkelijke tucht als
het dogma naar voren gebracht heeft.&#x201d;
</p>
<p>Zeer ontroerd door de gedachte, dat verborgen vijanden hem in het donker vervolgden,
riep hij uit:
</p>
<p>&#x201c;O, aangeklaagd, aangeklaagd! Als Uwe Eminentie eens <span class="pagenum">[<a id="pb100" href="#pb100">100</a>]</span>wist, hoe dat woord mij pijn doet. En aangeklaagd voor beslist onwillekeurige misdaden,
omdat ik enkel en alleen vurig den triomf der Kerk gewild heb&#x200a;&#x2026; Ik zal mij voor de
voeten van den Heiligen Vader werpen en mij verdedigen.&#x201d;
</p>
<p>Boccanera richtte zich plotseling in zijn volle lengte op. Een diepe plooi groefde
zich in zijn voorhoofd.
</p>
<p>&#x201c;Zijne Heiligheid kan, wanneer het Haar goeddunkt, alles, zelfs u ontvangen en u absolutie
geven&#x200a;&#x2026; Maar luister naar mij, ik raad u nogmaals aan uit eigen beweging uw boek terug
te nemen, het eenvoudig en dapper te vernietigen, voor u te storten in een strijd,
die u slechts de schande brengen zal verpletterd te worden&#x200a;&#x2026; Denk er over na!&#x201d;
</p>
<p>Onmiddellijk had Pierre berouw gehad, dat hij van een bezoek aan den Paus gesproken
had, want hij voelde, dat dit beroep op het hoogste gezag den kardinaal moest kwetsen.
Twijfel was echter niet meer mogelijk: de kardinaal zou tegen zijn werk zijn. Hij
had geen andere hoop meer dan door zijn omgeving druk op hem uit te oefenen, door
hem te smeeken neutraal te blijven. Hij had hem openhartig, vrijmoedig gevonden, ver
verheven boven de heimelijke intriges, die, zooals hij hoe langer hoe meer begon te
begrijpen, om zijn boek gespannen werden. Hij nam dan ook met grooten eerbied voor
den persoon van den kardinaal afscheid.
</p>
<p>&#x201c;Ik dank Uwe Eminentie uit den grond van mijn hart en beloof alles, wat Uwe Eminentie
zoo goed is geweest tegen mij te zeggen, ernstig te zullen overwegen.&#x201d;
</p>
<p>In de antichambre zag Pierre vijf of zes personen, die gedurende zijn <span class="corr" id="xd29e1056" title="Bron: audientie">audiëntie</span> gekomen waren en nu wachtten. Er waren een bisschop, een prelaat en twee oude dames;
en toen hij, alvorens weg te gaan, don Vigilio wilde begroeten, zag hij dien tot zijn
groote verbazing in gesprek met een langen, blonden jongen man, een Franschman, die
even verbaasd uitriep:
</p>
<p>&#x201c;Wat, u hier, mijnheer de abbé? U hier in Rome?&#x201d;
</p>
<p>De priester aarzelde een oogenblik.
</p>
<p>&#x201c;O, mijnheer Narcisse Habert, neem me niet kwalijk, dat ik u niet dadelijk herkende.
Het is werkelijk onvergeeflijk van mij, want ik wist, dat u sinds een jaar aan het
gezantschap geattacheerd bent.&#x201d;
</p>
<p>Slank, flink gebouwd, zeer elegant had Narcisse een mooien tint, lichtblauwe, bijna
malvekleurige oogen, een blonden, kroezenden baard en droeg zijn blonde lokken op
<span class="pagenum">[<a id="pb101" href="#pb101">101</a>]</span>Florentijnsche wijze over het voorhoofd weggeknipt. Hij stamde uit een zeer rijke,
militant-Katholieke rechtersfamilie en had een oom, die tot de diplomatie behoorde,
wat over zijn carrière beslist had. Zijn plaats te Rome was als het ware aangewezen,
waar hij over invloedrijke bloedverwanten beschikken kon: hij was de aangetrouwde
neef van kardinaal Sarno, wiens zuster te Parijs getrouwd was met zijn oom, een notaris;
germain neef van den geheimen kamerheer, monseigneur Gamba del Zoppo, een zoon van
een zijner tantes, die in Italië met een kolonel getrouwd was. Om die redenen had
men hem geattacheerd aan het gezantschap bij den Heiligen Stoel, waar men zijn eenigszins
fantastische allures, zijn vurigen hartstocht voor de kunst, die hem steeds weer tot
zwerftochten door Rome aanspoorde, duldde. Verder was hij een zeer beminlijk man en
zeer gedistingeerd, bovendien in den grond der zaak zeer practisch en buitengewoon
ervaren in financieele quaesties. Soms gebeurde het, zooals dien ochtend, dat hij
met zijn moede, eenigszins geheimzinnige manier van doen in opdracht van den gezant
bij een kardinaal over een ernstige zaak kwam spreken.
</p>
<p>Onmiddellijk nam hij Pierre mede in een der groote vensternissen, om op zijn gemak
met hem te kunnen praten.
</p>
<p>&#x201c;Mijn waarde abbé, wat ben ik blij u te zien! Herinnert u zich onze prettige gesprekken
nog uit den tijd, dat we elkaar bij kardinaal Bergerot ontmoetten? Ik heb u nog schilderijen
aangewezen voor uw boek, miniaturen uit de veertiende en vijftiende eeuw. Voor vandaag
leg ik beslag op u; ik zal u Rome laten zien, zooals niemand anders dat kan. Ik heb
alles gezien, alles doorsnuffeld. Schatten zijn hier, schatten! Doch feitelijk is
er maar één ding hier, daar ga je altijd weer naar terug: de Botticelli in de Sixtijnsche
kapel!&#x201d;
</p>
<p>Zijn stem stierf als het ware uit; hij maakte een uitgeput gebaar van bewondering.
En Pierre moest beloven zich aan hem toe te vertrouwen, met hem naar de Sixtijnsche
kapel te gaan.
</p>
<p>&#x201c;U weet toch zeker wel, waarom ik hier ben?&#x201d; zeide deze eindelijk. &#x201c;Men vervolgt mijn
boek, men heeft het bij de Indexcongregatie aangegeven.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Uw boek? Dat is niet mogelijk!&#x201d; riep Narcisse uit. &#x201c;Een boek, waarvan sommige bladzijden
aan den verrukkelijken Franciscus van Assisi herinneren.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb102" href="#pb102">102</a>]</span></p>
<p>Hij stelde zich welwillend ter beschikking van den priester.
</p>
<p>&#x201c;Maar onze gezant zal u van groot nut kunnen zijn. Er bestaat geen beter mensch op
de wereld; hij is zeer vriendelijk en welwillend, vol oude Fransche bravoure. Vanmiddag
of op zijn allerlaatst morgenochtend zal ik u aan hem voorstellen, en daar u zoo spoedig
mogelijk een <span class="corr" id="xd29e1077" title="Bron: audientie">audiëntie</span> bij den paus verlangt, zal hij probeeren die voor u te verkrijgen&#x200a;&#x2026; Maar ik moet
eraan toevoegen, dat het niet altijd even makkelijk is. De Heilige Vader doet hem
gaarne een genoegen, maar toch lukt het hem niet altijd, zoo moeilijk is het dikwijls
hem te naderen.&#x201d;
</p>
<p>In werkelijkheid had Pierre er nog niet aan gedacht gebruik te maken van de hulp van
den ambassadeur; in zijn onnoozelheid had hij gemeend, dat een aangeklaagde priester,
die zich kwam verdedigen, van zelf alle deuren voor zich zou zien open gaan. Hij was
verrukt over het aanbod van Narcisse en dankte hem zoo hartelijk alsof de <span class="corr" id="xd29e1083" title="Bron: audientie">audiëntie</span> reeds verkregen was.
</p>
<p>&#x201c;En mochten er zich onverhoopt moeilijkheden voordoen,&#x201d; ging de jonge man voort, &#x201c;dan
heb ik nog altijd bloedverwanten op het Vaticaan. Ik bedoel niet mijn oom den kardinaal,
die ons toch niet zou kunnen helpen, want hij komt nooit uit zijn bureau van de Propaganda
en wil nooit een gunst vragen. Maar mijn neef, monsignor Gamba del Zoppo, die tot
de vertrouwde omgeving van den paus behoort en door zijn dienst ieder oogenblik met
hem in aanraking komt, is een zeer welwillend man; als het noodig is, gaan we naar
hem toe, en hij zal ongetwijfeld wel een middel weten, om een <span class="corr" id="xd29e1088" title="Bron: audientie">audiëntie</span> voor u te verkrijgen, hoewel zijn groote voorzichtigheid hem een enkele maal bang
doet zijn, dat hij zich zal compromitteeren&#x200a;&#x2026; Dus, dat is afgesproken, vertrouw in
alle dingen maar op mij.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Niets liever dan dat, waarde heer,&#x201d; riep Pierre verlicht en gelukkig uit; &#x201c;u weet
niet welk een balsem u mij geeft, want sedert ik hier ben, tracht iedereen mij te
ontmoedigen; u bent de eerste, die mij weer wat kracht geeft door de zaken op zijn
Fransch te behandelen.&#x201d;
</p>
<p>Fluisterend vertelde hij hem zijn onderhoud met kardinaal Boccanera, van wien hij
niet de minste hulp te verwachten had, de slechte tijdingen, die kardinaal Sanguinetti
gebracht had, en ten slotte den wedijver, die, zooals hij voelde, tusschen de beide
kardinalen bestond. Narcisse luisterde glimlachend naar hem en liet zich ook tot vertrouwlijke
mededeelingen <span class="pagenum">[<a id="pb103" href="#pb103">103</a>]</span>bewegen. Die wedijver, die voorbarige twist om de tiara, waarnaar beiden hartstochtelijk
streefden, bracht reeds lang de zwarte kringen in opwinding. Het waren allerlei gecompliceerde
dessous, niemand zou met zekerheid kunnen zeggen wie de uitgebreide intriges leidde.
In het algemeen wist men, dat Boccanera het intransigente Katholicisme vertegenwoordigde,
dat van geen compromis met de moderne maatschappij weten wilde, rustig afwachtte,
dat God over Satan regeeren, het koninkrijk Rome aan den Heiligen Vader teruggegeven
worden, Italië berouwvol voor zijn heiligschennis boete doen zou; Sanguinetti daarentegen,
een zeer soepel en politiek man, zou voorstander zijn van even nieuwe als vermetele
combinaties, een soort republikeinsche federatie van alle oude kleine Italiaansche
staten onder protectoraat van den paus. In één woord het was de strijd tusschen twee
tegengestelde richtingen: de eene wilde de Kerk redden door een volmaakten eerbied
voor de oude traditie; de andere kondigt haar onvermijdelijken ondergang aan, indien
zij weigert de evolutie der komende eeuw mede te maken. Maar dit alles was zoo vaag,
zoo onbestemd, dat ten slotte de meening post vatte, dat, wanneer de tegenwoordige
paus nog eenige jaren leefde, noch Boccanera, noch Sanguinetti hem zouden opvolgen.
</p>
<p>Plotseling viel Pierre Narcisse in de rede.
</p>
<p>&#x201c;En monsignor Nani, kent u dien? Gisterenavond heb ik met hem gesproken&#x200a;&#x2026; Kijk, daar
komt hij juist binnen!&#x201d;
</p>
<p>Inderdaad kwam Nani met zijn eeuwigen glimlach en zijn blozend, vriendelijk prelatengezicht
binnen. Zijn fijne soutane en zijn gordel van violette zijde schitterden in een voornaam-luxueusen
en zachten glans. Hij was zeer hoffelijk tegenover abbé Paparelli, die hem eerbiedig
te gemoet ging en hem vroeg wel te willen wachten tot Zijne Eminentie hem ontvangen
kon.
</p>
<p>&#x201c;O,&#x201d; fluisterde Narcisse, die ernstig geworden was; &#x201c;monsignor Nani is iemand, dien
men te vriend moet houden.&#x201d;
</p>
<p>Hij kende zijn geschiedenis en vertelde die Pierre half fluisterend. Te Venetië uit
een adellijk, maar geruïneerd geslacht, dat verscheidene helden onder zijn leden geteld
had, geboren, was hij, na zijn eerste onderricht bij de Jezuïeten ontvangen te hebben,
naar Rome gekomen, om aan het Romeinsch College, dat onder leiding der Jezuïeten stond,
in de theologie en wijsbegeerte te studeeren. Op zijn drie-en-twintigste jaar tot
priester gewijd, was hij dadelijk als particulier <span class="pagenum">[<a id="pb104" href="#pb104">104</a>]</span>secretaris met een nuntius naar Beieren gegaan en vandaar als auditor naar Brussel
en Parijs, in welke laatste stad hij vijf jaar had gewoond. Alles, zijn schitterend
debuut, zijn vlug begrip&#x2014;hij was een der veelzijdigste en meest ontwikkelde geesten,
die men zich denken kan&#x2014;scheen hem voor de diplomatie te bestemmen, toen hij plotseling
naar Rome teruggeroepen werd, waar men hem bijna onmiddellijk na zijn aankomst tot
assessor bij het Heilig College benoemde. Toenmaals ging het gerucht, dat dit op uitdrukkelijk
verlangen van den paus geschied was, die, daar hij zijn capaciteiten kende en gaarne
iemand bij het Heilig College had, op wien hij kon vertrouwen, hem teruggeroepen had
onder voorwendsel, dat hij te Rome veel meer diensten bewijzen kon dan bij een nuntiatuur.
Nani, reeds sedert langen tijd huisprelaat, was sedert korten tijd kanunnik van de
St. Pieter en apostolisch protonotarius en had, wanneer op een dag de paus een assessor
vinden kon, die nog meer in zijn smaak viel, groote kans kardinaal te worden.
</p>
<p>&#x201c;O,&#x201d; ging Narcisse voort, &#x201c;monsignor Nani! Een superieur man, die het moderne Europa
buitengewoon goed kent, en daarenboven een heilig priester, een oprecht geloovige,
volkomen toegewijd aan de Kerk, maar van een geloof, dat geheel verschillend is van
het bekrompen en vage theologische geloof, zooals wij dat in Frankrijk kennen! Daarom
zal het u moeilijk vallen de menschen en dingen hier te begrijpen. Zij laten God in
Zijn heiligdom, zij regeeren in Zijn naam, ten volle overtuigd, dat het Katholicisme
de menschelijke organisatie van het Godsbestuur, de eenige, eeuwige en volmaakte is,
buiten welke er slechts leugen en sociaal gevaar bestaat. Terwijl wij in onze godsdienstige
twistgesprekken nog steeds hartstochtelijk over het bestaan van God discussieeren,
geven zij niet eens toe, dat aan dat bestaan getwijfeld worden kan, omdat zij de door
God gezonden ministers zijn; zij gaan geheel in hun rol van onafzetbare ministers
op, oefenen hun macht uit tot het grootst mogelijke welzijn der menschheid, gebruiken
al hun intelligentie, al hun energie om de door de volken aanvaarde meesters te blijven.
Bedenk eens, een man als monsignor Nani is, na met de politiek der geheele wereld
te doen gehad te hebben, sedert tien jaar te Rome met de meest kiesche en moeilijke
opdrachten belast en daardoor met de meest verschillende en belangrijke zaken vertrouwd.
Hij blijft heel Europa, dat in Rome komt, zien, weet alles, heeft in alles de hand.
Daarenboven <span class="pagenum">[<a id="pb105" href="#pb105">105</a>]</span>is hij buitengewoon bescheiden en welwillend, zóó volmaakt bescheiden schijnbaar,
dat men zich onwillekeurig afvraagt, of hij met zijn zachten stap niet naar het hoogste
doel van &#x2019;s menschen eerzucht, naar de tiara, schrijdt.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Nog een candidaat voor den Heiligen Stoel!&#x201d; dacht Pierre, die zeer aandachtig geluisterd
had, want deze Nani interesseerde hem, gaf hem een soort instinctieve onrust, alsof
hij achter het blozende en glimlachende gezicht iets beangstigend oneindigs voelde.
Bovendien begreep hij de verklaringen van zijn vriend maar half; de angst, die hem
bij zijn aankomst in deze nieuwe wereld, een wereld, wier onverwachte aanblik al zijn
<span class="corr" id="xd29e1110" title="Bron: verwachtigen">verwachtingen</span> den bodem insloeg, aangegrepen had, maakte zich ook nu weer van hem meester.
</p>
<p>Maar monsignor Nani had de twee jonge mannen gezien en kwam hartelijk en met uitgestoken
hand naar hen toe.
</p>
<p>&#x201c;Zoo, mijnheer de abbé Froment! Het is mij aangenaam u weer te zien. Ik behoef u niet
te vragen, of u goed geslapen hebt, want men slaapt te Rome altijd goed&#x200a;&#x2026; Dag, mijnheer
Habert, nog altijd even gezond als toen ik u vol bewondering aantrof voor de Heilige
Theresia van Bernini?&#x2026; En ik zie, dat u elkaar kent. Prachtig! Mijnheer de abbé, ik
mag u zeker wel verraden, dat mijnheer Habert een van de vurigste bewonderaars onzer
stad is, die u de mooiste plekjes zal kunnen laten zien.&#x201d;
</p>
<p>Dan wilde hij dadelijk weer hooren over het onderhoud tusschen Pierre en den kardinaal.
Hij luisterde zeer aandachtig naar het verhaal, terwijl hij bij sommige bijzonderheden
zijn hoofd schudde en dikwijls zijn fijn glimlachje onderdrukken moest. De strenge
ontvangst van den kardinaal en de overtuiging van den priester, dat hij van dezen
geen hulp behoefde te verwachten, verwonderden hem in het minst niet, als had hij
geen ander resultaat verwacht. Maar bij den naam van kardinaal Sanguinetti en toen
hij hoorde, dat deze aan kardinaal Boccanera gezegd had, dat die quaestie van het
boek zeer ernstig was, scheen hij zich een oogenblik te vergeten en sprak met plotselinge
heftigheid:
</p>
<p>&#x201c;Dan ben ik te laat gekomen, mijn waarde zoon! Zoodra ik van die vervolging hoorde,
ben ik dadelijk naar Zijne Eminentie kardinaal Sanguinetti gegaan, om hem te zeggen,
dat men voor uw werk een groote reclame zou maken. Is dat verstandig? Waar is dat
goed voor? Wij weten, dat u wat geëxalteerd, geestdriftig en strijdlustig is. Wat
zouden wij erbij winnen, indien wij een jongen priester, die met een <span class="pagenum">[<a id="pb106" href="#pb106">106</a>]</span>boek, waarvan reeds duizenden exemplaren verkocht zijn, tegen ons in het krijt zou
kunnen treden, tegen ons in het harnas joegen? Van den beginne af aan heb ik gewild,
dat men het boek met rust liet, en ik moet eerlijk zeggen, dat de kardinaal, die een
verstandig man is, dezelfde meening toegedaan is. Hij hief zijn armen ten hemel en
riep opgewonden uit, dat men hem nooit raadpleegde, dat de dwaasheid nu begaan was
en dat het onmogelijk was het proces tegen te houden, nu het eenmaal ten gevolge van
beschuldigingen, die van de meest bevoegde zijden en om de ernstigste motieven ingebracht
waren, aanhangig gemaakt was. &#x2026;&#x200a;Enfin, zooals hij zeide, de domheid was begaan, en
ik moest iets anders bedenken.&#x201d;
</p>
<p>Maar hij hield op; hij zag, dat de vurige oogen van Pierre op de zijne gericht waren
en trachtten te begrijpen. Een bijna onmerkbare blos kleurde zijn gezicht, terwijl
hij, zonder het onaangename gevoel, dat hij te veel gezegd had, te laten blijken,
zeer onbevangen voortging:
</p>
<p>&#x201c;Ja, ik wilde u met mijn zwakken invloed helpen, om u de onaangenaamheden, waarin
deze geschiedenis u ongetwijfeld brengen zal, te besparen.&#x201d;
</p>
<p>In Pierre steeg bij het heimelijke besef, dat men misschien met hem speelde, een verzet
op. Waarom zou hij zijn geloof, dat zoo rein, zoo geheel onbaatzuchtig, zóó brandend
van Christelijke naastenliefde was, niet bekennen?
</p>
<p>&#x201c;Nooit,&#x201d; zeide hij, &#x201c;nooit zal ik uit eigen beweging mijn boek terugnemen of vernietigen,
zooals men mij aanraadt. Het zou een lafheid en een leugen zijn, want ik heb nergens
berouw over, loochen niets. Waar ik geloof, dat mijn werk eenige waarheid brengt,
daar kan ik het niet vernietigen, zonder een misdaad te begaan tegenover mezelf en
de anderen&#x200a;&#x2026; Nooit, verstaat u, nooit!&#x201d;
</p>
<p>Er volgde een stilte. En bijna onmiddellijk ging hij voort:
</p>
<p>&#x201c;Aan de voeten van den Heiligen Vader zal ik hetzelfde zeggen. Hij zal mij begrijpen,
hij zal het met mij eens zijn!&#x201d;
</p>
<p>Nani glimlachte niet meer. Zijn gelaat was thans onbeweeglijk en als gesloten. Hij
scheen de plotselinge heftigheid van den priester, dien hij dan door zijn rustige
welwillendheid trachtte te kalmeeren, aandachtig te bestudeeren.
</p>
<p>&#x201c;Zeker, zeker&#x200a;&#x2026; Gehoorzaamheid en ootmoed hebben hun groote bekoring. Maar ik begrijp
heel goed, dat u vóór alles met Zijne Heiligheid zoudt willen spreken. En dan kunt
u verder zien, niet waar, dan kunt u verder zien?&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb107" href="#pb107">107</a>]</span></p>
<p>En hij interesseerde zich opnieuw voor de <span class="corr" id="xd29e1134" title="Bron: audientie">audiëntie</span>. Hij betreurde het zeer, dat Pierre de aanvrage niet van uit Parijs gedaan had, vóór
hij naar Rome kwam; dat zou de zekerste manier geweest zijn, om die toegestaan te
krijgen. Men hield in het Vaticaan niet van lawaai, en wanneer het bericht van de
aankomst van den jongen priester zich verspreidde, en er over de motieven, die hem
hier brachten, gesproken werd, zou alles verloren zijn.
</p>
<p>Maar toen Nani hoorde, dat Narcisse aangeboden had Pierre voor te stellen aan den
Franschen gezant bij den Heiligen Stoel, scheen hij weer ongerust te worden en protesteerde
daar krachtig tegen.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, doe dat niet! dat zou uiterst onverstandig en onvoorzichtig zijn!&#x2026; In
de eerste plaats loopt u gevaar den gezant, wiens positie in die soort van zaken steeds
zeer delicaat is, in ongelegenheid te brengen. En als het hem mislukt, zou het uit
zijn, zoudt ge niet de minste kans hebben de gevraagde audiëntie door bemiddeling
van anderen te verkrijgen, want men zou de eigenliefde van den gezant niet willen
kwetsen door aan een ander wel toe te staan wat men hem weigert.&#x201d;
</p>
<p>Angstig keek Pierre Narcisse aan, die weifelend en aarzelend zijn hoofd schudde.
</p>
<p>&#x201c;Inderdaad,&#x201d; begon Narcisse eindelijk, &#x201c;hebben we onlangs voor een hoogen Franschen
politicus een <span class="corr" id="xd29e1142" title="Bron: audientie">audiëntie</span> gevraagd, die geweigerd is. Dat heeft een zeer onaangenamen indruk op ons gemaakt&#x200a;&#x2026;
Monseigneur heeft gelijk. Wij moeten den gezant in reserve houden en hem slechts gebruiken,
wanneer alle andere middelen uitgeput zijn.&#x201d;
</p>
<p>En toen hij de teleurstelling van Pierre zag, ging hij met zijn gewone welwillendheid
voort:
</p>
<p>&#x201c;Ons eerste bezoek zal dus aan mijn neef op het Vaticaan zijn.&#x201d;
</p>
<p>Verbaasd keek Nani den jongen man opnieuw aan.
</p>
<p>&#x201c;Op het Vaticaan? Hebt u daar een neef?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja zeker, monsignor Gamba del Zoppo.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Gamba!&#x2026; Gamba!&#x2026; Ja, ja, neem me niet kwalijk, nu herinner ik het me&#x200a;&#x2026; Wilt u probeeren
door Gamba toegang te krijgen bij den paus? Het is ongetwijfeld een idee&#x200a;&#x2026; We zullen
zien&#x200a;&#x2026; we zullen zien&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Verscheidene malen herhaalde hij den zin om zich tijd te geven het denkbeeld bij zichzelf
te overwegen. Monsignor Gamba del Zoppo was een braaf man, speelde in het geheel <span class="pagenum">[<a id="pb108" href="#pb108">108</a>]</span>geen rol; in het Vaticaan was het reeds een legende geworden, dat hij een nul was.
Hij amuseerde met zijn praatjes den paus, dien hij op overdreven wijze vleide en die
graag aan zijn arm in de tuinen wandelde. Op die wandelingen kreeg hij makkelijk allerlei
kleine gunsten. Maar hij was buitengewoon bang, hij vreesde zoo zeer zijn invloed
te compromitteeren, dat hij geen verzoek waagde, zonder lang en breed overwogen te
hebben of er geen schade voor hem zelf uit kon voortvloeien.
</p>
<p>&#x201c;Het idee is niet kwaad,&#x201d; verklaarde Nani eindelijk. &#x201c;Gamba zal zeker een audiëntie
voor u kunnen verkrijgen, als hij wil&#x200a;&#x2026; Ik zal ook met hem gaan spreken en hem de
zaak uitleggen&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Ten slotte gaf hij nogmaals den raad uiterst voorzichtig te zijn. Hij waagde het zelfs
te zeggen, dat men tegenover de omgeving van den paus niet wantrouwend genoeg kon
zijn. Ach ja, Zijne Heiligheid was zoo goed, geloofde zoo blindelings in het goede,
dat zij niet altijd haar vertrouwde gekozen had met die kritische zorgvuldigheid,
welke daartoe eigenlijk noodig was. Nooit wist men tot wien men zich wendde noch in
welke val men zijn voet zetten kon. Zelfs gaf hij te verstaan, dat men zich in geen
geval direct tot Zijne Eminentie den Staatssecretaris wenden moest, omdat deze zelf
niet vrij was en zich in het middelpunt bevond van een haard van intriges, die zijn
beste bedoelingen verlamde. Terwijl hij langzaam en zalvend zoo sprak, rees het Vaticaan
voor de beide anderen op als een land, dat door ijverzuchtige en <span class="corr" id="xd29e1159" title="Bron: verradelijke">verraderlijke</span> draken bewaakt wordt, een land, waarin men geen drempel overschrijden, geen pas wagen,
geen hand uitsteken kon, zonder zich van te voren vergewist te hebben, dat men er
niet zijn geheele lichaam bij verliezen zou.
</p>
<p>Meer en meer verkild en weer in onzekerheid terugvallend, bleef Pierre naar hem luisteren.
</p>
<p>&#x201c;Lieve God!&#x201d; riep hij uit; &#x201c;ik weet heusch niet meer wat ik doen moet&#x200a;&#x2026; U beneemt
mij allen moed, monseigneur!&#x201d;
</p>
<p>Nani vond zijn hartelijk glimlachje terug.
</p>
<p>&#x201c;Ik, mijn waarde zoon? Dat zou mij zeer spijten&#x200a;&#x2026; Ik wil u slechts herhalen: wacht,
denk na! En vooral geen overijling! Er is niets geen haast bij, dat bezweer ik u,
want eerst gisteren is een deskundige benoemd, die rapport over uw boek moet uitbrengen.
U hebt nog een heele maand voor u&#x200a;&#x2026; Vermijd zooveel mogelijk alle gezelschappen, leef
<span class="pagenum">[<a id="pb109" href="#pb109">109</a>]</span>zonder dat men van uw bestaan iets weet, bezoek Rome kalm en rustig, dat is de beste
manier om uw zaak te bevorderen.&#x201d;
</p>
<p>En terwijl hij de hand van den priester in zijn beide aristocratische, volle en zachte
handen nam:
</p>
<p>&#x201c;U begrijpt wel, dat ik mijn redenen heb, om zoo met u te spreken&#x200a;&#x2026; Ik zou mezelf
aangeboden hebben, het zou me een eer geweest zijn u regelrecht naar Zijne Heiligheid
te brengen. Maar ik wil er mij op dit oogenblik nog niet in mengen, ik geloof, dat
zulks op dit oogenblik nog niet goed zijn zou. Later, wanneer niemand geslaagd is,
zal ik voor u een <span class="corr" id="xd29e1172" title="Bron: audientie">audiëntie</span> weten te verkrijgen. Daar verbind ik me plechtig toe&#x200a;&#x2026; Maar vermijd, wat ik u bidden
mag, intusschen woorden als nieuwe godsdienst, die ongelukkigerwijze in uw boek voorkomen
en die ik u gisterenavond nog heb hooren uitspreken. Er kan geen nieuwe godsdienst
zijn, mijn waarde zoon, er is slechts één eeuwige godsdienst, waarbij geen compromis
of vergelijk mogelijk is, de Katholieke, Apostolische, Roomsche godsdienst. Laat eveneens
uw Parijsche vrienden waar zij zijn, en reken niet al te zeer op kardinaal Bergerot,
wiens groote godsvrucht hier te Rome niet genoeg gewaardeerd wordt&#x200a;&#x2026; Ik verzeker u,
dat ik dat zeg als uw vriend.&#x201d;
</p>
<p>Toen hij echter zag, dat Pierre geheel overstuur en als gebroken was en niet meer
wist van welken kant hij de zaak moest aanvatten, troostte hij hem opnieuw.
</p>
<p>&#x201c;Kom, kom, het zal wel gaan. Alles zal zich ten goede schikken tot heil van de Kerk
en van u zelf. Maar nu moet ik u verlaten, ik zal Zijne Eminentie vandaag niet meer
zien, want het is mij onmogelijk langer te wachten.&#x201d;
</p>
<p>Abbé Paparelli, dien Pierre loerend achter hen had zien rondsluipen, snelde toe en
zeide tot monsignor Nani, dat er nog slechts twee personen voor hem waren. Maar de
prelaat antwoordde zeer vriendelijk, dat hij terug zou komen: de zaak, waarover hij
Zijne Eminentie spreken wilde, had volstrekt geen haast. En met een beleefden groet
aan allen ging hij <span class="corr" id="xd29e1180" title="Bron: geen">heen</span>.
</p>
<p>Bijna onmiddellijk daarna kwam de beurt aan Narcisse. Voor hij de troonzaal binnenging,
drukte hij Pierre de hand en zeide nogmaals:
</p>
<p>&#x201c;Dus dat is afgesproken. Ik zal morgen met mijn neef op het Vaticaan gaan spreken;
en zoodra ik een antwoord heb, zal ik het u doen weten. Tot ziens!&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb110" href="#pb110">110</a>]</span></p>
<p>Het was over twaalven, er was niemand meer dan een der twee oude dames, die ingeslapen
scheen te zijn. Aan zijn klein tafeltje schreef don Vigilio nog steeds met zijn krabbelschrift
op de groote, geelachtige vellen. Slechts nu en dan keek hij van het papier op als
om zich in zijn voortdurend wantrouwen te vergewissen, dat er geen gevaar voor hem
was.
</p>
<p>In de droefgeestige stilte, die weer neerviel, bleef Pierre nog een oogenblik onbeweeglijk
in de groote vensternis staan. Hoe vol angst was zijn arme, gevoelige dwepersziel.
Toen hij Parijs verliet, had hij alles zoo eenvoudig, zoo natuurlijk gevonden! Men
beschuldigde hem onrechtvaardig: welnu, hij ging zich verdedigen, kwam aan, wierp
zich voor de voeten van den paus, die welwillend naar hem luisterde. Was de paus niet
de levende godsdienst, de geest, die begrijpt, de gerechtigheid, die de waarheid maakt!
En was hij niet vóór alles de Vader, de afgezant van de eindelooze vergiffenis, van
de goddelijke barmhartigheid, wiens armen geopend bleven voor alle kinderen der Kerk,
zelfs de meest schuldigen? Moest hij zijn deur niet wijd open laten staan, opdat de
nederigsten van zijn kinderen zouden kunnen binnentreden, om hem hun leed te klagen,
hun schuld te bekennen, hun gedrag te verklaren, uit de bron der eeuwige goedheid
te drinken? En op den eersten dag van zijn aankomst sloten zich alle deuren, viel
hij in een vijandige wereld, bezaaid met valstrikken en versperd door afgronden. Allen
riepen hem toe op zijn hoede te zijn, alsof hij de ernstigste gevaren liep, wanneer
hij zich daarin waagde. De wensch den paus te spreken was een exorbitante aanmatiging,
een zoo moeilijke zaak, dat zij de belangen, de hartstochten en de invloeden van het
Vaticaan in beweging bracht. Het waren raadgevingen zonder eind, handigheden, die
lang besproken werden, taktieken van generaals, die een leger ter overwinning leiden,
onophoudelijk nieuw ontstaande verwikkelingen te midden van duizenden intriges, die
men onder zich voelde voortwoekeren! Groote God, wat was dat alles heel anders dan
de verwachte liefderijke ontvangst, dan het huis van den herder aan den weg, dat voor
alle schapen, de gedweeë en de verdwaalde, openstaat!
</p>
<p>Wat Pierre echter het meest bang maakte was, dat hij voelde, dat zich in de donkerte
iets slechts bewoog. Kardinaal Bergerot verdacht, aangezien voor een revolutionnair,
zoo compromitteerend, dat men hem aanried zijn naam niet meer te noemen! Hij zag weer
den minachtend-spottenden <span class="pagenum">[<a id="pb111" href="#pb111">111</a>]</span>trek om den mond van kardinaal Boccanera, wanneer hij over zijn collega sprak. En
monsignor Nani, die hem waarschuwde woorden als nieuwe godsdienst niet meer te gebruiken,
alsof het voor allen niet duidelijk was, dat die woorden den terugkeer van het Katholicisme
tot de oorspronkelijke reinheid van het Christendom beteekenden? Was dat dan een der
misdaden, die bij de <span class="corr" id="xd29e1193" title="Bron: Index-congregatie">Indexcongregatie</span> aangegeven waren? Hij begon langzamerhand te vermoeden, wie die aanklagers waren,
en hij werd bang, want hij was zich thans bewust, dat een onderaardsche aanval, een
krachtige poging gedaan werd om zijn werk neer te slaan en te vernietigen. Alles wat
hem omgaf, scheen hem nu verdacht toe. Hij wilde zijn krachten verzamelen, om zich
heen zien en die zwarte kringen in Rome, die hij nooit verwacht had daar te zullen
aantreffen, bestudeeren. Maar in het verzet van zijn apostelgeloof zwoer hij zichzelf
een plechtigen eed, dat hij, zooals hij reeds gezegd had, nooit zou wijken of toegeven,
niets zou veranderen, geen bladzijde, geen regel van zijn boek, dat hij in het openbaar
als het onwankelbare getuigenis van zijn geloof zou handhaven. Wanneer het moest,
zou hij de Kerk verlaten, een afvallige worden, den nieuwen godsdienst blijven prediken,
een nieuw boek schrijven&#x2014;<i>het ware Rome</i> thans, zooals hij het nu vaag begon te zien.
</p>
<p>Inmiddels was don Vigilio opgehouden met schrijven en keek Pierre met zulk een strakken
blik aan, dat deze eindelijk uit beleefdheid naar hem toe ging, om afscheid te nemen.
Ondanks zijn angst toegevend aan een drang om te spreken, fluisterde de secretaris:
</p>
<p>&#x201c;U begrijpt zeker wel, dat hij voor u alleen gekomen is, hij wilde alleen het resultaat
van uw onderhoud met Zijne Eminentie weten.&#x201d;
</p>
<p>De naam van monsignor Nani behoefde niet uitgesproken te worden.
</p>
<p>&#x201c;Gelooft u dat werkelijk?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Daaraan valt niet te twijfelen&#x200a;&#x2026; En indien u van mij een goeden raad wilt aannemen,
doe dan onmiddellijk uit eigen beweging wat hij van u verlangt, want het is absoluut
zeker, dat u het later toch doen zult.&#x201d;
</p>
<p>Dat maakte Pierre nog angstiger en wanhopiger. Met een uitdagend gebaar ging hij weg.
Zij zouden wel merken, of hij gehoorzaamde. En de drie antichambres, die hij weer
doorging, schenen nu nog donkerder, nog lediger, nog <span class="pagenum">[<a id="pb112" href="#pb112">112</a>]</span>doodscher. In de tweede groette abbé Paparelli hem met een kleine, zwijgende buiging;
in de eerste scheen de ingedommelde knecht hem zelfs niet te zien. Onder den baldakijn
weefde tusschen de kwasten van den grooten rooden hoed een spin zijn net. Zou het
niet beter geweest zijn het houweel te zetten in dat geheele rottende, in puin vallende
verleden, opdat de zon vrij binnen schijnen en aan den gereinigden bodem de vruchtbaarheid
der jeugd teruggeven kon?
<span class="pagenum">[<a id="pb113" href="#pb113">113</a>]</span></p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e958" href="#xd29e958src">1</a></span> Iemand, die zich borg stelt voor een leerling, een boek enz.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e958src">&#x2191;</a></p>
</div>
</div>
</div>
<div id="ch4" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">VIERDE HOOFDSTUK</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Den middag van dienzelfden dag wilde Pierre, daar hij toch niets anders te doen had,
onmiddellijk zijn zwerftochten door Rome beginnen met een bezoek, dat hem na aan het
hart lag. Onmiddellijk na de verschijning van zijn boek had een brief, dien hij uit
deze stad kreeg, hem diep ontroerd en geïnteresseerd&#x2014;een brief van den ouden graaf
Orlando Prada, den held der Italiaansche onafhankelijkheid en eenheid, die hem, zonder
hem te kennen, onder den indruk van de eerste lezing spontaan geschreven had; en die
vier bladzijden bevatten een vurig protest, een kreet van het in dezen grijsaard nog
jeugdige patriottische geloof, hij beschuldigde hem in zijn werk Italië vergeten te
hebben, eischte Rome, het nieuwe Rome voor het één geworden en eindelijk vrije Italië
op. Daarop was een heele briefwisseling gevolgd, en de priester had, hoewel hij zijn
ideaal van een nieuw Katholicisme, dat de wereld redden moest, niet opgaf, den man,
die hem deze brieven schreef, waarin een zoo groote vaderlands- en vrijheidsliefde
brandden, van verre leeren liefhebben. Hij had hem van zijn reis op de hoogte gebracht
en beloofd hem een bezoek te zullen brengen. Maar nu was de gastvrijheid, die hij
in het paleis Boccanera had aangenomen, daarvoor een sta-in-den-weg, want het scheen
hem na de zoo hartelijke ontvangst door Benedetta moeilijk toe, den eersten dag reeds,
zonder haar te waarschuwen, den vader van den man te gaan bezoeken, van wien zij gevlucht
was en tegen wien zij een eisch tot echtscheiding had ingesteld; en dit te meer, omdat
de oude Orlando bij zijn zoon woonde in het kleine paleis, dat deze in de Via Venti
Settembre had laten bouwen.
</p>
<p>Vóór alles wilde Pierre dus zijn bezwaren aan de contessina zelf mededeelen. Hij had
trouwens van vicomte Philibert <span class="pagenum">[<a id="pb114" href="#pb114">114</a>]</span>de la Choue gehoord, dat zij voor den held een met bewondering vermengde dochterlijke
liefde behouden had. En inderdaad, toen hij haar na het ontbijt de verlegenheid, waarin
hij verkeerde, mededeelde, protesteerde zij onmiddellijk.
</p>
<p>&#x201c;Maar mijnheer de abbé, ga toch, ga toch gauw! U weet, dat de oude Orlando een onzer
nationale sieraden is. Verwonder u er niet over, als u mij hem ook zoo hoort noemen,
geheel Italië geeft hem uit liefde en dankbaarheid dezen liefkoozenden bijnaam. Ik
ben opgegroeid in een wereld, die hem vervloekte, hem voor een Satan hield. Eerst
later heb ik hem leeren kennen en liefhebben. Hij is de zachtste en rechtvaardigste
man, die op aarde rondwandelt.&#x201d;
</p>
<p>Zij was begonnen te glimlachen, terwijl tranen haar oogen bevochtigden, ongetwijfeld
bij de herinnering aan het stormachtige jaar, dat zij in dat huis doorgebracht had,
waarin zij, behalve bij den ouden man, geen rustig uur had gekend. En zachter en met
eenigszins bevende stem voegde zij eraan toe:
</p>
<p>&#x201c;Als u toch naar hem toegaat, zeg hem dan uit mijn naam, dat ik hem nog altijd liefheb
en dat ik nooit, wat er ooit gebeuren moge, zijn goedheid vergeten zal.&#x201d;
</p>
<p>Terwijl Pierre naar de Via Venti Settembre reed, riep hij zich de geheele heldengeschiedenis
van den ouden Orlando, die hij zich vroeger had laten vertellen, voor den geest. Zij
was een waar heldendicht en voerde hem terug naar het geloof, de dapperheid en de
onbaatzuchtigheid van een ander tijdperk.
</p>
<p>Graaf Orlando Prada, de afstammeling van een oud-adellijk Milaneesch geslacht, werd
reeds in zijn jeugd door zulk een haat tegen den vreemdeling verteerd, dat hij op
zijn vijftiende jaar al deel uitmaakte van een geheim genootschap, een der vertakkingen
van het oude carbonarisme. Die haat tegen de Oostenrijksche overheersching was oud,
stamde nog uit den tijd van de opstanden tegen de knechtschap, toen de samenzweerders
zich vereenigden in verlaten hutten diep in de bosschen. En deze haat werd nog aangewakkerd
door het oude ideaal van een bevrijd, aan zichzelf teruggegeven Italië, dat eindelijk
weer de groote, heerschende natie, de waardige dochter van de oude veroveraars en
meesters der wereld worden zou.
</p>
<p>O, welk een vurige en heerlijke droom, om dat roemrijke land van vroeger, dat verbrokkelde
en versnipperde Italië, dat aan een menigte kleine tyrannen was prijsgegeven en <span class="pagenum">[<a id="pb115" href="#pb115">115</a>]</span>onophoudelijk door naburige volkeren bezet en bezeten werd, uit zijn lange schande
te rukken. Den vreemdeling verslaan, de despoten wegjagen, het volk wekken uit de
vernederende ellende van zijn slavernij, Italië vrij, Italië één verklaren, dat was
de hartstocht, die toen in de geheele jeugd met onbluschbare vlammen oplaaide, die
het hart van den jongen Orlando van geestdrift kloppen deed. Hij doorleefde zijn jeugd
in een heilige verontwaardiging, in het vurige ongeduld om zijn bloed aan zijn vaderland
te geven en daarvoor te sterven, als hij het niet bevrijden kon.
</p>
<p>Orlando leefde teruggetrokken in zijn familiepaleis te Milaan, bevende onder het juk
en zijn tijd met nuttelooze samenzweringen verspillend. Hij was juist getrouwd en
vijf-en-twintig jaar, toen de tijding kwam van de vlucht van Pius IX en de revolutie
te Rome. Onmiddellijk liet hij alles, huis en vrouw, in den steek, om, als geroepen
door de stem van zijn lot, naar Rome te snellen. Het was de eerste maal, dat hij zoo
uittrok, om de onafhankelijkheid te veroveren. Hoe dikwijls zou hij dat nog moeten
doen, zonder ooit moe te worden. Toen leerde hij Mazzini kennen en geraakte een oogenblik
in geestdrift voor de mystieke figuur van dezen unitaristischen republikein. Zelf
droomend van een algemeene republiek, nam hij het devies van Mazzini: &#x201c;<i lang="it">Dio e popolo</i>&#x201d;<a class="noteref" id="xd29e1230src" href="#xd29e1230">1</a> aan, volgde hij de processie, die met groote pracht en praal door het oproerige Rome
trok.
</p>
<p>Het was een tijd vol grootsche verwachtingen, die reeds door de behoefte aan een hernieuwing
van het Katholicisme gekweld werd en in afwachting leefde van een menschelijken Christus,
wiens taak het was de wereld een tweede maal te redden. Maar weldra trok een man,
Garibaldi, die aan den dageraad van zijn epischen roem stond, hem geheel tot zich
en maakte van hem een soldaat der vrijheid en eenheid. Orlando hield van hem als van
een God, streed als held aan zijn zijde, maakte de overwinning bij Rieti op de Napolitanen
mede, volgde den hardnekkigen patriot op zijn terugtocht, toen hij, gedwongen om Rome
over te laten aan het Fransche leger van generaal Oudinot, die er Pius IX kwam herstellen,
Venetië te hulp snelde. En welk een vermetel, dolzinnig waagstuk was dat! Dit Venetië,
dat Manin, een tweede groote patriot, een martelaar, weer tot republiek gemaakt <span class="pagenum">[<a id="pb116" href="#pb116">116</a>]</span>had en dat nu al maanden lang weerstand bood aan de Oostenrijkers!
</p>
<p>En Garibaldi, die met een handvol mannen uittrekt, om het te ontzetten, en dertien
visschersschepen huurt en er acht in de handen van zijn vijand laten moet, is verplicht
naar den Romeinschen oever terug te keeren en verliest daar op jammerlijke wijze zijn
vrouw Anita, wier oogen hij sluit alvorens terug te keeren naar Amerika, waar hij
in afwachting van het uur van den opstand reeds gewoond had. O, die Italiaansche bodem,
waarin toen allerwegen het inwendige vuur van het patriotisme gromde, waaruit in iedere
stad mannen vol geloof en moed opschoten, waaruit overal oproeren en opstanden <span class="corr" id="xd29e1240" title="Bron: losbarsten">losbarstten</span> als vulkanische erupties, en die ondanks alle tegenspoeden en tegenslagen, toch,
onoverwinlijk, den triomf tegemoet ging!
</p>
<p>Orlando keerde naar Milaan en naar zijn jonge vrouw terug en leefde daar twee jaar
lang in het verborgen, verteerd door zijn ongeduldig verlangen naar den glorierijken
dag, welks aanbreken zich zoo lang wachten liet. Eén geluk stilde een weinig zijn
vurige begeerte: een zoon, Luigi, werd hem geboren, maar het kind kostte zijn moeder
het leven. Orlando werd daardoor met diepe droefheid vervuld, en daar hij niet langer
te Milaan blijven kon, waar de politie al zijn gangen naging, en hij de overheersching
door de vreemdelingen niet langer dragen kon, besloot Orlando de overblijfselen van
zijn vermogen te realiseeren en begaf zich naar Turijn, naar een tante van zijn vrouw,
die het kind onder haar bescherming nam. Graaf Cavour, de groote politicus, werkte
vanaf dat oogenblik aan de onafhankelijkheid, bereidde Piemont voor op de beslissende
rol, die het spelen moest. Het was het tijdperk, waarin koning Victor Emanuel met
vleiende vriendelijkheid de uit alle deelen van Italië toestroomende vreemdelingen
opnam, zelfs hen, van wie hij wist, dat zij republikeinen waren en ten gevolge van
opstanden de vlucht hadden moeten nemen.
</p>
<p>De droom, de Italiaansche eenheid ten gunste van de Piemonteesche monarchie te verwezenlijken,
bestond in het sluwe Huis van Savoye reeds lang en rijpte sedert jaren. Orlando wist
heel goed onder welken heer hij dienst nam, maar reeds stond in zijn hart de republikein
achter bij den patriot: hij geloofde niet meer aan een in naam der republiek geschapen
en onder de bescherming van een liberalen paus geplaatst Italië, zooals het een oogenblik
Mazzini&#x2019;s ideaal <span class="pagenum">[<a id="pb117" href="#pb117">117</a>]</span>geweest was. Was het geen hersenschim, die generaties zou verslinden, indien men dat
ideaal bleef nastreven? Zelfs wanneer de vrijheid er gevaar bij liep, wilde hij het
vaderland weder opbouwen en het zijn plaats onder de zon geven. Hoe koortsachtig gelukkig
was hij dan ook, toen hij bij het uitbreken van den oorlog in 1859 dienst nam; hoe
klopte zijn hart tot barstens toe, toen hij na Magenta met het Fransche leger Milaan
binnentrok, hetzelfde Milaan, dat hij acht jaar vroeger als wanhopig balling verlaten
had. Na Solferino was het verdrag van Villafranca een bittere teleurstelling: Venetië
bleef gevangen. Maar Milaan en omgeving was toch heroverd, en ook Toscane, Parma en
Modena traden toe. Eindelijk vormde zich de kern van de ster, het vaderland bouwde
zich om het overwinnende Piemont op.
</p>
<p>Het volgend jaar keerde Orlando in het epos terug. Garibaldi was weer uit Amerika
terug, omgeven door een geheele legende, de verhalen van zijn ridderlijke heldendaden
in de pampa&#x2019;s van Uruguay, een buitengewonen tocht van Canton naar Lima, gingen hem
vooruit; hij kwam terug, om in 1859 te vechten, het Fransche leger voor te zijn, een
Oostenrijksch maarschalk onder den voet te loopen, de steden Como, Bergamo en Brescia
binnen te trekken. Plotseling hoorde men, dat hij met slechts duizend man te Marsala
was&#x2014;de duizend van Marsala, het beroemde handjevol dapperen. Orlando streed in de
voorste gelederen. Palermo bood drie dagen tegenstand, werd dan genomen. Als lievelingsluitenant
van den dictator, hielp Orlando hem bij het organiseeren van het bestuur, stak vervolgens
met hem de landengte over en nam aan zijn rechterhand deel aan den triomphantelijken
intocht in Napels, waaruit de koning gevlucht was.
</p>
<p>Het was een dolzinnig-vermetele en -dappere daad, de uitbarsting van het onvermijdelijke;
allerlei verhalen van bovenmenschelijke daden deden de ronde: Garibaldi onkwetsbaar,
beter door zijn rood hemd beschermd dan door het dikste harnas; Garibaldi, die de
vijandelijke legers op de vlucht sloeg alleen door als een aartsengel zijn vlammend
zwaard te zwaaien. Van hun kant hadden de Piemonteezen, na generaal Lamoricière bij
Castelfidardo verslagen te hebben, de Romeinsche staten veroverd. En Orlando was erbij,
toen de dictator, afstand doende van zijn macht, het besluit van de annexatie der
beide Siciliën bij de Kroon van Italië onderteekende; <span class="pagenum">[<a id="pb118" href="#pb118">118</a>]</span>evenals hij bij den heftigen kreet: &#x201c;Rome of de dood!&#x201d; deelnam aan de wanhopige poging,
die zoo tragisch bij Aspromonte eindigde: het kleine legertje verstrooid door de Italiaansche
troepen, Garibaldi gewond, gevangen genomen, verbannen naar de eenzaamheid van zijn
eiland Caprera, waar hij nog slechts een eenvoudig landman bleef.
</p>
<p>De zes daarop volgende jaren van wachten bracht Orlando te Turijn door, zelfs toen
Florence als nieuwe hoofdstad gekozen werd. De senaat had Victor Emanuel tot koning
van Italië uitgeroepen, en inderdaad Italië was geschapen, alleen Venetië en Rome
ontbraken. Van dat oogenblik af schenen de groote slagen geëindigd te zijn, was het
tijdperk der epiek afgesloten. Venetië werd aan Italië door een nederlaag geschonken.
Orlando maakte den ongelukkigen slag bij Custozza mede, waarin hij tweemaal gewond
werd; doch zijn hart werd nog pijnlijker getroffen door de smartelijke gedachte, dat
Oostenrijk zou kunnen overwinnen. Maar in hetzelfde oogenblik verloor Oostenrijk,
verslagen bij Sadowa, Venetië, en vijf maanden later wilde hij in den triomfroes te
Venetië zijn, toen Victor-Emanuel onder het geestdriftige gejubel van het volk zijn
intocht deed.
</p>
<p>Rome alleen ontbrak nu nog, een koortsachtig ongeduld drong geheel Italië daarheen,
en slechts de eed van het bevriende Frankrijk den paus te zullen handhaven, hield
dien drang terug. Ten derden male wilde Garibaldi de legendarische heldendaden hernieuwen;
vrij van alle banden wierp hij zich als een door vaderlandsliefde gedreven vrijbuitershoofdman
op Rome. En ten derden male nam Orlando deel aan dien heldenwaanzin, die zich bij
Mentana tegen de door een klein Fransch corps geholpen pauselijke zouaven te pletter
liep. Weer gewond, keerde Orlando, bijna stervend, naar Turijn terug. Met bloedend
hart moest men berusten: de quaestie was niet op te lossen. Dan kwam plotseling de
donderslag van Sedan, de verplettering van Frankrijk; de weg naar Rome werd vrij.
Orlando, in het staand leger teruggekeerd, maakte deel uit van de troepen, die stelling
namen in de Campagna romana, om, overeenkomstig de woorden in den brief van Victor
Emanuel aan Pius IX, de veiligheid van den Heiligen Stoel te verzekeren.
</p>
<p>Het was overigens slechts een schijngevecht: de pauselijke zouaven onder generaal
Kanzler moesten zich terugtrekken en Orlando was een der eersten, die door de bres
in de Porta Pia de stad binnendrong. O, die twintigste <span class="pagenum">[<a id="pb119" href="#pb119">119</a>]</span>September, die dag, waarop hij het grootste geluk van zijn leven ondervond, een dag
van geestdrift, een dag van volkomen triomf, waarop de droom van zoovele jaren van
bitteren strijd verwezenlijkt werd, de droom, waarvoor hij zijn rust, zijn vermogen,
zijn geest en zijn lichaam gegeven had.
</p>
<p>Hierop volgden nog tien gelukkige jaren in het veroverde Rome, in het Rome, dat als
een vrouw, waarop men al zijn hoop gezet heeft, aangebeden, ontzien en gevleid werd.
Van Rome verwachtte hij een zoo groote nationale kracht, een zoo wonderbaarlijke herleving
van sterkte en jeugd voor de jonge natie! De voormalige republikein, de voormalige
insurgent, die hij toch was, moest zich bukken en een senaatszetel aannemen: ging
Garibaldi zelf, zijn afgod, geen bezoek afleggen bij den koning en zijn plaats innemen
in het Parlement? Alleen de intransigente Mazzini had niets van een onafhankelijk
Italië, dat niet tevens republiek was, willen weten. Ook een ander motief had Orlando
tot toegeven bewogen: de toekomst van zijn zoon Luigi, die den dag na den intocht
in Rome achttien geworden was. Al was hij ook tevreden met de kruimels van zijn vroeger
vermogen, dat geheel opgegaan was in den dienst van het vaderland, hij droomde van
een beter lot van het kind, dat hij aanbad.
</p>
<p>Hij voelde heel goed, dat het heldentijdvak geëindigd was; hij wilde van hem een groot
staatsman, een groot bestuurder maken, een man, die nuttig zijn zou voor de souvereine
macht van morgen; en daarom had hij het koninklijk gunstbewijs, het loon voor zijn
lange toewijding, niet geweigerd; hij wilde Luigi helpen, over hem waken, hem leiden.
Was hij dan zelf zoo oud, zoo afgeleefd, dat hij zich niet nuttig meer maken kon bij
de organisatie, zooals hij het meende geweest te zijn bij de verovering? Hij had den
jongen man ambtenaar laten worden aan het Ministerie van Financiën, daar hem zijn
vlug begrip van financieele quaesties opgevallen was en ook misschien omdat hij intuïtief
voelde, dat de strijd thans voortgezet zou worden op financieel en economisch gebied.
En weer leefde hij in een droom, steeds geestdriftig geloovend in een heerlijke toekomst;
vol grenzenlooze verwachtingen zag hij hoe de bevolking van Rome verdubbelde, hoe
het zich door het dolzinnige opschieten van nieuwe stadswijken uitbreidde. In zijn
verrukte minnaarsoogen werd de stad weer de koningin der wereld.
</p>
<p>Plotseling sloeg bij helderen hemel een bliksemstraal neer. <span class="pagenum">[<a id="pb120" href="#pb120">120</a>]</span>Toen Orlando op een ochtend naar beneden ging, werd hij door een beroerte getroffen;
zijn beide beenen waren als dood en zwaar als lood. Men had hem naar boven moeten
dragen en nooit zette hij meer een voet op straat. Hij was toen zes-en-vijftig; sedert
veertien jaar had hij zijn fauteuil niet meer verlaten. Hij, die vroeger zoo dapper
de slagvelden van Italië afgeloopen had, was nu tot volslagen onbeweeglijkheid gedoemd.
Het was jammerlijk om aan te zien&#x2014;de val van een held. En het ergste was, dat de oude
soldaat van uit de kamer, waarin hij gevangen zat, getuige zijn moest van het langzame
ineenstorten van al zijn verwachtingen en in zijn onuitgesproken angst voor de toekomst
door een vreeselijke droefgeestigheid en zwaarmoedigheid aangegrepen werd.
</p>
<p>Sedert hij door den roes van het bezig zijn niet meer verblind werd en hij zijn lange,
ledige dagen met nadenken vulde, zag hij eindelijk alles helder en duidelijk. Italië,
dat hij zoo gaarne machtig in zijn triomphantelijke eenheid gezien had, handelde dwaas,
snelde zijn ondergang, zijn bankroet misschien, tegemoet. Rome, dat voor hem steeds
de noodwendige hoofdstad, de roemrijke stad, die haars gelijke niet had, geweest was,
scheen de rol van groote moderne hoofdstad te weigeren; het was zwaar als een doode,
drukte met het gewicht der eeuwen op de borst van de jonge natie. Bovendien bracht
zijn zoon, zijn Luigi, hem tot wanhoop; hij verzette zich tegen iedere leiding, hij
wierp zich als een der kinderen, die de verovering verslinden, op den nog warmen buit,
dit Italië, dit Rome, die zijn vader alleen gewild scheen te hebben, opdat hij zelf
het zou kunnen plunderen en er zich mede vetmesten.
</p>
<p>Tevergeefs had hij zich verzet tegen het verlaten van het ministerie, tegen het ongebreidelde
speculeeren in bouwterreinen, dat door het opschieten van al die nieuwe wijken ontstaan
was. Toch bleef hij hem aanbidden, was hij tot zwijgen gedoemd, vooral nadat hem de
meest gewaagde financieele operaties gelukt waren, zooals bijv. de metamorphose van
de villa Montefiori in een werkelijke stad, een reusachtige zaak, waarin de rijksten
zich geruïneerd hadden, doch waaruit hij met millioenen tevoorschijn gekomen was.
Maar zwijgend en wanhopig had Orlando in het kleine paleis, dat Luigi Prada in de
Via Venti Settembre had laten bouwen, niet meer dan een klein kamertje willen hebben,
waarin hij zijn dagen in kloosterachtige afzondering doorbracht met <span class="pagenum">[<a id="pb121" href="#pb121">121</a>]</span>één enkelen knecht; hij wilde van zijn zoon niets anders aannemen dan die gastvrijheid
en leefde verder armzalig van zijn kleine rente.
</p>
<p>Toen Pierre in die nieuwe, op de helling en den top van den Viminalis aangelegde Via
Venti Settembre kwam, werd hij getroffen door de zware pracht der nieuwe huizen, waarin
de overgeërfde smaak voor het ontzaglijke duidelijk sprak. In het purperen goud van
de warme namiddagzon verried deze breede triomfstraat, deze dubbele rij eindelooze
en witte gevels de trotsche toekomstverwachtingen van het nieuwe Rome, de begeerte
naar overheersching, die deze reusachtige gebouwen uit den grond had doen oprijzen.
Doch vooral viel het ministerie van Financiën hem op, een gigantische massa, een cyclopische
kubus, waarin zuilen, balkons, gevelversieringen en beeldhouwwerken zich ophoopten,
een geheele, onmatige wereld, op een dag van overmoedigen trots door steenenwaanzin
gebouwd. En iets verder, aan de overzijde, voor men aan de villa Bonaparte kwam, stond
het kleine paleis van graaf Prada.
</p>
<p>Toen hij zijn koetsier betaald had, bleef hij een oogenblik verlegen staan. Daar de
deur openstond, was hij de vestibule binnengegaan, maar hij zag daar niemand, geen
conciërge en geen knecht. Hij liep naar de eerste verdieping. De monumentale trap
met marmeren leuning was een nabootsing in het klein van de overdreven afmetingen
der <span class="corr" id="xd29e1274" title="Bron: eere-trap">eeretrap</span> van het paleis Boccanera; het was dezelfde koude, kale naaktheid, getemperd door
een rooden looper en roode portières, die schel afstaken tegen de witte kalk der muren.
Op de eerste verdieping bevonden zich de vijf meter hooge receptievertrekken; door
een half open staande deur zag hij twee in elkaar loopende salons, die, met moderne
pracht, met een overvloed van fluweel en zijde, vergulde meubels, hooge spiegels,
welke de weelderige consoles en tafels weerkaatsten, ingericht waren. En nog steeds
zag hij geen mensch, geen levende ziel in dat verlaten huis, waarin nergens de invloed
der vrouw te bespeuren viel. Hij wilde weer naar beneden gaan om te bellen, toen zich
eindelijk een knecht vertoonde.
</p>
<p>&#x201c;Ik zou gaarne graaf Prada spreken.&#x201d;
</p>
<p>De knecht keek den kleinen priester zwijgend aan en verwaardigde zich te vragen:
</p>
<p>&#x201c;Vader of zoon?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;De vader, graaf Orlando Prada!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Gaat u dan maar naar de derde verdieping.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb122" href="#pb122">122</a>]</span></p>
<p>Dan was hij nog wel zoo goed een naderen uitleg te geven:
</p>
<p>&#x201c;De kleine deur rechts op het portaal. U moet hard kloppen, anders doet men niet open.&#x201d;
</p>
<p>Inderdaad moest Pierre tweemaal kloppen. Een kleine, uitgedroogde militair, een voormalig
soldaat van den graaf, die in zijn dienst gebleven was, kwam open doen en zeide bij
wijze van verontschuldiging niet eerder de deur geopend te hebben, daar hij juist
bezig was de beenen van zijn meester in de goede houding te leggen. Onmiddellijk diende
hij den bezoeker aan, en deze werd, toen hij een kleine donkere antichambre doorgeloopen
had, door het vertrek, dat hij binnenging, ten zeerste getroffen. Het was een betrekkelijk
kleine, geheel kale kamer, die met een eenvoudig, blauwgebloemd papiertje behangen
was.
</p>
<p>Achter een scherm stond een ijzeren ledikant, een echt soldatenbed; verder was er
geen meubelstuk te zien behalve de fauteuil, waarin de invalide zijn dagen doorbracht,
een zwarte houten tafel, die bedekt was met couranten en boeken, en twee oude stoelen
met <span class="corr" id="xd29e1290" title="Bron: stroo-zittingen">stroozittingen</span> voor de enkele bezoekers. Tegen een der muren deden enkele planken dienst als boekenkast.
Maar het breede raam, waar geen gordijn voor hing, zag uit op het prachtigste panorama
van Rome, dat men zich denken kon.
</p>
<p>Dan verdween als het ware de kamer; Pierre zag in een plotselinge en diepe ontroering
niets meer dan den ouden Orlando. Hij geleek op een ouden, witharigen, nog prachtigen,
sterken, grooten leeuw. Een bosch van grijze haren op een krachtigen kop met een dikken
mond, een dikken, platten neus, groote, donkere, fonkelende oogen. Een lange witte,
nog jeugdig-krachtige baard, kroezend als die van een god. Men zag, dat in dezen leeuwenkop
vreeselijke hartstochten gewoed moesten hebben; maar al deze hartstochten, de zinnelijke
zoowel als de geestelijke, hadden hun uitbarsting gevonden in patriotisme, in dolzinnige
bravoure en in een onmatige onafhankelijkheidsliefde. En de oude, door den bliksem
getroffen held zat daar nu op zijn fauteuil genageld, de doode beenen door een zwarten
plaid bedekt. Alleen de armen, de handen leefden; alleen het gelaat straalde van lichaams-
en geestkracht.
</p>
<p>Orlando wendde zich tot zijn oppasser en zeide zacht:
</p>
<p>&#x201c;Je kan wel gaan, Batista. Kom over een paar uur maar terug.&#x201d;
</p>
<p>Dan keek hij Pierre strak aan en riep met een ondanks zijn zeventig jaar nog krachtige
stem:
<span class="pagenum">[<a id="pb123" href="#pb123">123</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Eindelijk dus, beste mijnheer Froment; nu kunnen we eens op ons gemak praten&#x200a;&#x2026; Neem
dien stoel daar en kom voor mij zitten.&#x201d;
</p>
<p>Maar hij had den verbaasden blik, waarmede de priester het kale vertrek rond keek,
gemerkt, en voegde er vroolijk aan toe:
</p>
<p>&#x201c;Je moet me niet kwalijk nemen, dat ik je in mijn cel ontvang. Ja, ik leef hier als
een monnik, als een gepensionneerd oud soldaat, die thans buiten het leven staat&#x200a;&#x2026;
Mijn zoon valt me nog steeds lastig met zijn verlangen, dat ik een van de mooie kamers
beneden neem. Maar waarom zou ik dat doen? Ik heb geen enkele behoefte, ik houd niet
van veeren bedden, want mijn oude botten zijn gewend aan den harden grond&#x200a;&#x2026; En bovendien
heb ik hier zoo&#x2019;n prachtig uitzicht! Geheel Rome komt naar mij&#x2014;nu ik het niet meer
bezoeken kan.&#x201d;
</p>
<p>Met een gebaar naar het raam had hij de verlegenheid en den lichten blos verborgen,
die steeds op zijn gelaat kwam, wanneer hij zijn zoon op die wijze verontschuldigde,
zonder de ware reden te willen bekennen, die hem in zijn armelijke inrichting deed
blijven.
</p>
<p>&#x201c;Het is prachtig mooi!&#x201d; verklaarde Pierre, om hem een genoegen te doen. &#x201c;Ook ik voel
mij zoo gelukkig u eindelijk eens te zien; zoo gelukkig uw dappere handen, die zooveel
heldendaden verricht hebben, te kunnen drukken.&#x201d;
</p>
<p>Met een nieuw gebaar scheen Orlando het verleden weg te willen schuiven.
</p>
<p>&#x201c;Kom, kom, dat alles ligt achter den rug en is begraven&#x200a;&#x2026; Laten we liever over u spreken,
mijn waarde mijnheer Froment, over u, die nog zoo jong is en het heden zijt, en laten
we gauw over uw boek spreken, dat de toekomst is&#x200a;&#x2026; O, als u eens wist hoe woedend
ik mij in den beginne gemaakt heb over uw boek, over uw: Nieuw Rome!&#x201d;
</p>
<p>Hij lachte nu en nam het boek, dat toevallig naast hem op de tafel lag. Met zijn breede
reuzenhand sloeg hij op den omslag.
</p>
<p>&#x201c;Neen, u kunt u niet voorstellen hoe dikwijls ik onder het lezen tegen u uitgevaren
ben!&#x2026; De paus, nog eens de paus, en altijd de paus! Het nieuwe Rome voor den paus
en door den paus! Het triompheerende Rome, dat morgen, dank zij den paus, ontstaat,
gegeven aan den paus, zijn roem samensmeltend met dien van den paus!&#x2026; En wij dan?
En Italië? En al de millioenen, die wij uitgegeven hebben, om van <span class="pagenum">[<a id="pb124" href="#pb124">124</a>]</span>Rome een grootsche hoofdstad te maken? Ja, men moet een Franschman, en nog wel een
Parijsche Franschman zijn, om zoo&#x2019;n boek te schrijven. Maar laat ik het u dan zeggen,
als u het niet weet, waarde heer, dat Rome de hoofdstad van het koninkrijk Italië
geworden is; er is hier een koning Humbert, en er zijn Italianen, een geheel volk,
dat Rome, het glorierijke, opgestane Rome, voor zich behouden wil!&#x201d;
</p>
<p>Het jeugdige vuur van den grijsaard deed Pierre op zijn beurt lachen.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ja, dat heeft u mij geschreven. Maar wat heeft dat eigenlijk met mijn standpunt
te maken? Naar mijn meening is Italië slechts een natie, een deel der menschheid,
en ik wil de eendracht, de broederschap der volkeren, een verzoend, geloovig, gelukkig
menschdom. Wat komt de regeeringsvorm, een monarchie of een republiek er op aan? Wat
komt het denkbeeld van een éénig en onafhankelijk vaderland erop aan, als er nog slechts
een vrij, in gerechtigheid en waarheid levend volk bestaat!&#x201d;
</p>
<p>Van dezen geheelen geestdriftigen kreet had Orlando slechts één woord in zich opgenomen.
</p>
<p>&#x201c;De republiek! Ik heb er in mijn jeugd innig naar verlangd!&#x201d; ging hij zacht en met
een peinzend gelaat voort. &#x201c;Ik heb voor haar gestreden, ik heb samengezworen met Mazzini,
een heilige, een geloovige, die zich tegen het absolute te pletter geloopen heeft.
En daarna? Men moest de praktische noodzakelijkheid aanvaarden, zelfs de meest intransigenten
hebben zich aangesloten&#x200a;&#x2026; Zou thans de republiek ons redden? In ieder geval zou zij
maar weinig verschillen van onze parlementaire monarchie: zie maar wat er in Frankrijk
gebeurt. Waarom dan een revolutie te wagen, die de macht misschien brengen zou in
de handen van de uiterste revolutionnairen, van de anarchisten? Daar zijn wij allen
bang voor, daar is onze berusting het bewijs voor&#x200a;&#x2026; Ik weet wel, dat sommigen de redding
zien in een republikeinsche federatie; alle oude kleine staatjes omgezet in even zoovele
republieken onder leiding van Rome. Het Vaticaan zou daarbij misschien heel wat kunnen
winnen. Men kan niet zeggen, dat het daarvoor werkt, het ziet alleen niet zonder welgevallen
de mogelijkheid ervan onder de oogen. Maar het is een droom, een droom!&#x201d;
</p>
<p>Hij vond zijn vroolijkheid, waarin zelfs een zweempje ironie doorklonk, terug.
</p>
<p>&#x201c;Weet u wat mij in uw boek zoo aangetrokken heeft? <span class="pagenum">[<a id="pb125" href="#pb125">125</a>]</span>Want, ondanks al mijn bedenkingen heb ik het tweemaal gelezen&#x200a;&#x2026; Welnu, dat Mazzini
zelf het bijna geschreven kon hebben. Ja, ik heb er mijn jeugd in teruggevonden, al
de overdreven-dolle verwachtingen, die ik op mijn vijf-en-twintigste jaar koesterde,
de hoop, dat Christus&#x2019; godsdienst de pacificatie der wereld door het Evangelie tot
stand brengen zou&#x200a;&#x2026; Wist u wel, dat, lang vóór u, Mazzini de hernieuwing van het Katholicisme
gewild heeft? Hij schoof het dogma en de discipline ter zijde, hield slechts de moraal
over. En het nieuwe Rome, het Rome van het volk, gaf hij aan de algemeene Kerk, waarin
alle andere Kerken van het verleden zouden samensmelten: Rome, de eeuwige, de gepraedestineerde
Stad, de moeder en de koningin, wier heerschappij opnieuw ontstond tot het definitieve
geluk der menschheid!&#x2026; Is het niet zonderling, dat het tegenwoordige neo-Katholicisme,
de nog onbestemde spiritualistische herleving, de idee der Christelijke gemeenschap
en der Christelijke naastenliefde, waarover men het thans zoo druk heeft, in den grond
der zaak niets anders is dan een terugkeer tot de mystieke en humanitaire denkbeelden
van 1848? Ach, ik heb dat alles medegemaakt, ik heb erin geloofd en ervoor gestreden,
en ik weet in welk een treurige verwarring die vluchten in het blauw van het mysterieuse
ons gebracht hebben! Wat zal ik u zeggen? Ik heb mijn vertrouwen verloren!&#x201d;
</p>
<p>En toen Pierre zich van zijn kant ook opwond en antwoorden wilde, viel hij hem dadelijk
in de rede:
</p>
<p>&#x201c;Neen, laat mij uitpraten&#x200a;&#x2026; Ik heb u alleen willen overtuigen hoe beslist noodzakelijk
het voor ons was, Rome te veroveren en tot hoofdstad van Italië te maken. Zonder Rome
kon het nieuwe Italië niet bestaan. Rome was de oude glorie; Rome bevatte in zijn
stof de souvereine macht, die wij herstellen wilden, het gaf aan hem, die het bezat,
kracht, schoonheid, eeuwigheid. In het middelpunt van het land gelegen, was het het
hart daarvan, moest het er het leven van worden, zoodra men het uit den langen slaap
van zijn puinhoopen gewekt zou hebben&#x200a;&#x2026; O, wat hebben wij ernaar verlangd te midden
van onze overwinningen en nederlagen, gedurende de jaren van afschuwlijk ongeduldig
wachten! Ik, ik heb het meer dan eenige vrouw liefgehad en begeerd; mijn bloed brandde,
ik werd wanhopiger naar mate ik ouder werd. En toen wij het in ons bezit hadden, waren
wij zoo dwaas het weelderig, grootsch, tot heerscheres, tot de gelijke van andere
groote hoofdsteden, Berlijn, Parijs en Londen te <span class="pagenum">[<a id="pb126" href="#pb126">126</a>]</span>willen maken&#x200a;&#x2026; Kijk er naar. Het is nog steeds mijn eenige liefde, mijn eenige troost,
nu ik dood ben, daar niets meer in mij leeft dan mijn oogen.&#x201d;
</p>
<p>Met hetzelfde gebaar had hij weer naar het raam gewezen. Onder den diepen hemel strekte
Rome, purper en goud in de schuin vallende zonnestralen, zich in het oneindige uit.
Heel in de verte sloten de boomen van den Janiculus den horizont met hun groenen,
helder smaragdgroenen gordel af, terwijl meer naar links de dom van de St. Pieter,
bleek-blauw, op een in het felle licht doffen saphier geleek. Dan kwam de lager gelegen
stad, de oude stad, rood, als verbrand door eeuwen van heete zomers; zij was zoo zacht
voor het oog, zoo mooi in het diepe leven van het verleden, een grenzenlooze chaos
van daken, gevelmuren, torens, campaniles en koepels. Maar op het eerste plan, onder
het raam, lag de nieuwe stad, die men in de laatste vijf-en-twintig jaar gebouwd had,
op elkaar gehoopte, nog krijtachtige kubussen van metselwerk, die noch de zon noch
de geschiedenis in haar purper gehuld hadden. Vooral de daken van het reusachtige
ministerie van Financiën strekte zich in zijn afschuwlijke leelijkheid als eindelooze,
troosteloos-vale steppen uit. En op die nieuwe gebouwen waren ten slotte de blikken
van den ouden soldaat uit den veroveringstijd blijven rusten.
</p>
<p>Er ontstond een stilte. Pierre voelde de lichte koude van de verborgen, onuitgesproken
droefheid langs zich strijken en wachtte beleefd.
</p>
<p>&#x201c;Neem me niet kwalijk, dat ik u in de rede gevallen heb,&#x201d; ging Orlando voort. &#x201c;Maar
ik geloof, dat we niet met vrucht over uw boek kunnen spreken, zoolang u Rome niet
van nabij gezien en bestudeerd hebt. U bent gisteren pas hier gekomen, niet waar?
Welnu, loop de stad door, kijk en vraag, en ik geloof, dat vele van uw denkbeelden
veranderen zullen. Ik verwacht vooral veel van den indruk, dien het Vaticaan op u
maken zal, daar u toch alleen gekomen zijt om den paus te zien en een werk voor de
<span class="corr" id="xd29e1331" title="Bron: Index-congregatie">Indexcongregatie</span> te verdedigen. Waarom zouden wij ons thans in een nuttelooze discussie begeven, waar
de feiten zelf u tot geheel andere denkbeelden brengen zullen, veel beter, dan ik
het door de mooiste redevoeringen zou kunnen?&#x2026; Dus afgesproken, u komt nog eens terug,
en dan zullen we weten waarover we spreken moeten, en het misschien eens worden kunnen.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb127" href="#pb127">127</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Zeker,&#x201d; antwoordde Pierre. &#x201c;Ik was vandaag alleen maar gekomen, om u dank te zeggen,
dat u mijn boek met belangstelling gelezen hebt, en om in u een der sieraden van Italië
te begroeten.&#x201d;
</p>
<p>Orlando, verstrooid, luisterde niet, zijn blikken waren nog altijd op Rome gevestigd.
Hij wilde niet, dat erover gesproken werd, maar ondanks zichzelf begon hij, geheel
door een heimelijke onrust beheerscht, met fluisterende stem als in een onwillekeurige
biecht weer te spreken:
</p>
<p>&#x201c;Ongetwijfeld zijn wij te hard van stapel geloopen. Er waren onvermijdelijke, nuttige
uitgaven: straten, havens, spoorwegen. En gewapend moest het land ook worden; in den
beginne heb ik me dan ook tegen de zware militaire lasten niet verzet&#x200a;&#x2026; Maar later,
dat zware oorlogsbudget&#x2014;de lasten van een oorlog, die niet kwam, het wachten waarop
ons geruïneerd heeft. O, ik ben altijd een vriend van Frankrijk geweest; het eenige,
dat ik het verwijt, is, dat het den toestand, die ons opgedrongen was, de beweegredenen,
die wij hadden voor ons verbond met Duitschland, niet begrepen heeft&#x200a;&#x2026; En de milliarden,
die Rome ingeslikt heeft! Dat was waanzin; wij hebben gezondigd uit geestdrift en
hoogmoed. In de droomen, die ik, eenzame oude, hier kon droomen, ben ik een der eersten
geweest, die den afgrond, de verschrikkelijke financieele crisis, het bankroet, waarin
de natie zou ondergaan, vooruitgezien heb. Ik heb het mijn zoon en allen, die bij
mij kwamen, toegeschreeuwd, maar wat hielp het? Zij luisterden niet naar mij, zij
waren krankzinnig, kochten, verkochten, bouwden in hun speculatiewoede en hersenschimmige
geldwoede. U zult het zien, u zult het zien&#x200a;&#x2026; Het ergste is, dat wij niet, zooals
u, in een dichte landbevolking een reserve aan goud en menschen hebben, een spaarkas,
die steeds gereed staat, om de door de catastrophes geslagen gaten weer te vullen.
Bij ons hernieuwt het opstijgen van het volk, dat nog niets beteekent, het sociale
bloed niet door een gestadigen toevloed van nieuwe menschen, het is arm, het heeft
geen oude wollen kousen, die het ledigen kan. De ellende is vreeselijk, waarom het
te ontkennen? Zij, die geld hebben, verteren het liever kleinzielig in de steden dan
het te wagen in landbouw- en industrieele ondernemingen. Fabrieken worden zoo goed
als niet gebouwd. De bodem wordt nog op dezelfde barbaarsche wijze als twee duizend
jaar geleden bebouwd&#x200a;&#x2026; Daar ligt Rome, Rome, dat geen Italië geschapen heeft, dat
Italië door zijn vurigen hartstocht <span class="pagenum">[<a id="pb128" href="#pb128">128</a>]</span>tot hoofdstad gemaakt heeft; Rome, dat nog slechts het schitterende decor van den
roem der eeuwen is, Rome, dat ons met zijn ontaarde, hoogmoedige en nietsdoende pauselijke
bevolking niets gegeven heeft dan de schittering van dat decor! Ik heb het te lief
gehad, ik heb het nog te lief, dan dat ik er spijt over kan hebben hier te zijn. Maar,
groote God, tot welk een waanzin heeft het ons gebracht, hoeveel millioenen heeft
het ons gekost, wat drukt het ons met zijn triomphantelijk gewicht!&#x2026; Zie zelf, zie
zelf slechts!&#x201d;
</p>
<p>En hij wees op de kleurlooze daken van het ministerie van Financiën, de eindelooze,
troostelooze steppe, als had hij daar den bij voorbaat gemaaiden oogst van roem, de
afschuwlijke kaalheid van het dreigend bankroet gezien. Zijn oogen werden omsluierd
door heimelijke tranen; hij zag er trotsch uit in zijn aan het wankelen gebrachte
hoop, in zijn hem pijnigenden angst, met zijn grooten, witharigen leeuwenkop. Nu was
hij machteloos, vastgenageld in die zoo kale en lichte, zoo hoogmoedig armelijke kamer,
die een protest scheen te zijn tegen den monumentalen rijkdom van het geheele kwartier.
Dat was het dus wat men uit de verovering gemaakt had! En hij was nu door den bliksem
getroffen, niet in staat nog eenmaal zijn bloed en zijn ziel te geven.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ja,&#x201d; riep hij opnieuw uit; &#x201c;wij gaven alles, ons hart en ons hoofd, ons geheele
bestaan, zoolang het erom ging het vaderland één en onafhankelijk te maken. Maar wie
interesseert zich, nu het vaderland geschapen is, voor de reorganisatie van zijn financiën!
Dàt is geen ideaal! En dat is de reden, waarom, terwijl de ouden sterven, geen nieuwe
man onder de jongeren opstaat!&#x201d;
</p>
<p>Plotseling hield hij, eenigszins verlegen en glimlachend over zijn eigen onstuimigheid,
op.
</p>
<p>&#x201c;Neem me niet kwalijk, dat ik zoo doorsla! Ik ben nu eenmaal onverbeterlijk&#x200a;&#x2026; Maar
nu zullen we er werkelijk over uitscheiden; u komt terug, wanneer u alles gezien hebt,
en dan praten we verder.&#x201d;
</p>
<p>Vanaf dat oogenblik was hij een innemend gastheer, en Pierre begreep uit de vriendelijkheid
en welwillendheid, waarmede hij hem omgaf, hoe het hem speet te veel gesproken te
hebben. Hij bezwoer hem lang te Rome te blijven, het niet te vlug te veroordeelen,
overtuigd te zijn, dat Italië in den grond der zaak Frankrijk nog altijd liefhad;
hij wilde ook, dat men Italië liefhad, een ware angst greep hem aan bij de gedachte,
dat men het misschien niet meer liefhad. Evenals <span class="pagenum">[<a id="pb129" href="#pb129">129</a>]</span>den vorigen avond in het paleis Boccanera was de priester zich bewust, dat men een
soort druk op hem uitoefende om hem tot bewondering en liefde te dwingen. Evenals
een vrouw, die voelt, dat zij niet mooi is, aan zich twijfelt en prikkelbaar is, was
Italië bang voor den indruk, dien het op zijn bezoekers zou maken, trachtte het ondanks
alles al hun liefde te behouden.
</p>
<p>Toen Orlando hoorde, dat Pierre in het paleis Boccanera logeerde, wond hij zich opnieuw
op; hij maakte een gebaar van levendige ergernis, toen hij juist op hetzelfde oogenblik
op de deur hoorde kloppen. Hij riep binnen, maar hield tevens den priester terug.
</p>
<p>&#x201c;Neen, ga niet weg, ik wil weten&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Een dame kwam binnen. Zij was de veertig gepasseerd, was klein en rond, knap nog met
haar poppengezichtje en haar vriendelijke glimlachjes, blond en had groene, als bronwater
heldere oogen. Tamelijk goed gekleed zag zij er in haar reseda-kleurig toilet aardig,
bescheiden en bezadigd uit. &#x201c;Ha, ben jij het, Stefana?&#x201d; zeide de grijsaard, terwijl
hij zich liet omhelzen.
</p>
<p>&#x201c;Ja, oom, ik kwam langs en wilde even zien hoe u het maakte.&#x201d;
</p>
<p>Het was mevrouw Sacco, een nicht van Orlando. Zij was te Napels geboren, haar moeder
een Milaneesche, was getrouwd met den Napolitaanschen bankier Pagani, die later geheel
geruïneerd werd. Na de ruïne was Stefana getrouwd met Sacco, toen nog slechts een
laag ambtenaar bij de posterijen. Van dat oogenblik af had Sacco, die het huis van
zijn schoonvader weer in de hoogte wilde brengen, zich in vreeselijke, gecompliceerde
en verdachte zaken geworpen en ten slotte het onverwachte geluk gehad tot Kamerlid
gekozen te worden. Sedert hij naar Rome gekomen was, om dat op zijn beurt te veroveren,
had zijn vrouw hem in zijn verterende eerzucht moeten helpen, toilet maken en een
salon openen; en al gedroeg zij zich daarbij wat onbeholpen, toch bewees zij hem diensten,
die niet te verachten waren, daar zij zeer spaarzaam en voorzichtig was, en het huishouden
op uitnemende wijze bestuurde, alle uitstekende en goede Noord-Italiaansche eigenschappen,
die zij van haar moeder geërfd had en die een scherp contrast vormden met het onrustige
karakter en de liederlijkheid van haar man, in wien Zuid-Italië met zijn wellustige
hartstochten steeds weer opvlamde.
<span class="pagenum">[<a id="pb130" href="#pb130">130</a>]</span></p>
<p>De oude Orlando, die Sacco verachtte, had voor zijn nicht, in wie hij zijn eigen bloed
terugvond, een zekere toegenegenheid behouden. Hij dankte haar voor haar vriendelijkheid
en begon bijna onmiddellijk over het bericht in de ochtendbladen, daar hij heel goed
begreep, dat de afgevaardigde zijn vrouw gezonden had om te hooren, hoe hij erover
dacht.
</p>
<p>&#x201c;En hoe staat het met het ministerschap?&#x201d;
</p>
<p>Zij was gaan zitten en keek, zonder zich te haasten, naar de couranten, die op de
tafel slingerden.
</p>
<p>&#x201c;O, daaromtrent is nog niets bepaald, de couranten hebben te vroeg gesproken. Sacco
is bij den minister-president ontboden en zij hebben samen een onderhoud gehad. Maar
hij aarzelt, hij is bang niet genoeg op de hoogte te zijn van Landbouw. O, als het
Financiën was!&#x2026; En bovendien, hij zou nooit een besluit nemen zonder u te raadplegen.
Hoe denkt u erover, oom?&#x201d;
</p>
<p>Hij viel haar met een heftig gebaar in de rede.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, met zulke zaken bemoei ik mij niet.&#x201d;
</p>
<p>Het vlugge succes van dien avonturier Sacco, die altijd in troebel water vischte,
was een gruwel in zijn oogen, het begin van het eind. Zijn zoon Luigi bracht hem tot
vertwijfeling; maar als men bedacht, dat Luigi met zijn levendig begrip en zijn altijd
nog goede eigenschappen, niets was, terwijl Sacco, dat warhoofd, deze eeuwige wellusteling,
zich in de Kamer had weten te werken en nu op het punt stond een portefeuille te bemachtigen!
Een klein, donker, uitgedroogd mannetje met groote, ronde oogen, uitstekende jukbeenderen
en kin, altijd dansend en schreeuwend, zeldzaam welsprekend, met een krachtige, machtige
en tevens streelende stem! Indringerig, van alles gebruik makend, verleidend en heerschzuchtig!
</p>
<p>&#x201c;Versta me goed, Stefana, zeg aan je man, dat de eenige raad, dien ik hem geef, is
zoo gauw mogelijk weer ambtenaar bij de Posterijen te worden, waar hij misschien diensten
bewijzen kan.&#x201d;
</p>
<p>Den oud-soldaat ergerde het voornamelijk, dat een kerel als Sacco als een bandiet
Rome binnengevallen was, Rome, welks verovering zooveel edele krachtsinspanning gekost
had. Op zijn beurt veroverde Sacco het, ontnam het aan hen, die het zoo duur gekocht
hadden, nam er bezit van, doch alleen om er zijn ongebreideld verlangen naar macht
te bevredigen. Onder een vriendelijk uiterlijk was hij besloten alles te verslinden.
Na de overwinning waren, nu de buit daar nog warm <span class="pagenum">[<a id="pb131" href="#pb131">131</a>]</span>lag, de wolven gekomen. Het Noorden had Italië geschapen, het Zuiden ijlde nu op den
buit af, wierp zich daarop, leefde ervan als van een prooi. En aan de woede van den
verpletterden held lag vooral ten grondslag het zich steeds duidelijker openbarende
antagonisme tusschen het Noorden en het Zuiden: het Noorden arbeidzaam en spaarzaam,
politiek voorzichtig, ontwikkeld en open voor moderne denkbeelden; het Zuiden onwetend
en lui, genotzuchtig, met de hinderlijke onordelijkheid in daden en den ledigen glans
van mooie, welluidende woorden.
</p>
<p>Stefana glimlachte kalm, terwijl zij naar Pierre, die bij het raam was gaan staan,
keek.
</p>
<p>&#x201c;O, oom, dat zegt u wel, maar toch houdt u van ons, en meer dan eens hebt u mij een
goeden raad gegeven, waarvoor ik u nog dankbaar ben&#x200a;&#x2026; Onder andere in die geschiedenis
met Attilio&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Zij bedoelde haar zoon, den luitenant, en zijn liefdesavontuur met Celia, de kleine
prinses Buongiovanni, waarover alle zwarte en witte salons spraken.
</p>
<p>&#x201c;Attilio&#x2014;dat is heel wat anders!&#x201d; riep Orlando uit. &#x201c;Evenals jij, is hij van mijn
bloed, en het is wonderlijk, zooals ik mij in dien kwajongen terugvind. Ja, hij is
precies eender als ik, toen ik zoo oud was, en mooi en dapper en enthousiast&#x200a;&#x2026; Je
ziet, dat ik mezelf complimentjes maak. Maar werkelijk, ik mag Attilio heel graag,
hij ligt me aan het hart, want hij is de toekomst, hij geeft mij mijn hoop terug&#x200a;&#x2026;
En hoe staat het met zijn geschiedenis?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Och oom, die quaestie bezorgt ons heel wat verdriet. Ik heb er al eens met u over
gesproken, maar u haalde uw schouders op en zeide, dat de ouders in dergelijke quaesties
de jongelui hun liefdeszaken zelf maar in orde moesten laten brengen&#x200a;&#x2026; Maar wij willen
toch niet, dat men overal zegt, dat wij onzen zoon aansporen de kleine prinses te
schaken, om dan later haar geld en haar titel te trouwen.&#x201d;
</p>
<p>Orlando lachte hartelijk.
</p>
<p>&#x201c;Dat is me ook een bezwaar! Je man heeft je zeker opgedragen dat tegen me te zeggen?
Ja, ik weet, dat hij in deze quaestie graag den fijngevoelige speelt. Maar ik zeg
je nog eens, ik houd me voor minstens zoo netjes als hij is, en als ik een zoo openhartigen,
zoo goed en zoo naïef-verliefden zoon had als den jouwe, dan zou ik hem laten trouwen
met wie en zooals hij wilde&#x200a;&#x2026; De Buongiovanni&#x2019;s! Lieve God, het zou voor de Buongiovanni&#x2019;s
met al hun adel <span class="pagenum">[<a id="pb132" href="#pb132">132</a>]</span>en al het geld, dat zij nog hebben, een groote eer zijn om een knappen jongen met
zoo&#x2019;n goed hart tot schoonzoon te hebben.&#x201d;
</p>
<p>Weer kreeg Stefana&#x2019;s gelaat een uitdrukking van kalme voldaanheid. Zij kwam zeker
alleen, om dat te hooren.
</p>
<p>&#x201c;Goed, oom, ik zal het aan mijn man zeggen en hij zal daar zeker rekening mede houden,
want, al is u streng voor hem, hij heeft een ware vereering voor u. En wat dat ministerschap
aangaat, daar komt misschien niets van. Sacco zal naar omstandigheden handelen.&#x201d;
</p>
<p>Zij was opgestaan en nam afscheid van den grijsaard, terwijl zij hem, evenals bij
haar komst, teeder omarmde. Zij maakte hem een complimentje over zijn goed uitzien,
vond hem nog knap en deed hem glimlachen door te zeggen, dat zij een dame kende, die
nog dol op hem was. Na met een kleine buiging den zwijgenden groet van den jongen
priester beantwoord te hebben, ging zij op haar bescheiden en kalme manier weg.
</p>
<p>Een oogenblik bleef Orlando zwijgen en hield, in zijn droefgeestige stemming terugvallend,
zijn blik gericht op de deur; hij dacht ongetwijfeld aan het verdachte en pijnlijke
heden, dat zoo zeer verschillend is van het roemrijke verleden. Plotseling wendde
hij zich weer tot Pierre, die nog steeds wachtte.
</p>
<p>&#x201c;Dus logeer je in het paleis Boccanera, vriendlief. Wat een ongeluk ook daar!&#x201d;
</p>
<p>Maar toen de priester hem zijn gesprek met Benedetta verteld had en dus ook zei, dat
zij nog altijd van hem hield en nooit zijn goedheid vergeten zou, wat er ook gebeuren
mocht, maakte een ontroering zich van hem meester. Zijn stem beefde.
</p>
<p>&#x201c;Ja, zij is een goede ziel, zij is niet slecht. Maar wat zal je eraan doen? Zij hield
niet van Luigi en hij zelf is misschien een beetje heftig geweest&#x200a;&#x2026; Die dingen zijn
geen geheim meer, ik praat er vrij met u over, daar tot mijn groot verdriet de geheele
wereld ze kent.&#x201d;
</p>
<p>Orlando gaf zich geheel aan zijn herinneringen over en vertelde, hoe gelukkig hij
zich vóór het huwlijk gevoeld had bij de gedachte aan het wondermooie schepseltje,
dat zijn dochter worden en jeugd en bekoring om zijn ziekestoel brengen zou. Hij had
altijd een vereering gehad voor de schoonheid, de hartstochtelijke vereering van een
minnaar, wiens eenige liefde steeds de vrouw gebleven zou zijn, <span class="pagenum">[<a id="pb133" href="#pb133">133</a>]</span>indien het vaderland niet het beste van zijn wezen tot zich getrokken had. En Benedetta
aanbad hem, vereerde hem, kwam steeds weer bij hem zitten in zijn klein armoedig kamertje,
dat dan schitterde door den glans van goddelijke charme, die zij met zich bracht.
Hij herleefde in haar frisschen adem, in den zuiveren geur en de stralende teederheid,
waarmede hij haar omringde. Maar welk een vreeselijk drama onmiddellijk daarna, wat
had zijn hart gebloed, toen hij niet wist, hoe hij de echtgenooten verzoenen moest.
Hij kon zijn zoon geen ongelijk geven, dat hij de erkende echtgenoot wilde zijn.
</p>
<p>In den beginne, na den eersten rampzaligen nacht, na die botsing tusschen de beide
echtgenooten, die beiden hardnekkig aan hun recht vasthielden, had hij gehoopt Benedetta
in de armen van haar man terug te kunnen brengen. Maar toen zij hem weenend alles
vertelde, hem haar oude liefde voor Dario bekende, hem haar afschuw tegen de daad,
tegen het geven van haar maagdelijkheid aan een anderen man, zeide, toen begreep hij,
dat zij nooit toegeven zou. Een geheel jaar was verloopen, hij had een jaar vastgenageld
op zijn ziekestoel doorgebracht, terwijl onder hem, in die weelderige vertrekken,
waarvan de geluiden zelfs niet tot zijn ooren doordrongen, dat hartverscheurende drama
afgespeeld werd. Hoe dikwijls had hij getracht te luisteren, bang voor twisten, wanhopig
zich niet meer nuttig te kunnen maken. Van zijn zoon, die zweeg, vernam hij niets;
hij hoorde slechts nu en dan bijzonderheden van Benedetta. En dit huwlijk, waarin
hij eens den zoo vurig verlangden band tusschen het oude en het nieuwe Rome gezien
had, dat niet voltrokken huwlijk maakte hem wanhopig; het was het echec van al zijn
verwachtingen, de definitieve ontgoocheling van zijn levensdroom. Hij zelf was ten
slotte naar een echtscheiding gaan verlangen, zoo ondragelijk was het lijden onder
een dergelijken toestand.
</p>
<p>&#x201c;Ach, lieve vriend, nog nooit heb ik het fatale van zekere tegenstellingen zoo goed
begrepen&#x2014;en hoe men met het meest liefhebbende hart en het oprechtste karakter zijn
ongeluk en dat van anderen bewerken kan.&#x201d;
</p>
<p>Maar de deur ging opnieuw open en ditmaal kwam, zonder geklopt te hebben, graaf Prada
binnen. Onmiddellijk nam hij, na den bezoeker, die opgestaan was, vluchtig gegroet
te hebben, zacht de handen van zijn vader en betastte die, bang, dat hij ze te warm
of te koud vinden zou.
<span class="pagenum">[<a id="pb134" href="#pb134">134</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Ik kom juist van Frascati, waar ik heb moeten overnachten, zoo druk heb ik het met
dat onderbroken bouwen. Ze hebben me gezegd, dat u een slechten nacht gehad hebt.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Wel neen, geen quaestie van.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O, u zoudt het nooit bekennen&#x200a;&#x2026; Waarom blijft u er zoo hardnekkig bij om hier te
wonen, zonder eenig gemak? Dat gaat op uw jaren niet meer. U zoudt me er zoo&#x2019;n groot
pleizier mede doen, als u een meer comfortabele kamer nam, waar u beter zoudt kunnen
slapen.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, hoor, ik denk er niet aan&#x200a;&#x2026; Ik weet, dat je het goed met mij meent, beste Luigi.
Maar laat ik mijn eigen zin nou maar doen. Dat is de eenige manier, om mij gelukkig
te maken.&#x201d;
</p>
<p>Pierre werd diep getroffen door de innige liefde, die uit de blikken der beide mannen
straalde, terwijl zij elkaar oog in oog aankeken. Het scheen hem zoo aandoenlijk,
zoo prachtig mooi toe, daar toch zooveel tegenstrijdige denkbeelden en handelingen,
zooveel verschillen, die een moreele breuk veroorzaakt hadden, hen scheidden.
</p>
<p>Hij vergeleek hen met belangstelling. Graaf Prada, die korter en gezetter was, had
denzelfden energieken, krachtigen kop met borstelig zwart haar, dezelfde openhartige,
eenigszins harde oogen in een blozend gezicht met dikke snor. Maar de mond verschilde,
een zinnelijke, vraatzuchtige mond met een wolfsgebit, een bloeddorstige mond, als
geschapen voor den avond na den slag, wanneer het er slechts nog om gaat in de overwinning
van anderen te bijten. Dat was dan ook de reden, waarom men, wanneer zijn vrijmoedige
oogen geprezen werden, zeide: &#x201c;Ja, maar zijn mond bevalt mij niet.&#x201d; Zijn voeten waren
groot, zijn handen dik en te breed, maar mooi.
</p>
<p>Pierre verwonderde er zich over, dat hij precies zoo was als hij verwacht had. Hij
kende zijn geschiedenis nauwkeurig genoeg, om zich een beeld van den heldenzoon te
kunnen vormen, dien de overwinning bedorven had, die met vollen mond den door het
roemrijke zwaard van zijn vader gemaaiden oogst verslindt. Hij ging vooral na hoe
de deugden van zijn vader van den rechten weg afgeweken waren, zich in het kind tot
ondeugden vervormd hadden; de edelste eigenschappen waren ontaard, de heldhaftige,
onbaatzuchtige energie was woeste genotzucht, de man van den slag de man van den buit
geworden, sedert de grootsche gevoelens van geestdrift sliepen, sedert men niet meer
vocht en te midden van <span class="pagenum">[<a id="pb135" href="#pb135">135</a>]</span>den opgehoopten buit in alle kalmte plunderde en roofde. En de held, de met lamheid
geslagen, tot onbeweeglijkheid gedoemde vader moest getuige zijn van de ontaarding
van zijn zoon, den met millioenen volgepropten zakenman.
</p>
<p>Maar Orlando stelde Pierre voor.
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer de abbé Pierre Froment, over wien ik je zoo dikwijls gesproken heb, de schrijver
van het boek, dat ik je heb laten lezen.&#x201d;
</p>
<p>Prada was dadelijk zeer vriendelijk en begon onmiddellijk met een intelligenten hartstocht
over Rome te spreken als iemand, die er een groote moderne hoofdstad van maken wil.
Hij had het na het tweede keizerrijk gemetamorphoseerde Parijs, het na de overwinningen
van Duitschland vergroote en verfraaide Berlijn gezien; en volgens hem werd Rome,
als het zich bij die beweging niet aansloot, als het niet een groote stad werd, die
een groot volk bewonen kon, met een spoedigen dood bedreigd. Of een ineenstortend
museum of een nieuw-geschapen, herboren stad.
</p>
<p>Vol belangstelling, reeds bijna gewonnen luisterde Pierre naar dezen welsprekenden
man, wiens krachtige en heldere geest hem inpalmde. Hij wist hoe handig hij gemanoeuvreerd
had in de zaak van de villa Montefiori, waarbij hij rijk geworden was en zoovele anderen
zich geruïneerd hadden, daar hij ongetwijfeld de onvermijdelijke catastrophe reeds
voorzien had op het oogenblik, waarop de agiowoede de geheele natie nog het hoofd
op hol bracht. Toch ontdekte hij op dit wilskrachtige, energieke gezicht reeds teekenen
van moeheid, vroegtijdige rimpels, afhangende lippen, alsof de man uitgeput raakte
van het voortdurende strijden tusschen al die instortingen om hem heen, welke den
grond ondermijnden en door den terugslag ook de best belegde fortuinen dreigden mede
te sleepen. Men vertelde, dat Prada in den laatsten tijd ernstige zorgen gehad had;
niets stond meer vast, alles kon opgeslokt worden ten gevolge van de financieele crisis,
die van dag tot dag dreigender werd. Bij dezen ruwen zoon van Noord-Italië ontstond
onder den verweekelijkenden, verderfelijken invloed van Rome een soort verval, een
langzame verrotting. Al zijn hartstochten hadden hun bevrediging gezocht, hij putte
er zich in uit door alles&#x2014;zijn zucht naar geld, zijn passie voor vrouwen&#x2014;hun volle
maat te geven. Vandaar de groote, zwijgende droefheid van Orlando, als hij dit snelle
verval van zijn veroveraarsras zag, terwijl Sacco, de Zuid-Italiaan, door het klimaat
geholpen en als geschapen <span class="pagenum">[<a id="pb136" href="#pb136">136</a>]</span>voor die wellustige lucht en voor die door de zon verbrande steden vol oud stof, er
zich ontwikkelde als de natuurlijke vegetatie van den door de misdaden der geschiedenis
gedrenkten bodem en zich er langzamerhand van alles, van rijkdom en macht, meester
maakte.
</p>
<p>Toen de naam Sacco genoemd werd, vertelde de vader den zoon van Serafina&#x2019;s bezoek.
Zonder verder iets te zeggen, keken zij beiden elkaar met een glimlach aan. Het gerucht
liep, dat de overleden minister van Landbouw misschien niet dadelijk vervangen zou
worden, dat een andere minister het departement ad interim zou leiden en men de opening
der Kamer afwachten zou.
</p>
<p>Daarna kwam het gesprek op het paleis Boccanera, waarbij Pierre dubbel aandachtig
toeluisterde.
</p>
<p>&#x201c;Zoo, logeert u in de Via Giulia,&#x201d; zeide de graaf tegen hem. &#x201c;Daar slaapt het heele
oude Rome in de stilte der vergetelheid.&#x201d;
</p>
<p>Onbevangen sprak hij over den kardinaal en zelfs over Benedetta, de contessina, zooals
hij zeide, wanneer hij over zijn vrouw sprak. Hij deed alles om geen toorn te laten
blijken. Maar de jonge priester voelde, dat hij inwendig beefde, dat zijn hart nog
bloedde en gromde van wrok. Bij hem brak de begeerte naar de vrouw los met de heftigheid
van een behoefte, die onmiddellijk bevredigd moest worden; ongetwijfeld was dat weer
een der ontaarde deugden van zijn vader: de dwepende geestdrift, die op het doel toesnelde
en tot onmiddellijk handelen aanzette. Toen hij, na zijn liaison met prinses Flavia,
Benedetta, de goddelijke nicht van een zoo mooi gebleven tante, bezitten wilde, had
hij zich dan ook in alles geschikt; in een huwelijk, in den strijd tegen dat jonge
meisje, dat hem niet lief had, in het zekere gevaar zijn geheele leven te bederven.
Liever had hij Rome in brand gestoken dan van haar afgezien. En dat, waaraan hij thans
zonder hoop op genezing leed, de steeds weer opengaande wonde in zijn borst was het
bewustzijn, dat hij haar niet bezeten had, dat hij zeggen moest, dat zij de zijne
was en zich aan hem geweigerd had.
</p>
<p>Nooit zou hij den smaad kunnen vergeten; de wond bleef in zijn onbevredigden hartstocht,
waar de minste ademtocht het branden weer aanwakkerde. En onder het correcte uiterlijk
verborg zich een razende, jaloersche en wraakzuchtige wellusteling, die tot een misdaad
in staat was.
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer de abbé is op de hoogte,&#x201d; prevelde de oude Orlando met zijn droevige stem.
<span class="pagenum">[<a id="pb137" href="#pb137">137</a>]</span></p>
<p>Prada maakte een gebaar als om te zeggen, dat iedereen op de hoogte was.
</p>
<p>&#x201c;O, vader, als ik niet naar u geluisterd had, zou ik mij nooit tot dat nietigverklaringsproces
geleend hebben. De contessina zou dan wel verplicht geweest zijn weer in de echtelijke
woning terug te keeren, en zich thans niet met haar liefje, dien neef Dario van haar,
vroolijk over ons maken.&#x201d;
</p>
<p>Op zijn beurt wilde Orlando nu met een gebaar protesteeren.
</p>
<p>&#x201c;Maar natuurlijk, vader. Waarom denkt u, dat zij van hier gevlucht zou zijn als het
niet is, om thuis in de armen van haar minnaar te leven? En ik vind zelfs, dat het
paleis in de Via Giulia met zijn kardinaal vrij vuile zaakjes verbergt.&#x201d;
</p>
<p>Deze strafbare, volgens hem publieke, schaamtelooze liaison was het gerucht, dat hij
verspreidde, de beschuldiging, die hij overal inbracht tegen zijn vrouw. Feitelijk
geloofde hij er zelf niet aan, daar hij het koele verstand van Benedetta, het bijgeloovige,
bijna mystieke begrip, dat zij in haar maagdelijkheid legde, haar vasten wil om alleen
toe te behooren aan den man, dien zij liefhad en die haar echtgenoot voor God was,
maar al te goed kende. Doch hij vond, dat een dergelijke beschuldiging een goede en
zeer handige politiek was.
</p>
<p>&#x201c;Tusschen twee haakjes,&#x201d; riep hij plotseling uit, &#x201c;weet u al, vader, dat ik inzage
gehad heb van de memorie van Morano. Het staat nu vast: als het huwelijk niet voltrokken
is kunnen worden, dan is dat ten gevolge van de impotentie van den echtgenoot.&#x201d;
</p>
<p>Hij barstte in een luiden lach uit, als wilde hij daardoor te kennen geven, dat hij
dit het toppunt van het komische vond. Maar hij was onder zijn heimelijke verbittering
bleek geworden, zijn lachende mond had een harden, wreed-moorddadigen trek; blijkbaar
had slechts deze valsche, voor een man van zijn viriliteit zoo smadelijke beschuldiging
van impotentie hem er toe gebracht zich in dit proces te verdedigen, iets, waarvan
hij in den beginne niets had willen weten. Hij zou zich dus verzetten. Overigens was
hij overtuigd, dat zijn vrouw de nietigheidsverklaring niet verkrijgen zou. En nog
altijd lachend gaf hij enkele vrij brutale bijzonderheden over het gebeurde en legde
uit, dat het niet zoo gemakkelijk was met een vrouw, die zich verzet en bijt en krabbelt,
maar dat hij er geen eed op zou durven doen, dat het hem niet gelukt was. In ieder
geval zou hij het bewijs <span class="pagenum">[<a id="pb138" href="#pb138">138</a>]</span>vragen, het Godsoordeel, zooals hij, nog harder lachend om zijn grap, zeide, en wel
voor de verzamelde kardinalen.
</p>
<p>&#x201c;Luigi,&#x201d; zeide Orlando zacht met een blik op den jongen priester.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ik zwijg al, u hebt gelijk, vader. Maar werkelijk het is zoo afschuwlijk, zoo
belachelijk&#x200a;&#x2026; U weet toch wat Lisbeth gezegd heeft: &#x201c;Arme jongen, dan moet ik dus
zeker van een kleinen Jezus bevallen.&#x201d;<span class="corr" id="xd29e1438" title="Niet in bron">&#x201d;</span>
</p>
<p>Orlando kon wederom zijn misnoegen niet onderdrukken, want hij hield er niet van,
dat zijn zoon, wanneer er een bezoeker was, zoo openlijk over zijn liaison sprak.
Lisbeth Kauffmann, nauwlijks dertig jaar, hoogblond, zeer blozend en steeds even lachend
en vroolijk, behoorde tot de vreemdelingenkolonie; zij was weduwe, haar man was twee
jaar te voren te Rome, waar hij genezing was komen zoeken voor een borstkwaal, overleden.
Daar zij rijk genoeg was, om niemands hulp noodig te hebben, was zij, een hartstochtelijke
kunstliefhebster en zelf een vrij goede schilderes, te Rome gebleven; zij had in de
Via Principe Amadeo, in een der nieuwere wijken, een klein paleis gekocht, waarvan
de groote, in een atelier veranderde, in alle jaargetijden met bloemen doorgeurde
en met oude stoffen behangen zaal op de tweede verdieping aan de beau monde van Rome
heel goed bekend was. Daar bewoog zij zich in lange blouses gekleed, in haar voortdurende
vroolijkheid; zij was een beetje overmoedig en kon gewaagde grappen vertellen, doch
had zich, behalve met Prada, nog niet gecompromitteerd.
</p>
<p>Hij viel blijkbaar in haar smaak en zij had zich eenvoudig aan hem gegeven, toen zijn
vrouw hem verliet. Zij was thans in de zevende maand van haar zwangerschap, die zij
volstrekt niet trachtte te verbergen; integendeel zij zag er zoo kalm en gelukkig
uit, dat haar uitgebreide vriendenkring haar bleef bezoeken, als was dat in dit vrije
leven van groote kosmopolitische steden van geen beteekenis. In de omstandigheden,
waarin hij verkeerde, was Prada met die zwangerschap natuurlijk ten zeerste ingenomen;
zij was in zijn oogen het beste argument tegen de beschuldiging, waaronder zijn manlijke
trots leed. Maar zonder dat hij het zichzelf bekennen wilde, bloedde de ongeneeslijke
wond in zijn hart er niet minder om; want noch dit aanstaande vaderschap, noch het
vleiende bezit van de knappe Lisbeth wogen op tegen de bitterheid van Benedetta&#x2019;s
weigering: haar wilde hij met al den hartstocht, die in hem was, bezitten, <span class="pagenum">[<a id="pb139" href="#pb139">139</a>]</span>haar had hij vreeselijk willen straffen, omdat hij haar niet bezeten had.
</p>
<p>Pierre, die van deze liaison niet op de hoogte was, begreep niets van het gesprek.
Daar hij zich verlegen voelde en zich een houding wilde geven, had hij een dik boek
van de tafel genomen en zag tot zijn verwondering, dat het een Fransch onderwijsboek
was, een van die handboeken voor het baccalaureaat, die een samenvatting van de in
het programma vereischte kennis bevatten. Het was slechts een eenvoudig en practisch
boek voor het lager onderwijs, maar het handelde over de geheele wiskunde, de natuur-
en scheikunde, zoodat het een korte samenvatting was van de veroveringen der eeuw
en van den tegenwoordigen stand van het menschelijk weten.
</p>
<p>&#x201c;Zoo,&#x201d; riep Orlando, blij over de afleiding, uit, &#x201c;kijkt u het boek van mijn ouden
vriend Théophile Morin in. Zooals u wel weten zult, was hij een der duizend van Marsala
en heeft hij met ons Sicilië en Napels veroverd. Een held!&#x2026; En nu al meer dan dertig
jaar geleden is hij naar Frankrijk teruggekeerd als eenvoudig leeraar, wat hem ook
al niet rijk gemaakt heeft. Hij heeft dan ook een boek geschreven, dat, naar het schijnt,
zóó goed verkocht wordt, dat hij op het denkbeeld gekomen is daar ook nog een voordeeltje
uit te slaan door vertalingen, o. a. een Italiaansche&#x200a;&#x2026; Wij zijn broeders gebleven,
en hij heeft gedacht van mijn invloed, dien hij voor zeer gewichtig houdt, gebruik
te maken. Maar hij vergist zich, helaas; ik geloof niet, dat het mij gelukken zal
een uitgever ervoor te vinden.&#x201d;
</p>
<p>Prada, die weer correct en voorkomend geworden was, haalde zijn schouders op, vol
van het scepticisme van zijn tijdgenooten, die er alleen maar op uit zijn de bestaande
dingen te handhaven, om er zooveel mogelijk nut uit te trekken.
</p>
<p>&#x201c;Waarom ook?&#x201d; prevelde hij. &#x201c;Er zijn al veel te veel boeken.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, er zijn niet te veel boeken,&#x201d; antwoordde de oude man hartstochtelijk.
&#x201c;We hebben boeken, steeds meer boeken noodig. Door het boek en niet door het zwaard,
zal de menschheid de leugen en de ongerechtigheid overwinnen, den definitieven broedervrede
tusschen alle volkeren veroveren&#x200a;&#x2026; Ja, je lacht, ik weet, dat je dat mijn denkbeelden
van 48 noemt, &#x201c;<i lang="fr">vieille barbe</i>&#x201d;, zooals men bij u in Frankrijk zegt, nietwaar mijnheer Froment? Maar daarom staat
het <span class="pagenum">[<a id="pb140" href="#pb140">140</a>]</span>niet minder vast, dat Italië dood is, als men zich niet haast het probleem van onderen
aan te vatten, dat wil zeggen, wanneer men het volk niet maakt; en er bestaat maar
één manier, om een volk te maken en menschen te scheppen, en die is, dat men ze onderwijst,
dat men door het onderwijs de groote, verloren kracht ontwikkelt, die thans in onwetendheid
en luiheid ten onder gaat&#x200a;&#x2026; Ja, ja, Italië is geschapen, laten we thans Italianen
scheppen. Boeken, boeken en nog eens boeken! En steeds verder voorwaarts, steeds dieper
de wetenschap, de helderheid in, indien wij leven, goed, gezond en sterk zijn willen!&#x201d;
</p>
<p>De oude Orlando, die zich half opgericht had, was met zijn machtigen leeuwenkop heerlijk
om aan te zien; het schitterende wit van zijn baard en zijn hoofdhaar scheen te vlammen.
En zijn kreet van hoop had door dit reine, in zijn gewilde armoede zoo aandoenlijke
vertrek met zulk een hartstochtelijk vertrouwen weerklonken, dat de jonge priester
een andere gestalte voor zich zag oprijzen, die van kardinaal Boccanera, geheel zwart,
slechts het haar wit als sneeuw, eveneens bewonderenswaardig in zijn heldhaftige schoonheid,
hoog opgericht midden in zijn in puin vallend paleis, waarvan de vergulde balken op
zijn schouders dreigden neer te storten. O, deze groote stijfkoppen, die geloovigen,
die ouders, die manlijker, hartstochtelijker blijven dan de jongen! Deze twee stonden
aan twee tegenover elkaar liggende einden van meeningen, daar zij niet één gemeenschappelijke
idee, niet één gemeenschappelijke liefde hadden, en toch schenen zij alleen in dit
oude Rome, waar alles in stof vervloog, onverwoestbaar en als twee gescheiden broeders
onbeweeglijk aan den horizont te staan en over de stad heen hun protest uit te schreeuwen.
De aanblik van deze beiden in hun grootschheid, in hun eenzaamheid, in hun verheven
zijn boven de dagelijksche laagheid, vulde een dag met een droom der eeuwigheid.
</p>
<p>Prada had dadelijk met kinderlijk-bezorgden druk de handen van den ouden man in de
zijne genomen, om hem te kalmeeren.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ja, vader, u hebt gelijk, gelijk zooals altijd, en ik ben een domkop, om u tegen
te spreken. Maar ik smeek u, beweeg u niet zoo, uw plaid valt af en uw voeten zullen
weer koud worden.&#x201d;
</p>
<p>Hij knielde naast zijn vader neer en legde de plaid met oneindige zorg weer goed;
daar bleef hij ondanks zijn vier-en-veertig <span class="pagenum">[<a id="pb141" href="#pb141">141</a>]</span>jaar als een kleine jongen op den grond zitten en sloeg zijn vochtige, in zwijgende
vereering smeekende oogen naar hem op, terwijl de oude man, kalm nu en ontroerd, met
bevende vingers zijn haar streelde.
</p>
<p>Pierre was langer dan twee uur daar geweest, toen hij eindelijk, zeer getroffen en
ontroerd door alles wat hij gezien en gehoord had, afscheid nam. Opnieuw moest hij
beloven terug te komen, om langer te praten. Buiten gekomen, liep hij op goed geluk
verder. Het was nog geen vier uur; hij wilde in dit heerlijke uur, waarin de zon aan
den verfrischten, onmetelijk blauwen hemel daalde, zonder een vooraf vastgesteld plan
dwars door Rome slenteren. Maar bijna onmiddellijk bevond hij zich in de Via Nazionale,
die hij den vorigen dag bij zijn aankomst doorgereden had; hij herkende de groene,
naar het Quirinaal loopende tuinen, de witachtige, buitensporig groote Bank, de pijnboomen
van de villa Aldobrandini; dan zag hij bij de kromming, toen hij staan bleef, om de
Trajanuszuil, die nu als een donkere schacht tegen den achtergrond van het reeds door
de schemering gevulde lage plein afstak, nog eens te zien, plotseling tot zijn groote
verbazing een victoria stilhouden, waaruit een jonge man hem beleefd riep, terwijl
hij hem met zijn hand wenkte.
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer de abbé Froment! Mijnheer de abbé Froment!&#x201d;
</p>
<p>Het was de jonge prins Dario Boccanera, die zijn dagelijkschen wandelrit op den Corso
ging maken. Bijna altijd à court d&#x2019;argent, leefde hij nog slechts van de vrijgevigheid
van zijn oom, den kardinaal. Maar evenals alle Romeinen zou hij, als het noodig was,
droog brood gegeten hebben, om zijn rijtuig, zijn paard en zijn koetsier te kunnen
houden. In Rome is een rijtuig een onontbeerlijke luxe.
</p>
<p>&#x201c;Als u wilt instappen, mijnheer de abbé, zal het mij een genoegen zijn u iets van
onze stad te laten zien.&#x201d;
</p>
<p>Ongetwijfeld wilde hij, door voorkomend te zijn jegens haar protégé, Benedetta een
pleizier doen. En bovendien vond hij het, daar hij niets anders te doen had, aardig
den jongen priester, die, naar men zeide, zoo intelligent was, in te wijden in wat
hij voor de bloem van Rome, het onnavolgbare leven hield.
</p>
<p>Pierre moest het wel aannemen, ofschoon hij liever alleen zijn wandeling voortgezet
had. Toch interesseerde hem de jonge man, deze laatstgeborene van een uitgeput ras;
van wien hij voelde, dat hij niet tot denken of handelen in staat was. <span class="pagenum">[<a id="pb142" href="#pb142">142</a>]</span>doch die verder ondanks zijn trots en zijn indolentie zeer innemend was. Veel meer
Romein dan patriot, had hij nooit de geringste neiging gehad zich te rallieeren, hij
leefde liever in afzondering en niets doen. Ondanks zijn hartstochtelijk karakter
deed hij geen dwaasheden, daar hij zeer practisch en overleggend was, zooals trouwens
de meesten van zijn stadgenooten niettegenstaande hun schijnbare onstuimigheid. Zoodra
het rijtuig, na de piazza de Venezia overgestoken te zijn, op den Corso gekomen was,
liet hij zijn kinderlijke ijdelheid, zijn liefde voor het gelukkige en vroolijke leven
buitenshuis onder den mooien hemel blijken. En dat alles drukte hij zoo duidelijk
uit in het eenvoudige gebaar, waarmede hij zeide:
</p>
<p>&#x201c;De Corso!&#x201d;
</p>
<p>Evenals den vorigen dag was Piere één en al verbazing. Weer strekte de lange en smalle
straat zich uit tot de piazza del Popolo, geheel wit van licht, slechts met dit onderscheid,
dat nu de huizen aan den rechterkant in de zon baadden, terwijl die aan de linkerzijde
in de schaduw lagen. Wat, was dat de Corso? Deze halfdonkere, tusschen hooge, zware
gevels ingedrukte loopgraaf! Deze armoedige weg, waar hoogstens drie rijtuigen naast
elkaar konden rijden, die door dicht op elkaar gedrongen winkels met hun etalages
van klatergoud omzoomd werd. Geen vrije ruimte, geen wijde horizonten, geen schaduwgevend,
verfrisschend groen. Niets dan een stooten, een dringen en een bijna verstikken langs
de kleine trottoirs onder een kleine reepje hemel. Vergeefs noemde Dario hem de historische
en weelderige paleizen: palazzo Bonaparte, palazzo Doria, palazzo Odelscachi, palazzo
Sciarra, palazzo Chigi; vergeefs wees bij hem de piazza Colonna met de zuil van Marcus
Aurelius, het drukste plein der stad, waar steeds een groote menigte pratend en kijkend
rondslentert; vergeefs deed hij hem, tot aan de piazza del Popolo, de kerken, de huizen,
de dwarsstraten, de via Candotti, aan het einde waarvan in de glorie van de ondergaande
zon, de Santa <span class="corr" id="xd29e1477" title="Bron: Trinita de Monti">Trinità dei Monti</span> als goud boven de triomphantelijke Spaansche trap oprees, bewonderen,&#x2014;Pierre bleef
den teleurstellenden indruk houden van een straat zonder breedte en zonder licht.
De paleizen schenen hem droefgeestige ziekenhuizen of kazernes toe; de piazza Colonna
toonde een jammerlijk gemis aan boomen; alleen de Santa <span class="corr" id="xd29e1480" title="Bron: Trinita de Monti">Trinità dei Monti</span> had hem door haar schittering als in een verre apotheose betooverd.
</p>
<p>Maar nu ging het van de piazza del Popolo weer naar de <span class="pagenum">[<a id="pb143" href="#pb143">143</a>]</span>piazza de Venezia terug, en weer terug, en nogmaals terug, twee-, drie-, viermaal,
onvermoeibaar. Dario was in zijn element, liet zich zien, keek rond, groette, werd
gegroet. Op de twee trottoirs slenterde een dicht op elkaar gedrongen menigte, wier
oogen zich tot achter in de rijtuigen boorden, wier handen de handen van hen, die
erin zaten, hadden kunnen drukken. Langzamerhand werd het aantal rijtuigen zóó groot,
dat de ononderbroken, vast aaneengesloten dubbele rij verplicht was stapvoets te gaan.
Bij het voortdurend langs elkaar gaan van degene, die heen-, en van degene, die terugreden,
kon men elkaar aanraken, elkaar goed opnemen. Geheel Rome drong zich hier samen, hoopte
zich op in de kleinst denkbare ruimte; het waren menschen, die elkaar kenden en elkaar
hier weer vonden als in de vertrouwelijkheid van een salon; menschen, die niet op
vertrouwelijken voet met elkaar stonden en tot tegenovergestelde kringen behoorden,
maar hier tegen elkaar aan stieten en elkaar tot in de ziel kijken konden. Nu ging
Pierre een licht op; hij begreep den Corso, de oeroude gewoonte, den hartstocht en
de glorie der stad. Ja, het genot lag juist in de nauwte van de straat, in dat gedwongen
tegen elkaar stooten, waardoor onverwachte ontmoetingen, de bevrediging van nieuwsgierigheid,
het ten toon spreiden van ijdelheid, het voeren van eindelooze gesprekken mogelijk
werd. De geheele stad zag hier elkaar dagelijks terug, liet zich zien, loerde op elkaar,
het was een op den duur zoo dringende behoefte geworden om elkaar zóó te zien, dat
een man van goede familie, die den Corso meed, als een wilde beschouwd werd, die buiten
zijn kringen, zonder couranten leefde.
</p>
<p>Dario glimlachte steeds door, boog steeds weer ten groet; hij noemde Pierre prinsen
en prinsessen, hertogen en hertoginnen, klinkende namen, wier glans de geschiedenis
vulde, wier klankrijke lettergrepen het op elkaar botsen van wapenrustingen in den
slag, de pauselijke processies met haar purper ornaat, haar gouden tiara&#x2019;s, haar heilige,
van juweelen fonkelende gewaden voor den geest riepen. Maar Pierre zag tot zijn wanhoop
dikke dames, kleine heeren, opgeblazen of ziekelijke wezens, die door de moderne kleeding
nog leelijker werden. Toch vielen enkele knappe vrouwen op, vooral jonge meisjes,
zwijgend, met groote, heldere oogen. Toen Dario, hem het paleis Buongiovanni wees,
een grooten gevel uit de zeventiende eeuw met door lofwerk omgeven ramen, voegde hij
er lachend aan toe:
<span class="pagenum">[<a id="pb144" href="#pb144">144</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Kijk, daar staat Attilio op het <span class="corr" id="xd29e1492" title="Bron: troittoir">trottoir</span>&#x2026; U weet wel, de jonge luitenant Sacco!&#x201d;
</p>
<p>Met een hoofdknikje antwoordde Pierre, dat hij op de hoogte was. Attilio, in zijn
uniform, jong met zijn levendig en flink uiterlijk en zijn open gezicht, waarin de
blauwe oogen van zijn moeder liefdevol glansden, nam hem dadelijk voor zich in. Hij
was inderdaad de jeugd en de liefde in hun geestdriftige en zich om de toekomst niet
bekommerde hoop.
</p>
<p>&#x201c;U zult zien,&#x201d; ging Dario voort, &#x201c;dat hij, wanneer we terugkomen, er nog staat. Let
maar op, dan zal ik u tevens nog op iets anders opmerkzaam maken ook.<span class="corr" id="xd29e1498" title="Niet in bron">&#x201d;</span>
</p>
<p>Hij sprak vroolijk over de jonge meisjes, die in den Sacré-Coeur in zoo strenge afzondering
opgevoede en verder meestal zoo onwetende jonge prinsessen en hertoginnen, die daarna
haar opvoeding voltooiden in de rokken van haar moeder, met haar den verplichten wandelrit
op den Corso maakten en de eindelooze dagen verder leefden in de afzondering der sombere
paleizen. Maar welke stormen woedden in deze zwijgende zielen, waarin niemand nog
was afgedaald! Hoe wies onder die passieve gehoorzaamheid, onder die schijnbare onwetendheid
omtrent dat, wat haar omringde, soms haar wilskracht op! Hoevelen wilden hardnekkig
haar leven zelf maken, den man, die in haar smaak vallen zou, zelf kiezen, hem hebben
tegen de geheele wereld in. En de geliefde werd onder den stroom van jonge mannen
op den Corso gezocht en uitverkoren; de geliefde werd onder de wandeling met de oogen
gevischt, met de reine oogen, die spraken, wier blik voor de bekentenis, voor de algeheele
overgave voldoende waren, zonder dat één ademtocht over de kuisch gesloten lippen
behoefde te komen. Ten slotte kwamen dan de in de kerk heimelijk overhandigde liefdesbrieven,
maakte de omgekochte kamenier de in den beginne zoo onschuldige ontmoetingen makkelijk.
Ten slotte volgde dan aan het eind dikwijls een huwlijk.
</p>
<p>Celia nu had Attilio gewild vanaf het eerste oogenblik, dat hun blikken elkaar ontmoet
hadden op een doodelijk vervelenden dag, dat zij hem voor het eerst uit een raam van
het paleis Buongiovanni had gezien. Hij keek toevallig op en zij had, terwijl zij
zichzelf met haar groote, reine oogen, die in de zijne rusten bleven, gaf, hem voor
eeuwig gevangen. Zij was slechts een liefhebbende vrouw&#x2014;niets meer. Hij viel in haar
smaak, zij wilde hèm, hèm en geen <span class="pagenum">[<a id="pb145" href="#pb145">145</a>]</span>ander. Zij zou desnoods twintig jaar op hem gewacht hebben, maar zij hoopte hem door
de kalme hardnekkigheid van haar wil dadelijk te veroveren. Allerlei verhalen omtrent
vreeselijke uitbarstingen van woede van haar vader, die zich echter te pletter liepen
tegen haar eerbiedig en halsstarrig zwijgen, deden de rondte. De prins, van gemengd
bloed, de zoon van een Amerikaansche en zelf de echtgenoot van een Engelsche, streed
slechts, om te midden van de instortingen om hem heen, zijn naam en zijn vermogen
intact te houden.
</p>
<p>Het gerucht liep, dat tengevolge van een woordenwisseling, waarin hij haar voor de
voeten wierp niet voldoende over haar dochter gewaakt te hebben, de prinses met al
den hoogmoed en al het egoïsme van een vreemdelinge, die vijf millioen medegebracht
had, in verzet gekomen was. Was het niet voldoende, dat zij hem vijf kinderen geschonken
had? Zij bracht haar dagen in aanbidding van zichzelf door, bemoeide zich niet met
Celia, liet het huishouden, waarin de storm woedde, aan zichzelf over.
</p>
<p>Maar het rijtuig reed opnieuw langs het paleis en Dario waarschuwde Pierre.
</p>
<p>&#x201c;Ziet u, daar is Attilio weer&#x200a;&#x2026; En kijk nu eens naar boven naar het derde raam van
de eerste verdieping.&#x201d;
</p>
<p>Het was een kort, maar charmant tooneeltje. Pierre zag een hoekje van het gordijn
wat ter zijde trekken en het zachte gezichtje van Celia, een reine, gesloten lelie,
werd zichtbaar. Zij glimlachte niet, zij bewoog zich niet. Niets was uit dien kuischen
mond en die heldere oogen te lezen. Toch trok zij Attilio tot zich, gaf zij zich onvoorwaardelijk
aan hem. Het gordijn viel weer neer.
</p>
<p>&#x201c;Die kleine heks!&#x201d; prevelde Dario. &#x201c;Wie kan ooit weten, wat er achter zooveel onschuld
verborgen ligt?&#x201d;
</p>
<p>Toen Pierre omkeek, zag hij Attilio daar nog steeds met opgeheven hoofd staan; ook
zijn gezicht was bewegingloos en bleek, zijn mond gesloten, zijn oogen wijd geopend.
En deze grenzenlooze liefde in haar plotselinge almacht, de ware, eeuwige en jonge
liefde, die zich verhief boven de eerzucht, en de berekeningen van de omgeving, trof
hem diep.
</p>
<p>Dan gaf Dario zijn koetsier bevel naar den Pincio te rijden: den op mooie middagen
verplichten rit naar den Pincio. Eerst kwamen zij de piazza del Popolo over, het ruimste
en regelmatigste plein van Rome, met zijn in aanleg zijnde straten, zijn symmetrische
kerken, zijn obelisk in het midden, zijn twee <span class="pagenum">[<a id="pb146" href="#pb146">146</a>]</span>boomgroepen, die aan beide zijden van den kleinen, witten rijweg, tusschen de ernstige,
door de zon vergulde gebouwen tegenover elkaar staan. Dan reed het rijtuig rechts
den oprit van den Pincio op, een prachtigen, met bas-reliefs, standbeelden en fonteinen
versierden zigzagweg, een apotheose van marmer, een herinnering aan het oude Rome,
die zich tusschen het groen opricht. Maar de tuin bovenop kwam Pierre klein voor,
niet veel meer dan een groot plein, een vierkant met vier lanen, die noodig waren,
om de equipages eindeloos te kunnen laten keeren en draaien. Een ononderbroken rij
borstbeelden van beroemde mannen uit het oude en nieuwe Italië liep langs de alleeën
heen. Pierre bewonderde vooral de boomen, de zeldzaamste, met groote zorg gekozen
en onderhouden boomsoorten, bijna alle met altijd groen loof, waardoor hier zoowel
in den zomer als in den winter een heerlijke, in alle tinten van groen genuanceerde
schaduw verkregen werd. Het rijtuig begon nu door de mooie frissche lanen achter de
andere equipages, die één onafgebroken stroom vormden, te rijden.
</p>
<p>Pierre merkte in een donkerblauwe, elegant bespannen victoria een jonge dame alleen
op. Zij was knap, klein, kastanjebruin met een matte tint, groote zachte oogen, en
zag er bescheiden en verleidelijk eenvoudig uit. Bij haar streng costuum van feuille-morte-zijde
droeg zij een grooten, eenigszins extravaganten hoed. Toen Dario haar vrij onbeschaamd
opnam, vroeg de priester hem haar naam, wat den jongen prins deed glimlachen. O, niemand,
Tonietta, een van de weinige demi-mondaines, waarover Rome sprak.
</p>
<p>Dan vertelde hij, met de openhartige vrijmoedigheid van zijn ras in liefdesquaesties,
bijzonderheden: haar afkomst was niet met volkomen zekerheid bekend; sommigen beweerden,
dat zij de dochter van een kroegbaas in Tivoli was, anderen daarentegen beweerden,
dat een Napolitaansche bankier haar vader was. Doch hoe dit zij, in ieder geval was
het een zeer intelligent meisje, dat zich een zekere beschaving eigen gemaakt had
en uitstekend wist te ontvangen in haar klein paleis in de Via dei Mille, dat zij
van den ouden, thans overleden markies Manfredi gekregen had. Zij afficheerde zich
niet, had nooit meer dan één amant tegelijk, en de prinsessen en hertoginnen, die
dagelijks op den Corso door haar in onrust geraakten, vonden haar fatsoenlijk. Een
bijzondere eigenschap had haar vooral beroemd gemaakt; meermalen maakte een zoo hartstochtelijke
passie zich van haar meester, <span class="pagenum">[<a id="pb147" href="#pb147">147</a>]</span>dat zij zich voor niets aan haar geliefde gaf en alleen iederen ochtend een ruiker
witte rozen van hem wilde hebben, zoodat de menschen, wanneer zij haar dikwijls weken
achtereen met deze reine rozen, dezen witten bruidsbouquet op den Pincio zagen, met
liefdevol welgevallen naar haar keken.
</p>
<p>Maar Dario viel zichzelf in de rede om plechtig een dame, die alleen in gezelschap
van een heer in een grooten landauer voorbij reed, te groeten. En hij zeide eenvoudig
tot den priester:
</p>
<p>&#x201c;Mijn moeder.&#x201d;
</p>
<p>Pierre kende haar, althans vicomte de la Choue had hem het een en ander over haar
verteld: haar tweede huwelijk op vijftigjarigen leeftijd na den dood van prins Onofrio
Boccanera; de manier, waarop de nog altijd mooie vrouw precies als een jong meisje
op den Corso, een knappen, vijftien jaar jongeren man, die in haar smaak viel, met
haar blikken gevischt had; en wie die man, die Jules Laporte, was, een oud-sergeant
der Zwitsersche garde, naar men beweerde, een voormalige commis-voyageur in reliquieën,
die gecompromitteerd was geweest in een geruchtmakende zaak van valsche reliquieën;
hoe zij van hem een markies Montefiori gemaakt had van statig voorkomen&#x2014;de laatste
van de geluksridders in het legendarische land, waar de herders met koninginnen trouwen.
</p>
<p>Toen een volgende maal de groote landauer weer voorbij reed, nam Pierre hen beiden
goed op. De markiezin was werkelijk nog verbazingwekkend in haar tot vollen bloei
gekomen, klassiek-Romeinsche schoonheid, groot, flink gebouwd, hoogblond, met een
godinnekop met regelmatige, eenigszins domme trekken; alleen het lichte dons, waarmede
haar bovenlip bedekt was, verried haar leeftijd. De markies, deze geromaniseerde Zwitser
uit Genève, maakte met zijn breede, krachtige officiersschouders en zijn opgedraaide
snor werkelijk een imposanten indruk; hij was niet dom, heel vroolijk en plooibaar
en zeer onderhoudend in gezelschap van dames. Zij was zóó trotsch op hem, dat zij
hem overal medesleepte en ten toon stelde; zij was met hem het leven opnieuw begonnen,
alsof zij twintig jaar was, en verteerde in zijn armen het kleine, uit de catastrophe
van de villa Montefiori geredde vermogen. Zij vergat haar zoon zóó volkomen, dat zij
hem menigmaal slechts op den wandelrit zag en als een toevallige kennis groette.
</p>
<p>&#x201c;Laten we naar den zonsondergang achter de St. Pieter <span class="pagenum">[<a id="pb148" href="#pb148">148</a>]</span>gaan kijken!&#x201d; zeide Dario in zijn rol van <span class="corr" id="xd29e1529" title="Bron: conscentieus">consciëntieus</span> vreemdelingengids.
</p>
<p>Het rijtuig keerde naar het terras terug, waar een militaire kapel met vreeselijke
uitbarstingen der koperinstrumenten speelde. Verschillende equipages stonden reeds
stil om te luisteren, terwijl een steeds grooter wordende menigte voetgangers, eenvoudige
wandelaars, zich om de tent opgehoopt hadden. Van dat bewonderenswaardige, zeer hooge
en zeer breede terras ontrolde zich een der heerlijkste panorama&#x2019;s van Rome. Aan de
overzijde van den Tiber, boven den vaalbleeken chaos van de nieuwe wijk der Prati
del Castello, verrees de St. Pieter tusschen het groen van den Monte Mario en den
Janiculus. Dan kwam links de geheele oude stad, een eindelooze vlakte van daken, een
deinende, onafzienbare zee van gebouwen. Doch steeds weer keerden de blikken terug
naar de St. Pieter, die in reine en majestueuse grootschheid in het azuur troonde.
En de langzame zonsondergangen achter den kolos, achter in den grenzenloozen hemel
maken, van af dit terras gezien, een verheven indruk.
</p>
<p>Nu eens is het een ineenstorten van bloedroode wolken, zijn het veldslagen van reuzen,
die met bergen tegen elkander strijden en onder de monsterachtige ruïnes van brandende
steden verpletterd worden. Dan weer teekenen zich tegen een donker meer slechts roode
scheuren af, alsof een lichtnet uitgeworpen was, om tusschen de algen de verdwenen
dagvorstin weer op te visschen. Weer een ander maal is het een rose nevel, een zacht
stof, dat een regenbui in de verte, waarvan het gordijn over het mysterie van den
horizont getrokken is, met paarlen doorstreept heeft. Weer een ander maal is het een
triomftocht van purper en goud, wolkenwagens, die over een vuurstraat rijden, galeien,
die over een azuren zee trekken, prachtvolle en phantastische stoeten, die in den
geleidelijk dieper wordenden afgrond der schemering afdalen.
</p>
<p>Maar dien avond ontvouwde zich voor Pierre het schouwspel in een kalme, verblindende
grootschheid. Eerst, juist boven den dom van de St. Pieter, was de zon, in een smetteloozen,
diepblauwen hemel ondergaande, nog zóó schitterend, dat het oog haar glans niet verdragen
kon. In die flikkering scheen de dom als witgloeiend, als een dom van vloeibaar zilver,
terwijl de wijk ernaast, de daken van den Borgo, als in een zee van gloed veranderd
was. Dan, naarmate de zon verder daalde, nam haar gloed af, kon men <span class="pagenum">[<a id="pb149" href="#pb149">149</a>]</span>haar aanschouwen; en weldra gleed zij majestueus langzaam achter den dom, die zich
diepblauw afteekende; tot, geheel erachter schuilgaand, de dagvorstinne niets meer
was dan een aureool, een lichtkring, waaruit kroonvormige, vlammende stralen schoten.
En dan begon het droombeeld, de zeldzame belichting der ramenrij, die zich onder den
koepel uitstrekt; het licht veranderde ze in de roodgloeiende openingen van een smeltoven,
zoodat men had kunnen gelooven, dat de dom een in de lucht hangend, door het geweld
der vlammen opgeheven en gedragen kolenvuur was. Dat duurde nauwlijks drie minuten.
Beneden doken de reeds niet meer duidelijk te onderscheiden daken van den Borgo weg
in violette dampen, terwijl de horizont zich van den Janiculus tot den Monte Mario
in een duidelijk zwarte lijn afteekende; nu werd op zijn beurt de hemel purper en
goud, een oneindige rust van bovenaardsche helderheid over de verdwijnende aarde.
Het laatst gingen de ramen uit, ging de hemel uit, bleef alleen nog in den invallenden
nacht de onbestemde, steeds vager wordende ronding van den dom van de St. Pieter.
</p>
<p>En door een heimelijke gedachtenverbinding zag Pierre op dat oogenblik nogmaals de
hooge, droefgeestige en ten ondergang neigende gestalten van kardinaal Boccanera en
den ouden Orlando voor zich oprijzen. Op den avond van dien dag, waarop hij na elkaar
deze in hun verwachtingen zoo groote mannen had leeren kennen, stonden zij beiden
aan den horizont boven hun vernederde stad, aan den rand van den hemel, dien de dood
scheen te grijpen. Zou dan alles zoo met hen instorten, alles in den nacht van den
afgeloopen tijd uitgaan en verdwijnen?
<span class="pagenum">[<a id="pb150" href="#pb150">150</a>]</span></p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e1230" href="#xd29e1230src">1</a></span> God en volk.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e1230src">&#x2191;</a></p>
</div>
</div>
</div>
<div id="ch5" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">VIJFDE HOOFDSTUK</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Den volgenden dag kwam Narcisse wanhopig aan Pierre vertellen, dat zijn neef, monsignor
Gamba del Zoppe, de geheime kamerheer, onder voorwendsel, dat hij ziek was, twee of
drie dagen tijd gevraagd had, voor hij den jongen priester ontvangen en zich met zijn
audiëntie bezig houden kon. Pierre was dus tot niets doen veroordeeld, daar hij niet
langs een anderen weg een poging durfde wagen om den paus te spreken, want men had
hem zóó bang gemaakt, dat hij vreesde door een onhandigen stap alles te zullen bederven.
En daar hij toch iets doen moest, om den tijd te dooden, begon hij Rome te bezichtigen.
</p>
<p>Zijn eerste bezoek gold de ruïnes van den Palatinus. Reeds om acht uur &#x2019;s ochtends,
bij een helderen hemel, ging hij alleen op weg en begaf zich naar den in de Via Santo
Teodoro gelegen ingang, een hek, omgeven door de woningen der bewakers. Dadelijk kwam
een van dezen naar hem toe en bood zich als gids aan. Pierre had liever op goed geluk
af willen rondzwerven, maar hij vond het moeilijk het aanbod van den man, die zeer
vloeiend en met een vriendelijk glimlachje Fransch sprak, te weigeren. Het was een
klein, ineengedrongen mannetje, een oud-soldaat van even boven de zestig, met een
vierkant, opgeblazen, door een dikke, grijze snor in tweeën gedeeld gezicht.
</p>
<p>&#x201c;Als mijnheer de abbé zoo goed wil zijn mij te volgen&#x200a;&#x2026; Ik zie, dat mijnheer de abbé
een Franschman is. Ik ben een Piemontees en ken de Franschen goed: ik heb aan hun
zijde bij Solferino gevochten. Ja, ja, men kan zeggen wat men wil, maar je vergeet
het niet zoo gauw, wanneer je wapenbroeders geweest bent&#x200a;&#x2026; Hier rechtsaf, als het
u blieft!&#x201d;
</p>
<p>Toen Pierre opkeek, zag hij de reeks cypressen, die het plateau van den Palatinus
omzoomen en die hij den dag van <span class="pagenum">[<a id="pb151" href="#pb151">151</a>]</span>zijn aankomst van af den Janiculus gezien had. In de zoo teerblauwe lucht maakte het
donkere groen van die boomen den indruk van zwarte franje. Behalve deze zag men niets,
de helling strekte zich kaal en naakt, vuil stofgrijs uit, bestrooid met enkele kreupelboschjes,
te midden waarvan stukken van oude muren uitstaken. Het was de verwoesting, de vlekkige
troosteloosheid der opgravingen, waarvoor alleen de geleerden zich kunnen opwinden.
</p>
<p>&#x201c;De paleizen van Tiberius, Caligula en der Flavii liggen daar in de hoogte,&#x201d; ging
de gids voort. &#x201c;Maar die bewaren wij voor het laatst, we zullen eerst een rondgang
maken.&#x201d;
</p>
<p>Toch ging hij wat links af en bleef voor een uitholling, een soort grot in de helling
van den berg, staan.
</p>
<p>&#x201c;Dit is het wolvenhol, waar de wolvin Romulus en Remus zoogde. Vroeger was aan den
ingang nog de vijgeboom Rominalis te zien, die de tweelingen tegen regen en zon beschermde.&#x201d;
</p>
<p>Pierre kon een glimlach niet onderdrukken, zoo eenvoudig en vast overtuigd van de
waarheid van wat hij zeide, gaf de man zijn uitleggingen, zóó trotsch bovendien op
al dien ouden roem, als ware het de zijne. Maar toen de oud-soldaat hem bij de grot
de sporen van Roma quadrata gewezen had, overblijfselen van muren, die werkelijk uit
den tijd van Rome&#x2019;s stichting te stammen schenen, begon Pierre zich te interesseeren,
deed een eerste ontroering zijn hart kloppen. Dit kwam natuurlijk niet, omdat het
zoo&#x2019;n wondermooi schouwspel was, want het waren slechts enkele blokken gehouwen steen,
die zonder cement of kalk op elkaar gelegd waren, maar een verleden van zeven-en-twintig
eeuwen rees hier voor zijn geest op, en deze afgebrokkelde, zwart geworden steenen,
die een zoo machtig gebouw van pracht en almacht gedragen hadden, kregen een buitengewone
majesteit.
</p>
<p>Zij zetten hun rondgang voort en liepen nu naar rechts, steeds langs de helling van
den berg. De annexen der paleizen moesten tot hier geloopen hebben: overblijfselen
van portieken, ingestorte zalen, nog staande gebleven zuilen en friezen omzoomden
het hobbelige pad, dat tusschen kerkhofgrassen slingerde; de gids, die dat, wat hij
wist, zoo goed vertelde, omdat hij het nu al tien jaar lang iederen dag herhaald had,
bleef de onzekerste hypothesen ten beste geven, terwijl hij aan iederen puinhoop een
verhaal toevoegde.
</p>
<p>&#x201c;Het paleis van Augustus,&#x201d; zeide hij eindelijk met een gebaar van zijn hand naar de
aardophoopingen.
<span class="pagenum">[<a id="pb152" href="#pb152">152</a>]</span></p>
<p>Ditmaal waagde Pierre, die absoluut niets zag, te vragen:
</p>
<p>&#x201c;Waar dan?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O, mijnheer de abbé, het schijnt, dat aan het einde van de vorige eeuw de gevels
nog stonden. Je kwam er van den anderen kant, van de Sacra Via, in. Aan dezen kant
was er een groot balkon, dat den grooten Circus Maximus beheerschte, en vanwaar men
de spelen zien kon. Overigens is het paleis, zooals u constateeren kunt, nog bijna
geheel begraven onder dien grooten tuin boven, den grooten tuin van de villa Mills.
Wanneer men geld genoeg voor de opgravingen hebben zal, zal men het terugvinden, dat
is zeker, evenals den tempel van Apollo en dien van Vesta, welke ernaast stonden.&#x201d;
</p>
<p>Hij wendde zich nu naar links en ging het Stadium binnen, den kleinen circus voor
de wedloopen, die zich vlak langs de zijde van het paleis van Augustus uitstrekte;
nu begon ook de priester zich te interesseeren en geestdriftig te worden. Niet dat
zich hier een voldoende bewaard gebleven ruïne, die een monumentalen aanblik opleverde,
bevond; geen zuil was op haar plaats gebleven en alleen de muren aan den rechterkant
stonden nog, maar men had het geheele plan teruggevonden, de grenssteenen aan ieder
einde, de zuilengang om de baan, de groote loge van den keizer, die, nadat zij links
in het paleis van Augustus geweest was, vervolgens in het paleis van Septimius Severus
ingemetseld was en naar rechts uitkeek. En de gids liep nog steeds te midden van die
verstrooide puinhoopen, gaf uitvoerige en preciese uitleggingen, verzekerde, dat de
heeren der directie van de uitgravingen hun Stadium tot in de kleinste bijzonderheden
vastgesteld hadden, zoodat zij bezig waren er een nauwkeurig plan van te maken met
de juiste plaats der zuilen, de standbeelden in hun nissen, het soort marmer, waarmede
de muren bedekt waren.
</p>
<p>&#x201c;O, de heeren zijn volkomen op hun gemak,&#x201d; eindigde hij zijn uitlegging, terwijl hij
zelf een gelukzalig gezicht trok. &#x201c;De Duitschers zullen geen aanmerking kunnen maken
en hier niet alles ondersteboven gooien, zooals zij op het Forum gedaan hebben, waar
je niet meer weet, waar je bent, sedert zij er met hun wetenschap gekomen zijn.&#x201d;
</p>
<p>Pierre glimlachte en zijn belangstelling nam nog toe, toen hij langs gebroken trappen
en over gaten geslagen houten bruggen in de reusachtige ruïnes van het paleis van
Septimius Severus gekomen was. Het paleis verhief zich op de Zuidpunt van den Palatinus
en zag eindeloos ver uit op de <span class="pagenum">[<a id="pb153" href="#pb153">153</a>]</span>Via Appia en de Campagna Romana. Alleen de onderbouw ervan bestaat nog, de onderaardsche
zalen, die onder de bogen van het terras aangebracht zijn, waarmede men het te bekrompen
geworden plateau van den berg uitgebreid had. En deze blootgelegde onderbouw was voldoende
om een denkbeeld te geven van het prachtige paleis, dat erop rustte, zoo reusachtig
en machtig als deze in zijn onverwoestbare massa gebleven is. Hier verhief zich het
beroemde Septizonium, de toren met zijn zeven verdiepingen, die eerst in de veertiende
eeuw verdwenen is. Hier bevindt zich nog een door cyclopische arcaden gedragen terras,
vanwaar men een schitterend uitzicht heeft. Vervolgens komt niets dan een opeenhooping
van dikke, half ingestorte muren, gapende afgronden te midden van ingevallen zolderingen,
rijen van eindelooze gangen en reusachtige zalen, waarvan de bestemming niet bekend
is. Al deze door de nieuwe administratie goed onderhouden, schoongeveegde en van onkruid
bevrijde ruïnes hebben haar romantische woestheid verloren, om een kale en sombere
grootschheid aan te nemen. Maar stralen van de levende zon verguldden de oude muren,
drongen door spleten tot achter in de donkere zalen door, brachten met hun schitterend
stof leven in de zwijgende droefgeestigheid van deze doode majesteit, die uitgegraven
was uit de aarde, waarin zij sedert eeuwen geslapen had. Over de oude, roodachtige,
van tegels gemaakte en van hun prachtige marmerbekleeding beroofde muren legde de
purpermantel der zon opnieuw een vorstelijke glorie.
</p>
<p>Pierre liep nu reeds bijna anderhalf uur rond en nog moest hij de menigte voorste
paleizen op het plateau zelf bezichtigen.
</p>
<p>&#x201c;Wij moeten teruggaan,&#x201d; zeide de gids. &#x201c;Zooals u ziet, versperren de tuinen der villa
Mills en het klooster van Santa Bonaventura ons den weg. We zullen er eerst door komen,
wanneer de opgravingen hier deze geheele zijde blootgelegd hebben. O, mijnheer de
abbé, wanneer u een kleine vijftig jaar geleden hier op den Palatinus gewandeld hadt!
Ik heb plattegronden uit dien tijd gezien. Het waren niets dan wijngaarden, niets
dan kleine, door heggen afgesloten tuinen, een echte Campagna, een echte woestijn,
waarin je geen levende ziel ontmoette&#x200a;&#x2026; En te moeten denken, dat al deze paleizen
daaronder sliepen!&#x201d;
</p>
<p>Pierre volgde hem, zij liepen weer langs het paleis van Augustus, gingen naar boven
en betraden het paleis der Flavii. Het was reusachtig groot, nog half onder de villa
<span class="pagenum">[<a id="pb154" href="#pb154">154</a>]</span>ernaast verborgen en bestond uit een menigte groote en kleine zalen, over de bestemming
waarvan men het nog steeds niet eens is. De troonzaal, de rechtzaal, de eetzaal en
het peristylium schijnen echter vast te staan. Doch voor het overige is alles slechts
phantasie, vooral wat de kleine particuliere vertrekken betreft. Trouwens geen muur
staat meer overeind; men zag niets dan uitstekende fundamenten, afgebrokkelde grondmuren,
die op den grond het plan van het gebouw aangaven. De eenige als door een wonder gespaard
gebleven ruïne is het paleis, dat volgens de overlevering aan Livia toebehoord zou
hebben; in vergelijking met de reusachtige paleizen ernaast is het opvallend klein,
drie zalen zijn met haar nog wonderlijk frissche muurschilderingen, mythologische
tooneelen, bloemen en vruchten, intact gebleven. Van het paleis van Tiberius is zelfs
geen steen zichtbaar, de overblijfselen ervan liggen verborgen onder het prachtige
openbare park, dat op het plateau een voortzetting van de oude Farnesische tuinen
vormt; en van het paleis van Tiberius ernaast, boven het Forum, bestaat, evenals van
het paleis van Septimius Severus, niets meer dan een reusachtige onderbouw, steunmuren,
op elkaar geplakte verdiepingen, hooge booggewelven, die het paleis droegen, kolossale
keldergewelven, waarin het dienstpersoneel en de wachtposten woonden en zich overgaven
aan voortdurende drinkgelagen. Deze geheele, de stad beheerschende hoogte had dus
niets dan nauwlijks herkenbare sporen, groote, grijze en kale, door het houweel doorstoken
terreinen, waaruit enkele brokstukken van muren opstaken; en er was een groote geleerdenphantasie
voor noodig om de oude keizerlijke pracht, die hier geheerscht had, weer te construeeren.
</p>
<p>De gids bleef desniettemin zijn explicaties geven met een rustige overtuiging en naar
het ledige wijzen, alsof de monumenten zich nog voor hem oprichtten.
</p>
<p>&#x201c;Hier zijn wij op de piazza Palatina. Links is de gevel van het paleis van Domitianus,
rechts die van het paleis van Caligula, en wanneer u zich omkeert, hebt u den tempel
van Juppiter Stator tegenover u&#x200a;&#x2026; De Sacra Via liep tot dit plein en ging onder de
Porta Mugonia door, een der drie oude poorten van het oorspronkelijke Rome.&#x201d;
</p>
<p>Hij hield op en wees met zijn hand naar de noordwestzijde van den berg.
</p>
<p>&#x201c;U zult reeds opgemerkt hebben, dat aan die zijde de <span class="pagenum">[<a id="pb155" href="#pb155">155</a>]</span>Caesars niet gebouwd hebben. Blijkbaar moesten zij heel oude, nog uit den tijd van
vóór de stichting van Rome dateerende en door het volk vereerde monumenten eerbiedigen.
Daar bevonden zich de door Euander en zijn Arcadiërs gebouwde tempel van Victoria,
het wolvenhol, dat ik u heb laten zien, de nederige, uit aarde en twijgen opgetrokken
hut van Romulus&#x200a;&#x2026; Dat alles is teruggevonden, mijnheer de abbé, daar is geen twijfel
aan, wat de Duitschers ook beweren mogen.&#x201d;
</p>
<p>Maar plotseling riep hij op een manier, alsof hij het interressantste vergeten had:
</p>
<p>&#x201c;Ten slotte zullen we naar de onderaardsche gang gaan, waarin Caligula vermoord is.&#x201d;
</p>
<p>Zij daalden af in een lange, overdekte gang, waarin thans de zon door scheuren vroolijke
stralen werpt. Enkele pleisterversieringen en mozaiekfiguren zijn nog over. Doch daardoor
is de plek niet minder melancholiek en eenzaam, als gemaakt voor afschuwelijke tragiek.
De stem van den oud-soldaat was gedempter gaan klinken; hij vertelde hoe Caligula,
van de Palatijnsche spelen terugkeerend, de gril kreeg alleen in die gang af te dalen,
om de heilige dansen te zien, die jonge Aziaten daar dien dag repeteerden. Op die
wijze kon de leider der samenzweerders, Chereas, in het donker hem het eerst in zijn
buik steken. De keizer, brullend, wilde vluchten. Maar toen stortten de moordenaars,
zijn creaturen, zijn meest geliefde vrienden, zich op hem, wierpen hem op den grond
en doorhakten hem met steken, terwijl hij, waanzinnig van woede en angst, de donkere
gang vulde met zijn geloei als van een dier, dat geslacht wordt. Toen hij dood was,
viel de stilte weer neer, en de moordenaars vluchtten vol ontzetting.
</p>
<p>Het klassieke bezoek aan de ruïnes van den Palatinus was hiermede geëindigd. Toen
Pierre weer boven was, had hij nog slechts één wensch, n.1. zich te bevrijden van
zijn gids en alleen te blijven in dezen stillen droomtuin, die den top van den Rome
beheerschenden berg besloeg. Drie uur liep hij nu rond, hoorde hij die zware, eentonige
stem in zijn ooren zoemen, zonder hem ook maar één enkelen steen te sparen. Nu kwam
de brave man weer terug op zijn vriendschap voor Frankrijk en gaf een lang relaas
over den slag bij Magenta. Met een vriendelijken glimlach nam hij het zilverstuk,
dat de priester hem gaf, en begon dan aan den slag bij Solferino. Er dreigde geen
einde aan te komen, toen <span class="pagenum">[<a id="pb156" href="#pb156">156</a>]</span>het toeval wilde, dat een dame een inlichting vragen kwam. Dadelijk ging hij met haar
mede.
</p>
<p>&#x201c;Goeden dag, mijnheer de abbé. U kunt door het paleis van Caligula naar beneden komen.
En u weet waarschijnlijk, dat een geheime, in den grond uitgegraven trap van dat paleis
naar de woning der Vestaalsche Maagden op het Forum leidde. Men heeft haar nog niet
teruggevonden, maar zij moet er zijn.&#x201d;
</p>
<p>Welk een heerlijke verlichting, toen Pierre, eindelijk alleen, een oogenblik op een
van de marmeren banken in den tuin kon gaan zitten! Er waren daar slechts enkele boomgroepen,
taxisboomen, cypressen, palmen, maar de prachtige, steeneiken, waaronder de bank stond,
gaven een diepe, heerlijk frissche schaduw. Ook de droomerige eenzaamheid had haar
groote bekoring, de huiverende stilte, die van dezen ouden bodem uitging, welke gedrenkt
was door de geschiedenis<span class="corr" id="xd29e1593" title="Niet in bron">,</span> de opzienbarendste, in de volle pracht van een bovenaardschen trots schitterende
geschiedenis. Eens hadden de Farnesische tuinen dit deel van den berg in een heerlijk,
met boschjes versierd lustplekje veranderd; de sterk beschadigde gebouwen der villa
bestaan nog, en ongetwijfeld is een zekere bekoring gebleven; de ademtocht der Renaissance
strijkt nog steeds als een liefkoozing door het glanzende loof der oude steeneiken.
Men bevindt zich daar te midden van het lichtgevleugelde volk der visioenen, onder
den zwevenden adem van tallooze generaties, die in de graszoden slapen.
</p>
<p>Maar het in de verte, rondom dezen verheven top verstrooide Rome, lokte Pierre zóó
onweerstaanbaar, dat hij niet kon blijven zitten. Hij stond op en ging naar de balustrade
van een terras. Onder hem breidde het Forum zich uit en aan het einde verrees de Monte
Capitolino.
</p>
<p>Het was niet meer dan een opeenhooping van grijze gebouwen, zonder eenige voornaamheid
of schoonheid. Men zag niets dan den achtergevel van het Senatorenpaleis, een vlakken
gevel met kleine ramen, bekroond door een hoogen campanile. Deze groote, kale, roestkleurige
muur verborg de kerk Santa Maria di Aracoeli, den top, waarop de tempel van Juppiter
Capitolinus, goddelijke bescherming verleenend, in koninklijke pracht geschitterd
had. Verder links op de helling van den Monti Caprino, waar in de Middeleeuwen geiten
gegraasd hadden, verhieven zich nu reeksen leelijke huizen, terwijl de enkele mooie
boomen van den palazzo Caffarelli, waarin het Duitsche gezantschap ondergebracht was,
met hun groen den top van de oude Tarpeïsche rots bedekten, <span class="pagenum">[<a id="pb157" href="#pb157">157</a>]</span>die thans, bijna onvindbaar, onder de stadsmuren verloren gaat. Dat was dus die Monte
Capitolino, de roemrijkste der zeven heuvelen, met zijn vesting, met zijn tempel,
waaraan de heerschappij van de wereld beloofd was, de St. Pieter van het oude Rome!&#x2014;deze
aan de zijde van het Forum steile, aan den kant van den Campus Martius loodrechte
berg met zijn vreeselijken aanblik, die berg, welken de bliksem bezocht, dien het
asylbosch met zijn heilige eiken tot in het verste verleden geheimzinnig maakte en
huiveren deed voor het grimmige onbekende.
</p>
<p>Later had de Romeinsche grootheid hier haar tabularium, haar staatsarchief. De triumphatoren
beklommen hem, de keizers werden er goden, hier stonden hun marmeren standbeelden.
En thans, op dit oogenblik vroeg het oog verwonderd hoe zooveel geschiedenis, zooveel
roem zich heeft kunnen ontwikkelen op zoo kleine ruimte, op dit bergachtige, armzalige
eilandje van armoedige daken, op een molshoop, niet grooter en niet hooger dan een
klein, tusschen twee dalen in gelegen marktvlek.
</p>
<p>Een tweede verrassing was voor Pierre het bij den Capitolinus beginnende en zich langs
den Palatinus uitstrekkende Forum: een eng, tusschen de naburige heuvels ingeperst
plein, een laagliggend terrein, waarop het zich uitbreidende Rome, daar er gebrek
aan ruimte was, zijn gebouwen als het ware op elkaar had moeten zetten. Men heeft
diep moeten graven om, onder de vijftien meter hooge, door de eeuwen aangebrachte
alluviale lagen, den eerbiedwaardigen bodem der Republiek terug te vinden. Thans ziet
men niet meer dan een lange, witachtige, goed onderhouden groeve zonder struiken of
klimop, waarin brokstukken van het plaveisel, onderstukken van zuilen, grondmuren
te voorschijn komen. De in haar geheel weer opgebouwde Basilica Julia is niet veel
meer dan de projectie van een architectonisch plan. Aan dezen kant heeft slechts de
Arcus van Septimius Severus zijn breedte ongeschonden weten te bewaren, terwijl de
enkele van den tempel van Vespasianus overgebleven en door een wonder te midden van
de ineenstortingen staande gebleven zuilen een trotsche elegance, een majestueuse
koenheid van evenwicht aangenomen hebben en fijn en verguld in den blauwen hemel opstijgen.
</p>
<p>Ook de Phocas-zuil staat nog en van de rostra<a class="noteref" id="xd29e1605src" href="#xd29e1605">1</a> ernaast <span class="pagenum">[<a id="pb158" href="#pb158">158</a>]</span>ziet men, wat daarvan met behulp van de in de omgeving gevonden stukken <span class="corr" id="xd29e1610" title="Bron: gereconstueerd">gereconstrueerd</span> is. Maar men moet verder gaan dan de twee of drie zuilen van den tempel van Castor
en Pollux, verder dan de sporen van het paleis der Vestaalsche Maagden, verder dan
den tempel van Faustina, waarin de Christelijke San-Lorenzo-kerk het zich zoo gemakkelijk
gemaakt heeft, verder nog dan den ronden tempel van Romulus, om de buitengewone gewaarwording
van het enorme te ondergaan, die de Basilica van Constantinus met haar drie reusachtige,
gapende gewelven geeft. Van den Palatinus af gezien zou men ze voor voorportalen kunnen
houden, die toegang geven tot een wereld van reuzen; zoo dik was het metselwerk, dat
een van de arcaden afgevallen stuk als een van een berg losgeraakt blok op den grond
ligt. En hier, op dat beroemde, zoo enge en tevens zoo onbegrensde Forum heeft zich
eeuwenlang de geschiedenis afgespeeld van het grootste aller volkeren&#x2014;vanaf de legende
der Sabijnsche Maagden, die de Romeinen met de Sabijnen verzoenden, tot aan de afkondiging
der volksrechten en volksvrijheden, die de plebejers geleidelijk op de patriciërs
hadden veroverd.
</p>
<p>Was het niet tegelijk de Markt, de Beurs, het Gerechtshof, de Zaal der politieke vergaderingen,
open, in de vrije lucht? De Gracchen verdedigden er de zaak der kleine luiden, Sulla
plakte er zijn proscriptielijsten aan, Cicero sprak er en zijn bloedend hoofd werd
er vastgespijkerd. Daarna verdonkerden de keizers zijn ouden glans, begroeven de eeuwen
de monumenten en de tempels onder hun stof, zoodat de Middeleeuwen er slechts plaats
vonden voor een veemarkt. De eerbied is thans teruggekomen, een grafschennende eerbied,
een weetgierigheids- en wetenschapskoorts, die door hypothesen nog aangewakkerd wordt
en op dezen historischen bodem, waar geslachten boven elkaar liggen, op een dwaalweg
raakt en weifelt tusschen de vijftien of twintig reconstructies, welke men van het
Forum gemaakt heeft en waarvan de eene even aannemelijk is als de ander. Voor een
eenvoudig voorbijganger, die noch een archaeoloog noch een geleerde van beroep is,
die niet den vorigen dag zijn Romeinsche Geschiedenis nagelezen heeft, verdwijnen
de bijzonderheden; hij ziet in dit in alle richtingen doorgraven en doorzochte terrein
niets dan een stadskerkhof, waar de uitgegraven oude steenen verbleeken en waaruit
de groote melancholie van gestorven volkeren oprijst. Van plek tot plek zag Pierre
het door de wielen der wagens uitgeholde plaveisel van de Sacra <span class="pagenum">[<a id="pb159" href="#pb159">159</a>]</span>Via, die telkens weer verschijnt, zich kronkelt, daalt en stijgt; en hij dacht aan
den triumphus, den zegetocht van den triomphator, dien zijn wagen zoo hard deed schokken
op het ruwe plaveisel van den roem.
</p>
<p>Maar naar het zuidoosten verbreedde zich de horizont en zag hij aan gene zijde van
den Titus- en van den Constantinusboog het groote massief van het Colosseum. O, deze
kolos, waarvan de eeuwen als met een reusachtigen zwaai van een zeis nog slechts de
helft afgerukt hebben, blijft in zijn ontzaglijkheid, in zijn majesteit als steenen
kant bestaan met zijn honderden ledige, in het blauw des hemels uitkijkende vensters.
</p>
<p>Het is een wereld van voorportalen, trappen en gangen, een wereld, waarin men te midden
van de eenzaamheid in de stilte van den dood verdwaalt. Binnenin gelijken de afgebrokkelde,
door de lucht verweerde trappen op de vormenlooze treden van een ouden uitgedoofden
krater, een soort natuurlijken circus, dien de macht der elementen in de onverwoestbare
rotsen uitgehouwen hebben. Maar de heete zonnen van achttienhonderd jaren hebben deze
ruïne verbrand en rood gemaakt, die tot den natuurstaat teruggekeerd is, kaal en verguld
is als een berghelling, sedert zij van haar planten beroofd is, die dit hoekje tot
een stuk oerwoud maakten. En thans, welk een visioen, wanneer de phantasie dit doode
gebeente weer vleesch, bloed en leven teruggeeft, den circus weer vult met de negentig
duizend toeschouwers, die er een plaats vinden konden, de spelen en gevechten weer
doet plaats hebben en een geheele beschaving vanaf den keizer en zijn Hof tot aan
de deining van het plebs in de beweging en schittering van een geheel, door hartstocht
ontvlamd volk onder den rooden weerschijn van het reusachtige, purperen velum ophoopt!
</p>
<p>Verder aan den horizont bevond zich nog een tweede cyclopische ruïne, de thermen van
Caracalla; ook zij zijn als een spoor van een van de aarde verdwenen ras van reuzen
achtergebleven: zalen van overdreven en onverklaarbare grootte en hoogte, twee voorportalen,
waarin men de bevolking van een stad ontvangen kan; een frigidarium, welks bassin
vijfhonderd badenden tegelijk kon bevatten; een tepidarium en een caldarium van gelijken
omvang, alle ontstaan uit een zucht naar het overweldigende! En het angstaanjagende
massieve van het monument, de dikte der zuilen en pilaren, zooals geen vesting die
ooit gekend heeft! <span class="pagenum">[<a id="pb160" href="#pb160">160</a>]</span>Een oneindigheid, waarin de bezoekers eruit zien als verdwaalde mieren! Het is een
zoo buitengewoon zwelgen in cement en baksteenen, dat men zich afvraagt, voor welke
menschen, voor welke menigten dit monsterachtige gebouw neergezet kan zijn! Thans
zou men ze voor oude, van een hoogte afgestorte rotsen houden, die hier opgehoopt
liggen voor den bouw van een titanenwoning&#x200a;&#x2026;
</p>
<p>Pierre werd door het onmatige verleden, waarin hij onderdompelde, overweldigd. Aan
alle kanten, aan de vier windstreken van den wijden horizont herleefde de geschiedenis
en steeg als een hooge golf naar hem op. Die blauwachtige, onafzienbare vlakten daar
in het Noorden en Westen waren het oude Etrurië; in het Oosten teekenden de getande
toppen der Sabijnsche bergen zich tegen den gezichtseinder af, terwijl in het Zuiden
de Albaansche bergen en Latium zich onder den goudregen der zon uitstrekten. Alba
Longa lag daar en de met eiken bekroonde Monte Cavo met zijn klooster, dat den ouden
tempel van Juppiter vervangen heeft. Dan aan zijn voeten, aan gene zijde van het Forum
en van den Capitolinus, breidde Rome zelf zich uit, de Esquilinus recht tegenover
hem, de Coelius en de Aventinus rechts, de andere, die hij niet kon zien, de Quirinalis
en de Viminalis links van hem. Achter hem aan den oever van den Tiber de Janiculus.
En de stad kreeg een stem en vertelde hem haar doode grootheid.
</p>
<p>Een onwillekeurige bezwering van het verleden, een opstanding van het doode voltrok
zich in hem. De Palatinus, dien hij zooeven bezichtigd had, die grijze, melancholieke,
als een verdoemde stad met den grond gelijk gemaakte, met enkele instortende muren
bestrooide Palatinus, werd levend, bevolkt, rees opnieuw op met zijn paleizen en tempels.
Hier was de wieg zelf van Rome, Romulus had hier op dezen top, die den Tiber beheerschte,
zijn stad gesticht, terwijl daartegenover de Sabijnen den Capitolinus bezetten. De
zeven koningen van de twee-en-een-halve eeuw geduurd hebbende monarchie hadden hem
zeker bewoond, ingesloten door hooge, sterke muren, waarin slechts drie poorten gemaakt
waren. Dan kwamen de vijf eeuwen der republiek, de grootste, de roemrijkste, degene,
die het Italiaansche schiereiland en daarna de wereld aan Rome onderworpen hadden.
</p>
<p>Gedurende die overwinnende jaren vol socialen strijd en oorlog, had het grooter wordende
Rome de zeven heuvelen <span class="pagenum">[<a id="pb161" href="#pb161">161</a>]</span>bevolkt, was de Palatinus nog slechts de eerbiedwaardige wieg gebleven met zijn legendarische
tempels, hoewel ook hier langzamerhand particuliere gebouwen oprezen. Maar dan triompheerde
Caesar, de belichaming der almacht van het ras, na Gallië en Pharsalos, in den naam
van het geheele Romeinsche volk; hij was dictator, keizer, nadat hij het geweldige
werk verricht had, waaraan de vijf eeuwen van het keizerrijk in den galop van hun
losgelaten lusten zich te goed gingen doen. En Augustus kon de macht in handen nemen,
de roem van Rome stond op zijn toppunt; de milliarden lagen in de provincies te wachten
om gestolen te worden; de keizerlijke pracht begon zich in de hoofdstad der wereld
voor de oogen der verre, verblinde en overwonnen volkeren te ontvouwen.
</p>
<p>Hij was op den Palatinus geboren, en nadat de overwinning bij Actium hem het keizerschap
gegeven had, stelde hij er zijn eer en zijn trots in om van dien heiligen, door het
volk vereerden berg te regeeren. Hij kocht er de particuliere huizen, bouwde er zijn
paleis met een tot nog toe ongekende weelde: een door vier pilasters en acht zuilen
gedragen atrium; een peristylium, dat door zes-en-vijftig Ionische zuilen omgeven
werd; particuliere vertrekken, geheel van marmer, daaromheen; een verspilling van
marmer, dat met groote kosten uit het buitenland gehaald werd; de felste kleuren,
schitterend als edelgesteenten. En hij woonde met de goden samen: hij had naast zijn
paleis den grooten tempel van Apollo en een tempel van Vesta gebouwd, om zich het
eeuwige, goddelijke koningschap te verzekeren. Van nu af was het zaad der keizerlijke
paleizen uitgestrooid; zij groeiden en woekerden en bedekten den geheelen Palatinus.
</p>
<p>O, deze almacht van Augustus, die vier-en-veertig jaren van een volkomen, absolute,
bovenmenschelijke heerschappij, zooals geen ander despoot, zelfs in den waanzin zijner
droomen, die gekend heeft. Hij liet zich alle titels geven, hij had in zijn persoon
alle ambten vereenigd. Als imperator en consul stond hij aan het hoofd der legers,
oefende hij het uitvoerend gezag uit; als pro-consul bezat hij de suprematie in de
provinciën; als levenslang censor en princeps heerschte hij over den senaat; als tribunus
was hij de meester van het volk. En hij liet zich uitroepen tot Augustus; hij was
heilig, god onder de menschen, had zijn tempel, zijn priesters, werd tijdens zijn
leven aangebeden als een op aarde wandelende godheid. En ten slotte werd hij pontifex
<span class="pagenum">[<a id="pb162" href="#pb162">162</a>]</span>maximus, zoodat hij de religieuse macht met de staatkundige vereenigde. Daar de pontifex
maximus geen particulier huis mocht bewonen, had hij zijn paleis tot staatseigendom
verklaard. Daar de pontifex maximus zich niet mocht verwijderen van den tempel van
Vesta, had hij in zijn paleis een tempel voor die godin gebouwd en liet hij de bewaking
van het oude altaar aan den voet van den Capitolinus over aan de Vestaalsche Maagden.
</p>
<p>Niets was hem te duur, want hij voelde wel, dat in die in één persoon vereenigde dubbele
macht, in het tegelijk rex en pontifex, keizer en paus zijn de menschelijke souvereiniteit,
het in de hand houden van de menschen en van de wereld lag. Al het levenssap van een
krachtig ras, al de opgehoopte overwinningen en al de nog verspreid liggende rijkdommen
ontplooiden zich bij Augustus in een éénige schittering, zooals zij nooit meer in
zulk een glans stralen zou. Hij was werkelijk de meester der wereld; zijn voet rustte
op het voorhoofd der veroverde en tot vrede gedwongen volkeren; een onsterfelijke
roem van kunst en letterkunde omgaf hem. Het schijnt, dat op dat oogenblik in hem
de oude en gretig-begeerige eerzucht van zijn volk, de eeuwenlange strijd, dien het
gevoerd had, om het koningsvolk der aarde te zijn, zijn bevrediging vond.
</p>
<p>Het is het Romeinsche bloed, het is het bloed van Augustus, dat eindelijk in keizerlijk
purper in de zon rood òplicht. Het is het bloed van Augustus, den goddelijken, triompheerenden,
onbeperkten heerscher over zielen en lichamen, het bloed van een man, in wien de erfenis
van zeven lange eeuwen van nationalen trots haar toppunt bereikt, van wien een ontelbare
en eindelooze nakomelingschap van universeelen trots door de eeuwen heen uitgaan zal.
Want nu was het beslist: het bloed van Augustus zou in de aderen van alle heerschers
over Rome weder ontwaken en kloppen, hen vervolgen met den zich eeuwig vernieuwenden
droom der wereldheerschappij.
</p>
<p>Eén oogenblik was deze droom werkelijkheid geworden. Augustus, imperator en pontifex,
heeft de menschheid bezeten, geheel, zonder reserve, als een hem persoonlijk toebehoorend
iets in zijn hand gehouden. En later, na het verval, toen de macht zich gesplitst
had en weer tusschen rex en pontifex verdeeld was, hebben de pausen geen anderen,
hartstochtelijken wensch, geen andere, eeuwenlange politiek gekend dan het staatkundig
gezag, de wereldheerschappij weer terug te veroveren. Het atavistische bloed, het
roode, <span class="pagenum">[<a id="pb163" href="#pb163">163</a>]</span>gretig-begeerige bloed van den voorvader brandde in hun harten.
</p>
<p>Dan&#x2014;nadat Augustus gestorven en zijn paleis gesloten, geheiligd en een tempel geworden
was&#x2014;zag Pierre het paleis van Tiberius uit den grond oprijzen. Het stond op deze plek
zelf, onder zijn voeten, onder de mooie steeneiken, die hem beschutting gaven. Men
voelde, dat het stevig en groot moest zijn met binnenplaatsen, zuilengangen en zalen&#x2014;ondanks
het sombre humeur van den keizer, die ver van Rome leefde te midden van een volk van
verklikkers en wellustelingen, wiens hart en brein tot aan misdaad en tot aan de vreeselijkste
aanvallen van krankzinnigheid door de macht vergiftigd waren. Dan rees het paleis
van Caligula op, een uitbreiding van het paleis van Tiberius.
</p>
<p>Men had booggewelven aangebracht om den bouw te kunnen vergrooten, over het Forum
een brug geslagen, die op den Capitolinus uitkwam, daar de vorst in staat wilde zijn
op zijn gemak met Juppiter te gaan spreken, voor wiens zoon hij zich uitgaf. De troon
had ook hem woest, tot een tierenden, in zijn almacht ongebreidelden gek gemaakt.
Dan, na Claudius, Nero, die, alles overtreffend, den Palatinus niet groot genoeg vond,
een reusachtig paleis voor zichzelf eischte, zich meester maakte van de heerlijke
tuinen, welke tot aan den top van den Esquilinus liepen, om daar zijn Gouden Paleis
te bouwen, een droom van ongekende weelde, dien hij niet ten volle verwezenlijken
kon en waarvan de puinhoopen weldra verdwenen tijdens de onlusten, die op het leven
en den dood van dit door hoogmoed krankzinnige monster volgden. Dan vielen, binnen
achttien maanden, Galba, Otho, Vitellius op elkaar in de modder en in het bloed, nadat
het purper ook hen tot monsters en krankzinnigen gemaakt had, nadat ook zij zich aan
den keizerlijken trog als zwijnen met genietingen hadden volgestopt.
</p>
<p>Dan komt met de Flavii in den beginne de rust van de menschelijke rede en goedheid.
Titus en Vespasianus bouwen weinig op den Palatinus, doch dan begint met Domitianus
weer de vreeselijke waanzin der almacht, onder de heerschappij van vrees en verklikkerij,
van dwaze gruwelen, misdaden, onnatuurlijke uitspattingen. Bouwwerken van waanzinnige
ijdelheid rijzen op, wier weelde wedijverde met die van de tempels der goden, zooals
het paleis van Domitianus, dat door een steegje van dat van Tiberius gescheiden was,
zich verheffend als een geweldige apotheose met zijn audiëntiezaal <span class="pagenum">[<a id="pb164" href="#pb164">164</a>]</span>met den gouden troon en de zestien zuilen van Phrygisch en Numidisch marmer, de acht
met prachtige beelden versierde nissen, met zijn rechtszaal, zijn groote eetzaal,
zijn peristylium, zijn appartementen, die vol stonden met graniet, porphier en albaster,
bewerkt door beroemde kunstenaars, om de wereld te verblinden. Dan, jaren later, werd
nog een laatste paleis aan de geweldige massa andere toegevoegd, het paleis van Septimius
Severus, een trotsch bouwwerk nog: booggewelven, die hooge zalen droegen; verdiepingen,
die zich op terrassen verhieven; torens, die de daken beheerschten; een Babylonische
opeenhooping daar op de uiterste spits van den berg, tegenover de Via Appia, opdat,
naar men zeide, de landslieden van den keizer, de uit Afrika, zijn geboorteland, gekomen
provincialen reeds van den horizont af zich zouden kunnen verbazen over zijn geluk
en hem aanbidden in zijn roem.
</p>
<p>En nu zag Pierre al deze in het zonlicht opgeroepen en opgestane paleizen hoog en
schitterend om en voor zich staan. Zij waren als het ware aan elkaar gesoldeerd, sommige
slechts door kleine steegjes gescheiden. Door den wensch der bewoners om geen duimbreed
terrein te verliezen op dien heiligen top, waren zij in een compacte massa opgeschoten
als een monsterachtige bloei van matelooze kracht en macht en trots; slechts millioenen
waren voor hen voldoende, de wereld moest voor het genot van één enkeling bloeden.
In werkelijkheid was het slechts één paleis, dat steeds weer grooter werd als de gestorven
keizer god geworden was en de nieuwe keizer, de heilige woning, die een tempel werd,
waarin de schim van den doode hem misschien angst aanjoeg, verlatend, de dringende
behoefte voelde om een eigen paleis te bouwen, om in de eeuwigheid van den steen de
onverwoestbare herinnering aan zijn regeering te houwen. Allen hadden die bouwwoede
bezeten; zij scheen onverbrekelijk verbonden te zijn met den bodem, met den troon,
waarop zij zaten, zij herleefde in ieder hunner met steeds toenemende heftigheid,
verteerde hen met den drang om elkaar door steeds dikkere en hoogere muren, door nog
grooter opeenstapelingen van marmer, zuilen en beelden, te overtreffen.
</p>
<p>Allen beheerschte dezelfde gedachte aan een roemrijk overleven, om aan het verbijsterde
nageslacht het bewijs van hun grootheid na te laten, om zich te vereeuwigen in onvergankelijke
wonderwerken, om voor altijd met het geheele <span class="pagenum">[<a id="pb165" href="#pb165">165</a>]</span>gewicht van die kolossen op de aarde te drukken, wanneer de wind reeds lang hun lichte
asch verstrooid zou hebben. Zoo was het plateau van den Palatinus niets meer geweest
dan de eerbiedwaardige ondergrond van een wonderbaar monument, een dichte vegetatie
van naast elkaar geplaatste en op elkaar gestapelde gebouwen, waarin ieder nieuw woonhuis
als een vulkanische uitbarsting van hoogmoedskoorts was en wier geheele massa met
haar sneeuwschittering van wit marmer, met haar levendige tinten van het gekleurde
marmer, Rome en de geheele wereld gekroond had met het ontzaglijkste en onbeschaamdste
heerscherspaleis, woning, tempel, basilica of kathedraal, dat zich ooit in den hemel
heeft opgericht.
</p>
<p>Maar in deze buitensporige kracht, in dezen buitensporigen roem lag de dood. Zeven-en-een-halve
eeuw monarchie en republiek hadden Rome groot gemaakt, en in de vijf eeuwen van het
keizerrijk zou het koningsvolk tot aan de laatste spier verteerd worden. Het ontzaglijke
territorium, de verst gelegen provinciën, werden langzamerhand geplunderd en uitgeput;
de fiscus verslond alles, groef den afgrond van het onvermijdelijke bankroet; het
volk ontaardde, gevoed als het werd met het gif der spelen, en verviel tot het nietsdoen
vol uitspattingen der Caesars, terwijl huurlingen vochten en den grond bebouwden.
</p>
<p>Sedert Constantijn heeft Rome een mededinger, Byzantium. De verbrokkeling begint met
Honorius, en na hem zijn twaalf keizers voldoende, om het vernietigingswerk te voltooien,
de stervende prooi te verscheuren, tot aan Romulus Augustulus, den laatsten, den jammerlijken
zwakkeling, wiens naam als het ware een bespotting van de roemrijke geschiedenis,
een dubbele hoon aan den stichter van Rome en aan den stichter van het keizerrijk
is. Op den verlaten Palatinus triompheerde nog steeds de geweldige opstapeling van
muren, verdiepingen, terrassen en hooge daken. Toch had men er reeds sieraden afgerukt,
standbeelden verwijderd, om ze naar Byzantium te brengen. Het Christelijk geworden
keizerrijk sloot dan de tempels, doofde het vuur van Vesta uit, maar eerbiedigde nog
het oude palladium, het gouden beeld van Victoria, het symbool van het eeuwige Rome,
dat vroom in de kamer van den keizer zelf bewaard werd. Tot in de vierde eeuw behield
het zijn eeredienst. Maar in de vijfde eeuw storten de Barbaren zich op Rome, plunderen
het, steken het in brand, nemen met karren vol den door de vlammen gespaarden <span class="pagenum">[<a id="pb166" href="#pb166">166</a>]</span>buit mede. Zoolang de stad van Byzantium afhankelijk was, had een opper-intendant
in de keizerlijke paleizen gewoond en den Palatinus bewaakt. Dan gaat alles ten onder,
verdwijnt in den nacht der Middeleeuwen.
</p>
<p>Het schijnt, dat van dat oogenblik af de pausen langzamerhand de plaats der Caesars
ingenomen hebben, hun opvolgers geworden zijn in hun verlaten marmeren huizen en in
hun steeds levende heerschzucht. Zeker hebben zij het paleis van Septimius Severus
bewoond, is een concilie gehouden in het Septizonium, evenals later paus Gelasius
II in een naburig klooster op dien vergoddelijkten berg gekozen is. Weer was het Augustus,
die uit het graf opstond, weer was hij het met zijn Heilig College, die den Romeinschen
Senaat tot nieuw leven wekte. In de twaalfde eeuw behoorde het Septizonium aan Camaldulische
monniken, die het afstonden aan de machtige familie Frangipani, welke het versterkte,
zooals zij het Colosseum, de bogen van Constantinus en Titus versterkt hadden tot
een reusachtige vesting, die den eerbiedwaardigen berg, de wieg, bijna in zijn geheel
innam. De geweldenarijen der burgeroorlogen, de verwoestingen der invasies woedden
erover als orkanen, vernietigden de muren, maakten de paleizen en de torens met den
grond gelijk. Later kwamen er generaties, die zich van de ruïnen meester maakten,
en zich met het recht van den vinder en van den veroveraar vestigden, er kelders,
zolders, stallen van maakten.
</p>
<p>Op de puinhoopen, die de mozaïekvloeren der keizerlijke paleizen bedekten, werden
moestuinen en wijngaarden aangelegd. Van alle kanten schoten brandnetels en struiken
op, die den toegang tot deze eenzame velden versperden; de klimop vrat de reeds op
den grond liggende zuilenrijen weg. En er kwam een dag, waarop de reusachtige opeenhooping
van paleizen en tempels, waarop de triomphantelijke woning der Caesars, die het marmer
had moeten vereeuwigen, in het stof der aarde scheen terug te keeren en onder den
deinenden bodem in de vegetatie, welke de gevoellooze Natuur erover heen stortte,
verdwenen. In de brandende zon was tusschen de wilde bloemen niets te zien dan dikke,
gonzende vliegen, terwijl troepen geiten vrij rondzwierven in de troonzaal van Domitianus
en het ingestorte heiligdom van Apollo.
</p>
<p>Pierre voelde een huivering door zich gaan. Zooveel kracht en trots, zooveel grootheid!&#x2014;en
zoo spoedig vervallen en <span class="pagenum">[<a id="pb167" href="#pb167">167</a>]</span>voor altijd weggejaagd! Welke nieuwe, barbaarsche, wrekende adem had over die schitterende
beschaving moeten blazen, om haar aldus uit te dooven; in welk een verkwikkenden slaap,
in welke kinderlijke onwetendheid moest zij gevallen zijn, om zoo plotseling met haar
pracht en haar meesterwerken onder te gaan. Hij vroeg zich af hoe het mogelijk was,
dat geheele paleizen met hun bewonderenswaardig beeldhouwwerk, hun zuilen en standbeelden
langzamerhand inzakken en verdwijnen konden, zonder dat iemand op het denkbeeld kwam
ze te beschermen.
</p>
<p>Deze meesterwerken, die men later onder een algemeenen kreet van bewondering opgroef,
waren niet door een catastrophe verzwolgen; neen, zij waren als verdronken, door den
stijgenden vloed om hun voeten, dan om hun middel, eindelijk om hun hals gegrepen,
totdat eindelijk op een dag het hoofd wegzonk. Hoe is het te verklaren, dat heele
generaties het lijdelijk aanzagen, geen hand tot redding uitstaken? Het schijnt, dat
een zwart gordijn plotseling over de aarde getrokken is: een nieuwe menschheid begint
met een nieuw brein, dat nieuw gevormd en uitgerust moet worden. Rome was als het
ware leeggeloopen; wat vuur en zwaard beschadigd hadden, werd niet hersteld, een onbegrijpelijke
onverschilligheid liet de te groote, nutteloos geworden gebouwen instorten, ongerekend
nog, dat de nieuwe godsdienst den ouden vervolgde, hem zijn tempels ontstal, zijn
goden vernietigde. Ten slotte voltooiden ophoopingen en aanplempingen die ramp, want
de bodem steeg steeds meer, de alluviale lagen der jonge Christelijke wereld bedekten
en nivelleerden de oude, heidensche maatschappij. En nadat men de tempels, de bronzen
daken, de marmeren zuilen gestolen had, werden uit het Colosseum en het theater van
Marcellus ook nog de steenen weggerukt, de beelden en bas-reliefs met hamerslagen
vernietigd en in den oven geworpen, om de kalk voor de nieuwe monumenten van het Katholieke
Rome te maken.
</p>
<p>Het was bijna een uur en Pierre ontwaakte als uit een droom. De zon viel als een goudregen
door het glanzende loof der steeneiken, Rome was aan zijn voeten in de groote hitte
ingesluimerd. Hij besloot den tuin te verlaten; nog vervolgd door verblindende visioenen,
liep hij moeilijk over het ongelijke plaveisel der Via Triumphalis. Om den dag vol
te maken had hij zich voorgenomen des middags de oude Via Appia te bezichtigen. Daar
hij niet naar de Via <span class="pagenum">[<a id="pb168" href="#pb168">168</a>]</span>Giulia terugkeeren wilde, dejeuneerde hij in een restauratie in de voorstad in een
groote, half donkere zaal, waar hij geheel alleen, te midden van de zoemende bromvliegen,
meer dan twee uur bleef zitten wachten op het dalen der zon.
</p>
<p>O, deze Via Appia, deze oude Koningin der wegen, die de Campagna in een lange, rechte
lijn met de <span class="corr" id="xd29e1671" title="Bron: dubbe">dubbele</span> rij van haar trotsche graven doorsnijdt, was voor hem niets dan de triomphantelijke
voortzetting van den Palatinus! Dezelfde drang naar pracht en heerschappij, dezelfde
wil om in het marmer de herinnering aan de Romeinsche grootheid te vereeuwigen. De
vergetelheid was overwonnen, de dooden wilden niets van rust weten, bleven aan beide
zijden van dezen door menschen uit de geheele wereld betreden weg tusschen de levenden
staan. De vergoddelijkte beelden van hen, die niet meer dan stof waren, keken nog
heden de voorbijgangers met hun ledige oogen aan; de opschriften spraken nog, zeiden
luid de namen en de titels. Van af het graf van Caecilia Metella tot aan het graf
Casale Rotondo strekte zich vroeger die dubbele rij, onafgebroken, kilometers ver
langs dien vlakken, rechten weg uit; het was een soort in de lengte aangelegd dubbelkerkhof,
waarin de ijdelheid der rijken en machtigen met elkaar wedijverde, wie het grootste,
met de weelderigste verspilling ingerichte mausoleum nalaten zou.
</p>
<p>Dit verlangen naar blijven leven, deze pronkachtige zucht naar onsterfelijkheid, deze
behoefte om den dood, door hem in tempels onder te brengen, te vergoddelijken is blijven
bestaan in de tegenwoordige pracht van den Campo Santo in Genua en den Campo Verano
in Rome met hun monumentale graftomben. Welk een visioen van mateloos groote graven
links en rechts van den roemrijken weg, waarover de Romeinsche legioenen bij haar
terugkeer van de verovering der wereld stampten. Daar het graf van Caecilia Metella
met zijn reusachtige klokken, zijn muren, die zoo dik waren, dat de Middeleeuwen er
een met tinnen gekroonden vestingtoren van gemaakt hebben. Dan alle volgende moderne
bouwwerken, die opgericht werden om de in de omgeving gevonden marmeren fragmenten
weer op hun oorspronkelijke plaats terug te brengen, oude van hun beeldhouwwerken
beroofde pilasters van cement en baksteen, die als half-weggevreten rotsen zijn blijven
staan, kale blokken, die nog vormen aangeven, huisjes in den vorm van tempels, cippen,<a class="noteref" id="xd29e1676src" href="#xd29e1676">2</a> <span class="pagenum">[<a id="pb169" href="#pb169">169</a>]</span>op sokkels rustende sarkophagen. Een wonderbare rij van reliëfs stelde de portretten
der dooden in groepen van drie of vijf voor; staande beelden lieten de dooden in een
apotheose opnieuw herleven; in de nissen stonden banken, waarop de wandelaars konden
gaan zitten en de gastvrijheid der dooden prijzen; grafschriften loofden de dooden,
de bekende en de onbekende, de kinderen van Sextus Pompeius Justus, Marcus Servilius
Quartus, Hilarius Fuscus, Rabirius Hermodorus, afgezien van de graven, die op goed
geluk af aan Seneca, de Horatii en Curiatii toegeschreven werden. En eindelijk, aan
het einde lag het meest bijzondere, het reusachtigste van alle graven, de zoogenaamde
Casale Rotondo. Het is zóó groot, dat men een hoeve met een olijvenboschje heeft kunnen
maken op den onderbouw, die een dubbele, met Korinthische zuilen, groote kandelabers
en tooneelmaskers versierde rotonde droeg.
</p>
<p>Pierre, die zich in een rijtuig tot het graf van Caecilia Metella had laten brengen,
zette zijn wandeling te voet voort, liep langzaam tot den Casale Rotondo. Hier en
daar kwam het oude plaveisel nog te voorschijn, groote platte steenen, lavastukken,
die door den tijd krom getrokken waren, en zelfs voor de best veerende wagens hard
waren. Rechts en links strekken zich twee randen gras uit, die de ruïnes der graven
omzoomen; verwaarloosd, door de zomerzon verbrand kerkhofgras en met dikke lila distels
en hooge, gele fenkel bestrooid. Een klein, zonder cement opgetrokken muurtje, zóó
laag, dat men er met zijn arm op leunen kan, sluit aan beide zijden deze rosachtige
ruimten, waarin de krekels tsjirpen, af; en aan de andere zijde daarvan strekt onafzienbaar
de eindelooze, kale Campagna Romana zich uit. Nauwlijks ziet men aan de randen hier
en daar op groote tusschenruimten een piniepijn, een eucalyptus, van stof witte olijf-
en vijgeboomen. Links steken de overblijfselen van de Acqua Claudia zich met hun booggewelven
roestkleurig af tegen de weiden; onvruchtbare velden, wijngaarden met kleine hoeven,
strekken zich in de verte uit tot de Sabijnsche en de violet-blauwe Albaansche bergen,
waarin de lichte vlekken van Frascati, Rocca di Papa en Albano steeds grooter en witter
worden naar mate men er dichter bij komt. Rechts daarentegen, aan den zeekant, verbreedt
de vlakte zich en zet zich in reusachtige, golvende lijnen voort, zonder één huis,
zonder één boom, in een eenvoudige, buitengewone grootschheid. Zij vormt één enkele
lijn, een oceaanachtigen <span class="pagenum">[<a id="pb170" href="#pb170">170</a>]</span>horizont, dien een rechte lijn van het eene einde naar het andere van den hemel scheidt.
In het hartje van den zomer brandt alles, vlamt de grenzenlooze prairie in een valen
gloed. Van af September begint deze oceaan van gras groen te worden en verliest zich
in de verte, in rose en mauve, in het verblindende, met goud doorschoten blauw der
mooie zonsondergangen.
</p>
<p>Zijn droomen verder spinnend, liep Pierre langzaam den eindeloozen vlakken weg, welks
melancholieke majesteit uit eenzaamheid en stilte bestaat, af. Hij strekt zich, volkomen
kaal, in een geheel rechte lijn tot in het oneindige uit, in de oneindigheid der Campagna.
In hem herhaalde zich de opstanding van den Palatinus, richtten aan beide zijden van
den weg de graven zich weer op in den verblindenden glans van hun marmer. Had men
niet hier aan den voet van dezen baksteenpilaster, die den zeldzamen vorm van een
groote vaas heeft, onder overblijfselen van enorme sphinxen het hoofd van een reusachtig
beeld gevonden? En hij zag het kolossale beeld weer tusschen de enorme neergehurkte
sphinxen staan. Verderop had men in de kleine cel van een graftombe een mooi, hoofdloos
vrouwenbeeld gevonden; hij zag het nu weer in zijn geheel voor zich met een het leven
vol kracht en aanminnigheid toelachend gezicht. Van het eene einde naar het andere
vulden de opschriften elkander aan, hij las ze, begreep ze zonder veel moeite, voelde
zich als broeder met die twee duizend jaar geleden gestorvenen herleven. Ook de weg
werd weder bevolkt, de wagens rolden dreunend voort, legerscharen trokken met zwaren
stap voorbij, het volk uit het naburige Rome verdrong zich in de koortsachtige opwinding
van groote steden.
</p>
<p>Onder de Flavii, de Antonini, in de groote jaren van het Keizerrijk bereikte de Via
Appia het toppunt van weelde in haar als tempels gebeeldhouwde en vergulde reuzengraven.
Welk een monumentale straat van den dood, welk een monumentale entree was deze rechte
weg, waarop de groote dooden u met de buitengewone praal van hun de asch overlevenden
trots begroetten, u geleidden naar de levenden! Bij welk groot, de wereld beheerschend
volk moest men komen, dat het zijn dooden de opdracht gegeven had den vreemdeling
te zeggen, dat niets bij hen een einde nam, zelfs de dooden niet, die in overgroote
monumenten glorievol vereeuwigd werden? Grondmuren als voor een citadel, een toren
van twintig meter middellijn om er een vrouw in te begraven!
<span class="pagenum">[<a id="pb171" href="#pb171">171</a>]</span></p>
<p>Pierre keerde zich om en zag duidelijk geheel aan het einde van den prachtigen, verblindenden,
door het marmer van zijn doodspaleizen omzoomden weg den zich in de verte verheffenden
Palatinus met het glanzende marmer der keizerspaleizen, de enorme opeenstapeling der
paleizen, wier almacht de aarde beheerschte.
</p>
<p>Maar hij kreeg een kleine huivering: twee carabinieri, die hij in deze woestijn niet
gezien had, verschenen tusschen de puinhoopen. De streek werd onveilig gemaakt, de
autoriteiten zorgden daarom, zelfs midden op den dag, discreet voor de veiligheid
der toeristen. Iets verder had hij een andere ontmoeting, die hem ontroerde. Het was
een geestelijke, een groote grijsaard met een zwarte soutane met rooden zoom en rooden
gordel, in wien hij tot zijn groote verbazing kardinaal Boccanera herkende. Hij had
den weg verlaten en liep langzaam in den grasrand tusschen hooge fenkelplanten en
groote distels; hij hield zijn hoofd gebogen en was tusschen de grafruïnes, waarlangs
zijn voet streek, zóó in gedachten verzonken, dat hij den jongen priester zelfs niet
zag. Beleefd wendde deze zich af, verbaasd hem zoo alleen en zoo ver van Rome aan
te treffen. Maar hij begreep het onmiddellijk, toen hij achter een groot gebouw een
zwaren, met twee zwarte paarden bespannen karos zag staan, waarnaast roerloos een
lakei in donkere livrei stond te wachten, terwijl de koetsier zelfs zijn plaats op
den bok niet verlaten had; hij herinnerde zich, dat de kardinalen, die in Rome niet
te voet mochten gaan, naar de Campagna moesten rijden, als zij eenige lichaamsbeweging
wilden nemen.
</p>
<p>Maar welk een trotsche triestheid, welke een eenzame en als het ware afgezonderde
grootschheid omgaf dezen grooten, peinzenden grijsaard, die, een vorst voor God en
voor de menschen, verplicht was naar de woestijn, naar de graven te gaan, om een weinig
frissche avondlucht in te ademen.
</p>
<p>Pierre had reeds lange uren tusschen de graven doorgebracht, de schemering viel en
hij was nog getuige van een prachtigen zonsondergang. Links van hem nam de door de
roestkleurige waterleidingbuizen doorsneden en in de verte door de in rose nevels
vervluchtigende Albaansche bergen afgesloten Campagna een leisteenkleurige tint aan;
rechts daarentegen, aan de zeezijde ging de dagvorstin onder tusschen kleine wolkjes,
een geheelen archipel van goud in een oceaan van uitstervenden gloed. En niets anders,
niets dan die saphieren met robijnen bestrooide hemel over de <span class="pagenum">[<a id="pb172" href="#pb172">172</a>]</span>eindelooze, vlakke lijn der Campagna! Niets anders: geen heuveltje, geen kudde, geen
boom. Niets tusschen de graven dan de donkere silhouet van kardinaal Boccanera, die
zich groot tegen het laatste purper van de zon afteekende.
</p>
<p class="tb"></p><p>
</p>
<p>Den volgenden ochtend vroeg ging Pierre, aangegrepen door een koorts om alles te zien,
naar de Via Appia terug, om de katakomben van St. Calixtus te bezichtigen. Het is
het grootste en merkwaardigste der christelijke kerkhoven, dat, waar verscheidene
der eerste pausen begraven zijn. Men gaat tusschen olijfboomen en cypressen een door
de zon half verbranden tuin door, komt aan een uit planken en pleisterwerk opgetrokken
hut, een armzalig winkeltje, waarin religieuse artikelen verkocht worden, en staat
dan voor een moderne, vrij makkelijke trap, waarlangs men naar beneden gaat. Pierre
vond hier tot zijn blijdschap Fransche Trappisten, die deze katakomben bewaken en
de touristen rondleiden moesten.
</p>
<p>Juist stond een frater op het punt met twee dames, Françaises, moeder en dochter,
naar beneden te gaan. De dochter was bekoorlijk jong, de moeder nog een knappe vrouw.
Beiden glimlachten, hoewel zij toch wel wat bang waren, toen de frater de dunne lange
kaarsen aanstak. Hij had een voorhoofd met vele deuken, de breede, krachtige jukbeenderen
van een streng geloovige; zijn lichte heldere oogen verrieden de onschuld van zijn
ziel.
</p>
<p>&#x201c;Zoo, mijnheer de abbé, u komt juist op tijd&#x200a;&#x2026; Als de dames het goed vinden, kunt
u u bij ons aansluiten, want drie fraters zijn reeds beneden en u zoudt lang moeten
wachten. We zitten midden in het reisseizoen.&#x201d;
</p>
<p>De dames knikten hoffelijk en hij gaf den priester een der kleine dunne kaarsen. Moeder
en dochter schenen geen van beiden vroom te zijn, want zij hadden een schuinschen
blik op de soutane van Pierre geworpen en waren plotseling angstig geworden. Ze gingen
naar beneden en kwamen bij een soort nauwe gang.
</p>
<p>&#x201c;Past op, dames,&#x201d; zeide de frater telkens weer, terwijl hij den bodem met zijn kaars
verlichtte; &#x201c;loopt langzaam, want er zijn hier heuvels en dalen.&#x201d;
</p>
<p>En dan begon hij met een heldere stem en de kracht van een buitengewone zekerheid
zijn explicatie. Pierre was zwijgend afgedwaald, hij had een gevoel, alsof er een
prop in <span class="pagenum">[<a id="pb173" href="#pb173">173</a>]</span>zijn keel zat, en zijn hart klopte van opwinding. O, hoe dikwijls had hij in den onschuldigen
seminarietijd gedroomd van deze katakomben der eerste Christenen, deze toevluchtsoorden
van het oorspronkelijke geloof! En hoe dikwijls had hij er kort geleden, toen hij
zijn boek schreef, nog aan gedacht als aan het oudste en eerbiedwaardigste spoor van
de gemeente der armen en eenvoudigen, welker terugkeer hij predikte! Maar zijn geest
was geheel vervuld van de schilderijen der dichters, de groote prozaschrijvers, die
de katakomben beschreven hadden. Hij zag ze door het vergrootglas der phantasie, stelde
ze zich groot voor, als onderaardsche steden met breede avenuen en reusachtige zalen,
die vele menschen bevatten kunnen. En in welk een armzalige en nederige werkelijkheid
kwam hij terecht!
</p>
<p>&#x201c;Ach ja,&#x201d; antwoordde de frater op de vragen van moeder en dochter, &#x201c;het is niet breeder
dan een meter, twee menschen kunnen niet naast elkaar loopen&#x200a;&#x2026; En hoe men het gegraven
heeft? O, dat is heel eenvoudig. Een familie, een begrafenisvereeniging wilde een
graf hebben, niet waar? Welnu, dan groef zij met een houweel de eerste gang in die
zoogenaamde tufsteenlaag: een roodachtige, weeke en toch taaie substantie, zooals
u ziet, die makkelijk te bewerken en volkomen waterdicht is; in het kort een grondsoort,
die voor dit doel als het ware geschapen is en de lijken prachtig geconserveerd heeft.&#x201d;
</p>
<p>Hij hield even op en liet bij het zwakke licht van zijn kaars de rechts en links in
de wanden gegraven nissen zien.
</p>
<p>&#x201c;Kijk, dat zijn de <i>loculi</i>&#x2026; Zij groeven dus een onderaardsche gang, waarin zij aan beide kanten deze boven elkaar
liggende nissen aanbrachten, en legden daarin de meestal alleen in een doodskleed
gewikkelde lijken. Dan sloten zij de opening met een marmeren plaat af, die zorgvuldig
met cement vastgemaakt werd&#x200a;&#x2026; Nu is alles duidelijk, niet waar? Wanneer andere families
zich bij de eerste aansloten, wanneer de vereenigingen zich uitbreidden, maakten zij
de gang, naarmate deze vol raakte, grooter, groeven andere naar links en naar rechts,
ja zelfs legden zij een dieper gelegen tweede verdieping aan. Kijk, hier zijn wij
in een gang, die ruim vier meter hoog is. Nu zult u vragen, hoe men de lijken zoo
hoog krijgen kon. Welnu, zij heschen de lijken niet in de hoogte, maar lieten ze juist
zakken, daar men steeds dieper graven ging, zoodra de onderste nissen vol waren&#x200a;&#x2026;
Zoo hebben ze op deze plek bijvoorbeeld in nog geen vier eeuwen <span class="pagenum">[<a id="pb174" href="#pb174">174</a>]</span>gangen van zestien kilometer gegraven, waarin meer dan een millioen Christenen begraven
moeten zijn. En nu bestaan er dozijnen van zulke katakomben, de geheele Campagna romana
is op deze wijze ondergraven. Denkt daar eens goed over na en maakt dan zelf uw berekening
maar!&#x201d;
</p>
<p>Pierre luisterde met de grootste aandacht. Vroeger had hij in België een kolenmijn
bezocht, en hij vond hier dezelfde nauwe gangen, dezelfde verstikkende zware lucht,
een niets <span class="corr" id="xd29e1719" title="Bron: van">dan</span> donkerte en zwijgen terug. Slechts de kleine kaarsen flikkerden in de dichte duisternis,
die zij echter niet verlichtten. En nu begreep hij eindelijk den arbeid van deze doodgraverstermieten,
deze op goed geluk afgegraven muizengaten, verder open gemaakt naar gelang van de
behoeften, zonder eenige kunst, zonder symmetrie, daar waar het houweel toevallig
in den grond gezet werd. De hobbelige bodem daalde en steeg bij iederen pas, de wanden
liepen scheef, er was in het geheel niet met een waterpas of een schietlood gewerkt.
Het was slechts een werk van noodzaak en naastenliefde van naïeve, vrijwillige doodgravers,
van onontwikkelde werklieden, die in de onbeholpenheid der decadence vervallen waren.
Dat alles bleek vooral duidelijk uit de op de marmeren platen aangebrachte opschriften
en emblemen, die men voor kinderlijke teekeningen had kunnen houden, zooals straatjongens
die op muren maken.
</p>
<p>&#x201c;Zooals u ziet,&#x201d; ging de trappist voort, &#x201c;meestal is het slechts een naam; dikwijls
nog niet eens een naam, doch alleen maar de woorden <i>in pace</i>&#x2026; Een enkele maal vindt men een embleem: de duif der reinheid, de palm van den martelaar,
of wel de visch, waarvan het Grieksche woord<a class="noteref" id="xd29e1726src" href="#xd29e1726">3</a> uit vijf letters bestaat, die de initialen zijn der vijf Grieksche woorden: Jezus
Christus, zoon van God, redder der menschen.&#x201d;
</p>
<p>Weer bracht hij het kleine vlammetje dicht bij de wanden, en zij zagen de palm, een
enkele streep in het midden, waartegen kleinere streepjes stelselmatig gezet waren,
de duif of de visch, in een contour gevormd, terwijl de staart voorgesteld werd door
een zigzaglijn en het oog door een ronde punt. De letters der korte opschriften waren
scheef, ongelijk en zonder vormen, het plompe schrift van onwetenden en eenvoudigen.
<span class="pagenum">[<a id="pb175" href="#pb175">175</a>]</span></p>
<p>Maar thans waren zij bij een krypt gekomen, een soort kleine zaal, waarin men de graven
van verscheidene pausen teruggevonden had, o. a. van paus Sixtus II, een heiligen
martelaar, ter eere van wien paus Damasius een prachtig, metrisch opschrift had laten
aanbrengen, dat nog te lezen is. Verder liet men in een even kleine zaal ernaast,
een familiegraf, dat later met naïeve muurschilderingen was versierd, de plek zien,
waar men het lijk van de Heilige Caecilia gevonden had. De trappist ging met zijn
explicaties voort, gaf toelichtingen bij de schilderijen, leidde daar de onweerlegbare
bevestiging uit af van alle sacramenten en van alle dogma&#x2019;s, den doop, het Avondmaal,
de opstanding, de opwekking van Lazarus, Jonas uitgespuwd door den walvisch, Daniël
in den leeuwenkuil, Mozes, die water uit de rotsen sloeg, den wonderdoenden baardeloozen
Christus van de eerste eeuwen.
</p>
<p>&#x201c;U ziet,&#x201d; zeide hij telkens; &#x201c;alles is er, er is niets van te voren bedacht, alles
is even authentiek.&#x201d;
</p>
<p>Op een vraag van Pierre, wiens verwondering steeds grooter werd, erkende hij, dat
de katakomben oorspronkelijke eenvoudige kerkhoven waren en dat er geen enkele godsdienstige
ceremonie gehouden werd. Later eerst, in de vierde eeuw, toen men de martelaren vereerde,
gebruikte men de krypt voor den eeredienst. Eveneens werden zij pas een toevluchtsoord
tijdens de vervolgingen, in den tijd, dat de Christenen genoodzaakt waren de toegangen
te verbergen en te maskeeren; tot op dat oogenblik hadden zij vrij en wettelijk open
gestaan. De ware geschiedenis was dus als volgt: vier eeuwen waren zij kerkhoven,
werden dan gedurende de troebelen toevluchtsoorden en verwoest, vervolgens tot in
de achtste eeuw vereerd, dan van hun heilige reliquieën beroofd, om ten slotte gedurende
meer dan zeven eeuwen in vergetelheid te geraken, door de aarde verstopt en begraven
te zijn, zoodat de eerste opgravingen in de vijftiende eeuw ze als een buitengewone
vondst aan het licht brachten, als een historisch probleem, waarover eerst in onze
dagen het laatste woord gesproken is.
</p>
<p>&#x201c;Weest zoo goed even te bukken, dames,&#x201d; ging de pater welwillend en dienstvaardig
voort. &#x201c;Hier in deze nis bevindt zich een skelet, dat men nog niet aangeraakt heeft.
Het ligt hier nu zestien<span class="corr" id="xd29e1737" title="Niet in bron">-</span> of zeventienhonderd jaar. U kunt dus wel begrijpen hoe zorgvuldig men de lijken neerlegde.
De geleerden zeggen, dat het een vrouw is, ongetwijfeld een jong <span class="pagenum">[<a id="pb176" href="#pb176">176</a>]</span>meisje&#x200a;&#x2026; Het geraamte was verleden jaar nog geheel ongeschonden, maar thans is de
schedel ingevallen. Een Amerikaan heeft er met een stok op geslagen, om zich te vergewissen,
dat het hoofd niet valsch was.&#x201d;
</p>
<p>De dames hadden zich voorover gebogen en haar bleeke gezichten drukten in het zwakke
dansende licht een met ontzetting vermengd medelijden uit. Het jonge meisje vooral
met haar rooden mond en haar groote, donkere oogen scheen een oogenblik met medelijdende
smart te zijn vervuld. Dan viel alles weer in het donker terug; de kaarsen richtten
zich op en zetten in de diepe duisternis haar tocht door de gangen voort. Een uur
nog duurde het bezoek, want de gids spaarde hun geen enkele bijzonderheid; zijn ijver
dreef hem voort, als was hij werkzaam voor het zieleheil van de touristen.
</p>
<p>Pierre liep nog steeds voort en een groote verandering voltrok zich in hem. Langzamerhand,
naarmate hij meer zag en begreep, veranderde zijn eerste verbazing, dat hij de werkelijkheid
zoo geheel verschillend vond van wat de vertellers en dichters erover geschreven hadden,
zijn desillusie terecht te komen in deze zoo onbeholpen en ruw in die roodachtige
aarde gegraven mollegangen, in een broederlijke ontroering, in een verteedering, die
zijn hart week maakte. En dat kwam niet door de gedachte aan de vijftienhonderd martelaren,
wier heilige gebeenten daar gerust hadden; neen, maar welk een zachte, berustende
en in den dood door hoop gewiegde menschheid lag daar!
</p>
<p>Voor de Christenen waren deze lage, donkere gangen slechts een tijdelijke slaapplaats.
Dat zij de lijken niet verbrandden, zooals de heidenen dat deden, maar ze begroeven,
was een gevolg van het feit, dat zij van de Joden het geloof aan de opstanding des
vleesches overgenomen hadden; en die gelukkige gedachte aan een sluimeren, aan een
goede rust na een rechtvaardig leven in afwachting van de hemelsche belooning, maakte
den oneindigen vrede, de eindelooze bekoring van deze diepe onderaardsche stad uit.
Alles daarin sprak van een donkeren en stillen nacht, alles sliep er in een verheerlijkte
onbeweeglijkheid, alles oefende er geduld tot het nog verre ontwaken. Kon men iets
ontroerenders denken dan die platen van terracotta of marmer, die zelfs geen naam
droegen, doch waarin alleen de woorden <i>in pace</i>, in vrede, gegraveerd waren? Eindelijk in vrede zijn, in vrede slapen, in vrede hopen
op den toekomstigen hemel <span class="pagenum">[<a id="pb177" href="#pb177">177</a>]</span>na volbrachte taak! En deze vrede scheen te heerlijker, omdat hij in diepen ootmoed
genoten werd! Ongetwijfeld was iedere kunst hier verdwenen, de doodgravers groeven
op goed geluk af met de onregelmatigheid van onbeholpen werklieden, de kunstenaars
konden geen naam meer graveeren, geen palm of geen visch meer beitelen.
</p>
<p>Doch welk een heldere stem van een jonge menschheid steeg uit deze armzaligheid en
deze onwetendheid op! Armen, eenvoudigen, onwetenden rustten hier, sliepen hier onder
de aarde, terwijl de zon daarboven haar werk voortzette. Welk een naastenliefde, welk
een broederschap in den dood! Echtgenoot en echtgenoote lagen dikwijls bij elkaar
met het kind aan hun voeten; in den overstroomenden vloed der onbekenden verdwenen
de persoonlijkheid, de bisschop, de martelaar: de meest ontroerende gelijkheid, die
der bescheidenheid, heerschte onder in al dat stof, in deze nissen, op deze platen.
Dezelfde naïveteit, dezelfde bescheidenheid deed de eindelooze rijen der sluimerende
hoofden één worden. Nauwlijks veroorloofden de opschriften zich een lofprijzing, en
dan nog hoe voorzichtig, hoe teergevoelig! De mannen zijn zeer waardig, zeer vroom,
de vrouwen zijn zeer zacht, zeer mooi, zeer kuisch. Een geur van kindsheid stijgt
hier op, een onbegrensde en zoo echt menschelijke teederheid, de dood der eerste Christelijke
gemeente, die dood, welke zich verborg, om weer te herleven, en niet meer droomde
van het rijk van deze wereld.
</p>
<p>En plotseling zag Pierre in zijn herinnering de graven, die hij den vorigen dag gezien
had, weer voor zich oprijzen, die weelderige graven, die hij zich aan beide kanten
van de Via Appia voor den geest geroepen had, die in het volle zonlicht den heerscherstrots
over een geheel volk ten toon spreidden. Met hun reusachtige afmetingen, hun opeenstapeling
van marmersoorten, hun onbescheiden inscripties, hun meesterwerken van beeldhouwers,
hun friezen, bas-reliefs en beelden straalden zij in pralende pracht. O, welk een
schril contrast vormde die luisterrijke avenue van den dood midden in de vlakke Campagna
Romana, die als een triomfweg naar de koninklijke, eeuwige stad voerde, met de onderaardsche
stad der Christenen, die verborgen, zachte, mooie, kuische doodenstad! Hier was niets
meer dan slaap, dan een gewilde en aanvaarde nacht, een verheven berusting, die zich
in de hoop op de zaligheid des hemels gaarne toevertrouwde aan de goede rust in de
duisternis; en alles, <span class="pagenum">[<a id="pb178" href="#pb178">178</a>]</span>tot aan het stervend, zijn schoonheid verliezend heidendom, tot aan de onbeholpenheid
der werklieden toe, verhoogde de bekoring van deze armoedige, ver van de zon, in den
nacht der aarde gegraven kerkhoven.
</p>
<p>Millioenen wezens hadden zich ootmoedig in deze als door voorzichtige mieren doorboorde
aarde ter ruste gelegd, hadden er eeuwen lang hun slaap geslapen, zouden dien er nog
slapen, gewiegd door de stilte en de duisternis, wanneer niet de menschen hun begeerte
naar vergetelheid waren komen storen, vóór de bazuinen van het Jongste Gericht de
opstanding hadden verkondigd. De dood had nu van het leven gesproken; er was niets,
dat meer, dat intenser, dat aandoenlijker leefde dan deze begraven steden van naamlooze,
onbekende en ontelbare dooden. Eens was een diepe ademtocht uit haar opgerezen&#x2014;de
ademtocht van een nieuwe menschheid, die de wereld zou hernieuwen. Met den ootmoed,
met de minachting van het vleesch, met den angstigen haat tegen de natuur, met het
opgeven van aardsche genietingen, met het hartstochtelijk verlangen naar den dood,
die bevrijdt en het paradijs opent, begon een andere wereld. En het bloed van Augustus,
zoo trotsch in zijn purper, zoo schitterend in zijn hoogste heerschappij, scheen een
oogenblik te verdwijnen, alsof de nieuwe aarde het had opgezogen in haar donkere graven.
</p>
<p>De frater stond erop den dames de trap van Diocletianus te laten zien en vertelde
haar de legende daarvan.
</p>
<p>&#x201c;Ja, een wonder&#x200a;&#x2026; Onder dien keizer vervolgden de soldaten de Christenen, die in deze
katakomben een schuilplaats zochten; en toen de soldaten hen daarin volgen wilden,
brak de trap en stortten allen naar beneden&#x200a;&#x2026; De treden zijn thans nog gebroken. Gaat
u maar kijken, het is maar een paar stappen.&#x201d;
</p>
<p>Doch de dames waren doodmoe en bovendien gaven deze donkerte en al die doodenverhalen
haar een zoo onbehagelijk gevoel, dat zij erop stonden dadelijk weer naar boven te
gaan. Trouwens de dunne kaarsen waren bijna opgebrand; en allen werden verblind, toen
zij eindelijk weer in het zonlicht voor het kleine winkeltje met religieuse artikelen
stonden. Het jonge meisje kocht een presse-papier, een stuk marmer, waarin de visch
gebeiteld was, het symbool van Jezus Christus, den Zoon Gods, den Redder der menschen.
<span class="pagenum">[<a id="pb179" href="#pb179">179</a>]</span></p>
<p>Den namiddag van dienzelfden dag bezocht Pierre de Basilica van de St. Pieter. Hij
kende er nog niets van dan het groote plein met zijn obelisk en zijn twee fonteinen,
waar hij eens over gereden was. De reusachtige lijst der zuilengang van Bernini, deze
uit zuilen en pilasters bestaande vierhoek, omgeeft het met een gordel van monumentale
majesteit. Op den achtergrond verheft zich de door haar gevel gedrukte en zwaar gemaakte
Basilica, wier verheven dom den hemel vult.
</p>
<p>Onder de brandende zon strekten zich de met kiezelzand bestrooide, eenzame hellingen
uit, de eene lage, versleten en verbleekte trede volgde op de andere. Geheel aan het
einde trad Pierre binnen. Het was drie uur; breede zonnestralen vielen door de hooge,
vierkante ramen; links in de Cappella Clementina begon een godsdienstoefening, de
vesper ongetwijfeld. Maar hij hoorde niets; slechts de ontzaglijke grootte van het
schip viel hem op. Met langzame stappen doorliep hij, omhoog kijkend, de matelooze
afmetingen. Daar waren dadelijk bij den ingang de groote wijwaterbakken met hun Engelen,
die zoo dik als Amors waren; daar was het middenschip, het geweldige, met vakken versierde,
halfcirkelvormige gewelf; daar waren bij het kruis de vier cyclopische pijlers, die
den dom steunden; daar waren de kruisbeuken en de apsis, die ieder afzonderlijk zoo
groot zijn als een van onze kerken. Ook de trotsche praal, de verblindende, neerdrukkende
pracht trof hem: de koepel, die als een ster schitterde in de levendige tinten en
het goud van zijn mozaïeken; de prachtige baldakijn, waarvan het brons uit het Pantheon
genomen is, en die het hoofdaltaar kroont, dat over het graf van den Heiligen Petrus
staat, waarheen de dubbele trap der Confessie leidt, die door zeven-en-tachtig eeuwig
brandende lampen verlicht wordt; de marmersoorten ten slotte, een verkwisting en verspilling
van de zeldzaamste witte en gekleurde marmersoorten naast en boven elkaar.
</p>
<p>O, dat polychrome marmer, waarin Bernini zwelgde! Uit marmer bestaat de heerlijke
vloer, waarin het geheele gebouw zich weerspiegelt; van marmer is de bekleeding der
pijlers, die versierd zijn met de medaillons der pausen, afwisselend met de tiara
en de sleutels, die bolwangige Engelen dragen; van marmer zijn de met gecompliceerde
zinnebeelden overladen muren, waarop men telkens weer de duif van Innocentius X terugvindt;
van marmer zijn de nissen met haar reusachtige <span class="pagenum">[<a id="pb180" href="#pb180">180</a>]</span>beelden in barokstijl; van marmer de loggia&#x2019;s en haar balkons; van marmer de dubbele
trap der Confessie; van marmer de rijke altaren en de nog rijkere graftomben! Alles,
het groote middenschip, de zijbeuken, de kruisbeuken, de apsis, alles was van marmer,
schitterde in rijkdom van marmer, zonder dat men een hoekje vinden kon, zoo groot
als de palm van een hand, dat niet de overmoedige pralerij van het marmer toonde.
En zoo triompheerde de Basilica, onbestreden erkend en bewonderd als de grootste en
rijkste kerk der wereld.
</p>
<p>Pierre liep maar steeds; hij dwaalde door de schepen, keek, zonder echter iets te
kunnen onderscheiden. Hij bleef een oogenblik voor den bronzen Heiligen Petrus staan,
die in zijn stijve, hiëratische houding op zijn marmeren sokkel stond. Enkele geloovigen
kwamen den grooten teen van den rechtervoet kussen; sommigen veegden die, alvorens
haar te kussen af; anderen deden het, zonder haar af te vegen, drukten er dan hun
voorhoofd op, om haar vervolgens nogmaals te kussen. Dan keerde hij naar de linker
kruisbeuk terug, waarin zich de biechtstoelen bevonden. Hier zitten steeds priesters
gereed, om in alle talen de biecht af te nemen. Anderen wachten, met een lang stokje
gewapend, en slaan zachtjes daarmede op het hoofd van de nederknielende zondaars,
die daarmede een aflaat van dertig dagen krijgen. Doch er waren slechts weinig menschen;
de priesters verdreven in hun kleine houten kastjes de verveling van het wachten door,
alsof ze thuis waren, lezen of schrijven.
</p>
<p>En weer stond hij voor de Confessie, waar de zeven-en-tachtig als sterren fonkelende
lampen hem zoo imponeerden. Het hoofdaltaar, waarop alleen de paus mag celebreeren,
stond met den trotschen weemoed der eenzaamheid onder den reusachtigen, met bloemen
versierden baldakijn, welks bewerking en vergulding meer dan een half millioen gekost
hebben. Dan herinnerde hij zich de ceremonie, die in de Cappella Clementina gecelebreerd
werd, en hij verwonderde zich in het geheel niets meer te hooren. Hij vermoedde, dat
zij reeds afgeloopen was, en wilde zich daarvan overtuigen. Maar hoe dichter hij bij
de kapel kwam, des te sterker drong een geluid, dat aan verre tonen van een fluit
denken deed, tot zijn oor door. Hij hoorde het steeds duidelijker, doch eerst toen
hij voor de kapel zelf stond, herkende hij de orgeltonen. Roode gordijnen, die voor
de ramen getrokken waren, dempten het zonlicht; zoo werd de kapel geheel door <span class="pagenum">[<a id="pb181" href="#pb181">181</a>]</span>een helderen, rooden vuurgloed en de diepe klanken van een ernstige muziek vervuld.
Maar hoe klein was zij, hoe ging zij als het ware verloren in de reuzenruimte van
het schip, dat men op zestig passen afstands noch de stemmen noch het dreunen van
het orgel onderscheiden kon!
</p>
<p>Bij het binnentreden had Pierre gedacht, dat de ontzaglijke kerk leeg en dood was.
Daarna had hij echter in de verte eenige wezens opgemerkt Er waren menschen, maar
zóó weinig en op zulke groote afstanden, dat het den indruk maakte, alsof zij er niet
waren. Toeristen slenterden met hun reisgids in hun hand met moede beenen rond. In
het midden van het groote schip was een schilder aan zijn ezel bezig een gedeelte
van de kerk op het doek te brengen. Dan kwam een geheel Fransch seminarie voorbij
onder leiding van een prelaat, die een explicatie gaf omtrent de graftomben. Maar
die vijftig, die honderd personen telden niet, maakten in de groote ruimte nauwlijks
den indruk van enkele verdwaalde zwarte mieren, die angstig den weg zoeken.
</p>
<p>Van dat oogenblik af had hij het duidelijke gevoel, dat hij zich in een reuzengalazaal
bevond, in de voorzaal van een onmatig groot ontvangpaleis. De breede zonnestralen,
die door de hooge, vierkante ramen zonder gordijnen binnenvielen, wierpen in de kerk
een verblindend licht, vervulden haar in haar geheele ruimte als met een glorie. Geen
bank, geen stoel was te zien, niets dan de prachtige, kale, eindelooze vloer, een
vloer als in een museum, die den dansenden regen der stralen weerkaatste. Nergens
een hoekje voor stille overpeinzing, nergens een mysterievol, donker hoekje om neer
te knielen en te bidden. Overal het felle licht, de glans, de majesteit en de pracht
van het volle daglicht.
</p>
<p>En in deze verlaten, in goud en purper vlammende operazaal kwam hij, die slechts de
huivering van onze Gotische kathedralen kende, waarin in het donker onbestemde menigten
snikken in het woud der pilasters; hij, die de smartelijke herinnering aan de uitgeteerde
architectuur en beeldhouwkunst der Middeleeuwen, welke geheel ziel is, met zich bracht,
kwam nu midden in deze pronkende majesteit, in deze reusachtige, leege praal, welke
niets dan lichaam is! Vergeefs zocht hij naar een arme, knielende vrouw, naar een
geloovig of lijdend wezen, dat zich in een halfdonker toevertrouwde aan den Ongekende,
met gesloten mond sprak met den Onzienlijke. Hij zag hier niets dan het moede komen
en gaan van toeristen, het gewichtige druk-doen van de <span class="pagenum">[<a id="pb182" href="#pb182">182</a>]</span>prelaten, die de jonge priesters naar de voorgeschreven staties brengen, terwijl in
de kapel links de vesper voortgezet werd, zonder dat één geluid tot de ooren der bezoekers
doordrong.
</p>
<p>Pierre begreep, dat dit het geraamte was van een monumentalen kolos, uit wien het
leven langzaam wegvlood. Om hem te vullen, om hem zijn werkelijke ziel in te blazen,
was de geheele pracht van de religieuse praal noodig; waren de tachtig duizend geloovigen
noodig, die het schip kon bevatten, de groote pauselijke ceremoniën, de schittering
der Kerst- en Paaschfeesten, de optochten, die in een decor en mise-en-scène van een
grand opéra hun heilige luxe ontvouwen. En hij riep zich voor den geest wat hij van
deze pracht wist: een aanbiddende menigte overstroomde de Basilica, de bovenmenschelijke
stoet bewoog zich te midden van de ter aarde gebogen hoofden, het kruis en het zwaard
openden de processie, de kardinalen schreden twee aan twee voort als de goden der
pleïade, gekleed in het kanten koorhemd, het priesterkleed en den mantel van rood
moiré, waarvan de sleep door de sleepdragers vastgehouden werd. En eindelijk kwam
de paus. Hij zat als een machtige Juppiter op een schild van rood fluweel in een leunstoel
van rood fluweel en goud en was gekleed in wit fluweel met den gouden koorrok, de
gouden stola en de gouden tiara. De dragers van de <i>sedia gestatoria</i> fonkelden in hun roode, met goud bestikte tunica&#x2019;s, de flabelli bewogen boven het
hoofd van den eenigen, souvereinen pontifex de groote veeren waaiers, die men vroeger
voor de afgodsbeelden van het oude Rome zwaaide.
</p>
<p>En welk een verblindend en glorierijk Hof om dezen triomfzetel heen! Het geheele pauselijke
personeel, de stroom van assisteerende prelaten, de patriarchen, de aartsbisschoppen
en bisschoppen, allen in gouden ornaat en met mijters! De geheime kamerheeren in violette
zijde, de werkelijke kamerheeren in zwart fluweel met den gouden halskraag en ketting!
Het ontelbare geestelijke en wereldlijke gevolg, wier opsomming honderd bladzijden
der <i>Gerarchia</i> zou beslaan, de protonotarii, de kapelaans, de prelaten van alle klassen en alle
rangen, afgezien nog van het Militair Huis, de gendarmes met hun berenmutsen, de Palatijnsche
garden in blauwe broek en zwarte tunica, de Zwitsersche garden in hun geel, zwart
en rood gestreepte harnassen van zilver, de garden der edelen, die in hun hooge laarzen,
hun witte broeken, hun roode, <span class="pagenum">[<a id="pb183" href="#pb183">183</a>]</span>met goud bestikte mantels, hun gouden epauletten en hun gouden helmen een schitterenden
aanblik opleverden.
</p>
<p>Maar sedert Rome de hoofdstad van Italië was, werden de vleugeldeuren niet meer wijd
geopend, integendeel men hield ze zorgvuldig gesloten, en de enkele malen, dat de
paus de mis nog kwam celebreeren, zich kwam vertoonen als de hoogste uitverkorene,
als de belichaming Gods op aarde, vulde de kerk zich slechts met genoodigden, moest
men een kaart hebben, om toegang te verkrijgen. Het was niet meer het volk, de vijftig-,
zestigduizend Christenen, die samenstroomden en zich verdrongen, neen, het waren bevriende
toeschouwers, die voor particuliere en gesloten plechtigheden in het bijzonder uitgezocht
werden. En zelfs wanneer men erin slaagde er eenige duizenden bijeen te krijgen, dan
was het nog steeds een beperkt, tot een gala-concert genoodigd publiek.
</p>
<p>Hoe langer Pierre door dit in den harden glans van het marmer flikkerende, koude en
majestueuse museum wandelde, des te meer werd hij doordrongen van het gevoel, dat
hij zich in een heidenschen tempel bevond, opgericht ter eere van den god van licht
en praal. Een groote tempel van het oude Rome had er ongetwijfeld evenzoo uitgezien
met dezelfde met polychroom marmer bekleede muren, dezelfde kostbare zuilen, dezelfde
gewelven met vergulde vakken. Datzelfde gevoel zou hij nog sterker krijgen bij het
bezoeken van andere basilica&#x2019;s, die ten slotte hem tot de kennis der onbetwistbare
waarheid brengen zouden. Daar was in de eerste plaats de Christelijke kerk, die het
zich in alle kalmte en vermetelheid makkelijk maakte in den heidenschen tempel: zooals
bijvoorbeeld San Lorenzo in Miranda, die zich in den tempel van Antoninus en Faustina
thuis voelde als in zijn eigen huis en de zeldzame porticus van cipoline<a class="noteref" id="xd29e1792src" href="#xd29e1792">4</a> en de mooie lijst van wit marmer behouden had; of wel de Christelijke kerk, die uit
den gevelden stam, het oude verwoeste gebouw weer opgewassen was, zooals de tegenwoordige
San Clemente bijvoorbeeld, waaronder eeuwen van tegenstrijdige godsdiensten lagen,
een zeer oud monument uit den tijd der Republiek, een ander uit den keizertijd, waarin
men een Mithratempel herkend heeft, en ten slotte een oud-Christelijke basilica. Vervolgens
had men de Christelijke kerk, zooals de Santa Agnese fuori le Mura, die geheel naar
het voorbeeld <span class="pagenum">[<a id="pb184" href="#pb184">184</a>]</span>van de staatsbasilica der Romeinen, het Gerechtshof of de Beurs, gebouwd was. Ten
slotte en vooral had men de Christelijke kerken, die met de uit in puinhoopen liggende
tempels gestolen materialen opgetrokken waren.
</p>
<p>Zoo bijvoorbeeld de zestien prachtige zuilen uit diezelfde Santa Agnese fuori le Mura
van verschillende marmersoorten, die blijkbaar aan verschillende goden ontstolen waren;
de een-en-twintig zuilen van Santa Maria dei Trastevere, die uit een tempel van Isis
en Serapis afkomstig waren, wier afbeeldingen zich nog op de kapiteelen bevinden;
de zes-en-dertig wit marmeren Ionische zuilen van de Santa Maria Maggiore, die uit
den tempel van Juno Lucina komen, de twee-en-twintig in materiaal, hoogte en bewerking
geheel verschillende zuilen van Santa Maria d&#x2019;Aracoeli, waarvan de legende zegt, dat
enkele aan Juppiter zelf ontstolen zijn uit den tempel van Juppiter Capitolinus, die
zich op dezelfde plaats op den heiligen top verhief. Heden nog herleven de tempels
van het rijke keizertijdperk in de prachtige basilieken van San Giovanni de Laterano
en San Paolo fuori le Mura. Was niet de basilica van San Giovanni, de Moeder en het
Hoofd van alle kerken, met haar vijf, door vier zuilenrijen gescheiden schepen, met
haar twaalf reusachtige Apostelbeelden, die als een dubbele rij van goden naar den
Heer der Goden voerden, met haar bas-reliefs, haar friesen, haar lijsten, het eerepaleis
van een heidensche godheid, wier koninkrijk van deze wereld is? En vindt men niet
in de pas voltooide San Paolo in den glans van het nieuwe marmer de woning der Onsterfelijken
van den Olympus terug?
</p>
<p>Het is de typische tempel met de majestueuse zuilengaanderij onder het vlakke, met
vergulde vakken versierde gewelf, de marmeren vloer van onvergelijkelijk mooi materiaal
en onvergelijkelijk mooie bewerking, de zuilen met de violette voeten en de witte
kapiteelen, de witte lijsten met violette friesen, de overal terugkeerende vermenging
van deze beide kleuren, die zulk een goddelijk vleeschelijke harmonie vormen, welke
denken doet aan de verheven, door den dageraad gebade lichamen der groote godinnen.
Nergens, evenmin als in de St. Pieter een donker, een mysterievol voor den Onzienlijke
geopend plekje.
</p>
<p>En toch bleef de St. Pieter, krachtens haar recht als kolos, nog het grootste van
deze groote monsters. Zij is het levende bewijs van dat, wat de zucht naar het monsterachtig-groote
vermag, wanneer de mensch in zijn trotschen overmoed met <span class="pagenum">[<a id="pb185" href="#pb185">185</a>]</span>behulp van verspilde en weggegooide millioenen God onderbrengen wil in de te groote
en te rijke woning van steenen, waarin de mensch in Zijn naam triompheert.
</p>
<p>Tot dezen pronkkolos had dus na zoovele eeuwen de vrome ijver van het oorspronkelijke
geloof geleid. Men vond er het sap van den Romeinschen bodem in terug, dat te allen
tijd in onredelijke monumenten is opgeschoten. Het schijnt, dat de onbeperkte heerschers,
die er achtereenvolgens geregeerd hebben, dien hartstocht voor cyclopischen bouw met
zich mede brachten, dien putten uit den geboortegrond, waarop zij groot geworden zijn,
want zij hebben dien zonder onderbreking van beschaving op beschaving aan elkaar overgeleverd.
Het is een onophoudelijk opbloeien der menschelijke ijdelheid: allen hadden den drang
om hun naam op een muur te schrijven, om, nadat zij meesters der wereld geweest zijn,
het tastbare bewijs van hun ééndaagschen roem achter te laten, het eeuwige gebouw
van brons en marmer, dat tot aan het einde der dagen van hen getuigen zal.
</p>
<p>In den grond van de zaak ligt daarin slechts de veroveringsgeest, de trotsche eerzucht
van het ras, dat steeds om de wereldheerschappij strijdt; en wanneer alles ineen gestort
is, wanneer een nieuwe maatschappij uit de puinhoopen opstaat, en men meent, dat deze
van den hoogmoed genezen en tot den ootmoed teruggekeerd is, dan blijkt dat opnieuw
een dwaling te zijn; het oude bloed bruist in haar aderen, zij geeft opnieuw toe aan
den overmoedigen waanzin van haar voorouders en wordt, zoodra zij groot en sterk geworden
is, een prooi van al de overgeërfde heftigheid. Er is geen beroemde paus, die niet
heeft willen bouwen, die niet de traditie der Caesars opgevat heeft, die hun regeering
in steen vereeuwigden, bij hun dood tempels voor zich lieten oprichten, om over te
gaan in de rij der goden.
</p>
<p>Dezelfde zorg voor aardsche onsterfelijkheid openbaart zich weer, het is een wedijver,
wie het grootste, het stevigste, het mooiste monument zal achterlaten; en de ziekte
is zoo hevig, dat de minder rijken, die niet bouwen konden, zich tevreden hebben moeten
stellen met herstellingen, er een behagen in schepten de herinnering aan hun bescheiden
werken aan het nageslacht achter te laten door marmeren tafels met praalzieke inscripties
aan te brengen. Vandaar, dat men steeds weer die tafels aantreft; geen muur heeft
nieuwe fundamenten gekregen of de paus heeft daarop zijn wapens gedrukt; geen ruïne
is hersteld, geen paleis weer in goeden <span class="pagenum">[<a id="pb186" href="#pb186">186</a>]</span>staat gebracht, geen fontein schoongemaakt, zonder dat de regeerende paus het werk
teekent met zijn Romeinschen titel Pontifex Maximus.
</p>
<p>Het is een nachtmerrie, een onvrijwillige uitspatting, de onvermijdelijke opbloei
uit deze sedert meer dan twee duizend jaar uit puinhoopen gevormde humus. Onophoudelijk
rijzen monumenten op uit dit stof van monumenten. En men vraagt zich af, of Rome ooit
Christelijk geweest is. Rome in zijn verdorvenheid, waarmede de oude Romeinsche bodem
bijna dadelijk de leer van Jezus bevlekt heeft, met zijn heerschzucht, zijn hartstochtelijk
verlangen naar aardschen roem, die, zonder acht te slaan op de zwakken en de reinen,
op de liefderijken en eenvoudigen van het oorspronkelijke Christendom, den triomf
van het Katholicisme bewerkt hebben.
</p>
<p>Toen, in een plotselinge ingeving, zag Pierre in een hooger licht de waarheid stralen.
Het was op het oogenblik, dat hij voor de tweede maal door de reusachtige basilica
liep en de graftomben der pausen bewonderde. O, die graftomben! Daarginds in de vlakke
Campagna, in het volle zonlicht, aan beide zijden van de Via Appia, die was als een
triomphantelijk entree, welke den vreemdeling naar den verheven, door een kroon van
paleizen omgorden Palatinus leidde, daarginds verhieven zich de gigantische graven
der machtigen en rijken in een glans en in een schittering, in een onvergelijkelijke
pracht, die den trots van een sterk, wereldbeheerschend ras in marmer vereeuwigde.
Dan, dicht daarbij, onder de aarde, in den donkeren, stillen nacht, onder in armzalige
molsgaten verborgen zich de andere graven, de kleinen, de armen, de lijdenden, zonder
kunst of rijkdom, wier bescheidenheid verkondigde, dat een ademtocht van teederheid
en berusting over de aarde gestreken was, dat een mensch broederschap en liefde, het
opgeven van aardsche goederen voor de eeuwige vreugde van het toekomstige leven was
komen prediken en aan de nieuwe aarde het zaad van zijn Evangelie toevertrouwd, de
verjongde menschheid gezaaid had, die de oude wereld zou hervormen.
</p>
<p>En nu waren uit dat eeuwen in den grond begraven zaad, nu waren uit die zoo nederige,
zoo onbekende graven, waarin de martelaars hun zachten slaap sliepen, nu waren daaruit
weer nieuwe graven opgeschoten, even reusachtig, even praalvol als de verwoeste oude
graven der afgodendienaars. Hun marmer verhief zich in de heidensche pracht <span class="pagenum">[<a id="pb187" href="#pb187">187</a>]</span>van een tempel en verkondigde denzelfden bovenmenschelijken trots, dezelfde waanzinnige
zucht naar wereldoverheersching. In de Renaissance wordt Rome weer heidensch, komt
het oude keizerlijke bloed weer boven en sleept het Christendom mede in den heftigsten
aanval, dien het ooit te doorstaan heeft gehad. O, die graven der pausen in de St.
Pieter met hun overmoedig-onbeschaamde verheerlijking, met hun zinnelijke praal, hoe
dagen zij den dood uit en willen zij de onsterfelijkheid op aarde brengen! Het zijn
reuzengroote pausen van brons, het zijn allegorische figuren, het zijn dubbelzinnige
engelen, mooi als mooie meisjes, als begeerlijke vrouwen met heupen en boezems als
van godinnen.
</p>
<p>Paulus III zit op een hoogen piedestal met de Gerechtigheid en de Wijsheid half liggend
aan zijn voeten; Urbanus VIII zit tusschen de Wijsheid en den Godsdienst, Innocentius
IX tusschen den Godsdienst en de Gerechtigheid, Innocentius XII tusschen de Gerechtigheid
en de Naastenliefde, Gregorius XIII tusschen den Godsdienst en de Kracht. De knielende
Alexander VII heeft naast zich de Wijsheid en de Gerechtigheid, voor zich de Naastenliefde
en de Waarheid; daarnaast staat een geraamte met een ledigen zandlooper. De eveneens
knielende Clemens XIII triompheert op een monumentalen sarkophaag, waarop de Godsdienst,
die een kruis draagt, steunt, terwijl onder den rechts zich bevindenden Genius van
den Dood twee reusachtige leeuwen liggen, het symbool der almacht. Het brons verkondigde
de eeuwigheid der figuren, het witte marmer glansde als mooi, rijp vleesch, het polychrome
marmer viel neer in rijke draperieën en verhieven in het felle, vergulde licht der
reusachtige schepen de monumenten tot een apotheose.
</p>
<p>Pierre ging van de eene tombe naar de andere, steeds voortloopend in de bezonde, trotsche,
eenzame basilica. Ja, deze graven sloten zich met keizerlijke praal bij die van de
Via Appia aan.
</p>
<p>Het was ongetwijfeld Rome&#x2014;de bodem van Rome, de bodem, waaruit trots en heerschzucht
opschoten als het gras uit de velden, de bodem, die van het oorspronkelijke Christendom
het overwinnend Katholicisme gemaakt had den bondgenoot der machtigen en rijken, de
reusachtige regeeringsmachine, opgericht voor de verovering der volkeren. In de pausen
waren de Caesars weder ontwaakt. De herediteit werkte, het bloed van Augustus was
weer boven gekomen, <span class="pagenum">[<a id="pb188" href="#pb188">188</a>]</span>bruiste door hun aderen, verteerde hun brein met bovenmenschelijke eerzucht. Alleen
Augustus had de wereldheerschappij kunnen verwezenlijken, Augustus, imperator en pontifex
maximus, meester van lichamen en zielen. Vandaar de eeuwige droom der pausen, die
wanhopig zijn, omdat zij slechts het geestelijke behouden kunnen en niets van het
wereldlijke willen afstaan, want zij koesteren nog steeds de eeuwenoude, nooit opgegeven
hoop, dat de droom zich nog eens verwezenlijken en van het Vaticaan een tweeden Palatinus
maken zal, vanwaaruit zij, als onbeperkte despoten, over de veroverde volkeren heerschen
zullen.
<span class="pagenum">[<a id="pb189" href="#pb189">189</a>]</span></p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e1605" href="#xd29e1605src">1</a></span> Het beroemde spreekgestoelte.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e1605src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e1676" href="#xd29e1676src">2</a></span> Halve, afgeknotte zuilen als symbool van den dood.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e1676src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e1726" href="#xd29e1726src">3</a></span> Het Grieksche woord ichthus, waarvan de vijf letters (ch en th zijn beide één letter)
de initialen zijn van Ièsous, Christos, Theou, Uios, Soter.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e1726src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e1792" href="#xd29e1792src">4</a></span> Grijsachtig, geaderd marmer.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e1792src">&#x2191;</a></p>
</div>
</div>
</div>
<div id="ch6" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">ZESDE HOOFDSTUK</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Pierre bevond zich nu reeds veertien dagen te Rome, maar de zaak, waarvoor hij gekomen
was, de verdediging van zijn boek, vorderde niet. Hij koesterde nog steeds den vurigen
wensch den paus te spreken, zonder dat ten gevolge van de verschillende uitstellen
en van den angst, dien monsignor Nani hem voor een onvoorzichtigen stap had ingeboezemd,
te voorzien was, wanneer of hoe die wensch bevredigd zou worden. Daar hij begreep,
dat zijn verblijf heel lang zou kunnen duren, had hij besloten zijn <i>celebret</i> in het vicariaat te laten viseeren en las nu iederen ochtend zijn mis in de Santa
Brigittakerk op de piazza Farnese, waar hij door abbé Pisoni, den vroegeren biechtvader
van Benedetta, zeer vriendelijk ontvangen was.
</p>
<p>Dien Maandag wilde hij vroeg naar de intieme receptie van donna Serafina gaan, in
de hoop daar nieuws te hooren en zijn zaak te kunnen bespoedigen. Misschien zou monsignor
Nani er zijn, misschien zou hij het geluk hebben er den een of anderen prelaat of
kardinaal te vinden, die hem zou willen helpen. Vergeefs had hij getracht tenminste
enkele inlichtingen van don Vigilio te krijgen. Maar als opnieuw bevangen door wantrouwen
en vrees, na een oogenblik dienstvaardig geweest te zijn, ontweek de secretaris van
kardinaal Boccanera hem, verborg zich, vastbesloten zich niet in te laten met een
beslist verdacht en gevaarlijk avontuur. Bovendien had hij twee dagen te voren zoo&#x2019;n
hevigen aanval van koorts gekregen, dat hij zijn kamer moest houden.
</p>
<p>Zoo had Pierre geen anderen troost dan Victorine Bosquet, het tot huishoudster opgeklommen
vroegere kindermeisje, de Beauceronneesche, die na een dertigjarig verblijf in Rome,
dat zij nog niet kende, nog steeds haar oud Fransch hart behouden had. Zij sprak met
hem over Auneau, als had zij <span class="pagenum">[<a id="pb190" href="#pb190">190</a>]</span>het den vorigen dag nog gezien. Maar dien dag was zij niet zoo levendig en opgewekt
als anders; en toen zij hoorde, dat hij &#x2019;s avonds naar de receptie wilde gaan, schudde
zij haar hoofd.
</p>
<p>&#x201c;U zult de dames niet opgewekt aantreffen. Die arme Benedetta heeft groot verdriet.
Het schijnt, dat het er met haar echtscheiding niet heel schitterend voor staat.&#x201d;
</p>
<p>Geheel Rome sprak erover. Het gepraat was opnieuw begonnen en wond de zwarte en witte
kringen beide op. Het was dan ook volstrekt niet noodig, dat Victorine bang behoefde
te zijn zich aan onbescheidenheid schuldig te maken, als zij haar landgenoot iets
vertelde. In antwoord op de memorie van advocaat Morano, die, steunend op getuigenverklaringen
en schriftelijke bewijzen, trachtte aan te toonen, dat het huwlijk wegens impotentie
van den echtgenoot niet voltrokken kon zijn, had monsignor Palma, de voor deze aangelegenheid
door de <span class="corr" id="xd29e1837" title="Bron: Concilie-congregatie">Conciliecongregatie</span> als verdediger van het huwlijk gekozen theoloog, een vreeselijke tegen-memorie ingediend.
In de eerste plaats trok hij de maagdelijkheid van de eischeresse sterk in twijfel,
terwijl hij de technische termen van het certificaat der beide vroedvrouwen betwistte
en een grondig onderzoek door twee doktoren eischte, voor welke formaliteit het schaamtegevoel
der jonge vrouw teruggeschrikt was. Bovendien citeerde hij wetenschappelijk vastgestelde,
physiologische gevallen, waarin jonge meisjes gemeenschap gehad hadden met mannen,
zonder dat een spoor van ontmaagding te vinden geweest was.
</p>
<p>Hij legde verder sterk den nadruk op het in de memorie van graaf Prada voorkomende
verhaal, waarin deze, zeer eerlijk, aarzelde te zeggen of het huwlijk voltrokken was
of niet, zóó had de gravin zich verzet; hij had het wel gemeend op het oogenblik,
dat de daad in normale omstandigheden ten einde gebracht was, maar bij nadere overweging
durfde hij dat niet beslist te verzekeren, gaf hij toe, dat hij, toegevend aan zijn
heftige begeerte, zich misschien illusies gemaakt had over een volkomen bezit. Monsignor
Palma juichte over dien twijfel, versterkte dien nog door al de spitsvondige redeneeringen,
die deze zaak mogelijk maakte, ja hij voerde zelfs tegen de echtgenoote aan de verklaring
der kamenier, die zij zelf als getuige had laten dagvaarden, en die het lawaai van
den strijd gehoord had en bevestigde, dat na dezen eersten nacht mijnheer en mevrouw
steeds afzonderlijk geslapen hadden. Het hoofdargument van de <span class="pagenum">[<a id="pb191" href="#pb191">191</a>]</span>memorie was echter, dat het, zelfs, wanneer de eischeresse het onbetwistbare bewijs
van haar maagdelijkheid geven kon, daarom niet minder vast stond, dat haar weigering
alleen de voltrekking van het huwelijk belet had, daar de eerste voorwaarde voor de
voltrekking de gehoorzaamheid der vrouw is. Na een vierde memorie, die van den rapporteur,
waarin deze de drie andere resumeerde en aan kritiek onderwierp, was de congregatie
tot stemming overgegaan en had met één stem meerderheid de nietigverklaring van het
huwlijk uitgesproken. Dit was een zoo precaire oplossing der quaestie, dat monsignor
Palma krachtens zijn recht onmiddellijk een aanvullingsonderzoek geëischt had, waardoor
het geheele proces opnieuw behandeld moest worden en een nieuwe stemming noodig was.
</p>
<p>&#x201c;Die arme contessina!&#x201d; riep Victorine uit; &#x201c;zij zal nog van verdriet sterven, want
ondanks haar kalm uiterlijk wordt het lieve kind door liefde verteerd&#x200a;&#x2026; Het schijnt,
dat advocaat Palma meester is van den toestand, dat hij de zaak net zoo lang kan rekken
als hij zelf wil. En bovendien heeft het al zooveel gekost en zal het nog meer kosten.
Abbé Pisoni&#x2014;u kent hem nu goed&#x2014;heeft waarachtig een prachtig <span class="corr" id="xd29e1846" title="Bron: idée">idee</span> gehad, toen hij met dit huwelijk voor den dag kwam. En ik wil geen kwaad zeggen van
de nagedachtenis van mijn lieve mevrouw, gravin Ernesta, die een heilige was, maar
zij heeft haar dochter ongelukkig gemaakt door haar aan graaf Prada te geven.&#x201d;
</p>
<p>Zij hield even op, om er dan in haar aangeboren rechtvaardigheidszin aan toe te voegen:
</p>
<p>&#x201c;Trouwens ik kan mij best begrijpen, dat graaf Prada met het heele geval ook niet
erg ingenomen is. Ze maken zich te vroolijk over hem. Maar dat neemt niet weg, dat
ik zeg, dat het van Benedetta toch wel dwaas is, om zooveel poespas te maken. Als
het van mij afhing, dan zou zij vanavond nog haar Dario in haar kamer hebben; zij
houdt toch zooveel van hem en ze verlangen al zoolang naar elkaar. Wel zeker, zonder
burgemeester en zonder pastoor, zij zijn zoo jong en zoo mooi en zouden zoo graag
samen gelukkig zijn&#x200a;&#x2026; Geluk, lieve God, geluk is zoo zeldzaam!&#x201d;
</p>
<p>Toen zij zag, dat Pierre haar verbaasd aankeek, begon zij vroolijk met het kalme evenwicht
van het lagere Fransche volk, dat alleen nog maar gelooft aan een gelukkig, fatsoenlijk
leven, te lachen.
</p>
<p>Dan klaagde zij op bescheiden wijze haar leed over een <span class="pagenum">[<a id="pb192" href="#pb192">192</a>]</span>andere onaangenaamheid, die over het heele huis haar schaduw wierp. Het was eveneens
een terugslag van die ongelukkige echtscheidingsquaestie. Donna Serafina en advocaat
Morano hadden een woordenwisseling gehad. De laatste was zeer uit zijn humeur over
het echec, dat hij met zijn memorie geleden had, en verweet pater Lorenza, den biechtvader
van de tante en de nicht, haar aangezet te hebben tot een proces, waaruit niets dan
schandaal kon voortkomen. En hij was niet meer in het paleis Boccanera teruggekomen.
Het was het afbreken van een meer dan dertigjarige liaison en bracht groote beroering
in alle Romeinsche salons, die Morano&#x2019;s handelwijze ten sterkste afkeurden. Donna
Serafina was des te meer verbitterd en beleedigd, omdat zij vermoedde, dat hij de
woordenwisseling slechts als voorwendsel gebruikte, om haar voor iets geheel anders
te verlaten, om een plotselingen, bij een man van zijn positie en vroomheid misdadigen
hartstocht, dien een jong, intrigeerend burgermeisje hem ingeboezemd had.
</p>
<p>Toen Pierre &#x2019;s avonds den met geel Louis XIV brocaat behangen salon binnentrad, bemerkte
hij inderdaad, dat er een zekere zwaarmoedigheid heerschte onder het gedempte licht
van de door kant omsluierde lampen. Er was niemand dan Benedetta en Celia, die met
Dario op de canapé zaten te praten, terwijl kardinaal Sarno, achter in een fauteuil
verscholen, zonder een woord te zeggen, naar het eindelooze, onuitputtelijke gebabbel
luisterde van de oude tante, die iederen Maandag met de kleine prinses medekwam. Donna
Serafina zat alleen op haar gewone plekje aan de rechterzijde van den haard; een heimelijke
woede verteerde haar, dat zij de linkerzijde tegenover haar ledig zag, het plekje,
dat Morano gedurende de dertig jaar van zijn trouw ingenomen had. Pierre merkte ook
haar angstigen, daarna wanhopigen blik op, dien zij bij zijn binnenkomen op hem wierp;
zij loerde als het ware op de deur, daar zij blijkbaar den wispelturige nog verwachtte.
Zij hield zich echter zeer flink en zag er met haar fijne, meer dan ooit in haar corset
geregen taille, met haar hard oude-jongejuffrouwengezicht, haar sneeuwwit haar en
haar zeer donkere wenkbrauwen nog trotsch uit.
</p>
<p>Nadat Pierre haar begroet had, liet hij dadelijk de hem geheel beheerschende gedachte
blijken door te vragen of hij dien avond niet het genoegen zou hebben, monsignor Nani
te zien.
</p>
<p>En zij kon zich niet weerhouden te zeggen:
<span class="pagenum">[<a id="pb193" href="#pb193">193</a>]</span></p>
<p>&#x201c;O, monsignor Nani verlaat ons, evenals alle anderen. Wanneer je de menschen noodig
hebt, verdwijnen ze.&#x201d;
</p>
<p>Zij had ook een zekeren wrok tegen den prelaat, omdat hij zich ondanks zijn vele beloften,
bij de echtscheiding op den achtergrond gehouden had. Ongetwijfeld verborg hij als
altijd onder zijn buitengewoon vleiende welwillendheid een ander plan. Zij had echter
dadelijk berouw over de bekentenis, die haar woede haar ontrukt had, en zeide:
</p>
<p>&#x201c;Misschien komt hij nog. Hij is zoo goed en heeft zoo met ons op.&#x201d;
</p>
<p>Ondanks haar vurig bloed wilde zij politiek zijn, om het ongeluk zoo mogelijk te kunnen
overwinnen. Haar broeder, de kardinaal, had haar gezegd, hoe de houding der Conciliecongregatie
hem hinderde, want hij twijfelde er geen oogenblik aan, of de koele ontvangst, die
de eisch van zijn nicht gevonden had, was gedeeltelijk het gevolg van het feit, dat
sommige van zijn medekardinalen het uit rancune tegenover hem gedaan hadden. Zelf
wenschte hij thans de scheiding, die alleen het voortbestaan van het geslacht verzekeren
kon, daar Dario het nu eenmaal in zijn hoofd gezet had met niemand dan met zijn nicht
te trouwen. Alle ongelukken kwamen nu tegelijk en troffen de geheele familie; hij
was beleedigd in zijn trots, zijn zuster deelde in zijn verdriet en was bovendien
in haar hart gewond; Benedetta en Dario waren wanhopig, dat hun verwachtingen nogmaals
de bodem ingeslagen werd.
</p>
<p>Toen Pierre bij de canapé kwam, waar de jongelui zaten te praten, hoorde hij, dat
er fluisterend over niets dan over de catastrophe gesproken werd.
</p>
<p>&#x201c;Waarom ben je toch zoo wanhopig?&#x201d; vroeg Celia. &#x201c;Per slot van rekening is de nietigverklaring
van het huwlijk met één stem meerderheid uitgesproken. Het proces wordt alleen nog
eens gevoerd. Het is alleen een quaestie van uitstel.&#x201d;
</p>
<p>Maar Benedetta schudde haar hoofd.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, als monsignor Palma zoo blijft aandringen, zal Zijne Heiligheid nooit
zijn toestemming geven. Het is uit.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O, als we maar rijk, heel rijk waren!&#x201d; prevelde Dario met een vaste overtuiging,
die echter niemand lachen deed.
</p>
<p>Dan zacht fluisterend tegen zijn nicht:
</p>
<p>&#x201c;Ik moet je beslist spreken; op deze manier kunnen we niet verder leven.&#x201d;
</p>
<p>En zij antwoordde eveneens zacht fluisterend:
<span class="pagenum">[<a id="pb194" href="#pb194">194</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Kom morgenmiddag om vijf uur. Ik zal thuis blijven en zorgen alleen te zijn.&#x201d;
</p>
<p>Dan sleepte de avond zich eindeloos verder. Pierre zag met diepe ontroering de verslagenheid
van de gewoonlijk zoo kalme en verstandige Benedetta. Haar diepe oogen in haar rein,
kinderlijk-teer gezicht waren als omsluierd door ingehouden tranen. Hij had reeds
een groote genegenheid voor haar opgevat, daar hij haar steeds in een zoo gelijkmatige,
zij het ook eenigszins indolente stemming zag, en wist hoe zij onder dezen schijn
van kalmte den hartstocht van haar vlammenziel verborg. Toch trachtte zij te glimlachen
om de vertrouwlijke mededeelingen van Celia, wier liefdesaangelegenheden er beter
voor stonden dan de hare. Een oogenblik slechts werd het gesprek algemeen, toen de
oude tante met verheffing van stem over de onwaardige houding sprak, die de Italiaansche
pers tegenover den Heiligen Vader aannam. Nooit schenen de betrekkingen tusschen het
Quirinaal en het Vaticaan zoo slecht geweest te zijn.
</p>
<p>De anders zoo stille kardinaal Sarno deelde mede, dat de paus ter gelegenheid van
de heiligschennende feesten van 20 September ter herinnering aan de inneming van Rome,
een nieuw protest zou slingeren naar alle Christelijke staten, die door hun onverschilligheid
medeplichtig waren aan den roof.
</p>
<p>&#x201c;Ja, probeer maar den paus en den koning te laten trouwen!&#x201d; zeide donna Serafina op
bitteren toon, zinspelend op het betreurenswaardige huwlijk van haar nicht.
</p>
<p>Zij scheen geheel buiten zichzelf te zijn, het was te laat om monsignor Nani of een
ander nog te verwachten. Toch flikkerden haar oogen bij een onverwacht lawaai van
stappen op; met vlammende blikken keek zij naar de deur, doch zag tot haar groote
teleurstelling Narcisse Habert binnentreden, die zich over zijn late komst bij haar
kwam verontschuldigen. Zijn aangetrouwde oom, kardinaal Sarno, had hem in dezen zoo
gesloten salon geïntroduceerd en hij was er ten gevolge van zijn, naar men beweerde,
intransigente godsdienstige denkbeelden welwillend ontvangen. Dien avond echter kwam
hij, ondanks het late uur, slechts voor Pierre. Hij nam dezen dadelijk ter zijde.
</p>
<p>&#x201c;Ik was er zeker van u hier te zullen vinden, ik heb met mijn neef, monsignor Gamba
del Zoppo, in de ambassade gedineerd en heb goed nieuws voor u&#x200a;&#x2026; Hij zal u morgenochtend
in zijn appartement op het Vaticaan ontvangen.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb195" href="#pb195">195</a>]</span></p>
<p>Dan op nog meer fluisterenden toon:
</p>
<p>&#x201c;Ik geloof wel, dat hij trachten zal u bij den Heiligen Vader te introduceeren&#x200a;&#x2026; In
het kort, de audiëntie schijnt mij zeker.&#x201d;
</p>
<p>Pierre voelde een groote vreugde over dat nieuws, dat hij kreeg in dezen droefgeestigen
salon, waar hij nu reeds bijna twee uur in steeds grooter wanhoop verviel. Eindelijk
dus toch een oplossing! Na Dario de hand gedrukt en Benedetta en Celia begroet te
hebben, ging hij naar zijn oom den kardinaal, die, nu hij eindelijk van de tante bevrijd
was, begon te spreken. Maar hij praatte over bijna niets anders dan over zijn gezondheid
en het weer en herhaalde enkele onbeteekenende anecdotes, die men hem verteld had,
zonder ooit één woord los te laten over de dreigende ingewikkelde en verschrikkelijke
dingen, die hij aan de Propaganda onder handen had. Het was alsof hij, buiten zijn
bureau, in deze teruggetrokkenheid en in dit op den achtergrond treden een bad nam,
waarin hij uitrustte van de zorgen over de heerschappij der wereld. Allen stonden
nu op en namen afscheid.
</p>
<p>&#x201c;Vergeet het vooral niet,&#x201d; zeide Narcisse nogmaals tot Pierre; &#x201c;morgenochtend om tien
uur vindt u mij in de Sixtijnsche kapel. Voordat mijn neef u ontvangt, zal ik u dan
de Botticelli&#x2019;s laten zien.&#x201d;
</p>
<p class="tb"></p><p>
</p>
<p>Den volgenden ochtend om half tien bevond Pierre, die te voet gekomen was, zich op
het groote plein. Voordat hij zich naar de bronzen deur in den hoek van de zuilengaanderij
rechts wendde, keek hij op en bleef enkele minuten naar het Vaticaan staan kijken.
Hij kon zich niets minder monumentaals voorstellen dan deze opeenhooping van gebouwen,
die zonder eenige architectonische orde en zonder eenige regelmaat in de schaduw van
den dom der St. Pieter opgegroeid waren. Het eene dak stapelde zich op het andere,
de gevels strekten zich breed en vlak uit, zoo, als de vleugels eraan toegevoegd en
opgebouwd waren. Alleen de drie zijden van den St. Damasiushof schenen symmetrisch
boven de zuilengaanderij; met de groote vensters der voormalige, thans gesloten loggia&#x2019;s
deden zij denken aan drie groote broeikassen, waarvan de roodachtige steen in de zon
glansde. Dat was dus het mooiste, het grootste paleis der wereld met elfhonderd vertrekken,
die de schoonste kunstwerken van het menschelijk genie bevatten. Maar in zijn teleurstelling
<span class="pagenum">[<a id="pb196" href="#pb196">196</a>]</span>interesseerde Pierre zich slechts voor den hoogen rechtschen gevel, die uitziet op
het plein, en waar hij wist, dat de ramen van de particuliere vertrekken van den paus
op de tweede verdieping uitkwamen. Hij keek lang naar deze ramen, men had hem verteld,
dat het vijfde raam rechts dat van de slaapkamer was, waarin men tot laat in den nacht
een lamp branden zag.
</p>
<p>Wat bevond zich achter deze bronzen deur daar voor hem, die de heilige drempel, de
verbinding tusschen alle rijken der aarde en het koninkrijk Gods was, Wiens verheven
vertegenwoordiger zich tusschen deze hooge, zwijgende muren ingekerkerd had? Hij keek
uit de verte naar de met dikke, vierkante spijkers beslagen, metalen paneelen en hij
vroeg zich af wat die streng-uitziende, oude vestingdeur verdedigde, verborg, wegsloot.
Welke wereld zou hij daarachter vinden, wat voor een schat van ijverzuchtig in de
donkerte bewaarde naastenliefde, wat voor een wedergeboorte der hoop voor de nieuwe,
naar broederschap en gerechtigheid snakkende volkeren? Hij liet zich geheel door dien
droom wiegen: de eenige en heilige redder, wakend in dit gesloten paleis, de heerschappij
van Jezus voorbereidend, terwijl de oude, verrotte beschavingen in stof vallen zouden;
de herder, die op het punt stond deze heerschappij af te kondigen door van onze democratieën
de door den Heiland beloofde groote Christelijke gemeenschap te maken. Ja, de toekomst
bereidde zich achter die bronzen deur voor, de toekomst zou daar ongetwijfeld uit
te voorschijn treden.
</p>
<p>Plotseling zag Pierre tot zijn groote verbazing monsignor Nani tegenover zich staan,
die juist het Vaticaan verliet, om zich te voet te begeven naar het een paar passen
verder gelegen paleis van den Santo Offizio, waar hij in zijn qualiteit als assessor
woonde.
</p>
<p>&#x201c;O, monseigneur, ik ben zoo gelukkig. Mijn vriend, mijnheer Habert, zal mij voorstellen
aan zijn neef, monsignor Gamba del Zoppo, en ik geloof werkelijk, dat ik de zoo vurig
verlangde audiëntie verkrijgen zal.&#x201d;
</p>
<p>Op zijn vriendelijke en fijne manier glimlachte monsignor Nani.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ja, ik weet het!&#x201d;
</p>
<p>Dan herstelde hij zich.
</p>
<p>&#x201c;Ik ben er even blij om als gij, mijn waarde zoon. Maar nogmaals, wees voorzichtig.&#x201d;
</p>
<p>Bang, dat de jonge priester mogelijk zou kunnen vermoeden, <span class="pagenum">[<a id="pb197" href="#pb197">197</a>]</span>dat hij juist van monsignor Gamba del Zoppo kwam, den prelaat, die van de geheele
toch al zoo angstige pauselijke hofhouding het makkelijkst bang te maken was, vertelde
hij, dat hij van &#x2019;s morgens vroeg al moeite deed voor twee Fransche dames, die eveneens
van verlangen brandden, om den paus te zien, maar dat hij erg bang was niet te zullen
slagen.
</p>
<p>&#x201c;Ik wil u eerlijk bekennen monseigneur,&#x201d; zeide Pierre, &#x201c;dat ik den moed al begon te
verliezen. Ja, het is hoog tijd, dat ik wat getroost word, want mijn verblijf hier
is niet erg geschikt om je op te wekken.&#x201d;
</p>
<p>Hij sprak verder en liet doorschemeren hoe zeer Rome het geloof in hem vernietigd
had. Dagen, zooals hij ze op den Palatinus en op de Via Appia, daarna in de katakomben
en in de St. Pieter doorgemaakt had, konden zijn onrust slechts grooter doen worden,
zijn droom van een verjongd en triompheerend Christendom slechts vernietigen. Hij
was door die bezoeken een prooi van den twijfel geworden. Een uitputting maakte zich
van hem meester, nu hij zooveel van zijn steeds tot verzet bereid enthousiasme verloren
had.
</p>
<p>Zonder dat het glimlachje van zijn lippen verdween, luisterde monsignor Nani naar
hem en schudde goedkeurend zijn hoofd. Blijkbaar was het zoo goed, had het zoover
moeten komen. Hij scheen het voorzien te hebben en daarom tevreden te zijn.
</p>
<p>&#x201c;Enfin, mijn waarde zoon, alles komt in orde, zoodra gij de zekerheid hebt Zijne Heiligheid
te zien.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Dat is zoo, monseigneur, al mijn hoop is gevestigd op den zeer rechtvaardigen en
helderzienden Leo XIII. Hij alleen kan over mij richten, omdat hij alleen in mijn
boek zijn denkbeelden, die ik geloof zeer getrouw weergegeven te hebben, kan terugvinden&#x200a;&#x2026;
O, als hij wil, zal hij in naam van Jezus door de democratie en de wetenschap de oude
wereld kunnen redden.&#x201d;
</p>
<p>Zijn oude geestdrift maakte zich weer van hem meester en Nani knikte opnieuw goedkeurend,
terwijl om zijn scherpe ogen en om zijn dunne lippen een steeds vriendelijker wordende
uitdrukking kwam.
</p>
<p>&#x201c;Precies, precies, mijn waarde zoon&#x200a;&#x2026; Gij zult met den Heiligen Vader spreken&#x2014;en dan
zult gij verder zien.&#x201d;
</p>
<p>Toen hierop beiden opkeken naar den gevel van het Vaticaan, dreef hij de vriendelijkheid
zoover om hem van zijn dwaling te genezen. Neen, het raam, waar men iederen <span class="pagenum">[<a id="pb198" href="#pb198">198</a>]</span>avond licht zag, was niet van de slaapkamer van den paus. Het was het raam van een
trapportaal, dat den geheelen nacht door gas verlicht werd. De kamer van den paus
was twee ramen verder. Dan vielen zij weer in hun zwijgen terug en bleven, beiden
nu ernstig geworden, naar den gevel kijken.
</p>
<p>&#x201c;Nu, tot ziens mijn waarde zoon. Ge komt me zeker wel eens van de audiëntie vertellen?&#x201d;
</p>
<p>Zoodra Pierre weer alleen was, ging hij de bronzen deur door; zijn hart klopte heftig,
als had hij de heilige en vreeselijke plaats betreden, waar het toekomstige geluk
voorbereid werd. Een schildwacht der Zwitsersche garde liep langzaam heen en weer;
hij was in een grijsblauwen mantel gehuld, die slechts de zwart, geel en rood gestreepte
broek liet zien; het scheen alsof deze mantel over een vermomming geworpen was, om
de nu hinderlijk geworden verkleeding te bedekken. Onmiddellijk aan zijn rechterhand
bevond zich de groote overdekte trap, die naar den St. Damasiushof leidde. Maar om
in de Sixtijnsche kapel te komen, moest hij tusschen een dubbele rij zuilen de lange
gaanderij volgen en de Scala Regia opgaan. En Pierre begon in deze reusachtige wereld,
waarin alle afmetingen een overdreven, neerdrukkende majesteit kregen, bij het oploopen
van de breede treden eenigszins te hijgen.
</p>
<p>Toen hij de Sixtijnsche kapel binnenkwam, voelde hij zich eerst verbaasd. Zij kwam
hem klein voor, een soort rechthoekige, zeer hooge zaal. Een mooi marmeren schot scheidt
tweederde gedeelten af, het deel, waar bij groote plechtigheden de invités zich verzamelen;
op het koor zitten de kardinalen op eenvoudige houten banken, terwijl de prelaten
achter hen blijven staan. De pauselijke troon bevindt zich op een lage estrade rechts
van het sober versierde altaar. Links is in den muur de smalle voor de zangers bestemde
loggia met een marmeren balkon. Maar men moet eerst opkijken, men moet zijn blikken
van de reusachtige fresco, die het Laatste Oordeel voorstelt en den geheelen achterwand
inneemt, laten dwalen naar de zolder-schilderijen, die tusschen de twaalf lichte ramen&#x2014;zes
aan iederen kant&#x2014;tot aan de kroonlijsten loopen, om plotseling te zien, dat alles
uit elkaar schuift, en zich tot in het oneindige verbreedt.
</p>
<p>Er waren gelukkig slechts drie of vier stille toeristen. Pierre zag onmiddellijk Narcisse
Habert op een der kardinaalsbanken boven de trede, waarop de sleepdragers zitten.
<span class="pagenum">[<a id="pb199" href="#pb199">199</a>]</span>Onbeweeglijk, het hoofd wat achterover gebogen, scheen de jonge man in extase. Maar
hij keek niet naar het werk van Michelangelo. Zijn blikken waren als het ware niet
weg te krijgen van een der voorste fresco&#x2019;s onder de kroonlijst. Toen hij den priester
herkend had, prevelde hij slechts met tranen in zijn oogen:
</p>
<p>&#x201c;O, lieve vriend, zie toch dien Botticelli!&#x201d;
</p>
<p>Dan viel hij weer in zijn extase terug.
</p>
<p>Pierre was geheel en al verdiept in een aandachtige beschouwing van Michelangelo&#x2019;s
bovenmenschelijk genie. Al het andere verdween, daar in de hoogte bevond zich als
in een onbegrensden hemel niets dan deze buitengewoone kunstschepping. In den beginne
sloeg het onverwachte hem met stomheid, dat de schilder de eenige schepper van dit
werk had willen zijn; hij had geen hulp willen hebben, noch voor het marmer, noch
voor het brons, noch voor het verguldsel. Het penseel van den schilder was voldoende
geweest voor de pilasters, voor de zuilen, voor de marmeren kroonlijsten, voor de
standbeelden en de bronzen ornamentiek, voor de gouden bloemen en rosetten, voor deze
ongehoorde rijke versiering, welke de fresco&#x2019;s omlijstte. Hij stelde zich voor hoe
het op den dag geweest was, toen men hem het kale gewelf ter bewerking gegeven had&#x2014;niets
dan kalk, niets dan den vlakken en witten muur, de honderden vierkante meters, die
te bedekken waren. En hij zag hem voor deze reusachtige taak staan, zonder hulp te
willen, de nieuwsgierigen wegjagen, zich geheel alleen opsluitend met zijn reuzenwerk.
Vier en een half jaar was hij in grimmige eenzaamheid met het baren van dezen kolos
bezig geweest. O, dit ontzaglijke werk, geschapen om een leven te vullen, dit werk,
dat hij had moeten beginnen in een rustig vertrouwen in zijn wil en in zijn kracht&#x2014;het
was een geheele wereld, die hij in een voortdurenden drang van zijn scheppende manlijke
kracht, in de volle <span class="corr" id="xd29e1932" title="Bron: ontplooiïng">ontplooiing</span> van zijn almacht uit zijn hersens getrokken en daar neergeworpen had.
</p>
<p>Dan echter doorrilde Pierre een siddering van bewondering, toen hij deze door een
zienersoog vergroote menschheid zag. Zij stroomde over van een matelooze synthese,
van een cyclopisch symbolisme. Als een natuurlijke bloei lichtte iedere schoonheid
op: koninklijke gratie in koninklijken adel, verheven vrede in verheven geweld. En
dan de volkomen beheersching der stof, de meeste gewaagde verkortingen, waarvan hij
zeker was, dat zij slagen zouden, de voortdurende <span class="pagenum">[<a id="pb200" href="#pb200">200</a>]</span>overwinning op de technische moeilijkheden, die door de gewelfde vlakken veroorzaakt
werden! En vóór en boven alles de ongelooflijke naïveteit en de aanwending der middelen:
de stof bijna tot niets teruggebracht, enkele kleuren rijkelijk gebruikt zonder eenig
streven naar het gekunstelde of naar praal! En dat was voldoende, het bloed bruiste
stormachtig, de spieren spanden zich onder de huid, de figuren kregen leven en traden
met zulk een krachtig élan uit de lijst te voorschijn, dat daarboven over alles een
vlam scheen te strijken, die aan dat volk een bovenmenschelijk, onsterfelijk leven
gaf. Ja, het was het leven, het stralende, overwinnende leven&#x2014;een ontzagwekkend, woekerend
leven, een levenswonder, dat een enkele hand verwezenlijkt had; maar deze bezat dan
ook de hoogste en verhevenste gave: eenvoud en kracht.
</p>
<p>Men heeft daarin een geheele philosophie gezien, men heeft daarin het geheele menschenlot,
de schepping der wereld, van den man en van de vrouw, de zondenval, de straf, de verzoening
en ten slotte de gerechtigheid Gods bij het Laatste Oordeel willen zien, maar daarbij
kon Pierre bij die eerste aanschouwing, in de stomme verbijstering, waarin een dergelijk
werk hem bracht, zijn gedachten niet bepalen. Doch welk een verheerlijking van het
menschelijk lichaam, van zijn schoonheid, van zijn gratie was dit alles! O, die Jehova,
deze koninklijke, geweldige en vaderlijke grijsaard, medegesleurd in den orkaan van
zijn schepping, met uitgestrekte armen werelden barend! En die heerlijke Adam met
zoo adellijke lijnen en de uitgestoken hand, en dien Jehova, zonder hem aan te raken,
met een bewonderenswaardig gebaar met den vinger bezielt! Een geheiligde ruimte ligt
tusschen dien vinger van den Schepper en dien van het schepsel, een kleine ruimte,
die echter de oneindigheid van het onzichtbare en het mysterievolle bevat!
</p>
<p>En deze machtige en aanbiddellijke Eva, deze Eva met haar krachtigen schoot, die in
staat is de toekomstige menschheid in zich te dragen, met de trotsche, teere aanminnigheid
der vrouw, die bemind zal willen worden, al zou het tot haar verdoemenis leiden, de
vrouw in haar volheid met haar verleiding, haar vruchtbaarheid, haar macht. Zelfs
de in de vier hoeken der fresco&#x2019;s op pilasters zittende figuren vieren den triomf
van het vleesch: de over haar naaktheid gelukkige twintig jonge mannen met hun prachtige
torso&#x2019;s en hun bewonderenswaardige ledematen, zoo vol leven, dat een waanzinnige <span class="pagenum">[<a id="pb201" href="#pb201">201</a>]</span>zucht naar beweging hen medesleept, buigt en in heldenhoudingen terugwerpt. En tusschen
de vensters troonden de reuzen, de Propheten en de Sibyllen, de goden geworden man
en vrouw, bovenmenschelijk in spierkracht en in hun intellectueele uitdrukking: Jeremia
met zijn elleboog op zijn knie en zijn kin in zijn hand, verzonken in visioenen en
droomen; de Sibylle van Erythrea met het reine profiel en zoo jong in haar rijke schoonheid,
een vinger leggend op het open boek van het noodlot; Jesaja met den sterken mond der
waarheid, opgezwollen onder de gloeiende kolen, trotsch, het gezicht half afgewend
en een hand met bevelend gebaar omhoog geheven; de Sibylle van Cumae, <span class="corr" id="xd29e1944" title="Bron: angst-aanjagend">angstaanjagend</span> door haar weten en haar ouderdom, vast als een rots, met haar gerimpeld gezicht,
haar roofvogelneus en haar vierkante kin, die eigenzinnig vooruitsteekt; Jonas, uitgespuwd
door een walvisch en neergeworpen in een buitengewone verkorting, den romp verrekt,
de armen gekromd, het hoofd achterovergeworpen, den grooten mond open en schreeuwend;
en al de anderen, al de anderen, allen van dezelfde groote en majestueuze familie,
heerschend met de souvereiniteit van eeuwige gezondheid en eeuwig intellect, den droom
van een onverwoestbare, grootere en hoogere menschheid verwezenlijkend.
</p>
<p>Ook in de vensterbogen en in de luchtgaten ontstonden en verdrongen zich gestalten
vol schoonheid, macht en aanminnigheid; het zijn de voorvaderen van den Christus,
peinzend-droomende moeders met mooie naakte kinderen, mannen met vooruitzienden, in
de toekomst starenden blik, het gestrafte, uitgeputte, naar den beloofden Heiland
snakkende ras, terwijl in de overhangende gewelfbogen der vier hoeken bijbelsche tooneelen
naar voren treden, de overwinningen van Israël op den geest van het Kwade. En eindelijk
de reusachtige fresco van den achtergrond, het Laatste Oordeel met zijn wemelende
gestalten, die zoo talloos zijn, dat er dagen en dagen noodig zijn, om ze goed te
zien, een razende, door den brandenden adem van het leven voortgesleepte menigte,
vanaf de dooden, die door de woest bazuinende engelen der Apokalypse gewekt worden,
vanaf de verdoemden, die de duivelen in de hel storten, tot den door apostelen en
heiligen omgeven, richtenden Jezus, tot de stralende uitverkorenen, die door engelen
gedragen, omhoog stijgen, terwijl nog hooger andere engelen met de instrumenten van
het lijden triompheeren in volle glorie. En toch bewaart de <span class="pagenum">[<a id="pb202" href="#pb202">202</a>]</span>zoldering boven deze reusachtige schildering, die dertig jaar later de kunstenaar
in de volle rijpheid van zijn kunnen maakte, haar zekere superioriteit, want daarin
heeft hij zijn ongerepte kracht, al zijn jeugd, het eerste opvlammen van zijn genie
gegeven.
</p>
<p>Pierre kon geen woorden vinden. Michelangelo was het monster, dat alles domineerde,
alles terneer drukte. Om dat in te zien, behoeft men slechts naast het geweldige van
zijn werk de werken van Perugino, Pinturicchio, Rosselli, Signorelli, Botticelli,
al de andere bewonderenswaardige fresco&#x2019;s te aanschouwen, die onder de kroonlijst
om de kapel loopen.
</p>
<p>Narcisse had zijn oogen niet opgeslagen naar de verpletterende pracht van de zoldering.
Geheel in extase verzonken, had hij zijn oogen niet afgewend van Botticelli, die hier
drie fresco&#x2019;s heeft. Eindelijk sprak hij op fluisterenden toon:
</p>
<p>&#x201c;O, Botticelli, Botticelli! De elegance en de gratie van den lijdenden hartstocht,
het diepe gevoel van de droefheid in de wellust! Hij heeft onze geheele moderne ziel
geraden en met de verleidelijkste bekoring omgeven, die ooit van een kunstenaarsschepping
is uitgegaan!&#x201d;
</p>
<p>Verbaasd keek Pierre hem aan. Dan waagde hij het te vragen:
</p>
<p>&#x201c;Maar komt u dan hier om Botticelli te zien?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Natuurlijk,&#x201d; antwoordde de jonge man met zijn gewone kalmte. &#x201c;Iedere week kom ik
eenige uren hier alleen voor hem en ik zie niets anders dan hem&#x200a;&#x2026; Zie toch dat blad
eens: Mozes en de dochters van Jethro. Heeft menschelijke teederheid en melancholie
ooit iets aandoenlijkers geschapen?&#x201d;
</p>
<p>En met een zachte, vrome beving in zijn stem, als een priester, die in de verrukkelijke
en <span class="corr" id="xd29e1960" title="Bron: angst-aanjagende">angstaanjagende</span> huivering van het heiligdom doordringt, ging hij voort:
</p>
<p>&#x201c;O, Botticelli, de vrouwen van Botticelli met haar lang, zinnelijk en rein gezicht,
met haar onder de dunne kleeding iets te veel naar voren tredenden buik, met haar
hoogopgerichte, soepele en zwevende houding, waarin haar geheele lichaam zich overgeeft.
De jonge mannen, de engelen van Botticelli, die zoo echt en toch zoo mooi als vrouwen
zijn, van een niet met zekerheid uit te maken geslacht, waarin zich de kracht der
spieren paart aan de fijnheid der lijnen, allen omhoog gedragen door een vlam van
verlangen, die zelfs de toeschouwers brandt. O, de monden van Botticelli, die zinnelijke,
als vruchten zoo vaste, ironische of pijnlijk vertrokken monden, raadselachtig in
hun plooien, zonder dat men kan zeggen of zij reine of afschuwlijke dingen verzwijgen.
<span class="pagenum">[<a id="pb203" href="#pb203">203</a>]</span>O, de oogen van Botticelli, die vleiende, hartstochtelijke, mystiek of wellustig zwijmelende
oogen, soms vol van een zoo diepe smart in hun vreugde, dat er in de wereld geen ondoorgrondelijkere
bestaan. O, de zoo zorgvuldig bewerkte handen van Botticelli, die als het ware een
eigen intens leven bezitten, vrij spelen, zich met elkander vereenigen en met zulk
een gezochte gratie elkaar kussen en met elkander spreken, dat zij er soms gemaniereerd
door zijn, maar ieder met haar eigen uitdrukking, alle uitdrukkingen van genot en
lijden der aanraking. En toch is er niets verweekelijkts noch iets leugenachtigs te
zien; overal is een soort manlijke fierheid, een hartstochtelijke, prachtige beweging,
die de figuren leven inblaast en medesleept, een volmaakt streven naar waarheid, een
nauwkeurige waarneming, de grootste nauwkeurigheid, een echt realisme, dat gecorrigeerd
en gematigd wordt door de geniale zeldzaamheid van het gevoel en het karakter en dat
aan de leelijkheid zelve de onvergetelijke verheerlijking van den charme geeft!&#x201d;
</p>
<p>De verbazing van Pierre nam toe, terwijl hij luisterde naar Narcisse; hij merkte voor
het eerst diens ietwat bestudeerde distinctie op, het gefriseerde, op Florentijnsche
wijze geknipte haar, de blauwe, bijna malvekleurige oogen, die in zijn enthousiasme
nog lichter werden.
</p>
<p>&#x201c;Zeker,&#x201d; zeide ten slotte Pierre, &#x201c;Botticelli is een schitterend kunstenaar&#x200a;&#x2026; Maar
het komt me voor, dat hier Michelangelo&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Met een bijna heftig gebaar viel Narcisse hem in de rede.
</p>
<p>&#x201c;Ach neen, neen, praat me niet van dezen! Hij heeft alles bedorven, alles in den grond
bedorven! Een man, die zich als een stier voor het werk spande, die zijn kunst tot
een ambacht verlaagde, zoo en zooveel meter per dag! En een mensch zonder eenig begrip
of gevoel voor het mysterievolle of ongekende, die alles zoo grof zag, dat je een
walg krijgt van de schoonheid, mannenlichamen als boomstammen, vrouwen als reusachtige
slagerinnen, klompen gevoelloos vleesch, zonder dat daarachter iets van een goddelijke
of duivelsche ziel spreekt!&#x2026; Een metselaar, en als gij wilt, een kolossaal metselaar,
maar meer niet!&#x201d;
</p>
<p>Onbewust kwam in dit verwarde, door de zucht naar het eigenaardige en zeldzame verdorven
ras van den moeden moderne de noodlottige haat tegen gezondheid, kracht en flinkheid
te voorschijn. Deze Michelangelo, die zonder eenige moeite schiep, die het wondermooiste
kunstwerk achtergelaten <span class="pagenum">[<a id="pb204" href="#pb204">204</a>]</span>heeft, ooit door een kunstenaar ter wereld gebracht, was de booze vijand! Zijn misdaad
bestond juist in dat scheppen, dat leven geven, zoodat al die kleine kunstgewrochtjes
der anderen, zelfs de besten, in dezen overstroomenden vloed van levend in de zon
geworpen wezens verdronken en ondergingen.
</p>
<p>&#x201c;Waarachtig,&#x201d; zeide Pierre moedig; &#x201c;ik kan het niet met u eens zijn. Ik heb zoo juist
geleerd, dat in de kunst het leven alles is en dat alleen de scheppers de onsterfelijkheid
verdienen. Het geval van Michelangelo lijkt mij beslissend, want alleen door dat buitengewone
verwekken van levend en prachtig vleesch, waaraan uw verweekelijktheid aanstoot neemt,
is hij de bovenmenschelijke meester, het monster, dat al de anderen dooddrukt. Laten
de op buitenissigheid belusten, de intellectueele scherpzinnigen maar spitsvondig
het equivoque en onzichtbare uitpluizen, laten zij het hoogste der kunst maar leggen
in de keuze van een gezochte behandeling en het halfdonker van het symbool, Michelangelo
blijft de Almachtige, de Schepper van menschen, de Meester van het licht, den eenvoud
en de gezondheid, hij blijft eeuwig als het leven zelf.&#x201d;
</p>
<p>Thans glimlachte Narcisse slechts met een medelijdend- en hoffelijk-minachtend lachje.
Och ja, niet iedereen ging uren lang in de Sixtijnsche kapel voor een Botticelli zitten,
zonder ooit zijn blikken te richten naar de Michelangelo&#x2019;s. En kort brak hij het gesprek
af met de woorden:
</p>
<p>&#x201c;Maar het is elf uur. Mijn neef zou me hier laten waarschuwen, zoodra hij ons ontvangen
kon. Ik begrijp niet, dat ik nog niemand gezien heb&#x200a;&#x2026; Willen we zoolang naar de Raffaëlgalerij
gaan?&#x201d;
</p>
<p>En boven in de galerij oordeelde hij weer heel helder en juist over de werken; zijn
onbevangen blik keerde terug, zoodra hij niet meer bezeten werd door zijn haat tegen
reusachtige werken en geniale decors.
</p>
<p>Maar ongelukkig kwam Pierre uit de Sixtijnsche kapel; hij moest zich eerst uit de
omarming van het monster rukken, vergeten wat hij gezien had, wennen aan wat hij daar
zag, voor hij de reine schoonheid hiervan genieten kon. Het was, alsof hij eerst een
te koppigen wijn gedronken had, die hem bedwelmde en belette dezen anderen lichteren,
maar toch ook geurigen wijn lekker te vinden. Hier treft de bewondering niet als een
bliksemstraal, maar werkt de betoovering met langzame, doch onweerstaanbare macht.
Het <span class="pagenum">[<a id="pb205" href="#pb205">205</a>]</span>is als Racine vergeleken bij Corneille, Lamartine bij Hugo&#x2014;het eeuwige paar, wijfje
en mannetje, in de eeuwen van den roem. Bij Raffaël triompheeren de adel, de gratie,
de exquise, onberispelijke, goddelijk harmonische lijn; het is niet alleen meer het
lichamelijke symbool, zooals Michelangelo het zoo prachtig neergeworpen heeft, maar
tevens een in de schilderkunst overgebrachte psychologische analyse van groote scherpzinnigheid.
Bij Raffaël is de mensch meer veredeld, meer geïdealiseerd, meer van binnen uit gezien.
En ook wanneer daar iets sentimenteels, iets vrouwelijks, waarvan men de teedere huivering
voelt, in ligt, toch heerscht hier een krachtige, bewonderenswaardige, grondige en
groote techniek.
</p>
<p>Langzamerhand kwam Pierre onder de bekoring van deze hoogste meesterschap; deze krachtige,
elegante, jonge mannenschoonheid, deze visie van de opperste schoonheid in de hoogste
volmaaktheid roerde hem tot in het diepst van zijn hart. Maar terwijl de vóór de schilderingen
in de Sixtijnsche kapel ontstane schilderijen &#x201c;De Strijd om het Heilige Sacrament&#x201d;
en &#x201c;De School van Athene&#x201d; hem de meesterwerken van Raffaël toeschenen, voelde hij
daarentegen, dat de kunstenaar in &#x201c;De Brand van den Borgo&#x201d; en meer nog in &#x201c;Heliodorus
uit den tempel verjaagd&#x201d; en &#x201c;Attila tegengehouden bij de poorten van Rome&#x201d; den bloesem
van zijn goddelijke gratie verloren had, daar de verpletterende grootheid van Michelangelo
op hem inwerkte. Welk een inslaan als van den bliksem, toen de Sixtijnsche kapel geopend
werd en de rivalen binnentraden. Het monster daar beneden had geschapen en zelfs de
grootste onder de stervelingen liet hier iets van zijn ziel, zonder dat hij zich ooit
meer van den onderganen invloed vrij maken kon.
</p>
<p>Dan bracht Narcisse Pierre naar de loggia&#x2019;s, naar de zoo lichte, zoo smaakvol ingerichte
glazen galerij. Maar Raffaël was dood; de kartons, die hij achtergelaten had, waren
slechts het werk van leerlingen. Het was een plotseling, volkomen verval. Nooit had
Pierre beter begrepen, dat het genie alles is, dat met zijn verdwijnen de geheele
school ineenstort. De geniale mensch is als het ware een samenvatting van het tijdvak,
geeft op een bepaald oogenblik der beschaving al het sap van den socialen bodem, dat
dan menigmaal gedurende eeuwen uitgeput blijft. Het prachtige uitzicht, dat men van
uit de loggia&#x2019;s heeft, interesseerde hem nog te meer, toen hij merkte, dat hij aan
de andere <span class="pagenum">[<a id="pb206" href="#pb206">206</a>]</span>zijde van den St. Damasiushof de door den paus bewoonde verdieping zag. Beneden lag
de hof met zijn zuilengaanderij, zijn fontein, zijn wit plaveisel, fel en kaal in
de zon te branden.
</p>
<p>Hier was beslist niets van de schaduw, van het gedempt-vrome mysterievolle, waarvan
de omgeving der oude Noordelijke kathedralen hem hadden doen droomen. Rechts en links
van het bordes, dat toegang gaf tot de vertrekken van den paus en den kardinaal-secretaris,
stonden vijf rijtuigen, de koetsier rechtop op den bok, de paarden onbeweeglijk in
het felle licht. En geen levende ziel bracht leven in de woestijn van den grooten,
vierkanten hof met de drie verdiepingen loggia&#x2019;s, die met haar groote ramen aan reusachtige
broeikassen denken deden; de flikkering der ruiten en de roodachtige afstraling der
steenen schenen de kaalheid van het plaveisel en van de gevels in een soort ernstige
majesteit te vergulden als een heidenschen, aan den zonnegod gewijden tempel.
</p>
<p>Maar nog meer trof Pierre het wondermooie panorama van Rome, dat zich onder die ramen
van het Vaticaan ontrolde. Hij had geen oogenblik het vermoeden gehad, dat het zoo
zijn zou, en plotseling maakte de gedachte zich van hem meester, dat de paus van zijn
ramen uit geheel Rome voor zich uitgestrekt zag, samengedrongen, alsof hij slechts
zijn handen behoefde uit te steken, om het weer te nemen. Lang dronk hij dat ongehoord-mooie
schouwspel met zijn oogen en zijn hart in, want hij wilde het met zich mede dragen,
het bewaren.
</p>
<p>Een geluid van stemmen stoorde hem in zijn overpeinzingen en deed hem omkijken; hij
zag, hoe een lakei in zwarte livrei, nadat hij Narcisse zijn boodschap medegedeeld
had, diep groette.
</p>
<p>De jonge man kwam naar den priester toe.
</p>
<p>&#x201c;Mijn neef, monsignor Gamba del Zoppo laat mij weten, dat hij ons vanochtend niet
zal kunnen ontvangen. Het schijnt, dat hij onverwacht dienst moet doen.&#x201d;
</p>
<p>Maar zijn verlegenheid liet zien, dat hij niet aan dat excuus geloofde en begon te
vermoeden, dat zijn neef, gewaarschuwd en bang gemaakt door een of andere goede ziel,
er tegen opzag zich met deze zaak in te laten. Dit hinderde hem, die zoo gaarne een
ander een dienst bewees en niet tegen moeite opzag. Maar hij glimlachte reeds weer,
toen hij eraan toevoegde:
<span class="pagenum">[<a id="pb207" href="#pb207">207</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Luister, misschien is er wel een middel om toch toegang te krijgen. Indien u uw middag
vrij hebt, zullen wij samen dejeuneeren en dan hier terugkomen, om de Galleria degl&#x2019;
antichi te bezichtigen. Het zal mij dan wel gelukken mijn neef te vinden, afgezien
nog van het feit, dat wij door een gelukkig toeval den paus zelf kunnen ontmoeten,
als hij naar de tuinen gaat.&#x201d;
</p>
<p>Bij het hooren, dat de audiëntie nogmaals uitgesteld was, had Pierre eerst een zeer
groote teleurstelling ondervonden. Hij nam dan ook, daar hij over zijn geheelen dag
beschikken kon, het aanbod van Narcisse gaarne aan.
</p>
<p>&#x201c;Ik ben werkelijk bang, dat ik misbruik begin te maken van uw vriendelijkheid&#x200a;&#x2026; Ik
dank u van ganscher harte.&#x201d;
</p>
<p>Zij dejeuneerden tegenover de St. Pieter in een klein restaurant van den Borgo, dat
gewoonlijk alleen door pelgrims bezocht werd. Het eten was er trouwens zeer slecht.
Tegen twee uur liepen zij de Basilica om over de piazza della Sagrestia en de piazza
Santa Marta, om van de achterzijde in de Galleria te komen. Het was een licht, verlaten
en warm stadsdeel, waar de jonge priester opnieuw en in veel sterker mate het gevoel
van kale, vale en als door de zon verbrande majesteit kreeg, dat hij gehad had bij
het zien van den St. Damasiushof. Toen hij om de reusachtige apsis van den kolos heen
liep, begreep hij de ontzaglijkheid daarvan nog beter: een groote menigte gebouwen
is hier opgestapeld, die door de ledige ruimte van het plaveisel, waarop een fijne
grassoort groeit, omzoomd wordt. In die zwijgende oneindigheid speelden slechts twee
kinderen in de schaduw van een muur. De oude Munt der pausen, de Zecca, die nu Italiaansch
is en door soldaten des konings bewaakt wordt, staat links van de naar de Galleria
leidende gang, terwijl rechts daartegenover zich een poort van het Vaticaan bevindt,
waar een schildwacht der Zwitsersche Garde staat; door die poort komen de met twee
paarden bespannen rijtuigen, die volgens de etiquette de bezoekers van den kardinaal-secretaris
en van Zijn Heiligheid naar den St. Damasiushof brengen.
</p>
<p>Zij volgden de lange gang, de straat, die tusschen een vleugel van het paleis en den
muur der pauselijke tuinen loopt. Eindelijk kwamen zij aan de Galleria degl&#x2019; antichi.
O, deze groote, uit eindelooze zalen gevormde Galleria, de Galieria, die eigenlijk
drie musea bevat, de zeer oude Galleria Pio-Clementino, de Galleria Chiaramonte en
den Braccio-Nuovo; het is een geheele wereld, die in de aarde teruggevonden <span class="pagenum">[<a id="pb208" href="#pb208">208</a>]</span>en uitgegraven is en in het felle zonlicht verheerlijkt wordt. Meer dan twee uur liep
de jonge priester er door, ging van de eene zaal naar de andere, verblind door deze
meesterwerken, bedwelmd door zooveel genie en zooveel schoonheid. Niet alleen de beroemde
stukken sloegen hem met verbazing, zooals de Laokoon en de Apollo van <span class="corr" id="xd29e2006" title="Bron: Belvédere">Belvédère</span>, ook niet de Meleager of zelfs de torso van Hercules; meer nog werd hij getroffen
door het ensemble, door de ontelbare beelden van Venus, Bacchus, vergoddelijkte keizers
en keizerinnen, door dezen prachtigen opbloei van mooie lichamen, die de onsterfelijkheid
van het leven uitjubelden.
</p>
<p>Drie dagen te voren had hij het museum van het Capitool bezocht, waar hij de Venus,
den Stervenden Galliër, de wondermooie, zwartmarmeren Kentauren, de buitengewone verzameling
busten bewonderd had. Maar hier steeg door dezen onuitputtelijken rijkdom die bewondering
tot stomme verbijstering. En daar hij misschien nog meer naar leven dan naar kunst
zocht, bleef hij opnieuw in zelfvergetelheid voor de busten staan, waarin zoo werkelijk
en echt het historische Rome herleeft, dat ongetwijfeld niet in staat was geweest
zich op te werken tot de ideale schoonheid van Griekenland, maar dat het leven schiep.
Zij zijn daar allen: de keizers, de wijsgeeren, de geleerden, de dichters, zij herleven
allen in een wonderbare intensiteit, zooals zij waren, angstvallig door den kunstenaar
bestudeerd en weergegeven met hun mismaaktheden, hun gebreken, de kleinste bijzonderheden
in hun trekken; en uit dit overdreven streven naar waarheid kwam het karakter, een
herleving van onvergelijkelijke macht voort. Er bestaat niets hoogers; het zijn de
menschen zelf, die herleven, die de geschiedenis weer doen opstaan, deze valsche geschiedenis,
door het onderwijs waarvan geslachten van leerlingen de oudheid verafschuwen. Maar
hoe begrijpt men haar, hoe gaat men sympathie ervoor voelen, als men dit alles gezien
heeft. En zoo kwam het, dat de kleinste marmeren brokstukken, de afgebroken standbeelden,
de verminkte bas-reliefs, een goddelijke arm van een nymf, de gespierde dij van een
satyr den glans van een lichtende, groote en krachtige beschaving doen opleven.
</p>
<p>Narcisse bracht Pierre terug naar de honderd meter lange Galleria dei Candelabri,
waar prachtige beeldhouwwerken te vinden zijn.
</p>
<p>&#x201c;Kijk eens, mijn waarde abbé, het is pas vier uur. Wij zullen hier een oogenblik gaan
zitten, want het gebeurt <span class="pagenum">[<a id="pb209" href="#pb209">209</a>]</span>meermalen dat de Heilige Vader hier door komt, om naar den tuin te gaan. Het zou een
groot geluk zijn, wanneer u hem zoudt kunnen zien, en wie weet misschien spreken!&#x2026;
In ieder geval zult u wat uitrusten, want u zult wel doodmoe zijn&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Alle suppoosten kenden hem, zijn verwantschap met monsignor Gamba del Zoppo opende
alle deuren van het Vaticaan voor hem, waar hij dikwijls geheele dagen doorbracht.
Er stonden twee stoelen, zij gingen erop zitten en Narcisse begon onmiddellijk weer
over kunst te spreken.
</p>
<p>Welk een verwonderlijk lot, welk een verheven en geleende koninklijkheid bezit Rome
toch! Het schijnt een middelpunt te zijn, waarin de geheele wereld samenkomt, maar
waar niets uit den bodem zelf, die van den beginne af met onvruchtbaarheid geslagen
is, opschiet. De kunsten moeten hier geacclimatiseerd, het genie van de omliggende
volkeren hierheen overgeplant worden; doch is dat eenmaal gedaan, dan bloeien zij
in volle pracht op. Onder de keizers, wanneer Rome de koningin der aarde is, krijgt
het van Griekenland de schoonheid van zijn monumenten en beeldhouwwerken. Later, als
het Christendom ontstaat, is het in Rome nog geheel doordrenkt door het heidendom,
trouwens op een anderen bodem verwekt het de Gotische kunst, de Christelijke kunst
bij uitnemendheid. Nog later, in den tijd der Renaissance, bloeit wel in Rome de eeuw
van Julius II en Leo X, maar deze beweging, welke het dien grooten opbloei bracht,
werd voorbereid door Toscaansche en Umbrische kunstenaars.
</p>
<p>Voor de tweede maal krijgt het zijn kunst van buiten, die het de heerschappij over
de wereld geeft en daar een triomphantelijke grootte aanneemt. Toen had het ontwaken
der oudheid plaats: Apollo en Venus worden tot nieuw leven gewekt en door de pausen
zelf aangebeden, die, na Nicolaas V droomen het pauselijke Rome gelijk te maken aan
het keizerlijke. Na de zoo oprechte, teere en sterke voorloopers, Fra Angelico, Perugino,
Botticelli, en zoovele anderen, verschijnen twee majesteiten: Michelangelo en Raffaël,
de bovenmenschelijke en de goddelijke. Dan volgt een plotselinge val: honderdvijftig
jaren moeten verloopen om te komen tot Caravaggio, tot alles wat de schilderkunst,
bij gebrek aan genie, aan krachtige kleur en uitbeelding bereiken kon. Dan duurt het
verval voort tot Bernini, die de vervormer, de werkelijke schepper van het Rome der
tegenwoordige pausen is, het wonderkind, dat van zijn achttiende jaar af <span class="pagenum">[<a id="pb210" href="#pb210">210</a>]</span>een geheel geslacht van marmeren dochters verwekt, de alles omvattende architect,
wiens verbazingwekkende werkzaamheid den gevel van de St. Pieter voltooid, de zuilengang
gebouwd, het inwendige van de basilica versierd, tallooze fonteinen, kerken en paleizen
opgericht heeft. En dit was het einde van alles, want van af dat oogenblik is Rome
langzamerhand uit het leven verdwenen, heeft het zich iederen dag wat meer uit de
moderne wereld teruggetrokken, alsof deze stad, die altijd van andere steden geleefd
heeft, eraan ten gronde ging, dat zij haar niets meer kon afnemen, om zichzelf daaruit
nieuwen roem te scheppen.
</p>
<p>&#x201c;Bernini, o, die heerlijke Bernini!&#x201d; ging Narcisse, in extase wegzwijmelend, voort;
&#x201c;hij is zoo kráchtig en exquis, zijn scherpzinnigheid is steeds wakker, hij bezit
een vruchtbaarheid vol gratie en pracht&#x200a;&#x2026; En altijd weer komen zij aan met hun Bramante,
hun Bramante met zijn meesterwerk, zijn correcte en koude Cancellaria! Nu, laten wij
zeggen, dat hij de Michelangelo en Raffaël van de architectuur is geweest, en verder
niet over hem praten!&#x2026; Maar Bernini, de heerlijke Bernini, wiens zoogenaamde slechte
smaak uit meer fijnheid en verfijning bestaat dan de anderen genie gelegd hebben in
hun kolossaalheid en volmaaktheid. De rijke en diepe ziel van Bernini, waarin onze
tijd zich terugvinden moest, is zoo triompheerend gezocht!&#x2026; Kijk toch eens in de Villa
Borghese naar de Apollo en Daphné-groep, die hij op zijn achttiende jaar gemaakt heeft,
en vooral in de Santa Maria della Vittoria zijn Heilige Theresia in extase! Ach, deze
Heilige Theresia! Men ziet den hemel open, de siddering, die het goddelijke genieten
door het lichaam der vrouw zendt, de tot krampen opgevoerde wellust van het geloof,
het naar adem snakkende schepsel, dat van overweldigende zaligheid in de armen van
haar God sterft!&#x2026; Ik heb uren en uren voor haar doorgebracht, zonder de kostbare,
verterende oneindigheid van het symbool ooit te hebben kunnen uitputten!&#x201d;
</p>
<p>Zijn stem stierf weg, en Pierre, die zich over zijn onbewusten haat tegen gezondheid,
eenvoud en kracht niet langer verwonderde, luisterde nauwlijks naar hem, overweldigd
als hij werd door de gedachte, die zich meer en meer van hem meester maakte: het heidensche
Rome ontwaakte weer in het Christelijke Rome en maakte daarvan het Katholieke Rome,
het nieuwe politieke, gehiërarchiseerde en beheerschende centrum van de regeering
der volkeren. Was <span class="pagenum">[<a id="pb211" href="#pb211">211</a>]</span>het, met uitzondering dan van den oorspronkelijken katakombentijd, ooit Christelijk
geweest? Deze gedachten waren als het ware een voortzetting, een bevestiging van die,
welke hij op den Palatinus, op de Via Appia, in de St. Pieter gehad had. En dezen
zelfden ochtend in de Sixtijnsche kapel en in de Stanza della Segnatura, in de bedwelming,
waarin de bewondering hem gebracht had, had hij het nieuwe bewijs, dat het genie hem
gaf, wel begrepen. Weliswaar kwam in Michelangelo en Raffaël het heidendom slechts
terug in een door den Christelijken geest bewerkte vervorming. Maar lag het er niet
aan ten grondslag? Kwamen de reusachtige naaktfiguren van den eersten niet uit den
vreeselijken hemel van Jehova, dien hij door den Olympus heen gezien had? Lieten de
ideale figuren van den tweede niet onder den kuischen sluier der Heilige Maagd de
heerlijke en begeerlijke Venuslichamen zien? Nu was Pierre zich daar ten volle van
bewust, en bij de verbazing, die hem overstelpte, voegde zich een gevoel van verlegenheid,
want die tallooze, mooie lichamen, deze naaktfiguren, die de hartstochtelijke levenslust
verheerlijkten, gingen in tegen den droom, dien hij in zijn boek gedroomd had: het
verjongd Christendom, dat vrede gaf aan de wereld, de terugkeer tot den eenvoud, tot
de reinheid der eerste tijden.
</p>
<p>Plotseling hoorde hij tot zijn verbazing hoe Narcisse, zonder dat hij begrijpen kon
door welken overgang van gedachten hij daartoe kwam, hem bijzonderheden begon te vertellen
over het dagelijksch leven van Leo XIII.
</p>
<p>&#x201c;Ja, mijn waarde abbé, op zijn vier-en-tachtigste jaar is hij nog zoo werkzaam als
een jonge man, leidt hij een leven van wilskracht en arbeid, zooals wij het geen van
beiden gaarne leven zouden!&#x2026; Om zes uur staat hij al op, leest zijn mis in zijn particuliere
kapel en ontbijt dan met wat melk. Van acht tot twaalf uur is het vervolgens een onafgebroken
défilé van kardinalen, prelaten, alle congregatie-aangelegenheden, die hem onder de
oogen komen moeten, en ik verzeker u, dat er geen meer ingewikkelde bestaan. Om twaalf
uur hebben de openbare en gemeenschappelijke audiënties plaats. Om twee uur dineert
hij. Dan volgt een siësta, die hij wel verdiend heeft, of een wandeling in den tuin
tot zes uur. Menigmaal houden de particuliere audiënties hem dan nog een paar uur
bezig. Om negen uur soupeert hij, maar hij eet bijna niets, leeft van niets, en dan
altijd alleen aan een klein tafeltje&#x200a;&#x2026; Wat zegt u wel van de <span class="pagenum">[<a id="pb212" href="#pb212">212</a>]</span>etiquette, die hem tot een dergelijke eenzaamheid verplicht? Stel u voor: een mensch,
die in geen achttien jaar een dischgenoot gehad heeft, altijd alleen zit in zijn grootheid?&#x2026;
Om tien uur zondert hij zich, nadat hij met zijn vertrouwden de Rozenkrans gebeden
heeft, af in zijn kamer. Maar ook al gaat hij naar bed, hij slaapt weinig; meermalen
wordt hij bezocht door slapeloosheid; dan staat hij weer op, roept een secretaris,
om dezen aanteekeningen of brieven te dicteeren. Wanneer een belangrijke zaak hem
bezighoudt, dan geeft hij zich daar geheel aan, denkt er onophoudelijk aan. Dat is
zijn leven, daarin ligt het geheim van zijn gezondheid: een voortdurend wakkere, bezige
geest, een kracht, die behoefte heeft zich te uiten&#x200a;&#x2026; U weet natuurlijk ook, dat hij
langen tijd met liefde de Latijnsche poëzie beoefend heeft. Men beweert ook, dat hij
in dagen van strijd een waren hartstocht voor de journalistiek heeft, zoozeer zelfs,
dat hij de artikelen in de bladen, die hij steunt, inspireert, ja ook dicteert, wanneer
zijn liefste denkbeelden op het spel staan.&#x201d;
</p>
<p>Er volgde een stilte. Ieder oogenblik keek Narcisse in deze groote, verlaten en plechtige
Galleria dei Candelabri te midden van de roerlooze, spookachtig witte marmeren beelden,
of het kleine gevolg van den paus nog niet kwam, om zich naar den tuin te begeven.
</p>
<p>&#x201c;Het zal u wel bekend zijn,&#x201d; ging Narcisse voort, &#x201c;dat men hem op een lagen stoel
naar beneden draagt, die zoo smal is, dat hij door alle deuren heen kan. Het is een
heele tocht! Bijna twee kilometers door de loggia&#x2019;s, de Stanza di Raffaeli, de schilderijen-
en beeldhouwwerkengalerijen, ongerekend de talrijke trappen. In het kort een eindelooze
tocht, voor men hem beneden neerzet in een allée, waar een rijtuig met twee paarden
staat te wachten.&#x2014;Het is prachtig weer vanavond. Hij zal zeker komen. Heb nog maar
even geduld!&#x201d;
</p>
<p>Terwijl Narcisse deze bijzonderheden vertelde, zag Pierre de geheele geschiedenis
voor zich herleven. Eerst kwamen de mondaine en praallievende pausen der Renaissance,
zij, die de Oudheid hadden opgewekt en ervan droomden den Heiligen Stoel weer met
het keizerlijk purper te drapeeren: Paul II, de prachtlievende Venetiaan, die den
palazzo di Venezia had gebouwd; Sixtus V, wien wij de Sixtijnsche kapel te danken
hebben; Julius II en Leo X, die van Rome een stad van theatralen pronk, van kostbare
feesten, tournooien, balletten, jachtpartijen, maskerades en festijnen maakten. Het
pausdom had juist onder den grond, in het stof der <span class="pagenum">[<a id="pb213" href="#pb213">213</a>]</span>puinhoopen, den Olympus teruggevonden; en als bedwelmd door den uit den ouden bodem
opstijgenden levensstroom, stichtte het de musea, maakte daarvan weer de prachtige,
aan den eeredienst der algemeene bewondering teruggegeven heidensche tempels. Nooit
had de Kerk zich nog in zoo&#x2019;n doodsgevaar bevonden, want al bleef men ook in de St.
Pieter den Christus vereeren, zoo troonden toch Juppiter en al de marmeren goden en
godinnen met hun triompheerende lichamen in de zalen van het Vaticaan.
</p>
<p>Vervolgens rees een ander visioen voor Pierre op, dat der moderne pausen vóór de Italiaansche
occupatie, Pius IX vrij nog en zich dikwijls bewegend in zijn geliefd Rome. De groote,
roode en gouden koets werd door zes paarden getrokken, omgeven door de Zwitsersche
garde, gevolgd door een peloton edelgarden. Op den Corso verliet de paus meermalen
zijn rijtuig en zette zijn wandelrit te voet voort; dan galoppeerde een bereden garde
vooruit, om te waarschuwen en alles te doen stilstaan. Onmiddellijk schaarden de rijtuigen
zich in een rij; de mannen stapten uit, om op straat neer te knielen, terwijl de vrouwen
eenvoudig bleven staan en het hoofd eerbiedig bogen bij de nadering van den Heiligen
Vader, die, glimlachend en zegenend, met langzamen stap tot aan de piazza del Popolo
ging. En nu kwam Leo XIII, de vrijwillige gevangene. Achttien jaar lang nu al in het
Vaticaan opgesloten, had hij achter deze dikke, zwijgende muren, in dat onbekende,
waarin het bescheiden leven van al zijn dagen wegvloot, een hoogere majesteit, iets
heilig en huiveringwekkend mysterievols gekregen.
</p>
<p>O, deze paus, dien men niet meer ontmoet, dien men niet meer ziet, die voor den gewonen
mensch verborgen is als een dier vreeselijke godheden, die alleen de priesters in
het gelaat durven zien! Hij heeft zich opgesloten in dat weelderige Capitool, dat
zijn voorgangers uit den Renaissance-tijd gebouwd en versierd hadden voor reusachtige
feesten; hij leeft daar, ver van de groote menigte, in een gevangenis, met de mooie
mannen en de mooie vrouwen van Michelangelo en Raffaël, met de marmeren goden en godinnen,
den schitterenden Olympus, die den godsdienst van het licht en van het leven viert.
Het geheele pausdom baadt daar met hem in het paganisme. Welk een schouwspel, wanneer
deze tengere grijsaard met zijn sneeuwwitte haren, door die zalen der Galleria degl&#x2019;
Antichi komt, om zich naar den tuin te begeven. Rechts en links zien de standbeelden
met al hun <span class="pagenum">[<a id="pb214" href="#pb214">214</a>]</span>naakt vleesch hem voorbijkomen: Juppiter en Apollo en Venus, de heerscheres, en Pan,
de universeele god, wiens lach de vreugden der aarde inluidt. Nereïden baden zich
in den doorzichtigen stroom, Bacchanten dartelen zonder sluier in het warme gras.
Kentauren dragen galoppeerend op hun dampende flanken mooie, in wellust zwijmelende
meisjes weg. Ariadne wordt verrast door Bacchus, Ganymedes liefkoost den adelaar,
Adonis doet de paren in liefde ontvlammen.
</p>
<p>En de witte grijsaard wordt op zijn lagen stoel door dit triompheerende vleesch, die
pronkende, pralende, verheerlijkte naaktheid, die de almacht der natuur, het eeuwige
mysterie verkondigt, gedragen. Sedert men haar teruggevonden, uitgegraven en geëerd
heeft, heerscht zij daar opnieuw onvergankelijk; en vergeefs heeft men wijnrankbladeren
aan de standbeelden aangebracht, evenals men de grootsche figuren van Michelangelo
gekleed heeft: het geslacht vlamt, het leven schuimt over, het zaad stroomt wild-bruisend
door de aderen der wereld.
</p>
<p>Dicht daarbij in de onvergelijkelijk rijke Vaticaansche Bibliotheek, waarin het geheele
menschelijke weten slaapt, zal het een nog vreeselijker gevaar zijn, zal een ontploffing
het Vaticaan en zelfs de St. Pieter ten val brengen, wanneer ook die boeken eens ontwaken
en luide spreken, zooals de schoonheid der Venussen en de mannekracht der Apollo&#x2019;s
gesproken hebben. Maar de witte, zoo magere grijsaard schijnt niets te zien, niets
te hooren, en de Juppiterkoppen en de Herculestorso&#x2019;s en de Antinoi met hun dubbelzinnige
heupen, blijven hem zwijgend voorbij zien gaan.
</p>
<p>In zijn ongeduld vroeg Narcisse een suppoost, die hem verzekerde, dat Zijne Heiligheid
reeds in den tuin was. De meeste keeren namelijk ging men, om den weg te bekorten,
door een kleine overdekte galerij, die voor de Munt uitkwam.
</p>
<p>&#x201c;We zullen ook gaan, als ge het goed vindt!&#x201d; zeide hij tegen Pierre. &#x201c;Ik zal zien,
dat we toegang tot de tuinen krijgen.&#x201d;
</p>
<p>Beneden in den vestibule, waar een deur uitkwam op een breede laan, begon hij weer
te praten met een anderen suppoost, een voormalig pauselijk soldaat, dien hij speciaal
kende. Onmiddellijk liet deze hem met Pierre doorgaan; maar hij kon niet zeker zeggen
of monsignor Gamba del Zoppo met Zijne Heiligheid was.
</p>
<p>&#x201c;Het komt er niet op aan,&#x201d; begon Narcisse weer, toen zij samen in de allée waren;
&#x201c;ik geef nog steeds de hoop op een gelukkige ontmoeting niet op&#x200a;&#x2026; En nu zijn we in
de beroemde tuinen van het Vaticaan.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb215" href="#pb215">215</a>]</span></p>
<p>Deze tuinen zijn zeer uitgestrekt. De paus kan, wanneer hij door de alleeën en dan
door de wijngaard en den moestuin gaat, vier kilometer loopen. Zij beslaan het plateau
van den Vaticaanschen heuvel, die aan alle zijden nog door den ouden muur van Leo
IV omgeven wordt, wat hen van de omliggende kleine dalen scheidt. Vroeger liep de
muur door tot den Engelenburg, waar de zoogenaamde Leostad was. Er is geen plek, vanwaar
men in die tuinen zien kan, geen enkele nieuwsgierige blik zou erin kunnen doordringen,
behalve van den dom van de St. Pieter, en slechts haar reusachtige schaduw valt op
brandend heete dagen in de tuinen. Zij vormen als het ware een wereld op zichzelf,
een gevariëerd en volkomen geheel, dat iedere paus getracht heeft mooier te maken:
een groot grasperk met geometrische gazons met twee mooie palmen beplant en met citroen-
en oranjeappelboomen in potten versierd; een vrijere, schaduwrijker tuin, waarin zich
tusschen diepe heggen en lanen de Aquilone, de fontein van Giovanni Vesanzio en het
oude Casino van Pius IV bevinden; de boschjes met de prachtige steeneiken, die door
breede alleeën doorsneden worden en als uitlokken tot langzame wandelingen; en eindelijk,
na nog andere boomgroepen, de moestuin en de goed onderhouden wijngaard.
</p>
<p>Al loopend door de boschjes vertelde Narcisse aan Pierre bijzonderheden over het leven
van den Heiligen Vader in deze tuinen. Wanneer het weer het toelaat, gaat hij er om
den anderen dag wandelen. Vroeger verhuisden de pausen in Mei van het Vaticaan naar
het Quirinaal, dat koeler en gezonder is, terwijl zij den tijd der grootste hitte
doorbrachten in Castel Gandolfo aan het Albaansche Meer. Tegenwoordig heeft de Heilige
Vader geen ander zomerverblijf dan de zoo goed als ongedeerd gebleven toren van den
ouden muur van Leo IV. Hij brengt daar de warmste dagen door en heeft zelfs een soort
paviljoen ernaast laten bouwen voor zijn gevolg, om er langer verblijf te kunnen houden.
Narcisse, die hier bekend was, kon vrij naar binnen gaan en Pierre een blik laten
slaan in het eenige door Zijne Heiligheid bewoonde vertrek, een groote ronde kamer
met een half-kogelvormige zoldering, waar de hemel op geschilderd is met de symbolische
teekenen der sterren, waarvan er een, de Leeuw, als oogen twee sterren heeft, die
door een bijzonder verlichtingssysteem &#x2019;s nachts fonkelen. De muren zijn zoo dik,
dat men door een der ramen af te sluiten, in de nis een soort kamer heeft kunnen maken,
waarin zich een rustbed <span class="pagenum">[<a id="pb216" href="#pb216">216</a>]</span>bevindt. Verder bestond het meubilair uit een groote schrijftafel, een kleinere eettafel
en een grooten, geheel vergulden, koninklijken leunstoel, een der geschenken ter gelegenheid
van het bisschopsjubileum. En men denkt aan de eenzame, stille dagen in deze lage
torenkamer, koel als een graf, wanneer de heete Juli- en Augustuszon in de verte op
het in slaap gevallen Rome brandt.
</p>
<p>Dan nog verdere bijzonderheden. In een anderen, door een kleinen, witten koepel bekroonden
toren, dien men tusschen het groen ziet, is een sterrenwacht opgericht. Ook is er
onder de boomen een Zwitsersch chalet, waarin Leo XIII gaarne uitrust. Hij gaat meermalen
te voet naar den moestuin en stelt vooral belang in den wijngaard, dien hij dikwijls
bezoekt, om te zien, of de druiven rijpen en de oogst goed worden zal. Maar wat den
jongen priester het meest verbaasde was te hooren, dat de Heilige Vader, toen hij
jonger en sterker was, een hartstochtelijk jager geweest was. In het bijzonder was
hij een vriend van den &#x201c;<i>roccolo</i>&#x201d;. Aan den rand van een boschje worden langs een allée netten met groote, breede mazen
gespannen, zoodat die allée aan beide zijden afgesloten is. In het midden zet men
op den grond de kooien met lokvogels, wier zang al heel spoedig de vogels uit de buurt,
de roodborstjes, grasvinken, nachtegalen en allerlei soorten vijgeneters lokt. Wanneer
er dan veel bij elkaar waren, klapte Leo XIII, die verscholen op den loer zat, in
zijn handen en verschrikte de vogels, die opvlogen en met hun vleugels in de mazen
van het net bleven hangen. Men behoefde ze dan nog slechts uit te zoeken en met een
lichten druk van den duim te wurgen. Gebraden vijgeneters vormen een groote delicatesse.
</p>
<p>Toen zij door het kreupelhout teruggingen, zag Pierre tot zijn groote verbazing een
kleine imitatie der Grot van Lourdes, die met behulp van rotsjes en cementblokken
gemaakt was. Zijn ontroering was zóó groot, dat hij die voor Narcisse niet verbergen
kon.
</p>
<p>&#x201c;Dus is het toch waar?&#x2026; Men had het mij verteld, maar ik dacht, dat de paus breeder
van opvatting en los van dat lage bijgeloof was.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O,&#x201d; antwoordde Narcisse, &#x201c;ik geloof, dat de Grot uit den tijd van Pius IX dateert,
die voor Notre-Dame de Lourdes een dankbare vereering had. In ieder geval is het een
geschenk, en Leo XIII zorgt alleen maar, dat de Grot niet in verval geraakt.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb217" href="#pb217">217</a>]</span></p>
<p>Gedurende enkele minuten bleef Pierre roerloos en zwijgend voor die nabootsing, voor
dat kinderlijke, religieus stuk speelgoed staan. Verscheidene bezoekers hadden uit
vromen ijver hun visitekaartjes in de spleten van het cement achtergelaten. Teleurgesteld
en droevig gestemd begon hij met hangend hoofd en geheel verzonken in een troosteloos
gepeins over de jammerlijke dwaasheid der wereld, Narcisse weer te volgen.
</p>
<p>Lieve God, hoe heerlijk was ondanks alles dit einde van een mooien dag, welk een alles
overwinnende bekoring steeg in dit aanbiddelijke gedeelte der tuinen uit de aarde
op! Meer dan onder de flauwe schaduw van het kreupelhout, meer zelfs dan tusschen
de vruchtbare wijngaardranken voelde hij hier midden op dit kale, verlaten, trotsche
en brandende grasperk de volle kracht der machtige natuur. In het dunne gras, dat
regelmatig de geometrische afdeelingen, die door de alleeën gevormd werden, sierde,
zag men nauwlijks eenige lage struiken, dwergrozen, aloës en half verdroogde bloemperkjes,
terwijl in den barokken smaak van vroeger enkele groene heestertjes nog het wapen
van Pius IX vormden.
</p>
<p>Niets stoorde de warme stilte dan het zachte, kristallijnen geruisch van de fontein
in het midden, een regen van droppels, die onophoudelijk uit een bekken vielen. Geheel
Rome met zijn vurigen hemel, zijn souvereine lieftalligheid, zijn veroverenden wellust
scheen dit vierkante mozaïek van groen te bezielen; half verwaarloosd en geschroeid
als het was, nam het in de oude huivering van een vlammenden hartstocht, die nooit
sterven kon, een zwaarmoedigen trots aan. Oude vazen, oude standbeelden, naakt en
wit in de ondergaande zon, stonden om het grasperk heen. En sterker dan de geur der
eucalyptussen en der pijnboomen, sterker ook dan de geur der rijpende <span class="corr" id="xd29e2071" title="Bron: oranje-appelen">oranjeappelen</span> steeg de geur der groote taxisboomen op, zoo vol gulzig leven, dat hij als de geur
zelf der manlijke kracht van dezen ouden, door menschenstof verzadigden bodem, de
voorbijgangers als het ware bedwelmde.
</p>
<p>&#x201c;Het is werkelijk wonderlijk, dat wij Zijne Heiligheid niet gezien hebben,&#x201d; zeide
Narcisse. &#x201c;Het rijtuig is zeker de andere allée doorgereden, toen wij in den toren
van Leo IV waren.&#x201d;
</p>
<p>Hij begon nu over zijn neef, monsignor Gamba del Zoppo, en legde Pierre uit, dat het
ambt van &#x201c;<i>Copiere</i>&#x201d;, van opperschenker, dat deze als een der vier geheime kamerheeren <span class="pagenum">[<a id="pb218" href="#pb218">218</a>]</span>moest vervullen, nog slechts een zuiver eerebaantje was, vooral sedert de diplomatieke
diners en de diners ter eere van bisschopswijdingen gegeven werden bij den kardinaal-secretaris
in het staatssecretariaat. Monsignor Gamba del Zoppo, wiens blooheid en onbeduidendheid
spreekwoordelijk waren, scheen geen andere rol te spelen dan Leo XIII, die hem om
zijn voortdurende vleierijen en de anecdotes, welke hij zoowel uit de zwarte als de
witte kringen wist te vertellen, gaarne mocht, op te vroolijken. Deze dikke, vriendelijke
en zelfs, wanneer zijn eigen belangen daardoor geen gevaar liepen, dienstvaardige
man, was een wandelende courant. Hij wist alles en versmaadde zelfs keukenpraatjes
niet. Op die wijze stevende hij kalm op het kardinaalschap aan; hij was zeker van
den kardinaalshoed, zonder dat hij zich eenige andere moeite behoefde te geven dan
op de wandelingen nieuwtjes te vertellen. En God weet, dat hij daarvoor stof genoeg
vond in dat gesloten Vaticaan met zijn gewemel van prelaten van alle soorten, onder
dat pauselijk personeel, waarbij geen vrouwen zijn en dat alleen uit oude jonggezellen
in lange kleeren bestaat, die slechts leven in matelooze eerzucht, in heimlijken en
afschuwlijken strijd en in woesten haat, welke, naar men zegt, soms nog wel grijpt
naar het goede, oude gif van vroeger tijden!
</p>
<p>Plotseling bleef Narcisse staan.
</p>
<p>&#x201c;Kijk, ik wist het wel&#x200a;&#x2026; Daar is de Heilige Vader&#x200a;&#x2026; Maar wij hebben geen geluk. Hij
zal ons zelfs niet zien. Hij stapt weer in zijn rijtuig.&#x201d;
</p>
<p>Inderdaad was de koets tot den rand van het kreupelhout gereden en de kleine stoet,
die uit een smalle allée kwam, liep erheen.
</p>
<p>Pierre had een schok in zijn hart gekregen. Onbeweeglijk stond hij met Narcisse half
verborgen achter den hoogen pot van een citroenboom en kon slechts uit de verte den
witten grijsaard, zoo tenger in de fladderende plooien van zijn witte soutane, zeer
langzaam loopend met kleine pasjes, die over het zand schenen te glijden, zien. Nauwlijks
kon hij het magere, als uit oud, doorzichtig ivoor gesneden gezicht, waarin vooral
de groote neus boven de dunne lippen opviel, onderscheiden. Maar de zeer donkere oogen
glansden nieuwsgierig glimlachend, terwijl hij zijn oor naar rechts gewend hield,
naar monsignor Gamba del Zoppo, die, dik en kort, met een bloem in het knoopsgat en
waardig, ongetwijfeld bezig was een verhaal te vertellen. Aan de andere <span class="pagenum">[<a id="pb219" href="#pb219">219</a>]</span>zijde liep een der edelgarden, terwijl twee andere prelaten volgden.
</p>
<p>Het was slechts een alledaagsch tooneeltje; reeds stapte Leo XIII in de gesloten koets.
En te midden van dien grooten, brandend heeten, met geuren bezwangerden tuin vond
Pierre weer dezelfde vreemde ontroering terug, die zich in de Galleria dei Candelabri
van hem meester gemaakt had, toen hij zich voor den geest had geroepen, hoe de paus
tusschen de hun triomphantelijke naaktheid ten toon spreidende Venussen en Apollo&#x2019;s
gedragen werd. Daar vierde slechts de heidensche kunst de eeuwigheid van het leven,
de prachtige en almachtige krachten der natuur. Hier echter zag hij hem baden in de
natuur zelf, in de mooiste, wellustigste, hartstochtelijkste natuur.
</p>
<p>O, deze paus, deze witte grijsaard, die zijn God, den God van smarten, ootmoed en
verzaking, door de lanen van dezen liefdetuinen leidde, wanneer na heete dagen mat
de avond valt en de geuren van pijnboomen en eucalyptussen, van rijpe oranjeappelen
en taxisboomen hem liefkoozen! Geheel en al omgaf Pan hem hier met de machtige uitstroomingen
van zijn manlijke kracht. Hoe heerlijk zou het zijn daar te leven te midden van de
pracht van den hemel en van de aarde, de schoonheid van de vrouw er lief te hebben
en zich te verblijden in de algemeene vruchtbaarheid. Plotseling werd hij zich van
de waarheid bewust, dat uit het land van licht en vreugde slechts een wereldlijke,
op verovering en politieke macht beluste godsdienst kon ontsproten zijn en niet de
mystieke en lijdende godsdienst van het Noorden, de religie der ziel.
</p>
<p>Maar Narcisse liep met den jongen priester verder, terwijl hij hem nog meer bijzonderheden
vertelde: over de gulle eenvoudigheid van Leo XIII, die dikwijls bleef staan om met
de tuinlieden te praten en te vragen naar den stand der boomen, naar den verkoop der
oranjeappelen; over de liefde, welke hij gehad had voor twee gazellen, die hij uit
Afrika ten geschenke gekregen had, mooie, teere dieren, die hij graag streelde en
bij wier dood hij geweend had. Maar Pierre luisterde niet meer; en toen zij zich weer
op het plein voor de St. Pieter bevonden, keerde hij zich om en keek nogmaals naar
het Vaticaan.
</p>
<p>Zijn blikken vielen op de bronzen deur en hij herinnerde zich, hoe hij zich &#x2019;s ochtends
afgevraagd had, wat er achter die metalen, met groote spijkers beslagen spijlen verborgen
<span class="pagenum">[<a id="pb220" href="#pb220">220</a>]</span>was. Hij durfde zich nog geen antwoord geven op die vraag; hij durfde nog niet te
beslissen, of de nieuwe, naar broederschap en gerechtigheid smachtende volkeren er
den door de toekomstige democratieën verwachten godsdienst zouden vinden, want hij
nam nog slechts een eersten indruk met zich mede. Maar hoe sterk was die indruk en
welk een beginnende ramp voor zijn droom! Een bronzen deur&#x2014;ja, het was een harde,
onbedwingbare deur, die het Vaticaan met haar oude paneelen dichtmetselde, het zoo
streng van de overige wereld scheidde, dat er sinds drie eeuwen niets binnengekomen
was. Zoo even had hij daarachter de oude eeuwen, tot aan de zestiende toe, zien herleven.
De tijd was er als het ware stil blijven staan. Niets was er meer, dat leefde; de
uniformen zelfs der Zwitsersche garde, van de edelgarden, van de prelaten waren niet
veranderd; men vond er de wereld van driehonderd jaar geleden terug met haar zelfde
etiquette, haar zelfde kleeding, haar zelfde denkbeelden. Want ook al sloten de pausen
zich, als een hautain protest, de laatste vijf-en-twintig jaar vrijwillig op, dat
nam niet weg, dat die inmetseling in het verleden, in de traditie van veel langer
geleden dateerde en een op andere wijze ernstig gevaar vormde.
</p>
<p>Het geheele Katholicisme was er evenals zij opgesloten, hardnekkig vasthoudend aan
zijn dogma&#x2019;s, in zijn starre onbeweeglijkheid nog slechts levend door zijn wijde hiërarchische
organisatie. Kon dan het Katholicisme ondanks zijn schijnbare soepelheid in niets
toegeven zonder gevaar te loopen geheel medegesleept te worden? En dan&#x2014;wat voor een
vreeselijke wereld vol trots, vol eerzucht, vol haat en strijd! En welk een vreemde
gevangenis, welke vreemde toenaderingen daar achter die sloten en grendels: de Christus
in gezelschap van Juppiter Capitolinus, de geheele Christelijke Oudheid verbroederd
met de Apostelen, de herder van het Evangelie, die in naam der armen en eenvoudigen
regeert, omgeven door de geheele pracht der Renaissance! Op het plein voor de St.
Pieter ging de zon onder, de zachte wellust van den Romeinschen avond zonk neer van
den helderen hemel; en de jonge priester bleef wanhopig na dien mooien dag, doorgebracht
met Michelangelo, Raffaël, de Oudheid en den Paus in het grootste paleis der wereld.
</p>
<p>&#x201c;En nu moet ik mij verder excuseeren, mijn waarde abbé!&#x201d; zeide Narcisse. &#x201c;Ik wil u
niet verhelen, dat ik bang ben, dat mijn dappere neef zich niet in uw zaak wil compromitteeren&#x200a;&#x2026;
<span class="pagenum">[<a id="pb221" href="#pb221">221</a>]</span>Ik zal nog wel eens naar hem toe gaan, maar u zult verstandig doen niet te veel meer
op hem te rekenen.&#x201d;
</p>
<p>Het was bijna zes uur toen Pierre in den palazzo Boccanera terugkwam. Gewoonlijk ging
hij bescheiden door het steegje en liep hij de kleine trap op, waarvan hij een sleutel
had. Maar hij had dien ochtend een brief van vicomte Philibert de la Choue ontvangen,
waarvan hij den inhoud aan Benedetta wilde mededeelen. Dus ging hij de groote trap
op. Tot zijn verwondering vond hij echter niemand in de antichambre. Op gewone dagen
ging Victorine, wanneer Giacomo uit moest, daar aan een handwerkje zitten naaien.
Haar stoel stond er wel, hij zag zelfs op een tafeltje het linnen, dat zij aan het
verstellen was, liggen, zij was dus ongetwijfeld weggegaan. Hij nam de vrijheid den
eersten salon binnen te gaan. Het was er bijna reeds donker, de schemering stierf
er zacht weg. De priester bleef staan, durfde niet verder gaan, toen hij uit den salon
ernaast, den grooten gelen salon, een stemmengeruisch, geritsel, bonsen hoorde. Eerst
klonk een dringend smeeken, dan woedend gebrom. Plotseling aarzelde hij niet meer;
hij werd ondanks zichzelf als medegesleept door de zekerheid, dat iemand zich in dat
vertrek verdedigde en op het punt stond het onderspit te delven.
</p>
<p>Toen hij het vertrek binnenvloog, zag hij daar tot zijn groote verbijstering Dario
als dol, in een uitbarsting van wilden hartstocht, waarin het ongebreidelde bloed
der Boccanera&#x2019;s, ondanks de elegante uitputting van het ras, weer boven kwam: hij
hield Benedetta bij haar schouders, had haar achterover op een canapé geworpen, wilde
haar met geweld bezitten, terwijl hij haar gezicht met zijn heete woorden verzengde.
</p>
<p>&#x201c;Om Gods wil, lieveling&#x200a;&#x2026; Om Gods wil, als je niet wilt, dat ik en jij sterven&#x200a;&#x2026; Je
zegt het toch zelf&#x200a;&#x2026; het is uit&#x200a;&#x2026; dat huwlijk zal nooit vernietigd worden&#x200a;&#x2026; Laten
we toch niet langer ongelukkig zijn, heb mij lief zooals ik jou liefheb&#x200a;&#x2026; en laat
mij je liefhebben, laat mij je liefhebben!&#x201d;
</p>
<p>Maar weenend, met een gelaat vol onuitsprekelijke liefde en onuitsprekelijke smart
stootte de contessina hem met haar uitgestrekte armen van zich af.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, ik heb je lief, ik wil niet, ik wil niet!&#x201d;
</p>
<p>Op dat oogenblik had Dario, terwijl hij een wanhopig gebrom uitstiet, het gevoel,
dat iemand binnenkwam. Hij richtte zich heftig op en keek Pierre met een waanzinnig-starenden
<span class="pagenum">[<a id="pb222" href="#pb222">222</a>]</span>blik aan, zonder hem goed te herkennen. Dan streek hij met zijn handen over zijn gezicht,
over zijn door tranen overstroomde wangen, over zijn met bloed doorloopen oogen en
vluchtte, terwijl hij een vreeselijk: &#x201c;Ach&#x201d; uitbrulde, waarin zijn bedwongen begeerte
nog in tranen en berouw streed.
</p>
<p>Benedetta was hijgend op den canapé blijven zitten; haar moed en haar kracht waren
gebroken. Maar toen Pierre, verlegen met zijn rol en geen woorden kunnende vinden,
zich ook wilde verwijderen, vroeg zij hem met een stem, die al kalmer begon te worden:
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, mijnheer de abbé, ga niet weg&#x200a;&#x2026; Neem plaats wat ik u smeeken mag, ik
wou graag even met u praten.&#x201d;
</p>
<p>Hij meende zich echter voor zijn plotseling binnenkomen te moeten verontschuldigen,
zeide haar, dat de deur van den eersten salon half open stond en hij in de antichambre
alleen maar het verstelgoed van Victorine gezien had.
</p>
<p>&#x201c;Dat is waar!&#x201d; riep de contessina uit; &#x201c;Victorine moest er zijn, ik heb haar zooeven
nog gezien. Toen mijn arme Dario zijn zelfbeheersching verloor, heb ik haar geroepen.
Waarom is zij niet gekomen?&#x201d;
</p>
<p>Dan voegde zij in een opwelling van vertrouwelijkheid, terwijl haar gezicht nog brandde
van den strijd, eraan toe:
</p>
<p>&#x201c;Luister eens, mijnheer de abbé, ik zal u alles vertellen, want ik wil niet, dat u
een te laag <span class="corr" id="xd29e2118" title="Bron: idée">idee</span> van mijn armen Dario krijgt. Dat zou me veel leed doen&#x200a;&#x2026; Kijk u eens, wat er zooeven
hier gebeurd is, is ook eenigszins mijn eigen schuld. Gisteravond heeft hij mij om
een onderhoud in deze kamer gevraagd, om eens rustig en kalm te kunnen praten; en
daar ik wist, dat mijn tante op dit uur niet thuis zou zijn, heb ik hem gezegd te
komen&#x200a;&#x2026; Het is heel natuurlijk, niet waar, dat wij na het groote verdriet, dat het
bericht, dat mijn huwlijk ongetwijfeld nooit vernietigd zal worden, ons veroorzaakt
heeft, elkaar even spreken wilden? Wij lijden te veel, er moet een besluit genomen
worden&#x200a;&#x2026; En toen hij kwam, begonnen wij te huilen, hebben wij lang in elkaars armen
gelegen, elkaar geliefkoosd en onze tranen vermengd. Ik heb hem wel duizendmaal gekust
en hem gezegd, dat ik hem aanbad, dat ik er wanhopig onder was hem zoo ongelukkig
te maken, dat ik zeker aan mijn verdriet hem zoo ongelukkig te zien, sterven zou.
Misschien heeft hij daarin een aanmoediging gezien, en bovendien hij is toch ook geen
engel, ik had hem niet zoo lang aan mijn hart moeten drukken&#x200a;&#x2026; <span class="pagenum">[<a id="pb223" href="#pb223">223</a>]</span>U begrijpt, mijnheer de abbé, ten slotte is hij als dol geworden en heeft hij datgene
gewild wat ik aan de Heilige Maagd gezworen heb alleen aan mijn echtgenoot te geven.&#x201d;
</p>
<p>Zij zeide het kalm, eenvoudig, zonder eenige verlegenheid. Een flauw glimlachje speelde
om haar lippen, toen zij voortging:
</p>
<p>&#x201c;O, ik ken mijn armen Dario heel goed. Maar dat belet niet, dat ik hem liefheb, integendeel.
Hij ziet er teer, ja zelfs een beetje ziekelijk uit, maar in den grond der zaak is
hij hartstochtelijk, moet hij zijn zinnen bevredigen. Ja, het oude bloed bruist nog
in hem, en ik weet wat dat zeggen wil, want als klein meisje had ik soms aanvallen
van woede, waarin ik op den grond lag te stampen; en ook nu nog moet ik, wanneer ik
dergelijke aanvallen krijg, tegen me zelf strijden, me pijnigen, om niet de grootst
mogelijke dwaasheden uit te halen&#x200a;&#x2026; Mijn arme Dario! Hij kàn zoo moeilijk leed verdragen!
Hij is precies een klein kind, dat zijn luimen dadelijk ingewilligd zien wil; maar
in den grond der zaak is hij toch ook heel verstandig, wacht hij op mij, omdat hij
begrijpt, dat het ware geluk voor hem bij mij is, die hem aanbid.&#x201d;
</p>
<p>Nu kreeg Pierre een helder inzicht in het karakter van den jongen prins, dat hij tot
nog toe niet volkomen begrepen had. Hoewel hij doodelijk veel van zijn nicht hield,
had hij toch steeds door elders zijn vermaken gezocht. Een volmaakte egoïst, maar
toch een vriendelijke, aardige jongen. Vooral was hij niet in staat leed te verdragen,
had hij een afschuw van lijden, leelijkheid en armoede, zoowel bij hem als bij anderen.
Met hart en ziel was hij voor vreugde, schittering, uiterlijken schijn en leven in
de open, vrije lucht. En bovendien was hij uitgeput, bezat hij nog slechts kracht
voor dit leven van niets doen, kan hij zelfs niet meer denken of willen, zoodat het
nooit zelfs in hem opgekomen was zich aan te sluiten bij het nieuwe regime. Daarbij
kwam nog de matelooze Romeinsche trots, een met scherpzinnigheid en een steeds levendig,
praktisch begrip der werkelijkheid verbonden luiheid, en bij de zachte lieftalligheid
van zijn eindigend geslacht, bij zijn voortdurende behoefte aan een vrouw, aanvallen
van woedende begeerte, een dierlijke, menigmaal losbarstende zinnelijkheid.
</p>
<p>&#x201c;Mijn arme Dario! Laat hij naar een andere vrouw gaan, ik neem het hem niet kwalijk,&#x201d;
voegde Benedetta er met haar mooi glimlachje zacht aan toe. &#x201c;Je moet niet het onmogelijke
aan een man vragen, niet waar?&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb224" href="#pb224">224</a>]</span></p>
<p>Toen Pierre, wiens denkbeelden omtrent Italiaansche jaloezie geheel geschokt werden,
haar verbaasd aankeek, riep zij, brandend van hartstochtelijke aanbidding:
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, daar ben ik niet jaloersch op. Hij vindt er genot in en mij hindert het
niet. Ik weet heel goed, dat hij steeds tot mij zal terugkeeren, dat hij alleen nog
maar aan mij zal toebehooren, wanneer ik dat willen, wanneer ik dat kunnen zal.&#x201d;
</p>
<p>Er volgde een stilte. De salon begon zich in duisternis te hullen, het goud aan de
groote wandtafeltjes doofde uit, een eindelooze droefgeestigheid viel van de hooge,
donkere zoldering en het oude gele behang met zijn herfsttinten. Spoedig daarna trad
door een toevallige belichting een schilderij boven den canapé, waarop de contessina
zat, uit de duisternis te voorschijn: het portret van het jonge, mooie meisje, van
Cassia Boccanera, die in haar liefde gerechtigheid geoefend had. Weer trof hem de
gelijkenis en hij dacht hardop:
</p>
<p>&#x201c;De verzoeking is sterker dan de menschen, er komt altijd een oogenblik, waarop men
bezwijkt. Als ik daareven niet binnengekomen was&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Heftig viel zij hem in de rede:
</p>
<p>&#x201c;Ik, ik!&#x2026; O, u kent mij niet. Ik zou liever gestorven zijn.&#x201d;
</p>
<p>En in een vreemde, vrome exaltatie, geheel opgeheven door haar liefde en als had het
bijgeloof den hartstocht tot extase opgevoerd, voegde zij eraan toe:
</p>
<p>&#x201c;Ik heb de Madonna gezworen mijn maagdelijkheid te geven aan den man, dien ik liefheb,
doch eerst op den dag, dat hij mijn man zal zijn; en dien eed heb ik gehouden ten
koste van mijn geluk, en ik zal hem houden ten koste van mijn leven, als het moet&#x200a;&#x2026;
Ja, Dario en ik zullen desnoods sterven, maar de Heilige Maagd heeft mijn woord en
de engelen in den hemel zullen niet weenen.&#x201d;
</p>
<p>Zij gaf zich geheel in al haar oprechtheid, met een eenvoud, die eerst ingewikkeld,
onverklaarbaar schijnen kon. Ongetwijfeld werd zij beheerscht door die zonderlinge
voorstelling van menschelijken adel, welke het Christendom gelegd heeft in verzaking
en reinheid, die een protest is tegen de eeuwige materie, de krachten der natuur,
de oneindige vruchtbaarheid van het leven. Maar in haar was het nog iets meer: voor
haar had de maagdelijkheid een onschatbare waarde, was zij een kostbaar goddelijk
geschenk, dat zij aan den door haar hart uitverkoren geliefde geven wilde, die, <span class="pagenum">[<a id="pb225" href="#pb225">225</a>]</span>zoodra God hen verbonden zou hebben, ook de meester van haar lichaam was. Voor haar
bestond er buiten het door den priester gewijde huwlijk slechts doodzonde en gruwel.
Dat alles verklaarde haar langen tegenstand aan Prada, dien zij niet liefhad; haar
wanhopigen, pijnlijken tegenstand aan Dario, dien zij aanbad, maar aan wien zij zich
slechts geven wilde in een wettig huwlijk. Welk een marteling moest het voor die in
liefde ontvlamde ziel zijn weerstand te bieden aan die liefde! Welk een niet eindigende
strijd van haar plichtsgevoel en haar eed aan de Heilige Maagd met den hartstocht,
dien hartstocht van haar geslacht, welke soms, zooals zij zelf bekende, in haar woedde
als een storm!
</p>
<p>Pierre keek haar in de wegstervende schemering aan en het was hem, alsof hij haar
nu voor het eerst zag, voor het eerst begreep. Haar dualiteit verried zich in haar
eenigszins krachtige en zinnelijke lippen, in haar groote, zwarte, ondoorgrondelijke
oogen, in haar zoo kalm, zoo verstandig, zoo kinderlijk-teer gezicht. Achter deze
vurige oogen, onder die lelie-reine huid raadde men de innerlijke spankracht van de
bijgeloovige, trotsche en eigenzinnige vrouw, die zich hardnekkig bewaarde voor haar
liefde, die slechts werkte, om daarvan te genieten en er in haar beredeneerde bedachtzaamheid
steeds op voorbereid was, dat een hartstochtelijke dwaasheid haar mede zou kunnen
sleepen. O, hoe kon hij zich nu begrijpen, dat men haar liefhad! Hoe voelde hij, dat
een zoo aanbiddelijk wezen met haar heerlijke oprechtheid, haar onstuimige terughouding,
om zich beter te kunnen geven, het leven van een man vervullen kon! Zij kwam hem voor
als de jongere zuster van die liefelijke en tragische Cassia, die met haar voortaan
nuttelooze maagdelijkheid niet langer leven wilde en zich in den Tiber geworpen had,
terwijl zij haar broeder Ercolo en het lijk van Flavio, haar geliefde, met zich trok!
</p>
<p>In een liefdevolle opwelling greep Benedetta de beide handen van Pierre.
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer de abbé, u bent nu een veertien dagen hier, en ik heb al een groote genegenheid
voor u opgevat, omdat ik voel, dat u een vriend bent. Indien u ons niet dadelijk begrijpt,
moet u toch niet te slecht over ons oordeelen. Ik zweer u, dat ik, hoe onwetend ik
ook ben, altijd tracht zoo goed mogelijk te handelen.&#x201d;
</p>
<p>Hij werd diep geroerd door haar beminlijkheid en hij dankte haar daarvoor, terwijl
hij een oogenblik haar mooie <span class="pagenum">[<a id="pb226" href="#pb226">226</a>]</span>handen in de zijne nam, want ook hij had een groote genegenheid voor haar opgevat.
Weer sleepte een droom hem mede: haar opvoeder zijn, als hij den tijd daarvoor had,
in ieder geval niet weer te vertrekken, zonder deze ziel gewonnen te hebben voor de
denkbeelden van naastenliefde en broederschap, die de zijne waren. Was dit bewonderenswaardige,
indolente, onwetende, niets omhanden hebbende schepseltje, dat slechts haar liefde
wist te verdedigen, niet het Italië van gisteren? Het zoo mooie, sluimerende Italië
van gisteren met haar uitstervende lieftalligheid, zoo betooverend in haar sluimering,
in wier diepe, donkere, hartstochtelijk brandende oogen nog zoo veel ongekends verborgen
lag? Welk een heerlijke taak haar te wekken, haar te onderrichten, haar te veroveren
voor de waarheid, het volk der lijdenden en der armen, het verjongde Italië van morgen,
zooals hij zich dat droomde!
</p>
<p>In dat rampzalige huwlijk met graaf Prada, in dien breuk met hem, wilde hij zelfs
een eerste mislukte poging zien: het moderne Noord-Italië ging te vlug te werk, was
te ruw in zijn poging om het zachte, achtergebleven, nog groote en trage Rome lief
te hebben en te hervormen! Maar kon hij de taak niet opnieuw opvatten, had hij niet
gemerkt, dat zijn boek na de verbazing, die de eerste lezing in haar gewekt had, in
de leegte van haar slechts door haar verdriet gevulde dagen, haar gedachten bezig
gehouden had, haar belang inboezemde. Wat, zich voor anderen, zich voor de minderen
dezer wereld, voor het geluk der ongelukkigen te interesseeren? Was het mogelijk,
dat daarin een verzachting van eigen leed lag? Zij was reeds ontroerd; en hij nam
zich voor haar tranen te doen vloeien, terwijl hij zelf naast haar beefde bij de gedachte
aan de eindelooze liefde, die zij geven zou, wanneer zij zou liefhebben.
</p>
<p>De nacht was geheel gevallen en Benedetta stond op om een lamp te vragen. Toen Pierre
afscheid nam, hield zij hem nog even terug in de donkerte. Hij zag haar niet meer,
hoorde haar nog slechts met haar ernstige stem zeggen:
</p>
<p>&#x201c;U zult toch geen al te slechte opinie van ons meenemen, mijnheer de abbé? Dario en
ik hebben elkaar lief, en dat is geen zonde, wanneer men verstandig is. Ja zeker,
ik heb hem al zoo lang lief! Stel u voor, ik was nauwlijks dertien en hij achttien,
toen we al zoo heel veel van elkaar hielden in dien grooten tuin van de villa Montefiori,
welken men heelemaal verwoest heeft&#x200a;&#x2026; O, wat voor dagen hebben wij daar <span class="pagenum">[<a id="pb227" href="#pb227">227</a>]</span>doorgebracht&#x2014;heele middagen onder de boomen, uren lang in onvindbare schuilhoekjes&#x2014;en
wat hebben wij elkaar als cherubijnen gekust! Wanneer de tijd kwam, dat de oranjeappelen
rijp werden, bedwelmde ons de geur der vruchten. En de groote taxisboomen, wat omhulden
ze ons met hun geur, die onze harten sneller deed kloppen! Thans kan ik dien niet
meer inademen, zonder duizelig te worden.&#x201d;
</p>
<p>Giacomo bracht de lamp en Pierre ging naar zijn kamer. Op de kleine trap vond hij
Victorine, die even schrok, alsof zij daar was gaan staan, om hem op te wachten, als
hij uit den salon kwam. Zij volgde hem, praatte, hoorde hem uit. En plotseling ging
de priester een licht op.
</p>
<p>&#x201c;Waarom ben je niet gekomen, toen je meesteres je riep? Je zat toch in de <span class="corr" id="xd29e2159" title="Bron: anti-chambre">antichambre</span> te naaien?&#x201d;
</p>
<p>Eerst wilde zij verbaasde oogen opzetten, zeggen, dat zij niets gehoord had. Maar
haar open, gul gezicht kon niet liegen, lachte ondanks alles. Ten slotte bekende zij
dapper en vroolijk.
</p>
<p>&#x201c;Wat ging mij dat aan? Waarom moest ik tusschenbeide komen? En bovendien voelde ik
mij heel rustig, ik weet, dat de prins veel te veel van haar houdt, om mijn kleine
Benedetta kwaad te doen.&#x201d;
</p>
<p>In werkelijkheid had zij, begrijpend waar het om ging, bij den eersten hulproep haar
werk op de tafel neergelegd en was zoo zacht mogelijk weggeslopen, om de lieve kinderen,
zooals zij ze noemde, niet te moeten storen.
</p>
<p>&#x201c;De arme kleine,&#x201d; begon zij weer, &#x201c;hoe dom van haar om zich om het hiernamaals zoo
te kwellen. Groote God, wat voor kwaad zou erin steken, wanneer zij elkaar wat geluk
gaven, daar zij elkaar toch liefhebben? Zoo lollig is het leven toch niet! En wat
een wroeging later, wanneer het te laat zou zijn!&#x201d;
</p>
<p>Toen Pierre alleen in zijn kamer was, voelde hij zich duizelig worden. De groote taxisboomen!
Evenals hij, had zij bij hun scherpen, krachtigen geur gehuiverd. En zij kwamen terug
en riepen hem dien der pauselijke tuinen in herinnering, de wellustige, verlaten en
in de hoogstaande zon brandende, Romeinsche tuinen. De beteekenis van den geheelen
dag werd hem nu duidelijk. Het was de vruchtbare ontwaking, het eeuwige protest van
de natuur en van het leven, de Venus en de Hercules, die men gedurende eeuwen in den
grond heeft kunnen begraven, maar die er toch eens weer uit oprijzen; die men diep
in het heerschzuchtige, starre en koppige Vaticaan kan willen opsluiten, maar die
zelf daar regeeren en onbeperkt de wereld beheerschen.
<span class="pagenum">[<a id="pb228" href="#pb228">228</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div id="ch7" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">ZEVENDE HOOFDSTUK</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Toen Pierre den volgenden dag na een lange wandeling weer voor het Vaticaan stond,
waarheen een soort obsessie hem steeds weer terugbracht, ontmoette hij opnieuw monsignor
Nani. Het was een Woensdagavond en de assessor bij het Heilig College had juist zijn
wekelijksche <span class="corr" id="xd29e2174" title="Bron: audientie">audiëntie</span> bij den paus gehad, aan wien hij over de zitting, die de Heilige Congregatie &#x2019;s ochtends
gehouden had, rapport uitbracht.
</p>
<p>&#x201c;Welk een gelukkig toeval, mijn waarde zoon! Ik dacht juist aan u&#x200a;&#x2026; Wilt ge Zijne
Heiligheid in het openbaar zien, alvorens hem in een particuliere <span class="corr" id="xd29e2179" title="Bron: audientie">audiëntie</span> te spreken?&#x201d;
</p>
<p>Hij had weer zijn gewone glimlachende welwillendheid, waarin men nauwlijks de zachte
ironie voelde van den man, die alles wist, alles kon, alles voorbereidde.
</p>
<p>&#x201c;Zeker, heel graag, monseigneur&#x201d;, antwoordde Pierre, een weinig verbaasd door dat
plotselinge aanbod. &#x201c;Iedere afleiding is welkom, wanneer je je dagen met wachten verspilt.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, ge verspilt uw dagen niet,&#x201d; viel de prelaat hem vlug in de rede. &#x201c;Ge
ziet, ge denkt na, ge ontwikkelt u&#x200a;&#x2026; Maar om op de zaak terug te komen. Ongetwijfeld
weet u, dat de groote internationale bedevaart van den Pieterspenning Vrijdag te Rome
komt en Zaterdag door Zijne Heiligheid ontvangen wordt. Den volgenden dag, Zondag,
is er een andere plechtigheid. Zijne Heiligheid zal dan in de basilica de mis lezen&#x200a;&#x2026;
Welnu, ik heb nog enkele kaarten over. Hier hebt u nog zeer goede plaatsen voor de
beide dagen.&#x201d;
</p>
<p>Hij had uit zijn zak een kleine elegante, met zijn gouden naamcijfer voorziene portefeuille
gehaald en nam daaruit twee kaarten, een rose en een groene, die hij aan den jongen
priester gaf.
</p>
<p>&#x201c;Als u eens wist, hoe men er om vecht! U herinnert zich <span class="pagenum">[<a id="pb229" href="#pb229">229</a>]</span>die twee Fransche dames nog wel, die van verlangen branden om Zijne Heiligheid te
zien? Ik heb niet te veel willen aandringen, om een audiëntie voor haar te krijgen;
ook zij hebben zich tevreden moeten stellen met de kaarten, die ik haar gegeven heb&#x200a;&#x2026;
Ja, de Heilige Vader voelt zich wat vermoeid. Ik was zooeven bij hem en vond, dat
hij er geel en koortsachtig uitziet. Maar hij is zoo moedig, in hem leeft alleen zijn
ziel.&#x201d;
</p>
<p>Hij glimlachte weer zijn nauwlijks merkbaar spottend glimlachje.
</p>
<p>&#x201c;Ja, hij is een voorbeeld voor de ongeduldigen, mijn waarde zoon&#x200a;&#x2026; Ik hoor, dat monsignor
Gamba del Zoppo niets voor u heeft kunnen doen. Maar u moet u dat niet al te zeer
aantrekken. Laat ik u nogmaals zeggen, dat dit lange wachten zeker een genade der
Voorzienigheid is. Het leert u, het dwingt u dingen te begrijpen, die gij, Fransche
priesters, ongelukkig niet voelt, wanneer gij in Rome komt. En misschien zal u dit
voor fouten behoeden&#x200a;&#x2026; Kom, draag het kalm en zeg tegen uzelf, dat alles in Gods hand
ligt en geschiedt op het door Zijn hooge wijsheid vastgestelde oogenblik.&#x201d;
</p>
<p>Hij stak hem zijn mooie, lenige hand toe. Het was als de hand van een vrouw, maar
haar druk had de kracht van een stalen schroef. Dan stapte hij in het rijtuig, dat
op hem stond te wachten.
</p>
<p>De brief, dien Pierre van vicomte Philibert de la Choue ontvangen had, was toevallig
een lange kreet van verbittering en wanhoop naar aanleiding van de internationale
bedevaart van den Pieterspenning. Hij schreef van zijn bed af, waaraan hij door een
hevigen jichtaanval gekluisterd was, en kon niet komen. Het meest verdroot hem echter,
dat de president van het comité, die als zoodanig natuurlijk de bedevaart aan den
paus moest voorstellen, juist baron de Fouras was, een van zijn meest verbitterde
tegenstanders uit de oude conservatieve Katholieke partij; en hij twijfelde er geen
oogenblik aan, of de baron zou van die gelegenheid gebruik maken, om den paus tot
zijn theorie van vrije corporaties over te halen, terwijl hij, de la Choue, slechts
heil voor het Katholicisme en voor de wereld verwachtte van gesloten, verplichte corporaties.
Hij smeekte Pierre dan ook zich tot de hem gunstig gezinde kardinalen te wenden, niet
te rusten voor hij door den paus ontvangen was en Rome niet te verlaten zonder hem
de hoogste goedkeuring te brengen, die de overwinning beslissen kon. De brief gaf
bovendien interessante bijzonderheden <span class="pagenum">[<a id="pb230" href="#pb230">230</a>]</span>over de bedevaart. Zij bestond uit drie duizend uit alle landen saamgekomen pelgrims,
uit Frankrijk, België, Spanje, Oostenrijk, ja zelfs Duitschland, en werd in kleine
groepjes door bisschoppen en leiders der <span class="corr" id="xd29e2198" title="Bron: corporaiies">corporaties</span> naar Rome gebracht. Frankrijk was met drie duizend pelgrims het sterkst vertegenwoordigd.
Een internationaal comité was te Parijs werkzaam geweest, om alles te organiseeren,
een moeilijk werk, want het was een zeer gemengd gezelschap, leden der aristocratie,
damesvereenigingen, arbeidersvereenigingen, alle klassen, leeftijden en geslachten,
als broeders in hetzelfde geloof. De vicomte voegde er nog aan toe, dat de bedevaart,
die millioenen aan den paus brengen zou, den datum van zijn aankomst zóó gekozen had,
dat zij als het ware het protest van het algeheele Katholicisme was tegen de feesten
van 20 September, waarmede het Quirinaal den glorierijken verjaardag van de verheffing
van Rome tot hoofdstad vierde.
</p>
<p>Pierre meende, dat het vroeg genoeg zou zijn als hij tegen elf uur kwam, want de plechtigheid
zou eerst om twaalf uur beginnen. Zij zou plaats vinden in de Sala dei Beatificazione,
een groote, mooie zaal, die boven de zuilengaanderij van de St. Pieter ligt en in
1890 in een kapel veranderd is. Een der ramen ziet uit op de middelste loggia, vanwaaraf
vroeger de nieuw-gekozen paus het volk, Rome en de wereld zegende. Twee andere zalen,
de Sala regia en de Sala ducale lagen ervoor. Toen Pierre echter naar de plaats, waarop
zijn groene kaart hem in de Sala dei Beneficazione zelf recht gaf, wilde gaan, vond
hij de drie zalen met een zóó dicht op elkaar gepakte menigte gevuld, dat hij er zich
slechts met de uiterste moeite een weg door kon banen. Een uur lang verdrong men elkaar
reeds op die manier in de vurige koorts en de toenemende opwinding van de drie- of
<span class="corr" id="xd29e2203" title="Bron: vier duizend">vierduizend</span> daar opgesloten personen. Eindelijk kon hij tot de deur der derde zaal komen, maar
bij het zien van die buitengewone opeenhooping van hoofden ontzonk hem de moed en
trachtte hij zelfs niet verder te gaan.
</p>
<p>De Sala dei Beatificazione, die hij, toen hij op zijn teenen ging staan, met één enkelen
blik overzag, was onder de hooge, strenge zoldering rijk versierd, verguld en beschilderd.
Tegenover den ingang, waar anders het altaar stond, was op een lage estrade de pauselijke
troon geplaatst, een groote fauteuil van rood fluweel, welks rug en armen van goud
schitterden; de draperieën van den eveneens roodfluweelen <span class="pagenum">[<a id="pb231" href="#pb231">231</a>]</span>baldakijn vielen naar achter en ontplooiden zich als twee groote purperen vleugels<span class="corr" id="xd29e2210" title="Bron: ,">.</span> Doch vooral trof Pierre die menigte, die menigte vol ongebreidelden hartstocht, zooals
hij ze nog nooit vroeger gezien had, wier harten hij met luide slagen hoorde kloppen,
wier oogen het koortsachtige ongeduld van hun wachten trachtten te misleiden door
naar den ledigen troon te kijken, dien te aanbidden.
</p>
<p>O, die troon. Hij verblindde hen, hij bracht hen een onmacht nabij, evenals de gouden
monstrans, waarin het Gode behaagde persoonlijk plaats te nemen. Men zag daar arbeiders
in zondagskleeren met heldere kinderblikken en ruwe, thans in extase vertrokken gezichten,
burgerjuffrouwen in haar voorgeschreven zwarte japonnen, bleek door een soort heilige
vrees en bovenmatig verlangen, heeren in gekleede jas en witte das, stralend, vast
overtuigd, dat zij de Kerk en de volkeren redden. Maar in het bijzonder viel een groep
van deze laatsten, om den pauselijken troon, in het oog, de leden van het internationale
comité met baron de Fouras aan het hoofd, een groote, corpulente, blonde vijftiger,
die zich steeds heen en weer bewoog en als een generaal op den ochtend van een beslissende
overwinning bevelen gaf. Hier en daar schitterde tusschen de grijze en zwarte menigte
de violette zijde van een bisschop, daar iedere herder bij zijn kudde had willen blijven.
De gebaarde of gladgeschoren hoofden van de wereldlijke geestelijken en de ordebroeders
in hun bruine, zwarte of witte kleederen staken boven de menigte uit. Rechts en links
wapperden de banieren, die vereenigingen en congregaties als geschenk voor den paus
medebrachten. De deining steeg steeds hooger, het bruisen der zee zwol steeds aan;
de zweetende gezichten, de brandende oogen, de versmachtende monden straalden een
zoo ongeduldige liefde uit, een zoo zware geur steeg uit die opgehoopte menigte op,
dat de atmospheer er als het ware dik en donker door werd.
</p>
<p>Maar plotseling zag Pierre naast den troon monsignor Nani, die, nadat hij hem uit
de verte opgemerkt had, hem een teeken gaf naderbij te komen. En toen Pierre met een
bescheiden gebaar te kennen gaf, dat hij liever bleef waar hij was, gaf de prelaat
het niet op, maar zond een zaalwachter naar hem met bevel ruimte voor hem te maken.
</p>
<p>&#x201c;Waarom kwam u niet naar uw plaats toe?&#x201d; vroeg de prelaat, toen de zaalwachter hem
eindelijk bij den troon gebracht had. &#x201c;Uw kaart geeft u recht hier links van den troon
te staan.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb232" href="#pb232">232</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Ach, ik zou zooveel menschen lastig hebben moeten vallen, dat ik dat niet wilde.
En bovendien is het te veel eer voor mij.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, ik heb u deze plaats niet voor niets gegeven. Ik wil, dat u vooraan staat,
om alles goed te kunnen zien en niets van de plechtigheid te verliezen.&#x201d;
</p>
<p>Pierre kon niets anders dan hem dankbaar zijn. Hij zag nu, dat verschillende kardinalen
en vele prelaten van het pauselijk Hof eveneens aan beide zijden van den troon stonden
te wachten. Tevergeefs echter zocht hij naar kardinaal Boccanera, die nooit in de
St. Pieter of op het Vaticaan kwam dan wanneer zijn dienst hem daartoe verplichtte.
Maar wel zag hij kardinaal Sanguinetti, die in een druk gesprek gewikkeld was met
baron de Fouras. Even kwam monsignor Nani nog naar hem toe, om hem twee andere Eminenties
te wijzen, zeer invloedrijke en machtige persoonlijkheden: den kardinaal-vicaris,
een corpulenten, kleinen man met een koortsachtig, door eerzucht verteerd gelaat,
en den kardinaal-secretaris, robuust, gespierd en met grove trekken, het romantische
type van een Siciliaanschen bandiet, die de discrete en glimlachende kerkelijke diplomatie
gekozen heeft. Nog enkele passen verder stond, afgezonderd, de grootpenitentarius,
zwijgend, met een lijdend uiterlijk en een vaal, mager ascetengezicht.
</p>
<p>Het had twaalf uur geslagen. Er ontstond een ongegronde vreugde, een beweging, die
zich als een diepe golf uit de twee andere zalen voortplantte. Doch het waren slechts
de zaalwachters, die de menigte achteruitdrongen om een doorgang voor den pauselijken
stoet vrij te maken. Plotseling echter klonken uit de eerste zaal toejuichingen, kwamen
naderbij, zwollen aan. Ditmaal was het de stoet. Voorop een afdeeling der Zwitsersche
garde in klein tenue onder bevel van een sergeant; dan de in het rood gekleede dragers;
vervolgens de Hofprelaten, waaronder vier geheime kamerheeren. En eindelijk liep tusschen
twee pelotons edelgarden in half-gala de Heilige Vader alleen, te voet, flauwtjes
glimlachend, langzaam naar rechts en links zegenend. Met hem was het gejuich, dat
uit de zalen ernaast opsteeg, binnengedrongen in de Sala dei Beatificazione: de hartstochtelijke
liefde wies tot waanzin aan; en onder de tengere witte handen, die zich zegenend uitstrekten,
waren al deze schepsels, die de onmacht nabij waren, op hun beide knieën gevallen.
Op den grond was niets meer te zien dan een neergeworpen, als door de verschijning
van God verpletterd, vroom volk.
<span class="pagenum">[<a id="pb233" href="#pb233">233</a>]</span></p>
<p>Medegesleept door de geestdrift, was Pierre bevend met de anderen op zijn knieën gevallen.
O, deze almacht, deze onweerstaanbare besmetting van het geloof, van den vreeselijken
ademtocht uit het onzienlijke, die zich in een pracht en een praal van majestueuse
grootte vertienvoudigden! Dan, toen Leo XIII, omgeven door de kardinalen en zijn Hof,
op den troon was gaan zitten, ontstond er een diepe stilte, waarna de ceremonie zich
volgens de gewone ritueele gebruiken ontwikkelde. Eerst sprak, geknield, een bisschop
om de hulde van de getrouwen der geheele Christenheid aan de voeten van Zijne Heiligheid
te leggen. Op hem volgde de president van het comité, baron de Fouras, die, staande,
een lange redevoering voorlas, waarin hij de bedevaart voorstelde, de bedoeling ervan
uiteenzette en op het ernstige karakter van het tegelijk politieke en godsdienstige
protest ervan wees. De corpulente man had een dunne, snijdende stem, die als een drilboor
knarste; hij zeide hoe smartelijk de Katholieke wereld leed onder de berooving van
den Heiligen Stoel, hoe gaarne alle volkeren, die hier door pelgrims vertegenwoordigd
waren, het hooge en vereerde Hoofd der Kerk wilden troosten door hem de obool der
rijken en der armen, het penningske der nederigsten te brengen, opdat de paus trotsch
en onafhankelijk zou kunnen leven. Hij sprak ook over Frankrijk, betreurde zijn dwalingen,
voorspelde zijn terugkeer tot gezonde tradities, gaf trotsch te verstaan, dat het
het rijkste en vrijgevigste land was, waaruit in een ononderbroken stroom goud en
geschenken naar Rome vloeiden. Eindelijk stond Leo XIII op en beantwoordde den bisschop
en den baron. Zijn stem was zwaar, had een sterken neusklank. Uit een zoo tenger lichaam
had men een dergelijke stem niet verwacht. In enkele zinnen drukte hij zijn dankbaarheid
uit en zeide hoezeer zijn hart door deze toewijding der naties aan het pausdom geroerd
was. De tijden mochten slecht zijn, de eindtriomf kon niet lang meer uitblijven. De
teekenen wezen er duidelijk op, dat het volk tot het geloof terugkeerde, dat de ongerechtigheden
weldra onder de algemeene heerschappij van Christus zouden ophouden. En Frankrijk?
Was Frankrijk niet de oudste dochter der Kerk, die aan den Heiligen Stoel te veel
bewijzen van liefde gegeven had dan dat deze ooit op zou kunnen houden haar lief te
hebben? Dan hief hij zijn handen op en schonk aan alle aanwezige pelgrims, aan de
vereenigingen en congregaties, die zij vertegenwoordigden, aan hun huisgezinnen <span class="pagenum">[<a id="pb234" href="#pb234">234</a>]</span>en aan hun vrienden, aan Frankrijk, aan alle Katholieke naties zijn apostolischen
zegen, om hen te danken voor de kostbare hulp, die zij hem zonden. Terwijl hij weer
ging zitten, barstten toejuichingen los, geestdriftige salvo&#x2019;s, die tien minuten duurden,
gepaard met vivatgeroep, met ongearticuleerde kreten, een storm van ontketenden hartstocht,
die de zaal deed beven.
</p>
<p>En terwijl deze woeste aanbidding woedde, keek Pierre naar Leo XIII, die weer roerloos
op zijn troon zat. Met de pauselijke muts op en den rooden, met hermelijn afgezetten
mantel had hij in zijn lange witte soutane de hiëratische stijfheid van een afgodsbeeld,
dat door tweehonderdvijftig millioen Christenen aangebeden wordt. Op den purperen
achtergrond der gordijnen van den baldakijn, tusschen de vleugelachtig uitgespreide
draperieën, waarin iets als een gloed van verheerlijking gloeide, nam hij een werkelijke
majesteit aan. Het was niet meer de zwakke grijsaard met zijn kleine, gesaccadeerde
pasjes en zijn tenger halsje van arm, ziek vogeltje. Het magere gezicht, de te krachtige
neus, de te groote mond verdwenen. In dat wasachtige gelaat onderscheidde men niets
dan de prachtige, donkere, diepe, eeuwig jonge, scherpzinnige en doordringende oogen.
</p>
<p>Een onwillekeurig oprichten van zijn gestalte, een bewustzijn, dat hij de eeuwigheid
vertegenwoordigde, de koninklijke adeldom, die hem omgaf, riepen den indruk te voorschijn,
dat hij niet meer was dan een ademtocht, een reine ziel in een lichaam van zóó doorzichtig
ivoor, dat men er die ziel reeds in zag, bevrijd van alle aardsche banden. En toen
begreep Pierre, wat zulk een man, de souvereine pontifex, de koning, aan wien tweehonderdvijftig
millioen onderdanen gehoorzamen, zijn moest voor de vrome en lijdende schepsels, die,
door de schittering van de machten, die hij vertegenwoordigde, neergeslagen, hem van
zoo verre kwamen aanbidden. Achter hem, in het purper der gordijnen, opende zich plotseling
het onzichtbare, de oneindigheid van het ideale en de verblindende verheerlijking!
</p>
<p>Hoeveel eeuwen van geschiedenis sedert den apostel Petrus, hoeveel kracht, hoeveel
genie, hoeveel strijd, hoeveel triomphen vereenigden zich in één wezen, den Uitverkorene,
den Eenige, den Bovenmenschelijke! Welk een telkens hernieuwd wonder; de hemel, die
zich verwaardigde in dit menschelijk lichaam neer te dalen, God, die woonde in den
dienaar, dien hij uitverkoren had, dien hij wijdt en heiligt boven de ontzaglijke
<span class="pagenum">[<a id="pb235" href="#pb235">235</a>]</span>menigte andere wezens door hem alle macht en wetenschap te geven! Welk een heilige
ontroering, welk een liefde, God in een mensch, God, steeds ziende door zijn oogen,
sprekend met zijn stem, uit ieder van zijn zegenende gebaren uitstroomend. Wie kan
zich deze exorbitante, onbeperkte macht van een onfeilbaren monarch, de volkomen macht
in deze, het heil in de wereld hiernamaals, den zichtbaren God voorstellen? En hoe
begrijpelijk was het, dat de door de behoefte om te gelooven verteerde zielen naar
hem toe vlogen, dat deze zielen, die eindelijk de zoo lang gezochte zekerheid, den
troost zich te geven en in God zelf te verdwijnen vonden, geheel in hem opgingen.
</p>
<p>Maar de plechtigheid liep ten einde, baron de Fouras stelde den Heiligen Vader de
leden van het comité en enkele andere voorname deelnemers aan de bedevaart voor. Het
was een langzaam voorbijtrekken, een bevend buigen der knieën, de gulzige kus op de
muil en op den ring. Dan werden de banieren aangeboden; Pierre&#x2019;s hart kromp samen,
toen hij in de mooiste, de rijkste een banier van Lourdes herkende, die ongetwijfeld
door de paters der Onbevlekte Ontvangenis geschonken werd. Op de witte, met goud geborduurde
zijde was aan de eene zijde de Heilige Maagd van Lourdes gestikt, terwijl de andere
het portret van Leo XIII vertoonde. Hij zag hem glimlachen tegen zijn beeltenis, en
een groote droefheid maakte zich van hem meester alsof zijn geheele droom van een
intellectueelen, Evangelischen, van laag bijgeloof bevrijden paus ineenstortte. Op
dat oogenblik ontmoette hij weer den blik van monsignor Nani, die hem sedert het begin
der plechtigheid geen oogenblik uit het oog verloren had en met de nieuwsgierigheid
van iemand, die bezig is een proef te nemen, zijn minste indrukken bestudeerde.
</p>
<p>De prelaat kwam naar hem toe en zeide:
</p>
<p>&#x201c;Een prachtige banier! Wat zal Zijne Heiligheid zich verheugen, dat hij zoo mooi afgebeeld
is in gezelschap der Heilige Maagd.&#x201d;
</p>
<p>En toen de jonge priester, die bleek geworden was, niet antwoordde, voegde hij er
met een echt-Italiaansche, vrome blijdschap aan toe:
</p>
<p>&#x201c;Hier in Rome houden wij veel van Lourdes! Die geschiedenis van Bernadette is zoo
bekoorlijk!&#x201d;
</p>
<p>Wat nu gebeurde, was zoo iets buitengewoons, dat Pierre er lang door van streek bleef.
Hij had te Lourdes tooneelen van onvergetelijke afgoderij gezien, tooneelen vol naïef
geloof <span class="pagenum">[<a id="pb236" href="#pb236">236</a>]</span>en tot waanzin opgevoerden godsdiensthartstocht, die hem nu nog van onrust en smart
deden beven. Maar die menigten, welke zich naar de Grot stortten, de zieken, die in
liefdesrazernij wegzwijmelden voor het beeld der Heilige Maagd, dat geheele volk,
dat door de besmetting van het wonder waanzinnig geworden was, niets, niets van dat
alles evenaarde ook maar in het minst den aanval van uitzinnigheid, die de pelgrims
aangreep en voor de voeten van den paus wierp. Bisschoppen, geestelijke leiders van
congregaties, afgevaardigden naderden, om bij den troon de offeranden neer te leggen,
die zij uit de geheele Katholieke wereld brachten, de universeele collecte voor den
Pieterspenning. Het was de vrijwillige belasting van een volk aan zijn souverein,
zilver, goud, bankpapier in beurzen, in tasschen, in portefeuilles. Dan kwamen dames,
die op haar knieën vielen en zijden of fluweelen taschjes, die zij geborduurd hadden,
aanboden. Anderen hadden op portefeuilles het naamcijfer van Leo XIII in diamanten
laten aanbrengen. Eén oogenblik werd de extase zóó groot, dat vrouwen zich geheel
plunderden, haar beurzen tot met den laatsten sou, dien zij hadden, wegwierpen. Een
zeer mooie, slanke en groote brunette ontdeed zich van haar horloge en ringen en wierp
die op het tapijt der estrade. Allen zouden haar vleesch weggerukt hebben, om haar
van liefde brandend hart uit te scheuren en dat ook weg te werpen. Zij zouden zichzelf
geheel hebben willen wegwerpen, zonder iets van zich te behouden. Het was een regen
van geschenken, een volkomen zichzelf geven, de hartstocht, die zich van alles berooft
ter wille van het voorwerp van zijn vereering, de hartstocht, die zijn geluk daarin
vindt niets te bezitten, dat niet tevens daaraan toebehoort. En dat alles speelde
zich af te midden van een steeds toenemend gejuich, van vivatgeroep, van uitgebrulde
aanbiddingskreten, terwijl een steeds heftiger gedrang ontstond, daar allen, mannen
en vrouwen, bezweken voor den onweerstaanbaren drang om den afgod te kussen.
</p>
<p>Een signaal werd gegeven. Leo XIII daalde vlug van den troon af en nam zijn plaats
in den stoet in, om zich weer naar zijn appartementen te begeven. De Zwitsersche garde
hield de menigte krachtig in bedwang en trachtte in de drie zalen zich een doortocht
te banen. Maar toen de menigte zag, dat Zijne Heiligheid vertrok, rees een reusachtige
kreet van wanhoop op, alsof de hemel zich plotseling gesloten had voor hen, die hem
nog niet hadden kunnen naderen. Welk een bittere <span class="pagenum">[<a id="pb237" href="#pb237">237</a>]</span>teleurstelling; God was zichtbaar voor hen geweest en zij hadden hem verloren, voor
zij allen door hem aan te raken, hun eeuwig heil verkregen hadden! Het gedrang was
zoo hevig, dat de grootste verwarring begon te heerschen en de Zwitsersche garde wegvaagde.
Men zag een vrouw achter den paus aansnellen, op handen en voeten op de marmeren tegels
kruipen, om zijn voetsporen te kussen en het stof van zijn schreden te drinken. De
groote brunette, die aan den rand der estrade neergevallen was, lag in onmacht; twee
heeren van het comité hielden haar vast, opdat zij zich niet wonden zou in den zenuwaanval,
die haar krampachtig trekken deed. Een andere, een dikke blondine, klampte zich vast
aan een der vergulde armen van den fauteuil, waarop de tengere elboog van den grijsaard
gerust had, en drukte er zoo gulzig haar lippen op, alsof zij hem wilde opeten. Anderen
zagen het, kwamen haar den arm betwisten, maakten zich meester van den anderen, van
de rugleuning, van het fluweel, drukten haar lippen op het hout en op de stof, terwijl
haar lichamen schokten in diepe snikken. Men moest geweld gebruiken, om haar eraf
te rukken.
</p>
<p>Toen alles geëindigd was, ontwaakte Pierre als uit een pijnlijken droom; zijn hart
en zijn rede verzetten zich. En weer voelde hij den blik van monsignor Nani, die niet
van zijn zijde week, op zich rusten.
</p>
<p>&#x201c;Een prachtige plechtigheid, niet waar?&#x201d; vroeg de prelaat. &#x201c;Dat geeft voor heel wat
ongerechtigheden troost.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Zeker, maar welk een afgoderij!&#x201d; kon de priester niet nalaten te zeggen.
</p>
<p>Monsignor glimlachte, maar ging niet verder op Pierre&#x2019;s gezegde in, deed alsof hij
het niet gehoord had. Op dat oogenblik kwamen de twee Fransche dames, aan wie hij
kaarten gegeven had, hem bedanken; en tot zijn verbazing herkende Pierre in haar de
twee bezoeksters der katakomben, moeder en dochter, die beiden zoo mooi, zoo vroolijk,
zoo gezond waren. Zij waren blij het schouwspel gezien te hebben, zeiden, dat een
dergelijk iets op de wereld niet verder bestond.
</p>
<p>Plotseling voelde Pierre in de menigte, die zonder eenige haast de zalen ontruimde,
een hand op zijn schouders leggen. Hij keek om en zag Narcisse Habert, die buitengewoon
geestdriftig was.
</p>
<p>&#x201c;Ik heb u verscheidene malen een teeken gegeven, mijn waarde abbé, maar gij hebt mij
niet gezien&#x200a;&#x2026; De vrouw, die met haar armen in den vorm van een kruis stijf neerviel,
<span class="pagenum">[<a id="pb238" href="#pb238">238</a>]</span>was wondermooi van uitdrukking. Een meesterwerk der primitieven, een Cimabue, een
Giotto, een Fra Angelico! En die anderen, die de armen van den fauteuil met haar kussen
verslonden, wat een groep van lieftalligheid, schoonheid en liefde!&#x2026; Ik ontbreek bij
dergelijke plechtigheden nooit: er zijn altijd schilderijen, schouwspelen van zielen
te zien.&#x201d;
</p>
<p>Langzaam vloeide de ontzaglijke stroom van pelgrims weg en ging in de brandende koorts,
die hen bleef doorhuiveren, de trap af. Pierre, gevolgd door Monsignor Nani en Narcisse,
die een gesprek begonnen waren, dacht na, terwijl het oproer van zijn denkbeelden
in zijn hersens woedde. O zeker, er was iets grootsch en moois in dezen paus, die
zich in zijn Vaticaan had opgesloten, die steeds hooger steeg in de aanbidding en
den heiligen eerbied der menschen, naarmate hij meer verdween, meer zuiver geest,
meer een zuiver zedelijke macht geworden was, vrij van alle wereldsche zorgen. Er
lag daarin iets vergeestelijkts, een vlucht in het ideale, waardoor hij diep geroerd
werd, want zijn droom van een verjongd Christendom berustte op die gelouterde, zuiver
geestelijke macht van het Hoofd der Kerk. Hij had nu juist gezien wat die verheven
pontifex van het hiernamaals daardoor aan macht en majesteit won&#x2014;deze paus, aan wiens
voeten de vrouwen flauw vielen, omdat zij achter hem God zagen. Maar in dezelfde minuut
had hij plotseling de geldvraag voor zich zien oprijzen, wat zijn vreugde weer geheel
bedierf, hem tot nadere overwegingen dwong. Al had het gedwongen opgeven van de wereldlijke
macht den paus grooter gemaakt door hem te bevrijden van de moeilijkheden, die een
kleinen koning zonder ophouden bedreigen, toch bleef de behoefte aan geld als een
blok aan zijn been, dat hem aan de aarde bond. Daar hij den geldelijken steun van
het koninkrijk Italië niet kon aannemen, had de werkelijk roerende idee van den Pieterspenning
den Heiligen Stoel van iedere materieele zorg kunnen bevrijden, op voorwaarde dat
deze penning in werkelijkheid de obool van den Katholiek, het penningske van iederen
geloovige was, dat, op het dagelijksch brood gespaard, regelrecht naar Rome gezonden
werd en van de nederige hand, die het geeft, valt in de verheven hand, die het ontvangt;
ongerekend, dat een dergelijke vrijwillige belasting, door de kudde aan haar herder
betaald, voldoende zijn zou voor het onderhoud der Kerk, indien ieder van de tweehonderdvijftig
millioen Christenen eenvoudig wekelijks zijn stuiver gaf.
<span class="pagenum">[<a id="pb239" href="#pb239">239</a>]</span></p>
<p>Op deze wijze zou de paus, die aan allen, aan ieder van zijn kinderen verplichtingen
had, aan niemand verplichtingen hebben. Het was zoo weinig, een stuiver, zoo makkelijk
en zoo roerend! Ongelukkig echter ging de zaak geheel anders, de groote meerderheid
der Katholieken gaf niet, rijken zonden groote sommen uit politieken hartstocht, en
vooral werden de giften opgehoopt in de handen der bisschoppen en van sommige congregaties,
zoodat de ware gevers die bisschoppen, die machtige congregaties schenen, welke openlijk
de weldoeners van het pausdom werden, de onmisbare kassen, waaruit het zijn leven
putte. De kleinen en nederigen, wier obolen het offerblok vulden, werden als het ware
gesupprimeerd; van de bemiddelaars, van de hooge geestelijke of wereldlijke heeren
hing de paus af, die daardoor genoodzaakt was hen te ontzien, hun vertoogen aan te
hooren, dikwijls zelfs aan hun inzichten toe te geven, indien hij de aalmoezen niet
wilde zien opdrogen. Niettegenstaande hij van het doode gewicht der wereldlijke macht
bevrijd was, was hij toch niet volkomen vrij, was hij afhankelijk van zijn clerus,
daar hij met te veel belangen van eerzucht rekening moest houden, om de trotsche,
zuiver geestelijke meester te zijn, die in staat was, om de wereld te redden. En Pierre
herinnerde zich de Grot van Lourdes in de tuinen, de banier van Lourdes, die hij zooeven
gezien had; hij wist, dat de paters van Lourdes jaarlijks een som van tweehonderdduizend
francs afzonderden van hun inkomsten, om die aan den Heiligen Vader te zenden. Was
dat niet de hoofdreden van hun almacht? Hij beefde en werd zich plotseling bewust,
dat hij, ondanks zijn aanwezigheid te Rome, ondanks den steun van kardinaal Bergerot,
verslagen en zijn boek veroordeeld zou worden.
</p>
<p>Toen hij eindelijk in het laatste gedrang der menigte op het plein voor de St. Pieter
kwam, hoorde hij Narcisse vragen:
</p>
<p>&#x201c;Gelooft u werkelijk, dat de giften vandaag dit bedrag overschreden hebben?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O meer dan drie millioen, daar ben ik ten stelligste van overtuigd,&#x201d; antwoordde monsignor
Nani.
</p>
<p>Met hun drieën bleven zij een oogenblik onder de rechtsche zuilengaanderij staan kijken
naar het in het zonlicht badende plein, waarop de drie duizend pelgrims zich als kleine
zwarte vlekjes verspreidden, een wriemelende menigte, een in opstand gekomen mierenhoop.
</p>
<p>Drie millioen! Het geld bleef in Pierre&#x2019;s ooren klinken. <span class="pagenum">[<a id="pb240" href="#pb240">240</a>]</span>Hij keek naar de gevels van het Vaticaan, die aan de andere zijde van het plein geheel
verguld in de zon lagen, alsof hij door de muren heen Leo XIII wilde volgen, terwijl
deze door de muren en de zalen naar zijn appartementen ging, waarvan hij de ramen
in de hoogte onderscheiden kon. In zijn gedachten zag hij hem beladen met de drie
millioenen, hoe hij ze met zich droeg in zijn magere, tegen zijn borst gedrukte armen,
hoe hij met zich droeg het zilver, het goud, het bankpapier, tot aan de juweelen,
die de vrouwen hem toegeworpen hadden, toe. Dan begon hij onbewust, hardop te spreken.
</p>
<p>&#x201c;En wat gaat hij met die millioenen doen? Waarheen gaat hij ermede?&#x201d;
</p>
<p>Narcisse en monsignor Nani konden bij het hooren van deze op die wijze geuite nieuwsgierigheid
hun vroolijkheid niet bedwingen. En de jonge man antwoordde:
</p>
<p>&#x201c;Maar die neemt Zijne Heiligheid mee naar zijn kamer of liever hij laat ze voor zich
uitdragen. Hebt u die twee personen uit zijn gevolg niet gezien, die alles opraapten,
al hun zakken en hun handen vol hadden?&#x2026; En nu heeft Zijne Heiligheid zich alleen
opgesloten, iedereen weggestuurd, alle knippen op de deur gedaan&#x200a;&#x2026; Als u achter die
deur kon kijken, zoudt u zien hoe hij met gelukkige aandacht zijn schatten telt en
hertelt, de goudstukken netjes opstapelt, het bankpapier in de couverten doet en dan
alles op geheime plaatsen, die hij alleen kent, wegbergt.<span class="corr" id="xd29e2275" title="Niet in bron">&#x201d;</span>
</p>
<p>Terwijl Narcisse sprak, had Pierre zijn blikken weer gericht naar de ramen van den
paus, alsof hij het tooneel gevolgd had. De jonge man vertelde verder, zeide, dat
er in de kamer tegen den rechtermuur een meubelstuk stond, waarin het geld bewaard
werd. Sommigen vertelden ook van diepe laden in een schrijfbureau; anderen weer beweerden,
dat het geld achter in het groote alkoof in met zware sloten voorziene koffers sliep.
Links van de naar het Archief leidende gang was er wel een groot vertrek, waarin de
hoofdkassier met een groote brandkast met drie afdeelingen huisde, maar daarin bevond
zich het geld van het erfgoed van den Heiligen Petrus, de administratieve inkomsten
uit Rome, terwijl het geld van de Pieterspenning, van de aalmoezen der geheele Christenheid,
in de handen van Leo XIII bleef, die alleen het bedrag daarvan wist en alleen met
die millioenen leefde, waarover hij de onbeperkte beschikking had en waarvan hij niemand
rekenschap behoefde af te leggen. <span class="pagenum">[<a id="pb241" href="#pb241">241</a>]</span>Hij verliet dan ook zijn kamer niet, wanneer de bedienden haar kwamen doen. Nauwlijks
liet hij zich overhalen even op den drempel te gaan staan, om het stof niet in te
ademen. Wanneer hij zich voor enkele uren verwijderde, om in de tuinen te gaan wandelen,
deed hij de deuren op het nachtslot en nam de sleutels mede, die hij nooit aan iemand
toevertrouwde.
</p>
<p>Narcisse hield op en wendde zich dan tot monsignor Nani.
</p>
<p>&#x201c;Dat zijn feiten, die geheel Rome kent, nietwaar monseigneur?&#x201d;
</p>
<p>De prelaat, die, zonder zijn goed- of afkeuring uit te spreken, glimlachend met zijn
hoofd schudde, was weer begonnen op het gelaat van Pierre den indruk, dien deze verhalen
op hem maakten, te volgen.
</p>
<p>&#x201c;Zeker, zeker, men zegt zooveel!&#x2026; Ik voor mij weet het niet, maar als u het zegt,
mijnheer Habert!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O!&#x201d; antwoordde deze; &#x201c;ik beschuldig Zijne Heiligheid niet zoo schraperig gierig te
zijn, als het gerucht wel wil. Er gaan heele verhalen van met goud gevulde koffers,
waarin hij uren lang zou zitten graaien&#x2014;van schatten, die in hoeken opgehoopt zijn
alleen voor het genot om ze te tellen en telkens weer te tellen&#x200a;&#x2026; Maar wel kan men,
geloof ik, met recht beweren, dat de Heilige Vader eenigszins van het geld houdt,
dat hij het, als hij alleen is, prettig vindt het aan te raken en het te ordenen;
een manie, welke bij een ouden man, die geen andere afleiding heeft, wel te verontschuldigen
is&#x200a;&#x2026; En ik haast mij eraan toe te voegen, dat hij van het geld nog meer houdt om de
sociale kracht, die erin ligt, om den grooten steun, dien het aan het pausdom van
morgen geven moet, als het overwinnen wil.&#x201d;
</p>
<p>Toen rees voor Pierre de hooge gestalte van den voorzichtigen en wijzen paus op, die
zich de moderne behoeften besefte, geneigd was de machten der eeuw te gebruiken, om
deze te veroveren, die zaken deed, ja zelfs in een financieele debacle den door Pius
IX nagelaten schat bijna verloren had, en nu de bres trachtte te stoppen en den schat
te herstellen, om hem grooter aan zijn opvolger na te laten. Spaarzaam, ja, maar spaarzaam
voor de behoeften der Kerk, waarvan hij besefte, dat zij groot waren, iederen dag
grooter werden, voor haar een levensquaestie waren, indien zij het atheïsme op het
gebied van scholen, inrichtingen en allerlei vereenigingen bestrijden wilde. Zonder
geld was zij niets meer dan een vazal, overgeleverd aan de genade der burgerlijke
machten van het koninkrijk Italië en andere Katholieke <span class="pagenum">[<a id="pb242" href="#pb242">242</a>]</span>naties. Daardoor kwam het, dat hij, ondanks zijn liefdadigheidszin, ondanks het feit,
dat hij rijkelijk nuttige werken steunde, welke den triomf van het Geloof konden verhaasten,
een afschuw had van nuttelooze uitgaven en voor zich zelf en voor anderen uiterst
spaarzaam was. Persoonlijke behoeften had hij niet. Van het begin van zijn pausschap
af had hij zijn klein particulier vermogen geheel gescheiden van den grooten rijkdom
van den Heiligen Stoel, had hij geweigerd iets daarvan af te nemen, om de zijnen te
helpen. Nooit had een paus zoo weinig aan het nepotisme toegegeven; zijn drie neven
en zijn twee nichten waren arm gebleven en verkeerden in groote financieele moeilijkheden.
Hij luisterde noch naar praatjes, noch naar klachten, noch naar beschuldigingen; hij
bleef doof en ontoegankelijk daarvoor, verdedigde energiek de millioenen van het pausdom
tegen de vele hardnekkige begeerige lusten, tegen zijn omgeving en tegen zijn familie.
Hij stelde er zijn trots in den toekomstigen pausen, het onoverwinlijke wapen, het
leven gevend geld, na te laten.
</p>
<p>&#x201c;Maar waarin bestaan,&#x201d; vroeg Pierre, &#x201c;eigenlijk de inkomsten en de uitgaven van den
Heiligen Stoel?&#x201d;
</p>
<p>Monsignor Nani haastte zich zijn ontwijkend gebaar te herhalen.
</p>
<p>&#x201c;O van die dingen weet ik absoluut niets&#x200a;&#x2026; Wend u tot mijnheer Habert, die zoo goed
op de hoogte is.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Lieve God,&#x201d; begon deze; &#x201c;ik weet wat iedereen in de ambassades weet en wat overal
verteld wordt&#x200a;&#x2026; Wat de inkomsten betreft, moet men wel een goed onderscheid maken&#x200a;&#x2026;
In de eerste plaats is er de door Pius IX nagelaten schat, een twintig millioen, die
op verschillende wijzen belegd zijn en ongeveer een millioen rente geven; maar veel
is, zooals ik reeds gezegd heb, in een krach verloren gegaan, doch, naar men beweert,
weer teruggekomen ook. Bij de vaste inkomsten van dat kapitaal komen dan nog een paar
honderdduizend francs, die door elkaar genomen de kanselarijrechten, de adellijke
titels en de duizenden kleine belastingen, die aan de congregaties betaald worden,
opleveren&#x200a;&#x2026; Maar daar het budget der uitgaven zeven millioen bedraagt, moet men er
jaarlijks zes millioen bij zien te krijgen, die de Pieterspenning ongetwijfeld verschaft
heeft, niet alle zes misschien, maar drie of vier, waarmede men gespeculeerd heeft
om ze te verdubbelen en de uitgaven te dekken&#x200a;&#x2026; Het zou te lang duren, u de geschiedenis
der speculaties van den Heiligen <span class="pagenum">[<a id="pb243" href="#pb243">243</a>]</span>Stoel in de laatste vijftien jaar te vertellen, de reusachtige winsten in den beginne,
dan de catastrophe, die bijna alles medegesleept heeft, het hardnekkig blijven volhouden,
waardoor de gaten ten slotte weer gestopt zijn. Ik zal het u later wel eens vertellen,
als u er nieuwsgierig naar bent.&#x201d;
</p>
<p>Pierre luisterde zeer belangstellend.
</p>
<p>&#x201c;Zes millioen!&#x201d; riep hij uit. &#x201c;Of ook vier! Wat brengt dan de Pieterspenning op?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ik heb u al gezegd, niemand heeft dat ooit precies geweten. Vroeger publiceerden
de couranten lijsten, de cijfers van de giften, kon men tenminste een raming maken.
Maar ongetwijfeld heeft men dat verkeerd gevonden, want er wordt geen enkel bericht
meer gepubliceerd, zoodat het te eenenmale onmogelijk is zich een voorstelling te
maken van wat de paus ontvangt. Hij alleen, ik zeg het u nogmaals, kent het totale
bedrag, bewaart het geld en beschikt erover als onbeperkt heerscher. Aangenomen mag
worden, dat in goede jaren de giften vier à vijf millioen opgebracht hebben. Frankrijk
droeg in den beginne de helft van die som af, maar tegenwoordig geeft het beslist
minder. Amerika geeft eveneens veel. Dan komen België en Oostenrijk, Engeland en Duitschland.
Wat Spanje en Italië betreft&#x200a;&#x2026; O, Italië&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Glimlachend keek hij monsignor Nani aan, die, als was hij verrukt interessante dingen
te hooren, waarvan hij niets wist, met zijn hoofd schudde.
</p>
<p>&#x201c;Ga voort, mijn waarde zoon!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O, Italië slaat geen schitterend figuur. Als de paus alleen moest leven van de Italiaansche
giften, dan zou er gauw hongersnood heerschen op het Vaticaan. Men kan zelfs zeggen,
dat de Romeinsche adel, verre van hem te helpen, hem veel gekost heeft, want een der
voornaamste oorzaken van zijn verliezen is het geld geweest, dat door hem aan prinsen
geleend is, die speculeeren wilden&#x200a;&#x2026; Eigenlijk zijn Frankrijk en Engeland de eenige
landen, waar rijke particulieren en de hooge adel den paus, gevangene en martelaar,
koninklijke geschenken gegeven hebben. Men noemt den naam van een Engelschen hertog,
die jaarlijks, om een gelofte, die hij gedaan had, ten einde van den hemel de genezing
van een ongelukkigen idioten zoon te verkrijgen, te vervullen, een groote gift bracht&#x200a;&#x2026;
En nu spreek ik nog niet van den buitengewonen oogst tijdens het priester- en bisschopsjubileum,
van de veertig millioen, die toen aan de voeten van Zijne Heiligheid neervielen.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb244" href="#pb244">244</a>]</span></p>
<p>&#x201c;En de uitgaven?&#x201d; vroeg Pierre.
</p>
<p>&#x201c;Dat heb ik u al gezegd, die bedragen ongeveer zeven millioen. Men kan twee millioen
rekenen voor de pensioenen, welke aan de voormalige dienaren der pauselijke regeering
betaald worden, die niet in Italiaanschen dienst wilden overgaan. Het spreekt vanzelf,
dat dit bedrag jaarlijks vermindert door uitsterven&#x200a;&#x2026; Laten we verder een millioen
nemen voor de Italiaansche diocesen, een millioen voor de secretarie en de nuntii
en een millioen voor het Vaticaan. Met dat laatste bedoel ik de uitgaven voor het
pauselijke Hof, de militaire garde, de musea, het onderhoud van het paleis en van
de Basilica&#x200a;&#x2026; Dan hebben we dus vijf millioen. Stel de overblijvende twee op rekening
van ondersteuning van goede werken, voor de Propaganda en vooral voor de scholen,
die Leo XIII met zijn breed praktisch inzicht altijd zeer ruim subsidieert in de zeer
juiste gedachte, dat de strijd en de triomf van het geloof voornamelijk bij de kinderen
ligt, die de mannen van morgen zijn en hun moeder, de Kerk, zullen verdedigen, indien
men hun afschuw voor de verfoeilijke leerstellingen der eeuw heeft weten in te boezemen.&#x201d;
</p>
<p>Er volgde een zwijgen. De drie mannen bleven onder de majestueuse zuilengang staan,
waarin zij langzaam op en neer gewandeld hadden. Langzamerhand was het groote plein
leeg geloopen, stonden nog slechts de obelisk en de twee fonteinen op het verlaten,
in de zon brandende, symmetrische vierkant, terwijl tegen de kroonlijst van de zuilengaanderij
aan de overzijde de standbeelden zich in edele, roerlooze rust afteekenden.
</p>
<p>Een oogenblik meende Pierre, die zijn blikken nog steeds op de ramen van den paus
gericht hield, nogmaals hem in dien stroom van goud te zien, waarvan men hem vertelde&#x2014;meende
hij te zien, hoe zijn witte en reine persoonlijkheid, zijn arm, mager, doorzichtig
lichaam van was in die millioenen baadde, die hij verstopte, die hij telde, die hij
alleen uitgaf tot Gods eere.
</p>
<p>&#x201c;Dus,&#x201d; prevelde hij, &#x201c;heeft hij geen zorgen, verkeert hij niet in geldverlegenheid?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;In geldverlegenheid, in geldverlegenheid?&#x201d; riep monsignor Nani uit, dien dat woord
zoo buiten zichzelf bracht, dat hij zijn diplomatieke achterhoudendheid varen liet.
&#x201c;Maar, mijn waarde zoon!&#x2026; Iedere maand, dat de rentmeester, kardinaal Mocenni, naar
Zijne Heiligheid gaat, geeft de Heilige Vader hem de som, die hij vraagt, en hij zou
ze <span class="pagenum">[<a id="pb245" href="#pb245">245</a>]</span>hem geven, ook al was zij nog zoo groot. Natuurlijk is hij zoo verstandig geweest
een flinke reserve te maken; de schatkist van den Heiligen Petrus is rijker dan ooit&#x200a;&#x2026;
In geldverlegenheid! In geldverlegenheid! Lieve God! Maar weet u wel, dat, als morgen
onverhoopt de paus een direct beroep moest doen op de liefde van zijn kinderen, de
Katholieken der geheele wereld, een milliard voor zijn voeten neervallen zou juist
zooals het goud en de juweelen, die daareven op de treden van den troon regenden?&#x201d;
</p>
<p>Doch zich dan weer kalmeerend en zijn vriendelijken glimlach terugkrijgend:
</p>
<p>&#x201c;Dat heb ik tenminste meermalen hooren zeggen, want ik persoonlijk weet niets, absoluut
niets. Het is maar heel gelukkig, dat mijnheer Habert juist hier was, om u in te lichten&#x200a;&#x2026;
En ik dacht nog al, mijnheer Habert, dat u geheel en al in de kunst opging en u verre
hieldt van al die vragen van aardsch belang! Waarachtig, u bent in die dingen even
goed thuis als een bankier of een notaris&#x200a;&#x2026; U weet letterlijk alles, ja zeker, alles!
Het is wonderlijk!&#x201d;
</p>
<p>Narcisse voelde blijkbaar de fijne ironie, want inderdaad stak in hem onder den nagemaakten
Florentijn, onder den engelachtigen jongen met zijn lange, gelokte haren, zijn lichtblauwe
oogen, die voor de Botticelli&#x2019;s wegzwijmelden, een praktische, in zaken zeer ervaren
man, die zijn fortuin bewonderenswaardig, ja zelfs eenigszins gierig, beheerde. Hij
sloot half zijn oogen, die een kwijnende uitdrukking aannamen.
</p>
<p>&#x201c;Ach,&#x201d; prevelde hij, &#x201c;dat alles zijn maar droomerijen; mijn ziel is elders.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Enfin, ik ben blij,&#x201d; wendde monsignor zich tot Pierre, &#x201c;heel blij, dat u van zoo&#x2019;n
mooi schouwspel getuige hebt kunnen zijn. Nog een paar dergelijke gelegenheden, en
u zult zien en zelf begrijpen wat zeker heel wat beter is dan alle redeneeringen van
de wereld&#x200a;&#x2026; Tot morgen, en verzuim vooral de groote plechtigheid in de St. Pieter
niet. Het zal prachtig zijn en u stof tot nadenken geven, daar ben ik zeker van&#x200a;&#x2026;
Doch nu moet ik u verlaten. Het verheugt mij inderdaad u in zoo&#x2019;n goede stemming te
zien.&#x201d;
</p>
<p>Zijn onderzoekende oogen schenen met een laatsten blik de moeheid en de onzekerheid,
die zich op Pierre&#x2019;s bleek gelaat afteekenden, met vreugde op te merken. Toen hij
weg was en ook Narcisse met een zachten handdruk afscheid genomen had, voelde de jonge
priester een toornige woede <span class="pagenum">[<a id="pb246" href="#pb246">246</a>]</span>in zich opkomen. De goede stemming, waarin hij was! Wat voor een goede stemming? Hoopte
die Nani hem moe te maken, hem tot wanhoop te brengen, door hem telkens nieuwe hinderpalen
in den weg te leggen, en hem ten slotte geheel te overwinnen? Voor de tweede maal
kreeg hij het plotselinge gevoel, dat om hem heen allerlei heimelijke pogingen gedaan
werden, om hem te omsingelen en te breken. Een opwellende trots deed hem minachtend
op dat alles neerzien, vast als hij aan zijn weerstandskracht geloofde. Opnieuw legde
hij voor zichzelf de plechtige gelofte af, om nooit toe te geven, nooit zijn boek
terug te nemen, wat er ook gebeuren mocht. Wanneer men bij zijn besluit volhardt,
is men onoverwinlijk, baatten noch ontmoedigingen noch verbittering!
</p>
<p>Maar voor hij het plein overstak, richtte hij zijn blikken nog eenmaal naar de ramen
van het Vaticaan, en alles was voor hem hierin samengevat: er bleef niets over dan
dat geld, welks zwaar noodzakelijk gewicht de laatste band was, die den paus, thans
bevrijd van de neerdrukkende zorgen van wereldlijke macht, nog aan de aarde bond;
dit geld, dat hem verplichtingen gaf, dat vooral door de wijze, waarop het gegeven
werd, slecht geworden was. Doch dan kwam, ondanks alles, weer een blijde stemming
in hem op, toen hij bedacht, dat, wanneer daar alleen een begripsquaestie in lag,
zijn droom van een zuiver geestelijken paus, die de wet der liefde, het geestelijke
hoofd der wereld was, niet ernstig bedreigd werd. Hij wilde nog slechts hopen in de
gelukkige ontroering over het buitengewone schouwspel, dat hij gezien had, dezen zwakken
grijsaard, die straalde als het symbool van de menschelijke bevrijding, gehoorzaamd
en aangebeden werd door de menigte, die alleen de moreele almacht in handen had, om
eindelijk op aarde liefde en vrede te doen heerschen.
</p>
<p class="tb"></p><p>
</p>
<p>Gelukkig had Pierre voor de plechtigheid van den volgenden dag een rose kaart, die
hem een plaats op de gereserveerde tribune gaf; want het gedrang bij de deuren der
basilica was ontzettend van af zes uur &#x2019;s ochtends, het uur, waarop men zoo verstandig
geweest was de hekken te openen, ofschoon de mis, die de paus persoonlijk lezen zou,
eerst om tien uur beginnen moest. Het getal der drie duizend geloovigen, waaruit de
internationale bedevaart van de <span class="pagenum">[<a id="pb247" href="#pb247">247</a>]</span>Pieterspenning bestond, werd door de uit alle hoeken van Italië naar Rome gestroomde
touristen, die een van die in den laatsten tijd zoo weinig voorkomende pontificale
plechtigheid gaarne wilden zien, vertienvoudigd, ongerekend nog de getrouwen van den
Heiligen Stoel, die Rome-zelf en de overige groote steden van Italië telden en die
zich haastten om hun trouw te manifesteeren, zoodra de gelegenheid zich daartoe aanbood.
Naar het aantal afgegeven kaarten rekende men op een veertig duizend aanwezigen. Toen
Pierre om negen uur het plein overging, om zich door de Via Santa Maria naar de Porta
Canonica te begeven, waar de rose kaarten ingenomen werden, zag hij onder de zuilengaanderij
nog de eindelooze queue, die zich langzaam voortbewoog, terwijl heeren in gekleede
jas in de brandende zon op en neer vlogen, om met behulp van een detachement pauselijke
gendarmen de orde te handhaven. Meermalen ontstonden er in de dichte menigte twisten,
werden zelfs te midden van onwillekeurig gedrang vuistslagen gewisseld. Er heerschte
een verstikkende hitte, twee vrouwen werden, half platgedrukt, weggedragen.
</p>
<p>Toen Pierre de basilica binnenkwam, werd hij zelf onaangenaam getroffen. Het reusachtige
schip was geheel bekleed. Overtrekken van oud rood damast met goudgalon waren om de
vijf-en-twintig meter hooge zuilen en pilasters aangebracht, terwijl de omgang der
zijbeuken met dezelfde stof gedrapeerd was. Het bedekken van dit prachtige marmer,
van deze geheele schitterende decoratie onder deze oude, verbleekte zijde bewees waarlijk
een buitengewonen smaak en maakte den indruk van een gekunstelden, armzaligen praal.
Maar zijn verbazing werd nog grooter, toen hij zag, dat ook het bronzen beeld van
den Heiligen Petrus als een levende paus met prachtige, pauselijke gewaden bekleed
en de tiara op zijn metalen hoofd geplaatst was. Nooit had hij gedacht, dat men beelden
kon aankleeden, om ze te eeren of een feest voor de oogen te doen zijn; het resultaat
scheen hem dan ook zeer mager. De Heilige Vader zou de mis aan het pauselijk altaar
der Confessie, het hoofdaltaar onder den dom, lezen. Bij den ingang van den linkerzijbeuk
stond op een estrade de troon, waarop hij na de mis plaats zou nemen. Aan de beide
kanten van het middenschip had men tribunes opgericht voor de zangers der Sixtijnsche
kapel, het corps diplomatique, de Malthezer ridders, den Romeinschen adel en verdere
genoodigden. In het midden voor het altaar stonden slechts <span class="pagenum">[<a id="pb248" href="#pb248">248</a>]</span>drie rijen roodbekleede banken, de eerste voor de kardinalen, de twee andere voor
de bisschoppen en de prelaten van het pauselijk Hof. De overige aanwezigen moesten
blijven staan.
</p>
<p>O, deze reusachtige menigte als op een monsterconcert, die dertig-, <span class="corr" id="xd29e2340" title="Bron: veertig duizend">veertigduizend</span> van overal saamgestroomde geloovigen, die zich, opgezweept door nieuwsgierigheid,
hartstocht en geloof, heen en weer bewogen, elkaar verdrongen, op hun teenen gingen
staan om te midden van het luide gebruis van den menschelijken vloed te zien. Alles
ging met God vertrouwelijk en vroolijk om, als bevond men zich in een goddelijken
schouwburg, waar het veroorloofd was luid te spreken en zich in het schouwspel van
vromen praal te vermeien. Pierre werd er in den beginne onaangenaam door verrast,
hij, die slechts het zwijgende nederknielen in de donkere kathedralen kende, die niet
gewend was aan dezen godsdienst van licht, welks schittering een religieuse plechtigheid
in een openluchtfeest veranderde. In de tribune, waar hij zijn plaats gevonden had,
was hij omringd door heeren in gekleede jas en dames in het zwart, die hun tooneelkijkers
gebruikten, alsof zij in de Opéra waren. Er waren vooral veel vreemde dames, Duitsche,
Engelsche, Amerikaansche, lieftallig als onbezonnen en luidruchtige vogeltjes. Links
van zich zag hij in de tribune van den Romeinschen adel Benedetta en haar tante, donna
Serafina; daar staken de groote kanten sluiers scherp af tegen den voorgeschreven
eenvoud der toiletten en wedijverden in elegance en rijkdom. Aan zijn rechterhand
stond de tribune der Malthezer ridders, waar de grootmeester der orde te midden van
een groep commandeurs zat, terwijl hij in de tribune tegenover zich, die van het corps
diplomatique, de gezanten van alle Katholieke naties in groot gala-costuum zag. Maar
steeds keerde zijn blik weer terug naar de groote, onbestemde menigte, waarin de drie
duizend pelgrims als verdronken tusschen de duizenden andere geloovigen.
</p>
<p>En toch was de basilica, die makkelijk tachtig duizend menschen bevatten kon, nauwlijks
half gevuld door deze menigte, die zich vrijelijk door de zijschepen bewegen en ophoopen
kon tusschen de zuilen, vanwaar het schouwspel het makkelijkst te volgen zou zijn.
Men zag menschen, die gebaren maakten, en uit het voortdurend geroezemoes der gesprekken
steeg hier en daar geroep op. Door de hooge vensters vielen breede zonnestralen, kleurden
de rooddamasten <span class="pagenum">[<a id="pb249" href="#pb249">249</a>]</span>overtrekken bloedrood en belichtten de opgewonden, van ongeduld koortsachtige gezichten
als met den weerschijn van een brand. De kaarsen, de zeven-en-tachtig lampen der Confessie
verbleekten in dit verblindend licht tot kleine nachtpitjes. Het was niets meer dan
de wereldlijke pracht van den keizerlijken God der Romeinsche praal.
</p>
<p>Plotseling ontstond er een valsch alarm. Kreten stegen op en plantten zich door de
menigte voort: &#x201c;<i lang="it">Eccolo, eccolo!</i>&#x201d;<a class="noteref" id="xd29e2352src" href="#xd29e2352">1</a> Nu ontstond er een gedrang; stroomen en tegenstroomen sleepten den menschelijken
vloed als in een draaikolk mede; allen rekten hun halzen uit, maakten zich grooter,
stormden weg als razenden, om Zijne Heiligheid en den stoet te zien. Doch het was
nog slechts een afdeeling van de edelgarden, die zich rechts en links van het altaar
gingen opstellen. Toch bewonderde men hen, men bracht hun een ovatie, een vleiend
gemompel volgde hen om hun mooie houding, hun overdreven militaire stramheid. Een
Amerikaansche beweerde, dat het prachtkerels waren. Een Romeinsche gaf aan een vriendin,
een Engelsche, bijzonderheden over dit elitecorps en vertelde, dat vroeger de jongelui
der aristocratie er een eer in stelden om er deel van uit te maken, om de mooie uniformen,
waarmede zij bij de dames konden geuren; nu echter werd de aanwerving moeilijker,
zoodat men zich tevreden stellen moest met knappe jongelui uit den twijfelachtigen
en geruïneerden adel, die nog blij waren met de karige soldij, die hen in staat stelde
te leven. Gedurende een kwartier werden die particuliere gesprekken nog voortgezet
en vulden de hooge schepen met het geroezemoes van een ongeduldige zaal, die zich
den tijd bekort met het opnemen van het publiek en elkaar, in afwachting van het schouwspel,
nieuwtjes vertelt.
</p>
<p>Eindelijk trok de stoet voorbij. Dat was de groote, lang verwachte bijzonderheid,
de praal, waarnaar men zoo vurig verlangd had, om hem in het voorbijgaan toe te juichen.
Evenals wanneer in den schouwburg de geliefde acteur in de groote rol van een jeune-premier,
die de harten verovert, op het tooneel komt, zoo barstte ook hier een geestdriftige
bijval los, die omhoog steeg en voortdreunde onder de gewelven. Ook verder had men,
alweer evenals in een schouwburg, dit verschijnen handig en knap geregeld, opdat het
te midden van het prachtige decor niets van zijn uitwerking <span class="pagenum">[<a id="pb250" href="#pb250">250</a>]</span>missen zou. De stoet had zich in de coulissen, in de Cappella della Pieta, de eerste
kapel rechts bij het binnenkomen, gevormd; om die te bereiken, had de paus, die door
de Cappella del Sagramento uit zijn dichtbij gelegen vertrekken gekomen was, achter
de draperieën van het zijschip moeten gaan, die aldus als een soort achtergrond dienst
deden. Daar wachtten hem de kardinalen, de aartsbisschoppen, de tot de hofhouding
behoorende prelaten, reeds volgens de <span class="corr" id="xd29e2359" title="Bron: hierarchie">hiërarchie</span> in klassen en groepen gerangschikt en gereed, om zich in beweging te zetten. Als
op het signaal van een balletmeester trad de stoet binnen, ging naar het hoofdschip
en doorliep dat triomphantelijk van de hoofddeur tot het altaar der Confessie, tusschen
de dubbele rij geloovigen, wier toejuichingen bij het zien van zooveel pracht verdubbelden,
naarmate het delireeren van hun geestdrift steeg.
</p>
<p>Het was de feeststoet als van ouds, het kruis en het zwaard, de Zwitsersche garde
in groot tenue, de lakeien in een scharlaken cimarra<a class="noteref" id="xd29e2364src" href="#xd29e2364">2</a>, de <span class="corr" id="xd29e2367" title="Bron: eere-kamerheeren">eerekamerheeren</span> in Henri II-dracht, de kanunniken in kanten koorhemden, de leiders der godsdienstige
congregatie, de apostolische protonotarii, de aartsbisschoppen en bisschoppen, het
geheele pauselijk hof in violette zijde, de kardinaals in purper en met de cappa magna,
op groote afstanden plechtig twee aan twee loopend. Vervolgens kwamen, om Zijne Heiligheid
geschaard, de officieren van het militaire Huis, de prelaten van de geheime antichambre,
de majordomus, de kamerheer en alle hoogwaardigheidsbekleders van het Vaticaan, benevens
de bij den troon assisteerende Romeinsche vorst, de <span class="corr" id="xd29e2370" title="Bron: traditionneele">traditioneele</span> en symbolische verdediger der Kerk. Op de seda gestatoria, die de flabelli met hun
hooge veeren waaiers beschermden en dragers in roode met zijde geborduurde tunica&#x2019;s
droegen, zat Zijne Heiligheid, gekleed in de heilige gewaden, die hij in de Cappella
del Sagramento aangetrokken had, den amictus<a class="noteref" id="xd29e2373src" href="#xd29e2373">3</a>, het miskleed, de stola, de witte, rijk met goud geborduurde kazuifel en mijter,
twee buitengewoon prachtige geschenken uit Frankrijk. Bij zijn nadering gingen alle
handen de hoogte in en klapten nog luider in de golven van de felle zon, die door
de ramen vielen.
</p>
<p>Pierre kreeg toen een geheel nieuwen indruk van Leo XIII. Het was niet meer de vertrouwelijke,
moede en nieuwsgierige <span class="pagenum">[<a id="pb251" href="#pb251">251</a>]</span>grijsaard, die aan den arm van een praatzieken prelaat in den mooisten tuin der wereld
wandelde. Het was zelfs niet meer de Heilige Vader in den rooden mantel en met de
pauselijke muts, die vaderlijk een bedevaart ontving, welke hem een vermogen bracht.
Het was de souvereine Pontifex, de almachtige Meester, de God, dien de Christenheid
vereerde. Als in een reliquieënkastje zat hij daar. Zijn mager, wasachtig lichaam
scheen in het witte, zwaar met goud geborduurde gewaad geheel stijf geworden te zijn;
hij bewaarde een hiëratische en trotsche onbeweeglijkheid als een afgodsbeeld, dat
in den loop der eeuwen door den rook der offeranden uitgedroogd en bruin geworden
is. De oogen alleen leefden in de doode strakheid van het gezicht&#x2014;oogen als een paar
zwarte, fonkelende diamanten, die in de verte, ver van de aarde, in het oneindige
staarden. Hij had geen blik voor de menigte, sloeg zijn oogen noch naar links noch
naar rechts, als was hij in den hemel en wist hij niet, wat er aan zijn voeten gebeurde.
En dat afgodsbeeld, dat ondanks het schitteren der oogen als gebalsemd, doof en blind
scheen, dat door deze razende menigte gedragen werd, die het niet scheen te zien of
te hooren, nam een angstaanjagende majesteit, een vrees inboezemende grootheid, de
starheid van het dogma, de onbeweeglijkheid der traditie aan. Men had het opgegraven
met al zijn windselen, die het nog samen en staande hielden. Toch meende Pierre op
te merken, dat de paus lijdend en moe was, zeker had hij een van die koortsaanvallen,
waarover monsignor Nani hem den vorigen dag gesproken had, toen hij den moed, de groote
ziel van dezen vier-en-tachtigjarigen grijsaard verheerlijkte, dien slechts de wil
om te leven in de hoogheid van zijn zending leven deed.
</p>
<p>De plechtigheid begon. Nadat Zijne Heiligheid voor het altaar der Confessie uit de
seda gestatoria gestapt was, celebreerde hij, bijgestaan door vier prelaten en den
propraefect der <span class="corr" id="xd29e2382" title="Bron: ceremonieën">ceremoniën</span>, een stille mis. Bij het <i>Lavabo</i><a class="noteref" id="xd29e2386src" href="#xd29e2386">4</a> sprenkelden de majordomus en de kamerheer, begeleid door twee kardinalen, het water
over de verheven handen van den officiant, terwijl even voor de elevatie<a class="noteref" id="xd29e2389src" href="#xd29e2389">5</a> alle prelaten van het pauselijk Hof met een brandende kaars in de hand <span class="pagenum">[<a id="pb252" href="#pb252">252</a>]</span>voor het altaar gingen knielen. Het was een plechtig oogenblik, de veertig duizend
daar verzamelde getrouwen huiverden en voelden den vreeselijken en toch heerlijken
wind uit het onzienlijke over zich strijken, toen gedurende de elevatie zilveren klaroenen
het beroemde engelenkoor aanhieven, waarbij steeds weer vrouwen in onmacht vielen.
Bijna onmiddellijk daarop klonk uit den dom, uit de bovengalerij, waar honderdtwintig
koorzangers verborgen waren, een aetherisch-fijne zang: het was een wonder, een verrukking,
alsof de engelen zelf geantwoord hadden op de klaroenen.
</p>
<p>De stemmen daalden en vlogen licht als hemelsche harptonen onder het gewelf; dan verdwenen
zij in een zacht accoord, stegen zij op naar den hemel met een zacht vleugelgeklap,
dat langzaam wegstierf. Na de mis hief Zijne Heiligheid zelf, nog steeds op het altaar
staande, het <i>Te Deum</i> aan, dat de jongeren der Sixtijnsche kapel en de koren herhaalden, beurtelings een
vers zingend. Maar weldra vielen alle aanwezigen in, de veertig duizend stemmen verhieven
zich in juichenden lofzang, verbreidden zich met een onvergelijkelijke volheid in
het onmetelijke schip. Thans was het schouwspel buitengewoon prachtig: het door den
met bloemen versierden, vergulden baldakijn van Bernini omgeven altaar, omringd door
het pauselijke Hof, waartusschen de brandende kaarsen als sterren flikkerden; in het
midden de paus, schitterend als een zon in zijn gouden kazuifel, daarvoor de banken
der kardinalen in purper, der aartsbisschoppen en bisschoppen in violette zijde, de
tribunes, waarop de galakostuums, de ridderkruisen van het corps diplomatique, de
uniformen schitterden; die van overal samenstroomende menigte, die zee van hoofden,
welke van uit de verste diepten der basilica opdeinde.
</p>
<p>En ook de reusachtige afmetingen van dit alles maakten indruk, de zijschepen, waar
een geheele parochie zich verzamelen kon, de dwarsbeuken, groot als kerken in een
volkrijke stad, een tempel, dien duizenden en duizenden geloovigen nauwlijks vulden.
Zelfs de lofzang van dit volk werd iets geweldigs en steeg als een stormvlaag op tusschen
de groote graftomben, de bovenmenschelijke standbeelden, langs de reusachtige zuilen
tot den onmetelijken steenen hemel van het gewelf, tot het firmament van den koepel,
waar het oneindige zich in den goudglans der mozaïeken opende.
</p>
<p>Na het Te Deum, terwijl Leo XIII in plaats van den mijter de tiara opzette, den kazuifel
voor den pauselijken koormantel <span class="pagenum">[<a id="pb253" href="#pb253">253</a>]</span>verwisselde en zijn troon op de bij den ingang van de linkerdwarsbeuk geplaatste estrade
besteeg, ontstond er een langdurig lawaai. Van af dezen troon overzag en beheerschte
hij de geheele menigte, die door een huivering doorsidderd werd, als streek een ademtocht
uit het onzienlijke over haar heen, toen hij na de gebeden van het rituaal opstond.
Hij scheen grooter geworden onder de drievoudige-symbolische kroon, in zijn met goud
omzoomden mantel. Te midden van een plotselinge, diepe stilte, die alleen verstoord
werd door het kloppen der harten, hief hij met een zeer edel gebaar zijn arm op en
gaf langzaam den pauselijken zegen met een luide en vaste stem, die de stem van God
zelf scheen te zijn, zóó verrassend klonk zij van deze waslippen, uit dit bloed- en
levenlooze lichaam. De uitwerking was verpletterend; en toen de stoet zich opnieuw
vormde, om denzelfden weg terug te gaan als hij gekomen was, barstten de toejuichingen
opnieuw los. De razernij van den geestdrift had zulk een paroxysme bereikt, dat het
klappen in de handen niet meer voldoende was, doch zich toejuichingen en kreten daaronder
mengden, die zich langzamerhand over de geheele menigte verbreidden. Het begon in
een vurig-geestdriftigen groep bij het standbeeld van den Heiligen Petrus: &#x201c;<i lang="it">Evviva il papa re! Evviva il papa re!</i>&#x201d;<a class="noteref" id="xd29e2407src" href="#xd29e2407">6</a> Dan volgde het den geheelen stoet als een lekkende vlam, die allengs de harten in
brand stak en eindelijk uit duizenden monden knetterde als een donderend protest tegen
de overweldiging der Kerkelijke Staten. Het geheele geloof, de geheele liefde der
geloovigen werd door het koninklijke schouwspel van een zoo mooie ceremonie overprikkeld
en <span class="corr" id="xd29e2410" title="Bron: keerden">keerde</span> terug tot den droom, tot het hartstochtelijk verlangen naar een paus, die koning
en pontifex was, meester der lichamen, zoowel als der zielen, onbeperkt heerscher
van de wereld. Daarin lag de eenige waarheid, het eenige geluk, het eenige heil. Alles
moest hem gegeven worden, de menschheid en de wereld! <i>Evviva il papa re! Evviva il papa re!</i>
</p>
<p>O, deze kreet, deze krijgskreet, die zooveel fouten had doen begaan en zooveel bloed
had doen stroomen, die kreet van overgave en verblinding, die, als hij werkelijkheid
geworden was, de tijden van lijden teruggebracht zou hebben! Hij wekte verzet in Pierre,
deed hem besluiten vlug de tribune te verlaten, om aan de besmetting van die afgoderij
te ontkomen. <span class="pagenum">[<a id="pb254" href="#pb254">254</a>]</span>Terwijl de stoet nog door de kerk trok, trachtte hij zich een weg te banen door den
linkerzijbeuk in het gedrang en lawaai der menigte; daar hij er echter aan wanhoopte
op die wijze de straat te bereiken en het woeste dringen bij den uitgang vermijden
wilde, kwam hij op de gedachte van een openstaande zijdeur gebruik te maken en vluchtte
hij in de vestibule, vanwaar een trap naar den dom leidde. Een sacristijn, die bij
de trap stond en in verrukking was over de schitterende manifestatie, keek hem een
oogenblik aan en wist niet of hij hem tegenhouden moest of niet, maar het zien van
de soutane en de opwinding, waarin hij verkeerde, deed hem besluiten hem maar door
te laten. Met een gebaar liet hij Pierre passeeren, die vlug de trap opliep, om steeds
hooger, steeds hooger te vluchten, naar den vrede en naar de stilte.
</p>
<p>En plotseling werd het geheel stil; de muren verstikten dien kreet, die nu nog slechts
in hem scheen te beven. Het was een makkelijke en lichte trap met breede treden, die
in een soort toren uitliepen. Toen hij op het dak der schepen kwam, voelde hij het
als een verlichting weer de heldere zon, de zuivere, frissche lucht, die daar als
in het vrije veld woei, terug te vinden. Verwonderd dwaalden zijn blikken over deze
reusachtige ontplooiing van lood, zink en steen, een geheele luchtstad, die hier onder
den blauwen hemel een eigen leven leidde. Hij zag er dommen, klokketorens, terrassen,
ja zelfs huizen en tuinen, de met bloemen opgevroolijkte huizen van enkele werklieden,
die in verband met de voortdurende herstellingswerken op de basilica wonen. Een kleine
bevolking leeft, werkt, eet en slaapt daar, heeft daar lief.
</p>
<p>Hij liep naar de borstwering, om de reusachtige standbeelden van den Heiland en van
de Apostelen boven op den gevel van nabij te kunnen zien&#x2014;gigantische beelden van zes
meter hoog, die steeds hersteld moeten worden en waarvan de door de buitenlucht half
verweerde armen, beenen en hoofden slechts samengehouden worden door cement, stangen
en klampen. Toen hij zich vooroverboog, om een blik te werpen op de roodachtige opeenhooping
der daken van het Vaticaan, kwam het hem voor, alsof de kreet, waarvoor hij vluchtte,
van het plein naar hem oprees. Vlug klom hij verder naar boven tot den koepel. Tusschen
de twee wanden van den dubbelen koepel, den binnensten en den buitensten, liep eerst
een trap; dan kwamen nauwe, <span class="pagenum">[<a id="pb255" href="#pb255">255</a>]</span>schuinsche gangen, hellende vlakken met enkele treden. Eenmaal deed hij uit nieuwsgierigheid
een deur open, waardoor hij weer in de basilica terugkwam, doch nu een zestig meter
boven den beganen grond, in een smalle galerij, die om den dom liep, juist boven de
fries, waarop men in zeven voet hooge letters las: &#x201c;<i lang="la">Tu es Petrus et super hanc petram&#x200a;&#x2026;</i>&#x201d;<a class="noteref" id="xd29e2427src" href="#xd29e2427">7</a>
</p>
<p>En toen hij op zijn elleboog leunde, om naar het vreeselijke gat onder zich met het
diepe uitzicht op de dwarsbeuken en de zijschepen te kijken, sloeg hem weer die kreet
in zijn gelaat, de razende kreet der daar beneden wriemelende en wemelende menigte.
Iets hooger opende hij opnieuw een deur, en thans vond hij een tweede galerij, ditmaal
boven de ramen, bij het begin der schitterende mozaïeken; van daar uit scheen de menigte
hem kleiner, verder verwijderd, als verloren in den duizelingwekkenden afgrond, waarin
de reusachtige beelden, het altaar der Confessie en de triomphantelijke baldakijn
van Bernini niet meer dan stukjes speelgoed geleken; en toch steeg de kreet op, dezelfde
krijgs- en aanbiddingskreet en striemde zijn gezicht met de woede van een orkaan,
die in zijn voortstormende vaart nog heftiger wordt. Hij moest nog hooger stijgen,
tot aan de buitenste galerij van de traplantaarn om hem niet meer te hooren.
</p>
<p>Welk een heerlijke verlichting was in den beginne dat bad van licht en zon voor hem!
Boven zich had hij niets meer dan den verguld-bronzen kogel, waarin, zooals pralende
opschriften in de gangen verkondigen, keizers en koningen opgestegen zijn&#x2014;de holle
kogel, waarin de stem als de donder echoot, waarin ieder geluid van de ruimte weerkaatst.
Hij was aan den kant der apsis naar buiten gegaan en zag nu eerst de pauselijke tuinen,
welker boomgroepen hem van uit deze hoogten laag bij den grond staande struiken toeschenen;
hij dacht aan zijn wandeling van enkele dagen geleden, aan het groote grasperk, dat
aan een Smyrnaasch verkleurd tapijt denken deed, aan het donkergroene, als een stilstaande
poel ondoorzichtige kreupelhout, aan de met zorg onderhouden moestuin en wijngaard.
De fonteinen, de toren van de Sterrenwacht, het Casino, waarin de paus de warme zomerdagen
doorbracht, vormden slechts kleine, witte plekken <span class="pagenum">[<a id="pb256" href="#pb256">256</a>]</span>te midden van deze onregelmatige, door den muur van Leo IV ingesloten terreinen.
</p>
<p>Dan ging hij door een nauwe gang om de traplantaarn heen en bevond hij zich plotseling
tegenover Rome, dat zijn geheele ontzaglijke grootte voor hem ontrolde: in het Westen
de verre zee, in het Oosten en Zuiden de onafgebroken bergketenen, de Campagna romana,
die als een eentonige, groenachtige woestijn den geheelen horizont beheerschte, en
aan zijn voeten de Stad, de Eeuwige stad. Nooit had hij een zoo majestueusen indruk
van uitgestrektheid gekregen. Daar lag Rome in vogelvlucht voor hem, duidelijk als
een geographisch reliefplan. Een dergelijk verleden, een dergelijke geschiedenis,
zooveel grootschheid&#x2014;en dan dit door de verte zoo verkleinde Rome, lilliputterachtige
en als speelgoed zoo aardige huisjes, nauwlijks een schimmelvlek op de wijde aarde.
Vooral voelde hij zich echter gelukkig, dat hij nu met één oogopslag de indeeling
der stad zag, daar beneden de oude stad met het Capitool, het Forum, den Palatinus,
de pauselijke stad in den Borgo, en de St. Pieter en het Vaticaan, die op de moderne
stad keken, het Italiaansche Quirinaal boven de Middeleeuwsche stad, samengedrongen
in den rechterhoek, dien de Tiber vormde. Een ding viel hem in het bijzonder op, n.l.
de krijtachtige gordel, dien de nieuwe wijken om den centralen kern van de oude, roodachtige,
door de zon verbrande stadsdeelen vormde, een waar symbool van een poging tot verjonging:
in het oude hart gaan de herstellingen slechts langzaam, terwijl de uitwendige deelen
zich als door een wonder hernieuwden.
</p>
<p>Maar in de heete middagzon kwam Rome Pierre niet zoo licht en rein voor als op den
ochtend van zijn aankomst in den lieflijken, zachten zonsopgang. Het was niet meer
het glimlachende, bescheiden Rome, half omsluierd door een gouden nevel en als weggezonken
in een kinderdroom. Nu in dit felle licht had het een onbeweeglijke hardheid, een
doodelijke stilte. De achtergrond werd als door een te sterke vlam verteerd, door
een vurig stof overstroomd, waarin het scheen te verdwijnen. De geheele stad teekende
zich in groote massa&#x2019;s licht en schaduw met plotselinge overgangen tegen deze verkleurde
verten af.
</p>
<p>Men zou het voor een zeer oude, verlaten steengroeve hebben kunnen houden, waarin
de zonnestralen loodrecht neervielen en waarin hier en daar een boomeneilandje een
donkergroene vlek vormde. Van de oude stad zag men den <span class="pagenum">[<a id="pb257" href="#pb257">257</a>]</span>rossigen toren van het Capitool, de zwarte cypressen van den Palatinus, de ruïnes
van het paleis van Septimius Severus, die op een geraamte van een door den zondvloed
aangespoeld fossiel denken deden. Daartegenover troonde de moderne stad met de lange,
gerestaureerde gebouwen van het Quirinaal, waarvan de fel-gele kleur tusschen de krachtige
toppen van den tuin heen schemerde; aan gene zijde, op de hoogten van den Viminalis,
lagen rechts en links de als gips zoo witte nieuwe wijken, een stad van krijt, waarin
de vensters als het ware kleine inktstrepen vormden.
</p>
<p>Dan lagen hier en daar de Pincio als een slapende poel, de Villa Medicis met haar
dubbelen campanile, de oudroestkleurige Engelenburg, de als een kaars brandende klokkentoren
der Santa Maria Maggiore, de drie onder de boomtakken sluimerende kerken van den Aventinus,
de palazzo Farnese met zijn door de zomerzon verbrande, oudgouden pannen, de koepels
van de Il Gesù, van de Santo Andrea della Valle, van de Santo Giovanni de Fiorentini
en steeds weer met koepels en nog eens koepels, alle witgloeiend en als gesmolten
in den vurigen oven van den hemel. Toen voelde Pierre zijn hart weer samenkrimpen
bij het zien van dit heftige, harde, zoo weinig op het Rome van zijn droom gelijkende
Rome, het Rome der verjonging en der hoop, dat hij den ochtend van zijn aankomst geloofd
had te vinden, maar dat nu verdween, om plaats te maken voor de onveranderlijke, tot
in haar dood hardnekkig dezelfde blijvende stad van trots en heerschzucht.
</p>
<p>Plotseling begreep Pierre, alleen daar in de hoogte, alles. Het was alsof een lichtstraal
hem daar in de vrije, grenzenlooze ruimte trof. Kwam het door de plechtigheid, die
hij bijgewoond had, door den fanatieken kreet der slavernij, die nog steeds in zijn
ooren gonsde? Of was het niet eerder de aanblik van deze stad, welke daar aan zijn
voeten lag als een gebalsemde koningin, die nog steeds uit het stof van haar graf
regeert? Hij zou het niet kunnen zeggen: ongetwijfeld deden beide oorzaken haar invloed
op hem gelden. Maar hij zag alles duidelijk, hij voelde, dat het Katholicisme niet
zou kunnen bestaan zonder wereldlijke macht, dat het den dag, waarop het geen koning
meer zijn zou, onvermijdelijk geheel verdwijnen zou.
</p>
<p>Het atavisme droeg daarvan in het bijzonder de schuld, de macht der Geschiedenis,
de lange reeks opvolgers der Caesars, de pausen, de pontifices, in wier aderen het
bloed <span class="pagenum">[<a id="pb258" href="#pb258">258</a>]</span>van den de wereldheerschappij eischenden Augustus steeds was blijven stroomen. Zij
mochten thans in het Vaticaan wonen; dat nam niet weg, dat zij uit de keizerlijke
paleizen van den Palatinus kwamen, uit het paleis van Septimius Severus; hun politiek
had in den loop van zooveel eeuwen niets anders nagestreefd dan den droom van de Romeinsche
overheersching: alle volkeren overwonnen, onderworpen, gehoorzamend aan Rome. Zonder
dit wereldrijk, zonder dit volkomen bezit van lichamen en zielen verloor het Katholicisme
zijn reden van bestaan, want de Kerk kon het bestaan van een keizer- of koninkrijk
slechts om een politieke reden erkennen, daar de keizer of de koning slechts eenvoudige,
tijdelijke gevolmachtigden zijn, die tot taak hebben de volkeren te besturen, tot
zij ze haar weer teruggeven. Alle natiën, de menschheid met de geheele aarde, behooren
aan de Kerk, die ze van God gekregen heeft.
</p>
<p>Wanneer zij haar niet altijd in werkelijk bezit heeft, dan vindt dit zijn reden daarin,
dat zij heeft moeten wijken voor geweld, verplicht is de faits accomplis te aanvaarden,
maar onder het formeele voorbehoud, dat het een strafbare usurpatie is, dat men haar
haar goed onrechtmatig onthoudt; zij doet het in de verwachting van de verwezenlijking
der beloften van Christus, die haar op den daarvoor bestemden dag voor eeuwig de wereld
en de menschen, de almacht teruggeven zal. Dat is de ware toekomststad, het Katholieke,
voor de tweede maal heerschende Rome. Rome behoort tot den droom, aan Rome is dan
ook de eeuwigheid voorspeld; de bodem zelf van Rome heeft aan het Katholicisme den
onleschbaren dorst naar onbeperkte macht gegeven. Daarom was dan ook het lot van het
pausdom met dat van Rome zoo nauw verbonden, dat een paus buiten Rome niet meer een
Katholieke paus zijn zou. En plotseling voelde Pierre, terwijl hij daar tegen de dunne
ijzeren borstwering stond te leunen, zoo hoog verheven boven den afgrond, waarin de
donkere, harde stad zich in de brandende zon verbrokkelde, hoe een groote rilling
door zijn beenderen huiverde.
</p>
<p>Eén ding stond nu onomstootelijk vast. Dat Pius IX, dat Leo XIII besloten hadden zich
in het Vaticaan op te sluiten, vond slechts hierin zijn oorzaak, dat zij aan Rome
gebonden waren. Het staat een paus niet vrij het te verlaten, elders het hoofd der
Kerk te zijn. Evenmin zou een paus, welk een goed inzicht hij ook in de moderne maatschappij
mocht hebben, het recht hebben afstand te doen van de wereldlijke <span class="pagenum">[<a id="pb259" href="#pb259">259</a>]</span>macht. Het is een onvervreemdbaar erfdeel, dat hij verdedigen moet; het is bovendien
een levensquaestie, waarover verder niet te discussieeren valt. Daarom heeft Leo XIII
dan ook den titel van heer van het wereldlijk gebied der Kerk behouden, te meer daar
hij als kardinaal, evenals de andere leden van het Heilig College, bij hun verkiezing
in zijn eed gezworen had die heerschappij ongeschonden te bewaren. Mocht Italië nog
een eeuw lang Rome als hoofdstad behouden, een eeuw lang zal de eene paus op den anderen
volgen, niet ophouden te protesteeren, niet ophouden hun koninkrijk op te eischen.
Zelfs wanneer er op een dag een overeenstemming tot stand mocht komen, dan zou die
ongetwijfeld gebaseerd moeten zijn op het afstaan van een stuk grond.
</p>
<p>Had men, toen er verzoeningsgeruchten liepen, niet gezegd, dat de regeerende paus
als besliste voorwaarde minstens het bezit der Leostad met de neutraliteitsverklaring
van een naar zee loopenden weg stelde? Heelemaal niets is niet genoeg, men kan niet
van niets uitgaan, om ten slotte alles te hebben. Maar de Leostad, dat kleine hoekje,
is reeds een stukje koninklijke aarde; men behoeft het overige dan nog slechts te
veroveren, eerst Rome, dan Italië, vervolgens de aangrenzende naties, eindelijk de
wereld. Nooit heeft de Kerk gewanhoopt, zelfs niet op oogenblikken, dat zij, verslagen
en geplunderd, stervende scheen. Nooit zal zij afstand doen; nooit zal zij afzien
van de beloften van Christus, want zij gelooft aan haar onbegrensde toekomst, zij
beschouwt zich onverwoestbaar, eeuwig. Men geve haar den kiezelsteen, waarop zij haar
hoofd neerleggen kan&#x2014;en zij hoopt reeds weldra het veld terug te zullen hebben, waarop
die kiezelsteen ligt, het rijk, waarin zich dat veld bevindt. Als een paus het erfdeel
niet terug kan krijgen, dan zal een tweede paus, zullen tien, twintig andere pausen
zich daartoe aangorden. De eeuwen tellen niet meer. Deze gedachte was het, die een
vier-en-tachtigjarigen grijsaard ertoe bracht ontzaglijke werken te ondernemen, die
verscheidene menschenlevens vereischten, zeker als hij was, dat opvolgers komen zouden
en het werk ondanks alles voortgezet en beëindigd zou worden.
</p>
<p>En Pierre kwam zich tegenover die oude stad van roem en heerschersmacht, welke haar
purper hardnekkig vasthield, met zijn droom van een zuiver geestelijken paus belachelijk
voor. Het scheen hem zoo misplaatst toe, dat hij er een soort schaamtevolle wanhoop
over voelde. Een Romeinsch prelaat zou zeker niets voelen kunnen voor den nieuwen
Evangelischen <span class="pagenum">[<a id="pb260" href="#pb260">260</a>]</span>paus, die een zuiver geestelijke, alleen over zielen heerschende paus zou moeten zijn.
Bij de herinnering aan dat in ritus, trots en gezag verstarde, pauselijke Hof werd
hij zich den afschuw, den bijna om zoo te zeggen lichamelijken afkeer daarvan bewust.
O, hoe verbaasd en minachtend zouden zij neerzien op deze wonderlijke phantasie van
het Noorden: een paus zonder grondgebied en zonder onderdanen, zonder militair Huis
en koninklijke eerbewijzen, zuiver geest, zuiver moreele autoriteit, opgesloten in
zijn tempel, de wereld slechts regeerend door zijn zegenend gebaar, door liefde en
goedheid! Dat was voor dezen Latijnschen clerus, priesters van het licht en van de
praal, slechts een Gotisch, door nevels omsluierd phantasiebeeld. Zeker, zij waren
wel vroom, deze priesters, bijgeloovig zelfs, maar zij lieten God goed beschermd in
den tabernakel achter, om in Zijn naam te heerschen voor het heil der hemelsche belangen,
van dat oogenblik af natuurlijk allerlei listen gebruikend, in den strijd van menschelijke
begeerten en eerzucht tot alle middelen hun toevlucht nemend, met zachte diplomatenstappen
de aardsche, definitieve overwinning van Christus tegemoet schrijdend, die eenmaal
in den persoon van den paus over de volkeren heerschen zou.
</p>
<p>Maar welk een verbijsterende schrik moest dat voor een Franschen prelaat zijn, voor
een monseigneur Bergerot, dien heiligen bisschop van verzaking en naastenliefde, wanneer
hij in die wereld van het Vaticaan terecht kwam! Hoe moeilijk moest het hem vallen
om dit alles te begrijpen, zich in dat alles in te denken&#x2014;hoe pijnlijk moest hij de
onmogelijkheid voelen één te zijn met deze vaderlandsloozen, deze internationalen,
die steeds over de kaart der beide werelddeelen gebogen, steeds verdiept in berekeningen
waren, welke hun de macht verzekeren moesten. Daarvoor waren dagen en dagen noodig,
moest men te Rome leven; hij zelf had het eerst na een verblijf van een maand begrepen
onder de heftige crisis, die het aanschouwen der koninklijke praal in de St. Pieter
in hem teweeggebracht had, eerst bij het zien der oude stad, die daar in de zon haar
zwaren slaap sluimerde, haar eeuwigheidsdroom droomde.
</p>
<p>Maar zijn blik viel op het plein voor de basilica en hij zag daar den menschenstroom,
de veertig duizend geloovigen, naar buiten komen, die zich als een zwart gewriemel
van insecten op het witte plaveisel voortbewogen. Toen scheen het, dat opnieuw de
kreet: &#x201c;<i lang="it">Evviva il papa re! Evviva il <span class="pagenum">[<a id="pb261" href="#pb261">261</a>]</span>papa re!</i>&#x201d; opsteeg. Toen hij even te voren de eindelooze trappen opklom, was het hem voorgekomen,
alsof de steenen kolos in dezen waanzinnigen kreet, die onder zijn gewelven uitgestooten
werd, gebeefd had. En thans, nu hij tot bijna in de wolken gestegen was, meende hij
hem daar ook in de enge ruimte weer terug te vinden. Was dat voortdurende beven van
den kolos onder hem niet het laatste opschieten van het sap langs zijn oude muren,
een hernieuwing van het Katholieke bloed, dat hem eens zoo mateloos groot tot koning
van alle tempels geschapen had en dat thans trachtte in het uur, dat de dood voor
zijn te groote en verlaten schepen kwam, hem een krachtigen levensadem te geven?
</p>
<p>De menigte kwam nog steeds naar buiten en overstroomde het plein; een groote droefheid
snoerde zijn keel dicht, want met haar roep had zij zijn laatste hoop weggevaagd.
Den vorigen dag, na de ontvangst der bedevaart, in de Sala dei Beneficazione had hij
zich nog aan een illusie over kunnen geven, door de noodzakelijkheid van het geld,
dat de paus aan de aarde vasthoudt, te vergeten en in hem slechts den zwakken grijsaard,
geheel ziel, stralend als het symbool van moreel gezag te zien. Maar nu was het uit
met zijn geloof in dezen van alle aardsche goederen bevrijden herder van het Evangelie,
die slechts koning zijn moest van het koninkrijk der Hemelen. Niet alleen het geld
van den St. Pieterspenning legde Leo XIII een harde slavernij op; neen, hij was bovendien
de gevangene der traditie, de eeuwige koning van Rome, die aan dezen grond vastgeklonken
werd, de stad niet kon verlaten, noch afstand doen van het wereldlijk gezag.
</p>
<p>En het einde daarvan was de dood ter plaatse, de instorting van den dom van de St.
Pieter, zooals de tempel van Juppiter Capitolinus ingestort was; op de ruïnes van
het Katholicisme zou het gras groeien, terwijl elders het schisma schitteren zou als
een nieuw geloof van de nieuwe volkeren. Het grootsche en tragische visioen rees voor
hem op: hij zag zijn droom verwoest, zijn boek medegesleept in den kreet, die zich
uitbreidde, als wilde hij naar de vier hoeken der Katholieke wereld vliegen: &#x201c;<i lang="it">Evviva il papa re! Evviva il papa re!</i>&#x201d; En onder zich meende hij reeds te voelen, hoe de reus van marmer en goud bij het
instorten der oude verrotte maatschappij beefde.
</p>
<p>Eindelijk ging Pierre naar beneden en tot zijn groote verbazing vond hij monsignor
Nani, op de daken der schepen, <span class="pagenum">[<a id="pb262" href="#pb262">262</a>]</span>in die bezonde uitgestrektheid, welke zoo groot was, dat men er een stad zou kunnen
plaatsen. De prelaat was in gezelschap van de beide Fransche dames, moeder en dochter,
aan wie hij ongetwijfeld aangeboden had met haar naar boven te gaan. Maar zoodra hij
den jongen priester herkende, sprak hij hem aan:
</p>
<p>&#x201c;Welnu, mijn waarde zoon, zijt ge tevreden? Heeft het geen grooten indruk op u gemaakt,
heeft het u niet gesticht?&#x201d;
</p>
<p>Met zijn onderzoekende blikken las hij tot in zijn ziel en zag hoe het met de proef
stond. Dan begon hij, voldaan, te glimlachen.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ja, ik zie het al&#x200a;&#x2026; Kom, ge zijt toch ten slotte een verstandige jongen. Ik begin
werkelijk te gelooven, dat uw ongelukkige zaak hier een zeer goed einde nemen zal.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb263" href="#pb263">263</a>]</span></p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e2352" href="#xd29e2352src">1</a></span> Daar is hij, daar is hij!&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e2352src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e2364" href="#xd29e2364src">2</a></span> Lang kleed.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e2364src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e2373" href="#xd29e2373src">3</a></span> Een soort schouderbedekking.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e2373src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e2386" href="#xd29e2386src">4</a></span> Gedeelte van de mis, waarin de priester zijn handen wascht en een psalm, aanvangende
met dat woord, aanheft.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e2386src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e2389" href="#xd29e2389src">5</a></span> De opheffing der hostie.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e2389src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e2407" href="#xd29e2407src">6</a></span> Leve de paus-koning!&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e2407src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e2427" href="#xd29e2427src">7</a></span> &#x201c;Gij zijt Petrus (de steen) en op dezen steen zal ik mijn kerk bouwen.&#x201d;&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e2427src">&#x2191;</a></p>
</div>
</div>
</div>
<div id="ch8" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">ACHTSTE HOOFDSTUK</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Pierre had de gewoonte aangenomen de ochtenden, dat hij in den palazzo Boccanera bleef,
uren door te brengen in den kleinen, verwaarloosden tuin, die vroeger in een soort
loggia met zuilengaanderij eindigde, van waar men met een dubbele trap bij den Tiber
kwam. Tegenwoordig was het daar een verrukkelijk, eenzaam hoekje, waarin het heerlijk
rook naar de rijpe vruchten van de eeuwenoude oranjeappelboomen, welker symmetrische
rijen alleen nog de reeds lang onder het onkruid verdwenen voetpaden aangaven. En
hij vond er ook den geur der taxisboomen terug, die in het oude, door puin opgevulde
middelste bekken opgeschoten waren.
</p>
<p>Op die heldere, zoo heerlijk-zachte Octoberochtenden kon men zich hier geheel geven
aan een eindelooze levensvreugde. Maar de priester bracht er zijn Noordelijk gepeins
mede, zijn kommer om het lijden, zijn voortdurend door naastenliefde gekwelde ziel,
die de liefkoozing van het heldere zonlicht in deze wellustige atmospheer voor hem
nog zachter maakte. Hij ging gewoonlijk tegen den achtermuur op een stuk van een omgevallen
zuil in de donkere, frissche schaduw van een grooten laurierboom zitten. Naast hem
liet in de oude, verweerde sarcophaag, waarop wellustige faunen vrouwen schoffeerden,
het dunne waterstraaltje, dat uit het in den muur gemetselde tragische masker viel,
voortdurend zijn kristalheldere muziek weerklinken. Hij las daar de couranten, zijn
brieven, een uitgebreide correspondentie met den goeden abbé Rose, die hem op de hoogte
hield van zijn werk, van de ongelukkigen in het sombere, reeds door nevels kille en
onder de modder liggende Parijs. O, hoe onbegrijpelijk klonken die berichten over
de ellenden van het koude land, over de ellende van de moeders en van de kleinen,
die <span class="pagenum">[<a id="pb264" href="#pb264">264</a>]</span>weldra zouden rillen op hun slecht afgesloten dakkamertjes, van de mannen, die straks
door de strenge vorst zonder werk zijn zouden, over dien doodsstrijd onder de sneeuw
van al die arme menschen, hoe onbegrijpelijk klonken zij in deze warme, met heerlijke
vruchtengeuren bezwangerde lucht, in dit land van den blauwen hemel en het dolce far
niente, waar men zelfs &#x2019;s winters, beschut voor den wind, zoo lekker op de warme steenen
slapen kon!
</p>
<p>Maar op een ochtend vond Pierre Benedetta op het als bank dienende stuk zuil zitten.
Zij gaf een gilletje van verbazing en was een oogenblik verlegen, want zij had toevallig
het boek van den priester in haar hand. Het Nieuwe Rome, dat zij reeds eenmaal gelezen
had, zonder het echter geheel te begrijpen. Dan echter wilde zij, dat hij naast haar
kwam zitten, en vertelde hem met haar gewone openhartigheid, dat zij naar den tuin
gekomen was, om alleen te zijn en als een onwetende leerling zijn boek te bestudeeren.
Zij praatten als vrienden; het was voor Pierre een heerlijk uurtje.
</p>
<p>Hoewel zij het vermeed over zichzelf te praten, voelde hij toch, dat haar verdriet
haar nader tot hem bracht, als had het lijden haar hart grooter gemaakt, zoodat zij
zich nu het lot van allen, die leden, aantrok. In haar patriciërstrots, die de hiërarchie
als een goddelijke wet beschouwde, had zij nooit aan die dingen gedacht. De gelukkigen
waren boven, de ongelukkigen beneden, zonder dat eenige verandering daarin mogelijk
was. En met welk een verbazing had zij bij sommige bladzijden gevoeld, welk een moeite
het haar kostte zich erin te denken! Wat? Zich interesseeren voor het mindere volk,
gelooven, dat het dezelfde ziel, hetzelfde verdriet had, zich moeilijk maken voor
zijn vreugde als voor die van een broeder? Toch trachtte zij het, maar zonder veel
succes; heimelijk was zij bang een zonde te begaan, want het is het beste niets te
veranderen aan de door God ingestelde en door de Kerk bekrachtigde maatschappelijke
orde. Zeker was zij weldadig, gaf de gewone kleine aalmoezen, maar zij gaf niet haar
hart; altruïsme en werkelijk medegevoel ontbraken haar te eenenmale. Zij was geboren
en opgegroeid in het atavisme van een geheel ander ras, dat ook in den hemel zijn
tronen boven het plebs der uitverkorenen bezit.
</p>
<p>Nog menigmaal vonden zij elkaar in de schaduw van den laurierboom dicht bij de zingende
fontein terug, en Pierre, die niets te doen had en het moe werd te wachten op een
<span class="pagenum">[<a id="pb265" href="#pb265">265</a>]</span>oplossing, die van uur tot uur uitgesteld scheen te worden, spande al zijn krachten
in, om deze jonge, mooie, in haar liefde stralende vrouw met zijn bevrijdende naastenliefde
te bezielen. In het bijzonder bleef één gedachte hem voortdurend ontvlammen&#x2014;de gedachte,
dat hij Italië zelf zou bekeeren, de in haar onwetendheid nog sluimerende koningin
der schoonheid, die haar vroegere grootte terug zou vinden, als zij met een grootere
ziel, vol medelijden voor de dingen en wezens, ontwaken zou tot het begrip der nieuwere
tijden. Hij las haar de brieven van den goeden abbé Rose voor, hij deed haar beven
onder den snik, die uit de groote steden opsteeg. Waarom zou zij, daar zij toch zulke
diep-teedere oogen had, daar van haar geheele persoonlijkheid het geluk om te beminnen
en bemind te worden uitstroomde, niet met hem erkennen, dat de wet der liefde het
eenige heil der lijdende, door haat in doodsgevaar geraakte menschheid was? Zij erkende
het, zij wilde hem het genoegen doen te gelooven aan de democratie, aan de broederlijke
hervorming der maatschappij, maar bij de andere volkeren, niet te Rome. Onwillekeurig
kwam een zacht glimlachje om haar lippen, zoodra hij het visioen voor haar opriep,
dat wat er van Trastevere over was broederlijk samen gaan zou met wat er van de oude
vorstelijke paleizen over was. Neen, neen! Dat was al sedert te lang zoo, aan die
dingen moest men niets veranderen. In één woord de leerling maakte slechts weinig
vorderingen, zij werd alleen getroffen door den hartstocht van lief te hebben, die
in dezen priester zoo heftig brandde, en dien hij in zijn kuischheid afgewend had
van het schepsel, om hem over te brengen op de geheele schepping. Gedurende die enkele
zonnige Octoberochtenden werd er tusschen deze twee een kostelijke band gelegd; in
de groote liefde, waardoor zij beiden verteerd werden, hadden zij elkaar lief met
een diepe, reine liefde.
</p>
<p>Dan op een dag begon Benedetta, die met haar elleboog op den sarcophaag leunde, te
spreken over Dario, wiens naam zij tot dusverre vermeden had te noemen. O, wat had
hij een berouw getoond na zijn aanval van brutalen waanzin. Eerst was hij, om zijn
schaamte te verbergen, drie dagen naar Napels gegaan, waarheen, naar men beweerde,
Tonietta, het aanminnige meisje met de ruikers witte rozen, die dol verliefd op hem
geworden was, hem dadelijk gevolgd had. Na zijn terugkeer in het paleis vermeed hij
het alleen te zijn met zijn nicht, zag hij haar eigenlijk alleen op de <span class="pagenum">[<a id="pb266" href="#pb266">266</a>]</span>Maandagsche receptieavonden, wanneer zijn oogen haar om vergiffenis smeekten.
</p>
<p>&#x201c;Gisteren,&#x201d; vertelde zij verder, &#x201c;ben ik hem op de trap tegengekomen. Ik heb hem een
hand gegeven, waaruit hij begreep, dat ik niet boos meer ben. Hij was er zoo gelukkig
door&#x200a;&#x2026; Och, wat zal ik u zeggen. Je moet niet zoo lang streng zijn. En bovendien ben
ik bang, dat hij zich ten slotte compromitteeren zou, als hij zich, om afleiding te
zoeken, te veel met haar afgaf. Hij moet weten, dat ik hem nog altijd liefheb, dat
ik nog altijd op hem wacht&#x200a;&#x2026; O, hij is van mij, van mij alleen. Hij zou dadelijk voor
eeuwig in mijn armen liggen, als ik één woord zeggen kon. Maar onze zaak staat er
slecht, heel slecht voor!&#x201d;
</p>
<p>Zij zweeg, twee dikke tranen stonden in haar oogen. Inderdaad scheen er in het proces
tot nietigverklaring van het huwlijk geen voortgang te komen, daar zich steeds weer
nieuwe hinderpalen voordeden.
</p>
<p>Pierre werd zeer ontroerd door die tranen, welke bij haar zoo weinig voorkwamen. Dikwijls
erkende zij met haar kalmen glimlach, dat zij niet huilen kon. Maar haar hart was
nu week; een oogenblik leunde zij als vernietigd op den bemosten, door het water weggevreten
sarcophaag, terwijl het dunne waterstraaltje met parelende fluittoontjes uit den open
mond van het tragische masker stroomde. Maar voor den geest van den priester rees
plotseling de gedachte aan den dood op, toen hij haar, de jonge, van schoonheid stralende
vrouw half bewusteloos worden zag op den rand van den sarcophaag, waar de faunen,
die zich in een razend bacchanaal op de vrouwen wierpen, de almacht der liefde verkondigden,
het symbool waarvan de Ouden zoo gaarne op de graftomben beeldhouwden als een bewijs
van de eeuwigheid des levens. Een licht, zacht briesje streek door de zonnige, stille
eenzaamheid van den tuin en voerde den doordringenden geur der oranjeappelen en taxisboomen
mede.
</p>
<p>&#x201c;Wanneer men liefheeft, is men sterk!&#x201d; prevelde hij.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ja, u hebt gelijk,&#x201d; antwoordde zij, reeds weer glimlachend. &#x201c;Ik ben nog maar
een kind&#x200a;&#x2026; Maar daar is uw boek de schuld van. Ik begrijp het pas goed, wanneer ik
lijd&#x200a;&#x2026; Maar toch maak ik vorderingen, niet waar? Laten, nu u het wilt, alle armen
mijn broeders en alle vrouwen, die verdriet hebben als ik, mijn zusters zijn!&#x201d;
</p>
<p>Gewoonlijk ging Benedetta het eerst weer naar haar kamer <span class="pagenum">[<a id="pb267" href="#pb267">267</a>]</span>terug en bleef Pierre dan, alleen onder den laurierboom, nog wat toeven in den zachten
geur der jonge vrouw. Hij droomde dan verward van prettige en droeve dingen. Wat was
het leven hard voor arme wezens, die door den eeuwigen dorst naar geluk gekweld worden!
Over hem had de stilte zich nog uitgebreid, het geheele oude paleis met de binnenplaats,
waarop het gras welig opschoot, en die omgeven was door haar doode zuilengaanderij,
waarin de opgegraven marmeren beelden, een armlooze Apollo en de afgebroken romp van
een Venus, verweerden, sliep zijn zwaren ruïne-slaap, en deze doodsche stilte werd
slechts nu en dan verbroken door het plotselinge ratelen van den karos van een prelaat,
die een bezoek kwam brengen aan den kardinaal.
</p>
<p>Op een Maandag bevonden zich tegen kwart over tienen in den salon van donna Serafina
slechts de jongelui. Monsignor Nani had slechts even zijn opwachting gemaakt, terwijl
kardinaal Sarno juist vertrokken was. Bij den schoorsteen zat donna Serafina op haar
gewone plekje als afgezonderd; haar blikken staarden naar de onbezette plaats van
advocaat Morano, die nog steeds weggebleven was. Voor de canapé, waarop Benedetta
en Celia zaten, stonden Dario, abbé Pierre en Narcisse Habert te praten en te lachen.
Narcisse plaagde voortdurend den jongen prins, dien hij beweerde in gezelschap van
een heel mooi meisje gezien te hebben.
</p>
<p>&#x201c;Maar ontken het toch niet, mijn waarde, zij was werkelijk een prachtstuk&#x200a;&#x2026; Zij liep
naast je en jullie gingt samen een verlaten straatje in, den Borgo Angelico geloof
ik. Uit bescheidenheid ben ik jullie niet verder nagegaan.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Zeker, zeker, ik was het, ik ontken het niet&#x200a;&#x2026; Maar het is toch heel iets anders
dan je denkt.&#x201d;
</p>
<p>En zich tot Benedetta wendend, die eveneens zonder een zweempje van ongeruste jaloezie
glimlachte:
</p>
<p>&#x201c;Het was dat arme meisje, je weet wel, dat ik onlangs in tranen gevonden heb, een
week of zes geleden, denk ik&#x200a;&#x2026; Ja, die parelenwerkster, die zoo huilde, omdat ze geen
werk meer had, en toen ik haar wat geld wilde geven, hard voor me uit liep, om me
naar haar ouders te brengen&#x200a;&#x2026; Pierina, je herinnert je nog wel?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Pierina, ja zeker!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Welnu, stel je voor, na dien tijd ben ik haar een keer of vier, vijf op straat tegengekomen.
En het is zoo, zij is zóó zeldzaam mooi, dat ik een oogenblikje met haar heb staan
<span class="pagenum">[<a id="pb268" href="#pb268">268</a>]</span>praten&#x200a;&#x2026; Onlangs heb ik haar bij een fabrikant gebracht. Maar zij heeft nog geen werk
kunnen vinden en zij begon weer te huilen, en waarachtig ik heb haar toen, om haar
wat te troosten, een zoen gegeven&#x200a;&#x2026; Zij was er zoo gelukkig door!&#x201d;
</p>
<p>Allen lachten om het verhaal. Celia was de eerste, die weer kalm werd. En met een
zeer ernstige stem zeide zij:
</p>
<p>&#x201c;Dario, zij houdt van je, dat begrijp je toch. Je moet niet zoo slecht zijn.&#x201d;
</p>
<p>Ongetwijfeld was Dario van dezelfde meening, want hij keek opnieuw Benedetta aan en
schudde vroolijk zijn hoofd, als wilde hij zeggen, dat, al mocht zij van hem houden,
hij niet van haar hield. Een parelwerkster, een meisje uit het lagere volk, o, neen!
Zij kon een Venus zijn, maar een maîtresse, neen, dat was niet mogelijk! Hij had zelf
veel pleizier in het romantische avontuur, waarop Narcisse dadelijk een sonnet maakte:
&#x201c;De schoone parelwerkster wordt tot stervens toe verliefd op den jongen prins, die,
mooi als de dag, voorbijkomt en die haar, geroerd door haar ongeluk, een geldstuk
gegeven heeft; de schoone parelwerkster, diep in haar hart getroffen, daar hij even
milddadig als mooi is, droomt nog slechts van hem, volgt hem overal, een vlammenband
bindt haar aan zijn schreden; de schoone parelwerkster, die het geldstuk geweigerd
heeft, vraagt met haar onderworpen, liefdevolle oogen als aalmoes het hart van den
jongen man, dat hij haar op een avond genadig schenkt.&#x201d; Het woordenspel viel zeer
in den smaak van Benedetta, maar Celia, die er met haar engelachtig gezichtje als
een klein meisje uitzag, dat eigenlijk nog niets weten moest, bleef zeer ernstig en
herhaalde droevig:
</p>
<p>&#x201c;Dario, ze houdt van je, je moet haar niet laten lijden.&#x201d;
</p>
<p>Nu werd ook de contessina door medelijden bewogen.
</p>
<p>&#x201c;Zij zijn niet gelukkig, die arme menschen!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O,&#x201d; riep de prins uit, &#x201c;een ellende, om niet te gelooven! Den dag, dat zij me medegenomen
heeft naar de Prati del Castello, dacht ik te zullen stikken. Het is verschrikkelijk,
ongelooflijk verschrikkelijk!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar ik herinner me,&#x201d; antwoordde zij, &#x201c;dat wij het plan gemaakt hebben naar hen toe
te gaan, het is heel slecht, dat we het nog niet gedaan hebben&#x200a;&#x2026; U wilde immers met
ons mede gaan, mijnheer de abbé, voor uw studies en om op die wijze de arme bevolking
van Rome van nabij te zien.&#x201d;
</p>
<p>Zij keek op naar Pierre, die sedert eenige oogenblikken <span class="pagenum">[<a id="pb269" href="#pb269">269</a>]</span>zweeg. Het trof hem zeer, dat deze barmhartige gedachte weer bij haar opkwam, want
hij voelde aan het even beven van haar stem, dat zij daarmede ook wilde laten blijken,
dat zij een gedweeë leerlinge was, die vorderingen maakte in de liefde tot de ongelukkigen
en armen. Onmiddellijk trouwens had de hartstocht voor zijn apostolaat zich weer meester
van hem gemaakt.
</p>
<p>&#x201c;O,&#x201d; zeide hij, &#x201c;ik zal Rome niet verlaten, voordat ik het lijdende, werk- en broodlooze
volk gezien heb. Voor alle naties ligt daarin de ziekte, en redding kan slechts komen
van de genezing der ellende. Wanneer de wortels van den boom geen voedsel krijgen,
sterft de boom.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Welnu, we zullen dadelijk afspreken, u gaat morgen met ons naar de Prati del Castello&#x200a;&#x2026;
Dario zal ons er brengen.&#x201d;
</p>
<p>Deze, die met een verbijsterd gezicht naar den priester geluisterd had, zonder het
beeld van den boom en zijn wortels goed te begrijpen, protesteerde.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, waarde nicht, leid jij er mijnheer den abbé rond, als je daar lust in
hebt&#x200a;&#x2026; Ik ben er eens geweest, maar ik ga er nooit meer naar terug. Toen ik weer thuis
kwam, moest ik bijna naar bed, zoo draaide alles in mij om&#x200a;&#x2026; Neen, neen het is te
vreeselijk, zulke afschuwlijkheden zijn gewoon ongelooflijk.&#x201d;
</p>
<p>Op dat oogenblik kwam een ontevreden stem uit het hoekje bij den schoorsteen. Donna
Serafina verbrak haar lang stilzwijgen.
</p>
<p>&#x201c;Dario heeft gelijk! Zend er je aalmoes naar toe, beste kind, ik zal er graag de mijne
bijvoegen&#x200a;&#x2026; Er zijn heel wat bezienswaardiger plekken, waar je mijnheer den abbé kunt
brengen&#x200a;&#x2026; Je zult waarachtig zorgen, dat hij een mooie herinnering aan onze stad medeneemt!&#x201d;
</p>
<p>De Romeinsche trots klonk uit haar slechte luim. Waartoe diende het de wonden der
stad te laten zien aan de vreemdelingen, die hier misschien alleen met een vijandige
nieuwsgierigheid kwamen. Rome moest altijd mooi zijn, men moest Rome alleen in den
praal van zijn roem laten zien.
</p>
<p>Maar Narcisse had zich van Pierre meester gemaakt.
</p>
<p>&#x201c;Ja, mijn waarde, dat is waar ook, ik heb heelemaal vergeten u die wandeling aan te
raden&#x200a;&#x2026; U moet beslist de nieuwe wijk zien, die men in de Prati del Castello gemaakt
heeft. Die is heel typisch en als het ware een samenvatting van de andere; u zult
zien, dat het geen verloren tijd is, daar sta ik voor in, want niets ter wereld kan
u een <span class="pagenum">[<a id="pb270" href="#pb270">270</a>]</span>beteren indruk van het tegenwoordige Rome geven. Het is buitengewoon, buitengewoon.&#x201d;
</p>
<p>En zich dan tot Benedetta wendend:
</p>
<p>&#x201c;Is het afgesproken? Vindt u morgenochtend goed?&#x2026; U zult den abbé en mij daar vinden,
want ik sta erop hem eerst op de hoogte te brengen, zoodat hij alles goed begrijpt&#x200a;&#x2026;
Om tien uur, kunt u dan?&#x201d;
</p>
<p>Alvorens te antwoorden, wendde de contessina zich tot haar tante.
</p>
<p>&#x201c;Kom, tante, mijnheer de abbé heeft genoeg bedelaars in onze straten ontmoet; hij
kan alles zien. En trouwens naar wat hij ons in zijn boek vertelt, zal hij te Rome
niet meer zien, dan hij in Parijs reeds gezien heeft. Overal is, zooals hij ergens
zegt, de honger dezelfde.&#x201d;
</p>
<p>Dan richtte zij zich kalm en zacht tot Dario.
</p>
<p>&#x201c;Weet je wel, Dario, dat je me een heel groot pleizier zoudt doen, als je met me meeging.
Zonder jou zou het er te veel van hebben, alsof we uit den hemel kwamen vallen. We
zullen een rijtuig nemen en dan de heeren daar aantreffen; het zal een heel aardige
wandelrit zijn&#x200a;&#x2026; We zijn in geen tijd samen uit geweest.&#x201d;
</p>
<p>Ongetwijfeld was dat het, waarom zij het zoo prettig vond: zij had nu een voorwendsel,
om met hem samen te zijn en zich geheel met hem te verzoenen. Hij voelde dat, hij
kon er zich niet aan onttrekken.
</p>
<p>&#x201c;O, lieve nicht,&#x201d; zeide hij schertsend, &#x201c;het is jouw schuld, als ik de geheele verdere
week nachtmerries heb. Een dergelijk uitstapje bederft voor acht dagen je levensvreugde.&#x201d;
</p>
<p>Hij rilde al bij voorbaat. De anderen begonnen weer te lachen, en ondanks de zwijgende
afkeuring van donna Serafina werd de samenkomst bepaald op den volgenden ochtend tien
uur. Het speet Celia zeer, dat zij niet van de partij kon zijn. Maar zij met haar
onschuld van een lelieknop, interesseerde zich slechts voor Pierina.
</p>
<p>&#x201c;Let goed op die schoonheid,&#x201d; fluisterde zij in de antichambre haar vriendin in; &#x201c;dan
kan je me vertellen, of zij werkelijk zoo mooi is, mooier dan alle anderen.&#x201d;
</p>
<p class="tb"></p><p>
</p>
<p>Toen Pierre den volgenden ochtend om negen uur Narcisse bij de Engelenburg vond, bemerkte
hij tot zijn verbazing, dat deze weer in zijn smachtende kunstdweperij vervallen was.
In den beginne was er geen sprake van de nieuwe <span class="pagenum">[<a id="pb271" href="#pb271">271</a>]</span>wijken noch van den vreeselijken financieelen krach, die er het gevolg van geweest
was. De jonge man vertelde, dat hij tegelijk met de zon was opgestaan, om nog een
uur voor de Santa Teresia van Bernini te kunnen vertoeven. Wanneer hij die in acht
dagen niet gezien had, zeide hij, leed zijn ziel daaronder, voelde hij zich verdrietig,
als moest hij een dierbare geliefde missen. Hij had ook zijn uren, waarop hij haar
op verschillende wijzen, anders liefhad, al naar gelang der belichting van het doek.
&#x2019;s Morgens in het ochtendlicht, dat haar als in een wit kleed hulde, had hij haar
lief met het mystieke élan van zijn ziel; &#x2019;s middags wanneer de schuine stralen der
ondergaande zon op haar vielen, met den rooden hartstocht van het bloed der martelaren.
</p>
<p>&#x201c;O, mijn vriend,&#x201d; zeide hij met zijn moe gelaat, terwijl zijn malvekleurige oogen
bijna wegzonken, &#x201c;ge kunt u niet voorstellen welk een heerlijk, ontroerend ontwaken
het dezen ochtend was&#x200a;&#x2026; Een onwetende, reine maagd, die, gebroken van wellust en nog
zwijmelend van het geluk door Jezus bezeten te zijn, haar oogen kwijnend opslaat&#x200a;&#x2026;
Het is om erbij te sterven.&#x201d;
</p>
<p>Na een paar passen verder geloopen te hebben werd hij kalmer en ging hij op den beslisten
toon van een praktisch man vol levenservaring voort:
</p>
<p>&#x201c;Kom laten we langzaam opwandelen naar de Prati del Castello, waarvan ge de gebouwen
onder u ziet liggen; onderweg zal ik u vertellen, wat ik ervan weet. O, het is een
buitengewoon verhaal, een van die krankzinnige aanvallen van speculatie, die mooi
zijn als het monsterachtige en mooie werk van het een of andere waanzinnige genie&#x200a;&#x2026;
Ik heb het van familieleden van me gehoord, die hier gespeeld en, waarachtig, aanzienlijke
sommen gewonnen hebben.&#x201d;
</p>
<p>Toen vertelde hij Pierre de zeldzame geschiedenis met de duidelijkheid en nauwkeurigheid
van een financier, terwijl hij de technische termen met volkomen zekerheid gebruikte.
Na de verovering van Rome, toen geheel Italië als uitzinnig van geestdrift was bij
het denkbeeld eindelijk de zoo lang begeerde hoofdstad, de oude, roemrijke stad, de
eeuwige, aan wie de wereldheerschappij was toegezegd, te bezitten, barstte een zeer
goed te begrijpen jubel van vreugde en hoop los bij het jonge volk, dat eerst gisteren
geboren was en nu zoo spoedig mogelijk zijn macht wilde bewijzen. Men moest Rome in
bezit nemen, het tot een moderne, een groot rijk waardige hoofdstad maken, en daarvoor
was het in de <span class="pagenum">[<a id="pb272" href="#pb272">272</a>]</span>allereerste plaats noodig haar gezond te maken, haar te reinigen van het vuil, dat
haar onteerde. Men kan zich niet voorstellen in welk een staat van verontreiniging
het Rome der pausen, <i lang="it">la Roma sporca</i>, waar de kunstenaars nu nog naar terugverlangen, verkeerde: er bestonden zelfs geen
bestekamers, de openbare straat diende voor alle behoeften, de verheven ruïnes waren
in vuilnishoopen veranderd, de omgeving van de oude vorstelijke paleizen met excrementen
bevuild; kortom, overal steeg een laag van afval, puin en tot verrotting overgegane
stoffen op, die de straten in vergiftigde goten veranderden, welke telkens weer de
vreeselijkste epidemieën veroorzaakten. Het was dringend noodig daarin van stadswege
verbetering te brengen.
</p>
<p>Deze maatregelen beteekenden inderdaad de redding, een verjonging, een veilig verder
leven. Even gerechtvaardigd was de gedachte nieuwe huizen te bouwen voor de nieuwe
bewoners, die van alle kanten zouden toestroomen. Na de totstandkoming van het keizerrijk
Duitschland had men hetzelfde te Berlijn zien gebeuren: de stad had haar bevolking
bliksemsnel zien toenemen met honderdduizenden zielen. Rome zou zich ook zeker verdubbelen,
verdrie-, vervijfvoudigen, de levende krachten der provincies tot zich trekken, het
centrum van het nationale bestaan worden. Ook de trots sprak een woordje mede: men
moest aan de gevallen regeering van het Vaticaan toonen, waartoe Italië in staat was,
in welken glans het nieuwe Rome stralen zou, het derde Rome, dat de beide andere,
het keizerlijke en het pauselijke, zou overtreffen door de pracht van zijn straten
en den overstroomenden vloed van zijn inwoners.
</p>
<p>Toch bleef de eerste jaren de bouwbeweging binnen de grenzen der voorzichtigheid.
Men was verstandig genoeg slechts te bouwen, wanneer daaraan behoefte was. Met één
sprong was de bevolking verdubbeld, van tweehonderdduizend tot <span class="corr" id="xd29e2576" title="Bron: vierhondderdduizend">vierhonderdduizend</span> zielen gestegen: de kleine wereld van ambtenaren en employés, die met de verschillende
takken van algemeen bestuur kwamen, de geheele groote menigte, die van den staat leeft
of ervan hoopt te leven, ongerekend de nietsdoeners en genotzoekers, die een Hof steeds
na zich sleept. Dat was de eerste oorzaak van den roes, niemand twijfelde eraan, of
die toeneming zou blijven doorgaan, ja zelfs sterker worden. Van af dat oogenblik
was de stad van gisteren niet voldoende meer, men moest zonder talmen rekening houden
met de eischen <span class="pagenum">[<a id="pb273" href="#pb273">273</a>]</span>en behoeften van morgen, door Rome buiten Rome over alle verlaten, oude voorsteden
uit te breiden. Men sprak ook van het Parijs van het tweede Keizerrijk, dat zooveel
grooter geworden, in een stad van licht en gezondheid veranderd was. Doch het ongeluk
wilde, dat er aan de oevers van den Tiber geen algemeen plan bestond, dat er geen
man was met een ruimen blik, die den toestand overzag en op krachtige financieele
instellingen steunen kon.
</p>
<p>Wat nu de trots, de eerzucht om het Rome der Caesars en der Pausen in glans te overtreffen,
de wil om van de eeuwige, gepraedestineerde stad het centrum en de koningin der aarde
te maken, begonnen was, voltooide de speculatie, een van die buitengewone agiostormen,
een van die orkanen, welke, zonder dat iets ze aankondigt of tegenhoudt, ontstaan,
woeden, alles vernielen en met zich sleuren. Plotseling liep het gerucht, dat terreinen,
die vijf francs den meter gekost hadden, voor honderd francs verkocht werden; toen
brak de koorts uit, de koorts van geheel een door speculatiewoede verhit volk. Een
zwerm van speculanten was uit Boven-Italië op Rome, de edelste en makkelijkst te krijgen
buit, neergestreken.
</p>
<p>Voor deze arme, hongerige bergbewoners begon in dit wellustige zuiden, waarin het
zoo heerlijk is om te leven, de drijfjacht der begeerten, zoodat het verrukkelijke
klimaat, op zichzelf reeds zoo verderfelijk, de moreele ontbinding verhaastte. Bovendien
behoefde men zich in den beginne inderdaad slechts te bukken; het geld was tusschen
de puinhoopen der eerste gesloopte wijken met schoppen vol op te rapen. Handige lieden,
die het tracé der nieuwe straten als het ware roken, hadden zich meester gemaakt van
de terreinen, die onteigend zouden moeten worden, en vertiendubbelden binnen twee
jaar hun vermogen. Nu greep de besmetting nog verder om zich heen en vergiftigde langzamerhand
de geheele stad; de bewoners werden op hun beurt ook medegesleept, alle standen door
waanzin aangegrepen, de vorsten, de bourgeois, de kleine huiseigenaars tot winkeliers,
slagers, kruideniers toe. Zoo vertelde men later van een eenvoudigen bakker, die een
bankroet van vijf-en-veertig millioen geslagen had.
</p>
<p>Het was niets meer dan een wanhopige, schandelijke, koortsachtige speculatie, die
in de plaats van het geregelde pauselijke lotto gekomen was, een speculatie met millioenen,
waarbij de terreinen en bouwwerken iets fictiefs, slechts <span class="pagenum">[<a id="pb274" href="#pb274">274</a>]</span>een voorwendsel voor Beursoperaties werden. De oude atavistische trots, die van Rome
de hoofdstad der wereld maken wilde, werd door deze speculatiekoorts opgezweept tot
hoogmoedswaanzin; er werd gekocht en gebouwd, om weer te verkoopen, zonder maat, zonder
ophouden, zooals aandeelen gelanceerd worden, zoolang de persen er drukken willen.
</p>
<p>Nooit had een stad in haar evolutie een dergelijk schouwspel geboden. Wanneer men
het thans tracht te begrijpen, staat men gewoonweg perplex. Het bevolkingscijfer was
de vierhonderd duizend overschreden en scheen dan stationnair te blijven; maar dit
belette niet, dat de nieuwe wijken steeds dichter uit den grond opschoten. Voor welk
toekomstig volk bouwde men met zooveel woede? Door welke zinsverbijstering kwam men
ertoe niet te wachten op de nieuwe bewoners, om duizenden woningen gereed te maken
voor families, die misschien komen zouden? De eenige verontschuldiging was, dat bij
voorbaat als vaststaande aangenomen werd, dat het derde Rome, de triompheerende hoofdstad
van Italië, niet minder dan een millioen zielen tellen kon. Zij waren niet gekomen,
maar zij zouden zeker komen; daaraan kon geen patriot twijfelen zonder vaderlandsschennis
te begaan. En men bouwde, bouwde, bouwde zonder ophouden voor de <span class="corr" id="xd29e2590" title="Bron: vijfhonderd duizend">vijfhonderdduizend</span> onderweg zijnde burgers. Men bekommerde zich zelfs niet om den dag van hun aankomst,
het was voldoende, dat men op hen rekende. In Rome waren ook maatschappijen tot het
maken van groote wegen door de oude, ongezonde, gesloopte wijken gevormd en deze verkochten
of verhuurden haar terreinen, waardoor zij groote winsten behaalden.
</p>
<p>Doch naarmate de waanzin steeg, werden er meer maatschappijen opgericht, om den honger
naar winst te bevredigen; zij hadden ten doel om buiten Rome nog meer nieuwe wijken,
steeds weer nieuwe wijken, ware kleine steden, waaraan niet de minste behoefte bestond,
te bouwen. Bij de Porta S. Giovanni, bij de Porta S. Lorenzo rezen de voorsteden als
door een wonder op. Op de reusachtige terreinen der Villa Ludovisi, van de Porta Salaria
tot aan de Porta Pia, ontstond het ontwerp van een stad, en op de Prati del Castello
wilde men plotseling een stad met kerk, school en markt uit den grond doen oprijzen.
En dat waren geen arbeiderswoningen, geen bescheiden huizen voor den middenstand en
de ambtenaren, neen, het waren groote bouwwerken, ware paleizen met drie of vier verdiepingen,
met gelijkvormige, <span class="pagenum">[<a id="pb275" href="#pb275">275</a>]</span>overmatig groote gevels, welke van deze nieuwe, excentrieke wijken Babylonische stadsdeelen
maakten, die alleen hoofdsteden met een krachtig industrieleven, zooals Parijs en
Londen, zouden kunnen bevolken. Het zijn de monsterachtige voortbrengselen van den
hoogmoed en van de speculatie. En welk een droeve bladzijde uit de geschiedenis, welk
een bittere les, wanneer het thans ten gronde gerichte Rome zich bovendien nog onteerd
ziet door dien leelijken gordel van groote, ledige, grootendeels onafgemaakte geraamten,
welker puinhoopen nu reeds de met gras begroeide straten bedekken!
</p>
<p>De onvermijdelijke instorting, de ramp was vreeselijk. Narcisse gaf de redenen daarvoor
op en lichtte de diverse stadia zoo duidelijk toe, dat Pierre alles goed begreep.
Natuurlijk waren talrijke financieele maatschappijen uit die humus der speculatie
opgeschoten: de Immobiliere, de Società edilizia, de Fondiaria, de Tiberina, l&#x2019;Esquilino.
Bijna alle lieten bouwen, richtten groote huizen op, legden heele straten aan, om
ze weer te verkoopen. Maar zij speculeerden ook in bouwterreinen, stonden die met
groote winsten aan kleine speculanten af, die in de door de toenemende agiokoorts
verwekte kunstmatige hausse overal opschoten en eveneens van ontzaglijke winsten droomden.
Het ergste daarbij was, dat deze kleine burgers, deze onervaren winkeliers zonder
geld, zoo door de speculatiewoede werden opgezweept, dat zij zelf ook lieten bouwen;
zij leenden van de banken en wendden zich tot de maatschappijen, van wie zij de terreinen
gekocht hadden, om het voor het voltooien der gebouwen noodige geld te krijgen.
</p>
<p>In de meeste gevallen zagen de maatschappijen, om niet alles te verliezen, zich op
een goeden dag genoodzaakt de terreinen en de gebouwen, zelfs al waren zij niet afgebouwd,
terug te nemen, wat een ontzaglijke opstopping veroorzaakte, waaraan zij ten gronde
moesten gaan. Wanneer het millioen inwoners de woningen, die men in een zoo vreemden
droom van hoop voor hen gebouwd had, waren komen betrekken, dan hadden de winsten
onberekenbaar kunnen zijn. Rome was in tien jaar rijk en een der bloeiendste hoofdsteden
der wereld geworden. Maar de inwoners wilden niet komen, niets werd verhuurd, de woningen
stonden leeg. En toen barstte de krach met een ongekende heftigheid los en wel om
twee redenen. In de eerste plaats waren de door de maatschappijen gebouwde huizen
veel te groot en veel te duur, waardoor <span class="pagenum">[<a id="pb276" href="#pb276">276</a>]</span>het grootste gedeelte van de gewone, middelmatige renteniers, die hun geld in grondbezit
willen beleggen, afgeschrikt werden. Het atavisme had zijn werk gedaan, de bouwers
hadden in hun grootheidswaanzin een reeks prachtige paleizen opgericht, bestemd, om
die van de twee vorige tijdperken in het niet te doen verzinken en welke nu triest
en verlaten als de meest ongehoorde getuigen van den onmachtigen hoogmoed staan bleven.
</p>
<p>Er waren dus geen particuliere kapitalen te vinden, die de plaats der maatschappijen
durfden of konden innemen. Bovendien zijn elders, in Parijs en in Berlijn, de nieuwe
wijken en de <span class="corr" id="xd29e2604" title="Bron: verfraaiïngen">verfraaiingen</span> met nationaal kapitaal, met gespaard geld gemaakt. In Rome daarentegen werd alles
gebouwd met crediet, met wissels op drie maanden en vooral met buitenlandsch geld.
Men schat de aldus verslonden som op bijna een milliard, waarvan vier vijfden Fransch
geld was. Het was eenvoudig een zaken doen van bankier op bankier; de Fransche bankiers
leenden tegen 3½ à 4 procent aan de Italiaansche, die op hun beurt aan de speculanten,
aan de bouwers te Rome tegen 6, 7, ja zelfs 8 procent leenden.
</p>
<p>Men kan zich dan ook de ramp voorstellen, toen Frankrijk, dat het verbond van Italië
met Duitschland met leede oogen aanzag, binnen twee jaar zijn achthonderd millioen
terugtrok. Er ontstond een reusachtige <span class="corr" id="xd29e2609" title="Bron: terugvloeiïng">terugvloeiing</span>, die de Italiaansche banken ledig maakte; de grondmaatschappijen en al die maatschappijen,
welke in terreinen en bouwwerken speculeerden, werden nu eveneens genoodzaakt op haar
beurt terug te betalen en moesten zich wenden tot de emissiemaatschappijen, die papier
konden uitgeven. Tegelijkertijd dreigden zij den Staat de werken stil te zullen leggen
en veertig duizend werklieden op straat te zetten, wanneer de Staat de emissiemaatschappijen
niet dwong hun de vijf of zes millioen, die zij noodig hadden, te leenen, wat de Staat,
bang voor een algemeen bankroet, ten slotte deed. Natuurlijk konden de vijf of zes
millioen op de vervaldagen niet terugbetaald worden, omdat men de huizen niet kon
verkoopen of verhuren, zoodat nu de <span class="corr" id="xd29e2612" title="Bron: débâcle">debacle</span> steeds verder om zich heen greep en de eene puinhoop op de andere stapelde: de kleine
speculanten vielen op de bouwers, deze op de grondmaatschappijen, deze op de emissiemaatschappijen,
deze op het openbaar krediet, wat de natie ruïneerde. Zoo kwam het, dat een eenvoudige
stedelijke crisis een ontzettende financieele ramp, een nationaal gevaar werd. Een
<span class="pagenum">[<a id="pb277" href="#pb277">277</a>]</span>geheel <span class="corr" id="xd29e2617" title="Bron: millard">milliard</span> was zonder eenig nut in den afgrond verdwenen, Rome leelijk gemaakt; het droeg nu
de last van zijn jonge, smadelijke ruïnes, van de gapende, ledige huizen voor de vijf
of zeshonderd duizend gedroomde inwoners, die men nog steeds wacht.
</p>
<p>Trouwens in den gierenden stormwind van den roem was ook de Staat zelfs door grootheidswaanzin
aangegrepen. Alles werd erop ingericht om een triompheerend Italië te scheppen, om
het land in vijf-en-twintig jaar die eenheid en die grootte te doen bereiken, waarvoor
andere volkeren eeuwen hebben noodig gehad. Aan alle kanten werd dan ook met man en
macht gewerkt, reusachtige uitgaven gedaan voor kanalen, havens, wegen, spoorwegen
en openbare werken in alle groote steden. Men improviseerde, organiseerde de natie
zonder te tellen. Na het verbond met Duitschland verslonden de oorlogs- en marinebudgetten
noodeloos millioenen. En aan al die steeds stijgende behoeften werd slechts het hoofd
geboden door emissies; de eene leening volgde op de andere. In Rome alleen kostte
de bouw van het ministerie van Oorlog tien, die van het ministerie van Financiën vijftien
millioen, terwijl meer dan tweehonderd millioen voor verdedigingswerken om de stad
uitgegeven werden. Het was steeds en steeds weer het opvlammen van den noodlottigen
hoogmoed, het sap van den grond, die slechts in al te groote plannen bloeien kan,
de wil om de wereld te verblinden en te veroveren, die ontstaat zoodra men den voet
op het Capitool zet&#x2014;zelfs in het opgehoopte stof van alle menschenmachten, die daar
na elkaar ingestort zijn.
</p>
<p>&#x201c;Ja, mijn waarde vriend,&#x201d; vertelde Narcisse verder, &#x201c;als ik wilde afdalen tot praatjes,
die in omloop zijn, die men elkaar in het oor fluistert, als ik u enkele feiten noemde,
dan zoudt u verbluft, versteld staan over den graad van waanzin, waarin deze in den
grond der zaak zoo verstandige, zoo indolente en zoo zelfzuchtige stad door de vreeselijke,
besmettelijke koorts van speculatiewoede gebracht is. Niet alleen de kleine luiden,
de onwetenden en dommen hebben zich ten gronde gericht, maar ook de groote families,
bijna de geheele Romeinsche adel heeft daarbij zijn oude vermogens, het goud, de paleizen
en de verzamelingen kunstwerken, die hij aan de vrijgevigheid der pausen te danken
had, verloren. Deze ontzaglijke rijkdommen, waarvoor eeuwen van nepotisme noodig geweest
zijn, om ze in de handen van enkelen op te hoopen, zijn in nauwlijks tien jaar als
was gesmolten.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb278" href="#pb278">278</a>]</span></p>
<p>Dan vergat hij geheel, dat hij met een priester sprak, en vertelde hij een van die
equivoque geschiedenissen.
</p>
<p>&#x201c;Laten we onzen goeden vriend Dario, prins Boccanera, even als voorbeeld nemen. Hij
is de laatste van zijn geslacht en verplicht te leven van de kruimels van zijn oom,
den kardinaal, die toch ook niet heel veel meer dan zijn salaris heeft. Nu, hij zou
zeker nog in zijn karos rijden, als die vreemde geschiedenis van de villa Montefiori
er niet tusschen gekomen was&#x200a;&#x2026; Men zal u wel reeds op de hoogte gebracht hebben: de
uitgestrekte terreinen van deze villa werden voor tien millioen aan een financieele
maatschappij afgestaan; daarna werd prins Onofrio, de vader van Dario, door de speculatiewoede
aangegrepen, kocht zijn eigen terreinen duur terug, speculeerde en liet bouwen; ten
slotte sleurde de catastrophe behalve die tien millioen nog alles mede, wat hij zelf
bezat, de overblijfselen van het eertijds zoo reusachtige fortuin der Boccanera&#x2019;s&#x200a;&#x2026;
</p>
<p>&#x201c;Maar wat men u ongetwijfeld niet verteld heeft, dat zijn de geheime oorzaken, die
daartoe medegewerkt hebben, de rol, die graaf Prada&#x2014;ja zeker, de gescheiden echtgenoot
van de bekoorlijke contessina, op wie wij nu wachten&#x2014;in deze zaak gespeeld heeft.
Hij was de minnaar van prinses Boccanera, de mooie Flavia Montefiori, die de villa
als huwlijksgift medebracht, o, een pracht van een vrouw, veel jonger dan haar man.
Welnu, algemeen wordt beweerd, dat Prada den echtgenoot in zijn macht had door die
vrouw, zoodat deze weigerde zich &#x2019;s avonds aan den ouden prins te geven, indien deze
aarzelde zijn handteekening te zetten of zich verder in te laten in een avontuur,
waarvan hij het gevaar van te voren inzag. Prada heeft er millioenen mede verdiend,
die hij nu op een zeer verstandige manier verteert. En wat de mooie Flavia betreft,
u weet, dat zij, na een klein vermogen uit de <span class="corr" id="xd29e2629" title="Bron: débâcle">debacle</span> gered te hebben, dapper afstand gedaan heeft van haar adellijken titel, om zich een
knappen man te koopen, den tweeden, ditmaal jonger dan zij, van wien zij een markies
Montefiori gemaakt heeft, die haar nu gezond en mooi houdt, hoewel zij de vijftig
nu al gepasseerd is. In deze heele zaak is het eenige slachtoffer onze arme vriend
Dario, die totaal geruïneerd is en vastbesloten met zijn nicht te trouwen, die niet
veel rijker is dan hij. Weliswaar wil zij hem met alle geweld hebben en is hij niet
in staat haar zoo lief te hebben als zij hem. Anders zou hij reeds lang de een of
andere Amerikaansche genomen <span class="pagenum">[<a id="pb279" href="#pb279">279</a>]</span>hebben, een millionnairsdochter, zooals <a id="xd29e2634"></a>zooveel andere vorsten gedaan hebben; ofschoon het ook zeer goed mogelijk is, dat
de kardinaal en donna Serafina er zich tegen verzet zouden hebben, want dat zijn helden
in hun genre, echte trotsche, koppige Romeinen, die hun bloed vrij willen houden van
vreemde smetten&#x200a;&#x2026; Enfin laten we hopen, dat die goede Dario en die bekoorlijke Benedetta
samen gelukkig zullen zijn.&#x201d;
</p>
<p>Hij hield op, om na eenige passen, op bijna fluisterenden toon voort te gaan.
</p>
<p>&#x201c;Een van mijn bloedverwanten heeft met die affaire der villa Montefiori een kleine
drie millioen verdiend. Wat heb ik er toch dikwijls spijt van gehad, dat ik pas na
den heroëntijd van het agio gekomen ben! Wat zal het hier toen amusant geweest zijn
en wat was er toen een boel te verdienen voor koelbloedige spelers!&#x201d;
</p>
<p>Plotseling echter zag hij, opkijkend, voor zich het nieuwe stadsdeel der Prati del
Castello; zijn geheele gelaatsuitdrukking veranderde, hij werd weer de kunstenaarsziel,
die in verzet kwam tegen de moderne gruwelen, waarmede men het pauselijke Rome bezoedeld
had. De kleur van zijn oogen werd bleeker, zijn blik drukte de bittere minachting
uit van den in zijn liefde voor de verdwenen eeuwen gewonden droomer.
</p>
<p>&#x201c;Kijk toch eens, kijk toch eens! O, stad van Augustus, stad van Leo X, stad van eeuwige
macht en eeuwige schoonheid!&#x201d;
</p>
<p>Pierre zelf kwam ook onder den indruk. Op deze plek strekten zich vroeger langs den
Tiber tot aan de hellingen van den Monte Marco de vlakke, hier en daar met populieren
begroeide weiden van de Engelenburg uit, breede grasvlakten, die aan den Borgo en
den verren dom van de St. Pieter een groenen voorgrond gaven en die de schilders graag
vereeuwigden. Nu echter verhief zich midden op die omgewoelde, rotsachtige vlakte
een geheele stad, een stad van massieve, reusachtige huizen, regelmatige steenen kubussen
met breede, elkaar rechthoekig snijdende straten, precies een groot dambord met symmetrische
vakken. Van het eene einde naar het andere zag men dezelfde gevels; men zou het geheel
voor een rij kloosters, kazernes of ziekenhuizen hebben kunnen houden, waarvan de
eenvormige lijnen zich tot in het oneindige voortzetten. Maar de pijnlijke indruk,
dien dit schouwspel maakte, kwam hoofdzakelijk voort uit de in den beginne onverklaarbare
catastrophe, die deze stad midden in haar aanbouw verstard had, alsof op een vervloekten
<span class="pagenum">[<a id="pb280" href="#pb280">280</a>]</span>ochtend een booze toovenaar zijn staf opgeheven, het werk tot stilstand gebracht,
de drukke werkplaatsen geledigd, de gebouwen gelaten had in denzelfden droefgeestigen
toestand als waarin zij op dit oogenblik verkeerden.
</p>
<p>Alle stadia van aanbouw vond men nog terug&#x2014;van het grondwerk, de voor de fundamenten
gegraven diepe gaten, welke open gebleven waren en waarin onkruid woekerde, tot geheel
voltooide en bewoonde huizen toe. Er waren huizen, waarvan de muren nauwlijks boven
den grond uitkwamen; andere waren tot de tweede of derde verdieping gekomen, maar
door hun houten plafonds en door de open vensters stroomde de regen naar binnen; andere,
die geheel opgetrokken en met een dak voorzien waren, stonden daar als geraamten,
ten prooi aan de gevechten der winden, en deden aan ledige kooien denken. Ook waren
er geheel afgebouwde huizen, waarvan men echter de buitenmuren niet had kunnen pleisteren;
bij nog andere ontbrak het houtwerk van de deuren en ramen; weer andere hadden wel
deuren en ramen, maar waren dichtgespijkerd als doodkisten, in de doode kamers was
geen levende ziel te ontdekken; andere tenslotte waren bewoond, de meeste gedeeltelijk,
slechts weinige geheel, maar alle levend van een niet-verwachte bevolking. Niets kan
de vreeselijke triestheid van die dingen weergeven; het was een Schoone-Slaapster-stad,
die door een doodelijken slaap bezocht was, nog voor zij geleefd had, en nu in afwachting
van een ontwaken, dat nooit scheen te zullen komen, in de heete zon ten gronde ging.
</p>
<p>Pierre ging met zijn gids door de breede, verlaten straten, die de roerloosheid en
stilte van een kerkhof hadden. Geen rijtuig, geen voetganger kwam erdoor. Sommige
hadden zelfs geen trottoir, het gras woekerde op den nog niet bestraten rijweg als
op een veld, dat tot den natuurstaat terugkeert; toch stonden er reeds overal sedert
jaren voorloopige gaslantaarns. Aan beide zijden hadden de huiseigenaren de vensteropeningen
van den rez-de-chaussée en de verschillende verdiepingen met dikke planken hermetisch
gesloten, om geen deur- en vensterbelasting te betalen. Andere huizen, waarvan de
bouw nauwlijks begonnen was, waren met staketsels afgesloten, uit vrees, dat de kelders
verzamelplaatsen voor alle bandieten uit het land zouden worden. Maar den treurigsten
indruk maakten toch de jonge ruïnes, hooge, trotsche, onvoltooide, zelfs nog niet
gepleisterde gebouwen, die hun leven van steenen reuzen nog niet eens geleefd <span class="pagenum">[<a id="pb281" href="#pb281">281</a>]</span>hadden en nu reeds aan alle kanten scheurden, zoodat men ze met allerlei gecompliceerde
stellingen had moeten stutten, om te voorkomen, dat zij zouden instorten. Je hart
kromp ineen als in een stad, waaruit de pest, de oorlog of een bombardement de inwoners
weggevaagd heeft.
</p>
<p>Maar men werd door een nog grootere melancholie, door een grenzenlooze wanhoop aangegrepen
bij de gedachte, dat dit niet een dood, maar een miskraam was, dat de verwoesting
haar werk voltooien zou voordat de gedroomde, vergeefs verwachte bewoners dezen doodgeboren
huizen leven zouden inblazen. Daarbij kwam nog de vreeselijke ironie, dat men op iederen
hoek marmeren platen met de straatnamen zag, beroemde, aan de Geschiedenis ontleende
namen, de Gracchen, de Scipio&#x2019;s, Plinius, Pompeius, Julius Caesar, die als een hoon,
als een slag, dien het verleden de moderne onmacht in het gezicht gaf, op deze onvoltooide,
instortende muren prijkten.
</p>
<p>Wederom werd Pierre getroffen door de waarheid, dat ieder, die Rome bezit, verteerd
wordt door den marmerwaanzin, door den ijdelen drang om te bouwen en aan de volkeren
van morgen het gedenkteeken van zijn roem na te laten. Na de Caesars, die hun paleizen
op den Palatinus ophoopten, na de pausen, die het Middeleeuwsche Rome weer opbouwden
en hun wapens daarop drukten, is de Italiaansche regeering nauwlijks meester der stad,
of zij wil haar onmiddellijk schitterender en grooter dan zij ooit geweest was, herbouwen.
De bodem zelf suggereerde die gedachte; het bloed der Caesars steeg den nieuw aangekomenen
naar het hoofd en bracht hen tot het waanzinnige denkbeeld om van het derde Rome de
nieuwe koningin der aarde te maken. Vandaar de reusachtige plannen, de cyclopische
kadewerken, de ministeries, die wedijveren met het Colosseum; vandaar die nieuwe wijken
met hun reuzenhuizen, die als evenveel kleine stadjes om de oude stad opgeschoten
zijn. Hij herinnerde zich den krijtachtigen gordel, welke de oude, rosachtige daken
omgaf en dien hij vanaf den dom van de St. Pieter uit de verte als verlaten steengroeven
gezien had; want niet alleen in de Prati del Castello, maar ook bij de Porta S. Giovanni,
bij de Porta S. Lorenzo, bij de Villa Ludovisi, op de hoogten van den Viminalis en
den Quirinalis vielen de onvoltooide en ledige wijken reeds in het gras der verlaten
straten in. Ditmaal scheen het alsof na tweeduizend jaar van wonderbare vruchtbaarheid
de bodem eindelijk uitgeput scheen, <span class="pagenum">[<a id="pb282" href="#pb282">282</a>]</span>en de steen der monumenten daar niet meer groeien wilde.
</p>
<p>Evenals in zeer oude boomgaarden de pruime- en kerseboomen, die men verplant, kwijnend
opgroeien en sterven, zoo vonden blijkbaar de nieuwe muren geen levensvoedsel meer
in dat door de eeuwenlange groei van een zoo groot aantal tempels, circussen, triomfbogen,
basilica&#x2019;s en kerken verarmde Romeinsche stof. De moderne huizen, die men getracht
had hier opnieuw tot vruchtbaarheid te brengen, de tot niets nutte, al te groote,
door hereditairen eerzucht opgeblazen huizen, hadden niet tot rijpheid kunnen komen;
de halve, door geopende ramen doorboorde gevels bezaten geen kracht genoeg, om op
te stijgen tot het dak, waren daar onvruchtbaar blijven staan als kwijnende struiken
op een terrein, dat te veel voortgebracht heeft. Het verschrikkelijk trieste lag voornamelijk
hierin, dat een voorbijgegane grootheid zóó vol scheppingskracht uitloopen moest op
een dergelijke bekentenis van tegenwoordige onmacht, dat Rome, hetwelk vroeger de
wereld met zijn onverwoestbare monumenten bedekt had, thans niets meer dan ruïnes
baarde.
</p>
<p>&#x201c;Ze zullen eens wel afgebouwd worden!&#x201d; riep Pierre uit.
</p>
<p>Narcisse keek hem verbaasd aan.
</p>
<p>&#x201c;Voor wie dan?&#x201d;
</p>
<p>Dat was juist het verschrikkelijke. Waar waren op dit oogenblik die vijf of zeshonderd
duizend inwoners, van wier komst men gedroomd had, op wie men nog altijd wachtte;
waar waren zij, in welke nabije landstreken, in welke verafgelegen steden woonden
zij? Waar in de eerste dagen na de verovering een vurige patriotische geestdrift alleen
op een dergelijke bevolking had kunnen hopen, daar moest men thans wel bijzonder verblind
zijn, om nog te kunnen gelooven, dat zij ooit komen zou. De proef scheen genomen te
zijn, Rome&#x2019;s bevolking bleef stationnair, er was geen enkele reden, die voorzien deed,
dat het aantal inwoners verdubbeld zou worden, noch de genoegens, die de stad aanbood,
noch de winst van een handel en van een industrie, die zij niet bezat, noch een intens
maatschappelijk en intellectueel leven, waartoe zij niet meer in staat scheen. In
ieder geval zouden er jaren en jaren mede heengaan. Hoe dus moest men de gereed zijnde,
ledige huizen, die nog slechts op huurders wachtten, bevolken? Voor wie moest men
de in geraamte-toestand gebleven woningen, die in de zon en in den regen afbrokkelden,
afmaken? Zouden zij dus, gedeeltelijk vleeschloos en open voor alle winden, gedeeltelijk
dichtgespijkerd en stil als <span class="pagenum">[<a id="pb283" href="#pb283">283</a>]</span>graven, voor onafzienbaren tijd daar moeten blijven staan in hun vreeselijke, nuttelooze
en verwaarloosde leelijkheid? Welk een verschrikkelijke getuigenis legden zij onder
dien stralenden hemel af! De nieuwe heeren van Rome hadden een slecht begin gemaakt,
maar zouden zij, indien zij thans wisten wat zij hadden moeten doen, ooit wat zij
gedaan hebben ongedaan durven maken? Daar het milliard, dat hier ingestoken was, voorgoed
verslonden en verloren scheen te zijn, begon men te verlangen naar een Nero met een
onbeperkte en matelooze energie, die fakkel en spade grijpen en in naam van rede en
schoonheid alles verbranden en met den grond gelijk maken zou.
</p>
<p>&#x201c;Ha!&#x201d; riep Narcisse uit; &#x201c;daar zijn de contessina en de prins!&#x201d;
</p>
<p>Benedetta had het rijtuig bij een kruispunt van de eenzame straten laten ophouden;
en nu liep zij aan den arm van Dario door die breede, stille, met onkruid begroeide
wegen, die als voor verliefde paren aangelegd zijn. Beiden waren verrukt over de wandeling,
dachten niet meer aan het treurige, waarvoor zij waren gekomen.
</p>
<p>&#x201c;Wat een goddelijk weer!&#x201d; zeide zij vroolijk, terwijl zij naar de twee vrienden toe
ging. &#x201c;Wat schijnt de zon heerlijk!&#x2026; Het doet je goed een beetje te loopen net alsof
je op het land bent!&#x201d;
</p>
<p>Dario was de eerste, die ophield te lachen tegen den blauwen hemel, zich te vermeien
in de vreugde met zijn nicht aan zijn arm te wandelen.
</p>
<p>&#x201c;Omdat je bij je gril blijft, die zeker onzen geheelen mooien dag bederven zal, moeten
we toch naar die menschen toe&#x200a;&#x2026; Maar eerst moet ik me even oriënteeren. Ik weet nooit
goed den weg op plaatsen waar ik niet gaarne kom&#x200a;&#x2026; En bovendien is deze wijk met haar
doode straten, haar doode huizen zoo moeilijk; je ziet niets dat je je herinnert,
geen winkel, die je den weg aanwijst&#x200a;&#x2026; Maar ik geloof, dat het hier is. Ga maar mee,
we zullen wel zien.&#x201d;
</p>
<p>De vier wandelaars gingen naar het middelste gedeelte van de wijk, dat op den Tiber
uitziet. Hier was zich een bevolking gaan vormen. De eigenaars van sommige afgebouwde
huizen, hebben daar zoo goed als het kan voordeel van door ze tegen zeer lage prijzen
te verhuren; ze werden zelfs niet boos, wanneer de huur eens wat lang op zich wachten
liet. Ambtenaren met een klein inkomen en jonge huishoudens zonder geld hadden zich
dus gevestigd en betaalden <span class="pagenum">[<a id="pb284" href="#pb284">284</a>]</span>wel langzaam, maar toch altijd iets. Doch het ergste was, dat tengevolge van het sloopen
van het vroegere Ghetto en van de doorbraken, waarmede men wat licht gebracht had
in Trastevere, ware horden brood- en daklooze haveloozen, die zelfs bijna geen kleeren
hadden, in de onafgemaakte huizen waren neergestreken en er met hun ellende en hun
ongedierte bezit van genomen hadden. Men had de oogen wel moeten sluiten, deze brutale
inbeslagneming moeten dulden, wanneer men niet wilde, dat deze verschrikkelijke ellende
zich op de openbare straat ten toon spreidde. Aan deze vreeselijke gasten dus waren
de groote gedroomde paleizen ten deel gevallen, de reuzengebouwen van vier of vijf
verdiepingen, die men door monumentale deuren binnenging, en die versierd waren met
groote standbeelden en langs welker gevels gebeeldhouwde, door cariatiden gesteunde
balkons liepen.
</p>
<p>Het houtwerk van deuren en ramen ontbrak; iedere van deze ongelukkige families had
haar keuze gedaan, bewoonde of een geheele vorstelijke verdieping of gaf de voorkeur
aan kleinere vertrekken, waarin ze zich konden ophoopen. De ramen waren meestal met
planken dichtgespijkerd; de deuren met behulp van lompen dichtgestopt. Armzalige stukken
linnengoed hingen op de gebeeldhouwde balkons te drogen, pavoiseerden met hun vuile
vlaggen deze doodgeboren, in hun trots verdeemoedigde gevels. Een snelle slijtage,
allerlei vuiligheden zonder naam bezoedelden reeds de mooie witte gebouwen, bespatten
en bestreepten ze met smerige vlekken; door de prachtige deuren, die gemaakt waren
voor het koninklijk uitrijden van equipages, stroomde een vieze beek van afval en
drek, waarvan de poelen dan op den trottoirloozen rijweg vervuilden.
</p>
<p>Tot tweemaal toe had Dario hen denzelfden weg al laten loopen. Hij verdwaalde steeds
meer en meer en werd hoe langer hoe somberder.
</p>
<p>&#x201c;Ik had links moeten afslaan. Maar hoe kan je dat ook weten in zoo&#x2019;n omgeving?&#x201d;
</p>
<p>Nu zagen zij heele troepen kinderen vol ongedierte in het stof kruipen. Zij waren
buitengewoon vuil, bijna naakt; hun huid was heelemaal zwart, hun haren borstelig
als bosjes paardenhaar. Vrouwen liepen rond in smerige rokken, haar openstaande jakken
lieten borsten en heupen als van overwerkte lastdieren zien. Velen stonden krijschend
met elkander te praten; anderen zaten, met haar handen op haar knieën, <span class="pagenum">[<a id="pb285" href="#pb285">285</a>]</span>op oude stoelen en bleven, zonder iets te doen, urenlang in dezelfde houding zitten.
Mannen zag men maar heel weinig. Slechts enkelen lagen op hun buik zwaar tusschen
het rossige gras in de zon te slapen.
</p>
<p>Maar vooral de geur was vreeselijk, een geur van vuile ellende; het menschelijke vee
leefde daar in zijn drek en die stank werd nog erger door de uitwasemingen van een
klein marktje, dat zij moesten oversteken: bedorven vruchten, gekookte, zure groenten,
reeds den vorigen dag in gestolten en ranzig vet gebraden spijzen, die arme koopvrouwen
van den grond af verkochten, terwijl een troep hongerige kinderen gulzig toekeek.
</p>
<p>&#x201c;Kort en goed, ik weet het niet meer,&#x201d; zeide de prins tot zijn nicht. &#x201c;Wees verstandig,
we hebben er nu genoeg van gezien; laten we naar het rijtuig teruggaan.&#x201d;
</p>
<p>Inderdaad leed hij, en zooals Benedetta zelf gezegd had, hij kon niet lijden. Het
scheen hem een monsterachtige misdaad toe zijn leven door een dergelijke wandeling
somber te maken. Het leven was gemaakt, om het licht en prettig in de volle zon te
leven. Men moest het alleen door mooie schouwspelen, gezang en dans opvroolijken.
En in zijn naïef egoïsme had hij een waren afschuw van het leelijke, van de armoede,
van het lijden, zoodat het zien alleen ervan hem reeds een onbehagelijk gevoel, een
soort lichamelijke en moreele uitputting gaf.
</p>
<p>Maar Benedetta, die evenals hij huiverde, wilde tegenover Pierre dapper zijn. Zij
keek hem aan en daar zij zag hoe geïnteresseerd hij was, welk een hartstochtelijk
medelijden zich van hem meester gemaakt had, wilde zij haar poging om deelneming met
de armen en ongelukkigen te toonen, niet opgeven.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, we moeten blijven, beste Dario&#x200a;&#x2026; De heeren willen alles zien, niet waar?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, het tegenwoordige Rome ligt hier,&#x201d; zeide Pierre. &#x201c;Dit hier zegt meer dan alle
klassieke wandelingen door ruïnes en monumenten.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Nu overdrijft ge, mijn waarde,&#x201d; zeide Narcisse op zijn beurt. &#x201c;Maar ik stem toe,
dat het interessant, zeer interessant is&#x200a;&#x2026; Vooral de oude vrouwen zijn prachtig, vol
uitdrukking&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Op dat oogenblik kon Benedetta, die een buitengewoon mooi jong meisje voor zich zag,
een kreet van gelukkige bewondering niet onderdrukken.
<span class="pagenum">[<a id="pb286" href="#pb286">286</a>]</span></p>
<p>&#x201c;O che bellezza!&#x201d;<a class="noteref" id="xd29e2693src" href="#xd29e2693">1</a>
</p>
<p>Dario, die haar herkend had, riep met dezelfde verrukte uitdrukking uit:
</p>
<p>&#x201c;O, dat is Pierina&#x200a;&#x2026; Zij zal ons den weg wijzen.&#x201d;
</p>
<p>Het kind liep de groep reeds een oogenblik na, zonder echter dichterbij te durven
komen. Haar blikken, die straalden van de vreugde van een verliefde slavin, hadden
zich vurig op den prins gericht; dan nam zij de contessina op, doch zonder eenigen
haat, met een soort teedere onderworpenheid, een soort berustend geluk, dat ook zij
heel mooi was. En zij was in waarheid zooals de prins haar afgeschilderd had: groot,
sterk, met een godinnenhals, een echte antieke, een twintigjarige Juno met een ietwat
te krachtige kin, een zeldzaam regelmatigen mond en neus, groote koeoogen en een stralend,
als door de zon verguld gelaat onder een kroon van zware, zwarte haren.
</p>
<p>&#x201c;Wil jij ons den weg wijzen?&#x201d; vroeg Benedetta vertrouwlijk glimlachend, reeds getroost
over het vele leelijke bij het denkbeeld, dat er dergelijke wezens konden bestaan.
</p>
<p>&#x201c;Ja zeker, mevrouw, ja zeker, dadelijk!&#x201d;
</p>
<p>Zij liep voor hen uit met haar groote schoenen zonder gaten en in een oude bruinwollen
japon, die zij blijkbaar kort geleden had gewasschen en gestopt. Men merkte aan alles,
dat zij eenigszins coquet, dat zij op reinheid gesteld was, wat van de anderen niet
gezegd kon worden, indien tenminste niet alleen haar groote schoonheid uit haar armzalige
kleederen straalde en een godin van haar maakte.
</p>
<p>&#x201c;Che bellezza! che bellezza!&#x201d; werd de contessina niet moede uit te roepen. &#x201c;Het is
werkelijk een genot, dat meisje aan te kijken.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ik wist wel, dat zij in je smaak vallen zou,&#x201d; antwoordde hij eenvoudig, gevleid over
zijn vondst; hij sprak niet meer over heengaan, nu hij eindelijk zijn oogen kon laten
rusten op iets, dat mooi was om te zien.
</p>
<p>Achter hen kwam Pierre, eveneens verrukt, wien Narcisse, in wiens smaak het zeldzame
en gekunstelde slechts viel, zijn bezwaren mededeelde.
</p>
<p>&#x201c;Zeker, zeker, zij is mooi&#x200a;&#x2026; Maar in den grond der zaak is er niets plompers en zielloozers
<span class="corr" id="xd29e2708" title="Bron: dat">dan</span> dit Romeinsche type&#x200a;&#x2026; Achter haar huid is niets dan bloed, niets bovenaardsch.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb287" href="#pb287">287</a>]</span></p>
<p>Maar Pierina was blijven staan en wees met een handbeweging op haar moeder, die voor
de hooge deur van een onafgebouwd paleis op een half kapotte kist zat. Ook zij moest
heel mooi geweest zijn, doch nu op haar veertigste jaar reeds was zij vervallen; haar
oogen waren uitgedoofd door de ellende, haar mond met de zwarte tanden misvormd, haar
gezicht doorploegd met diepe, slappe rimpels, haar boezem buitengewoon groot en afhangend.
Bovendien was zij akelig-smerig; haar grijzende, ongekamde haren fladderden in verwarde
lokken, haar rok en jak zaten vol vlekken en lieten het vuil op haar ledematen zien.
Met haar beide handen hield zij een slapenden zuigeling, haar jongste kind, op haar
knieën. Zij keek het wicht als terneergeslagen en moedeloos aan met de uitdrukking
van een in zijn lot berustend lastdier, als een moeder, die kinderen op de wereld
gebracht en gevoed heeft, zonder te weten waarom.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ja!&#x201d; zeide zij opkijkend; &#x201c;dat is de mijnheer, die me een daalder is komen brengen,
omdat hij je huilend aangetroffen had. En nu komt hij met zijn vrienden nog eens naar
ons kijken. Ja, ja, er zijn toch nog goede zielen.&#x201d;
</p>
<p>Toen vertelde zij haar geschiedenis; maar onverschillig, zonder zelfs te trachten
hun medelijden op te wekken. Zij heette Giacinta en was getrouwd met een metselaar,
Tommaso Gozzo, bij wien zij zeven kinderen gehad had, Pierina, dan Tito, een grooten
jongen van achttien jaar, en nog vier meisjes telkens na twee jaar, en nu eindelijk
dit kind, een jongen. Heel lang hadden zij in dezelfde woning in Trastevere gewoond,
een oud huis, dat echter gesloopt was<span class="corr" id="xd29e2716" title="Niet in bron">.</span> En het scheen, dat men tezelfdertijd hun bestaan gesloopt had, want sedert zij hun
toevlucht gezocht hadden in de Prati del Castello, trof hen de eene ramp na de andere,
de vreeselijke crisis in de bouwvakken, die Tommaso en haar zoon Tito werkeloos gemaakt
had, de sluiting van de wasparelenfabriek, waar Pierina tenminste nog twintig centesimi
verdiende, zoodat zij niet van honger behoefden om te komen. Maar nu werkte niemand,
leefde de heele familie van het toeval.
</p>
<p>&#x201c;Als u soms liever naar boven wilt? Daar zult u Tommaso vinden met zijn broer Ambrogio,
dien we bij ons genomen hebben; zij zullen beter met u kunnen praten en alles vertellen,
wat gezegd moet worden&#x200a;&#x2026; Wat zal ik u zeggen? Tommaso rust uit net als Tito, hij slaapt,
omdat hij toch niets beters te doen heeft.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb288" href="#pb288">288</a>]</span></p>
<p>Met haar hand wees zij naar een jongen, flinken kerel met een grooten neus, een harden
mond en dezelfde mooie oogen als Pierina, die languit in het dorre gras lag. Al die
menschen niet vertrouwend, had hij even opgekeken. Een toornige plooi kwam op zijn
voorhoofd, toen hij merkte met welk een verrukten blik zijn zuster naar den prins
keek. Hij liet zijn hoofd weer achterover vallen, doch sloot zijn oogleden niet, maar
loerde eronder door naar hen.
</p>
<p>&#x201c;Pierina, wijs jij mevrouw en den heeren den weg eens.&#x201d;
</p>
<p>Enkele andere vrouwen, wier naakte voeten in afgeloopen pantoffels staken, waren dichterbij
gekomen; troepen kinderen, halfgekleede meisjes, waarbij ongetwijfeld de vier van
Giacinta waren, wriemelden om haar heen. Allen geleken met haar zwarte oogen onder
de verwarde kroesharen zoo op elkaar, dat alleen de moeders ze onderscheiden konden;
het was als een opschieten, als een kampeeren der ellende in de volle zon midden in
deze majestueuse ongeluksstraat, die door onvoltooide en reeds in puin vallende paleizen
omzoomd werd.
</p>
<p>&#x201c;Neen, ga niet mee naar boven,&#x201d; zeide Benedetta zacht en met een glimlachende teederheid
tegen haar neef; &#x201c;ik wil je dood niet, beste Dario. Het is al heel lief van je, dat
je tot hier meegegaan bent. Nu mijnheer de abbé en mijnheer Habert met me medegaan,
kan je best hier buiten in de heerlijke zon wachten.&#x201d;
</p>
<p>Ook hij begon te lachen en gaf gaarne gevolg aan haar wensch; hij stak een sigaret
aan en ging met kleine pasjes op en neer loopen.
</p>
<p>Pierina was vlak onder de groote portiek doorgegaan. Deze had een hoog, met rosetvormige
vakken versierd gewelf; maar in de vestibule bedekte een echte mestvaalt de marmeren
tegels, die men reeds was begonnen te leggen. Dan kwam de monumenteele steenen trap
met de gescheurde en gebeeldhouwde leuning; de treden waren reeds gebroken en met
zulk een dikke laag vuil bedekt, dat zij wel zwart geleken. Overal hadden handen vettige
sporen achtergelaten.
</p>
<p>Op het groote portaal van de tweede verdieping bleef Pierina staan en riep door de
opening van een groote, openstaande deur zonder lijst of vleugels:
</p>
<p>&#x201c;Vader, een dame en twee heeren willen u spreken.&#x201d;
</p>
<p>En zich dan tot de contessina wendend:
</p>
<p>&#x201c;Heelemaal achteraan, in de derde kamer!&#x201d;
</p>
<p>En zij maakte zich uit de voeten, liep veel vlugger de <span class="pagenum">[<a id="pb289" href="#pb289">289</a>]</span>trap af dan zij hem opgegaan was; zij wilde Dario weer zien.
</p>
<p>Benedetta en de twee heeren liepen twee zeer groote kamers door; de grond vertoonde
heuveltjes van afgevallen kalk, de ramen stonden wijd open. Eindelijk kwamen zij in
een kleineren salon, waar de geheele familie Gozzo, met wat zij nog aan meubelen over
had, huisde. Op den grond lagen op de onbedekt gebleven ijzeren dwarsbalken vijf of
zes vuile, door zweet verteerde stroozakken. Een lange, nog goede tafel stond in het
midden, evenals een paar oude, met touwen vastgebonden stoelen, waaruit echter de
stroozittingen verdwenen waren. Maar het zwaarste werk was toch geweest twee van de
drie ramen met planken dicht te spijkeren, terwijl het derde en de deur gesloten waren
met oud, vuil linnen vol gaten.
</p>
<p>Tommaso, de metselaar, scheen verbaasd, blijkbaar was hij dergelijke liefdadigheidsbezoeken
niet gewend. Hij zat met zijn beide ellebogen en zijn kin tusschen zijn handen aan
de tafel uit te rusten, zooals zijn vrouw Giacinta gezegd had. Het was een flinke
kerel van een vijf-en-veertig jaar met een zwaren haar- en baardgroei, een groot,
lang gezicht en, ondanks zijn niets doen, de waardigheid van een Romeinsch edelman.
Bij het zien van de twee heeren, in wie hij onmiddellijk vreemdelingen rook, stond
hij met een plotselingen aanval van wantrouwen op. Maar zoodra hij Benedetta herkende,
begon hij te glimlachen; en toen zij hem het doel van haar komst vertelde en zeide,
dat Dario beneden gebleven was, viel hij haar in de rede:
</p>
<p>&#x201c;Ik weet het, ik weet het, contessina&#x200a;&#x2026; Ik weet heel goed, wie u bent, want ik heb,
toen mijn vader nog leefde, in den palazzo Boccanera eens een raam dichtgespijkerd.&#x201d;
</p>
<p>Dan liet hij zich gewillig uitvragen. Aan Pierre, die verbaasd luisterde, antwoordde
hij, dat er wel geen geluk heerschte, maar dat zij toch zouden hebben kunnen leven,
wanneer ze maar twee dagen per week konden werken. Het was heel goed aan hem te merken,
dat hij heel graag de buikriem toehaalde, als hij maar op zijn gemak leven kon. Het
was weer precies de geschiedenis van den slotenmaker, die, toen een reiziger hem liet
roepen om het slot van een koffer te openen, waarvan de sleutel was weggeraakt, absoluut
weigerde in zijn <span class="corr" id="xd29e2741" title="Bron: siesta-uurtje">siësta-uurtje</span> te komen. Daar er zooveel ledige paleizen voor de armen openstonden, behoefde men
geen huur meer te betalen, en ze waren zoo gauw tevreden en stelden zulke <span class="pagenum">[<a id="pb290" href="#pb290">290</a>]</span>lage eischen, dat enkele centisimi voor voedsel voldoende geweest zouden zijn.
</p>
<p>&#x201c;Ja, mijnheer, onder den paus ging alles beter&#x200a;&#x2026; Mijn vader, die evenals ik, metselaar
was, heeft zijn geheele leven in het Vaticaan gewerkt: trouwens, wanneer ik tegenwoordig
nog werk heb, is het altijd daar&#x200a;&#x2026; Ziet u eens, wij zijn allemaal verwend door die
tien jaar, dat er zooveel werk was, dat je niet van den ladder kwam en verdiende wat
je wilde. Natuurlijk kon je beter eten, je beter kleeden en behoefde je je geen pleiziertje
te ontzeggen, en daarom is het des te harder dat nu wel te moeten doen&#x200a;&#x2026; Maar als
u ons onder den paus eens hadt kunnen zien! Geen belastingen, alles voor niets, je
behoefde alleen maar te leven!&#x201d;
</p>
<p>Op dat oogenblik klonk van een der stroozakken in de schaduw der dichtgespijkerde
ramen, een gebrom.
</p>
<p>&#x201c;Dat is mijn broer Ambrogio,&#x201d; ging de metselaar op zijn gelaten, kalmen toon voort,
&#x201c;hij is het niet met me eens&#x200a;&#x2026; In &#x2019;49, toen hij veertien was, heeft hij met de republikeinen
medegedaan&#x200a;&#x2026; Maar dat hindert niets, we hebben hem toch bij ons genomen, toen we hoorden,
dat hij van honger en ellende in een kelder omkwam.&#x201d;
</p>
<p>De bezoekers doorhuiverde een rilling van medelijden. Ambrogio was vijftien jaar ouder
dan zijn broeder en, hoewel hij nauwlijks zestig was, nog slechts een ruïne: hij werd
door koorts verteerd en zijn beenen waren zóó mager, dat hij zijn dagen op zijn stroomatras
doorbracht, zonder ooit uit te gaan. Hij was kleiner, magerder en drukker dan zijn
broeder en vroeger schrijnwerker geweest. Maar ondanks zijn lichamelijk verval had
hij nog een zeer helder hoofd, het edele en tragische gelaat van een apostel en een
martelaar.
</p>
<p>&#x201c;De paus, de paus,&#x201d; bromde hij, &#x201c;ik heb nooit iets kwaads gezegd van den paus, maar
het is toch zijn schuld, dat de tyrannie blijft voortduren. Hij alleen had ons in
&#x2019;49 de republiek kunnen geven, en dan zou het met ons niet zoo gesteld zijn, zooals
het nu het geval is.&#x201d;
</p>
<p>Hij had Mazzini gekend en koesterde nog steeds diens onbestemd ideaal van een republikeinschen
paus, die vrijheid en broederschap op aarde zou doen heerschen. Maar later verwarde
zijn hartstocht voor Garibaldi dit begrip; van af dat oogenblik hield hij het pausdom
voor onwaardig en niet in staat om te werken aan de bevrijding der menschheid, zoodat
hij zweefde tusschen het droombeeld van zijn jeugd <span class="pagenum">[<a id="pb291" href="#pb291">291</a>]</span>en zijn harde levenservaring. Verder had hij altijd gehandeld onder den invloed van
een heftige emotie en bleef het bij mooie woorden, bij vage, onbestemde verlangens.
</p>
<p>&#x201c;Ambrogio,&#x201d; begon Tommaso, nog altijd even kalm, weer; &#x201c;de paus is de paus, en wie
verstandig is, kiest zijn partij, omdat hij altijd de paus zijn zal, dat wil zeggen
de sterkste. Als we morgen stemmen moesten, zou ik voor hem stemmen.&#x201d;
</p>
<p>De oude werkman haastte zich niet met een antwoord. De bedachtzame voorzichtigheid
van zijn ras had hem kalm gemaakt.
</p>
<p>&#x201c;Ik zou tegen hem stemmen, Tommaso, altijd tegen hem&#x200a;&#x2026; En je weet heel goed, dat wij
altijd de meerderheid zouden hebben. Met den paus-koning is het uit. De Borgo zelf
zou daartegen in opstand komen&#x200a;&#x2026; Maar dat wil niet zeggen, dat we ons niet met hem
verstaan moeten, opdat de godsdienst van iedereen gerespecteerd wordt.&#x201d;
</p>
<p>Vol belangstelling luisterde Pierre. Hij waagde het een vraag te stellen.
</p>
<p>&#x201c;En zijn er in Rome veel socialisten onder het volk?&#x201d;
</p>
<p>Ditmaal liet het antwoord zich nog langer wachten.
</p>
<p>&#x201c;Socialisten, mijnheer de abbé, ja zeker, enkelen, maar lang zooveel niet als in andere
steden&#x200a;&#x2026; Dat zijn nieuwigheden, waarbij de ongeduldigen zich aansluiten zonder er
heel veel van te begrijpen&#x200a;&#x2026; Wij, ouderen, waren voor de vrijheid, wij zijn niet voor
brandstichten en moorden.&#x201d;
</p>
<p>Waarschijnlijk was hij bang in tegenwoordigheid van die dame en die heeren te veel
te zeggen, want hij begon te steunen, terwijl hij zich op zijn matras uitstrekte.
Intusschen maakte de contessina, die last begon te krijgen van den stank, aanstalten
om weg te gaan, na den priester gewaarschuwd te hebben, dat het beter zou zijn hun
aalmoes beneden aan de vrouw te geven.
</p>
<p>Reeds was Tommaso weer met zijn kin tusschen zijn handen aan de tafel gaan zitten
en groette zijn gasten zonder zich om hun weggaan meer te bekommeren dan om hun komen.
</p>
<p>&#x201c;Tot ziens! Het was mij een groot genoegen u van dienst te kunnen zijn!&#x201d;
</p>
<p>Maar op den drempel kon Narcisse zijn geestdrift niet meer bedwingen. Hij keerde zich
om, om nog eens den kop van den ouden Ambrogio te bewonderen.
</p>
<p>&#x201c;Mijn waarde abbé, wat een meesterwerk! Dat is heerlijk, dat is schoon! Hoeveel minder
banaal is dat dan het gezicht <span class="pagenum">[<a id="pb292" href="#pb292">292</a>]</span>van dat meisje&#x200a;&#x2026; Hier ben ik er zeker van, dat een geslachtelijke valstrik mij niet
in een onreine verleiding brengt. Ik geraak om lage redenen niet in verrukking&#x200a;&#x2026; En
bovendien, welk een oneindigheid is er in die rimpels, welk een mysterie in die diepe
oogen, welk een geheimzinnigheid in die stoppelige haren en baard! Zoo stel je je
een profeet, God den Vader voor!&#x201d;
</p>
<p>Beneden zat Giacinta nog met haar zuigeling op de half kapotte kist; eenige passen
verder stond Pierina voor Dario en keek met een verrukt gezicht, hoe hij zijn sigaret
oprookte, terwijl Tito nog als een dier in het gras op den loer lag en hen geen oogenblik
uit het oog verloor.
</p>
<p>&#x201c;O, mevrouw,&#x201d; begon Giacinta met haar berustende en temende stem; &#x201c;nu hebt u het zelf
gezien, het is bijna niet bewoonbaar! Het eenige goede ervan is, dat je er werkelijk
wat ruimte hebt. Maar aan den anderen kant tocht het er altijd zóó, dat je er ieder
oogenblik van den dag een doodelijke kou kan vatten. En dan ben ik altijd bang voor
de kinderen met het oog op de gaten.&#x201d;
</p>
<p>Zij deed het verhaal van een vrouw, die, toen zij op het portaal wilde gaan, een raam
voor een deur aangezien had, op straat gevallen en onmiddellijk dood was. Een meisje
had haar armen gebroken door van een trap te vallen, die geen leuning had. Bovendien
zou je er kunnen sterven, zonder dat iemand het wist of op het denkbeeld komen zou
je op te rapen. Den vorigen dag nog had men achter in een afgelegen kamer het lijk
van een ouden man gevonden, die minstens een week geleden van honger gestorven moest
zijn; hij zou er zeker nog langer blijven zijn liggen, als de vreeselijke stank den
buren zijn aanwezigheid niet verraden had.
</p>
<p>&#x201c;En als je nu nog maar te eten hadt!&#x201d; ging Giacinta voort. &#x201c;Maar wanneer je niet eet
en je een kind voeden moet, dan heb je geen melk. De kleine zuigt je gewoon je bloed
uit je lichaam! Hij wordt boos, wil wat hebben&#x2014;och, en dan begin ik te huilen, want
het is mijn schuld niet, dat er niets is.&#x201d;
</p>
<p>Inderdaad waren er tranen in haar oogen gekomen. Maar een plotselinge woede maakte
zich van haar meester, toen zij merkte, dat Tito nog steeds als een beest in het zonnetje
lag, wat zij al heel onbeleefd vond voor die hooge dame en heeren, die haar zeker
een aalmoes zouden geven.
</p>
<p>&#x201c;Hei, Tito, luilak, kan je niet opstaan, wanneer er menschen zijn?&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb293" href="#pb293">293</a>]</span></p>
<p>Hij hield zich eerst doof, maar stond toch eindelijk kwaadgehumeurd op. Pierre, die
belang stelde in den jongen, trachtte hem aan het praten te krijgen, zooals hem dat
boven met den vader en den oom gelukt was. Doch hij kreeg slechts korte, wantrouwende,
gemelijke antwoorden uit hem. Als je geen werk hadt, was slapen het eenige, dat er
overbleef. Met kwaad worden veranderde je de dingen toch niet. Het beste was te leven
zoo goed en zoo kwaad als het ging, zonder het je moeilijk te maken. Wat de socialisten
betreft, ja misschien waren er enkelen, maar hij kende ze niet. En uit zijn indolente,
onverschillige houding bleek heel duidelijk, dat, ook al mocht de vader voor den paus
en de oom voor de republiek zijn, hij, de zoon, voor niets was. Pierre voelde daarin
het einde van een volk of liever gezegd den slaap van een volk, waarin nog geen democratie
ontwaakt was.
</p>
<p>Maar toen de priester door bleef vragen, hoe oud hij was, op welke school hij geweest
was, in welke wijk hij geboren was, viel Tito, terwijl hij met zijn vinger op zijn
borst wees, hem met een ernstige stem in de rede:
</p>
<p>&#x201c;<i lang="la">Io son Romano di Roma!</i>&#x201d;
</p>
<p>Inderdaad, was dat niet het antwoord op alles? &#x201c;Ik ben een Romein uit Rome!&#x201d; Pierre
glimlachte droevig en zweeg. Nooit had hij beter den hoogmoed van het ras, het oeroude,
zoo zwaar op de schouders drukkende erfdeel van den roem gevoeld. In dezen gedegenereerden
jongen, die nauwlijks lezen of schrijven kon, herleefde de onbeperkte ijdelheid der
Caesars. Deze hongerlijder kende de stad, zou instinctmatig de mooiste bladzijden
uit haar geschiedenis kunnen vertellen. Hij was vertrouwd met de namen der groote
keizers en groote pausen. Waarom te werken, nadat men de meester der wereld geweest
was? Waarom zou men in de mooiste stad, onder den mooisten hemel, niet in voornaam
nietsdoen leven?
</p>
<p>&#x201c;<i lang="la">Io son Romano di Roma!</i>&#x201d;
</p>
<p>Benedetta had haar aalmoes in de hand der moeder laten glijden en Pierre en Narcisse,
die haar voorbeeld volgden, deden hetzelfde, toen Dario, die Pierina niet wilde vergeten,
maar haar toch geen geld durfde geven, op een aardig denkbeeld kwam. Hij bracht zacht
zijn vingers aan zijn lippen en zeide met een vriendelijk lachje:
</p>
<p>&#x201c;Voor de schoonheid!&#x201d;
</p>
<p>Dit kushandje, dat eenigszins ermede spottende lachje, deze zoo vertrouwlijke prins,
dien de zwijgende vereering <span class="pagenum">[<a id="pb294" href="#pb294">294</a>]</span>van de mooie parelwerkster als in een liefdesgeschiedenis uit vroeger tijden trof,
dat alles had werkelijk iets bekorends en liefs.
</p>
<p>Pierina kreeg een kleur van blijdschap; zij raakte heelemaal haar hoofd kwijt, nam
plotseling de hand van Dario, drukte er haar warme lippen op in een onberedeneerde
opwelling, waarin zoowel groote dankbaarheid als verliefde teederheid lag. Maar de
oogen van Tito fonkelden van woede; hij greep zijn zuster ruw bij haar rok en stiet
haar met zijn vuist op zijde, terwijl hij dreigend bromde:
</p>
<p>&#x201c;Pas op hoor, ik vermoord jou en hem ook!&#x201d;
</p>
<p>Het werd hoog tijd, om weg te gaan, want ook andere vrouwen, die het geld blijkbaar
geroken hadden, kwamen naderbij, staken haar hand uit en lieten haar huilende kinderen
zien. Een groote opwinding had zich van de ellendige wijk met haar groote verwaarloosde
gebouwen meester gemaakt, een noodkreet rees op uit de doode straten met de op marmeren
bordjes prijkende namen. Wat te doen? Ze konden toch niet aan allen geven. Er bleef
niet anders over dan weg te vluchten.
</p>
<p>Toen Benedetta en Dario weer bij haar rijtuig waren, stapten zij vlug in en drukten
zich, blij aan deze nachtmerrie ontsnapt te zijn, dicht tegen elkaar. Toch streelde
het haar eigenliefde, dat zij zich in tegenwoordigheid van Pierre dapper gehouden
had, en drukte hem de hand als een dappere leerling, toen Narcisse gezegd had, dat
hij met den priester wilde gaan dejeuneeren in het kleine restaurant op de piazza
S. Pietro, vanwaar men zoo&#x2019;n interessant gezicht op het Vaticaan had.
</p>
<p>&#x201c;Drinkt een glas witten Genzano,&#x201d; riep Dario, die zijn oude vroolijkheid weer teruggekregen
had, hun na. &#x201c;Er bestaat niets beters om zwartgallige ideeën te verjagen.<span class="corr" id="xd29e2807" title="Niet in bron">&#x201d;</span>
</p>
<p>Maar Pierre was onverzadigbaar, wilde meer bijzonderheden weten. Onderweg vroeg hij
Narcisse naar het volk van Rome, naar zijn leven, zijn zeden en gewoonten. Het onderwijs
beteekende zoo goed als niets. Industrie en handel was er bijna niet te vinden. De
mannen oefenden de enkele nog bestaande handwerken uit, terwijl het voortgebrachte
alleen maar in Rome zelf verkocht werd. Onder de vrouwen waren enkele parelwerksters
en borduursters, terwijl religieuze artikelen, medailles en rozenkransen, en het vervaardigen
van lokale snuisterijen altijd een zeker aantal menschen van werk voorzagen. Maar
zoodra de vrouw trouwde en moeder werd <span class="pagenum">[<a id="pb295" href="#pb295">295</a>]</span>van een als door een wonder opschietende kinderzwerm werkte zij niet meer. In het
kort gezegd, de bevolking leefde, zoo goed en zoo kwaad als het ging, werkte juist
genoeg om te eten, was tevreden met groenten, pap en een beetje schapenvleesch, kwam
niet in opstand, was zonder eenige eerzucht voor de toekomst, zorgde slechts voor
den dag van heden. De twee eenige ondeugden waren het spel en de roode en witte wijn
van de Romeinsche Castelli, wijnen, die tot moord en doodslag aanzetten, wijnen, die
op avonden van feestdagen na het sluitingsuur der kroegen de straten vulden met reutelende,
met messteken doorboorde mannen. De meisjes waren over het algemeen zeer fatsoenlijk;
zij, die zich voor het huwelijk aan een man overgaven, waren te tellen. Dat vond vooral
zijn oorzaak in het feit, dat de familieband zeer sterk was en het vaderlijk gezag
nog onbeperkt heerschte.
</p>
<p>De broers waakten over de eer van haar zusters, zooals Tito, hoewel hij zoo ruw tegenover
Pierina was, over haar waakte met een woeste zorg, en dat niet om de een of andere
geheime ijverzucht, maar voor den goeden naam en de eer der familie. En toch heerschte
er geen werkelijke godsdienstigheid, maar wel een zeer kinderlijke afgoderij: aller
harten gingen uit tot Maria en de heiligen; dezen alleen bestonden, tot hen alleen
werd gebeden met achterstelling van God, aan wien het niemand inviel te denken.
</p>
<p>Uit dit alles was het stilstaan van het lagere Romeinsche volk zeer goed te verklaren.
Eeuwen van aangemoedigd niets doen, gestreelde ijdelheid en verweekelijkt leven lagen
achter hen. Wanneer zij geen metselaars, schrijnwerkers of bakkers waren, dan waren
zij bedienden; zij dienden bij priesters en waren daardoor min of meer aan den invloed
van het Vaticaan onderworpen. Vandaar twee streng gescheiden partijen: de vroegere
carbonari, de latere Mazzinianen en Garibaldianen, die ongetwijfeld de meerderheid
en de elite van Trastevere vormden; en de aanhangers van het Vaticaan, al degenen,
die van de Kerk leefden en naar den paus-koning terug verlangden. Maar aan beide kanten
bleef het altijd bij denkbeelden, waarover men sprak, zonder dat ooit de gedachte
opkwam, zich eens voor het een of ander in te spannen, zich bloot te stellen aan een
gevaar. Er zou een zeer sterke hartstocht voor noodig geweest zijn, om het koele verstand
van het ras weg te vagen en hen tot den een of anderen waanzin te brengen. Waartoe
ook? De <span class="pagenum">[<a id="pb296" href="#pb296">296</a>]</span>ellende duurde al zooveel eeuwen, de hemel was zoo blauw, de <span class="corr" id="xd29e2818" title="Bron: siesta">siësta</span> tijdens de warmste uren was meer waard dan al het overige. Slechts een ding scheen
erbij gekomen te zijn, een fond van vaderlandsliefde.
</p>
<p>De meerderheid was beslist voor Rome als hoofdstad, voor dezen heroverden roem, zelfs
in dien mate, dat er in de Leostad bijna een oproer uitgebroken was, toen er sprake
was van een accoord tusschen Italië en den paus, dat als grondslag het herstel van
de wereldlijke macht over die stad had. Dat de ellende toch grooter scheen geworden
te zijn en de Romeinsche werkman meer klaagde, vond zijn oorzaak hierin, dat hij in
werkelijkheid niets gewonnen had bij de reusachtige werken, die de laatste vijftien
jaar in zijn stad waren uitgevoerd. In de eerste plaats hadden veertig duizend arbeiders
Rome overstroomd, arbeiders, die voor het grootste gedeelte uit het Noorden gekomen
waren, voor minder loon werkten, moediger waren en meer weerstandsvermogen bezaten.
In de tweede plaats had hij, toen hij zelf zijn deel in het werk kreeg, beter geleefd,
zonder echter iets op zijde te leggen, zoodat, toen de crisis uitgebroken was en men
de veertig duizend arbeiders weer naar hun provincies had moeten terugzenden, hij
weer in dezelfde positie verkeerde als vroeger: in een doode stad, waarin alle werkplaatsen
ledig stonden en voorloopig geen kans op werk was. Aldus viel hij weer terug tot zijn
oude indolentie, in den grond der zaak blij, dat hij niet door al te veel werk geplaagd
werd, en ging weer zoo goed mogelijk samenwonen met zijn oude liefde, de ellende&#x2014;zonder
een cent, maar als een groote mijnheer.
</p>
<p>Vooral werd Pierre getroffen door het groote verschil in karakter tusschen de ellende
te Parijs en die te Rome. Ongetwijfeld was hier de ontbering nog grooter, het voedsel
nog vuiler, de smerigheid nog afstootender. Maar hoe kwam het dan, dat deze verschrikkelijk-arme
menschen meer echte vroolijkheid bezaten, hun leed opgewekter droegen? Wanneer hij
zich een winter te Parijs, de krotten, die hij zoo dikwijls bezocht had, waarin de
sneeuw binnendwarrelde en heele families zonder vuur of brood zaten te rillen, voor
den geest riep, dan werd zijn hart aangegrepen door een medelijden, dat hij in de
Prati del Castello lang niet zoo levendig gevoeld had. Nu eindelijk begreep hij het:
de ellende te Rome was een ellende, die geen koude leed. Welk een heerlijke en eeuwige
troost was die altijd warme <span class="pagenum">[<a id="pb297" href="#pb297">297</a>]</span>zon, die weldoende hemel, die uit medelijden met die ongelukkigen, steeds blauw bleef.
Wat beteekende een krot van een verblijf, wanneer men buiten kon slapen en zich laten
liefkoozen door de zoele winden? Wat beteekende zelfs honger, wanneer het huishouden
in zonnige straten, in het droge gras op het geluk van het toeval wachten kon? Het
klimaat maakte de menschen sober: er waren geen nevels, die men met alcohol trachtte
te overwinnen. Het goddelijke nietsdoen vermeide zich in de gulden avonden, de armoede
werd in deze heerlijke lucht, waarin het enkele levensgeluk voor het schepsel voldoende
scheen te zijn, een vrij genot.
</p>
<p>Te Napels, vertelde Narcisse, leefde in de nauwe, stinkende, met te drogen hangend
waschgoed gepavoiseerde straten aan de haven en in Santa Lucia de bevolking heelemaal
buiten. De vrouwen en de kinderen, die niet beneden op straat waren, leefden op lichte
houten balcons, die voor alle ramen aangebracht waren. Hier werd genaaid, gezongen,
gewasschen. Maar de straat was eigenlijk de gemeenschappelijke woonkamer; hier trokken
de mannen hun broeken aan, reinigden <span class="corr" id="xd29e2828" title="Bron: half-naakte">halfnaakte</span> vrouwen haar kinderen van ongedierte en kamden zichzelf; hier was voor het hongerige
volk de tafel altijd gedekt. Op kleine tafeltjes, op wagens werd een doorloopende
markt gehouden van goedkoope eetwaren, te rijpe granaatappels en watermeloenen, gekookte
knoedels, afgekookte groenten, gebakken visch, mosselen, alle heelemaal klaar en gereed,
zoodat men altijd in de open lucht kon eten, zonder ooit vuur behoeven aan te maken.
En wat voor een wriemelende menigte! De vrouwen gesticuleerden aan één stuk door,
de vaders zaten in een lange rij langs de trottoirs, kinderen renden heen en weer
te midden van een oorverdoovend lawaai, geschreeuw, gezang, muziek. Ruwe stemmen barstten
in luid gelach uit, bruine, niet mooie gezichten hadden prachtige oogen, die onder
het inktzwarte, verwarde haar van levensvreugde schitterden. O, arm, vroolijk, kinderlijk,
onwetend volk, welks eenige wensch zich tot de enkele centesimi bepaalde, die noodig
waren, om op deze eeuwigdurende markt zijn honger te stillen!
</p>
<p>Zeker, nog nooit was een democratie zich minder zichzelf bewust geweest. Waar zij,
zooals men zeide, terugverlangden naar de oude monarchie, onder welke hun rechten
op dit leven van zorgelooze armoede beter verzekerd schenen te zijn, moest men zich
wel afvragen, of het noodzakelijk <span class="pagenum">[<a id="pb298" href="#pb298">298</a>]</span>was zich om hunnentwil zooveel moeite te geven, voor hen, tegen hun zin, meer kennis
en bewustzijn, meer welvaart en waardigheid te veroveren. Toch steeg in Pierre&#x2019;s hart
bij deze vroolijkheid van hongerlijders, die door de bedwelming van de zon in het
leven geroepen werd, een eindelooze droefheid op. Ja de mooie hemel, niets dan de
mooie hemel bewerkte deze langdurige jeugd van dat volk, verklaarde, waarom de democratie
niet vlugger ontwaakte. O, zeker, de armen van Rome en Napels leden gebrek aan alles;
maar in hun hart bleef niet de wrok, dat zij van koude gerild hadden, terwijl de rijken
zich warmden voor groote vuren; zij kenden niet de woeste droomen in de door sneeuw
koude krotten voor een dun stukje kaars, dat dadelijk uitgebrand zou zijn; zij kenden
niet den dan opvlammenden drang, om zichzelf gerechtigheid te verschaffen, kenden
niet den plicht van opstand, om vrouw en kinderen van de tering te redden, om zelf
ook een warm nestje te hebben, waarin leven mogelijk was. Ja, de ellende, die koude
lijdt, is het toppunt, neen het exces van sociale onrechtvaardigheid, de vreeselijke
school, waarin de arme zijn lijden leert kennen, ertegen in opstand komt en zweert
er een einde aan te zullen maken, ook al moet de oude wereld daardoor ten gronde gaan!
</p>
<p>En in dezen milden hemel vond Pierre ook een verklaring voor den Heiligen Franciscus
van Assisi, dien goddelijken bedelaar uit liefde, die langs de wegen trok en de heerlijke
bekoring der armoede bezong. Hij was ongetwijfeld een onbewust revolutionnair en protesteerde,
door dezen terugkeer tot de liefde voor de armen, tot den eenvoud van de oorspronkelijke
Kerk, op zijn wijze tegen de overmatige weelde van het Romeinsche Hof. Maar nooit
zou zulk een ontwaken van onschuld en matigheid kunnen plaats hebben in een Noordelijk
land, dat verstart onder de December-vorsten. Daarvoor is de betoovering der natuur,
de matigheid van een door de zon gevoed volk, de door de lauwe wegen steeds gezegende
bedelarij noodig. Slechts op die wijze had hij tot volkomen zelfvergetelheid en zelfverloochening
kunnen komen. En toen drong zich een eerst onoplosbaar schijnende vraag aan hem op:
hoe had een Heilige Franciscus, een ziel, die alle schepselen, de dieren en de dingen,
met een zoo vurige broederliefde liefhad, eens kunnen ontstaan op deze aarde, die
tegenwoordig zoo liefdeloos, zoo hard voor de armen is, haar mindere volk veracht
en niet eens haar paus haar aalmoes geeft? Had de oude hoogmoed de harten uitgedroogd
<span class="pagenum">[<a id="pb299" href="#pb299">299</a>]</span>of leidde de ervaring van zeer oude volkeren ten slotte tot egoïsme, dat de ziel van
Italië ingesluimerd scheen te zijn in haar dogmatisch en pronkzuchtig Katholicisme,
terwijl de terugkeer tot het Evangelische ideaal, de liefde tot de armen en ongelukkigen,
in onze dagen ontwaakte in de sombere vlakten van het Noorden, onder de van zon beroofde
volkeren? Dat alles werkte samen, maar vooral was het de reden, waarom de Heilige
Franciscus, nadat hij zijn dame, de Armoede, zoo vroolijk getrouwd had, haar blootsvoets
en nauwlijks gekleed in de heerlijke lente kon leiden te midden van bevolkingen, waarin
toen een vurige behoefte aan medelijden en liefde brandde.
</p>
<p>Al pratende waren Pierre en Narcisse op het plein voor de St. Pieter gekomen. Zij
gingen zitten voor de deur van het restaurant, waarin zij reeds eenmaal gedejeuneerd
hadden, aan een der kleine tafeltjes, die met haar smoezelig linnengoed langs het
<span class="corr" id="xd29e2842" title="Bron: troittoir">trottoir</span> stonden. Maar het uitzicht was prachtig: tegenover hen de basilica, rechts boven
de majestueuze zuilengaanderij het Vaticaan. Dadelijk had Pierre opgekeken naar het
Vaticaan, dat hem als het ware niet losliet, vooral naar die tweede verdieping met
de altijd gesloten ramen, waar de paus woonde, waar nooit iets levends te zien was.
Toen de kellner de hors-d&#x2019;oeuvre, finocchi en ansjovis bracht, gaf de priester een
klein gilletje, om de aandacht van Narcisse te trekken.
</p>
<p>&#x201c;Kijk toch eens, waarde vriend&#x200a;&#x2026; Daar aan het raam, dat, naar men zegt, dat van den
Heiligen Vader is&#x200a;&#x2026; Ziet u daar niet een witte, onbeweeglijke gestalte staan?&#x201d;
</p>
<p>De jonge man begon te lachen.
</p>
<p>&#x201c;Dat moet de Heilige Vader in eigen persoon zijn, u verlangt zoo zeer hem te zien,
dat uw wensch hem als het ware bezweert.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar ik verzeker u,&#x201d; zei de Pierre nogmaals, &#x201c;dat erachter de ramen een witte gestalte
staat, die naar ons kijkt.&#x201d;
</p>
<p>Narcisse, die trek had, at, maar bleef onder het eten door schertsen. Dan plotseling
ernstig:
</p>
<p>&#x201c;Daar de paus naar ons kijkt, is het het geschikte oogenblik, om nog eens over hem
te praten&#x200a;&#x2026; Ik heb u beloofd u te zullen vertellen hoe hij de millioenen van het erfdeel
van den Heiligen Petrus verloren heeft in die verschrikkelijke financieele catastrophe,
waarvan u de puinhoopen zooeven gezien hebt, en een bezoek aan de nieuwe wijk in de
Prati del Castello zou niet volledig zijn, als het niet besloten werd met dat verhaal.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb300" href="#pb300">300</a>]</span></p>
<p>En zonder zich iets van het dejeuner te laten ontgaan, vertelde hij de lange geschiedenis.
Bij den dood van Pius IX bedroeg het erfgoed van den Heiligen Petrus meer dan twintig
<span class="corr" id="xd29e2855" title="Bron: miilioen">millioen</span>. Lang had kardinaal Antonelli, die speculeerde en over het algemeen goede zaken maakte,
dat geld gedeeltelijk bij Rothschild en gedeeltelijk in de handen van sommige nuntii
gelaten, die in opdracht hadden het in het buitenland goed te beleggen. Maar na den
dood van kardinaal Antonelli vroeg zijn opvolger, kardinaal Simeoni, het geld aan
de nuntii terug, om het in Rome te plaatsen. In dien tijd, onmiddellijk na zijn troonsbestijging,
riep Leo XIII met het doel het erfgoed te besturen, een commissie van kardinalen in
het leven, waarvan monsignor Folchi tot secretaris benoemd werd. Deze prelaat, die
gedurende twaalf jaar een belangrijke rol speelde, was de zoon van een ambtenaar aan
de Daterie<a class="noteref" id="xd29e2858src" href="#xd29e2858">2</a>, die bij zijn dood een door handige speculatie bij elkaar gekregen millioen naliet.
Monsignor Folchi was in vele opzichten het evenbeeld van zijn vader en liet zich weldra
als een financier van de eerste kracht kennen, zoodat de commissie hem langzamerhand
alle macht in handen gaf, hem volkomen de vrije hand liet en er zich toe bepaalde
het rapport, dat hij in elke zitting indiende, goed te keuren. Het erfgoed gaf niet
veel meer dan een millioen rente, en daar de uitgaven tot zeven millioen opliepen,
moesten de zes andere elders gevonden worden. De paus gaf jaarlijks drie millioen
van den St. Pieterspenning aan monsignor Folchi, die gedurende de twaalf jaar, dat
hij het financieele beheer voerde, het wonder verrichtte die te verdubbelen door zijn
handige speculaties en beleggingen, zoodat men den uitgaven het hoofd kon bieden zonder
het erfgoed aan te spreken.
</p>
<p>Zoo behaalde hij in de eerste tijden groote winsten door zijn grondspeculaties te
Rome. Hij nam aandeelen in alle nieuwe ondernemingen, speculeerde in molens, omnibussen
en waterleidingen, afgezien van een in overeenstemming met een Katholieke bank, de
Banca di Romana, gevoerden wisselhandel. De paus, die tot dusverre zijnerzijds ook
gespeculeerd had door bemiddeling van een vertrouwensman, een zekeren Sterbini, was
over monsignor Folchi&#x2019;s handigheid zóó verbaasd, dat hij Sterbini ontsloeg en den
kardinaal opdroeg ook met zijn geld te speculeeren, zooals hij het met dat van den
Heiligen Stoel gedaan had. Dit was de tijd, <span class="pagenum">[<a id="pb301" href="#pb301">301</a>]</span>dat monsignor Folchi op het toppunt van zijn macht stond. Dan begonnen de slechte
dagen: de bodem kraakte reeds en als met donderslagen stortte alles in.
</p>
<p>Ongelukkigerwijze bestond een der operaties van Leo XIII hierin, dat hij aan den Romeinschen
adel, die, verteerd door den hartstocht voor het spel en in grond- en bouwspeculaties
gewikkeld, geen geld had, groote sommen leende; deze gaf hem als borgstelling aandeelen,
zoodat, toen de <span class="corr" id="xd29e2867" title="Bron: débâcle">debacle</span> kwam, hij niets dan vodjes papier in handen had. Bovendien was er nog een geheel
andere, zeer rampspoedige geschiedenis, n.l. de poging, om te Parijs een bank op te
richten, met het doel om obligaties, die Italië zelf niet hebben wilde, te plaatsen
onder de vrome, aristocratische clientèle in Frankrijk; als lokaas zeide men, dat
de paus daarin betrokken was, en het ergste was inderdaad, dat hij bij die zaak drie
millioen verloor. Kort en goed, de toestand werd des te kritieker, daar hij ten slotte
de millioenen, waarover hij beschikte, in de vreeselijke speculatiepartijen gestoken
had, die in Rome onder de vensters van het <span class="corr" id="xd29e2870" title="Bron: Vatikaan">Vaticaan</span> afgespeeld werden.
</p>
<p>Ongetwijfeld werd ook hij door de speelwoede verteerd, misschien ook koesterde hij
heimelijk de hoop om door het geld de stad, die men hem met geweld ontrukt had, terug
te winnen. De geheele verantwoordelijkheid van dat alles rustte op hem, want nooit
stak monsignor Folchi geld in een belangrijke onderneming, zonder hem te raadplegen.
Zoo was hij door zijn hebzucht en door zijn zedelijk hooger staanden wensch, om aan
de Kerk de moderne almacht van het grootkapitaal te geven, de werkelijke bewerker
van de ramp geworden. Maar, zooals het altijd gaat, de kardinaal werd de eenige zondenbok.
Hij had een heerschzuchtig en moeilijk karakter; de kardinalen van de commissie sympathiseerden
niet met hem, vonden de zittingen volmaakt overbodig, omdat hij als onbeperkt heerscher
handelde en men alleen bijeenkwam, om goed te keuren, wat hij wel zoo goed was omtrent
zijn operaties mede te deelen. Toen de catastrophe losbrak, werd een complot gesmeed:
de kardinalen maakten den paus bang met de praatjes, die de ronde deden en dwongen
daarna monsignor Folchi aan de commissie rekening en verantwoording af te leggen.
De toestand was buitengewoon zorgwekkend, reusachtige verliezen konden niet meer vermeden
worden.
</p>
<p>Zoo viel hij in ongenade; van af dat oogenblik heeft hij <span class="pagenum">[<a id="pb302" href="#pb302">302</a>]</span>steeds weer vergeefs om een audiëntie bij Leo XIII gevraagd, die, hardvochtig, steeds
geweigerd heeft hem te ontvangen als om hem te straffen voor hun gemeenschappelijke
fout, de hebzucht van hen beiden. Maar monsignor Folchi heeft zich nooit beklaagd:
vroom, onderworpen en berustend heeft hij zijn geheim bewaard. Niemand zou het cijfer
van de millioenen, die het erfgoed van den Heiligen Petrus in de catastrophe van het
in een speelhol veranderde Rome gelaten heeft, met juistheid kunnen zeggen; sommigen
beweren tien, anderen weer dertig millioen. Het meest aannemelijk is echter, dat er
vijftien millioen verloren gegaan zijn.
</p>
<p>Na de coteletten met tomaten bracht de kellner een gebraden kip.
</p>
<p>&#x201c;Het gat is nu gestopt,&#x201d; eindigde Narcisse zijn verhaal, &#x201c;ik heb u al verteld van
de reusachtige sommen, die de St. Pieterspenning opgebracht heeft en waarvan de paus,
die over het geheele bedrag beschikt, alleen het juiste cijfer kent&#x200a;&#x2026; De les is niet
voldoende geweest om hem te verbeteren, want ik hoor uit goede bron, dat hij nog altijd
speculeert, al is het dan ook voorzichtiger. Zijn vertrouwensman is thans weer een
prelaat, monsignor Marzolini, geloof ik, die zijn geldzaken regelt&#x200a;&#x2026; En hij heeft
groot gelijk, je moet met je tijd medegaan.&#x201d;
</p>
<p>Pierre had met toenemende verbazing geluisterd, waarin zich een soort schrik en droefheid
mengde. Dit alles was zeer natuurlijk, zelfs gerechtvaardigd, maar in zijn droom van
een zielenherder, die hoog boven, ver en vrij van alle wereldlijke zorgen troonde,
had hij nooit geloofd, dat zoo iets had kunnen bestaan. Wat, de paus, de geestelijke
vader van armen en ongelukkigen, had gespeculeerd met bouwterreinen, met Beurswaarden!
De opvolger van den Apostel, de pontifex van Christus, van den Jezus van het Evangelie,
den goddelijken vriend der lijdenden, had gespeculeerd, zijn kapitaal belegd bij Joodsche
bankiers, zooveel mogelijk geld uit zijn geld willen slaan! En dan, welk een pijnlijke
tegenstelling: zooveel millioenen daarboven in de kamers van het Vaticaan, weggesloten
in het een of andere geheime meubelstuk&#x2014;zooveel millioenen, die vruchtdragend werkten,
die onophoudelijk belegd en weer teruggenomen werden, om steeds maar meer op te brengen,
die als gouden eieren met de hartstochtelijke teederheid van een vrek uitgebroed werden!
En daar vlak bij, beneden, in de afschuwlijke, onvoltooide gebouwen van het nieuwe
stadsgedeelte zooveel <span class="pagenum">[<a id="pb303" href="#pb303">303</a>]</span>ellende, zooveel arme menschen, die in hun vuil van honger stierven, moeders zonder
melk voor haar zuigelingen, mannen, door gebrek aan werk tot nietsdoen gedoemd, grijsaards,
die zich afbeulden als lastdieren, welke men doodslaat, als zij tot niets meer nut
zijn! O, God van barmhartigheid, God van liefde, was dat mogelijk? Ongetwijfeld had
de Kerk materieele behoeften, zij kon niet zonder geld leven en het was een verstandige
en zeer politieke gedachte om voor haar een schat bijeen te brengen, die haar in staat
stellen zou haar tegenstanders te overwinnen! Maar hoe vernederend, hoe bezoedelend
was dat alles! Zij daalde van haar goddelijke hoogte af, om niet meer te zijn dan
een partij, een groote internationale vereeniging, die georganiseerd was met het doel
om de wereld te veroveren en te bezitten!
</p>
<p>En deze zeldzame geschiedenis bracht Pierre tot nog grooter verbazing. Wie zou ooit
een onverwachter, pakkender drama hebben kunnen uitdenken? Deze paus, die zich in
zijn paleis opsloot, dat ongetwijfeld een gevangenis was, maar een gevangenis, waarvan
de honderd ramen uitzagen op een eindelooze ruimte, op Rome, de Campagna, de ver verwijderde
heuvels; deze paus, die uit zijn raam op alle uren van den dag en van den nacht het
geheele jaar door, met één oogopslag zijn stad omvatten kon&#x2014;zijn stad, die men hem
ontstolen had, waarvan hij de teruggave met een ononderbroken jammerklacht eischte;
deze paus, die van het begin der werken af, van dag tot dag, de veranderingen, die
zijn stad onderging, aanschouwd had: het neerhalen van de oude wijken, het verkoopen
van terreinen, het geleidelijk oprijzen van nieuwe gebouwen, die langzamerhand een
witten gordel om de oude rossige daken vormden; deze paus, die bij het dagelijks zien
van deze bouwwoede, welke hij van zijn opstaan tot zijn naar bed gaan volgen kon,
ten slotte zelf medegesleept werd door den hartstocht voor het spel, die als een roes
uit de geheele stad opsteeg; deze paus, die uit zijn op zoo stoïcijnsche manier gesloten
kamer met de verfraaiingen van zijn oude stad begon te speculeeren, die <span class="corr" id="xd29e2887" title="Bron: trachtie">trachtte</span> zich te verrijken met de door de Italiaansche regeering, die hij voor roover uitmaakte,
in het leven geroepen stadsuitbreiding en ten slotte plotseling in een geweldige catastrophe,
die hij had moeten wenschen, maar die hij niet voorzien had, millioenen verloor! Neen,
nooit nog had een onttroonde koning aan een vreemdere ingeving toegegeven, zich gewaagd
in een tragischer avontuur, <span class="pagenum">[<a id="pb304" href="#pb304">304</a>]</span>dat hem als een straf trof. En dit was geen koning, dit was de afgezant Gods, dit
was God zelf, de onfeilbare in de oogen der aanbiddende Christenheid!
</p>
<p>Het dessert, geitenkaas en vruchten, was gebracht, en Narcisse was juist met een trosje
druiven klaar, toen hij opkeek en uitriep:
</p>
<p>&#x201c;Maar ge hebt groot gelijk, waarde vriend, ik zie nu ook die witte schim daarboven
achter de ramen in de kamer van den Heiligen Vader heel duidelijk.&#x201d;
</p>
<p>Pierre, die zijn blikken niet van het raam af had, antwoordde langzaam:
</p>
<p>&#x201c;Ja, zij was verdwenen, maar toen weer teruggekomen, en nu staat zij er nog steeds,
wit en roerloos.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar wat zoudt ge dan willen, dat hij deed?&#x201d; vroeg de jonge man op zijn kwijnenden
toon, waaruit men niet opmaken kon, of hij spotte of niet. &#x201c;Hij doet als iedereen
en kijkt eens naar buiten, wanneer hij zich wat verzetten wil, en dat des te eerder,
omdat hij werkelijk iets ziet, waarnaar je nooit moede wordt te kijken.&#x201d;
</p>
<p>Dat was het juist, wat Pierre in een toenemende opwinding bracht. Men sprak altijd
van een gesloten Vaticaan, en hij had zich een somber, door hooge muren omgeven paleis
voorgesteld, want niemand had hem gezegd, niemand scheen te weten, dat dit paleis
Rome beheerschte en dat de paus van uit zijn raam de wereld zag. En de onmetelijkheid
van dat uitzicht kende Pierre, hij had het gezien van af den top van den Janiculus;
van uit de loggia&#x2019;s van Raffaël, van af den dom der Basilica. En waar Leo XIII, roerloos
en wit achter zijn ramen, naar keek, dat riep Pierre voor zijn geestesoog op, zag
het met hem. In het midden van de uitgestrekte vlakte der Campagna, die de Sabijnsche
en Albaansche heuvelen begrensden, zag Leo XIII de zeven beroemde heuvels: den door
de boomen der villa Pamphili gekroonden Janiculus; den Aventinus, waarvan niets overgebleven
was dan de drie half in het groen schuil gaande kerken; dan iets verder afgelegen,
den door zijn rijpe oranjeappelen der villa Mattei doorgeurden Coelius; den Palatinus,
die een dunne, daar als op het graf der Caesars opgeschoten rij cypressen omzoomde;
den Esquilinus, waarop zich de slanke klokkentoren van de Santa Maria Maggiore verhief;
den Viminalis, die met zijn verwarde en witachtige opeenhooping van nieuwe gebouwen
op een openliggende steengroeve geleek; den Capitolinus, dien de vierkante campanile
<span class="pagenum">[<a id="pb305" href="#pb305">305</a>]</span>van het Senatorenpaleis nauwlijks aanwees; den Quirinalis, waarop het paleis van den
koning fel-geel afstak tegen de donkere schaduwen der tuinen. Hij zag behalve de Santa
Maria Magggiore alle basilica&#x2019;s, S. Giovanni in Laterano, de wieg van het pausdom,
S. Paola fuori le mura, S. Croce in Gerusalemme, S. Agnese, de dom van Il Gesù, van
S. Andrea della Valle, van S. Carlo, van S. Giovanni del Fiorentini en al de vierhonderd
kerken van Rome, die de stad in een met kruisen beplant, heilig veld veranderen. Hij
zag de beroemde monumenten, de getuigen van den eeuwenouden hoogmoed, de Engelenburg,
een in een pauselijke vesting veranderd keizersgraf, de witte lijn der andere graven
langs de Via Appia, dan de verspreid liggende ruïnen van Caracalla, van het paleis
van Septimius Severus, zuilen, gaanderijen, triomfbogen, de paleizen en de villa&#x2019;s
van prachtlievende kardinalen der Renaissance, den palazzo Farnese, den palazzo Borghese,
de villa Medicis en alle, alle andere&#x2014;een gewemel van daken en gevels.
</p>
<p>Maar voor alles zag hij links, vlak onder zijn raam, den gruwel van de nieuwe, onvoltooide
wijk der Prati del Castello. Wanneer hij &#x2019;s middags in zijn tuinen wandelde, die als
een citadel door den muur van Leo IV ingesloten was, had hij het vreeselijke uitzicht
op het dal, dat men in den koortsachtigen tijd der bouwwoede in den voet van den monte
Mario gegraven had, om er steenbakkerijen op te richten. De groene hellingen zijn
opengehaald, geelachtige gangen loopen naar alle kanten, terwijl de thans gesloten
fabrieken met haar hooge, doode schoorsteenen, waaruit geen rook meer opstijgt, niets
meer dan armzalige ruïnes zijn. Op geen uur van den dag kon hij bij een raam komen
zonder die verwaarloosde gebouwen, waarvoor zooveel steenbakkerijen gewerkt hebben,
voor oogen te hebben, deze gebouwen, die dood waren voor zij geleefd hadden, waarin
op dat oogenblik niets was dan de wriemelende ellende van Rome, dat hier als het cadaver
van oude maatschappijen tot ontbinding lag over te gaan.
</p>
<p>Vóór alles echter beeldde Pierre zich in, dat Leo XIII, de witte schim daar boven,
ten slotte de geheele overige stad vergat, om zijn droomenden blik op den Palatinus
te richten, die nu ontkroond is en nog slechts zijn zwarte cypressen in den blauwen
hemel opricht. Ongetwijfeld bouwde hij in gedachten de paleizen der Caesars weer op,
en voor zijn blik verrezen dan hooge, geheel roode, met het purper bekleede <span class="pagenum">[<a id="pb306" href="#pb306">306</a>]</span>schimmen op, zijn voorvaderen, de keizers en de pontifices, die hem alleen konden
zeggen, hoe men als onbeperkt heerscher der wereld, over de wereld regeeren kon. Dan
gingen zijn blikken naar den Quirinalis en bleven daar uren lang rusten in de aanschouwing
van het koningschap tegenover hem. Welk een zonderling toeval, dat deze beide paleizen,
het Quirinaal en het Vaticaan, elkaar aankijken, dat zij naast elkander boven het
Rome der Middeleeuwen en der Renaissance uitsteken, welks door de gloeiende zon verbrande
en vergulde daken aan den oever van den Tiber zich ophoopen en samenvloeien. Met een
eenvoudigen verrekijker kunnen de paus en de koning, wanneer zij voor hun ramen gaan
staan, elkander duidelijk zien. Zij zijn niets dan onbeteekenende, in de grenzenlooze
ruimte verloren gaande punten; en welk een afgrond ligt er tusschen hen, hoeveel eeuwen
van geschiedenis, hoeveel generaties, die gestreden en geleden hebben, hoeveel doode
grootheid, hoeveel zaad voor de geheimzinnige toekomst! Zij zien elkaar en strijden
nog steeds om het volk, dat voor hun oogen op- en neergolft. Wien zal de onbeperkte
macht ten deel vallen, den pontifex, den herder der zielen, of den monarch, den meester
der lichamen?
</p>
<p>Pierre vroeg zich af aan welke overpeinzingen, aan welke droomerijen Leo XIII zich
over zou geven achter die ramen, waar hij nog altijd zijn bleeke, spookachtige schim
meende te zien. Bij het zien van het nieuwe Rome, van de oude, gesloopte wijken, van
de door een ongeluksstorm met den grond gelijk gemaakte stadsdeelen, moest hij zich
ongetwijfeld verheugen over de reusachtige mislukking der Italiaansche regeering.
Men had hem zijn stad ontstolen, men had hem als het ware willen laten zien, hoe men
een groote hoofdstad in het leven roept, en dat was uitgeloopen op die catastrophe,
op zooveel leelijke, nuttelooze bouwwerken, die men niet eens wist hoe af te maken.
Het kon niet anders of hij moest zich verheugen in die vreeselijke ongelegenheden,
waarin het usurpatorische gezag geraakt was, in de politieke, in de financieele crisis,
in de steeds verder om zich heen grijpende nationale malaise, waarin dat gezag binnen
niet al te langen tijd ten gronde dreigde te gaan; en toch, sloeg ook niet in zijn
borst het hart van een patriot, was ook niet hij een liefhebbende zoon van dat Italië,
welks genie en eeuwenoude eerzucht ook in zijn aderen stroomde? O neen, niets tegen
Italië; integendeel, alles wilde hij doen, om te <span class="pagenum">[<a id="pb307" href="#pb307">307</a>]</span>bewerken, dat het weer de wereldbeheerscher werd! Ongetwijfeld steeg te midden van
zijn blijde hoop een smartelijk gevoel in hem op, wanneer hij zag hoe Rome ten gronde
gericht, met een bankroet bedreigd werd, hoe het als het ware zijn onmacht in het
openbaar ten toon stelde. Maar wanneer de dynastie van Savoye eens mocht worden weggevaagd,
was hij er dan niet, om haar te vervangen en eindelijk weer in het bezit te treden
van zijn stad, die hij sedert vijftien jaar slechts uit zijn venster zag, overgeleverd
aan sloopers en metselaars? Dan werd hij weer de meester, regeerde hij over de wereld,
troonde hij in de gepraedestineerde stad, waaraan de propheten de eeuwigheid en de
wereldheerschappij toegezegd hadden.
</p>
<p>De horizont breidde zich uit en Pierre vroeg zich af wat Leo XIII wel aan gene zijde
van Rome, aan gene zijde van de Campagna Romana, aan gene zijde van de Sabijnsche
en Albaansche bergen, in de geheele Christenheid zag. Sedert achttien jaar had hij
zich in zijn Vaticaan opgesloten, zag hij de wereld slechts door de ramen van zijn
kamer. Wat aanschouwde hij van daarboven, welke waarheden en welke zekerheden drongen
uit onze moderne maatschappijen tot hem door? Dikwijls toch moest van de hoogten van
den Viminalis, waar het station lag, het langgerekte gefluit der locomotieven in zijn
ooren klinken: dat was onze wetenschappelijke beschaving, de toenadering der volkeren,
de vrije menschheid, die de toekomst tegemoet ging. Droomde hij zelf van vrijheid,
wanneer hij zijn blik naar rechts wendde en daar in de verte, aan gene zijde van de
graven aan de Via Appia, de zee vermoedde? Had hij ooit den wensch in zich voelen
opkomen weg te gaan, Rome en zijn verleden te verlaten, om elders het pausdom der
nieuwe democratieën te stichten?
</p>
<p>Men beweerde, dat hij zulk een scherpen, doordringenden blik had; dan had hij moeten
begrijpen, dan had hij moeten beven, wanneer uit zekere strijdlustige landen een ver
geluid tot hem doordrong&#x2014;uit Amerika bijvoorbeeld, waar revolutionnaire bisschoppen
op het punt stonden het volk te veroveren. Werkten zij voor hem of voor zichzelf?
Was een breuk niet onvermijdelijk, wanneer hij hen niet volgen kon, wanneer hij, aan
alle kanten door het dogma en de traditie gebonden, zich hardnekkig in zijn Vaticaan
bleef opsluiten? Van uit de verte woei een dreigende, het schisma voorspellende wind,
streek hem over zijn gelaat en vervulde zijn <span class="pagenum">[<a id="pb308" href="#pb308">308</a>]</span>hart met steeds grooter wordenden angst. Om die reden waarschijnlijk was hij de verzoeningsdiplomaat
geworden, die alle verspreide krachten der Kerk in zijn hand verzamelen wilde, die
zijn oogen sloot voor de vermetelheid van sommige bisschoppen, voor zoover dat ten
minste mogelijk was, die zelf het volk trachtte te veroveren, door zich aan zijn zijde
tegen de gevallen monarchen te verklaren. Maar zou hij ooit verder gaan? Was hij niet
ingemetseld achter de bronzen deur van het Vaticaan, in de strenge Katholieke formule,
waaraan de eeuwen hem vastketenden? Hij moest daar blijven, het zou hem onmogelijk
zijn zich tot zijn werkelijke almacht, tot die zuiver geestelijke macht, tot die moreele
autoriteit van het hiernamaals te beperken, die de menschheid aan zijn voeten bracht,
die bewerkte, dat de pelgrims neerknielden en vrouwen in onmacht vielen. Rome opgeven,
afstand doen van de wereldlijke macht zou gelijk staan met het middelpunt der Katholieke
wereld te veranderen. Dan zou de paus de paus niet meer zijn, niet meer het hoofd
van het Katholicisme, maar een ander, het hoofd van iets anders. Welke onrustige gedachten
moesten, terwijl hij daar aan het raam stond, door zijn brein gaan, wanneer de avondwind
menigmaal het onduidelijke beeld van dien andere, de vrees voor den nieuwen, nog onbestemden
godsdienst met zich bracht, die zich voorbereidde in het doffe stappen der voorwaarts
marcheerende naties!
</p>
<p>Maar op dat oogenblik voelde Pierre, dat de witte, roerlooze schim achter de ramen
staande gehouden werd door den trots, door de voortdurende zekerheid, dat hij zou
overwinnen. Wanneer menschenhanden daartoe niet in staat zouden zijn, dan zou het
wonder tusschenbeide treden. Hij had de vaste overtuiging, dat hij weer in het bezit
zou komen van Rome; en zoo niet hij, dan zijn opvolger. Had de Kerk in haar onbedwingbare
levenskracht en levensenergie niet de eeuwigheid voor zich? Trouwens, waarom zou hij
zelf niet in het bezit van Rome komen? Vermocht God zelfs niet het onmogelijke? Morgen,
als God het wilde, zou ondanks alle menschelijke redeneeringen, ondanks alle schijnbare
logica der feiten, zijn stad hem door de een of andere plotselinge wending in de geschiedenis
teruggegeven worden. O, welk een feestelijke ontvangst zou hij de verloren dochter,
wier dubbelzinnige avonturen hij met zijn door tranen vochtige vaderoogen steeds gevolgd
had, bereiden! Hoe gauw zou hij de uitspattingen vergeten, waarvan hij achttien jaar
lang <span class="pagenum">[<a id="pb309" href="#pb309">309</a>]</span>op alle uren en in alle jaargetijden getuige geweest was! Misschien peinsde hij, over
wat hij doen zou met die nieuwe wijken, waarmede men haar bezoedeld had: zou hij ze
sloopen of zou hij ze daar laten staan als een getuigenis van den waanzin der overweldigers?
Zij zou weer de verheven en doode stad worden, die een souvereine minachting had voor
alle ijdele zorgen van zindelijkheid en materieel welzijn, die als een reine ziel
in den overgeleverden roem der vervlogen eeuwen over de wereld stralen zou.
</p>
<p>En hij peinsde verder, hij stelde zich voor hoe alles, ongetwijfeld reeds morgen,
in zijn werk zou gaan. Alles was beter dan het Huis van Savoye, zelfs een republiek.
Waarom niet een federatieve republiek, die Italië volgens de oude, nu afgeschafte,
politieke indeeling verbrokkelen, hem Rome teruggeven, hem tot den beschermer van
den op die wijze herstelden staat kiezen zou? Dan strekte zijn blik zich verder dan
Rome, verder dan Italië uit; zijn droom breidde zich uit, steeds verder uit, omvatte
het republikeinsche Frankrijk, Spanje, dat het weer worden kon, ja, zelfs Oostenrijk,
dat eenmaal gewonnen zou worden&#x2014;al de Katholieke naties, die dan de Vereenigde Staten
van Europa worden en onder het hooge voorzitterschap van den Pontifex Maximus vreedzaam
en in broederschap leven zouden. En dan de hoogste triomf, wanneer ten slotte alle
andere Kerken verdwijnen, alle andersdenkende volkeren tot hem komen zouden als tot
den eenigen herder, wanneer Jezus in zijn persoon over de universeele democratie regeeren
zou.
</p>
<p>Plotseling werd Pierre in zijn droom, dien hij aan Leo XIII toeschreef, gestoord.
</p>
<p>&#x201c;Mijn waarde abbé, kijk toch eens naar den toon van de standbeelden op de zuilengaanderij,&#x201d;
zeide Narcisse.
</p>
<p>Hij had zich een kop koffie laten brengen en rookte, zich weer geheel overgevend aan
zijn geraffineerde aesthetica, langzaam een sigaret
</p>
<p>&#x201c;Zij zijn rose, niet waar? Een rose, dat langzaam overgaat in mauve, alsof het blauwe
bloed der engelen in hun steenen aderen vloeide&#x200a;&#x2026; Het is de zon van Rome, die hun
dat bovenaardsche leven verleent, want zij leven, ik heb gezien hoe ze op sommige
mooie avonden tegen me glimlachten en de armen naar mij uitstrekten&#x200a;&#x2026; Ach, Rome, het
wonderbare en verrukkelijke Rome! Men zou hier arm als Job willen leven in de bestendige
vreugde zijn bekoring in te ademen!&#x201d;
</p>
<p>Ditmaal kon Pierre zijn verbazing niet bedwingen, nu hij <span class="pagenum">[<a id="pb310" href="#pb310">310</a>]</span>zich zijn nuchtere stem, zijn zoo helderen en drogen zakengeest herinnerde. Dan keerden
zijn gedachten terug naar de Prati del Castello en een eindelooze droefheid maakte
zich van hem meester, toen hij zich zooveel ellende en zooveel lijden voor den geest
riep. Hij zag weer de schandelijke vuilheid, waarin zooveel schepsels ten gronde gingen,
die vreeselijke sociale onrechtvaardigheid, welke de groote meerderheid veroordeelt
tot een bestaan van vervloekte, vreugde- en broodlooze dieren. En toen zijn blikken
weer teruggingen naar de vensters van het Vaticaan en hij meende te zien, hoe achter
de ramen een witte hand zich ophief, dacht hij aan den pauselijken zegen, dien Leo
XIII van deze hoogte over Rome, over de Campagna en de bergen aan de geloovigen der
geheele Christenheid gaf. Maar deze zegen scheen hem plotseling belachelijk en onmachtig
toe, daar hij in zoovele eeuwen niet in staat geweest was, één enkele smart der menschheid
te onderdrukken, omdat hij zelfs niet in staat geweest was een weinig rechtvaardigheid
te scheppen voor de ongelukkigen, die daar beneden, onder zijn venster, in doodsstrijd
verkeerden.
<span class="pagenum">[<a id="pb311" href="#pb311">311</a>]</span></p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e2693" href="#xd29e2693src">1</a></span> Hoe mooi!&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e2693src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e2858" href="#xd29e2858src">2</a></span> Pauselijke kanselarij.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e2858src">&#x2191;</a></p>
</div>
</div>
</div>
<div id="ch9" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">NEGENDE HOOFDSTUK</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Daar Benedetta Pierre had laten zeggen, dat zij hem gaarne wilde spreken, ging hij
dien avond bij het invallen van de schemering naar beneden en vond haar in den salon
in een druk gesprek met Celia.
</p>
<p>&#x201c;Ik heb jullie Pierina gezien,&#x201d; riep het jonge meisje, juist toen hij binnenkwam,
uit. &#x201c;Ja, ja, en nog wel met Dario. Dat wil zeggen, zij moet hem opgewacht hebben;
hij zag, dat zij in een laan van den Pincio op hem stond te loeren, en glimlachte
tegen haar. Toen begreep ik het dadelijk&#x200a;&#x2026; Wat een zeldzame schoonheid!&#x201d;
</p>
<p>Benedetta glimlachte zachtjes over haar geestdrift. Maar er kwam een pijnlijke, droevige
plooi om haar mond, want, hoewel zij zeer verstandig was, begon deze hartstocht, die,
zooals zij voelde, oprecht en sterk was, haar toch te hinderen. Dat Dario elders zijn
genoegens zocht, kon zij begrijpen, daar zij zich niet aan hem geven wilde en hij
jong en geen geestelijke was. Maar dit ongelukkige meisje hield te veel van hem en
zij was bang, dat hij zich zou kunnen compromitteeren; een zoo groote schoonheid verontschuldigde
alles. Zij verried dan ook het geheim van haar hart, door het gesprek een andere wending
te geven.
</p>
<p>&#x201c;Ga zitten, mijnheer de abbé&#x200a;&#x2026; U ziet, we zijn aan het kwaadspreken. Mijn arme Dario
wordt ervan beschuldigd, dat hij alle schoonheden van Rome in het ongeluk stort&#x200a;&#x2026;
Zoo vertelt men ook, dat men in hem den gelukkige zien moet, die de witte rozen geeft,
waarmede Tonietta de laatste veertien dagen op den Corso rondrijdt.&#x201d;
</p>
<p>Celia vatte dadelijk vlam.
</p>
<p>&#x201c;Maar dat is beslist zeker. In den beginne heeft men getwijfeld en den kleinen Pontecorvo
en luitenant Moretti genoemd. Je kan je voorstellen, hoe er gekletst werd&#x200a;&#x2026; <span class="pagenum">[<a id="pb312" href="#pb312">312</a>]</span>Maar nu weet iedereen, dat de vlam van Tonietta Dario in eigen persoon is. Trouwens
hij heeft in den Costanzi-schouwburg zijn opwachting in haar loge gemaakt.&#x201d;
</p>
<p>Toen Pierre haar zoo hoorde praten, herinnerde hij zich die Tonietta, die de jonge
prins hem op den Pincio gewezen had, een der weinige demi-mondaines, waarover de hoogere
Romeinsche kringen spraken. En hij herinnerde zich ook de galante bijzonderheid, die
haar beroemd maakte, de onzelfzuchtige liefde, die zij meermalen voor een geliefde
opvatte, van wien zij niets aannam dan iederen ochtend een ruiker witte rozen, zoodat,
wanneer zij soms weken achtereen op den Corso met de reine bloemen rondreed, de dames
der hoogere kringen brandend nieuwsgierig waren naar den naam van den uitverkoren
en aangebeden man. Sedert den dood van den ouden markies Manfredi, die haar zijn klein
paleis in de Via dei Mille nagelaten had, was Tonietta beroemd om haar onberispelijk
rijtuig en haar elegante, maar eenvoudige toiletten, welke alleen door ietwat opzichtige
hoeden ontsierd werden. De rijke Engelschman, die haar onderhield, was nu reeds sedert
een maand op reis.
</p>
<p>&#x201c;Zij is werkelijk heel mooi, heel mooi,&#x201d; herhaalde Celia overtuigd, met haar rein
gezichtje van maagd, die zich slechts voor liefdeszaken interesseert. &#x201c;En dan haar
groote, zachte oogen; o, zij is niet zoo mooi als Pierina, dat is trouwens onmogelijk;
maar toch prettig om naar te kijken, een echt feest voor je oogen!&#x201d;
</p>
<p>Met een onwillekeurig gebaar scheen Benedetta Pierina weer ter zijde te schuiven,
terwijl zij daarentegen Tonietta aanvaardde; zij wist heel goed, dat zij maar een
eenvoudige afleiding, een tijdelijke streeling voor zijn oogen was.
</p>
<p>&#x201c;Zoo,&#x201d; zeide zij glimlachend; &#x201c;mijn arme Dario ruïneert zich dus met witte rozen!
Daar moet ik hem eens mee plagen&#x200a;&#x2026; Wanneer onze zaken niet gauw in orde komen, zullen
zij hem mij ten slotte nog ontstelen&#x200a;&#x2026; Gelukkig heb ik uitstekende berichten. Ja,
het proces zal weer beginnen; tante is juist daarvoor uitgegaan!&#x201d;
</p>
<p>Toen Celia opstond op het oogenblik dat Victorine een lamp bracht, wendde Benedetta
zich tot Pierre, die eveneens opgestaan was.
</p>
<p>&#x201c;Blijf nog even, ik wou u graag spreken.&#x201d;
</p>
<p>Maar Celia bleef ook nog: zij was nu een en al belangstelling voor de echtscheiding
van haar vriendin, wilde weten hoe het met de zaak stond en of het huwlijk nu <span class="pagenum">[<a id="pb313" href="#pb313">313</a>]</span>gauw plaats zou hebben. Zij omhelsde haar hartstochtelijk.
</p>
<p>&#x201c;Dus heb je weer hoop? Geloof je, dat de Heilige Vader je je vrijheid terug zal geven?
O, lieveling, wat ben ik blij voor je. Hoe heerlijk zal het zijn, als jij en Dario
kunnen trouwen!&#x2026; Ik van mijn kant heb ook geen reden tot klagen, want ik zie heel
goed, dat mijn vader en mijn moeder genoeg krijgen van mijn koppigheid. Gisteren nog
heb ik hun met mijn gewone kalmte gezegd: &#x2018;Ik wil Attilio hebben en u zult hem mij
geven!&#x2019; Toen is mijn vader verschrikkelijk woedend geworden, hij heeft me met beleedigingen
overstelpt, me met zijn vuist gedreigd en geschreeuwd, dat, wanneer ik een even harden
kop had als hij, hij den mijne toch zou breken. Plotseling begon hij woedend uit te
varen tegen mijn moeder, die er zwijgend bij stond: &#x2018;Geef haar dan haar Attilio, dan
laat zij ons ten minste met rust&#x200a;&#x2026;&#x2019; Neen, hoor, ik ben erg in mijn schik!&#x201d;
</p>
<p>Pierre en Benedetta konden hun lachen niet bedwingen, zoo straalde haar lelierein
madonnagezichtje van onschuldige en hemelsche vreugde. Eindelijk ging zij weg met
haar kamenier, die in den eersten salon op haar zat te wachten.
</p>
<p>Zoodra zij alleen waren, vroeg Benedetta den priester weer te gaan zitten.
</p>
<p>&#x201c;Waarde vriend, men heeft mij opgedragen u een zeer dringenden raad te geven&#x200a;&#x2026; Het
schijnt, dat uw aanwezigheid te Rome algemeen bekend geworden is en dat er zeer verontrustende
praatjes over u in omloop zijn. Uw boek zou een vurige oproep tot het schisma zijn,
u zelf slechts een eerzuchtige en oproerige afvallige, die na zijn werk te Parijs
uitgegeven te hebben, naar Rome gekomen is, om er een vreeselijk schandaal over te
ontketenen en het op die manier te lanceeren&#x200a;&#x2026; Indien u er nog steeds op staat Zijne
Heiligheid te spreken, om uw zaak te bepleiten, raadt men u aan gedurende twee of
drie weken geheel te verdwijnen, zoodat men uw aanwezigheid hier vergeet.&#x201d;
</p>
<p>Pierre luisterde met de grootste verbazing. Ze zouden hem nog krankzinnig maken; ze
zouden hem nog op het denkbeeld brengen zich af te scheiden en een schandaal te maken,
wanneer zij zijn geduld nog langer op de proef wilden stellen, daar misbruik van wilden
maken. Hij wilde zich verzetten, protesteeren. Dan echter maakte hij een gebaar van
moeheid. Waarom zou hij dat doen tegenover deze jonge vrouw, die toch in ieder geval
oprecht en hem goed gezind was?
<span class="pagenum">[<a id="pb314" href="#pb314">314</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Wie heeft u verzocht mij dien raad te geven?&#x201d;
</p>
<p>Zij gaf geen antwoord, glimlachte slechts. Dan kreeg hij een plotselinge ingeving.
</p>
<p>&#x201c;Het is monsignor Nani, niet waar?&#x201d;
</p>
<p>Nu begon zij, zonder blijkbaar een direct antwoord op de vraag te willen geven, den
lof van den prelaat te zingen. Ditmaal had hij erin toegestemd haar leidsman te zijn
in het eindelooze proces over de nietigverklaring van haar huwlijk. Hij had er lang
over gesproken met haar tante, donna Serafina, die nu juist naar het paleis van den
S. Offizio was, om hem rapport uit te brengen over enkele stappen, die zij hadden
gedaan. Pater Lorenza, de biechtvader van de tante en van de nicht, zou ook bij het
onderhoud tegenwoordig zijn, want dit heele echtscheidingsproces was eigenlijk zijn
werk: hij had er de twee vrouwen steeds toe aan gezet, als wilde hij den band, dien
de patriottische pastoor Pisoni gelegd had, weer losmaken. Zij werd steeds meer opgewonden
en zeide hem, waarom haar verwachtingen zoo hoog gespannen waren.
</p>
<p>&#x201c;Monsignor Nani kan alles, juist daarom ben ik juist zoo gelukkig, dat mijn zaak in
zijn handen is&#x200a;&#x2026; Kom, beste vriend, wees ook verstandig, verzet u niet, laat u door
hem leiden. Ik sta er u borg voor, dat gij u er goed bij bevinden zult!&#x201d;
</p>
<p>Met gebogen hoofd dacht Pierre na. Rome had hem in zijn boeien geslagen; hij kon er
ieder uur zijn nog steeds toenemende weetgierigheid bevredigen, en de gedachte, nog
twee of drie weken hier te blijven, had volstrekt niets afstootelijks voor hem. Ongetwijfeld
voelde hij, dat al dat telkens weer uitstellen zijn wilskracht zou kunnen verminderen,
een slijtage zou kunnen veroorzaken, waaruit hij verzwakt, ontmoedigd en tot niets
meer nut te voorschijn zou komen. Maar waarom behoefde hij eigenlijk bang te zijn,
daar hij zich plechtig gezworen had en steeds nog zwoer niets van zijn boek te zullen
terugtrekken en den Heiligen Vader slechts te willen spreken, om zijn nieuw geloof
nog krachtiger te verkondigen? Zacht legde hij dien eed nogmaals voor zichzelf af
en gaf dan toe. En toen hij zich verontschuldigde, dat hij in het paleis lastig zou
worden, riep zij uit:
</p>
<p>&#x201c;Neen, ik ben veel te blij u te hebben. Ik houd u vast; ik heb nu eenmaal de overtuiging,
dat uw aanwezigheid hier ons aller geluk brengen zal, nu de kans schijnt te keeren.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb315" href="#pb315">315</a>]</span></p>
<p>Zij spraken nu af, dat hij niet meer zou gaan ronddwalen om de St. Pieter en het Vaticaan,
waar het voortdurend zien van zijn soutane de aandacht getrokken scheen te hebben.
Hij beloofde zelfs de eerste acht dagen het paleis zoo goed als niet te zullen verlaten,
daar hij toch nog gaarne enkele boeken in Rome zelf wilde lezen. Dan bleef hij nog
een oogenblikje praten; hij voelde zich zoo gelukkig-kalm in de groote rust, die er
in den salon heerschte, sedert de lamp hen met haar schemer verlichtte. Het had zes
uur geslagen, op straat was het reeds geheel donker.
</p>
<p>&#x201c;Voelde Zijne Eminentie zich vandaag niet wel?&#x201d; vroeg hij.
</p>
<p>&#x201c;Ja zeker,&#x201d; antwoordde de contessina; &#x201c;alleen wat moe, maar volstrekt niets verontrustends&#x200a;&#x2026;
Mijn oom heeft mij door don Vigilio laten zeggen, dat hij zijn kamer zou houden en
daar zijn secretaris enkele brieven zou dicteeren&#x200a;&#x2026; Neen, het heeft niets te beteekenen.&#x201d;
</p>
<p>Weer viel een stilte in, geen geluid kwam van de eenzame straat of uit het oude, ledige,
als een graf zoo stomme paleis. Maar op dat oogenblik kwam iemand met fladderende
rokken en hijgend van schrik den zacht sluimerenden, met de mildheid van een hoopvollen
droom vervulden salon binnenstormen. Het was Victorine.
</p>
<p>&#x201c;Contessina, contessina&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Benedetta was doodsbleek en koud, als was een ongelukswind binnengewaaid, opgestaan.
</p>
<p>&#x201c;Wat is er&#x200a;&#x2026; Waarom loop je zoo hard en beef je zoo?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Dario, mijnheer Dario, beneden&#x200a;&#x2026; Ik was gaan kijken of ze de lamp onder de poort
wel aangestoken hadden, dat vergeten ze zoo dikwijls&#x200a;&#x2026; En daar, onder de poort, ben
ik in den donker over mijnheer Dario gestruikeld&#x200a;&#x2026; Hij ligt op den grond, hij schijnt
met een mes gestoken te zijn&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Een kreet van wanhoop rees uit Benedetta&#x2019;s borst op.
</p>
<p>&#x201c;Dood!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, gewond!&#x201d;
</p>
<p>Maar zij hoorde het niet, bleef steeds luider roepen:
</p>
<p>&#x201c;Dood! Dood!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, hij heeft tegen me gesproken&#x200a;&#x2026; Om Godswil wees toch stil! Hij heeft mij
ook bevolen te zwijgen, omdat hij niet wil, dat iedereen het weet; ik mocht alleen
u, en niemand anders halen, maar nu mijnheer de abbé hier toch is, wil hij misschien
wel helpen. We zullen hem best gebruiken kunnen.&#x201d;
</p>
<p>Pierre luisterde ontsteld. Toen zij de lamp wilde nemen, <span class="pagenum">[<a id="pb316" href="#pb316">316</a>]</span>zagen zij, dat haar bevende rechterhand met bloed bevlekt was; blijkbaar had zij het
op den grond liggende lichaam betast. Dat gezicht was zóó verschrikkelijk voor Benedetta,
dat zij opnieuw begon te gillen.
</p>
<p>&#x201c;Wees toch stil, om Godswil, wees toch stil!&#x2026; Laten we zoo zacht mogelijk naar beneden
gaan! Ik neem de lamp alleen maar mee, omdat we toch moeten kunnen zien&#x200a;&#x2026; Gauw, gauw!&#x201d;
</p>
<p>Beneden, dwars onder de poort, voor den ingang van den vestibule, lag Dario op de
steenen, als had hij, na op straat aangevallen te zijn, nog slechts de kracht gehad
enkele passen te doen, om daar neer te vallen. Hij was bewusteloos geworden en lag
daar nu met een doodsbleek gezicht, op elkaar gedrukte lippen en gesloten oogen. Benedetta,
die ondanks haar hevigen angst de energie van haar ras teruggevonden had, jammerde
en gilde niet meer, doch keek, zonder te begrijpen, met haar groote, droge, wijdgeopende,
waanzinnige oogen, naar hem. Het verschrikkelijke was het onverwachte, het onbegrijpelijke,
het waarom en het hoe van dien moord te midden van de sombere stilte van het oude,
verlaten, door het donker van den nacht vervulde paleis. De wond bloedde blijkbaar
zeer weinig, want slechts zijn kleeren waren met bloed bevlekt.
</p>
<p>&#x201c;Gauw, gauw!&#x201d; herhaalde Victorine fluisterend, nadat zij de lamp wat had laten zakken,
om het lichaam beter te kunnen zien. &#x201c;De portier is er niet, die zit altijd hiernaast
gekheid te maken met de vrouw van den schrijnwerker. U ziet, dat hij de lantaarn nog
niet aangestoken heeft, maar hij kan natuurlijk ieder oogenblik terugkomen&#x200a;&#x2026; Mijnheer
de abbé en ik zullen den prins gauw naar zijn kamer dragen.&#x201d;
</p>
<p>Alleen zij met haar prachtige kalmte hield haar hoofd bij elkaar. De twee anderen
luisterden in hun verdooving, die maar niet wijken wilde, zonder een woord te kunnen
vinden, en gehoorzaamden haar als zoete kinderen.
</p>
<p>&#x201c;U moet ons bijlichten, contessina. Houd de lamp een beetje laag, anders kunnen we
de treden niet zien&#x200a;&#x2026; Neem u hem bij zijn beenen, mijnheer de abbé, dan zal ik hem
onder zijn armen dragen. Wees maar niet bang, de arme jongen is niet zoo zwaar!&#x201d;
</p>
<p>Gelukkig lag het uit drie vertrekken, een slaapkamer, een toiletkamer en een salon,
bestaande appartement van Dario op de eerste verdieping, naast dat van den kardinaal,
in den vleugel, die op den Tiber uitzag. Nadat zij de trap waren <span class="pagenum">[<a id="pb317" href="#pb317">317</a>]</span>opgegaan, behoefden zij slechts zoo zachtjes mogelijk de gang af te loopen en konden
dan tot hun groote verlichting den gewonde op zijn bed leggen.
</p>
<p>Victorine kon een lachje van voldoening niet onderdrukken.
</p>
<p>&#x201c;Zoo, dat is alweer klaar&#x200a;&#x2026; Zet u de lamp nu maar neer, contessina. Daar, op die tafel&#x200a;&#x2026;
En ik verzeker u, dat niemand ons gehoord heeft; het is maar gelukkig, dat donna Serafina
uit is en Zijn Eminentie don Vigilio bij zich gehouden heeft&#x200a;&#x2026; Ik heb zijn schouders
in mijn rok gewikkeld, zoodat er geen droppeltje bloed is gevallen; en strakjes zal
ik zelf met de spons den drempel schoonmaken.&#x201d;
</p>
<p>Zij zweeg even en ging naar Dario kijken.
</p>
<p>&#x201c;Hij ademt&#x200a;&#x2026; Nu dan laat ik hem maar aan uw zorg over en ga ik gauw dien goeden dokter
Giordano halen, die u op de wereld heeft zien komen en op wien we vertrouwen kunnen.&#x201d;
</p>
<p>Toen Benedetta en Pierre met den bewusteloozen gewonde alleen waren in deze half donkere
kamer, waarin nu het vreeselijke schrikbeeld, dat in hen was, scheen te huiveren,
bleven zij ieder aan een kant van het bed staan, zonder nog een woord te <span class="corr" id="xd29e3005" title="Bron: knnnen">kunnen</span> vinden. Zij had in de behoefte om haar smart te ontspannen en er lucht aan te geven<span class="corr" id="xd29e3008" title="Bron: ;">,</span> haar armen uitgebreid en steunde handenwringend. Dan boog zij zich voorover en keek
op het bleeke gelaat met de gesloten oogen naar leven. Hij ademde inderdaad, maar
zeer langzaam en nauwlijks merkbaar. Een flauwe blos kwam echter op zijn wangen en
eindelijk sloeg hij zijn oogen op.
</p>
<p>Onmiddellijk had zij zijn hand gegrepen en gedrukt, als wilde zij den angst van haar
hart in dien druk leggen; en een gevoel van groot geluk maakte zich van haar meester,
toen zij voelde, dat hij dien beantwoordde:
</p>
<p>&#x201c;Je ziet me toch, je hoort me toch?&#x2026; Wat is er gebeurd, lieve God?&#x201d;
</p>
<p>Maar hij antwoordde niet, de aanwezigheid van Pierre scheen hem onrustig te maken.
Toen hij hem <span class="corr" id="xd29e3015" title="Bron: erkend">herkend</span> had, scheen hij er zich bij neer te leggen, maar hij keek angstig rond, of er nog
niet iemand anders in de kamer was. Eindelijk prevelde hij:
</p>
<p>&#x201c;Niemand heeft het gezien; niemand weet&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, stel je gerust. Wij hebben je met Victorine boven kunnen brengen, zonder
dat iemand het gezien heeft. Tante is uit en oom heeft zich in zijn kamer opgesloten.&#x201d;
</p>
<p>Hij scheen nu verlicht te zijn, glimlachte.
<span class="pagenum">[<a id="pb318" href="#pb318">318</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Niemand mag het weten; het is zoo belachelijk.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Wat is er toch gebeurd, lieve God?&#x201d; vroeg zij opnieuw.
</p>
<p>&#x201c;Ik weet het niet, ik weet het niet!&#x201d;
</p>
<p>Met een moe gebaar deed hij zijn oogen dicht, aldus trachtende aan de vraag te ontsnappen.
Doch dan scheen hij te begrijpen, dat het beter was dadelijk een deel der waarheid
te zeggen.
</p>
<p>&#x201c;Een man, die zich onder de donkere poort verborgen had en daar op mij wachtte&#x200a;&#x2026; En
toen ik thuis kwam, heeft hij me met een mes in mijn schouder gestoken&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Bevend boog zij zich nog verder over hem heen, keek hem diep in zijn oogen en vroeg:
</p>
<p>&#x201c;Maar wie was die man?&#x201d;
</p>
<p>En toen hij met een steeds vermoeider stem stamelde, dat hij het niet wist, dat de
man in het donker gevlucht was, zonder dat hij hem had kunnen herkennen, stiet zij
een vreeselijken kreet uit.
</p>
<p>&#x201c;Het is Prada, het is Prada; zeg het maar, ik weet het immers toch.&#x201d;
</p>
<p>Zij kon zich niet bedwingen.
</p>
<p>&#x201c;Ik weet het, hoor je? Ik ben de zijne niet geweest en hij wil niet, dat ik de jouwe
ben; hij zal je liever vermoorden op den dag, dat ik vrij zal zijn me aan jou te geven.
Ik ken hem wel, nooit zal ik gelukkig zijn&#x200a;&#x2026; Het is Prada, het is Prada!&#x201d;
</p>
<p>Doch een plotselinge kracht bezielde den gewonde, hij protesteerde opgewonden:
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, het is Prada niet en ook niet iemand, die het voor hem gedaan heeft&#x200a;&#x2026;
Dat zweer ik je. Ik heb den man niet herkend, maar het is Prada niet.&#x201d;
</p>
<p>Er lag zulk een klank van waarheid in Dario&#x2019;s stem, dat Benedetta wel overtuigd moest
zijn. Trouwens de angst maakte zich van haar meester; zij voelde zijn hand, die zij
nog steeds in de hare hield, slap en klam en krachteloos worden. Uitgeput door de
inspanning, was hij weer met doodsbleek gelaat en gesloten oogen in onmacht gevallen.
Hij scheen te sterven.
</p>
<p>Wanhopig bevoelde zij hem met haar handen.
</p>
<p>&#x201c;Kijk toch eens, mijnheer de abbé, kijk toch eens&#x200a;&#x2026; Hij sterft! Hij sterft! Hij is
reeds heelemaal koud&#x200a;&#x2026; O, groote God, hij sterft!&#x201d;
</p>
<p>Pierre trachtte haar gerust te stellen.
</p>
<p>&#x201c;Hij heeft te veel gesproken en daardoor zijn bewustzijn <span class="pagenum">[<a id="pb319" href="#pb319">319</a>]</span>weer verloren, precies als daareven&#x200a;&#x2026; Ik verzeker u, dat ik zijn hart voel kloppen.
Leg uw hand maar hier&#x200a;&#x2026; Om Godswil, wind u niet zoo op; de dokter komt dadelijk en
alles loopt goed af.&#x201d;
</p>
<p>Maar zij luisterde niet naar hem, en hij was nu getuige van een tooneel, dat hem met
de grootste verbazing vervulde. Plotseling had zij zich op het lichaam van den aangebeden
man geworpen, drukte hem als waanzinnig tegen zich aan, overstroomde hem met haar
tranen en bedekte hem met haar kussen, terwijl zij hartstochtelijke woorden stamelde:
</p>
<p>&#x201c;O, als ik je verliezen moest, als ik je verliezen moest! En ik heb me niet aan hem
gegeven, ik ben zoo dom geweest me aan hem te weigeren, toen het nog tijd was het
geluk te kennen&#x200a;&#x2026; Ja, om de Madonna, omdat ik dacht, dat zij maagdelijkheid op prijs
stelde en dat men zich rein moet houden voor zijn echtgenoot, als men wil, dat zij
het huwlijk zegent&#x200a;&#x2026; Wat zou het haar gehinderd hebben, indien wij onmiddellijk gelukkig
geweest waren? En dan, dan&#x200a;&#x2026; als zij mij bedrogen had, wanneer zij je van mij wegnam,
zonder dat we in elkaars armen gerust hadden, dan zou ik maar van één ding spijt hebben;
dat ik niet gelijk met jou verdoemd ben! Ja, ja, liever de verdoemenis dan elkaar
niet bezeten te hebben met ons bloed, met onze lippen!&#x201d;
</p>
<p>Was dat de zoo kalme, zoo verstandige vrouw, die geduld oefende, om haar geluk beter
in te richten! Pierre kende haar in zijn verbijstering niet meer. Tot dusver had hij
haar nooit anders gekend dan gereserveerd, zoo natuurlijk-kuisch, dat de bijna kinderlijke
bekoring daarvan als het ware uit haar natuur zelf scheen voort te komen. Ongetwijfeld
was onder de bedreiging van het gevaar en van den angst het verschrikkelijke bloed
der Boccanera&#x2019;s in haar ontwaakt, een geheel atavisme van heftigheid, hoogmoed, razende,
wanhopige en ontketende begeerten. Zij wilde haar deel van het leven, haar deel van
de liefde. Zij morde en raasde alsof de dood, wanneer hij haar haar geliefde ontnam,
een stuk van haar eigen vleesch wegrukte.
</p>
<p>&#x201c;Maar ik smeek u, mevrouw, wees toch kalm,&#x201d; herhaalde de priester. &#x201c;Hij leeft, zijn
hart klopt&#x200a;&#x2026; U doet er u zelf zooveel kwaad mede.&#x201d;
</p>
<p>Maar zij wilde met hem sterven.
</p>
<p>&#x201c;O, lieveling, neem mij met je mede, neem mij met je mede, wanneer je weggaat&#x200a;&#x2026; Ik
zal me op je hart nederleggen, ik zal je zoo vast in mijn armen drukken, dat zij <span class="pagenum">[<a id="pb320" href="#pb320">320</a>]</span>één zullen worden met de jouwe, en dat ze ons samen zullen moeten begraven&#x200a;&#x2026; Ja, ja,
wij zullen dood en toch getrouwd zijn. Ik heb je beloofd aan niemand anders te zullen
toebehooren dan aan jou; ik zal ondanks alles de jouwe zijn, als het moet in de aarde&#x200a;&#x2026;
O lieveling, doe je oogen, doe je mond open, kus me, wanneer je niet wilt, dat ook
ik sterf, wanneer jij dood bent.&#x201d;
</p>
<p>Door de donkere kamer met de oude, ingeslapen muren was een vlam van woesten hartstocht,
van vuur en bloed gestreken. Maar de tranen overweldigden Benedetta, diepe snikken
putten haar uit en wierpen haar verblind en krachteloos op den rand van het bed. Gelukkig
maakte de dokter, dien Victorine medegebracht had, een einde aan het verschrikkelijk
tooneel.
</p>
<p>Dokter Giordano, die de zestig reeds voorbij was, was een klein, witharig, gladgeschoren
mannetje met blozende wangen, wiens vaderlijke persoonlijkheid te midden van zijn
kerkelijke praktijk de allures van een prelaat aangenomen had. Het was, naar algemeen
beweerd werd, een goedhartig man, die de armen gratis behandelde en in delicate gevallen
zoo gesloten en gereserveerd was als een priester. Sedert dertig jaar hadden al de
Boccanera&#x2019;s, vrouwen, kinderen, ja zelfs de kardinaal, zich aan zijn voorzichtige
handen toevertrouwd.
</p>
<p>Bijgelicht door Victorine en geholpen door Pierre, kleedde hij Dario, die door de
pijn uit zijn bewusteloosheid ontwaakt was, zoo zachtjes mogelijk uit, onderzocht
de wonde en verklaarde onmiddellijk glimlachend, dat er volstrekt geen gevaar bij
was. Het zou niets beteekenen, hoogstens drie weken te bed, en voor complicaties behoefde
men niet bang te zijn. Evenals alle Romeinsche artsen was hij een liefhebber van mooie
messteken, die hij dagelijks onder het lagere volk te behandelen kreeg, hij bleef
met welgevallen naar de wond kijken, bewonderde die als kenner en vond ongetwijfeld,
dat het prachtig gedaan was. Hij fluisterde den prins in:
</p>
<p>&#x201c;Wij noemen dat een waarschuwing&#x200a;&#x2026; De man heeft u niet willen dooden, de steek is
van boven naar beneden toegebracht, zoodat het mes door het vleesch gegaan is, zonder
zelfs het been te raken&#x200a;&#x2026; Een knappe kerel, die zoo steken kan!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, ja,&#x201d; prevelde Dario; &#x201c;hij heeft me gespaard, anders zou hij me door en door gestoken
hebben.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb321" href="#pb321">321</a>]</span></p>
<p>Benedetta hoorde er niets van. Toen de dokter verklaard had, dat er absoluut geen
gevaar was en de zwakte en de bezwijming alleen het gevolg waren van den heftigen
zenuwschok, was zij in een toestand van volkomen uitputting op een stoel neergevallen.
Het was de ontspanning der vrouw na den vreeselijken wanhoopsaanval. Zachte, stille
tranen begonnen langzaam uit haar oogen te stroomen; dan stond zij weer op en omhelsde
Dario in een ontboezeming van hartstochtelijke, stille vreugde.
</p>
<p>&#x201c;Luister eens, beste dokter,&#x201d; ging hij voort; &#x201c;niemand behoeft er iets van te weten.
Deze geschiedenis is zoo belachelijk&#x200a;&#x2026; Niemand heeft het blijkbaar gezien, behalve
mijnheer de abbé, aan wien ik geheimhouding vraag&#x200a;&#x2026; En laat men vooral den kardinaal
of mijn tante&#x2014;kortom, geen van de huisvrienden ongerust maken!&#x201d;
</p>
<p>Dokter Giordano glimlachte kalm.
</p>
<p>&#x201c;Goed, goed! Dat spreekt van zelf, maak je daar maar niet druk over&#x200a;&#x2026; Voor alle anderen
ben je van de trap gevallen en heb je je schouder verrekt&#x200a;&#x2026; En nu je verbonden bent,
moet je trachten wat te slapen en geen koorts te krijgen. Morgenochtend kom ik nog
eens kijken.&#x201d;
</p>
<p>Nu vloten langzaam dagen vol groote kalmte voorbij; voor Pierre ontwikkelde zich een
geheel nieuw leven. De eerste dagen verliet hij zelfs het oude, ingeslapen paleis
niet; hij las en schreef en had geen andere afleiding dan dat hij iederen middag tot
het invallen van de schemering in de kamer van Dario zat, waar hij zeker was ook Benedetta
aan te treffen. Na een vrij hooge koorts van acht-en-veertig uren was het herstel
zijn gewonen gang gegaan; alles liep zoo goed mogelijk, de geschiedenis van den verrekten
schouder werd door iedereen geloofd, zoodat de kardinaal van de spaarzame donna Serafina
eischte, dat een tweede lantaarn op het portaal aangestoken zou worden, opdat een
dergelijk ongeluk niet weer gebeuren zou. De weer ontstane, monotone vrede werd slechts
gestoord door een laatsten schok, of liever door het dreigen van een moeilijkheid,
waarin Pierre op een avond, dat hij wat langer bij den herstellende bleef, gemengd
werd.
</p>
<p>Toen Benedetta zich eenige oogenblikken verwijderd had, boog Victorine, die een kop
bouillon was komen brengen, zich over den prins heen en fluisterde hem zacht in het
oor:
</p>
<p>&#x201c;Een jong meisje, u weet wel Pierina, komt iederen dag huilend naar u vragen&#x200a;&#x2026; Ik
kon haar niet wegsturen, zij <span class="pagenum">[<a id="pb322" href="#pb322">322</a>]</span>dwaalt maar om het huis rond; en ik vind het beter u maar te waarschuwen.&#x201d;
</p>
<p>Ondanks zichzelf had Pierre het gehoord; plotseling begreep hij alles. Dario, die
hem aankeek, zag heel goed, wat hij dacht. En zonder Victorine antwoord te geven,
zeide hij:
</p>
<p>&#x201c;Ja, abbé, het was die woesteling van een Tito&#x200a;&#x2026; Nu vraag ik u, is het niet belachelijk?&#x201d;
</p>
<p>Maar hoewel hij beweerde niets gedaan te hebben, waarom de broeder hem een waarschuwing
moest geven, zijn zuster niet aan te raken, glimlachte hij toch verlegen, zelfs een
beetje beschaamd over een dergelijke geschiedenis. Het was blijkbaar een heele opluchting
voor hem, toen de priester beloofde, als zij weer terugkwam, met haar te praten en
te trachten haar aan het verstand te brengen, dat zij thuis moest blijven.
</p>
<p>&#x201c;Een belachelijke geschiedenis, belachelijk!&#x201d; herhaalde de prins, terwijl hij, als
om zichzelf te honen, zijn woede overdreef. &#x201c;Het is waarachtig iets uit de vorige
eeuw.&#x201d;
</p>
<p>Plotseling zweeg hij. Benedetta kwam terug en ging weer naast haar lieven zieke zitten.
En het zoete waken duurde voort in de oude, slapende kamer, in het oude, doode paleis,
waaruit geen zuchtje opsteeg.
</p>
<p class="tb"></p><p>
</p>
<p>Toen Pierre weer uitging, waagde hij zich, om een beetje frissche lucht te scheppen,
nauwlijks in de wijk zelf. De Via Giulia interesseerde hem: hij kende haar vroegere
pracht uit den tijd van Julius II, die haar in een rechte lijn aanlegde en met grootsche
paleizen wilde omzoomen. Gedurende het carneval werden er wedrennen gehouden: men
begon, te voet of te paard, bij het paleis-Farnese en eindigde bij de piazza S. Pietro.
Hij had pas gelezen, dat de Fransche gezant, d&#x2019;Estrée, markies van Couré, die in den
palazzo Saccheti woonde, daar in 1630 met pracht en praal de geboorte van den dauphin
gevierd had; hij liet drie wedrennen houden van de Sixtusbrug tot de S. Giovanni di
Fiorentini, waarbij een buitengewone weelde tentoongespreid werd: de straten waren
bestrooid met bloemen, alle vensters met de kostbaarste tapijten behangen. Den tweeden
avond werd een groot vuurwerk op den Tiber ontstoken, het schip Argo, waarmede Jason
uitvoer om het Gulden Vlies te veroveren. Een andermaal stroomde uit de Farnesische
fontein, den Mascherone, wijn.
<span class="pagenum">[<a id="pb323" href="#pb323">323</a>]</span></p>
<p>Hoe ver lagen die tijden nu al weg en wat waren zij veranderd! Hoe eenzaam en stil
lag nu de straat in de treurige verwaarloosde grootschheid, breed en recht, door de
zon beschenen of in diepe duisternis. Van &#x2019;s ochtends negen uur af blakerde de zon
op het plaveisel van den vlakken, trottoirloozen rijweg, terwijl aan de beide, afwisselend
van het felle licht in diepe schaduw overgaande kanten, de oude paleizen, de zware,
oude huizen, de antieke, met schilden en spijkers bedekte poorten, de met groote ijzeren
staven getraliede vensters, geheele verdiepingen met gesloten vensters sluimerden.
Zij waren als dichtgespijkerd, om het daglicht niet meer binnen te laten. Wanneer
de poortdeuren open stonden, zag men diepe overwelvingen, vochtige en kille, met groene
vlekken bedekte binnenplaatsen, die evenals kloosters met zuilengangen omgeven waren.
In de dépendances, in de lage gebouwen, die ten slotte vooral aan de Tiberzijde kleine
steegjes gevormd hadden, waren kleine winkeltjes en werkplaatsen gekomen, een kleermaker,
een boekbinder, vruchtenkeldertjes met vier tomaten en vier kropjes salade, kleine
wijndebieten, die producten van Frascati en Genzano hadden, en waarin de drinkers
gestorven schenen te zijn.
</p>
<p>In het midden van de straat bracht de gevangenis met haar afschuwlijk gelen muur al
heel weinig vroolijkheid. Een geheel net van telegraafdraden liep door deze lange
grafachtige gang met haar weinige voorbijgangers, waarin het stof van het verleden
neerviel, van het eene einde naar het andere, van de arcade van den palazzo Farnese
tot aan het verre uitzicht over de rivier, over de boomen van het hospitaal van den
Heiligen Geest. Maar vooral &#x2019;s avonds, wanneer de duisternis gevallen was, werd Pierre
getroffen door de eenzaamheid, door de soort gewijden afschuw, dien de straat dan
kreeg. Geen levende ziel, geen licht van de ramen, niets dan de dubbele rij lantaarns,
die ver van elkander staande, wel op nachtlichtjes geleken, welke opgeslokt werden
door de duisternis. De poorten waren gegrendeld en gebarricadeerd, geen geluid, geen
ademtocht drong eruit door. Slechts hier en daar een verlicht wijnwinkeltje, doffe
ramen, Waarachter in volkomen onbeweeglijkheid een lamp brandde, geen geroezemoes
van stemmen, geen gelach echter was te hooren! Alles wat leefde waren de schildwachten
voor de gevangenis; één voor de poort, één op den hoek van het steegje rechts, beiden
stijf en strak in de doode straat!
<span class="pagenum">[<a id="pb324" href="#pb324">324</a>]</span></p>
<p>Verder interesseerde hem het geheele stadsdeel, die oude, voorname wijk, welke nu
in vergetelheid geraakt en ver van het moderne leven verwijderd was, en nu nog slechts
een muffe kerklucht uitademde. Aan den kant van de S. Giovanni di Fiorentini, op de
plek, waar de nieuwe Corso Victor Emanuele alles vernietigd heeft, bestond een groote
tegenstelling tusschen de hooge, gebeeldhouwde, schitterende, nauwlijks voltooide
huizen van vijf verdiepingen en de zwarte, ingezakte en armzalige hutten van de naburige
steegjes. &#x2019;s Avonds glommen electrische bollen in verblindende witheid, terwijl de
enkele lantaarns van de Via Giulia en de andere straten niet meer dan walmende lampions
waren. Het waren vroeger beroemde straten: de Via dei Banchi Vecchi, de Via del Pellegrino,
de Via di Monserrato, verder tallooze dwarsstraten, die er doorheen liepen en ze onderling
verbonden, alle op den Tiber uitkwamen en zoo nauw waren, dat wagens er slechts met
moeite door konden. Iedere straat had haar eigen kerk, een menigte bijna gelijkvormige,
rijk versierde, zwaar vergulde en geschilderde kerken, die alleen op de uren van den
dienst geopend, en dan vol zon en wierook waren. In de Via Giulia stond behalve de
S. Giovanni di Fiorentini, behalve de S. Biagio della Pagnotta, behalve de Sant&#x2019; Eligio
degli Orefici, achter den palazzo Farnese nog de Santa Maria delle Morte, waarin hij
gaarne toefde, om te droomen van het onbewoonde Rome, van de boetepriesters, die den
dienst in die kerk waarnamen en wier taak het was de hun gesignaleerde verlaten lijken
in de Campagna te gaan halen. Op een avond woonde hij de zielemis van twee onbekende,
reeds veertien dagen lang onbegraven lijken bij.
</p>
<p>Maar zijn lievelingswandeling werd al heel gauw de nieuwe Tiberkade aan den achterkant
van den palazzo Boccanera. Hij behoefde slechts het nauwe straatje uit te loopen en
kwam dan op een eenzaam plekje, waar alles hem met eindelooze gedachten vervulde.
De kade was niet geheel afgemaakt, het werk scheen zelfs stil te liggen, het was een
ontzaglijke, met puin en gehouwen steenen bedekte werkplaats met half gesloten palissaden
en ingevallen loodsen. Het rivierbed was steeds hooger geworden, terwijl de onophoudelijke
opgravingen den bodem der stad lager gemaakt hebben. Om haar tegen overstroomingen
te beschermen, had men het water in die reusachtige vestingmuren gevangen gezet. Voor
dat doel had men ook de oude oevers zóó moeten <span class="pagenum">[<a id="pb325" href="#pb325">325</a>]</span>ophoogen, dat het terras van den kleinen tuin der Boccanera&#x2019;s met zijn dubbele trap,
waaraan vroeger pleizierbootjes aanlegden, lager lag en gevaar liep begraven te worden
en te verdwijnen, wanneer men weer aan het straatwerk beginnen zou. Er was nog niets
genivelleerd, de aangevoerde aarde bleef er zoo liggen als de kipkarren die er uitstortten;
te midden van het materiaal, dat was blijven liggen, was niets te zien dan modderkuilen
en instortingen. Slechts armelui&#x2019;s-kinderen kwamen spelen tusschen die puinhoopen,
waarin het paleis wegzonk, werklooze arbeiders sliepen er zwaar in de warme zon, terwijl
vrouwen haar wasch op de hoopen kiezelsteenen te drogen legden. Toch was het voor
Pierre een gelukkig toevluchtsoord, waar hij zeker was rust te zullen vinden en ongestoord
droomen kon, wanneer hij hier uren lang kwam zitten kijken naar de rivier, de kaden
en de stad.
</p>
<p>Van acht uur af verguldde de zon het onmetelijk gat met haar blond-geel licht. Wanneer
hij naar links keek, zag hij in de verte de daken van Trastevere, die zich grijsblauw
tegen den schitterenden hemel afteekenden. Rechts maakte de rivier voorbij de apsis
van de S. Giovanni di Fiorentini een bocht. De populieren van het hospitaal van den
Heiligen Geest drapeerden op den anderen oever hun donkergroen gordijn en lieten aan
den horizont het duidelijke profiel van de Engelenburcht zien. Maar vooral kon hij
zijn oogen bijna niet afhouden van den tegenoverliggenden oever, want daar was een
stuk van het heel oude Rome ongeschonden gebleven. Van de Sixtusbrug tot de Engelenbrug
bevond zich op den rechteroever het deel van den onvoltooid gebleven kade-aanleg,
dat, wanneer deze eenmaal voltooid zou zijn, later de rivier in de reusachtig hooge
en witte vestingmuren gevangen houden zou.
</p>
<p>En inderdaad deze buitengewone bezwering van den ouden tijd, van dien met een heel
stuk der oude pauselijke stad bedekten oever had iets verrassends en betooverends.
Aan de Via della Longara waren de gelijkvormige gevels blijkbaar opnieuw gepleisterd,
maar hier bleven de achterzijden van de tot aan het water loopende huizen zooals zij
waren: gescheurd, rosachtig, met vuil bedekt, als oude bronzen beelden door de heete
zon met een groenen tint bedekt. En welk een opeenhooping, wat een ongelooflijke opeenstapeling!
Onder donkere gewelven, waarin de rivier binnendrong, heiwerk, dat de muren schraagde,
stukken oud-Romeinschen <span class="pagenum">[<a id="pb326" href="#pb326">326</a>]</span>bouw, die loodrecht naar beneden liepen; dan steile, uit hun voegen geraakte, groen
geworden trappen, die uit het oeverzand opstegen, boven elkaar liggende terrassen,
verdiepingen met haar lange rijen onregelmatige kleine vensters, huizen, die boven
andere huizen uitstaken&#x2014;en dat alles in een fantastisch gewemel van balcons, houten
galerijen, dwars over binnenplaatsen geslagen bruggen, boomgroepen, die uit de daken
schenen te groeien, en bijgebouwde dakkamertjes, die midden in de rose dakpannen gezet
waren. Een goot liep met groot lawaai uit een versleten en vervuild steenen bekken.
Overal, waar de oever door de meer achteruitgelegen huizen zichtbaar werd, was hij
met een wilde vegetatie, met onkruid, struiken en mantels van klimop, die in koninklijke
plooien op den grond sleepten, bedekt. De ellende, de vervuiling verdween onder de
glorie der zon, de oude, ingezonken, opeengehoopte gevels werden als van goud; de
voor de ramen te drogen hangende wasch pavoiseerde ze met het purper van de roode
rokken en de verblindende sneeuw van het linnen, terwijl verder weg, boven de wijk
uit, de Janiculus zich met het fijne profiel van de S. Onofrio tusschen pijnboomen
en cypressen verhief in de schittering der dagvorstinne.
</p>
<p>Dikwijls ging Pierre leunen over de borstwering van den reusachtigen kademuur en bleef
daar dan lang met een hart, dat vol droefheid over de doode eeuwen was, staan kijken
naar den onder hem stroomenden Tiber. Niets zou de groote moeheid van die oude wateren
kunnen schilderen, hun somber langzaam voortkabbelen onder in die Babylonische gracht,
die hen omsloot, tusschen de mateloos groote, rechte, gladde, kale, in hun nieuwe
leelijkheid geheel grauwe gevangenismuren. In de zon nam de gele rivier een gulden
tint aan en vlamde door de lichte schittering van zijn stroom in blauw en groen. Maar
zoodra zij in het donker lag, werd zij ondoorzichtig, modderkleurig, zoo oud, zoo
dik en zoo zwaar, dat de omringende huizen zich er niet eens in weerspiegelen konden.
Welk een troostelooze verlatenheid, welk een rivier van stilte en eenzaamheid! Ook
al mocht zij na de winterregens haar dreigenden vloed nog dikwijls voorwaarts stuwen,
toch sliep zij gedurende de lange maanden, dat de hemel blauw is, en stroomde geruischloos
door Rome.
</p>
<p>Men kon daar den geheelen langen dag staan, zonder dat een bark of een zeil er leven
aan gaf. De enkele booten, de twee of drie stoombootjes, die van de zeekust kwamen,
de <span class="pagenum">[<a id="pb327" href="#pb327">327</a>]</span>tartanes<a class="noteref" id="xd29e3105src" href="#xd29e3105">1</a>, die wijn van Sicilië brachten, ankerden alle aan den voet van den Aventinus. Verder
was het niet meer dan een woestijn, dood water, waarin hier en daar een onbeweeglijke
visscher zijn hengel hangen liet. Pierre zag iets naar rechts onder aan den ouden
oever nooit iets anders dan een soort oude, overdekte, platte schuit, een half verrotte
Arke Noachs, misschien was het een waschschuit, maar hij zag er nooit een levende
ziel. Verder lag er nog op een modderachtig punt een gestrande sloep met een gebarsten
zijde als een armzalig symbool, dat alle scheepvaart hier onmogelijk en opgegeven
was. O, deze rivierruïne, die even dood was als de beroemde ruïne, waarvan zij het
stof zoovele eeuwen lang bespoeld had! Nu was zij het moede! En wat riep zij niet
voor den geest op? Eeuwen van geschiedenis, zoovele dingen, zoovele menschen, die
de gele wateren weerspiegeld hadden, wier moeheid en walging zij overgenomen hadden,
tot zij, in hun vurig verlangen naar het Niet, zoo zwaar, zoo stil, zoo eenzaam geworden
waren.
</p>
<p>Hier was het, dat Pierre op een ochtend Pierina achter een der houten loodsen, die
tot bewaring van gereedschappen gediend hadden, zag staan. Zij rekte haar hals uit
en keek, nu al uren lang misschien, strak naar het raam van Dario&#x2019;s kamer op den hoek
van het steegje en de kade. Ongetwijfeld bang geworden door de strenge manier, waarop
Victorine haar ontvangen had, had zij zich niet meer in het paleis durven vertoonen,
om naar hem te informeeren, maar nadat zij van een knecht gehoord had, waar het raam
was, ging zij daarheen en bracht er heele dagen door, om onvermoeibaar op een teeken
van leven en redding te wachten. Alleen de hoop reeds dat te zullen zien deed haar
hart woest kloppen. Diep ontroerd haar zich zoo ootmoedig, ondanks haar koninklijke
schoonheid zoo bevend van aanbiddende vereering te zien verbergen, ging hij naar haar
toe. In plaats van haar te beknorren en weg te jagen, zooals hem opgedragen was, praatte
hij vriendelijk en opgewekt met haar, alsof er niets voorgevallen was, en richtte
het gesprek zóó in, dat hij den naam van den prins kon noemen, om haar daarbij tevens
te zeggen, dat hij binnen veertien dagen weer op den been zou zijn.
</p>
<p>Eerst was zij, schuw en wantrouwend, opgesprongen en wilde vluchten. Maar toen zij
hem begrepen had, schoten de <span class="pagenum">[<a id="pb328" href="#pb328">328</a>]</span>tranen in haar oogen, en toch lachend, wierp zij hem gelukkig een kushand toe en riep
hem &#x201c;Grazie, grazie!&#x201d;<a class="noteref" id="xd29e3113src" href="#xd29e3113">2</a> toe, terwijl zij zich zoo vlug mogelijk uit de voeten maakte. Nooit heeft hij haar
meer teruggezien.
</p>
<p>Op een anderen ochtend zag Pierre, toen hij in de S. Brigitta op de piazza Farnese
zijn mis wilde gaan lezen, tot zijn groote verbazing Benedetta, ondanks het vroege
uur, reeds uit de kerk komen. Zij had een klein fleschje olie in haar hand. Zij toonde
in het geheel geen verlegenheid daarover en vertelde hem, dat zij om de twee of drie
dagen bij den koster een paar druppeltjes ging halen van de olie, welke de eeuwige
lamp voedde voor een oud, houten beeld der Madonna, waarin zij groot vertrouwen stelde.
Zij bekende zelfs, dat zij alleen in deze vertrouwen stelde, want zij had nooit iets
verkregen van andere, zelfs niet van zeer beroemde Madonna&#x2019;s, van marmer of zilver,
tot wie zij zich gewend had. In haar hart brandde dan ook voor dit heilige beeld,
dat haar niets weigerde, een innige vereering, de eenige vereering, die zij in werkelijkheid
bezat. En zij verzekerde heel eenvoudig, als ware het de natuurlijkste zaak van de
wereld, waaraan geen twijfel mogelijk was, dat die enkele droppels olie, waarmede
zij iederen ochtend en iederen avond de wond van Dario inwreef, de oorzaak waren van
zijn zoo snelle, ja bijna wonderbaarlijke genezing. Een zoo kinderlijke vroomheid
bij dit bewonderenswaardige wezen van verstand en hartstocht en aanminnigheid, trof
Pierre diep en maakte hem wanhopig; glimlachen kon hij niet.
</p>
<p>Iederen avond, wanneer hij van zijn wandeling thuis kwam en een uurtje ging doorbrengen
in de kamer van den genezenden Dario, wilde Benedetta, dat hij, om den zieke wat afleiding
te geven, vertelde hoe hij zijn dagen doorgebracht had; en alles wat hij vertelde,
zijn verbazing, zijn ontroering en dikwijls ook de woede, die in hem opgekomen was,
dat alles kreeg, te midden van de groote, gedempte stilte van de kamer, een droeve
bekoring. Maar vooral toen hij de wijk weer durfde verlaten, toen hij een groote liefde
had opgevat voor de Romeinsche parken, waarheen hij zich &#x2019;s morgens vroeg, wanneer
de hekken geopend werden, reeds begaf, om zeker te zijn er niemand te zullen ontmoeten,
bracht hij geestdriftige gevoelens mede naar huis&#x2014;een verrukte liefde voor de mooie
boomen, voor de fonteinen, voor de terrassen, <span class="pagenum">[<a id="pb329" href="#pb329">329</a>]</span>vanwaar men zulk een heerlijk uitzicht had op breede horizonten.
</p>
<p>En niet de grootste van die vele parken vervulden zijn hart met de meeste geestdrift.
In de Villa Borghese, het Bois de Boulogne van Rome, was majestueus volwassen hout,
waren koninklijke alleeën, waar &#x2019;s middags vóór den verplichten rit op den Corso de
equipages kwamen defileeren, maar veel meer werd hij getroffen door den afgesloten
tuin vóór de villa&#x2014;deze villa vol verblindende pracht van marmer, waarin zich thans
het mooiste museum der wereld bevindt. Daar was een eenvoudig, fijn tapijt van gras,
een heel groot bekken in het midden, dat door de naakte blankheid van een Venus beheerscht
wordt. Daar waren brokstukken van antieke vazen, beelden, zuilen, sarcophagen, symmetrisch
in een vierkant opgesteld, en verder niets dan dat verlaten, bezonde, melancholieke
gras. Op den Pincio, waarheen hij weer terugkeerde, bracht hij een heerlijken ochtend
door; hij begreep thans de bekoring van dit smalle hoekje met zijn enkele, altijd-groene
boomen, met zijn prachtig uitzicht: geheel Rome en de St. Pieter in de verte, in het
zoo zachte, zoo helder, zoo bepoederde zonlicht.
</p>
<p>In de villa Albani en in de villa Pamphili vond hij de heerlijke, trotsche, slanke
piniepijnen, de krachtige steeneiken met hun kromme takken en hun bijna zwart loof
terug. In de laatste vooral dompelden de eiken de lanen in een heerlijk <span class="corr" id="xd29e3125" title="Bron: half-donker">halfdonker</span>; het kleine meertje met zijn treurwilgen en riettouffes was vol droomen; het dieper
gelegen bloemperk vormde een mozaïek van barokken smaak, een samengesteld dessin van
rozetten en arabesken, dat door een rijke verscheidenheid van bloemen en bladeren
gekleurd werd. Wat hem echter in den tuin, den edelste, grootste, best verzorgde van
al deze tuinen, in het bijzonder opviel, was, dat hij, toen hij langs een klein muurtje
liep, weer de St. Pieter zag, maar nu onder een zóó nieuw en zoo onverwacht aspect,
dat het symbolische beeld voor altijd in zijn geest gegrift was. Rome was geheel verdwenen;
tusschen de hellingen van den Monte Mario en een anderen heuvel, die de stad aan het
oog onttrok, zag men niets dan den reusachtigen dom, welks groote massa op verspreide,
witte en rossige blokken scheen te rusten. Met zijn overmatig grooten, tegen het helle
blauw van den hemel matblauw afstekenden koepel beheerschte hij, drukte hij de huizeneilandjes
van den Borgo, de opgehoopte gebouwen van het Vaticaan dood.
<span class="pagenum">[<a id="pb330" href="#pb330">330</a>]</span></p>
<p>Maar Pierre voelde nog meer de ziel der dingen in de minder weelderige tuinen, die
een meer gesloten lieftalligheid bezaten. O, die villa Mattei op de helling van den
Coelius met haar terrasvormigen tuin, met haar intieme, door aloës, laurierboomen
en groote kardinaalsmutsen omzoomde lanen, met haar priëelvormig geschoren taxisboomen,
met haar <span class="corr" id="xd29e3131" title="Bron: oranje-appelen">oranjeappelen</span>, haar rozen en haar fonteinen! Hij doorleefde er heerlijke uren! Een dergelijke bekoring
vond hij alleen nog maar terug op den Aventinus, toen hij de drie kerken bezocht,
die daar als verloren gingen in het groen; vooral in de S. Sabina, de wieg der Dominicanen,
welker kleine, van alle kanten ingesloten tuin, zonder eenig uitzicht, in een lauwen,
geurigen vrede slaapt, en beplant is met <span class="corr" id="xd29e3134" title="Bron: oranje-appelboomen">oranjeappelboomen</span>, in het midden waarvan de eeuwenoude boom van den Heiligen Dominicus nog met rijpe
vruchten beladen is. De tuin van de kloosterkerk der Malthezer ridders gaf een ruim
uitzicht over een breeden horizont, die den loop van den Tiber, de gevels en daken,
die zich langs de beide oevers ophoopen, tot aan den verren top van den Janiculus
omvat. Overigens zag men in die tuinen van Rome steeds weer dezelfde geschoren taxisboomen,
de eucalyptussen met hun witten stam en hun lichte, als menschenhaar zoo lange bladeren,
de ineengedrongen, sombere steeneiken, de reusachtige pijnboomen, de groote cypressen,
tusschen de rozenstruiken witte marmergroepen, onder de mantels van klimop ruischende
fonteinen.
</p>
<p>Een teederder, smartelijke vreugde smaakte hij eerst in de villa van paus Julius,
welker in den tuin uitkomenden zuilengang met zijn geschilderde decoratie, zijn gouden,
met bloemen omrankt latwerk, waardoor glimlachende zwermen van kleine Amortjes vliegen,
het geheele leven van een beminlijk en zinnelijk tijdvak verhaalt. Den avond eindelijk,
dat hij uit de villa Farnese thuiskwam, zeide hij, dat hij de doode ziel van het oude
Rome medebracht; niet de naar kartons van Raffaël uitgevoerde schilderingen hadden
hem echter zoo getroffen, neen, de mooie zaal aan den rand van het water met haar
zacht-blauwe, zacht-lila, zacht-rose, volstrekt niet geniale, maar zoo bekoorlijke
en zoo echt-Romeinsche versiering&#x2014;en nog meer de verwaarloosde tuin, die vroeger tot
den Tiber liep en nu door de nieuwe kade afgesloten werd. Hij was verwaarloosd, verwoest,
met onkruid doorwoekerd als een kerkhof, maar toch rijpten er nog steeds de gouden
vruchten der oranjeappel- en citroenboomen.
<span class="pagenum">[<a id="pb331" href="#pb331">331</a>]</span></p>
<p>Nog eenmaal werd Pierre op een mooien avond, toen hij de villa Medici bezocht, door
een hevige ontroering geschokt. Daar was hij op Franschen bodem. En welk een prachtige
tuin was het weer met zijn taxisboomen, zijn pijnboomen en zijn alleeën vol pracht
en bekoring! Welk een heerlijk toevluchtsoord voor droomerijen en gepeins over de
Oudheid gaf dat oude en donkergroene bosch van steeneiken, waar de ondergaande zon
gloeiende goudroode lichtstralen wierp in het glanzende brons der bladeren. Men moet
een eindeloos hooge trap opgaan, om van uit de hoogte, van af den <span class="corr" id="xd29e3142" title="Bron: Belvedere">Belvédère</span> met één blik geheel Rome te omvatten, als kon men het, wanneer men zijn armen uitbreidde,
geheel nemen. Van uit de eetzaal, die de portretten van alle kunstenaars, die te Rome
hun studies in de villa kwamen voortzetten, versieren, van uit de bibliotheek, een
groote zaal vol diepe rust, heeft men hetzelfde bewonderenswaardige, grootste en medesleependste
uitzicht, een uitzicht van mateloozen eerzucht welks oneindigheid den jongen daar
verblijf houdenden mannen den wil moest ingeven de wereld te veroveren en te bezitten.
</p>
<p>Hij, die met vijandige gevoelens tegen het instituut van den prix de Rome, tegen deze
<span class="corr" id="xd29e3147" title="Bron: traditionneele">traditioneele</span>, éénvormige en voor de oorspronkelijkheid zoo gevaarlijke opleiding naar Rome gekomen
was, werd nu een oogenblik door dezen lauwen vrede, door deze zachte eenzaamheid van
den tuin, door dezen verheven horizont, waarin de vleugels van het genie schenen te
klapwieken, geheel gevangen genomen. Hoe heerlijk moest het zijn, om op zijn twintigste
jaar drie jaar in dezen zachten droom, te midden van de mooiste kunstwerken der menschheid
te mogen leven, zich te mogen zeggen, dat men nog te jong is om reeds te kunnen scheppen,
zichzelf te mogen zoeken, te mogen leeren genieten, lijden en liefhebben! Maar dan
overwoog hij weer, dat het smaken van het goddelijk genot van zulk een kunst-retraite
niet de zaak der jeugd is, maar van den rijperen leeftijd, van reeds behaalde overwinningen,
van de beginnende moeheid nadat het werk voltooid is. Hij sprak met de inwonende kunstenaars
en merkte op, dat, al mochten ook droomerige en contemplatieve jonge zielen en de
eenvoudige middelmatigheid zich in dit in de kunst van het verleden opgesloten leven
schikken kunnen, iedere strijdbare kunstenaar, ieder persoonlijk temperament hier
van ongeduld stierf en, verteerd door de begeerte om dadelijk midden in <span class="pagenum">[<a id="pb332" href="#pb332">332</a>]</span>den vurigen haard van scheppen en strijden te zijn, zijn oogen gericht hield op Parijs.
</p>
<p>En al die tuinen, waarvan Pierre hun &#x2019;s avonds met verrukking vertelde, riepen in
Benedetta en Dario de herinnering wakker aan den tuin van de villa Montefiori, die
thans verwoest, maar vroeger zoo groen en met de mooiste oranjeappelboomen van Rome,
een geheel bosch van eeuwenoude boomen, beplant was, en waarin zij elkaar hadden leeren
liefhebben.
</p>
<p>&#x201c;O, ik herinner het mij,&#x201d; zeide de contessina, &#x201c;in den bloeitijd rook het er zóó heerlijk,
zóó sterk, zóó bedwelmend, dat ik eenmaal in het gras ben blijven liggen en niet opstaan
kon&#x200a;&#x2026; Weet jij het nog, Dario? Je hebt me toen in je armen genomen en naar de fontein
gedragen, waar het zoo lekker frisch was.&#x201d;
</p>
<p>Zij zat, zooals gewoonlijk, op den rand van het bed en hield de hand van den herstellende,
die was begonnen te lachen, in de hare.
</p>
<p>&#x201c;Ja zeker, ik heb je op je oogen gezoend en eindelijk heb je die geopend&#x200a;&#x2026; Toen was
je heel wat minder wreed, liet je me je oogen zoenen, zooveel als ik zelf wilde&#x200a;&#x2026;
Maar we waren kinderen, en indien we geen kinderen geweest waren, zouden we in dien
grooten tuin, waarin het zoo heerlijk rook en we zoo vrij konden loopen, dadelijk
man en vrouw geweest zijn!&#x201d;
</p>
<p>Zij knikte toestemmend, overtuigd, dat de Madonna alleen hen beschermd had.
</p>
<p>&#x201c;Dat is zoo, dat is zoo!&#x2026; En welk een geluk, dat we nu elkander kunnen toebehooren,
zonder de engelen te bedroeven!&#x201d;
</p>
<p>Steeds weer kwam het gesprek daarop terug. Het proces tot <span class="corr" id="xd29e3161" title="Bron: nietig-verklaring">nietigverklaring</span> van het huwlijk liet zich steeds gunstiger aanzien en Pierre was iederen avond getuige
van hun verrukking, hoorde hen slechts praten over hun aanstaande echtverbintenis,
over hun plannen, over hun vreugde van verliefden in het paradijs. Ditmaal door een
almachtige hand bestuurd, moest donna Serafina de zaak met kracht leiden, want er
ging bijna geen dag voorbij, dat zij niet de een of andere blijde tijding medebracht.
Zij wilde de zaak ter wille van het voortbestaan en de eer van den naam zooveel mogelijk
bespoedigen, aangezien Dario met niemand dan met zijn nicht trouwen wilde en anderzijds
dit huwlijk alles zou verklaren, alles zou verontschuldigen, aan een onhoudbaren toestand
een einde maken zou.
<span class="pagenum">[<a id="pb333" href="#pb333">333</a>]</span></p>
<p>Het afschuwlijke schandaal, de vreeselijke kletspraatjes, die de zwarte en witte kringen
opwonden, brachten haar geheel buiten zichzelf, te meer daar zij voor de eventueele
mogelijkheid van een conclave, waarin zij wilde, dat de naam van haar broeder in onbevlekten,
verheven glans schitteren zou, de noodzakelijkheid van een overwinning inzag. Nooit
had de geheime eerzucht van haar geheele leven, de hoop er getuige van te zijn, dat
haar geslacht een derden paus aan de Kerk schenken zou, haar met zulk een hartstocht
vervuld; het was, alsof zij de behoefte voelde troost te zoeken voor haar koud celibaat,
sedert haar eenige vreugde in deze wereld, advocaat Morano, haar zoo wreed in den
steek gelaten had. Steeds in het donker gekleed, druk bezig en zóó slank en ingeregen,
dat men haar, van achteren gezien, voor een jong meisje gehouden had, was zij als
de donkere ziel van het oude paleis; Pierre ontmoette haar overal, terwijl zij als
zorgzame huisvrouw door het huis sloop en ijverzuchtig over den kardinaal waakte.
</p>
<p>Hij groette haar zwijgend; telkens werd het hem koud om het hart, wanneer hij het
uitgedroogde, met diepe plooien doorgroefde gelaat met den grooten, eigenzinnigen
familieneus zag. Maar zij beantwoordde nauwlijks zijn groet, keek nog steeds minachtend
neer op dien kleinen vreemden priester, dien zij slechts in haar naaste omgeving duldde
ter wille van monsignor Nani en van vicomte Philibert de la Choue, die zoovele mooie
bedevaarten naar Rome gebracht had.
</p>
<p>Langzamerhand begon Pierre, die iederen avond getuige was van de angstige vreugde
en het liefde-ongeduld van Benedetta en Dario, met hen een spoedige oplossing te wenschen.
Het proces zou weer gevoerd worden voor de concilie-congregatie, wier eerste beslissing
ten gunste van de echtscheiding niet in kracht van gewijsde gegaan was, daar de verdediger
van het huwlijk, monsignor Palma, in overeenstemming met zijn recht een aanvullend
onderzoek geëischt had. Trouwens dat slechts met één stem meerderheid genomen besluit
zou zeker niet door den Heiligen Vader bekrachtigd zijn. In het kort, het ging er
nu om stemmen te krijgen onder de tien kardinalen, waaruit de congregatie samengesteld
was, hen te overreden en een bijna volkomen eenstemmigheid te verkrijgen: een moeilijke
taak, want de verwantschap van Benedetta met haar oom den kardinaal, welke alles makkelijker
moest maken, compliceerde juist de zaak door al de intriges van het Vaticaan, al den
wedijver, <span class="pagenum">[<a id="pb334" href="#pb334">334</a>]</span>die door het doen voortduren van het schandaal ernaar streefde den mogelijken paus
in hem te dooden.
</p>
<p>Op die verovering van stemmen ging donna Serafina iederen middag uit, waarbij zij
geleid werd door haar biechtvader, pater Lorenza, dien zij dagelijks ging opzoeken
in het Collegium Germanicum, het laatste toevluchtsoord der Jezuïeten te Rome, sedert
zij niet langer de meesters van Il Gesù zijn. De hoop op succes baseerde zich vooral
op de omstandigheid, dat Prada, de zaak moede en geprikkeld, verklaard had, niet meer
te zullen verschijnen. Hij antwoordde niet eens op de herhaalde dagvaardingen, zoo
hatelijk en belachelijk scheen hem de aanklacht van impotentie, sedert Lisbeth, zijn
erkende maîtresse voor de oogen der geheele stad, zwanger van hem was.
</p>
<p>Hij zweeg dus, deed als was hij nooit getrouwd geweest, ofschoon de wond van zijn
beleedigden mannetrots nog altijd bloedde en onophoudelijk door de praatjes, die bleven
loopen, en den twijfel aan zijn vaderschap, welke in de zwarte kringen heerschen bleef,
weder geopend werd. Daar dus de tegenpartij zich terugtrok en uit eigen beweging verdween,
kon men de steeds toenemende hoop van Benedetta en Dario voorstellen, wanneer donna
Serafina &#x2019;s avonds bij haar thuiskomst vertellen kon, dat zij meende weer de stem
van een kardinaal gewonnen te hebben.
</p>
<p>Maar de man, die hun den meesten angst bezorgde, was monsignor Palma, de door de congregatie
van ambtswege aangestelde advocaat, om den heiligen band van het huwlijk te verdedigen.
Hij bezat bijna onbeperkte rechten, kon nogmaals hooger beroep aanteekenen, in ieder
geval het proces sleepende houden, zoolang als hij zelf wilde. Zijn eerste pleidooi
in antwoord op dat van Morano, was reeds verschrikkelijk geweest, had den maagdelijken
staat van Benedetta in twijfel getrokken, citeerde wetenschappelijk vastgestelde gevallen,
waarin vrouwen nog de door vroedvrouwen beëedigde maagdelijke kenteekenen bezaten,
eischte een nauwkeurig onderzoek van twee artsen en verklaarde ten slotte, dat, waar
de eerste voorwaarde tot het verrichten van de daad gehoorzaamheid van de vrouw is,
de eischeresse, zelfs al was zij maagd, niet gerechtigd was de nietigverklaring van
het huwlijk te vragen, waarvan de volkomen voltrekking belemmerd was door haar herhaalde
weigeringen. Het gerucht liep, dat het nieuwe pleidooi, hetwelk hij gereed maakte,
nog onverbiddelijker en meedoogenloozer zou zijn, <span class="pagenum">[<a id="pb335" href="#pb335">335</a>]</span>zóó vast stond zijn overtuiging. Het ergste zou zijn, dat tegenover die verheven energie
van waarheid en logica de kardinalen, zelfs al waren zij nog zoo welwillend, het niet
wagen zouden den Heiligen Vader tot nietigverklaring te adviseeren.
</p>
<p>Benedetta begon dan ook reeds weer moedeloos te worden, toen donna Serafina haar na
een bezoek aan monsignor Nani weer wat gerust stelde met de mededeeling, dat een gemeenschappelijke
vriend beloofd had met monsignor Palma te zullen spreken. Maar dat zou ongetwijfeld
veel geld kosten. Monsignor Palma, een in kanonische aangelegenheden zeer ervaren
en uiterst rechtschapen theoloog, had in zijn leven een groot verdriet gehad: op lateren
leeftijd was hij als waanzinnig verliefd geworden op een zeldzaam mooie nicht en had
haar, om een schandaal te vermijden, moeten uithuwlijken aan een spitsboef, die haar
van af het eerste oogenblik arm maakte en mishandelde. De schijn bleef gered, maar
op dat oogenblik maakte de prelaat een moeilijke crisis door: hij was het moe zich
nog langer te laten plukken en bezat niet het noodige geld, om zijn neef, die valsch
gespeeld had, uit die moeilijkheid te redden. De gelukkige vondst nu bestond hierin,
dat men den jongen man wilde redden door voor hem te betalen en hem dan een positie
te bezorgen, zonder iets aan den oom te vragen, die op een avond, nadat de duisternis
volkomen ingevallen was, als was hij een medeplichtige, weenend donna Serafina voor
haar goedheid danken kwam.
</p>
<p>Pierre was dien avond bij Dario, toen Benedetta dien avond lachend en in haar handen
klappend van blijdschap de kamer binnenkwam.
</p>
<p>&#x201c;Het is zoover! Het is zoover! Hij is juist bij tante geweest en heeft haar eeuwige
trouw gezworen. Nu is hij wel verplicht vriendelijk te zijn.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar heeft men hem iets laten onderteekenen, heeft hij zich formeel verbonden?&#x201d; vroeg
Dario, die wantrouwender was.
</p>
<p>&#x201c;Wel neen, hoe kon dat nu? Het is zoo&#x2019;n delicate quaestie!&#x2026; Men zegt, dat hij een
buitengewoon eerlijk man is!&#x201d;
</p>
<p>Toch was ook zij weer door een onrust aangegrepen. Als monsignor Palma ondanks den
grooten dienst, dien men hem bewezen had, onomkoopbaar zou blijken te zijn? Die gedachte
liet hen niet meer los. Het in spanning wachten begon opnieuw.
<span class="pagenum">[<a id="pb336" href="#pb336">336</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Dat heb ik nog niet verteld,&#x201d; begon zij weer na een vrij lange stilte; &#x201c;ik heb me
tot dat beroemde onderzoek vermand. Ja, ik ben vanochtend met tante naar twee doktoren
geweest.&#x201d;
</p>
<p>Zij glimlachte weer, scheen in het geheel niet verlegen.
</p>
<p>&#x201c;En?&#x201d; vroeg hij met hetzelfde kalme gezicht.
</p>
<p>&#x201c;Natuurlijk hebben zij gezien, dat ik niet loog. Zij hebben allebei een soort certificaat
opgemaakt&#x200a;&#x2026; Het was, naar het schijnt, absoluut noodzakelijk ten einde monsignor Palma
in staat te stellen zijn vroegere woorden te herroepen.&#x201d;
</p>
<p>En zich vervolgens tot Pierre wendend:
</p>
<p>&#x201c;O, dat vreeselijke Latijn, mijnheer de abbé!&#x2026; Toch zou ik graag geweten hebben, wat
erin stond, en daarom had ik gedacht, dat u zoo welwillend zoudt zijn het te vertalen.
Maar tante heeft mij de stukken niet willen laten en ze onmiddellijk aan het dossier
doen toevoegen.&#x201d;
</p>
<p>Heel verlegen knikte de priester slechts, want hij wist maar al te goed, dat die soorten
certificaten een volledige beschrijving in technische termen waren van alle bijzonderheden
van den toestand, tot van de kleur en den vorm toe. Zij schaamden zich er zonder eenigen
twijfel niet voor, zóó natuurlijk en gelukkig zelfs scheen dit onderzoek, waarvan
hun geheele levensgeluk afhing, hun toe.
</p>
<p>&#x201c;Enfin,&#x201d; zeide Benedetta, &#x201c;laten we hopen, dat monsignor Palma dankbaar zal zijn.
En jij, Dario, maak nou maar gauw, dat je voor den mooien dag van ons geluk weer heelemaal
beter bent.&#x201d;
</p>
<p>Maar hij was zoo onvoorzichtig geweest te vroeg op te staan, waardoor zijn wond weer
open ging en hij nog eenige dagen het bed moest houden. Pierre bleef iederen avond
bij hem komen en trachtte hem dan wat afleiding te bezorgen door hem van zijn wandelingen
te vertellen. De laatste dagen was hij moediger geworden, doorkruiste hij geheel Rome
en ontdekte met verrukking de merkwaardigheden, die in alle reisgidsen genoemd worden.
Zoo begon hij op een avond met iets van ontroering in zijn stem te praten over de
voornaamste pleinen der stad, die hij in den beginne banaal gevonden had, doch die
nu in zijn oog zeer interessant waren en ieder hun eigenaardige bekoring hadden: de
piazza del Popolo, zoo zonnig, zoo voornaam in haar monumentale symmetrie&#x2014;de piazza
di Spagna, de zoo drukke en levendige plaats van samenkomst der vreemdelingen met
haar dubbele, door de zomerzon vergulde, breede <span class="pagenum">[<a id="pb337" href="#pb337">337</a>]</span>en sierlijke trap van honderd twee-en-dertig treden&#x2014;de groote, altijd van menschen
wemelende piazza Colonna, de meest typisch Italiaansche door die nietsdoende en zorgelooze
menigte, welke flaneert om de zuil van Marcus Aurelius in de hoop, dat het geluk hun
wel uit den hemel in den schoot zal vallen&#x2014;de lange, regelmatige piazza Navone, die
stil en verlaten ligt, sedert er geen markt meer op gehouden wordt, doch de droefgeestige
herinnering aan haar vroegere drukte bewaart&#x2014;de piazza del Campo de&#x2019; Fiori, welke
iederen ochtend met het lawaai van de vruchten- en groentenmarkt vervuld wordt, een
ware plantage van groote parapluies, stapels tomaten, Spaansche pepers en druiven
te midden van den stroom der steeds maar door ratelende koop- en huisvrouwen. Het
meest echter werd hij getroffen door de piazza del Capitolio, waaraan hij altijd dacht
als aan een bergtop, aan een de stad en de wereld beheerschende open plek; nu vond
hij haar echter klein, vierkant, eng tusschen de drie paleizen ingesloten, terwijl
zij slechts uitzag op een kleinen, door daken begrensden horizont. Niemand komt hierlangs,
vindt het de moeite waard de met palmen omzoomde toegangstrap op te gaan; alleen vreemdelingen
maken een omweg om er heen te rijden. De rijtuigen wachten, de touristen blijven een
oogenblik staan kijken naar het prachtige, oude, bronzen ruiterstandbeeld van Marcus
Aurelius, dat in het midden staat. Tegen vier uur, wanneer de zon het paleis aan den
linkerkant verguldt en de fijne beelden van het lijstwerk zich tegen den blauwen hemel
afteekenen, zou men haar met haar vrouwen, die onder de zuilengaanderij zitten te
breien en de troepen havelooze kinderen, die daar losgelaten zijn als een school op
een speelplaats, voor een lauw en stil provinciepleintje houden.
</p>
<p>Weer op een anderen avond gaf Pierre tegenover Benedetta en Dario uiting aan zijn
bewondering voor de fonteinen van Rome, de stad, waar het water het rijkelijkst en
overvloedigst in marmer en brons stroomt: van het &#x201c;Scheepje&#x201d; op de piazza di Spagna,
den &#x201c;Triton&#x201d; op de piazza Barbarini, de &#x201c;Schildpadden&#x201d; op het pleintje, dat daarnaar
genoemd is, af tot de drie fonteinen op de piazza Navona, waar in het midden het grootsche
kunstwerk van Bernini prijkt, en de reusachtige en weelderige Fontana di Trevi, die
door het tusschen de Gezondheid en de Vruchtbaarheid staande beeld van Neptunus beheerscht
wordt, toe.
</p>
<p>Een anderen avond kwam hij gelukkig thuis en vertelde, <span class="pagenum">[<a id="pb338" href="#pb338">338</a>]</span>dat hij zich eindelijk den typischen indruk had kunnen verklaren, die de straten van
het oude Rome om den Capitolinus en op den linkeroever van den Tiber, daar waar oude
krotten als het ware gekleefd stonden tegen de zijden van groote, vorstelijke paleizen,
op hem maakten: het kwam, omdat zij geen trottoir hadden en de voetgangers heel op
hun gemak tusschen de voertuigen in liepen, zonder ooit op de gedachte te komen langs
de huizen te gaan. Het waren oude wijken, zooals hij ze gaarne zag: eindeloos draaiende
straatjes; nauwe, onregelmatige pleintjes; reusachtige, vierkante paleizen, die in
de op elkaar gedrongen menigte kleine huizen, welke ze van alle kanten overstroomden,
als het ware verdwenen. Ook de wijk van den Esquilinus was zoo: overal met grijs kiezel
bedekte trappen, waarvan iedere trede met witten steen omrand was; plotselinge bochten
makende hellingen; boven elkander liggende terrassen; seminaria en kloosters met gesloten
ramen als waren het doode huizen; een groote kale muur, waarachter zich een reusachtige
palm in het smettelooze blauw van den hemel verheft.
</p>
<p>Weer een ander maal, nadat hij zijn wandeling nog verder uitgestrekt had tot in de
Campagna, langs den Tiber, stroomopwaarts van af de Ponte Molli, kwam hij verrukt
thuis, omdat hem een klassieke kunst, waarvoor hij tot dusverre geen gevoel gehad
had, geopenbaard was. Langs den oever had hij zuivere Poussin&#x2019;s<a class="noteref" id="xd29e3206src" href="#xd29e3206">3</a> gezien: de gele, langzaam stroomende rivier met haar met riet begroeide oevers; lage,
gekartelde, rotsachtige oevers, waarvan de krijtachtige witheid afstak tegen den rosachtigen
achtergrond van de eindelooze, golvende vlakte, die slechts door de blauwe heuvels
van den horizont begrensd werd; enkele spichtige boomen; de ruïne van een zuilengaanderij;
een troep achter elkaar loopende schapen, die gaan drinken, terwijl een herder, die
met zijn schouder tegen den stam van een steeneik leunt, staat te kijken. Het was
een speciale, vermetele en ruwe, uit niets bestaande, tot een rechte en vlakke lijn
vereenvoudigde, maar door grootsche herinneringen veredelde schoonheid; steeds nog
marcheerden de Romeinsche legioenen over de straatwegen door de kale Campagna, steeds
nog was het de lange slaap der Middeleeuwen, dan het ontwaken der oude natuur in het
Katholieke geloof, wat Rome voor de tweede maal tot den wereldheerscher gemaakt had.
<span class="pagenum">[<a id="pb339" href="#pb339">339</a>]</span></p>
<p>Op een dag, dat Pierre den Campo Verano, het groote kerkhof van Rome bezocht had,
vond hij &#x2019;s avonds aan het bed van Dario behalve Benedetta ook Celia.
</p>
<p>&#x201c;Vindt u het zoo prettig naar de dooden te gaan kijken?&#x201d; riep de kleine prinses uit.
</p>
<p>&#x201c;O, die Franschen,&#x201d; viel Dario, die alleen bij de gedachte aan een kerkhof al huiverde,
haar bij; &#x201c;die Franschen bederven door hun liefde voor treurige tooneelen met opzet
hun leven.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar,&#x201d; merkte Pierre zachtjes op, &#x201c;je ontkomt nu eenmaal niet aan de werkelijkheid
van den dood. Het beste is hem in het gezicht te zien.&#x201d;
</p>
<p>De prins werd plotseling boos.
</p>
<p>&#x201c;De werkelijkheid, de werkelijkheid! Wat beteekent dat? Als de werkelijkheid niet
mooi is, kijk ik er niet naar. Ik probeer zelfs niet er aan te denken.&#x201d;
</p>
<p>Desniettemin vertelde Pierre op zijn kalme, vriendelijke manier, wat hem getroffen
had: het prachtige onderhoud van het kerkhof; het feestelijke, dat de herfstzon erin
bracht; de buitengewone marmerpracht; de tallooze marmeren beelden op de graven; de
marmeren kapellen; de marmeren gedenkteekenen. Ongetwijfeld was dat de uitwerking
van het oude atavisme; de weelderige mausolea van de Via Appia, een pronk en praal,
een matelooze hoogmoed tot in den dood toe herleefden daar. In het bijzonder in het
hooger gelegen gedeelte, waar de Romeinsche adel haar aristocratische wijk had, was
het een opeenhooping van ware tempels, van reusachtige figuren, van uit verschillende
personen bestaande groepen, meest alle getuigend van een vreeselijken wansmaak, maar
waaraan millioenen ten koste gelegd moesten zijn. Vooral was tusschen de taxisboomen
en cypressen het zuiver wit gehouden marmer van een groote bekoring. De warme zon
verguldde het, er was geen mosvlek op te zien, geen door den regen veroorzaakte scheuren,
welke de standbeelden in het Noorden zoo droefgeestig maken.
</p>
<p>Benedetta, op wie het onbehagelijke gevoel van Dario aanstekelijk werkte, viel Pierre
eindelijk in de rede door aan Celia te vragen:
</p>
<p>&#x201c;En is de jacht interessant geweest?&#x201d;
</p>
<p>Op het oogenblik, dat de priester binnenkwam, was de kleine prinses juist aan het
vertellen over een vossenjacht, waarheen haar moeder haar medegenomen had.
</p>
<p>&#x201c;Je kan je niets interessanters voorstellen!&#x2026; Om een uur <span class="pagenum">[<a id="pb340" href="#pb340">340</a>]</span>zouden we bij elkaar komen bij het graf van Caecilia Metella, waar in een tent een
buffet ingericht was. En een menschen&#x2014;de geheele vreemdelingenkolonie, de jongelui
van de gezantschappen, officieren, ongerekend nog de heeren in rood jachtcostuum en
de vele dames als amazones&#x200a;&#x2026; Het sein van vertrek is om half twee gegeven en de jacht
heeft meer dan twee uur geduurd, zoodat de vos zich eerst heel ver weg heeft laten
vangen. Ik heb niet heelemaal kunnen volgen, maar ik heb toch heel interessante dingen
gezien: een groote muur, waar alles overheen moest, greppels, hekken, in het kort
een dolle jacht achter de honden aan&#x200a;&#x2026; Er zijn twee ongelukken gebeurd, o, niet heel
erg, een heer heeft zijn pols verrekt en een ander een been gebroken.&#x201d;
</p>
<p>Dario had met groote aandacht geluisterd, want deze vossenjachten behoorden tot de
grootste genoegens van Rome. Welk een genot dat galoppeeren door de vlakke en toch
met hindernissen als het ware bestrooide Campagna, dat verijdelen van de listen der
door de honden opgejaagde vossen, dat voortdurend op zijwegen komen, dat plotselinge
verdwijnen soms, dat vangen eindelijk, wanneer het dier door uitputting neervalt!
Wat een genot, die jachten zonder geweer, dat jagen achter de staart van den vos,
hem in snelheid te overtreffen en te overwinnen.
</p>
<p>&#x201c;O,&#x201d; riep hij wanhopig uit, &#x201c;wat een bezoeking om zoo aan je kamer gebonden te zijn!
Ik zal nog sterven van verveling.&#x201d;
</p>
<p>Benedetta glimlachte slechts even, zonder een woord van verwijt of verdriet over dien
naïeven uitroep van zelfzucht. En zij was zoo gelukkig hem in deze kamer, waar zij
hem verpleegde, geheel voor zichzelf te hebben! Maar haar liefde, die zoo jong en
zoo verstandig tegelijk was, had iets moederlijks in zich; en zij begreep heel goed,
dat hij het alles behalve prettig vond zoo beroofd van zijn gewone genoegens en gescheiden
te zijn van zijn vrienden, die hij uit vrees, dat het verhaal van dien verrekten schouder
hun verdacht zou voorkomen, niet in de ziekenkamer toeliet. Geen feestmalen, geen
schouwburgavonden, geen bezoeken aan dames meer! Vooral echter miste hij den Corso,
het maakte hem ziek en wanhopig niets meer te zien of te hooren, nu hij heel Rome
niet meer van vier tot vijf uur voorbijtrekken zag. Zoodra dan ook een enkele heel
intieme vriend kwam, scheen er geen einde aan het vragen te komen; of hij dezen ontmoet
had, of die weer verschenen was, hoe het met de <span class="pagenum">[<a id="pb341" href="#pb341">341</a>]</span>amourette van een derde afgeloopen was, of niet het een of andere schandaaltje de
geheele stad in beroering bracht: onbeteekenende verhalen, gewone babbelpraatjes,
kinderlijke intriges van een uur, waaraan hij tot nog toe al zijn energie besteed
had.
</p>
<p>Celia, die hem graag al die onschuldige praatjes kwam vertellen, begon, terwijl zij
haar heldere oogen, haar diepe, raadselachtige meisjesoogen op hem richtte, na een
kort zwijgen weer:
</p>
<p>&#x201c;Wat duurt het toch een tijd, hé, eer zoo&#x2019;n schouder beter is?&#x201d;
</p>
<p>Had dit kind, dat alleen maar leefde voor de liefde, alles geraden? Verlegen keek
Dario naar Benedetta, die kalm bleef glimlachen. Maar de kleine prinses begon al weer
over iets anders.
</p>
<p>&#x201c;Zeg, Dario, ik heb gisteren op den Corso een dame gezien&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Zij hield verlegen op, zelf verbaasd, dat die woorden haar ontsnapten. Dan ging zij
heel dapper door als een jeugdvriendin, die in de kleine amourettes ingewijd is, door:
</p>
<p>&#x201c;Ja, een knappe dame, die je heel goed kent. Zij had toch een ruiker witte rozen.&#x201d;
</p>
<p>Ditmaal liet <span class="corr" id="xd29e3240" title="Bron: Benedeta">Benedetta</span> aan haar vroolijkheid den vrijen loop, terwijl ook Dario haar lachend aankeek. Zij
had hem de eerste dagen geplaagd, dat een zekere dame in het geheel niet naar hem
liet vragen. In den grond der zaak vond hij deze geheel natuurlijke breuk volstrekt
niet onaangenaam, want de liaison begon lastig te worden; en hoewel hij er eenigszins
door gekwetst werd in zijn ijdelheid, was hij toch blij te hooren, dat Tonietta reeds
een plaatsvervanger voor hem gevonden had.
</p>
<p>&#x201c;O,&#x201d; antwoordde hij, &#x201c;de afwezigen hebben altijd ongelijk.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;De man, dien men liefheeft, is nooit afwezig,&#x201d; zeide Celia met haar ernstig rein
gezichtje.
</p>
<p>Maar Benedetta was opgestaan, om het kussen in den rug van den herstellende op te
schudden.
</p>
<p>&#x201c;Kom, kom, Dario, alle ellende is nu uit. Ik zal je houden; je zult niemand meer hebben
om lief te hebben dan mij.&#x201d;
</p>
<p>Hij keek haar vol hartstocht aan en kuste haar op haar haren, want zij had de waarheid
gezegd: hij had nooit een andere lief gehad dan haar, en zij vergiste zich evenmin,
wanneer zij erop rekende, hem altijd voor zich te behouden, <span class="pagenum">[<a id="pb342" href="#pb342">342</a>]</span>zoodra zij zich aan hem gegeven zou hebben. Sedert zij hem in deze kamer verpleegde,
had zij tot haar groot geluk het kind weer in hem teruggevonden, dat zij vroeger onder
de <span class="corr" id="xd29e3251" title="Bron: oranje-appelboomen">oranjeappelboomen</span> der villa Montefiori in hem lief had gehad. Ongetwijfeld ten gevolge van de verzwakking
van het ras had hij een zeldzame kinderlijkheid behouden, die soort terugkeer tot
de kindsheid, welken men bij zeer oude volkeren aantreft; hij speelde op zijn bed
met plaatjes, keek uren lang naar photographieën, die hem aan het lachen maakten.
Zijn onmacht om te lijden was nog grooter geworden; hij wilde, dat zij vroolijk was
en zong, en amuseerde haar op zijn beurt met zijn beminlijken zelfzucht, die hem ertoe
bracht van een leven van voortdurende vreugde met haar te droomen. O, wat zou het
heerlijk zijn steeds samen in den zonneschijn te leven, niets te doen, zich om niets
te bekommeren, mocht ook de wereld ergens ineenstorten, zonder dat men zich de moeite
gaf er naar te gaan kijken!
</p>
<p>&#x201c;Maar het meest verheug ik mij er toch in,&#x201d; zeide Dario zonder eenigen overgang, &#x201c;dat
mijnheer de abbé verliefd geworden is op Rome.&#x201d;
</p>
<p>Pierre, die zwijgend geluisterd had, stemde toe.
</p>
<p>&#x201c;Dat is zoo.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ik heb het u wel gezegd,&#x201d; merkte Benedetta op; &#x201c;er is tijd, veel tijd voor noodig,
om Rome te begrijpen en lief te hebben. Als u maar veertien dagen gebleven was, zoudt
u een heel slechte meening van ons medegenomen hebben, terwijl wij nu na twee lange
maanden heel rustig zijn; nooit meer zult u zonder liefde aan ons denken.&#x201d;
</p>
<p>Zij was betooverend en bekoorlijk, terwijl zij het zeide, en hij knikte opnieuw. Maar
hij had reeds over dat verschijnsel nagedacht en meende de oplossing ervan reeds gevonden
te hebben. Wanneer men naar Rome komt, brengt men een eigen Rome mede, een gedroomd,
door de phantasie zóó veredeld Rome, dat het echte Rome een bittere teleurstelling
geeft. Men moet dan ook, om de phantasie tijd te geven nogmaals te werken en de dingen
te zien zooals zij zijn, nog slechts door de wonderbare pracht van het verleden zien,
tot men daaraan gewend raakt, tot de middelmatige werkelijkheid wat verzacht wordt.
</p>
<p>Celia stond op en nam afscheid.
</p>
<p>&#x201c;Tot ziens&#x200a;&#x2026; En is er nu gauw bruiloft, Dario?&#x2026; Je weet, dat ik vóór het eind van
de maand de bruid wil zijn. Ja, ja, ik zal mijn vader dwingen een groote soirée te
<span class="pagenum">[<a id="pb343" href="#pb343">343</a>]</span>geven&#x200a;&#x2026; Wat zou het heerlijk zijn, als we tegelijk konden trouwen!&#x201d;
</p>
<p class="tb"></p><p>
</p>
<p>Twee dagen later na een lange wandeling door Trastevere, gevolgd door een bezoek aan
den palazzo Farnese, voelde Pierre hoe de verschrikkelijke en droefgeestige waarheid
omtrent Rome zich in hem openbaarde. Verschillende malen reeds had hij Trastevere,
welks ellendige bevolking zijn liefde voor de armen en lijdenden aangetrokken had,
doorkruist. O, dat riool van ellende en onwetendheid! Hij had te Parijs afschuwelijke
voorstadshoeken gezien, geheele huizenreeksen van verschrikking, waarin de menschheid
samenhokte en vervuilde. Maar niets haalde bij dezen stilstand in zorgeloosheid en
vuilheid. Zelfs op de mooiste dagen van dit zonneland verkilde een vochtig donker
deze bochtige, nauwe, kelderachtige steegjes; vooral de stank was onhoudbaar, een
walgelijke stank, die den voorbijgangers op de keel sloeg, een stank van zure groenten,
ranzige olie, menschelijk vee, dat daar opgesloten was in zijn mest en drek.
</p>
<p>Het waren oude, onregelmatige krotten, daar neergeworpen in een pêle-mêle, dat zoo
geliefd was bij de kunstenaars, met donkere, gapende deuren, die onder den grond wegzonken,
met buitentrappen, die naar de verschillende verdiepingen leidden, met houten balkons,
die als door een wonder in de ruimte in evenwicht gehouden worden. Er waren half in
elkaar gevallen gevels, die men met behulp van balken had moeten stutten; smerige
woningen, door welker gebarsten ruiten men het vuil zien kon; allerlei treurige winkeltjes:
de heele, in de open lucht zich bevindende keuken van een lui volk, dat zelf niet
kookte; de vischbakkerijen met haar in stinkende olie zwemmende stukken polenta en
visschen; de kooplieden in gekookte groenten, die koud geworden en kleverige rapen,
bosjes selderie, bloemkool en spinazie uitstalden. Het slecht gesneden vleesch in
de slagerswinkels was zwart; dierennekken waren met bloedklonters bezaaid, als waren
zij zoo van de beesten afgerukt.
</p>
<p>De brooden van de bakkers lagen als ronde keisteenen op de planken; arme fruitvrouwen
hadden voor hun met gedroogde en aan een draad geregen tomaten bekranste deuren niets
dan Spaansche peper en pijnappels. De eenige aantrekkelijke winkels waren die van
de delicatessenhandelaren, wier pekelvleesch en kaas met hun scherpen geur den <span class="pagenum">[<a id="pb344" href="#pb344">344</a>]</span>stank van de goten wat verminderde. De loterijkantoren, waar de winnende nummers aangeplakt
waren, wisselden af met kroegen; iedere dertig passen was een kroeg, die met groote
letters aankondigde, dat daar de uitgelezen wijnen der Romeinsche kasteelen Genzano,
Marino en Frascati te krijgen waren. De geheele wijk wemelde van een havelooze, door
vervuiling zwarte bevolking, van troepen halfnaakte kinderen, die door ongedierte
opgegeten werden, van gesticuleerende en schreeuwende vrouwen met loshangende haren,
loshangende jakken en kakelbonte rokken, van grijsaards, die onder een zwerm zoemende
muggen en vliegen onbeweeglijk op banken zaten.
</p>
<p>Het was een nietsdoend en toch druk leven te midden van het voortdurende heen en weer
geloop van kleine ezeltjes, die karren trokken, van mannen, die met zweepen kalkoenen
voortdreven, van enkele onrustige, zenuwachtige touristen, die dadelijk door troepen
bedelaars bestormd werden. Schoenlappers zaten kalm op het trottoir te werken. Voor
de deur van een kleermaker hing een oude, met aarde gevulde emmer, waarin een plant
groeide. Van alle ramen, van alle balkons hing aan touwen, die van het eene huis naar
het andere gespannen waren, over de straat de wasch te drogen, vodden en lompen zonder
naam, die als het ware de symbolische vaandels van de afzichtelijke ellende waren.
</p>
<p>Pierre voelde, hoe zijn van naastenliefde overstroomende ziel ineenkromp van eindeloos
medelijden. Ja, zeker, men moest die zieke en verpeste wijken, waarin het volk zoo
lang gehokt had als in een vergiftigden kerker, met den grond gelijk maken. Ja, hij
voelde alles voor gezondmaking, voor slooping, ook al moest het oude Rome tot groote
ergernis der kunstenaars daardoor gedood worden. Reeds was Trastevere zeer veranderd,
boorden nieuwe straten er luchtgaten, waar het zonlicht in breede stralen binnendrong.
Wat ervan overbleef, scheen te midden van die gesloopte huizen en van die onlangs
ontstane gaten, groote terreinen, waarop men nog niet had kunnen bouwen, nog zwarter
en vuiler. De ontwikkeling van deze stad interesseerde hem. Later zou men ongetwijfeld
verder gaan met bouwen; maar wat voor een opwindend oogenblik was het, dat de oude
stad en de nieuwe te midden van zoovele moeilijkheden als het ware zieltoogde! Men
had het vuile, onder excrementen, gootwater en groentenafval verdronken Rome moeten
kennen. Het onlangs met den grond gelijk gemaakte Ghetto <span class="pagenum">[<a id="pb345" href="#pb345">345</a>]</span>had sedert eeuwen den bodem met zulk een menschelijke vuilheid doordrenkt, dat het
nog kale bouwterrein, dat vol bulten en modderkuilen was, nog steeds een vreeselijken
peststank uitwasemde. Men deed er zeer goed aan het op die wijze lang te laten drogen
en zich reinigen in de zon.
</p>
<p>In al deze wijken aan beide oevers van den Tiber, waar belangrijke openbare werken
van wege de stad uitgevoerd worden, stoot men bij iederen stap op hetzelfde: men volgt
een nauwe, stinkende, vochtig-kille straat met sombere gevels en daken, die elkaar
bijna aanraken, en komt dan plotseling op een lichte, open plek, die de spaden en
bijlen gehouwen hebben in het bosch van de oude, melaatsche krotten. Er zijn daar
pleinen, breede trottoirs, hooge witte gebouwen, met beeldhouwwerk, een moderne hoofdstad
in aanleg. Overal ziet men stukken van geprojecteerde wegen; het is een reusachtige
werkplaats, die de financieele crisis thans dreigt te vereeuwigen; de stad van morgen
is in haar groei belemmerd en blijft met haar matelooze, overhaaste en detoneerende
beginwerken staan, als kon zij niet verder. Maar desniettemin was het een goed en
hygienisch werk, dat voor een groote en moderne stad een absolute en sociale noodzakelijkheid
was, als men ten minste het oude Rome niet wilde laten vervuilen als een merkwaardigheid
uit lang vervlogen tijd, als een museumstuk, dat men onder glas bewaart.
</p>
<p>Dien dag maakte Pierre, toen hij zich van Trastevere naar den palazzo Farnese, waar
hij verwacht werd, begaf, een omweg door de Via di Pettinari en de Via di Giubbonari,
waarvan de eerste zoo somber en tusschen den grooten, zwarten muur van het hospitaal
en de ellendige krotten daartegenover samengedrukt is, terwijl de tweede één en al
leven is door den voortdurenden menschenstroom en opgevroolijkt wordt door de etalages
der juweliers met de dikke gouden kettingen en die van de modemagazijnen, waar groote
blauwe, gele, groene en roode zijden banen in glanzende tinten schitteren. De arbeiderswijk,
die hij pas doorloopen had, en de kleinhandelaarswijk, die hij nu doorging, riepen
hem het stadsgedeelte vol afgrijselijke ellende voor den geest, dat hij reeds bezocht
had, de beklagenswaardige massa der arbeiders, die door het stopzetten van het werk
tot den bedelstaf gebracht waren en tusschen de prachtige en verwaarloosde gebouwen
der Prati del Castello kampeerden; dat arme, dat ongelukkige, kind gebleven volk,
dat, door eeuwen van theocratie in een onwetendheid en lichtgeloovigheid van wilden
<span class="pagenum">[<a id="pb346" href="#pb346">346</a>]</span>gehouden, aan den nacht van zijn geest, aan het lijden van zijn lichaam zóó gewend
is geraakt, dat het ondanks alles thans buiten den maatschappelijken réveil blijft
en gelukkig is, wanneer men het in vrede genieten laat van zijn trots, zijn luiheid
en zijn zon. Het scheen blind en doof in zijn verval te zijn, het zette zijn leven
van stilstand van vroeger te midden van de evolutie van het nieuwe Rome voort, zonder
er iets anders van te merken dan de lasten, nu de oude wijken, waarin hij woonde,
met den grond gelijk gemaakt, de gewoonten veranderd, de levensmiddelen duurder werden,
alsof licht, reinheid en gezondheid het lastig vielen, daar men ze met een groote
financieele en arbeidscrisis betalen moest.
</p>
<p>Maar, hetzij men er werkelijk die bedoeling mede gehad had of niet, in den grond der
zaak werd Rome alleen ter wille van het volk gereinigd en met het doel, er een groote,
moderne hoofdstad van te maken, opnieuw opgebouwd; want aan het einde van die veranderingen
staat de democratie; het volk zal morgen de steden erven, waaruit men de vuilheid
en de zieken verjaagt, waarin de wet van den arbeid zich ten slotte organiseert en
de ellende doodt. En daarom moet men, ook al vervloekt men de rein gehouden ruïnen
en het Colosseum, nu het van zijn klimop en zijn struiken en zijn wilde flora bevrijd
is, die de jonge Engelsche dames in haar herbarium opnemen, ook al maakt men zich
boos over de foei-leelijke vestingmuren, die den Tiber gevangen houden, ook al beweent
men de zoo romantische oevers met hun groen en hun oude, in het water duikende huizen,
toch tot zichzelf zeggen, dat het leven geboren wordt uit den dood en dat het morgen
noodzakelijk opbloeien moet uit het stof van het gisteren.
</p>
<p>Terwijl Pierre deze dingen overdacht, was hij op de eenzame, regelmatige piazza Farnese
met haar gesloten huizen en haar twee fonteinen gekomen, waarvan de eene in de volle
zon te midden van de groote stilte een eindeloozen straal van paarlen vallen deed.
Hij bleef een oogenblik staan kijken naar den kalen en monumentalen gevel van het
zware, vierkante paleis, zijn hooge poort, waarop de driekleurige vlag wapperde, zijn
dertien gevelramen, zijn beroemde, zoo kunstrijke fries. Dan ging hij naar binnen.
Een vriend van Narcisse Habert, een der <span class="corr" id="xd29e3287" title="Bron: gezantscahpsattachés">gezantschapsattachés</span>, die hem aangeboden had hem het reusachtige paleis, het mooiste van Rome, en dat
Frankrijk voor zijn gezant gehuurd had, te laten zien <span class="pagenum">[<a id="pb347" href="#pb347">347</a>]</span>wachtte hem daar. O, dat geweldige, weelderige en doodsche paleis met zijn groote,
vochtig-donkere, door een zuilengaanderij omgeven binnenplein, zijn reusachtige trap
met de lage treden, zijn eindelooze gangen, zijn te groote galerijen en zalen. Het
was de majestueuse praal van den dood; een ijskoude kilte viel van de muren en drong
door tot in de beenderen van de menschelijke mieren, die zich onder de gewelven waagden.
</p>
<p>De attaché bekende met een discreet glimlachje, dat de ambassade er zich doodelijk
verveelde; &#x2019;s zomers werd zij gebraden, &#x2019;s winters tot ijs verstijfd. Slechts het
door den gezant bewoonde gedeelte, de eerste verdieping, die op den Tiber uitzag,
was <span class="corr" id="xd29e3294" title="Bron: lets">iets</span> rianter en levendiger. Daar ziet men van <span class="corr" id="xd29e3297" title="Bron: utt">uit</span> de beroemde galerij der Carrachi den Janiculus, de Corsini-tuinen, de Acqua Paolo
boven de S. Pietro in Montorio. Dan komt na een grooten salon het studeervertrek,
waarin een stille, door de zon opgevroolijkte vrede heerscht. Maar de <span class="corr" id="xd29e3300" title="Bron: eetzaaf">eetzaal</span>, de woonkamers en de andere door het personeel bewoonde vertrekken vallen weer terug
in het sombere donker van een zijstraat.
</p>
<p>Al die groote, zeven à acht meter hooge vertrekken hebben prachtige, geschilderde
of gebeeldhouwde plafonds, kale muren, waarvan sommige met fresco&#x2019;s versierd zijn,
verschillende stijlen van meubelen, prachtige wandtafeltjes tusschen allerlei moderne
bric-à-brac. En die troosteloosheid der dingen werd iets afschuwlijks, wanneer men
in de galavertrekken komt, de groote eerezalen, die aan den op de binnenplaats uitzienden
gevel liggen. Geen meubel, geen behang meer, niets dan een ruïne, verlaten, aan spinnen
en ratten prijsgegeven zalen. De ambassade gebruikte er slechts één, waarin zij op
wit houten tafels, op den grond en in alle hoeken haar stoffige archieven opbergt.
Daarnaast is de reusachtige, tien meter en twee verdiepingen hooge zaal, die de eigenaar,
de voormalige koning van Napels, voor zich gereserveerd had, een ware rommelkamer,
waar maquettes, onvoltooide beelden en een buitengewoon mooie sarcophaag rondslingeren
te midden van een onzegbaren massa onherkenbare puinhoopen.
</p>
<p>En dat is nog slechts een gedeelte van het paleis; de rez-de-chaussée is geheel onbewoond,
onze Ecole de Rome gebruikt een hoekje van de tweede verdieping, terwijl onze ambassade
zich opeenhoopt in den meest bewoonbaren vleugel van de eerste, genoodzaakt als zij
is het overige niet te gebruiken en de deuren te sluiten en te grendelen, om zich
de <span class="pagenum">[<a id="pb348" href="#pb348">348</a>]</span>onnoodige moeite van schoonhouden te besparen. Zeker het is koninklijk het door paus
Paulus III gebouwde en meer dan een eeuw door kardinalen betrokken paleis Farnese
te bewonen, maar welk een gruwlijke ongemaklijkheid, welk een afschuwlijke melancholie
in die onmetelijke ruïne, waarvan drie vierden der vertrekken dood zijn, nutteloos,
onbewoonbaar, van het leven afgesneden! En &#x2019;s avonds, o, &#x2019;s avonds! Dan worden de
poort, de binnenplaats, de trap, de gangen in een dichte duisternis gevangen, strijden
de enkele, walmende lantaarns vergeefs, moet men een eindeloozen tocht maken door
die lugubere woestijn van steenen, om in den warmen, gezelligen salon van den gezant
te komen!
</p>
<p>Gedrukt en met kloppende slapen verliet Pierre het paleis. En alle andere paleizen,
al de groote paleizen, die hij op zijn wandelingen gezien had, richtten zich voor
zijn geestesoog op; alle waren beroofd van hun pracht, de vorstelijke hofhoudingen
van vroeger waren verdwenen, alle waren vervallen tot ongerieflijke huurhuizen. Wat
moest men thans met die galerijen, met die grootsche zalen beginnen, nu geen vermogen
groot genoeg was om daarin het weelderige leven te leiden, waarvoor men ze gebouwd
had?
</p>
<p>Prinsen, die, als prins Aldobrandini met zijn talrijke nakomelingschap, hun paleis
alleen bewoonden, waren zeldzaam. Bijna allen verhuurden de oude verblijven van hun
voorouders aan maatschappijen of particulieren, terwijl zij voor zichzelf een verdieping
of soms zelfs maar een reeks appartementen in het donkerste hoekje behielden. Verhuurd
was de palazzo Chigi: de rez-de-chaussée aan banken, de eerste verdieping aan de Oostenrijksche
ambassade, terwijl de prins en zijn familie de tweede met een kardinaal deelden. Verhuurd
was de palazzo Sciarra: de eerste verdieping aan den minister van Buitenlandsche Zaken,
de tweede aan een senator, terwijl de prins en zijn moeder zich met den rez-de-chaussée
tevreden moesten stellen. Verhuurd was de palazzo Barberini: de rez-de-chaussée, de
eerste en tweede verdieping aan verschillende families, terwijl de prins op de derde
verdieping in de vroegere kamers van het dienstpersoneel huisde. Verhuurd was de palazzo
Borghese: de rez-de-chaussée aan een koopman in oudheden, de eerste verdieping aan
een vrijmetselaarsloge, de rest aan families, terwijl de prins zelf slechts een paar
kamers van een klein burgerlijk huis had. Verhuurd was de palazzo Odelscachi, <span class="pagenum">[<a id="pb349" href="#pb349">349</a>]</span>verhuurd de palazzo Colonna, verhuurd de palazzo Doria, terwijl de prinsen er nog
slechts het bekrompen bestaan van goede huiseigenaars <span class="corr" id="xd29e3313" title="Bron: leiden">leidden</span> en uit hun eigendom het grootst mogelijke profijt trokken, om rond te komen.
</p>
<p>Een verwoestende wind woei over het Romeinsche patriciaat, de grootste vermogens waren
in de financieele crisis gebleven; slechts weinigen bleven rijk. En welk een rijkdom
was dat nog! Een onbeweeglijke, doode rijkdom, dien handel noch industrie konden hernieuwen.
De talrijke prinsen, die getracht hadden zaken te doen, waren van alles beroofd. Den
anderen, die door dat voorbeeld afgeschrikt waren en bovendien gebukt gingen onder
zware belastingen, welke hun bijna het derde gedeelte van hun inkomsten ontnamen,
bleef niets anders over dan toe te zien, hoe hun laatste stilstaande millioenen door
deelingen verbrokkeld werden en stierven, daar het geld, evenals al het andere, sterft,
wanneer het geen vruchten meer draagt in een levenden bodem. Het was nog slechts een
quaestie van tijd, want de ruïne was onvermijdelijk, een absoluut, historisch noodlot.
Zij, die er zich toe verlaagden om te verhuren, streden nog om hun leven, trachtten
zich te schikken in en te richten naar het tegenwoordige, door er zich toe te dwingen
tenminste de eenzaamheid van hun al te groote paleizen te bevolken, terwijl de dood
reeds woonde bij de koppigen en hoogmoedigen, die zich inmetselden in het graf van
hun geslacht, zooals de angstaanjagende, in stof vallende, in donker en zwijgen verstarde
palazzo Boccanera, waarin men slechts nu en dan den dof over het gras van de binnenplaats
rollenden, ouden karos van den kardinaal hoorde, als hij uitreed of thuiskwam.
</p>
<p>Maar Pierre was vooral onder den indruk van die twee op elkaar volgende bezoeken aan
Trastevere en aan den palazzo Farnese; het eene wierp een licht op het andere en beide
leidden tot een slotsom, die zich nog nooit met een zoo vreeselijke helderheid in
hem geformuleerd had: nog geen volk en weldra geen aristocratie meer. Dat liet hem
niet meer los, vervolgde hem overal. Het volk, door de geschiedenis en het klimaat
in een lange kindsheid gehouden, was, zooals hij gezien had, zóó ellendig, zóó onwetend,
zóó berustend, dat er lange jaren van opvoeding en onderwijs noodig zouden zijn, om
het te vormen tot een sterke, gezonde, werkzame, zich van haar rechten evenals van
haar plichten bewuste democratie. De aristocratie stierf uit in haar instortende <span class="pagenum">[<a id="pb350" href="#pb350">350</a>]</span>paleizen, zij was niet meer dan een uitgeput, ontaard ras, zóó vermengd bovendien
met Amerikaansch, Oostenrijksch, Poolsch en Spaansch bloed, dat het zuivere Romeinsche
bloed een zeldzame uitzondering werd, afgezien nog van het feit, dat zij opgehouden
had in krijgsdienst of in dienst der kerk te staan, daar het haar tegen de borst stuitte
het constitutioneele Italië te dienen en uit het Heilige College trad, waarin alleen
parvenu&#x2019;s het purper aantrokken. En tusschen de kleinen beneden en de machtigen boven
bestond nog geen stevig gegrondveste, door een nieuw sap sterke bourgeoisie, die verstandig
en ontwikkeld genoeg was, om de overgangsopvoedster der natie te zijn.
</p>
<p>De bourgeoisie bestond uit voormalige bedienden, de voormalige beschermelingen van
de prinsen, de pachters, die hun landgoederen huurden, de intendanten, notarissen
of advocaten, die hun vermogens beheerden; zij bestond uit ambtenaren, employé&#x2019;s van
iederen rang en stand, afgevaardigden en senatoren, die de regeering uit de provincies
medegebracht had; zij bestond ten slotte uit de zwerm vraatzuchtige valken, die op
Rome neerstreken, de Prada&#x2019;s en de Sacco&#x2019;s, de uit het geheele koninkrijk saamgestroomde
roofmenschen, wier klauwen en bek alles, het volk en de aristocratie, verslonden.
Voor wie had men dan gewerkt? Voor wie de reuzenwerken begonnen van het nieuwe Rome,
die van een zóó matelooze hoop en hoogmoed getuigden, dat men ze niet afmaken kon?
Over Rome woei een wind van verschrikking; een gekraak deed zich hooren, dat in alle
liefhebbende harten onrust en tranen wakker riep! Ja, het einde van een wereld dreigde:
nog geen volk en geen aristocratie meer, slechts een verslindende bourgeoisie, die
de buit tusschen de puinhoopen zocht.
</p>
<p>En welk een verschrikkelijk symbool waren die nieuwe paleizen, welke men gebouwd had
naar het reusachtige voorbeeld der vroegere paleizen, deze groote, weelderige paleizen,
welke uit den grond opgerezen waren voor honderdduizenden zielen, waarop men gehoopt
had, doch die niet gekomen waren; deze paleizen, waarin zich de toenemende rijkdom,
de triompheerende luxe van de nieuwe wereldhoofdstad had moeten vestigen, en die nu
de jammerlijke, bezoedelde en reeds wankele toevluchtsoorden voor de zwartste ellende
van het volk, voor alle bedelaars en vagebonden geworden waren!
</p>
<p>Den avond van dien dag bracht Pierre, toen het reeds donker geworden was, een uur
door op de kade van den <span class="pagenum">[<a id="pb351" href="#pb351">351</a>]</span>Tiber voor den palazzo Boccanera. Er heerschte een plechtige stilte, een eenzaamheid,
zooals men die nergens vindt, en waarin hij graag vertoefde, niettegenstaande Victorine
beweerde, dat het er niet veilig was. En inderdaad, op zulke pikdonkere avonden als
deze had geen moordenaarshol ooit een tragischer decor gehad.
</p>
<p>Geen levende ziel, geen voorbijganger; rechts en links en recht vooruit stilte, donkerte
leegte. De palissaden, die aan alle kanten de reusachtige verlaten werkplaats insloten,
versperden zelfs aan honden den toegang. Op den hoek van het in het donker verzonken
paleis wierp een gaslantaarn, die sedert de ophooping dieper was komen te liggen vlak
bij den grond een schemerlicht op de bultige kade; de materialen, die waren blijven
slingeren, de hoopen steenen en tegels vormden groote, onbestemde schaduwen. Rechts
plekten enkele lichtjes op de Ponte S. Giovanni de&#x2019;Fiorentini en voor de ramen van
het Heilige-Geest-hospitaal. Links verdwenen en zonken de verre stadswijken weg op
den achtergrond van den rivierloop. Recht tegenover lag Trastevere; de huizen op den
steilen oever, waar slechts enkele vensters door een dof schijnsel geel verlicht werden,
maakten den indruk van bleeke, onduidelijke spookgestalten, terwijl daarboven een
donkere streep de ligging aangaf van den Janiculus, waarop de lantaarns van de een
of andere wandelplaats een driehoek van sterren deden fonkelen. De Tiber, die in de
avonduren zoo melancholiek majestueus was, trok Pierre het meest aan. Hij bleef, op
de steenen borstwering geleund, minuten lang kijken hoe hij tusschen zijn nieuwe muren
stroomde, die &#x2019;s avonds het zwarte en monsterachtige uiterlijk aannamen van een gevangenis,
die men daar voor een reus gebouwd zou hebben.
</p>
<p>Zoolang in de huizen aan de overzijde lichten brandden, kon hij zien, hoe de zware
wateren langzaam voorbij kabbelden in de reflexen, welker rimpeling hun een mysterievol
leven gaf. En hij droomde eindeloos van het beroemde verleden dezer rivier; dikwijls
riep hij zich de legende voor den geest, die beweert, dat fabelachtige rijkdommen
in de modder van zijn bed begraven zijn. Bij iedere invasie der barbaren, en speciaal
bij de plundering van Rome, zou men er de schatten der tempels en der paleizen in
geworpen hebben, om ze aan de hebzucht der overwinnaars te onttrekken. Waren die gouden
strepen, die daar in het ondoorzichtige water beefden, niet de gouden kandelaar met
zeven <span class="pagenum">[<a id="pb352" href="#pb352">352</a>]</span>armen, dien Titus medegebracht had uit Jeruzalem? En die witte schimmen, welke onophoudelijk
door den wind van vorm veranderden, waren dat geen zuilen en standbeelden? En die
diepe vlammige weerschijnen, waren dat geen kostbare bekers en vazen, geen met edelgesteenten
bezette kleinodiën? Welk een droom was dat even geziene wemelen in den schoot der
rivier, dat verborgen leven van die schatten, welke daar eeuwen lang geslapen zouden
hebben! En welk een verwachtingen voor den trots en het weer rijk worden van een volk
vormden die wonderdadige schatten, welke men in den Tiber zou vinden, wanneer men
hem eenmaal droog zou kunnen leggen, waarvoor reeds plannen ontworpen waren. Misschien
lag daar het geluk van Rome!
</p>
<p>Maar op dien zoo donkeren avond dacht Pierre, terwijl hij zoo over de borstwering
leunde, slechts aan de strenge werkelijkheid. Hij zette zijn overpeinzingen van den
dag, die zijn bezoek aan Trastevere in hem gewekt hadden, voort en kwam bij het zien
van dat doode water tot de slotsom, dat de groote ramp, waaronder Italië leed, daarin
bestond, dat men Rome gekozen had, om er een moderne hoofdstad van te maken. Hij wist
zeer goed, dat die keuze onvermijdelijk was, daar Rome de koningin der glorie, de
oude wereldheerscheresse was, de stad, aan welke de eeuwigheid beloofd was, zonder
welke de nationale eenheid steeds onmogelijk geschenen was, zoodat een vreeselijk
dilemma gesteld werd, daar zonder Rome Italië niet bestaan kon en dit met Rome zeer
moeilijk bleek te zijn! O welk een onheilvolle stem nam deze doode rivier in den avond
aan! Geen boot was te zien, geen beweging van handels- of industriedrukte, die leven
brengt aan het hart van een groote stad. Ongetwijfeld had men mooie plannen gemaakt:
Rome zeehaven, het rivierbed zóó diep uitgegraven, dat schepen met groote tonneninhoud
tot den Aventinus zouden kunnen komen. Doch dat waren slechts hersenschimmen, nauwlijks
had men den mond, die telkens weer verzandde, kunnen vrijmaken. En de andere reden
van den doodsstrijd, de Campagna romana, de doodenwoestijn, waar de doode rivier door
stroomde en die Rome met een gordel van onvruchtbaarheid omgaf? Men sprak er wel over
haar te draineeren, haar te beplanten; men discussieerde tot in het eindelooze over
de vraag, of zij onder de oude Romeinen vruchtbaar geweest was of niet; Rome bleef
desniettemin midden in zijn groot kerkhof liggen als een stad van vroeger, die voor
<span class="pagenum">[<a id="pb353" href="#pb353">353</a>]</span>eeuwig van de overige wereld afgescheiden is door een steppe, waarin zich het stof
van eeuwen opgehoopt heeft.
</p>
<p>De geographische oorzaken, die haar eens de wereldheerschappij gegeven hebben, bestaan
thans niet meer. Het centrum der beschaving heeft zich opnieuw verplaatst, het bekken
der Middellandsche Zee is onder machtige naties verdeeld. Alles gaat naar Milaan,
de stad van handel en nijverheid, terwijl Rome in het vervolg slechts een doorgangsplaats
is. De meest heldhaftige pogingen der laatste vijf-en-twintig jaar hebben de stad
dan ook niet uit haar onoverwinlijken slaap kunnen rukken. De hoofdstad, die men te
vlug heeft willen improviseeren, is stationnair gebleven en heeft de natie bijna geruïneerd.
De nieuwe bewoners, de regeering, de Kamers, de ambtenaren doen er niet veel meer
dan even hun tenten opslaan en vluchten bij de eerste warme dagen, om het doodende
klimaat te vermijden; en dit geschiedt in zoo&#x2019;n sterke mate, dat de hotels en magazijnen
gesloten worden, de straten en parken als uitgestorven schijnen, daar de stad geen
werkelijk leven bezit en onmiddellijk in den dood terugvalt, zoodra het kunstmatige
leven, dat haar bezielt, haar weer verlaat.
</p>
<p>Zoo blijft dan alles stilstaan in deze hoofdstad, waarvan de bevolking thans af- noch
toeneemt, waarin een nieuwe stuwkracht van geld en menschen noodig is, om de reusachtige,
nuttelooze gebouwen der nieuwe wijken af te maken en te bevolken. En wanneer het waar
was, dat het morgen steeds weer opbloeit uit het stof van het gisteren, dan moest
men zich tot hoop dwingen. Maar was de bodem niet uitgeput? Was, nu zelfs de bouwwerken
er niet meer opschieten wilden, het sap, dat gezonde individuen en krachtige naties
schept, ook niet voor eeuwig opgedroogd?
</p>
<p>Naarmate het later werd, gingen de lichten in de tegenoverliggende huizen van Trastevere
één voor één uit. En door wanhoop overmand, bleef Pierre nog lang gebogen staan over
de nu zwarte wateren. Het was een eindelooze duisternis; in den diepen nacht van den
Janiculus bleef niets over dan de sterrendriehoek van de gaslantaarns. Geen enkele
weerschijn vlamde den Tiber meer met een rimpeling van goud, liet meer het tragische
visioen der fabelachtige rijkdommen onder zijn mysterievollen loop dansen; het was
nu uit met de legende, met den gouden, zevenarmigen kandelaar, met de gouden vazen,
met de gouden kleinoodiën, met dezen geheelen droom van een ouden schat, die als de
oude roem <span class="pagenum">[<a id="pb354" href="#pb354">354</a>]</span>van Rome zelf, in den nacht weggezonken was. Geen lichtglans, geen geluid, de eindelooze
slaap, niets dan het dikke, zware droppelen van een goot rechts, die men niet zien
kon. Ook het water was verdwenen, Pierre voelde nog slechts het loodzware voortstroomen
in de duisternis, den neerdrukkenden ouderdom, de eeuwenoude uitputting, de eindelooze
triestheid van dezen oerouden en glorierijken Tiber, die naar het Niets verlangde
en voortaan nog slechts den dood eener wereld scheen voort te stuwen. Alleen de groote,
rijke hemel, de eeuwige, pralende hemel ontplooide nog boven de schaduwrivier, die
de ruïnen van bijna drie duizend jaar voortstuwde, het schitterende leven van zijn
millioenen sterren.
</p>
<p>Toen Pierre, alvorens naar zijn kamer te gaan, een oogenblik naar de kamer van Dario
ging, vond hij daar Victorine, die bezig was alles in gereedheid te brengen voor den
nacht.
</p>
<p>&#x201c;Wat, mijnheer de abbé, bent u op dit uur weer op de kade gaan wandelen?&#x201d; riep zij
op verwijtenden toon, toen zij hoorde waar hij vandaan kwam. &#x201c;Wilt u dan met alle
geweld een messteek krijgen&#x200a;&#x2026; Neen hoor, mij zouden zij er niet toe krijgen in deze
vervloekte stad zoo laat versche lucht te gaan happen.&#x201d;
</p>
<p>Dan wendde zij zich met haar gewone familiariteit tot den prins, die op een fauteuil
lag te glimlachen.
</p>
<p>&#x201c;Zeg, dat meisje, die Pierina, is niet meer teruggeweest, maar ik heb haar tusschen
de puinhoopen zien sluipen.&#x201d;
</p>
<p>Met een gebaar legde Dario haar het zwijgen op en wendde zich nu tot den priester.
</p>
<p>&#x201c;Maar u hebt toch met haar gesproken. Het wordt toch eigenlijk te gek&#x200a;&#x2026; Stel je voor,
dat die woesteling van een Tito zijn mes in mijn anderen schouder komt steken!&#x201d;
</p>
<p>Plotseling zweeg hij; hij zag Benedetta voor zich staan, die ongemerkt binnengekomen
was, om hem goeden nacht te zeggen. Hij werd erg verlegen, wilde iets zeggen, een
verklaring geven, haar zijn volkomen onschuld in dit avontuur bezweren. Maar zij glimlachte
en zeide slechts liefdevol:
</p>
<p>&#x201c;Ik ken je geschiedenis, Dario. Je begrijpt toch wel, dat ik niet zoo dom ben, of
ik heb erover nagedacht en het begrepen&#x200a;&#x2026; Dat ik er niet verder naar gevraagd heb,
komt alleen, omdat ik alles wist en toch van je hield.&#x201d;
</p>
<p>Zij was zoo gelukkig; zij had dien avond vernomen, dat monsignor Palma, de verdediger
van het huwlijk in haar echtscheidingsproces, zich voor den aan zijn neef bewezen
<span class="pagenum">[<a id="pb355" href="#pb355">355</a>]</span>dienst dankbaar had betoond door een voor haar gunstige memorie in te dienen. Niet
dat de prelaat, die niet gaarne zijn eigen woorden herroepen wilde, zich geheel aan
haar zijde geschaard had, maar de verklaringen der beide geneesheeren hadden hem toch
in staat gesteld tot een zekeren maagdelijken staat te concludeeren, en hij had, heenglijdend
over het feit, dat de niet voltrekking van het huwlijk haar oorzaak vond in den tegenstand
der vrouw, de feiten zóó handig gegroepeerd, dat zij een nietigverklaring noodzakelijk
maakten. Daar iedere hoop op toenadering vergeefsch was, stond het vast, dat de echtgenooten
in voortdurend gevaar verkeerden tot onkuischheid te vervallen. Hij maakte een discrete
toespeling op den echtgenoot, als om aan te toonen, dat deze reeds onder die verleiding
bezweken was, om dan de hooge <span class="corr" id="xd29e3356" title="Bron: moralitit">moraliteit</span> der vrouw, haar vroomheid, alle deugden, die een waarborg vormden voor haar waarheidsliefde,
te prijzen. Zonder het met zoovele woorden te zeggen, refereerde hij zich aan de wijsheid
der congregatie. Maar daar monsignor Palma ongeveer de argumenten van advocaat Morano
herhaalde en Prada er hardnekkig bij bleef niet te verschijnen, scheen het aan geen
twijfel onderhevig of de congregatie zou met een groote meerderheid tot de nietigverklaring
adviseeren, zoodat de Paus deze zou kunnen uitspreken.
</p>
<p>&#x201c;Nu zijn we tenminste aan het eind van onzen lijdenstocht, Dario! Maar wat een geld
heeft het gekost! Tante zegt, dat we nauwlijks droog brood en water over hebben!&#x201d;
</p>
<p>Zij lachte met de heerlijke zorgeloosheid van een hartstochtelijk verliefde vrouw.
Niet dat een proces voor de congregatie zoo kostbaar was, want in principe waren die
kosteloos. Maar er waren oneindig veel kleine onkosten, alle ondergeschikte beambten,
de medische deskundigen, de afschriften, de memories, de pleidooien. Bovendien, ook
al kocht men natuurlijk de stemmen der kardinalen niet, zoo kwamen toch enkele stemmen
op groote sommen te staan, wanneer men op de omgeving van Hunne Eminenties invloed
wilde uitoefenen, afgezien nog van het feit, dat groote geldgeschenken in het Vaticaan,
wanneer zij met takt gegeven worden, de grootste moeilijkheden uit den weg ruimen.
En ten slotte had de neef van monsignor Palma veel gekost.
</p>
<p>&#x201c;Als ze ons, nu je weer genezen bent, maar gauw laten trouwen, dat is het eenige,
wat we hun vragen, niet waar, Dario?&#x2026; Als ze willen, zal ik hun nog mijn paarlen geven,
het eenige vermogen, dat ik nog bezit.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb356" href="#pb356">356</a>]</span></p>
<p>Ook hij lachte, want geld had in zijn leven nooit een rol gespeeld. Hij had nooit
zooveel gehad als hij wel wilde, hij hoopte eenvoudig steeds bij zijn oom, den kardinaal,
te kunnen wonen, die het jonge paar niet op straat zetten zou. Bij hun ruïne beteekenden
honderd, of tweehonderd duizend francs niets voor hem; hij had wel hooren zeggen,
dat sommige echtscheidingen meer dan vijfhonderd duizend francs gekost hadden. Hij
antwoordde dan ook schertsend:
</p>
<p>&#x201c;Geef hun ook mijn ring, geef hun alles, lieveling; wij zullen in dit oude paleis
heel gelukkig leven, ook al moesten wij de meubels verkoopen.&#x201d;
</p>
<p>In haar geestdrift nam zij zijn hoofd tusschen haar beide handen en kuste hem in een
opwelling van grooten hartstocht op zijn beide oogen.
</p>
<p>Dan wendde zij zich plotseling tot Pierre:
</p>
<p>&#x201c;O, neem me niet kwalijk, mijnheer de abbé, ik had nog een boodschap voor u ook&#x200a;&#x2026;
Ja, van monsignor Nani, die ons daarnet de blijde tijding gebracht heeft; hij heeft
mij opgedragen u te zeggen, dat u u te veel op den achtergrond houdt, dat u meer moet
werken voor de verdediging van uw boek.&#x201d;
</p>
<p>Verbaasd luisterde Pierre naar haar.
</p>
<p>&#x201c;En juist hij heeft me aangeraden mij zoo weinig mogelijk te laten zien.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Dat is zoo. Maar het schijnt, dat het oogenblik nu gekomen is, dat u de menschen
opzoeken, uw zaak bepleiten, u roeren moet in één woord! En nog iets: hij is ook den
naam van den rapporteur te weten gekomen, aan wien men opgedragen heeft uw boek te
onderzoeken. Het is monsignor Fornaro, die op de piazza Navona woont.&#x201d;
</p>
<p>Pierre voelde zijn verbazing grooter worden. Het gebeurde nooit, dat de naam van een
rapporteur bekend werd, deze bleef geheim om het oordeel zoo vrij mogelijk te houden.
Zou een nieuwe phase in zijn verblijf te Rome beginnen?
</p>
<p>&#x201c;Ik dank u zeer,&#x201d; antwoordde hij eenvoudig. &#x201c;Ik zal handelen en iedereen bezoeken.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb357" href="#pb357">357</a>]</span></p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e3105" href="#xd29e3105src">1</a></span> Overdekt bootje der Middellandsche Zee met een driehoekig zeil.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e3105src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e3113" href="#xd29e3113src">2</a></span> Dank, dank.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e3113src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e3206" href="#xd29e3206src">3</a></span> Poussin, een bekend Fransch schilder.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e3206src">&#x2191;</a></p>
</div>
</div>
</div>
<div id="ch10" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">TIENDE HOOFDSTUK</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Pierre, die niets liever wilde dan zoo spoedig mogelijk een eind maken aan de zaak,
trachtte den volgenden dag reeds aan het werk te gaan. Maar een twijfel had zich van
hem meester gemaakt: bij wien moest hij het eerst aankloppen, wien moest hij het eerst
bezoeken, wanneer hij in een zoo gecompliceerd en zoo ijdel milieu geen fout wilde
begaan? Toen hij zijn kamer verliet, zag hij toevallig don Vigilio, den secretaris
van den kardinaal, in de gang. Hij verzocht hem even binnen te komen.
</p>
<p>&#x201c;U kunt mij een dienst bewijzen, mijnheer de abbé. Ik vertrouw me geheel aan u toe;
ik heb een raad noodig.&#x201d;
</p>
<p>Hij voelde, dat deze kleine, magere man met zijn saffraan-kleurigen tint, die steeds
rilde van koorts, ondanks zijn overdreven en bange omzichtigheid van alles op de hoogte,
in alles betrokken was. Blijkbaar om het gevaar zich moeilijkheden op den hals te
halen, te ontloopen, had hij Pierre tot dusverre, naar het scheen met opzet, vermeden.
De laatste dagen echter was hij minder schuw, vlamden zijn zwarte oogen op, wanneer
hij zijn buurman ontmoette, als had het ongeduld, waardoor Pierre verteerd moest worden,
nu hij zoo lang tot niets doen gedoemd werd, zich ook van hem meester gemaakt. Hij
trachtte dan ook niet zich aan het gesprek te onttrekken.
</p>
<p>&#x201c;Neem me niet kwalijk,&#x201d; begon Pierre, &#x201c;dat ik u in zoo&#x2019;n wanorde laat. Maar ik heb
van ochtend weer linnengoed en winterkleeren uit Parijs gekregen&#x200a;&#x2026; Stel u voor, dat
ik met een klein handkoffertje voor veertien dagen gekomen ben, en nu ben ik al drie
maanden hier, zonder dat ik nog iets verder ben dan op den ochtend van mijn aankomst.&#x201d;
</p>
<p>Don Vigilio schudde zachtjes het hoofd.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ja, ik weet het.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb358" href="#pb358">358</a>]</span></p>
<p>Toen legde Pierre hem uit, dat hij, nu monsignor Nani hem door de contessina had laten
weten, dat hij, om zijn boek te verdedigen, moest gaan handelen en iedereen gaan opzoeken,
in de grootste verlegenheid verkeerde, daar hij niet wist, hoe hij zijn bezoeken regelen
moest. Moest hij bijvoorbeeld het eerst naar monsignor Fornaro gaan, die rapport over
zijn boek moest uitbrengen?<a id="xd29e3389"></a>
</p>
<p>&#x201c;Wat,&#x201d; riep don Vigilio bevend uit, &#x201c;is monsignor Nani zoover gegaan, dat hij u dien
naam genoemd heeft?&#x2026; Dat is veel meer dan ik verwacht had!&#x201d;
</p>
<p>Hij liet zich door zijn hartstocht medeslepen.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, begin niet met monsignor Fornaro. Ga eerst een zeer nederig bezoek brengen
aan den praefect van de Indexcongregatie, aan Zijne Eminentie kardinaal Sanguinetti,
omdat hij het u nooit vergeven zou, als hij te hooren kwam, dat u eerst bij een ander
uw opwachting gemaakt hebt&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Hij hield even op en voegde er dan fluisterend en rillend van koorts, aan toe:
</p>
<p>&#x201c;En hij zou het te hooren komen. Hier in Rome kom je alles te hooren.&#x201d;
</p>
<p>Dan nam hij, als maakte zijn sympathie hem plotseling dapper, de beide handen van
den jongen, vreemden priester in de zijne.
</p>
<p>&#x201c;Mijn beste mijnheer Froment, ik zweer u, dat ik mij zeer gelukkig voelen zal, wanneer
ik u op de een of andere wijze kan helpen, want u hebt een oprechte, eenvoudige ziel
en ik heb werkelijk met u te doen&#x200a;&#x2026; Maar u moet mij niet het onmogelijke vragen. Wanneer
u wist, wanneer ik u alle gevaren toevertrouwde, die ons omringen&#x200a;&#x2026; Toch meen ik u
op dit oogenblik nog te kunnen aanraden in geen enkel opzicht te rekenen op mijn meester,
Zijne Eminentie kardinaal Boccanera. Verschillende malen heeft hij zich tegenover
mij zeer afkeurend over uw boek uitgelaten&#x200a;&#x2026; Maar hij is een heilige, een man van
hoogen ziele-adel, en al verdedigt hij u niet, hij zal u niet aanvallen, maar uit
égard voor zijn nicht, de contessina, die hij aanbidt en die u beschermt, neutraal
blijven&#x200a;&#x2026; Bepleit, wanneer u hem ziet, uw zaak niet, dat zou u geen voordeel brengen
en hem slechts prikkelen.&#x201d;
</p>
<p>Pierre voelde door die woorden geen al te groote teleurstelling, want hij had na zijn
eerste onderhoud met den kardinaal en later bij de enkele bezoeken, die hij hem gebracht
had, dadelijk begrepen, dat hij in hem slechts een tegenstander vinden zou.
<span class="pagenum">[<a id="pb359" href="#pb359">359</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Ik zal hem dan een bezoek brengen,&#x201d; zeide hij, &#x201c;om hem te bedanken voor zijn neutraliteit.&#x201d;
</p>
<p>Doch onmiddellijk kwam bij don Vigilio de angst weer boven.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, doe dat niet, hij zou misschien begrijpen, dat ik gepraat had, en dan
zou mijn positie leelijk gevaar loopen&#x200a;&#x2026; Ik heb niets gezegd, ik heb niets gezegd.
Bezoek eerst de kardinalen, al de kardinalen. Maar verder heb ik u niets gezegd, dat
is afgesproken?&#x201d;
</p>
<p>Dien dag wilde hij niets meer zeggen. Bevend verliet hij de kamer, terwijl hij met
zijn vlammende, onrustige oogen rechts en links in de gang rondkeek.
</p>
<p>Onmiddellijk verliet Pierre het paleis, om een bezoek aan kardinaal Sanguinetti te
brengen. Het was tien uur; hij had dus kans hem thuis te treffen. De kardinaal bewoonde,
naast de kerk S. Luigi dei Francesi, in een donkere, nauwe straat, de eerste verdieping
van een klein paleis, dat thans als huurhuis ingericht was. Het was niet de reusachtige,
vorstelijk-grootsche en zwaarmoedige ruïne, waarin kardinaal Boccanera zich opsloot.
De vroegere, voorgeschreven galavertrekken waren, evenals de geheele huishouding,
beperkt. Er was geen troonzaal meer, er hing geen groote, roode kardinaalshoed meer
onder een baldakijn, geen tegen den muur gekeerde fauteuil stond meer op de komst
van den paus te wachten. Twee in elkaar loopende, als antichambres dienende kamers,
een salon, waarin de kardinaal ontving&#x2014;en dat alles zonder eenigen luxe, zonder comfort
zelfs. De meubelen waren in empire-stijl, de tapijten en het behang zaten vol stof
en waren door het gebruik verkleurd.
</p>
<p>Het duurde lang, voordat er open gedaan werd, en toen eindelijk een knecht, die, zonder
zich te haasten, zijn vest aantrok, de deur op een kiertje opende, antwoordde hij
slechts, dat Zijne Eminentie den vorigen dag naar Frascati gegaan was.
</p>
<p>Toen herinnerde Pierre zich, dat kardinaal Sanguinetti in den omtrek van Rome een
diocees had. Hij bezat in Frascati een villa, waarin hij meermalen een paar dagen
ging doorbrengen, wanneer hij behoefte had aan rust of een politieke reden hem daartoe
noopte.
</p>
<p>&#x201c;En komt Zijne Eminentie gauw terug?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Dat is niet te zeggen&#x200a;&#x2026; Zijne Eminentie is ziek en heeft opdracht gegeven, niemand
naar hem toe te sturen, die hem daar lastig zou kunnen vallen.&#x201d;
</p>
<p>Toen Pierre weer op straat was, voelde hij zich door dien <span class="pagenum">[<a id="pb360" href="#pb360">360</a>]</span>eersten tegenslag geheel van streek. Zou hij zich, daar de zaken drongen, onmiddellijk
naar Fornaro begeven, die hier vlak bij op de piazza Navona woonde? Maar hij herinnerde
zich, dat don Vigilio hem aangeraden had eerst de kardinalen te bezoeken; hij kreeg
een ingeving en besloot dadelijk naar kardinaal Sarno te gaan, met wien hij op de
Maandagsche recepties van donna Serafina kennis gemaakt had. Ondanks zijn vrijwillig
op den achtergrond blijven, beschouwde iedereen hem als een der machtigste en meest
te duchten leden van het Heilig Concilie, wat zijn neef, Narcisse Habert, niet belette
te verklaren, dat hij niemand kende, die voor vraagstukken, welke niet tot zijn gewone
bezigheden behoorden, onverschilliger was dan zijn oom. Al maakte hij geen deel uit
van de Indexcongregatie, toch zou hij hem goeden raad kunnen geven en zijn grooten
invloed op zijn collega&#x2019;s doen gelden.
</p>
<p>Pierre begaf zich regelrecht naar het paleis der propaganda, waar hij zeker was den
kardinaal te zullen aantreffen. Dit paleis, waarvan men den zwaren gevel van af de
piazza di Spagna zien kan, is een reusachtig, kaal en plomp gebouw, dat een geheelen
hoek tusschen twee straten inneemt. Pierre, die thans de nadeelen van zijn slecht
Italiaansch voelde, raakte erin verdwaald en liep trappen op, die hij onmiddellijk
daarop weer af moest gaan. Eindelijk had hij het geluk den secretaris van den kardinaal,
een vriendelijken jongen priester, dien hij reeds in den palazzo Boccanera gezien
had, te ontmoeten.
</p>
<p>&#x201c;Zeker, zeker. Ik zou niet weten waarom Zijne Eminentie u niet zou willen ontvangen.
U hebt er heel goed aan gedaan op dit uur te komen, want dan is hij altijd hier&#x200a;&#x2026;
Wees zoo goed mij te volgen.&#x201d;
</p>
<p>Het werd een nieuwe tocht. Kardinaal Sarno, die langen tijd secretaris der Propaganda
was geweest, bekleedde nu in zijn qualiteit van kardinaal het voorzitterschap der
commissie, die den eeredienst organiseerde in de voor het Katholicisme nieuw veroverde
landen in Europa, Afrika, Amerika en Oceanië. Als zoodanig had hij daar een werkkamer,
een bureau, een heele administratie, waar hij heerschte als een maniak ambtenaar,
die oud geworden was op zijn leeren stoel zonder ooit buiten den engen kring van zijn
groene dossiers te komen, zonder van de wereld iets anders te kennen dan de straat,
waarin de voetgangers en rijtuigen onder zijn raam voorbijgingen.
<span class="pagenum">[<a id="pb361" href="#pb361">361</a>]</span></p>
<p>Aan het einde van een donkere gang, waarin zelfs bij vollen dag licht branden moest,
verzocht de secretaris Pierre even op een bankje plaats te nemen. Na een groot kwartier
kwam hij terug.
</p>
<p>&#x201c;Zijne Eminentie is op het oogenblik in conferentie met zendelingen, die eerstdaags
zullen vertrekken. Maar het zal niet lang duren. Hij heeft mij gevraagd u te verzoeken
zoolang in zijn kabinet te wachten.&#x201d;
</p>
<p>Toen Pierre alleen in het kabinet was, nam hij nieuwsgierig de inrichting ervan op.
Het was een tamelijk groot vertrek, zonder eenigen luxe, met een groen behang en groene
damastmeubelen van zwart hout. De twee ramen, die op een smal zijstraatje uitzagen,
verlichtten slechts half de sombere muren en het verschoten tapijt; behalve de twee
wandtafeltjes stond er in het vertrek alleen maar een bureau, een eenvoudige houten
tafel met een geheel versleten blad, dat bovendien geheel schuil ging onder dossiers
en paperassen. Hij ging er wat dichter bij staan en keek naar den door het vele gebruik
ingezakten bureaustoel, naar het scherm, dat ervoor stond, naar den met inktvlekken
bespatten inktkoker. Dan begon hij in de zware, doode atmospheer, die op hem drukte,
in de groote, angstaanjagende stilte, die alleen door de gedempte straatgeluiden gestoord
werd, ongeduldig te worden.
</p>
<p>Al op en neer loopende, werd Pierre&#x2019;s aandacht getrokken door een kaart, die aan den
muur hing en hem zóó met gedachten vervulde, dat hij al het andere vergat. Het was
een gekleurde kaart van de Katholieke wereld, de geheele aarde, de afgerolde wereldkaart,
waarop de verschillende kleuren de gebieden aangeven, al naar gelang zij tot het overwinnend,
onbeperkt heerschend of aan het nog steeds in strijd met de ongeloovigen zijnde Katholicisme
behoorden. De laatste landen waren naar gelang van de organisatie in vicariaten of
praefecturen verdeeld. Was dit geheel eigenlijk niet een graphische voorstelling van
het geheele, eeuwenoude streven van het Katholicisme naar de wereldheerschappij, die
het van af het eerste oogenblik gewild had, die het door alle eeuwen heen nooit opgehouden
heeft te willen? God heeft de wereld aan Zijn Kerk gegeven, maar zij moet die wel
gewelddadig in bezit nemen, daar de dwaling nog steeds <span class="corr" id="xd29e3426" title="Bron: hardnekking">hardnekkig</span> heerschen blijft. Vandaar de voortdurende strijd, vandaar dat de volkeren in onze
dagen nog betwist worden aan vijandelijke godsdiensten, evenals in den tijd, dat <span class="pagenum">[<a id="pb362" href="#pb362">362</a>]</span>de apostelen Judea verlieten, om het Evangelie te verbreiden.
</p>
<p>Gedurende de Middeleeuwen bestond de groote taak in het organiseeren van het veroverde
Europa, zonder dat men zelfs een poging doen kon, om zich met de Oostersche afgescheiden
Kerken te verzoenen. Daarna kwam de Hervorming, volgde het eene schisma op het andere&#x2014;de
Protestantsche helft van Europa en het geheele orthodoxe Oosten moesten heroverd worden.
Maar met de ontdekking der Nieuwe Wereld ontwaakte de krijgslust weder, streefde Rome
met al zijn eerzucht ernaar deze tweede helft der aarde ook in zijn bezit te krijgen,
werden missies uitgezonden, om deze gisteren nog onbekende volkeren aan God te onderwerpen,
want Hij had ze evenals de andere aan Rome geschonken. Zoo had zich de groote, tegenwoordige
splitsing der Christenheid als van zelf gevormd: eenerzijds de Katholieke naties,
bij wie het geloof slechts behoefde onderhouden te worden en die door het in het Vaticaan
ondergebrachte Staatssecretariaat geleid werden; aan de andere zijde de schismatieke
of nog eenvoudige heidensche naties, die in den schoot der Kerk gebracht of bekeerd
moesten worden en waarover de <span class="corr" id="xd29e3434" title="Bron: congregratie">congregatie</span> der Propaganda trachtte te heerschen. Vervolgens had die congregatie zich op haar
beurt in twee afdeelingen moeten splitsen, om het werk wat makkelijker te maken: de
Oostersche afdeeling, die speciaal belast was met de dissidente secten in het Oosten,
en de Latijnsche afdeeling, wier werkzaamheid zich over alle andere missielanden uitstrekt.
Het is een grootsch ensemble van overwinnende organisatie, een reusachtig net met
sterke dichte mazen, dat over de wereld geworpen wordt en geen enkele ziel moet laten
ontsnappen.
</p>
<p>Eerst nu, vóór deze kaart, kreeg Pierre een duidelijke voorstelling van deze sedert
eeuwen werkende en tot het opzuigen der menschheid vervaardigde machine. De door de
pausen rijk begiftigde en over een reusachtig inkomen beschikkende Propaganda scheen
hem als het ware een afzonderlijke macht, een pausdom in een pausdom; hij begreep
nu waarom aan den praefect der congregatie de naam &#x201c;roode paus&#x201d; gegeven werd. Over
welk een onbeperkte macht beschikte niet deze veroveraar en heerscher, wiens handen
van het eene einde der wereld tot het andere reikten? Had hij, terwijl de kardinaal-secretaris
Centraal Europa, dat zoo kleine stukje van de aardbol, bezat, niet de geheele rest,
eindelooze ruimten, de verre, nog onbekende streken? De cijfers bevestigden <span class="pagenum">[<a id="pb363" href="#pb363">363</a>]</span>het: Rome heerschte onbeperkt slechts over ruim tweehonderd millioen Roomsch-apostolische
Katholieken, terwijl de schismatici, die van het Oosten en die der Hervorming, wanneer
men ze optelde, dit getal reeds overschreden. En welk een reusachtig verschil werd
het, indien men daarbij het milliard ongeloovigen voegde, wier bekeering nog volgen
moest!
</p>
<p>Plotseling werd hij zoo door die cijfers getroffen, dat een rilling hem doorhuiverde.
Was het dan waar? Er waren vijf millioen Joden, bijna tweehonderd millioen Mohammedanen,
meer dan zevenhonderd millioen Brahmanen en Boeddhisten, ongerekend de honderd millioen
andere heidenen van alle godsdiensten, te zamen een milliard, waartegenover de Christenen
niets meer dan vierhonderd millioen konden stellen, en deze nog onderling verdeeld,
in voortdurenden strijd&#x2014;de eene helft met Rome, de andere tegen Rome! Was het mogelijk,
dat Christus in achttien eeuwen nog niet het derde gedeelte van de menschheid, dat
het eeuwige, almachtige Rome nog niet het zesde gedeelte der volkeren aan zich onderworpen
had? Eén ziel van de zes gered, welk een verschrikkelijke verhouding! Maar de kaart
sprak onomwonden; het met rood aangegeven rijk van Rome was slechts een in de ruimte
verloren punt, wanneer men het vergeleek met het geel gekleurde rijk der andere goden,
de eindelooze streken, die de Propaganda nog te onderwerpen had.
</p>
<p>De vraag drong zich nu op: hoeveel eeuwen zouden er moeten verloopen, vóórdat de beloften
van Christus in vervulling zouden gaan, voor de geheele aarde aan zijn wet onderworpen
zou zijn en de religieuse maatschappij de burgerlijke weer dekken en samen slechts
één geloof en één rijk vormen zouden? En door welk een verbazing werd men bij deze
vraag, bij deze reusachtige, nog te vervullen taak aangegrepen, wanneer men aan de
kalme rust van Rome, aan zijn geduldige hardnekkigheid dacht, die nooit getwijfeld
heeft, die thans minder dan ooit twijfelt. Het is door zijn bisschoppen en zijn zendelingen
steeds aan den arbeid, wordt nooit moede en doet in de niet aan het wankelen te brengen
overtuiging, dat slechts Rome alleen eens de meester der wereld zijn zal, zijn werk
zonder onderbreking, evenals het oneindig kleine de wereld geschapen heeft!
</p>
<p>O, Pierre zag en hoorde, hoe dit zich voortdurend op marsch bevindend leger aan de
overzijde der zeeën door alle landen heen de politieke verovering in naam van den
<span class="pagenum">[<a id="pb364" href="#pb364">364</a>]</span>godsdienst voorbereidde en verzekerde. Narcisse had hem verteld, hoe zorgvuldig de
ambassades te Rome de handelingen der Propaganda moesten nagaan, want de missies in
die verre landen waren dikwijls nationale werktuigen, die een grooten invloed uitoefenden.
De geestelijke heerschappij verzekerde de wereldlijke, de veroverde zielen gaven de
lichamen. Er werd dan ook een aanhoudende strijd gevoerd, waarin de congregatie aan
de zijde stond der Italiaansche zendelingen of van die der verbonden naties, welker
overwinning zij wenschte. Steeds was zij ijverzuchtig geweest op haar concurrent,
de Propagation de la Foi te Lyon, die even rijk en even machtig is als zij, maar over
meer energieke en dappere mannen beschikt. Zij stelde zich er niet mede tevreden haar
reusachtige belastingen op te leggen, maar zij werkte haar tegen, offerde haar desnoods
op, wanneer zij haar overwinning vreesde.
</p>
<p>Meermalen waren Fransche zendelingen en Fransche orden verjaagd en hadden plaats moeten
maken voor Italiaansche of Duitsche monniken. En thans voelde Pierre dezen geheimen
haard van politieke intrigues in dit sombere, stoffige vertrek, dat nooit door de
zon opgevroolijkt werd. En weer doorrilde hem zijn oude huivering, die huivering voor
dingen, die men weet, doch die u plotseling monsterachtig en angstaanjagend toeschijnen.
Moest dit in de geheele wereld georganiseerde en met een eeuwige hardnekkigheid in
tijd en ruimte functioneerend werktuig van verovering en geweld niet de verstandigsten
in de war brengen, niet de dappersten doen verbleeken? Het was niet tevreden met de
zielen, maar werkte aan zijn toekomstige heerschappij over alle menschen, beschikte
over hen, daar het hen nog niet voor zichzelf kon nemen, en stond ze af aan den wereldlijken
meester, die hen zoolang bewaren zou. Welk een wonderlijken droom: Rome wacht met
glimlachende kalmte op de eeuw, dat het de tweehonderd millioen Mohammedanen en de
zevenhonderd millioen Brahmanen en Boeddhisten opgezogen zal hebben in één enkel volk,
waarvan het de geestelijke en wereldlijke koning zijn zal in naam van den triompheerenden
Christus!
</p>
<p>Een gehoest deed Pierre omkijken; hij huiverde, toen hij kardinaal Sarno, dien hij
niet had hooren binnenkomen, zag. Nu hij daar zoo voor die kaart staande aangetroffen
werd, kreeg hij een gevoel, alsof men hem betrapte, terwijl hij bezig was iets kwaads
te doen, een geheim te schenden. Een diepe blos kwam op zijn gelaat.
<span class="pagenum">[<a id="pb365" href="#pb365">365</a>]</span></p>
<p>Maar de kardinaal, die hem met zijn doffe oogen strak had aangekeken, liet zich, zonder
een woord te zeggen, in zijn fauteuil vallen. Met een handbeweging had hij hem van
den ringkus ontslagen.
</p>
<p>&#x201c;Ik wilde mijn opwachting maken bij Uwe Eminentie&#x200a;&#x2026; Voelt Uwe Eminentie zich ziek?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, maar ik kan maar niet afkomen van die beroerde verkoudheid. En bovendien
heb ik het op het oogenblik heel druk.&#x201d;
</p>
<p>Pierre keek hem aan; in het schemerlicht, dat door het raam binnenviel, zag hij er
met zijn linkerschouder, die hooger was dan zijn rechter, zoo kwijnend en mismaakt
uit. In zijn uitgemergeld, aardkleurig gelaat was niets levends meer, zelfs zijn blik
niet. Hij dacht plotseling aan een van zijn ooms te Parijs, die, nadat hij dertig
jaar in het bureau van een ministerie had doorgebracht, dienzelfden dooden blik, diezelfde
perkamenten huid, diezelfde moede wezenloosheid had. Kon het eigenlijk wel mogelijk
zijn, dat deze uitgedroogde en in zijn roodomzoomde, zwarte soutane als het ware zwemmende
grijsaard de meester der wereld was en zonder Rome ooit verlaten te hebben, de kaart
der Christenheid zóó in zich opgenomen had, dat de praefect der Propaganda geen enkel
besluit nam, alvorens hij zijn advies ingewonnen had?
</p>
<p>&#x201c;Ga een oogenblik zitten, mijnheer de abbé&#x200a;&#x2026; U hebt mij zeker iets te vragen, dat
u mij komt bezoeken&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>En terwijl hij in een luisterende houding zitten ging, bladerde hij met zijn magere
vingers in de voor hem opgestapelde dossiers, wierp een blik in ieder stuk als een
generaal, als een ervaren en kundig tacticus, wiens leger zich ergens in de verte
bevindt en die het uit zijn studievertrek ter overwinning voert, zonder ooit een minuut
te verliezen.
</p>
<p>Pierre, die een oogenblik verlegen was, nu hij het zelfzuchtige doel van zijn bezoek
zoo duidelijk geformuleerd hoorde worden, besloot met de deur in huis te vallen.
</p>
<p>&#x201c;Inderdaad, ik ben zoo vrij van de groote wijsheid van Uwe Eminentie raad te komen
vragen. Uwe Eminentie zal het niet onbekend zijn, dat ik te Rome ben, om mijn boek
te verdedigen. Ik zou zeer gelukkig zijn, indien Uwe Eminentie mij zou willen leiden
en met haar ervaring bijstaan.&#x201d;
</p>
<p>In enkele woorden vertelde hij hem, hoe het met zijn zaak, die hij tegelijk verdedigde,
stond. Maar naar mate hij verder sprak, zag hij, hoe de kardinaal alle belangstelling
verloor, aan iets anders dacht, hem niet meer verstond.
<span class="pagenum">[<a id="pb366" href="#pb366">366</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Ach ja, u hebt een boek geschreven; als ik mij goed herinner, is daar op een avond
bij donna <span class="corr" id="xd29e3465" title="Bron: Serafine">Serafina</span> over gesproken&#x200a;&#x2026; Dat is verkeerd, een priester moet niet schrijven. Waartoe dient
dat?&#x2026; En wanneer de Indexcongregatie het vervolgt, heeft zij daar zeker groot gelijk
in. Wat kan ik in deze zaak doen? Ik ben geen lid der Congregatie, ik weet niets,
absoluut niets.&#x201d;
</p>
<p>Vergeefs trachtte Pierre, die zijn teleurstelling den kardinaal zoo gesloten en onverschillig
te vinden, niet bedwingen kon, hem belangstelling in te boezemen. Hij merkte, dat
deze geest, die op het gebied, waarop hij zich sedert veertig jaar bewoog, zoo veelomvattend
en scherpzinnig was, stomp werd, zoodra hij zich van dat speciale gebied verwijderde.
Hij was noch nieuwsgierig noch soepel. Uit zijn oogen verdween alles wat op leven
geleek, zijn schedel scheen nog dieper ingedrukt te worden, zijn geheele gelaatsuitdrukking
kreeg iets imbeciels.
</p>
<p>&#x201c;Ik weet niets, ik kan niets,&#x201d; herhaalde hij. &#x201c;Ik beveel nooit iemand aan.&#x201d;
</p>
<p>Toch trachtte hij iets te doen.
</p>
<p>&#x201c;Maar Nani zit erachter. Wat raadt Nani u aan te doen?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Monsignor Nani is zoo vriendelijk geweest mij den naam van den rapporteur, monsignor
Fornaro, te noemen en heeft mij aangeraden hem te bezoeken.&#x201d;
</p>
<p>De kardinaal scheen verbaasd en als het ware wakker te worden. Er kwam wat licht in
zijn oogen terug.
</p>
<p>&#x201c;Zoo, zoo, werkelijk&#x200a;&#x2026; Als Nani dat gedaan heeft, dan zal hij daar zijn reden wel
voor hebben. Ga naar monsignor Fornaro.&#x201d;
</p>
<p>Hij was opgestaan ten bewijze, dat de audiëntie afgeloopen was, waarop Pierre met
een diepe buiging zijn dank betuigde. Zonder hem naar de deur te brengen, ging hij
weer zitten en in het doode vertrek was niets meer te hooren dan het droge geluid
van zijn knokige vingers, die in de dossiers bladerden.
</p>
<p>Gewillig volgde Pierre zijn raad op. Hij besloot op zijn terugweg naar de Via Giulia
over de piazza Navona te gaan. Maar bij Monsignor Fornaro zeide een knecht hem, dat
zijn heer was uitgegaan en dat hij zich, als hij hem spreken wilde, vroegtijdig, om
tien uur, moest laten aandienen. Hij kon dan ook eerst den volgenden ochtend ontvangen
worden. Hij had voordien zorg gedragen omtrent den prelaat iets te weten te komen,
zoodat hij het voornaamste van hem wist: <span class="pagenum">[<a id="pb367" href="#pb367">367</a>]</span>hij was in Napels geboren, was zijn studies begonnen bij de Barnabietenpaters in die
stad en had die op het seminarie te Rome voltooid. Daarna was hij langen tijd professor
aan de Gregoriaansche universiteit geweest. Thans was monsignor Fornaro raadgever
bij verschillende congregaties, kanunnik van de S. Maria Maggiore, werd verteerd door
de eerzucht eenmaal kanunnik van de St. Pieter te worden, en koesterde den droom eens
secretaris van het consistorie te worden&#x2014;een ambt, dat hem later het purper geven
zou. Het eenige wat men hem, die voor een bijzonder knap theoloog doorging, verwijten
kon, was, dat hij te veel aan litteratuur deed, hij schreef namelijk veel artikelen
voor godsdienstige tijdschriften, die hij echter zoo verstandig was niet te teekenen.
Ook zeide men, dat hij zeer mondain was.
</p>
<p>Zoodra Pierre zijn kaartje had laten overhandigen, werd hij ontvangen, en misschien
zou het vermoeden bij hem opgekomen zijn, dat hij verwacht werd, wanneer de ontvangst,
die hem van de zijde van den prelaat ten deel viel, niet getuigd had van de meest
oprechte verrassing, gepaard met eenige ongerustheid.
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer de abbé Froment, mijnheer de abbé Froment,&#x201d; herhaalde de prelaat, terwijl
hij naar het kaartje, dat hij in zijn hand gehouden had, keek. &#x201c;Kom binnen, als het
u blieft. Ik had eigenlijk niemand willen ontvangen, want ik heb zeer dringend werk&#x200a;&#x2026;
Maar het komt er niet op aan, ga zitten!&#x201d;
</p>
<p>Maar Pierre bleef vol bewondering voor dezen knappen, grooten en sterken man, die
in de kracht van zijn leven was, staan. Blozend, gladgeschoren, met nauwlijks grijzende
haren had hij een vriendelijken neus, vochtige lippen, liefkoozende oogen, in het
kort alles wat den Romeinschen prelaat verleidelijk en decoratief maken kan. In zijn
zwarte soutane met lila kraag zag hij er zeer gesoigneerd en eenvoudig-elegant uit.
Het groote vertrek, waarin hij ontving, en dat door twee op de piazza Navona uitziende
ramen vroolijk verlicht en met een thans bij de Romeinsche geestelijkheid weinig voorkomenden
smaak gemeubileerd was, was een waardige omlijsting voor den opgewekten en hartelijk
ontvangenden prelaat.
</p>
<p>&#x201c;Ga toch zitten, mijnheer Froment, en vertel me, waaraan ik de eer van uw bezoek te
danken heb.&#x201d;
</p>
<p>Hij was zelf ook weer gaan zitten; en Pierre voelde zich bij die natuurlijke vraag,
welke hij had moeten voorzien, <span class="pagenum">[<a id="pb368" href="#pb368">368</a>]</span>plotseling verlegen worden. Zou hij onmiddellijk op de zaak ingaan, het teere motief
van zijn bezoek bekennen? Hij voelde, dat het de snelste en waardigste weg was.
</p>
<p>&#x201c;O, monsignor, ik weet heel goed, dat wat mij tot u voert, iets zeer ongewoons is.
Maar men heeft mij aangeraden dezen stap te doen en het komt mij voor, dat het tusschen
eerlijke menschen nooit kwaad kan zijn de waarheid in volle oprechtheid te zoeken.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar wat dan, wat dan?&#x201d; vroeg de prelaat met een volkomen onschuldig gezicht, terwijl
zijn glimlach hem geen oogenblik verliet.
</p>
<p>&#x201c;Welnu dan, ik heb gehoord, dat de Indexcongregatie u opgedragen heeft rapport uit
te brengen over mijn boek <i>Het Nieuwe Rome</i>; en nu neem ik de vrijheid mij te komen voorstellen voor het geval, dat u eenigen
naderen uitleg aan mij te vragen hebt.&#x201d;
</p>
<p>Maar monsignor Fornaro scheen er niets verder over te willen hooren. Hij bracht zijn
beide handen aan zijn hoofd en ging, hoewel nog altijd beleefd, wat achteruit.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, vertel me dat niet, zeg niets verder, daar zoudt u mij groot verdriet
mede doen&#x200a;&#x2026; Laten we aannemen, dat men u verkeerd heeft ingelicht, want men moet niets
weten, weet ook niets, de anderen evenmin als ik&#x200a;&#x2026; Laten we om Godswil niet meer over
die dingen praten.&#x201d;
</p>
<p>Gelukkig kreeg Pierre, die de uitwerking gemerkt had, welke de naam van den assessor
van het Heilig College gemaakt had, den inval te antwoorden:
</p>
<p>&#x201c;Zeker, monsignor, ik ben niet van plan u den minsten overlast te veroorzaken, en
ik herhaal u, dat ik mij nooit de vrijheid veroorloofd zou hebben u lastig te vallen,
indien niet monsignor Nani zelf mij uw naam en uw adres gegeven had.&#x201d;
</p>
<p>Ook ditmaal liet de uitwerking niet op zich wachten, ook al gaf monsignor Fornaro
niet dadelijk toe.
</p>
<p>&#x201c;Wat, is monsignor Nani zoo onbescheiden geweest! Ik zal hem een standje moeten geven&#x200a;&#x2026;
En wat weet hij ervan? Hij behoort niet tot de congregatie, hij kan op een dwaalspoor
gebracht zijn&#x200a;&#x2026; Zeg hem, dat hij zich vergist heeft, dat ik niets met deze zaak te
maken heb; dat zal hem leeren, dat hij geen geheimen, die door allen geëerbiedigd
moeten worden, moet verraden.&#x201d;
</p>
<p>Dan voegde hij er vriendelijk met zijn liefkoozende oogen en zijn glimlachenden mond
aan toe:
<span class="pagenum">[<a id="pb369" href="#pb369">369</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Enfin, nu monsignor Nani het wenscht, wil ik wel een oogenblik met u praten, mijnheer
Froment, onder voorwaarde, dat u van mij niets zult hooren over mijn rapport, noch
over wat in de congregatie gedaan of gezegd kan zijn.&#x201d;
</p>
<p>Op zijn beurt moest nu Pierre glimlachen, want hij verwonderde er zich over hoe makkelijk
dadelijk alles werd, wanneer de schijn en de vormen maar gered werden. En hij begon
nogmaals zijn geval uit te leggen, schilderde hem de groote verbazing, waarin het
proces, dat zijn boek aangedaan was, hem geworpen had, de onwetendheid, waarin hij
nog verkeerde omtrent de grieven, waarnaar hij nog altijd zocht, zonder ze te kunnen
vinden.
</p>
<p>&#x201c;Zoo, zoo!&#x201d; zeide de prelaat, verbaasd over zooveel naïeveteit. &#x201c;De congregatie is
een rechtbank en kan niet handelen, wanneer een zaak niet aanhangig bij haar gemaakt
wordt. Uw boek wordt vervolgd, omdat men het aangegeven heeft.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, ik weet het, aangegeven.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Zeker, de klacht is door drie Fransche bisschoppen ingediend&#x2014;u zult mij niet kwalijk
nemen, dat ik de namen verzwijg&#x2014;en dan moet de congregatie tot onderzoek van het geïncrimineerde
werk overgaan.&#x201d;
</p>
<p>Pierre keek hem vol verbazing aan. Aangeklaagd door drie bisschoppen, en waarom, met
welk doel?
</p>
<p>Dan dacht hij aan zijn beschermer.
</p>
<p>&#x201c;Maar kardinaal Bergerot heeft mij een goedkeurenden brief geschreven, dien ik als
voorwoord in mijn boek heb laten drukken. Was dat geen voldoende waarborg voor het
Fransche episcopaat?&#x201d;
</p>
<p>Fijntjes schudde monsignor Fornaro zijn hoofd, vóór hij antwoordde:
</p>
<p>&#x201c;O, ja zeker! De brief van Zijne Eminentie, een heel mooie brief&#x200a;&#x2026; Toch geloof ik,
dat hij beter gedaan zou hebben dien niet te schrijven, zoowel voor hem zelf als vooral
voor u.&#x201d;
</p>
<p>En toen de priester, wiens verbazing steeds toenam, hem tot een nadere verklaring
dwingen wilde, voegde hij eraan toe:
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, ik weet niets, ik zeg niets&#x200a;&#x2026; Zijne Eminentie kardinaal Bergerot is een
heilige, die door iedereen vereerd wordt, en wanneer hij zondigen kon, dan zou men
daarvan alleen zijn hart een verwijt kunnen maken.&#x201d;
</p>
<p>Er volgde een stilte. Pierre had een gevoel, alsof zich een afgrond voor hem opende.
Hij durfde niet aandringen, maar zeide met eenige heftigheid:
</p>
<p>&#x201c;Maar waarom mijn boek en waarom niet de boeken der <span class="pagenum">[<a id="pb370" href="#pb370">370</a>]</span>anderen? Ik denk er niet over op mijn beurt als aanklager op te treden, maar hoeveel
boeken ken ik niet, waarvoor Rome de oogen sluit en die heel wat gevaarlijker zijn
dan het mijne!&#x201d;
</p>
<p>Ditmaal scheen monsignor blijde te zijn zich bij Pierre&#x2019;s meening te kunnen aansluiten.
</p>
<p>&#x201c;U hebt groot gelijk, wij weten heel goed, dat wij niet alle slechte boeken kunnen
bereiken, en dat spijt ons genoeg. Maar u moet eens denken aan het ontelbaar aantal
boeken, dat wij gedwongen zouden zijn te lezen. Daarom veroordeelen wij de slechtste
en bloc.&#x201d;
</p>
<p>Hij ging nader op die quaestie in. In principe moesten de drukkers geen boek op de
pers leggen, zonder het van te voren aan de goedkeuring van den bisschop onderworpen
te hebben. Maar in welke groote verlegenheid zouden de bisschoppen geraken, wanneer
de drukkers zich bij de tegenwoordige reusachtige boekenproductie, plotseling naar
dien regel gingen schikken. Men zou voor dat kolossale werk geen tijd, geen geld en
niet genoeg geschikte menschen hebben. Daarom veroordeelde de Indexcongregatie de
verschenen of nog te verschijnen boeken van sommige categorieën geheel en al, zonder
ze te onderzoeken: in de eerste plaats alle voor de zeden gevaarlijke boeken, alle
erotische boeken, alle romans; vervolgens alle Bijbels in de gewone talen, want de
Heilige Boeken mogen maar niet zonder onderscheid toegestaan worden; ten slotte alle
duivelskunstenboeken, alle wetenschappelijke, geschiedkundige en wijsgeerige boeken,
die met het dogma in strijd zijn, alle boeken van ketters of eenvoudige geestelijken,
die den godsdienst betreffen. Dat waren verstandige, door verschillende pausen overgenomen
wetten, waarvan het exposé als voorrede diende voor den catalogus van verboden boeken,
dien de congregatie uitgaf, en zonder welke deze catalogus, wilde men hem volledig
hebben, alleen een heele bibliotheek gevuld zou hebben. In één woord, wanneer men
hem doorbladerde, merkte men dadelijk, dat het interdict vooral werken van priesters
betrof, daar Rome er zich, gezien de moeilijkheid en het reusachtige van de taak,
slechts om bekommerde zorg te dragen voor de goede orde in de Kerk. Dat was ook het
geval met Pierre en zijn boek.
</p>
<p>&#x201c;U begrijpt,&#x201d; ging monsignor Fornaro voort, &#x201c;dat we voor een hoop ongezonde boeken
geen reclame gaan maken door ze de eer van een afzonderlijke veroordeeling aan te
doen. <span class="pagenum">[<a id="pb371" href="#pb371">371</a>]</span>Er zijn er legioenen bij alle volkeren, en wij zouden geen papier en geen inkt genoeg
hebben, om ze alle te bereiken. Wij bepalen er ons toe er een te treffen, wanneer
het door een beroemden naam geteekend is, wanneer er te veel over gesproken wordt
of wanneer het ergerlijke aanvallen bevat tegen het geloof. Dat is voldoende om er
de menschheid aan te herinneren, dat wij bestaan en ons verdedigen, zonder in het
minst iets van onze rechten of van onze plichten prijs te geven.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar mijn boek, mijn boek?&#x201d; riep Pierre uit; &#x201c;waarom die vervolging tegen mijn boek?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar dat leg ik u toch, voor zoover het mij geoorloofd is, uit, mijn beste mijnheer
Froment. U is priester, uw boek heeft succes, u hebt een goedkoope editie gegeven,
die goed verkocht wordt&#x2014;en nu spreek ik niet over de letterkundige verdienste, die
werkelijk zeer opmerkelijk is, want ik maak u mijn compliment over den dichterlijken
ademtocht, die door het geheele werk gaat. Maar hoe zou het mogelijk zijn, dat wij
in die omstandigheden onze oogen sloten voor een werk, waarin u concludeert tot de
vernietiging van onzen heiligen godsdienst en tot de verwoesting van Rome?&#x201d;
</p>
<p>Pierre bleef, als verstikt door verwondering, met open mond zitten.
</p>
<p>&#x201c;De verwoesting van Rome? Groote God, maar ik wil Rome juist verjongd, eeuwig, de
koningin der wereld!&#x201d;
</p>
<p>En opnieuw aangegrepen door zijn brandende geestdrift, verdedigde hij zich, legde
hij opnieuw zijn geloofsbekentenis af: het Katholicisme moest terugkeeren tot de oorspronkelijke
Kerk, nieuwe krachten putten uit het broederlijke Christendom van Jezus, de paus moest,
van alle aardsche hoogheid bevrijd, door barmhartigheid en liefde heerschen over de
geheele menschheid, de wereld redden van de vreeselijke sociale crisis, die haar bedreigde,
om haar te brengen tot het ware koninkrijk Gods, tot de Christelijke gemeenschap van
alle tot één volk vereenigde volkeren.
</p>
<p>&#x201c;Kan de Heilige Vader mijn boek veroordeelen? Zijn het niet zijn geheime ideeën, die
men begint te raden? En zou het mijn eenige fout niet zijn, dat ik ze te vroeg en
te vrij uitgesproken heb? Zou ik, indien men mij toestond hem te spreken, niet onmiddellijk
van hem verkrijgen, dat de vervolging gestaakt werd?&#x201d;
</p>
<p>Monsignor Fornaro zeide niets meer, schudde zijn hoofd, zonder zich boos te maken
over de jeugdige onstuimigheid <span class="pagenum">[<a id="pb372" href="#pb372">372</a>]</span>van den priester. Integendeel hij glimlachte met een toenemende vriendelijkheid, als
schepte hij vermaak in zooveel onschuld en dweperij.
</p>
<p>&#x201c;Vooruit maar, vooruit maar!&#x201d; zeide hij eindelijk vroolijk. &#x201c;Ik zal u niet tegenhouden.
Het is mij verboden iets te zeggen&#x200a;&#x2026; Maar het wereldlijk gezag, het wereldlijk gezag&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;En wat wil dat wereldlijk gezag?&#x201d;
</p>
<p>Weer zeide de prelaat niets. Hij keek naar boven en speelde met zijn blanke handen.
Toen hij weer begon te spreken, was het alleen om er aan toe te voegen:
</p>
<p>&#x201c;En dan is er nog uw nieuwe godsdienst&#x200a;&#x2026; Want het woord nieuwe godsdienst, nieuwe
godsdienst komt tweemaal in uw boek voor&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Hij wond zich nog meer op, raakte zoo buiten zichzelf, dat Pierre, door ongeduld aangegrepen,
uitriep:
</p>
<p>&#x201c;Ik weet niet, hoe uw rapport luiden zal, monseigneur, maar ik verzeker u, dat het
nooit in mijn bedoeling gelegen heeft het dogma aan te vallen. Dat blijkt waarachtig
toch wel uit mijn heele werk, ik heb alleen een boek van erbarmen en redding willen
geven. Het is niet meer dan billijk ook met de bedoelingen rekening te houden.&#x201d;
</p>
<p>Monsignor Fornaro was weer kalm geworden en zeide op vaderlijken toon:
</p>
<p>&#x201c;O, de bedoelingen, de bedoelingen!&#x201d;
</p>
<p>Hij stond op, ten teeken, dat hij het onderhoud als geëindigd beschouwde.
</p>
<p>&#x201c;Wees ervan overtuigd, mijn waarde mijnheer Froment, dat ik mij zeer vereerd gevoel,
dat u zich tot mij gewend heeft&#x200a;&#x2026; Natuurlijk kan ik u niet zeggen, hoe mijn rapport
zal uitvallen; wij hebben er trouwens al te veel over gesproken en ik had eigenlijk
moeten weigeren naar uw verdediging te luisteren. Maar desniettemin ben ik gaarne
bereid u in alles, wat niet indruischt tegen mijn plicht, te helpen&#x200a;&#x2026; Maar ik vrees
voor uw boek het ergste.&#x201d;
</p>
<p>En toen Pierre opnieuw beginnen wilde, voegde hij er aan toe:
</p>
<p>&#x201c;Ach ja&#x200a;&#x2026; De feiten worden beoordeeld en niet de bedoelingen. Iedere verdediging is
dus nutteloos, het boek bestaat en is wat het is. U kunt het net zooveel verklaren
en uitleggen als u wilt, maar veranderen kunt u het niet meer&#x200a;&#x2026; Daarom hoort de congregatie
de aangeklaagden nooit, aanvaardt zij van hen slechts de eenvoudige herroeping. Het
verstandigste wat u nog doen kunt, is uw boek <span class="pagenum">[<a id="pb373" href="#pb373">373</a>]</span>te herroepen, u te onderwerpen&#x200a;&#x2026; Wilt u dat niet? Ach, wat zijt ge nog jong, vriendlief!&#x201d;
</p>
<p>Hij lachte nog luider om het gebaar van verzet, van ontembaren trots, dat zijn jonge
vriend, zooals hij hem noemde, niet bedwingen kon. Dan bij de deur, in een nieuwe
opwelling van sympathie, terwijl hij zijn stem deed dalen:
</p>
<p>&#x201c;Kom, vriendlief, ik wil iets voor u doen, ik zal u een goeden raad geven&#x200a;&#x2026; Eerlijk
gezegd, beteeken ik niets. Ik lever mijn rapport in, het wordt gedrukt, men leest
het, zonder dat men er eenige waarde aan behoeft te hechten&#x200a;&#x2026; De secretaris der Congregatie,
pater Dangelis, daarentegen kan alles, zelfs het onmogelijke&#x200a;&#x2026; Ga hem opzoeken in
het klooster der Dominicanen achter de piazza di Spagna&#x200a;&#x2026; Maar noem mijn naam niet.
Tot ziens, waarde heer, tot ziens!&#x201d;
</p>
<p>Als verdoofd stond Pierre weer op de piazza Navona; hij wist niet meer, wat hij gelooven
en hopen moest. Een laffe gedachte maakt zich van hem meester: waarom dezen strijd,
waarin de tegenstanders onbekend en ongrijpbaar bleven, voortzetten? Waarom nog langer
blijven in dit bedriegelijke Rome? Hij zou vluchten, nog denzelfden avond naar Parijs
terugkeeren, dan verdwijnen en er in de uitoefening van de nederigste naastenliefde
troost zoeken voor zijn bittere teleurstellingen. Het was een van die oogenblikken
van hulpeloosheid, waarin de zoo lang gedroomde taak onmogelijk schijnt. Maar ondanks
zijn verwarring ging hij toch op zijn doel af. Toen hij op den Corso, dan in de Via
dei Condotti en eindelijk op de piazza di Spagna gekomen was, besloot hij nog een
bezoek te brengen aan pater Dangelis. Het klooster der Dominicanen ligt daar onder
de S. Trinità dei Monti.
</p>
<p>O, die Dominicanen! Hij had nooit zonder een zekeren, met eenigen schrik vermengden
eerbied aan hen gedacht. Welke een krachtigen steun hadden zij zich steeds voor de
autoritaire en theocratische idee getoond! Hun dankte de Kerk haar meest krachtige
autoriteit; zij waren de glorierijke soldaten van zijn overwinning. Terwijl de H.
Franciscus van Assisi voor Rome de zielen der nederigen veroverde, onderwierp de H.
Dominicus de zielen der intelligenten en machtigen. En dat alles vol hartstocht, met
een vuur vol bewonderenswaardig geloof en wilskracht, door alle mogelijke middelen&#x2014;door
prediking, door boeken, door den druk van politie en gerecht. Al moge hij de Inquisitie
niet ingesteld hebben, hij heeft daar een dankbaar gebruik <span class="pagenum">[<a id="pb374" href="#pb374">374</a>]</span>van gemaakt; zijn zacht, broederlijk voelend hart bestreed het schisma te vuur en
te zwaard. Levend in armoede, kuischheid en gehoorzaamheid, groote deugden in die
tijden van hoogmoed en uitspattingen, trokken hij en zijn monniken door de steden,
predikten voor de goddeloozen, trachtten hen terug te brengen tot de Kerk, klaagden
hen aan bij de geestelijke rechtbanken, wanneer hun woord niet voldoende was. Hij
viel ook op de wetenschap aan, trachtte die voor zich te winnen, koesterde het ideaal
God te verdedigen met de wapenen der rede en der menschelijke kennis; hij was de voorvader
van den Heiligen Thomas van Aquino, het licht der Middeleeuwen, die alles, de psychologie,
de logica, de politiek en de moraal in zijn Summarium samenvatte.
</p>
<p>Op die wijze vulden de Dominicanen de wereld, terwijl zij de leer van Rome op de beroemdste
kansels van alle volkeren verdedigden en bijna overal in strijd waren met den vrijen
geest der Universiteiten; zij waren de trouwe wachters en hoeders van het dogma, de
onvermoeide smeden van het fortuin der pausen, de machtigsten van alle wetenschappelijke
en litteraire arbeiders, die het reusachtige gebouw van het Katholicisme, zooals het
thans nog bestaat, hebben opgetrokken.
</p>
<p>Maar thans vroeg Pierre, die dit gebouw, dat men meende op vasten grond te hebben
gebouwd om de eeuwigheid uit te dienen, voelde wankelen, zich af, welk nut die werklieden
nog konden hebben. Hun politie en hun rechtbanken waren onder vervloekingen gestorven,
naar hun woord werd niet meer geluisterd, hun boeken las men zoo goed als niet meer,
hun rol van geleerden en beschavers was tegenover de hedendaagsche wetenschap, wier
waarheden het dogma aan alle kanten steeds meer en meer doen kraken, uitgespeeld.
Zeker, ook nu nog vormen zij een invloedrijke en bloeiende orde; maar hoe lang ligt
de tijd reeds achter ons, dat hun generaal in Rome heerschte als heer van het heilige
paleis, en in geheel Europa kloosters, scholen en onderdanen had! Van dat onmetelijke
groote erfgoed hebben zij in de Romeinsche curie thans niets meer over dan eenige
in hun orde gebleven betrekkingen, o. a. het secretariaat van de Indexcongregatie,
een vroegere onderhoorigheid van het Heilig Officie, waarin zij oppermachtig heerschten.
</p>
<p>Pierre werd onmiddellijk bij pater Dangelis toegelaten. Het was een groote, kale,
witte en door helder zonlicht overstroomde kamer. Men vond er niets dan een tafel
en <span class="pagenum">[<a id="pb375" href="#pb375">375</a>]</span>eenige lage stoeltjes, terwijl aan den muur een groot koperen crucifix hing. Bij de
tafel stond de pater, een magere, in de strenge, wijde, zwarte en witte dracht gekleede
man van ongeveer vijftig jaar. De grijze oogen in zijn lang ascetengezicht met den
smallen mond, den spitsen neus en de magere kin hadden een hinderlijk-starenden blik.
Overigens was zijn optreden beslist, eenvoudig en beleefd.
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer de abbé Froment, de schrijver van <i>Het Nieuwe Rome</i>, niet waar?&#x201d;
</p>
<p>Hij ging op een laag stoeltje zitten, terwijl hij met zijn hand naar een ander voor
Pierre wees.
</p>
<p>&#x201c;Wees zoo goed, mijnheer de abbé, mij het doel van uw bezoek te zeggen.&#x201d;
</p>
<p>Pierre moest opnieuw met zijn uitleggingen en zijn verklaringen beginnen; en dit was
des te pijnlijker voor hem, daar zijn woorden neervielen in een doodelijke stilte,
in een doodelijke kilte. De pater bewoog zich niet, hij hield zijn handen op zijn
knieën gekruist, terwijl zijn scherpe, doordringende oogen op die van den priester
gericht waren.
</p>
<p>Toen deze eindelijk klaar was, zeide hij:
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer de abbé, ik heb gemeend u niet in de rede te moeten vallen, maar ik had
eigenlijk niet naar dit alles mogen luisteren. Het proces tegen uw boek is begonnen,
en geen macht ter wereld zou in staat zijn den loop daarvan tegen te houden. Ik begrijp
dus eigenlijk niet goed, wat u van mij schijnt te verwachten.&#x201d;
</p>
<p>Met bevende stem waagde Pierre te antwoorden:
</p>
<p>&#x201c;Ik verwacht goedheid en rechtvaardigheid.&#x201d;
</p>
<p>Een flauw glimlachje van trotschen ootmoed, speelde om de lippen van den monnik.
</p>
<p>&#x201c;Wees niet bang, het heeft God altijd behaagd in mijn bescheiden ambt Zijn licht over
mij te doen schijnen. Trouwens ik heb geen gerechtigheid te oefenen, ik ben maar een
eenvoudige ambtenaar, die de processen moet ordenen en documenteeren. Alleen Hunne
Eminenties, die leden zijn der congregatie, spreken een oordeel uit over uw boek&#x200a;&#x2026;
Zij zullen dat ongetwijfeld doen met de hulp van den Heiligen Geest, en u hebt niets
te doen dan u te buigen voor haar uitspraak, zoodra die door Zijne Heiligheid bekrachtigd
is.&#x201d;
</p>
<p>Hij stond op en dwong daardoor Pierre ook op te staan. Het waren dus bijna dezelfde
woorden als bij monsignor Fornaro; slechts werden zij hier met een snijdende beslistheid,
<span class="pagenum">[<a id="pb376" href="#pb376">376</a>]</span>met een soort kalme bravoure uitgesproken. Overal stootte hij op dezelfde naamlooze
kracht, op dezelfde machtige, steeds in werking zijnde machine, welker raderen elkaar
onderling niet kennen wilden. Ongetwijfeld zou men hem nog langen tijd van den een
naar den ander sturen, zonder dat hij ooit het hoofd, den beoordeelenden en handelenden
wil, vinden zou. Hem bleef niets over dan zich erbij neer te leggen.
</p>
<p>Toch kwam hij, alvorens weg te gaan, op de gedachte nogmaals den naam van monsignor
Nani, wiens macht hij thans begon te begrijpen, uit te spreken.
</p>
<p>&#x201c;Ik vraag u wel excuus, dat ik u nutteloos lastig gevallen heb. Ik heb slechts den
welwillenden raad van monsignor Nani gevolgd, die wel zoo goed is zich voor mij te
interesseeren.&#x201d;
</p>
<p>Maar de uitwerking was geheel onverwacht. Weer kwam er een glimlachje op het magere
gezicht van pater Dangelis; om zijn lippen verscheen een plooi, waarin een ironische
minachting niet te miskennen viel. Hij was bleeker geworden; zijn vurige oogen vlamden.
</p>
<p>&#x201c;O, zendt monsignor Nani u?&#x2026; Nu, wanneer u meent protectie noodig te hebben, is het
onnoodig u tot een ander dan tot hem te wenden. Hij is almachtig&#x200a;&#x2026; Ga naar hem, ga
naar hem!&#x201d;
</p>
<p>Dat was de geheele bemoediging, die Pierre van dat bezoek medenam: de raad om terug
te gaan tot hem, die hem zond. Hij voelde, dat de grond hem onder de voeten wegzonk,
en besloot naar het paleis Boccanera terug te keeren, om na te denken en een duidelijk
besef te krijgen van zijn toestand, vóór hij verdere stappen deed. Onmiddellijk was
het denkbeeld in hem opgekomen raad te vragen aan don Vigilio: en het toeval wilde,
dat hij dien avond na het souper den secretaris in de gang aantrof, toen deze met
zijn kaars in de hand naar zijn slaapkamer wilde gaan.
</p>
<p>&#x201c;Ik heb u zooveel te zeggen! Kom als het u blieft een oogenblik in mijn kamer!&#x201d;
</p>
<p>Met een handgebaar legde de secretaris hem het zwijgen op. Dan op zacht-fluisterenden
toon:
</p>
<p>&#x201c;Hebt u abbé Paparelli niet op de eerste verdieping gezien? Hij liep achter ons.&#x201d;
</p>
<p>Dikwijls ontmoette Pierre in het paleis den sleepdrager, wiens slap gezicht en verdacht-snuffelende
manier van doen Pierre steeds hinderden. Maar hij bekommerde zich er nooit <span class="pagenum">[<a id="pb377" href="#pb377">377</a>]</span>om en was dan ook door die vraag zeer verrast. Doch reeds was don Vigilio, zonder
het antwoord af te wachten, naar het einde van de gang teruggeloopen en bleef daar
lang staan luisteren. Dan sloop hij weer naar Pierre&#x2019;s kamer, blies zijn kaars uit
en sprong naar binnen.
</p>
<p>&#x201c;Ziezoo, daar ben ik!&#x201d; prevelde hij, toen de deur weer dicht was. &#x201c;Als u het goed
vindt, zullen wij niet in dezen salon blijven, maar naar uw slaapkamer gaan. Twee
muren zijn beter dan een.&#x201d;
</p>
<p>Toen de lamp eindelijk op tafel stond en zij beiden in de vervelooze kamer zaten,
welker vlaskleurig behang, ongelijksoortige meubelen, kale vloer en kale muren de
melancholie van oude verwelkte dingen bezaten, merkte Pierre, dat de abbé aan een
heftiger aanval van koorts ten prooi was dan gewoonlijk. Zijn klein mager lichaam
huiverde van de koude, nog nooit hadden in zijn arm, geel, uitgeteerd gelaat zijn
vurige oogen zoo donker gebrand.
</p>
<p>&#x201c;Bent u ziek? Ik zou u niet graag vermoeien.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ziek! Ach ja, mijn lichaam brandt als vuur. Maar ik wil juist heel graag praten.
Ik kan het niet langer uithouden. Eens moet je je hart toch lucht geven.&#x201d;
</p>
<p>Wilde hij afleiding zoeken voor zijn kwaal? Wilde hij zijn lang zwijgen verbreken,
om niet den verstikkingsdood te sterven? Hij liet Pierre onmiddellijk de stappen,
die hij de laatste dagen gedaan had, vertellen en wond zich nog meer op, toen hij
hoorde op welke wijze kardinaal Sarno, monsignor Fornaro en pater Dangelis den jongen
priester ontvangen hadden.
</p>
<p>&#x201c;Jawel, jawel, natuurlijk! Het verwondert me heelemaal niet, maar toch hindert het
me voor u. O, ik weet wel, het gaat mij niet aan, maar het maakt me ziek, want het
roept al mijn eigen ellende weer wakker!&#x2026; Kardinaal Sarno, die met zijn gedachten
elders leeft en nooit iemand geholpen heeft, moeten we niet mederekenen, maar die
Fornaro, die Fornaro!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Hij scheen mij heel vriendelijk, ja zelfs heel welwillend toe, en ik geloof werkelijk,
dat hij naar aanleiding van ons onderhoud zijn rapport wel verzachten zal.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Hij! Hoe vriendelijker hij geweest is, des te zwarter zal hij u maken. Hij zal u
opvreten, zich vetmesten aan die makkelijke prooi. O, u kent hem nog niet! Altijd
ligt hij op de loer, om zijn geluk op te bouwen met het ongeluk van arme drommels,
van wie hij weet, dat hun ondergang den <span class="pagenum">[<a id="pb378" href="#pb378">378</a>]</span>machtigen behagen zal!&#x2026; Neen, dan heb ik liever te doen met den andere, met pater
Dangelis, een verschrikkelijk man, maar eerlijk en rechtuit ten minste, en bovendien
iemand met een helderen kop. Ik wil u echter volstrekt niet verhelen, dat hij, als
hij de baas was, u als een handjevol stroo zou verbranden&#x200a;&#x2026; Als ik u alles kon zeggen,
als ik u met mij mede kon nemen in de vreeselijke dessous van deze kringen, als ik
u de monsterachtige eerzucht, de afschuwlijke intriges, de omkoopbaarheid, de lafheden,
het verraad, ja zelfs de misdaden kon laten zien!&#x201d;
</p>
<p>Nu Pierre zag, dat hij zich zoo door zijn wrok liet medesleepen, wilde hij trachtten
de inlichtingen te krijgen, die hij tot dit oogenblik vergeefs gezocht had.
</p>
<p>&#x201c;Zeg mij tenminste, hoever het met mijn zaak staat. Toen ik er bij mijn aankomst naar
vroeg, hebt u mij geantwoord, dat de kardinaal nog geen enkel stuk gekregen had. Maar
de processtukken zijn nu klaar, dat weet u toch zeker wel?&#x2026; Tusschen twee haakjes,
monsignor Fornaro heeft mij verteld, dat drie Fransche bisschoppen een aanklacht ingediend
en een vervolging geëischt zouden hebben! Drie bisschoppen! Hoe is het mogelijk?&#x201d;
</p>
<p>Don Vigilio haalde heftig zijn schouders op.
</p>
<p>&#x201c;O, wat bent u toch nog goed van vertrouwen! Het verwondert mij, dat er maar drie
zijn&#x200a;&#x2026; Ja, verschillende stukken van uw proces zijn thans in onze handen, trouwens
ik had al lang begrepen, wat voor een proces het zijn zou. De drie bisschoppen zijn
de bisschop van Tarbes, die blijkbaar handelt op instigatie van de paters van Lourdes,
en de bisschoppen van Poitiers en Evreux, beiden bekend om hun ultramontaansche onverdraagzaamheid
en hartstochtelijke tegenstanders van kardinaal Bergerot. Deze laatste staat, zooals
u weet, om zijn Gallicaansche denkbeelden en zijn werkelijk zeer liberalen geest op
het Vaticaan slecht aangeschreven&#x200a;&#x2026; U behoeft nergens anders te zoeken, de geheele
zaak is daar te vinden. De almachtige paters van Lourdes eischen van den Heiligen
Vader een executie, terwijl men bovendien door uw boek den kardinaal tracht te treffen
voor een brief, dien hij voor u zoo onvoorzichtig geschreven heeft en welken gij als
inleiding hebt laten afdrukken&#x200a;&#x2026; In den laatsten tijd zijn de veroordeelingen van
den Index dikwijls niets meer dan knotsslagen, die geestelijken elkander wederkeerig
in het donker toebrengen. Het aanklagen en verklikken is aan de orde van den dag;
het heerscht als <span class="pagenum">[<a id="pb379" href="#pb379">379</a>]</span>onbeperkt gebieder en daarna komt de wet van de willekeur. Ik zou u ongelooflijke
feiten kunnen noemen, onschuldige boeken, die men onder honderden andere uitgekozen
heeft, om een gedachte of een mensch te dooden; want achter den auteur heeft men het
meestal altijd op een hoogere en machtigere gemunt. Het is zulk een nest van intriges,
zoo&#x2019;n bron van misbruiken, waarin de laagste persoonlijke wraaknemingen uitgeoefend
worden, dat de instelling van den Index wankelt en men zelfs hier in de omgeving van
den paus de noodzakelijkheid voelt haar binnen korten tijd opnieuw te reglementeeren,
indien men niet wil, dat zij geheel en al in diskrediet geraakt&#x200a;&#x2026; O, ik begrijp heel
goed, dat men er zoo lang mogelijk aan vasthoudt om de universeele macht te behouden,
met alle wapenen te regeeren, maar dan moeten het mogelijke wapenen zijn, moeten zij
niet door hun onbeschaamde onrechtvaardigheid prikkelen en door hun kinderachtigheid
geen lachje opwekken.&#x201d;
</p>
<p>Pierre luisterde, een pijnlijke verwondering had zich van zijn hart meester gemaakt.
O, hij had, sedert hij te Rome was, sedert hij zag, hoe de Paters der Grot daar ontzien
en gevreesd werden en door de groote sommen, die zij voor den Pieterspenning zonden,
er heer en meester waren, gevoeld, dat zij achter de vervolgingen stonden, geraden,
dat hij zou moeten boeten voor de bladzijde in zijn boek, waarin hij constateerde,
dat er te Lourdes een zondige <span class="corr" id="xd29e3623" title="Bron: verdraaiïng">verdraaiing</span> van het fortuin, een verschrikkelijk schouwspel, dat aan God deed twijfelen, een
voortdurende reden tot strijd waar te nemen was, die in de waarlijk Christelijke maatschappij
van morgen zou ophouden te bestaan. Ook begreep hij heel goed de ergernis, die zijn
niet verborgen vreugde over het verlies van de wereldlijke macht en vooral dat ongelukkig
gekozen woord &#x201c;nieuwe godsdienst&#x201d;, dat alleen reeds voldoende geweest zou zijn, om
de aanklagers te wapenen, gewekt hadden. Maar wat hem voornamelijk verbaasde en tot
wanhoop bracht, dat was het ongehoorde, onbegrijpelijke feit, dat de brief van kardinaal
Bergerot als een misdaad beschouwd, dat zijn boek aangeklaagd en veroordeeld werd
om daardoor den eerwaardigen herder, dien men van voren niet durfde aanvallen, in
zijn rug te treffen. Het was voor hem een bittere en pijnlijke gedachte, dat hij in
zijn vurige naastenliefde de oorzaak geworden was van de nederlaag van dien man. Welk
een wanhoop op den achtergrond van die twisten, waarin alleen de liefde voor den arme
moest strijden, de <span class="pagenum">[<a id="pb380" href="#pb380">380</a>]</span>afschuwlijkste geldquaesties, de door razende zelfzucht ontketende hartstochten en
begeerten te vinden!
</p>
<p>Dan rees in Pierre een verzet tegen dien gehaten en belachelijken Index op. Hij ging
de werking na van af de aanklacht tot aan het openlijk afkondigen der verboden boeken.
Hij had nu den secretaris der congregatie gesproken, pater Dangelis, in wiens handen
de aanklacht kwam en die van af dat oogenblik met den hartstocht van den autoritairen
en geleerden monnik en vervuld met den droom de geesten en het geweten als in den
heroïschen tijd der Inquisities te regeeren, het proces instrueerde en het dossier
samenstelde. Van de adviseerende prelaten had hij er een bezocht, die belast was met
het rapport over zijn boek, den zoo eerzuchtigen en zóó vriendelijken monsignor Fornaro,
een spitsvondig theoloog, die er niet tegen op gezien zou hebben om aanvallen op het
geloof te vinden in een verhandeling over algebra, wanneer de zorg om zijn geluk dat
eischte.
</p>
<p>Dan volgden de bijeenkomsten der kardinalen, die van tijd tot tijd stemden en in hun
droef stemmende wanhoop niet alle boeken te kunnen treffen, er één onderdrukten. Ten
slotte bekrachtigde de paus dan het besluit door zijn handteekening, een zuivere formaliteit&#x2014;want
waren niet alle boeken strafbaar? Maar welk een zeldzame en jammerlijke bastille uit
het verleden was deze verouderde, bouwvallige, tot kindschheid vervallen Index geworden!
Men voelde welk een vreeselijke macht hij eens geweest moest zijn, toen de boeken
nog zeldzaam waren en de Kerk bloed- en vuurrechtbanken bezat, om haar vonnissen ten
uitvoer te leggen. Daarna hadden de boeken zich zoo vermenigvuldigd, was de geschreven
en gedrukte gedachte zoo&#x2019;n diepe en zoo&#x2019;n breede golf geworden, dat zij alles overstroomd,
alles medegesleurd had. De ontaarde, met onmacht geslagen Index moest zich thans bepalen
tot een ijdele demonstratie, om de reusachtige moderne productie en bloc te veroordeelen,
kromp het veld van zijn werkzaamheden steeds meer in, hield zich alleen nog maar bezig
met het onderzoek van werken van geestelijken. Maar zelfs in die rol was hij nog verdorven,
bezoedeld door de laagste hartstochten, veranderd in een werktuig van intriges, haat
en wraak. O, die treurige bekentenis van zwakken ouderdom, van toenemende verlamming
te midden van de spottende onverschilligheid der volkeren!
<span class="pagenum">[<a id="pb381" href="#pb381">381</a>]</span></p>
<p>Het Katholicisme, de vroegere, roemrijke bemiddelaar der beschaving, had er toe moeten
komen om de boeken in een hoop in het vuur van zijn hel te gooien! En welk een hoop
was het! Bijna de geheele litteratuur, geschiedenis, philosophie en wetenschap der
vorige eeuwen en der onze! Weinig boeken worden er thans gepubliceerd, die niet door
de banbliksems der Kerk getroffen zouden worden. Dat zij haar oogen sluit is alleen
het gevolg van het feit, om de onmogelijke taak alles te vervolgen en alles te vernietigen,
uit den weg te gaan. Toch tracht zij hardnekkig den schijn van haar souverein gezag
over de geesten te redden&#x2014;als een zeer oude, van haar troon vervallen verklaarde koningin
zonder rechters en beulen, die ondanks alles doorgaat ijdele vonnissen uit te spreken,
welke slechts door een zeer kleine minderheid aanvaard worden.
</p>
<p>Maar men stelle zich een oogenblik voor, dat zij overwinnend en door een wonder meesteresse
over de geheele wereld was; men vrage zich af wat zij met rechtbanken om vonnissen
uit te spreken en gendarmes om die uit te voeren, maken zou van de menschelijke gedachte;
men denke zich eens in, dat de regels van den Index streng werden toegepast, een drukker
niets zonder goedkeuring van den bisschop op de pers kon leggen, alle boeken bij de
congregaties aangebracht, het verleden gezuiverd, het heden gekneveld, aan een geestelijke
Terreur onderworpen zou worden; zou dat niet gelijkstaan met het sluiten der bibliotheken,
de gevangenzetting van het erfdeel der geschreven gedachte, de barricadeering van
de toekomst, het volkomen stopzetten van iederen vooruitgang of iedere verovering
beteekenen? Een vreeselijk voorbeeld van dit rampzalige experiment levert het Rome
van onze dagen met zijn verkilden bodem, zijn gestorven, door eeuwen van pauselijk
bestuur gedood sap, Rome, dat zóó onvruchtbaar geworden is, dat na vijf-en-twintig
jaar van herleving en vrijheid nog geen enkele man, nog geen enkel werk daarin is
ontstaan. Maar wie zou dat aanvaarden&#x2014;niet onder de revolutionnaire geesten, maar
onder de vrome geesten van eenige beschaving en eenig breed inzicht? Alles zou in
het kinderlijke en absurde instorten.
</p>
<p>Er heerschte een diepe stilte, en Pierre, die door zijn overpeinzingen geheel van
streek geraakt was, maakte een wanhopig gebaar, toen hij den zwijgenden don Vigilio
voor zich zag zitten. Een oogenblik zwegen beiden in de onbeweeglijkheid <span class="pagenum">[<a id="pb382" href="#pb382">382</a>]</span>van den dood, die uit het oude, ingesluimerde paleis oprees, te midden van deze gesloten
kamer, welke door de lamp zoo rustig verlicht werd. Dan boog don Vigilio met zijn
van koorts schitterenden blik wat voorover en fluisterde in een rilling.
</p>
<p>&#x201c;Zij zitten altijd overal achter, altijd zij!&#x201d;
</p>
<p>Pierre, die het niet begreep, geraakte door dit als het ware verdwaalde woord, dat
schijnbaar zonder eenigen overgang uitgesproken werd, in een eenigszins ongeruste
verbazing.
</p>
<p>&#x201c;Wie zijn die zij?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;De Jezuïeten.&#x201d;
</p>
<p>De magere, geel geworden priester had in dien kreet de opgehoopte woede van zijn nu
losbrekenden hartstocht gelegd. Wat kwam het erop aan, of hij een nieuwe dwaasheid
beging. Eindelijk was het woord eruit! Toch wierp hij een laatsten blik vol wanhopig
wantrouwen door de kamer. Dan gaf hij zijn hart lucht in een langen woordenstroom,
die des te onweerstaanbaarder was, omdat hij dien zoo lang in den grond van zijn hart
teruggedrongen had.
</p>
<p>&#x201c;O, die Jezuïeten, die Jezuïeten!&#x2026; U denkt ze te kennen, maar u hebt niet het flauwste
besef van hun afschuwlijke daden of van hun onberekenbare macht. Overal zitten zij
achter, zij en zij alleen. Zeg dat maar altijd tot u zelf, zoodra u niet meer begrijpen
kunt en toch begrijpen wilt. Wanneer u een ramp overkomt, wanneer u lijdt, wanneer
u weent, denk dan dadelijk: &#x201c;Dat zijn zij, dat is hun werk!&#x201d; Ik ben er niet zeker
van, dat er niet een onder dit bed ligt, in die kast staat&#x200a;&#x2026; O, die Jezuïeten, die
Jezuïeten. Zij hebben mij opgegeten, eten me nog op; zij zullen niets meer van mijn
vleesch of van mijn beenderen overlaten.&#x201d;
</p>
<p>Met zijn afgebroken stem vertelde hij zijn geschiedenis, zijn jeugd vol idealen. Hij
behoorde tot den kleinen provincie-adel, bezat een vrij aardig inkomen en had een
levendigen, soepelen, de toekomst toelachenden geest. Thans zou hij zeker prelaat
en op den weg naar hooge waardigheden geweest zijn, indien hij niet de fout begaan
had zijn afkeuring uit te spreken over de Jezuïeten en hen bij twee of drie gelegenheden
tegen te werken. Vanaf dat oogenblik hadden zij, als men hem gelooven mocht, alle
denkbare ongelukken op hem laten regenen: zijn vader en zijn moeder waren gestorven,
zijn bankier was met de noorderzon vertrokken, de goede betrekkingen ontsnapten <span class="pagenum">[<a id="pb383" href="#pb383">383</a>]</span>hem, zoodra hij zich gereed maakte ze te bekleeden, de ergste tegenspoeden troffen
hem en zijn heilig ambt, zoodat het niet veel gescheeld had, of men had hem geschorst.
Hij had eerst wat rust gevonden, toen kardinaal Boccanera, door zijn ongeluk getroffen,
hem in zijn persoonlijken dienst genomen had.
</p>
<p>&#x201c;Hier is mijn toevlucht, mijn asyl. Zij verwenschen Zijne Eminentie, die nooit op
hun hand geweest is; maar zij hebben hem of zijn personeel nog niet durven aanvallen&#x200a;&#x2026;
O, ik maak mij volstrekt geen <span class="corr" id="xd29e3651" title="Bron: ilusies">illusies</span>, zij zullen mij toch wel te pakken krijgen. <span class="corr" id="xd29e3654" title="Bron: Misschen">Misschien</span> zullen ze ons gesprek van vanavond te weten komen en het mij leelijk betaald zetten,
want het is verkeerd van me te spreken, maar ik spreek ondanks mezelf&#x200a;&#x2026; Ze hebben
me al mijn geluk ontstolen, zij hebben me alle mogelijke ongelukken bezorgd, alles,
alles, hoort u!<span class="corr" id="xd29e3657" title="Niet in bron">&#x201d;</span>
</p>
<p>Pierre begon zich hoe langer hoe minder op zijn gemak te voelen. Hij trachtte te schertsen:
</p>
<p>&#x201c;Kom, kom, de Jezuïeten hebben u toch die koorts niet gegeven!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Waarachtig wel,&#x201d; verzekerde don Vigilio heftig. &#x201c;Ik heb die gekregen aan den Tiber,
op een avond, dat ik in mijn groot verdriet, omdat ik uit de kleine kerk, waar ik
dienst deed, gejaagd werd, ben gaan huilen.&#x201d;
</p>
<p>Tot dusverre had Pierre niet geloofd aan de vreeselijke legende der Jezuïeten. Hij
behoorde tot een generatie, die glimlachte over weerwolven, en die de kleinburgerlijke
vrees voor deze beruchte zwarte mannen, welke zich in muren verborgen en families
terroriseerden, een beetje dwaas vond. Voor hem waren dat door religieuse en politieke
hartstochten overdreven bakerpraatjes. Hij keek dan ook don Vigilio verbaasd aan,
terwijl hij bang begon te worden met een maniak te doen te hebben.
</p>
<p>Toch riep hij zich de zoo belangwekkende geschiedenis der Jezuïeten voor den geest.
Terwijl de Heilige Franciscus van Assisi en de Heilige Dominicus de ziel en de geest
zelf, de meesters en de opvoeders der Middeleeuwen zijn, de eerste als de vertegenwoordiger
van het vurige geloof der nederigen, de tweede als de verdediger van het dogma en
vaststeller der leer voor intelligenten en machtigen, verschijnt Ignatius van Loyola
op den drempel der moderne tijden, om de gevaar loopende erfenis te redden. Hij accomodeert
den godsdienst aan de nieuwe maatschappijen en <span class="pagenum">[<a id="pb384" href="#pb384">384</a>]</span>geeft hem opnieuw de heerschappij over de wereld, die bezig is zich te vormen. Van
af dat oogenblik scheen het experiment genomen te zijn: God zou in zijn intransigenten
strijd met de zonde overwonnen worden, want het was thans vrijwel zeker, dat de vroegere
bedoeling om de natuur te onderdrukken, om in den mensch den mensch zelf met zijn
begeerten, zijn hartstochten, zijn hart en zijn bloed te dooden, slechts op een fatale
nederlaag kon uitloopen, waarbij de Kerk geheel dreigde te niet te gaan; op dat kritieke
oogenblik redden de Jezuïeten haar uit dat gevaar, gaven haar terug aan het veroveraarsleven,
door te beslissen, dat zij de wereld tegemoet moet gaan, nu de wereld niet meer tot
haar schijnt te komen. Daarin ligt het geheele geheim.
</p>
<p>Zij beweren, dat er schikkingen te treffen zijn met den hemel; zij plooien zich naar
de zeden, naar de vooroordeelen, naar de ondeugden zelfs; zij glimlachen, zijn vriendelijk,
denken er niet aan streng te wezen, zijn diplomatiek, bereid om de ergste gruwelen
zoo te draaien, dat zij tot de grootste eer van God gedaan schijnen te zijn. Dat is
hun verzamelkreet, daaruit vloeit voort hun moraal&#x2014;de moraal, die men hun zoo dikwijls
voor de voeten geworpen heeft&#x2014;dat alle middelen goed zijn om het doel te bereiken,
wanneer dat doel is het koninkrijk Gods, vertegenwoordigd door dat der Kerk. Welk
een reusachtig succes dan ook! Zij rijzen overal op, zij bedekken al heel spoedig
de aarde, zijn al heel spoedig overal de onbetwiste heerschers. Zij nemen koningen
de biecht af, zij vergaren ontzaglijke rijkdommen, zij vormen een zoo zegerijke macht,
dat zij in geen land hun voet kunnen zetten, zonder het weldra geheel met zijn zielen,
zijn lichamen, zijn invloed en zijn rijkdom, te bezitten. In de eerste plaats richten
zij scholen op, zij zijn onvergelijkelijke hersenkneders, want zij hebben steeds begrepen,
dat de macht altijd toebehoort aan het morgen, aan de opkomende geslachten, waarover
men de baas blijven moet, indien men eeuwig wil heerschen.
</p>
<p>Hun op de noodzakelijkheid van een transactie met de <span class="corr" id="xd29e3671" title="Niet in bron">op </span>zonde gebaseerde macht is zóó groot, dat zij onmiddellijk na het Concilie van Trente
den geest van het Katholicisme wijzigen, het doordringen en met zichzelf identificeeren,
de onontbeerlijke soldaten worden van het pausdom, dat van hen en voor hen leeft.
Van af dat oogenblik behoort Rome hun&#x2014;Rome, waar hun generaal zoo lang bevolen heeft,
Rome, vanwaar zoo lang het wachtwoord is uitgegaan van <span class="pagenum">[<a id="pb385" href="#pb385">385</a>]</span>die geheime en geniale taktiek, die blindelings gevolgd werd door hun ontelbaar leger,
welks handige organisatie de wereld bedekt met een ijzeren net onder de fluweelzachte
handen, die zoo ervaren zijn in het leiden van de arme, lijdende menschheid.
</p>
<p>Maar het allerwonderbaarlijkste van alles was nog de verrassende levenskracht van
die onophoudelijk vervolgde, veroordeelde en verdreven Jezuïeten, die ondanks alles
nog het hoofd omhoog houden. Zoodra hun macht gevestigd is, begint hun impopulariteit,
die langzamerhand algemeen wordt. Een gejouw vol verwenschingen, afschuwlijke aanklachten,
schandelijke processen verheffen zich tegen hen, waarin zij als misdadigers en verdervers
ontmaskerd worden. Pascal geeft ze aan de openbare verachting prijs, parlementen doemen
hun boeken ten vure, universiteiten verwerpen hun leer en hun moraal als gif. In ieder
rijk verwekten zij zulke onlusten en troebelen, dat een vervolging tegen hen georganiseerd
wordt en zij weldra overal verjaagd worden. Meer dan een eeuw lang zijn zij zwervende,
worden verdreven, dan weer teruggeroepen, gaan over de grenzen en komen weer terug,
verlaten een land onder hoongelach en haatgeschreeuw om het weer te betreden, zoodra
de rust zich hersteld heeft. Eindelijk zijn zij, nadat een paus hun orde opgeheven
had&#x2014;hun grootste ramp&#x2014;weer door een ander hersteld en worden sedert dien tijd zoo
goed en zoo kwaad als het gaat, geduld. Maar ondanks hun diplomatiek op den achtergrond
blijven, ondanks het vrijwillige donker, waarin zij zoo voorzichtig zijn te leven,
blijven zij, rustig en zeker van de overwinning, triompheeren als soldaten, die de
wereld voor goed veroverd hebben.
</p>
<p>Pierre wist, dat zij thans, indien men alleen naar den uiterlijken schijn oordeelt,
uit het bezit van Rome verdreven waren. Zij besturen de Jezuïetenkerk niet meer, hebben
niet meer de leiding van het Collegium Romanum, waar zij zooveel zielen gemodelleerd
hebben; zonder eigen huis en op gastvrijheid van vreemden aangewezen, hebben zij zich
bescheiden in het Collegium Germanicum teruggetrokken, waarin zich een kleine kapel
bevond. Daar predikten zij, namen zij nog de biecht af, maar zonder ophef, zonder
de vrome pracht van de Il Gesù, zonder de roemrijke successen van het Collegium Romanum.
Moet men dus gelooven, dat zij uit list, met opzet verdwijnen, om de geheime en almachtige
meesters te blijven, de verborgen wil, die alles leidt. Men <span class="pagenum">[<a id="pb386" href="#pb386">386</a>]</span>zeide immers, dat het dogma der Onfeilbaarheid van den paus hun werk was, het wapen,
waarmede zij zichzelf gewapend hadden, terwijl zij het lieten voorkomen, alsof zij
het pausschap ermede wapenden voor de toekomstige, zware taak, die hun genie aan den
vooravond van groote sociale omwentelingen voorzag. Bestond dus werkelijk die geheime
oppermacht, waarvan don Vigilio zoo geheimzinnig vertelde, die beslaglegging op het
bestuur der Kerk, die onbekende, maar volkomen macht op het Vaticaan?
</p>
<p>Als gevolg van een plotselinge gedachtenassociatie vroeg Pierre plotseling:
</p>
<p>&#x201c;Is monsignor Nani dan een Jezuïet?&#x201d;
</p>
<p>Die naam scheen don Vigilio weer geheel van streek te brengen; zijn hand beefde van
opwinding.
</p>
<p>&#x201c;Hij? O, hij is veel te slim en veel te handig, om in de orde te gaan. Maar hij is
een leerling van dat Collegium Romanum, waarop zijn generatie zijn opleiding gekregen
heeft, en heeft daar het genie der Jezuïeten, dat zoo goed bij zijn eigen genie paste,
ingedronken. Maar ook al heeft hij begrepen, hoe gevaarlijk het is zich in een impopulair
en hinderlijk kostuum te steken, wanneer men vrij wil zijn, daarom is hij niet minder
Jezuïet, o, Jezuïet in merg en been! Hij is blijkbaar de meening toegedaan, dat de
Kerk niet kan triompheeren dan door de menschelijke hartstochten te exploiteeren;
daarbij heeft hij haar oprecht lief; hij is in den grond der zaak heel vroom, een
zeer goed priester en dient God zonder zwakheid om de onbeperkte macht, die Hij aan
Zijn dienaren geeft. Bovendien is hij zeer charmant, niet in staat tot een ruwheid
of een misstap, wordt hij begunstigd door de reeks adellijke Venetianen, die hij achter
zich heeft, bezit hij door zijn wereldkennis, die hij in de nuntiaturen te Weenen
en Parijs verkregen heeft, een breeden blik, weet hij alles, kent hij alles, dank
zij de delicate functies, die hij hier, als assessor van het Heilig College, sedert
tien jaar bekleedt&#x200a;&#x2026; O, hij is almachtig en niet als een heimelijke Jezuïet, wiens
zwart kleed te midden van het algemeene wantrouwen voortglijdt, maar als aanvoerder
zonder een bepaalde uniform, als het hoofd, als het brein!&#x201d;
</p>
<p>Deze woorden brachten Pierre tot ernstige overdenkingen, want het ging nu niet meer
om mannen, die zich in muren verborgen, niet meer over donkere complotten van een
romantische secte. Ook al kwam zijn scepticisme tegen dergelijke verhaaltjes in verzet,
daarom kon hij toch zeer <span class="pagenum">[<a id="pb387" href="#pb387">387</a>]</span>goed aannemen, dat een opportunistische, uit de behoeften van den strijd om het bestaan
geboren moraal, zooals die van de Jezuïeten, zich geoculeerd had op de geheele Kerk
en daarin nu onbeperkt heerschte. De Jezuïeten zelf konden verdwijnen, hun geest zou
hen overleven, omdat hij het strijdwapen, de hoop op de overwinning, de eenige taktiek
was, die de volkeren onder de heerschappij van Rome zou kunnen terugbrengen. In werkelijkheid
lag die strijd in deze poging tot aanpassing, die zich tusschen den godsdienst en
de eeuw voltrok. Van nu af begreep hij, hoe mannen als monsignor Nani zoo&#x2019;n belangrijke,
beslissende rol konden spelen.
</p>
<p>&#x201c;O, als u het eens wist, als u het eens wist!&#x201d; ging don Vigilio voort. &#x201c;Hij is overal,
heeft de hand in alles. Hier bij de Boccanera&#x2019;s bijvoorbeeld is niets gebeurd, of
ik heb hem achter de schermen gevonden, of hij verwarde of ontwarde, al naar het noodig
was&#x2014;wat hij alleen weet&#x2014;de draden.&#x201d;
</p>
<p>En in de onuitputtelijke koorts van mededeelzaamheid, die hem geheel en al verteerde,
vertelde hij, hoe monsignor Nani ongetwijfeld ook in de echtscheiding van Benedetta
betrokken was. De Jezuïeten hebben ondanks hun verzoenlijken geest steeds een onverzoenlijke
houding aangenomen ten opzichte van Italië, hetzij omdat zij niet aan de herovering
van Rome twijfelen, hetzij omdat zij het oogenblik afwachten om met den werkelijken
overwinnaar te onderhandelen. Nani, die sedert lang een vertrouwde van donna Serafina
was, had haar dan ook geholpen om haar nicht weer bij zich te nemen en de breuk met
Prada te bespoedigen, zoodra Benedetta haar moeder verloren had. Hij was het geweest,
die, om abbé Pisoni, den patriotischen geestelijke en den biechtvader van het jonge
meisje, wien men verweet, dat hij het huwlijk in de hand gewerkt had, te verdringen,
Benedetta aangespoord denzelfden biechtvader te nemen als haar tante, den Jezuïetenpater
Lorenza, een knappen man met heldere en vriendelijke oogen, wiens biechtstoel in de
kapel van het <span class="corr" id="xd29e3692" title="Bron: Collegicum">Collegium</span> Germanicum bestormd werd.
</p>
<p>Het scheen vast te staan, dat deze manoeuvre over de heele quaestie beslist had: wat
een pastoor voor Italië gedaan had, zou een pater tegen Italië weer ongedaan maken.
Maar waarom scheen nu Nani, na eerst de breuk tot stand gebracht te hebben, een oogenblik
zóó alle belangstelling in de zaak verloren te hebben, dat hij het verzoek om nietigverklaring
<span class="pagenum">[<a id="pb388" href="#pb388">388</a>]</span>van het huwlijk gevaar liet loopen? En waarom bemoeide hij er zich thans weer mede,
door monsignor Palma te laten koopen, door donna Serafina aan het werk te zetten,
door zelf zijn invloed op de kardinalen van de Conciliecongregatie te laten gelden?
Er waren duistere punten in deze zaak, zooals in alle zaken, waarin hij betrokken
was, want hij was vóór alles een man van verreikende combinaties. Maar men kon aannemen,
dat hij het huwlijk van Benedetta en Dario wilde bespoedigen, om een einde te maken
aan de schandelijke lasterpraatjes der witte kringen, die den neef en de nicht beschuldigden,
dat zij in het paleis slechts één bed hadden, waarvoor hun oom, de kardinaal, welwillend
zijn oogen sloot. Misschien was echter ook deze ten koste van veel geld en onder den
druk van zeer bekende invloeden verkregen echtscheiding een met opzet uitgelokt, eerst
op de lange baan geschoven en thans verhaast schandaal, om den kardinaal zelf te benadeelen,
van wien de Jezuïeten voor een in de naaste toekomst liggende omstandigheid gaarne
bevrijd wilden zijn.
</p>
<p>&#x201c;Ik voor mij voel het meest voor deze laatste veronderstelling,&#x201d; ging don Vigilio
voort; &#x201c;te meer daar ik vanavond gehoord heb, dat de paus lijdende is. Bij een man
van vier-en-tachtig jaar is ieder oogenblik het ergste te vreezen; de paus kan niet
meer verkouden zijn, of het heele Heilige College en alle prelaten geraken in beweging&#x200a;&#x2026;
Nu hebben de Jezuïeten altijd de candidatuur van kardinaal Boccanera bestreden. Eigenlijk
moesten zij om zijn rang, om zijn intransigente houding ten opzichte van Italië voor
hem zijn, maar het denkbeeld zichzelf een dergelijken meester te geven, maakt hen
bang; zij vinden, dat hij een te onstuimig karakter, een te heftig geloof heeft, te
weinig soepel is in deze tijden, waarin de Kerk een diplomaat zoo hoog noodig heeft&#x200a;&#x2026;
En het zou me geen oogenblik verwonderen, wanneer men trachten zou hem in discrediet
te brengen, zijn candidatuur door de gemeenste en schandelijkste middelen onmogelijk
te maken.&#x201d;
</p>
<p>Een lichte rilling van vrees doorhuiverde Pierre. De besmetting van het onbekende,
van de in het donker opgezette intriges werkte te midden van de nachtelijke stilte
in het paleis aan den Tiber, in dat van legendarische tragedies zoo volle Rome nog
sterker. En plotseling tot zichzelf, tot zijn persoonlijk geval terugkeerend, vroeg
hij:
<span class="pagenum">[<a id="pb389" href="#pb389">389</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Maar ik, wat heb ik met dat alles uitstaande? Waarom schijnt monsignor Nani zich
voor mij te interesseeren? Wat heeft hij te maken met het proces, dat mijn boek aangedaan
is?&#x201d;
</p>
<p>Don Vigilio maakte een groot gebaar.
</p>
<p>&#x201c;O, dat weet je nooit, dat weet je nooit precies!&#x2026; Wat ik u met zekerheid zeggen kan,
is, dat hij eerst van de zaak kennis gekregen heeft, toen de aanklachten der bisschoppen
van Tarbes, Poitiers en Evreux zich al in handen bevonden van pater Dangelis, den
secretaris der Indexcongregatie; eveneens heb ik gehoord, dat hij alle mogelijke moeite
gedaan heeft om het proces tegen te houden, daar hij het blijkbaar onnoodig en onpolitiek
vindt. Maar wanneer een zaak eenmaal bij de congregatie aanhangig gemaakt is, is het
bijna onmogelijk den verderen loop tegen te houden, te meer daar hij in dit geval
pater Dangelis tegenover zich had, die, als trouw Dominicaan, een hartstochtelijk
tegenstander der Jezuïeten is. In dien stand van zaken heeft hij de contessina aan
mijnheer de la Choue laten schrijven, die u zeggen moest, dat gij zelf in Rome uw
boek verdedigen en gedurende uw verblijf alhier de gastvrijheid van dit paleis aannemen
moest.&#x201d;
</p>
<p>Deze onthulling bracht Pierre in groote opwinding.
</p>
<p>&#x201c;Bent u daar zeker van?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O, beslist zeker, ik heb hem op een Maandagavond over u hooren spreken, en reeds
heb ik u gezegd, dat hij zeer goed van u op de hoogte schijnt te zijn, alsof hij een
nauwkeurig onderzoek naar u had ingesteld. Naar mijn meening had hij uw boek gelezen
en was hij daardoor zeer gepreoccupeerd.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Gelooft u dus, dat hij het met mijn denkbeelden eens is? Dat hij oprecht is en dat
hij zichzelf verdedigt, terwijl hij mij tracht te verdedigen?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O, neen, geen quaestie van&#x200a;&#x2026; Hij vervloekt uw denkbeelden, uw boek en u zelf! U moest
zijn minachting voor den zwakke, zijn haat tegen den arme, zijn liefde voor het gezag
en de heerschappij eens kennen, die verborgen liggen onder zijn zoo beminnelijke vriendelijkheid.
Lourdes zou hij u nog kunnen vergeven, hoewel dat een machtig wapen is. Maar nooit
zal hij u vergeven, dat gij u aan de zijde der kleinen van deze wereld schaart en
dat gij u tegen de wereldlijke macht verklaard hebt. Als u eens hoorde, met welk een
aanminnig lijkende wreedheid hij zich vroolijk maakt <span class="pagenum">[<a id="pb390" href="#pb390">390</a>]</span>over mijnheer de la Choue, dien hij de weemoedige treurwilg van het Neo-Katholicisme
noemt.&#x201d;
</p>
<p>Pierre greep met beide handen naar zijn slapen en drukte zijn hoofd in wanhoop.
</p>
<p>&#x201c;Maar waarom dan, waarom dan? Zeg het me, ik bezweer het u&#x200a;&#x2026; Waarom liet hij mij hier
komen, waarom wil hij mij in dit huis tot zijn beschikking hebben? Waarom laat hij
mij nu maanden in Rome rondloopen, waarom laat hij mij allerlei hinderpalen ontmoeten,
waarom wil hij mij moe maken, terwijl het hem in het geheel geen moeite kost mijn
boek, als het hem hindert, op den Index te laten plaatsen? Zeker, het zou dan niet
zoo kalm in zijn werk gegaan zijn, want ik was voornemens mij niet te onderwerpen,
mijn nieuw geloof luid uit te bazuinen, zelfs tegen de beslissingen van Rome in.&#x201d;
</p>
<p>De zwarte oogen in het gele gelaat van don Vigilio fonkelden.
</p>
<p>&#x201c;Misschien heeft hij dat juist niet gewild. Hij weet, dat u heel intelligent en vol
geestdrift bent, en ik heb hem dikwijls hooren zeggen, dat men intelligentie en geestdrift
niet van voren moet aanvallen.&#x201d;
</p>
<p>Maar Pierre was opgestaan en luisterde zelfs niet meer; als door zijn verwarde gedachten
opgejaagd, liep hij in de kamer heen en weer.
</p>
<p>&#x201c;Luister, ik moet alles weten en alles begrijpen, als ik den strijd wil voortzetten.
U zult mij den dienst bewijzen mij tot in de kleinste bijzonderheden in te lichten,
omtrent ieder van de personen, die met mijn proces te maken hebben&#x200a;&#x2026; Jezuïeten, Jezuïeten
overal! Lieve God, ik zie het in, u hebt misschien gelijk. Maar u moet mij de verschillende
nuances geven&#x200a;&#x2026; Die Fornaro bijvoorbeeld?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Monsignor Fornaro? O, die is alles wat men wil. Maar hij heeft eveneens zijn opleiding
in het Collegium Romanum gehad. U kunt ervan overtuigd zijn, dat hij een Jezuïet is,
een Jezuïet door opvoeding, door zijn positie, door zijn eerzucht. Hij brandt van
verlangen om kardinaal te worden, en wanneer hij eenmaal kardinaal is, zal hij van
verlangen branden om paus te zijn. Allemaal candidaten naar het pausschap, van het
seminarie af.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;En kardinaal Sanguinetti?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Jezuïet, Jezuïet!&#x2026; Laten we elkaar goed begrijpen: hij is het geweest, toen is hij
het niet meer geweest, en nu is hij het ongetwijfeld opnieuw. Sanguinetti heeft met
alle <span class="pagenum">[<a id="pb391" href="#pb391">391</a>]</span>machten gecoquetteerd. Langen tijd heeft men gedacht, dat hij voor een verzoening
tusschen den Heiligen Stoel en Italië was; daarna is de toestand in een ander stadium
gekomen en heeft hij heftig partij gekozen tegen de overweldigers. Eveneens is hij
dikwijls in onmin geweest met Leo XIII en heeft zich dan weer met hem verzoend, terwijl
hij thans met het Vaticaan op diplomatiek gereserveerden voet staat. In één woord,
hij heeft slechts één doel, de tiara, maar hij laat dat te veel blijken, wat voor
een candidaat niet gewenscht is&#x200a;&#x2026; Maar voor het oogenblik schijnt de strijd te gaan
tusschen hem en kardinaal Boccanera. Daarom heeft hij zich met de Jezuïeten verzoend,
exploiteert hij nu hun haat tegen zijn concurrent en rekent erop, dat zij in hun verlangen
om dezen van den Heiligen Stoel verwijderd te houden, genoodzaakt zullen zijn hem
te steunen. Maar ik voor mij twijfel daaraan, want ik weet, dat ze daarvoor veel te
slim zijn, zij zullen zich wel tweemaal bedenken voor zij een candidaat, die zich
al zoo gecompromitteerd heeft, hun steun zullen verleenen. Hij, een hartstochtelijk,
hoogmoedig warhoofd, is er echter geen oogenblik bang voor, en daar hij, zooals u
zegt, in Frascati is, ben ik ervan overtuigd, dat hij onmiddellijk na het bericht
van het ziek worden van den paus om de een of andere reden van taktiek daarheen gegaan
is, om zich op te sluiten.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;En de paus, Leo XIII zelf?&#x201d;
</p>
<p>Don Vigilio aarzelde even en knipte met zijn oogleden.
</p>
<p>&#x201c;Leo XIII? Jezuïet, Jezuïet!&#x2026; O, ik weet heel goed, dat men beweert, dat hij het met
de Dominicanen houdt, en dat is in zeker opzicht waar, want hij gelooft door hun geest
bezield te zijn, heeft den Heiligen Thomas van Aquino weer tot eer gebracht en de
opleiding der geestelijkheid weer ingericht naar zijn leerstellingen&#x200a;&#x2026; Maar men kan
ook zonder het te willen of te weten Jezuïet zijn, en de tegenwoordige paus zal er
het beroemde voorbeeld van zijn. Bestudeer zijn handelingen, geef u rekenschap van
zijn politiek en u zult daarin de uitstrooming, de werkzaamheid zelf van de Jezuïetenziel
zien. Dat komt, omdat hij daar onbewust van doordrenkt is, omdat alle invloeden, die,
direct of indirect, op hem werken, uitgaan van dien haard&#x200a;&#x2026; Waarom gelooft u mij niet?
Ik zeg u nogmaals, dat zij alles hebben veroverd, alles hebben opgezogen, dat Rome
hun toebehoort van af den nederigsten kapelaan tot aan Zijne Heiligheid zelf toe!&#x201d;
</p>
<p>Hij bleef iederen nieuwen naam, dien Pierre noemde, beantwoorden <span class="pagenum">[<a id="pb392" href="#pb392">392</a>]</span>met denzelfden hardnekkigen en bijna waanzinnigen uitroep: Jezuïet, Jezuïet! Het scheen,
alsof men in de Kerk niets anders meer zijn kon, alsof de waarheid van die bewering
bewezen werd door een geestelijkheid, die gedwongen was zich te richten naar de nieuwe
wereld, als zij God wilde redden. Het heldentijdvak van het Katholicisme was afgesloten,
het kon voortaan slechts leven door diplomatie en listen, door concessies en schikkingen.
</p>
<p>&#x201c;En die Paparelli&#x2014;Jezuïet, Jezuïet!&#x201d; ging don Vigilio, terwijl hij onwillekeurig begon
te fluisteren, voort. &#x201c;O, dat is de verschrikkelijke, kruiperige Jezuïet, de Jezuïet
in zijn afschuwlijksten vorm als spion en verklikker! Ik zou er een eed op willen
doen, dat men hem hier in het paleis gebracht heeft om Zijne Eminentie na te gaan,
en u moet zien met welk een geniale handigheid en slimheid hij erin geslaagd is zijn
taak te vervullen: zijn wil is almachtig, hij laat binnen wie hem lust, gebruikt zijn
meester als iets, dat hem toebehoort, oefent vaak druk uit op ieder van zijn besluiten,
heeft hem langzamerhand ieder uur meer in zijn macht gekregen&#x200a;&#x2026; Ja, die zoo eenvoudige,
geringe abbé, de sleepdrager, wiens werk het is als een trouwe hond aan de voeten
van zijn meester te zitten, maar die in werkelijkheid over hem heerscht en hem drijft
waarheen hij wil&#x2014;dat is de overweldiging van den leeuw door het insect, dat is het
oneindig kleine, dat beschikt over het oneindig groote&#x200a;&#x2026; O, die Jezuïet, die Jezuïet!
Neem u voor hem in acht, wanneer hij met zijn slap en gerimpeld gezicht als een oude
vrouw in een zwarte rok geruischloos in zijn armzalige soutane langs u sluipt. Pas
op, dat hij niet achter een deur of in een kast staat of onder een bed ligt. Ik zeg
u, dat zij u zullen opeten, zooals zij mij opgegeten hebben, en dat zij u ook de koorts,
de pest zullen geven, wanneer u u niet in acht neemt!&#x201d;
</p>
<p>Plotseling bleef Pierre voor den priester staan. Hij verloor terrein. Vrees en toorn
hadden zich van hem meester gemaakt. Waarom zouden ten slotte al die vreemde verhalen
niet waar zijn?
</p>
<p>&#x201c;Maar geef mij dan toch een raad!&#x201d; riep hij uit. &#x201c;Ik heb u juist gevraagd even bij
mij te komen, omdat ik niet meer wist, wat ik doen moest en ik behoefte gevoelde weer
op den goeden weg gebracht te worden.&#x201d;
</p>
<p>Hij hield op en begon, als door zijn hartstocht voortgedreven, weer gejaagd de kamer
op en neer te loopen.
<span class="pagenum">[<a id="pb393" href="#pb393">393</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Of neen, zeg me toch maar niets. Het is uit, ik vertrek liever. Die gedachte is reeds
eerder bij mij opgekomen, maar in een uur van lafheid, ik wilde toen verdwijnen, naar
Parijs teruggaan, en in vrede in mijn eigen kring leven, terwijl ik, wanneer ik thans
Rome verlaat, wegga als wreker, als rechter, om van Parijs uit te verkondigen, wat
ik te Rome gezien, wat men er van het Christendom van Jezus gemaakt heeft&#x2014;dat het
Vaticaan op het punt staat ineen te storten, dat er reeds een lijkenlucht van uitgaat,
dat het een belachelijke illusie is te hopen, eens uit dat graf, waarin de ontbinding
van eeuwen slaapt, de moderne ziel herboren te zien opstaan&#x200a;&#x2026; O, ik zal niet toegeven,
ik zal mij niet onderwerpen, ik zal mijn boek door een nieuw boek verdedigen. En dat
zal, daar sta ik u borg voor, in de wereld opzien baren, want het zal de doodsklok
luiden over een stervenden godsdienst, dien men zoo spoedig mogelijk begraven moet,
als men niet wil, dat zijn omhulsel de volkeren zal vergiftigen.&#x201d;
</p>
<p>Dit ging don Vigilio&#x2019;s begrip te boven. De Italiaansche priester met zijn bekrompen
geloof, zijn laffen angst voor nieuwe denkbeelden, werd weer in hem wakker. Hij vouwde
zijn handen.
</p>
<p>&#x201c;Zwijg, zwijg, dat zijn godslasteringen&#x200a;&#x2026; En bovendien u kunt niet zoo weggaan, zonder
nog eenmaal getracht te hebben Zijne Heiligheid te spreken. Zij alleen is souverein.
En ik weet wel, dat het u verbazen zal, maar pater Dangelis heeft, al schertsend,
u nog den eenigen goeden raad gegeven: ga nogmaals naar monsignor Nani, hij alleen
zal de deur van het Vaticaan voor u kunnen openen.&#x201d;
</p>
<p>Weer maakte een woede zich van Pierre meester.
</p>
<p>&#x201c;Wat, ik zou bij <span class="corr" id="xd29e3748" title="Bron: Monsignor">monsignor</span> Nani begonnen zijn, om weer bij <span class="corr" id="xd29e3751" title="Bron: monsegnor">monsignor</span> Nani te eindigen? Wat is dat voor een spel? Dacht u, dat ik me laat behandelen als
een bal, die van den een naar den ander gekaatst wordt? Ze zouden me maar uitlachen!&#x201d;
</p>
<p>Uitgeput en wanhopig liet Pierre zich weer vallen op zijn stoel tegenover den abbé,
die, met zijn door het lange opzitten vaalbleek gezicht en zijn altijd bevende handen,
zich in het geheel niet bewoog. Er volgde een lange stilte. Dan kwam don Vigilio nog
met een ander denkbeeld: hij kende den biechtvader van den paus, een zeer eenvoudigen
Franciscaner monnik, en wilde Pierre bij dezen aanbevelen. Misschien zou die pater,
ondanks zijn bescheiden op den achtergrond <span class="pagenum">[<a id="pb394" href="#pb394">394</a>]</span>blijven, kunnen helpen. Het was in ieder geval te probeeren. Dan begon het zwijgen
weer, en Pierre, wiens oogen strak op den muur gericht waren, onderscheidde ten slotte
de oude schilderij, die hem op den dag van zijn aankomst zoo getroffen had. Langzamerhand
zag hij haar in het schemerachtige licht als het ware naar voren treden en levend
worden als de belichaming van zijn eigen geval, van zijn nuttelooze wanhoop voor de
ruw gesloten deur der waarheid en der gerechtigheid. O, hoe geleek deze verstooten,
in haar liefde volhardende vrouw, wier gezicht men niet zien kon, die, snikkend in
haar haren, van smart op de treden van dit paleis, voor de meedoogenloos gesloten
deur neergevallen was, op hem! In haar eenvoudig linnen kleed rilde zij van de koude,
zij verried haar geheim, ongeluk of eigen schuld, haar groot verdriet, zoo verstooten
te zijn, niet. En hij gaf haar achter die tegen haar gelaat gedrukte handen zijn gezicht,
zij werd zijn zuster, evenals alle andere armen zonder dak en bescherming, die weenen,
omdat zij naakt en alleen zijn, die het vel van haar vuisten rukken bij haar pogingen,
om de deur der menschen te forceeren. Hij kon nooit naar haar kijken zonder medelijden
met haar te krijgen, en dien avond werd hij zóó ontroerd, nu hij haar nog altijd onbekend,
zonder naam en zonder gezicht, nog altijd badende in haar tranen terugvond, dat hij
plotseling aan don Vigilio vroeg:
</p>
<p>&#x201c;Weet u van wie die oude schilderij is? Zij ontroert mij tot in mijn ziel als een
meesterwerk.&#x201d;
</p>
<p>Verbaasd over die onverwachte vraag, die zoo zonder eenigen overgang gedaan werd,
keek de priester op; hij verwonderde zich nog meer, toen hij het zwart geworden, verwaarloosde
doek en de armzalige lijst zag.
</p>
<p>&#x201c;Weet u, waar die schilderij vandaan komt?&#x201d; vroeg Pierre nogmaals. &#x201c;Waarom heeft men
het doek naar deze kamer verbannen?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O!&#x201d; zeide hij met een onverschillig gebaar, &#x201c;dat is niets. Zulke oude, waardelooze
schilderijen vindt je hier overal&#x200a;&#x2026; Dit doek zal wel altijd hier gehangen hebben.
Maar ik weet het niet, ik heb er vroeger nooit op gelet.&#x201d;
</p>
<p>Eindelijk stond hij voorzichtig op. Doch die enkele beweging gaf hem zoo&#x2019;n rilling,
dat hij nauwlijks iets zeggen kon. Zijn tanden klapperden van koorts.
</p>
<p>&#x201c;Neen, ga niet mee, laat de lamp in deze kamer&#x200a;&#x2026; En om nog even op ons gesprek terug
te komen: het zal nog maar het beste zijn u toe te vertrouwen aan monsignor <span class="pagenum">[<a id="pb395" href="#pb395">395</a>]</span>Nani, want dat is tenminste nog een hoogstaand iemand. Ik heb het bij uw komst hier
al gezegd, of u wilt of niet, zult u ten slotte toch doen wat hij wil. Waartoe dient
het dan eigenlijk nog te strijden?&#x2026; En nooit één woord over ons gesprek van vannacht,
dat zou mijn dood zijn!&#x201d;
</p>
<p>Hij opende de deuren geruischloos, keek wantrouwend rechts en links de donkere gang
in, verdween en ging zoo zacht naar zijn eigen kamer terug, dat men zelfs te midden
van de grafstilte van het oude paleis het schuifelen van zijn voet niet hoorde.
</p>
<p>Den volgenden dag liet Pierre, die weer opnieuw door strijdlust bezield was en alles
wilde probeeren, zich door don Vigilio een aanbeveling geven voor den biechtvader
van den paus, den Franciscanerpater, dien de secretaris van den kardinaal kende. Maar
deze monnik was een pijnlijk angstvallig man; blijkbaar had men een zeer bescheiden
en eenvoudig iemand zonder eenigen invloed gekozen, die geen misbruik zou maken van
zijn almachtige positie bij den paus. In de omstandigheid, dat deze slechts de deemoedigste
orde, den vriend der armen, den heiligen bedelaar langs de wegen als biechtvader had
willen hebben, lag ook een gehuichelde ootmoed. Toch stond deze pater bekend als een
redenaar van groote geloofskracht; de paus zelf luisterde, volgens de etiquette achter
een sluier verborgen, naar zijn preeken, want al kon de paus als onfeilbaar pontifex
maximus van geen enkelen priester iets leeren, men erkende toch, dat hij, als mensch,
voordeel kon trekken uit goede woorden. Afgezien van zijn natuurlijke welsprekendheid
was deze goede monnik een eenvoudige bleeker van zielen, een biechtvader, die luistert
en absolutie geeft, zonder zich de onreinheden, die hij in het water der boetedoening
schoon wascht, te herinneren. Toen Pierre zag, dat hij werkelijk zoo onbeteekenend
en zonder invloed was, drong hij niet aan op zijn bemiddeling, wat, zooals hij voelde,
toch nutteloos zijn zou.
</p>
<p>Dien dag vervolgde het beeld van den schuchteren minnaar der Armoede, van den verrukkelijken
Franciscus, zooals Narcisse Habert hem noemde, Pierre tot den avond. Hij had zich
dikwijls verwonderd over de komst van dezen nieuwen Jezus, die zoo zacht voor menschen,
dieren en dingen was en wiens hart brandde van een zoo vurige liefde voor de armen,
in dit zelfzuchtige en genotzuchtige Italië, waarin slechts de vreugde over de schoonheid
koningin gebleven <span class="pagenum">[<a id="pb396" href="#pb396">396</a>]</span>is. Ongetwijfeld zijn de tijden veranderd, maar hoeveel liefdekracht moet er in die
oude tijden, gedurende het groote lijden der Middeleeuwen, noodig geweest zijn dat
een dergelijke uit den volksbodem opgeschoten trooster der nederigen de overgave van
het eigen ik aan anderen, het afstand doen van rijkdom, den afschuw voor ruw geweld,
de gelijkheid en gehoorzaamheid begon te preeken, die den wereldvrede verzekeren moest.
</p>
<p>Hij ging, gekleed als de armsten, langs de wegen; een touw hield het grijze kleed
om zijn lendenen vast, zijn naakte voeten staken in sandalen; beurs of stok had hij
niet. Hij en zijn broeders spraken een trotsche, vrije taal, vol verheven, poëtische
kracht, vol dapper uitgesproken waarheid. Overal traden zij op als rechters, vielen
zij de rijken en machtigen aan, waagden zij het de slechte priesters, de ontuchtige,
zich aan simonie schuldig makende, meineedige bisschoppen, aan te wijzen. Met een
langen kreet van verlichting werden zij ontvangen; het volk volgde hen in dichte scharen,
zij waren de vrienden, de bevrijders van alle kleinen, die lijden.
</p>
<p>In den beginne maakte Rome zich dan ook niet weinig ongerust over dergelijke revolutionnairen;
de pausen aarzelden lang vóórdat zij de orde erkenden; en toen zij ten slotte toegaven,
geschiedde dat ongetwijfeld met de gedachte, deze nieuwe macht tot hun voordeel, tot
de verovering van de lagere volksklassen, van de reusachtige, onbestemde <span class="corr" id="xd29e3777" title="Bron: masa">massa</span> te gebruiken, wier heimelijk dreigen door alle eeuwen heen, zelfs in de meest despotische
tijden, gegromd en gebromd heeft.
</p>
<p>Van dat oogenblik af bezat het pausdom in de zonen van den Heiligen Franciscus een
steeds overwinnend leger, een zwervend leger, dat zich overal, op alle wegen, in alle
dorpen en steden verspreidde, dat doordrong tot den huiselijken haard van werkman
en boer en de harten der eenvoudigen voor zich won. Dat men zich de democratische
macht van een dergelijke orde, die uit het volk zelf voortgesproten was, voorstelle!
Vandaar zijn zoo spoedig gevolgde bloei; het aantal broeders vermeerdert zich in enkele
jaren aanzienlijk, overal worden scholen opgericht; de Franciscaner-orde trekt de
leeken-bevolking zoo tot zich aan, dat zij haar doordrenkt en opzuigt.
</p>
<p>En dat men hier te doen heeft met een voortbrengsel van den bodem, met een krachtigen
wasdom van den plebeïschen <span class="pagenum">[<a id="pb397" href="#pb397">397</a>]</span>stam, bewijst wel het feit, dat een nationale kunst eruit opbloeide: de voorloopers
van de Renaissance in de schilderkunst, en Dante zelf, de ziel van het Italiaansche
genie.
</p>
<p>Sedert enkele dagen zag Pierre nu deze groote orde van vroeger en kwam met hen in
het hedendaagsche Rome in aanraking. De Franciscanen en de Dominicanen, de door hetzelfde
geloof bezielde mededingers, die zoo lang gemeenschappelijk voor de Kerk gestreden
hadden, woonden nog altijd in hun groote, schijnbaar bloeiende kloosters tegenover
elkaar. Maar het scheen, dat de Franciscanen op den langen duur door hun nederigheid
op zijde gedrongen waren. Misschien kwam dat ook, omdat hun rol van volksvrienden
en volksbevrijders uitgespeeld was, sedert het volk zich door zijn politieke en sociale
veroveringen zelf bevrijdt.
</p>
<p>In ieder geval ging de strijd alleen nog tusschen de Dominicanen en de Jezuïeten,
de predikers en de opvoeders, die beiden de pretentie behouden hebben de wereld te
kneden naar het beeld van hun geloof. Men hoorde de verschillende invloeden dof grommen;
het was een strijd, die geen uur ophield en waarvan Rome, de oppermacht in het Vaticaan,
de inzet was. Het was voor de eerste van weinig nut, dat de Heilige Thomas van Aquino
aan hun zijde streed; zij voelden hoe hun oude dogmatische wetenschap instortte, zij
moesten dagelijks wat meer terrein afstaan aan de tweeden, die met behulp van den
geest der eeuw overwonnen. Verder waren er nog de Karthuizers in hun witte pijen,
de heilige, reine, zwijgende en contemplatieve monniken, die zich uit de wereld terugtrekken
in hun kloosters met de stille cellen, de wanhopigen en getroosten, wier aantal gering
kan zijn, maar die eeuwig zullen leven, zooals smart en behoefte aan eenzaamheid eeuwig
zijn.
</p>
<p>Dan waren er de Benedictijnen, de kinderen van den Heiligen Benedictus, wiens bewonderenswaardige
orderegel den arbeid geheiligd heeft, de hartstochtelijke letterkundige en wetenschappelijke
werkers, die in hun tijd lang machtige werktuigen der beschaving waren en door hun
reusachtigen historischen en kritischen arbeid zooveel bijgedragen hebben tot de algemeene
ontwikkeling. Hen had Pierre lief, bij hen zou hij twee eeuwen vroeger zijn toevlucht
en zijn troost gezocht hebben; maar toch verwonderde het hem ten zeerste, toen hij
zag, dat zij op den Aventinus een groot huis voor zich bouwden, waarvoor Leo XIII
reeds millioenen gegeven heeft, alsof de wetenschap van heden en morgen nog een <span class="pagenum">[<a id="pb398" href="#pb398">398</a>]</span>veld was, waarop zij zouden kunnen oogsten. Waartoe diende dat? De arbeiders waren
toch veranderd, de dogma&#x2019;s versperren toch den weg aan ieder, die ze eerbiedig moet
voorbijgaan, zonder ze geheel tegen den grond te werpen.
</p>
<p>Verder krioelde het er nog van honderden minder beteekenende orden: de Carmelieten,
de Trappisten, de Minnebroeders, de Barnabieten, de Lazaristen, de Eudisten, de Missionarissen,
de Recoletten, de Broeders van de orde der Christelijke leer, de Bernardijnen, de
Augustijnen, de Theatijnen, de Observantijnen, de Celestijnen, de Capucijnen, ongerekend
de correspondeerende vrouwenorden, de Clarissen, de ontelbare nonnen, zooals de zusters
van Maria Boodschap en van Golgotha. Iedere orde had haar meer bescheiden of meer
weelderig ingericht huis, sommige wijken van Rome bestonden slechts uit kloosters,
en achter die zwijgende gevels gonsde en intrigeerde dit volk in een voortdurenden
strijd van belangen en hartstochten. De vroegere sociale evolutie, die hen voortgebracht
had, werkte sedert langen tijd niet meer; toch bleven zij, steeds nutteloozer en zwakker
wordend en als voorbestemd voor dien langen doodsstrijd, aan het leven hangen&#x2014;tot
den dag, waarop aan de borst der nieuwe maatschappij lucht en bodem voor hen ontbreken
zou.
</p>
<p>Maar bij zijn stappen en bezoeken, die weer begonnen waren, kwam Pierre niet veel
met die monniken in aanraking; hij had voornamelijk te maken met den wereldlijken
clerus, den Romeinschen clerus, dien hij al heel spoedig leerde kennen. Een nog zeer
strenge hiërarchie hield de klassen en rangen in stand. Op den top, om den paus, heerschte
de pauselijke huishouding, de kardinalen en prelaten, die zeer trotsch, zeer verheven
en ondanks hun schijnbaar vertrouwelijkheid zeer laatdunkend waren. Onder hen vormde
de clerus der parochiën als het ware een waardige, verstandige en gematigde bourgeoisie,
waarin patriotische geestelijken zelfs niet zeldzaam waren. De Italiaansche occupatie
had, doordat zij een geheele wereld van zedelijk hoogstaande ambtenaren aangesteld
had, na een kwart eeuw het merkwaardige resultaat gehad, dat zij loutering gebracht
had in het huiselijk leven der Romeinsche priesters, waarin de vrouwen vroeger een
zoo overwegende rol speelden, dat Rome in den letterlijken zin des woords een regeering
van huishoudsters was, die troonden in de woningen van jonggezellen.
<span class="pagenum">[<a id="pb399" href="#pb399">399</a>]</span></p>
<p>Ten slotte kwam het plebs van den clerus, dat Pierre nauwkeurig bestudeerd had: een
waar samenraapsel van ongelukkige, vuile, half naakte, als uitgehongerde dieren op
een mis loerende priesters, die ten slotte met bedelaars en dieven in verdachte kroegen
terecht kwamen. Maar nog meer interesseerde hem de menigte priesters, die uit de geheele
Christenheid samengestroomd was, avonturiers, eerzuchtigen, geloovigen, krankzinnigen,
die Rome aantrok, zooals &#x2019;s avonds een lamp de insecten uit het donker aantrekt. Alle
nationaliteiten, alle standen, alle leeftijden zijn er vertegenwoordigd, galoppeeren
onder de zweep van hun hartstochten, verdringen zich van &#x2019;s morgens vroeg tot &#x2019;s avonds
laat om het Vaticaan, om te bijten in den buit, waarvoor zij gekomen zijn. Overal
vond hij ze weer en hij zeide een weinig beschaamd tot zichzelf, dat hij een hunner
was, dat hij door zijn persoon dat ongelooflijk aantal soutanen vermeerderde, die
men in de straten aantrof. O, die voortdurende ebbe en vloed van zwartrokken, van
pijen in allerlei kleuren in dat Rome.
</p>
<p>De seminaries der verschillende naties met hun dikwijls uit wandelen gaande leerlingen
zouden voldoende geweest zijn alle straten te pavoiseeren: de Franschen geheel in
het zwart, de Zuid-Amerikanen in het zwart met een blauwe sjerp, de Noord-Amerikanen
in het zwart met een roode sjerp; de Polen in het zwart met een groene sjerp, de Grieken
in het blauw, de Duitschers in het rood, de Romeinen in het lila en al de anderen
in op honderden manieren geborduurde en omzoomde soutanes. Verder waren er nog de
broederschappen, de boetepriesters met witte, zwarte, blauwe, grijze pijen of mantels.
Zoo scheen het pauselijke Rome nog dikwijls te herleven; men voelde, dat het nog levend
en taai was, dat het streed om in het hedendaagsche kosmopolitische Rome niet te verdwijnen.
</p>
<p>Maar hoe Pierre ook van den eenen prelaat naar den anderen liep, hoe hij omging met
priesters en kerken bezocht, hij kon zich aan dezen eeredienst, aan deze Romeinsche
vroomheid, die hem verwonderde, wanneer zij hem niet wondde in het diepst van zijn
ziel, niet wennen. Toen hij op een regenachtige Zondagochtend de S. Maria Maggiore
binnenging, meende hij zich in een wachtkamer te bevinden, weliswaar van een ongehoorden
rijkdom met haar zuilen en zoldering als van een tempel, met den weelderigen baldakijn
van haar pauselijk altaar, met het schitterend marmer van <span class="pagenum">[<a id="pb400" href="#pb400">400</a>]</span>zijn confessie en vooral met haar Borghesische kapel, waarin God echter niet scheen
te wonen. In het middenschip was geen stoel of geen bank te zien; het was een voortdurend
komen en gaan van geloovigen als in een station, terwijl zij met hun slijkschoenen
den kostbaren mozaïekvloer nat maakten; mannen en vrouwen zaten vermoeid op de voetstukken
van de zuilen, zooals men ze in het groote gedrang op perrons op de aankomst van treinen
ziet wachten.
</p>
<p>Voor deze in het voorbijgaan binnengekomen, rondloopende, voornamelijk uit kleine
luiden bestaande menigte las een priester een stille mis, achter in een zijkapel,
waarvoor zich een lange, smalle rij gevormd had, die denken deed aan de queue voor
een schouwburgloket. Bij de elevatie bogen allen zich met een vroom gebaar, dan verstrooide
zich de menigte, de mis was afgeloopen. Overal, zoowel in de S. Paolo als in de S.
Giovanni di Laterano, zoowel in alle oude basilica&#x2019;s als in de St. Pieter zelf was
hetzelfde te zien: de menigte was gehaast, hield er niet van te zitten, bracht God,
behalve op groote receptiedagen, slechts korte, familiare bezoeken. Slechts in de
Jezuïetenkerk woonde hij op een anderen Zondagochtend een hoogmis bij, die hem denken
deed aan de vrome menigten uit het Noorden: daar zag men banken en vrouwen, die zaten,
daar heerschte een menschelijke warmte onder den luxe der met goud, beeldhouwwerk
en schilderwerk overladen gewelven, die een wondermooi vaalrooden tint bezaten, sedert
de tijd den barokken, al te fellen stijl wat verzacht had. Maar hoeveel ledige kerken
waren er zelfs onder de oudste en eerwaardigste! In de S. Clemente, in de S. Agnese,
in de S. Cuore di Gerusalemme zag men tijdens de godsdienstoefeningen slechts enkele
menschen uit de buurt!
</p>
<p>Vierhonderd kerken te vullen was zelfs voor Rome te veel; verscheidene waren er, die
slechts op bepaalde feestdagen bezocht werden; vele openden haar deuren slechts éénmaal
per jaar, op den naamdag van haar Heilige. Andere leefden van de gelukkige omstandigheid,
dat zij een fetisch, een afgodsbeeld bezaten, dat het menschelijk lijden verzachtte:
de Aracoeli had een kleinen wonderdoenden Jezus &#x201c;Il Bambino&#x201d;, die de zieke kinderen
genas; de S. Agostino had een &#x201c;<span class="corr" id="xd29e3805" title="Bron: Madona">Madonna</span> del Parto&#x201d;, de Maagd, die zwangeren gelukkig verloste. Andere waren beroemd om haar
wijwater, de olie van haar lampen, de macht van een houten heilige of een marmeren
madonna. Andere schenen verwaarloosd, <span class="pagenum">[<a id="pb401" href="#pb401">401</a>]</span>werden alleen bezocht door touristen, overgeleverd aan den kleinhandel van kosters,
deden denken aan musea, die door doode goden bevolkt zijn. Nog andere waren storend,
zooals de in het Pantheon ondergebrachte Santa Maria Rolanda, een ronde zaal, die
op een circus gelijkt, en waarin de Heilige Maagd blijkbaar de huurster van den Olympus
is.
</p>
<p>Ook had Pierre zich geïnteresseerd voor de kerken in de volkswijken: de S. Onofrio,
de S. Cecilia, de S. Maria in Trastevere, zonder daarin echter het verwachte levende
geloof, de gehoopte groote menigte te vinden. Op een middag hoorde hij in deze laatste,
volkomen ledige kerk de zangers met een luide stem te midden van deze woestijn een
litanie zingen. Toen hij een andermaal de S. Crisogono binnentrad, vond hij de kerk,
blijkbaar voor een den volgenden dag plaats hebbend feest, geheel bekleed: de zuilen
met overtrekken van rood damast, de portieken met afwisselend gele en blauwe, witte
en roode draperieën en gordijnen. Hij vluchtte voor deze afschuwelijke decoratie,
die denken deed aan het klatergoud van kermissen. O, wat was hij ver verwijderd van
de kathedralen, waarin hij in zijn jeugd geloofd en gebeden had! Overal vond hij dezelfde
kerk terug, de oude, antieke basilica, die door Bernini en zijn leerlingen pasklaar
gemaakt was voor den smaak van het Rome der achttiende eeuw.
</p>
<p>In de S. Luigi de&#x2019; Francesi, die een helderen, elegant-soberen stijl heeft, werd hij
slechts ontroerd door de groote dooden, de heiligen en helden, die in vreemde aarde
onder de vloertegels sliepen. Daar hij Gotiek zocht, ging hij ten slotte naar de Santa
Maria sopra Minerva, die, naar men hem verteld had, het eenige staal van Gotische
kunst te Rome was. Maar deze met marmer overdekte halfzuilen, deze spitsbogen, die
zich niet durfden opheffen, verstikt als zij werden in de zoldering, die zich rondende,
tot de zware majesteit van een dom veroordeelde gewelven, vormden voor hem een laatste
teleurstelling<span class="corr" id="xd29e3813" title="Bron: ,">.</span> Neen, neen! Het geloof, waarvan de warme asch hier nog lag, was niet meer hetzelfde,
welks gloed de geheele Christenheid tot in de verste uithoeken had doen branden. Monsignor
Fornaro, dien hij toevallig bij het verlaten van de S. Maria sopra Minerva zag, schold
tegen de Gotiek, die hij zuivere haeresie noemde. De eerste Christelijke kerk was
de uit den tempel ontstane basilica; het was een godslastering, wanneer men de werkelijke,
Christelijke kerk zag in de Gotische kathedraal, want de <span class="pagenum">[<a id="pb402" href="#pb402">402</a>]</span>Gotiek was niets meer dan de vloekwaardige Angelsaksische geest, het oproerige genie
van Luther.
</p>
<p>Pierre wilde den prelaat een heftig antwoord geven; dan zweeg hij uit vrees te veel
te zullen zeggen. Was het in werkelijkheid niet het beslissende bewijs, dat het Katholicisme
de vrucht van den Romeinschen bodem zelf was, het door het Christendom gemetamorphoseerde
heidendom? Elders heeft datzelfde Christendom zich in een geheel anderen geest ontwikkeld,
zoodat het in opstand gekomen is en zich op den dag van het schisma tegen de moederstad
gekeerd heeft. Die afscheiding nam steeds grootere uitbreiding aan en in de evolutie
der nieuwe maatschappijen teekenen zich ondanks de wanhopige pogingen om eenheid te
verkrijgen, de geschillen steeds duidelijker af, zoodat het schisma nogmaals onvermijdelijk
en nabij schijnt. Pierre, het vroeger zoo vrome en sentimenteele kind, had nog een
anderen wrok tegen de basilica&#x2019;s: haar ontbraken de klokken, de mooie, groote klokken,
die aan de nederigen zoo lief zijn. Voor klokken zijn klokkentorens noodig, en er
zijn in Rome geen klokkentorens, slechts dommen. O, er viel niet aan te twijfelen,
Rome was de luidklinkende en klokkenluidende stad van Jezus niet, waaruit het gebed
in welluidende klankgolven tusschen de zwevende zwermen kraaien en zwaluwen hemelwaarts
steeg.
</p>
<p>Toch bleef Pierre, aangegrepen door een heimelijke geprikkeldheid, die hem in zijn
verzet stijfde, zijn bezoeken voortzetten; hij hield de belofte, die hij bij zichzelf
gedaan had, en ging, ondanks de wonden, die zijn ziel er door geslagen werden, naar
alle kardinalen der Indexcongregatie. En langzamerhand kwam hij ook met andere congregaties
in aanraking, met de ministeries van de vroegere pauselijke regeering, welke heden
ten dage minder talrijk zijn, maar nog steeds een buitengewoon gecompliceerd raderwerk
bezitten, die ieder een kardinaal tot voorzitter, kardinalen tot leden hebben, vergaderingen
houden en een groote menigte ambtenaren in dienst hebben. Hij moest meermalen naar
de Cancellaria gaan, waarin zich de Indexcongregatie bevindt, en verdwaalde daar in
het reusachtige labyrinth van trappen, gangen en zalen; dadelijk bij de zuilengaanderij
van het binnenplein greep hem de ijzige rilling der oude muren aan; hij kon dat paleis,
het meesterwerk van Bramante, het zuivere type der Romeinsche Renaissance, dat een
zoo kale en kille schoonheid bezat, niet liefhebben.
<span class="pagenum">[<a id="pb403" href="#pb403">403</a>]</span></p>
<p>De congregatie der Propaganda, waar kardinaal Sarno hem ontvangen had, kende hij reeds
en op zijn talrijke bezoeken, op die jacht naar invloedrijke beschermers, waarbij
hij van den een naar den ander gezonden werd, leerde hij ook de congregatie der bisschoppen
en ordegeestelijken, de riten- en de Conciliecongregatie kennen. Zelfs zag hij vluchtig
de <span class="corr" id="xd29e3824" title="Bron: consistoriecongregratie">consistoriecongregatie</span>, de Dateria, het Heilige Boetgericht. Het was het reusachtige mechanisme van de administratie
der Kerk. De geheele wereld moet beheerscht, de veroveringen uitgebreid, de zaken
der veroverde landen bestuurd, de geloofs-, zeden- en personenquaesties beoordeeld,
delicten onderzocht en gestraft, dispensaties verleend en gunsten verkocht worden.
Men kan zich het reusachtige aantal zaken, die iederen ochtend op het Vaticaan inkomen,
niet voorstellen. Het zijn de ernstigste, teerste, ingewikkeldste vragen, welker oplossing
tot tallooze onderzoekingen en studies aanleiding geeft. De groote menigte van uit
alle deelen der Christenheid saamgestroomde en Rome verstoppende bezoekers, al die
verzoekschriften, al die dossiers, welker vloed zich in alle bureaux verspreidde en
opstapelde, moesten natuurlijk beantwoord worden.
</p>
<p>Wonderbaarlijk was de groote stilte, waarin dat reusachtige werk verricht werd; geen
geluid drong tot de straat door; uit de gerechtshoven, de parlementen, de fabrieken,
waarin men heiligen maakte, weerklonk zelfs niet het sidderen van het werk, het mechanisme
was zóó goed geolied, dat het ondanks het roest der eeuwen, de groote en onherstelbare
afslijting, functionneerde, zonder dat men vermoedde, dat het daar achter die muren
aan het werk was.
</p>
<p>Lag hierin niet de geheele politiek der Kerk? Zwijgen, zoo weinig mogelijk schrijven,
afwachten! Maar hoe wonderbaarlijk was dit zoo oude en toch nog zoo machtige mechanisme!
En hoe was Pierre zich bewust, dat hij te midden van die congregaties gevangen was
in het ijzeren net van de meest onbeperkte macht, die men ooit georganiseerd heeft
om de menschheid te beheerschen!
</p>
<p>Hij kon scheuren en gaten en een hoogen ouderdom, die op een naderend einde wees,
constateeren, dat nam niet weg, dat hij zichzelf niet meer toebehoorde, sedert hij
er zich in gewaagd had: hij werd gegrepen, gekneusd, meegetrokken in dit onontwarbare
net, in dit eindelooze labyrinth van invloeden en intriges, van ijdelheden en omkooperijen,
van corruptie en eerzucht, van ellende en grootheid. Hoe <span class="pagenum">[<a id="pb404" href="#pb404">404</a>]</span>ver was hij van het Rome, dat hij gedroomd had! Welk een toorn maakte zich meermalen
van hem meester in zijn moeheid en zijn begeerte om zich te verdedigen!
</p>
<p>Plotseling ging voor Pierre een licht op omtrent de dingen, die hij tot nog toe nooit
begrepen had. Op een dag, dat hij weer naar de Propaganda gegaan was, sprak kardinaal
Sarno op een zoo koud-woedenden toon over de Vrijmetselarij, dat hij alles in een
helder licht zag. Tot dusverre had hij moeten glimlachen om de Vrijmetselarij; hij
geloofde er even weinig aan als aan de Jezuïeten, hij vond de belachelijke verhalen,
die er de rondte over deden, kinderachtig, verwees die geheimzinnige mannen, die in
het donker werkten en wier geheime, onberekenbare macht de wereld regeeren zou, naar
het rijk der legenden. Vooral verwonderde hij zich over den blinden haat, die sommige
menschen bijna krankzinnig maakte, zoodra het woord vrijmetselaar op hun lippen kwam;
een prelaat, en dat nog wel een van de meest intelligenten en de meest ontwikkelden,
had hem met den grootsten ernst verzekerd, dat iedere vrijmetselaarsloge minstens
éénmaal per jaar gepresideerd werd door den duivel in hoogst eigen persoon. Een eenvoudig
menschenverstand stond daarbij stil. Doch nu begreep hij de rivaliteit, den verwoeden
strijd van de Roomsch-Katholieke Kerk tegen de andere, haar vijandige Kerk. De eerste
mocht zich de overwinnaresse wanen, zij voelde toch in de andere een concurrente,
een zeer oude vijandin, die zelfs beweerde nog ouder te zijn dan zij en wier overwinning
altijd mogelijk bleef.
</p>
<p>De botsing kwam voornamelijk voort uit het feit, dat de beide secten hetzelfde eerzuchtige
streven naar de wereldheerschappij, dezelfde internationale organisatie, hetzelfde
net, dat over de volkeren geworpen werd, mysteriën, dogma&#x2019;s en riten bezaten. God
tegen God, geloof tegen geloof, verovering tegen verovering. Op die wijze hinderden
zij elkaar, zooals twee concurreerenden, aan beide kanten van een straat opgerichte
magazijnen, en de een moest ten slotte de ander dooden. Maar al scheen het hem toe,
alsof het Katholicisme wankelde en met ondergang bedreigd werd, toch bleef hij ook
sceptisch gestemd ten opzichte van de macht der Vrijmetselarij. Hij had gevraagd en
een onderzoek ingesteld, om zich rekenschap te geven van het werkelijk bestaan dezer
macht in dit Rome, waar de beide hoogste machten tegenover elkander stonden, waar
de grootmeester troonde tegenover den paus.
<span class="pagenum">[<a id="pb405" href="#pb405">405</a>]</span></p>
<p>Men had hem wel verteld, dat de laatste Romeinsche prinsen zich genoodzaakt voelden
vrijmetselaars te worden, om hun leven niet al te zwaar te maken, hun toch al moeilijke
positie niet te verergeren, de toekomst van hun zoons niet te bederven. Maar gaven
zij daarbij niet alleen toe aan de onweerstaanbare macht der hedendaagsche sociale
evolutie? Zou de Vrijmetselarij ook niet ondergaan in haar eigen triomf, den triomf
der denkbeelden van gerechtigheid, waarheid en rede, die zij zoo lang te midden van
de duisternis en de gewelddaden der geschiedenis verdedigd had? Het was een vaststaand
feit, dat de zege van een idee de secte, die haar propageert, doodt en het apparaat,
waarmede zij zich omgeven heeft, om de phantasie te treffen, nutteloos en eenigszins
wonderlijk maakt. Het carbonarisme heeft de verovering der politieke vrijheden, die
het eischte, niet kunnen overleven, en den dag, waarop de Katholieke Kerk, na haar
beschavingswerk volbracht te hebben, ineenstort, zal óók de andere Kerk, de Vrijmetselaarskerk
verdwijnen, daar haar bevrijdingstaak dan afgeloopen is. Thans zou de beroemde almacht
der loges een armzalig, eveneens door tradities belemmerd, door een belachelijk ceremonieel
bedorven veroveringswerktuig zijn, niets meer dan een band van onderlinge verstandhouding
en hulpverleening, indien de sterke adem der wetenschap de volkeren niet wegrukte
en medehielp aan de vernietiging van verouderde godsdiensten.
</p>
<p>Uitgeput door zooveel bezoeken en noodelooze stappen, kreeg Pierre, niettegenstaande
hij als de soldaat van een hoop, die niet aan de nederlaag gelooven wil, hardnekkig
erbij bleef Rome niet te verlaten zonder tot het einde toe gestreden te hebben, weer
angst. Hij had alle kardinalen bezocht, wier invloed hem van eenig nut kon zijn. Hij
had den vicaris-generaal bezocht, die het diocees Rome bestuurde, een ontwikkeld man,
die met hem over Horatius gesproken had, een politiek warhoofd, dat hem gevraagd had
naar Frankrijk, naar de Republiek, naar de oorlogs- en marinebudgetten, zonder zich
in het minst te bekommeren over het vervolgde boek. Hij had den groot-penitentiarius
bezocht, den kardinaal, dien hij eenmaal vluchtig in den palazzo Boccanera gezien
had, een mageren ouden man met een uitgeteerd ascetengezicht, van wien hij een lang
verwijt en strenge woorden tegen de jonge priesters, die, door den geest der eeuw
bedorven, vloekwaardige boeken schreven, <span class="pagenum">[<a id="pb406" href="#pb406">406</a>]</span>te hooren kreeg. Ten slotte had hij in het Vaticaan den kardinaal-secretaris bezocht,
in zekeren zin den minister van Buitenlandsche Zaken van Zijne Heiligheid, de groote
macht van den Heiligen Stoel, van wien men hem tot dusverre verwijderd gehouden had
door hem bang te maken voor de gevolgen van een ongelukkig uitvallend bezoek.
</p>
<p>Hij had zich verontschuldigd, dat hij zich nu eerst tot hem wendde, en den beminlijksten
man tegenover zich gevonden, die door een diplomatieke welwillendheid zijn eenigszins
ruw uiterlijk optreden verzachtte, hem verzocht te gaan zitten, hem belangstellend
uitvroeg, naar hem luisterde, hem moed insprak zelfs. Maar toen hij weer op het Sint
Pietersplein stond, had hij heel goed begrepen, dat zijn zaak geen stap verder was
gekomen en dat, wanneer het hem nog eens gelukken zou de deur van den paus te forceeren,
dit zeker niet door toedoen van den kardinaal-secretaris geschieden zou. Dien avond
keerde hij overspannen en overprikkeld, gebroken door de vele bezoeken aan zooveel
menschen, naar de Via Giulia terug, zóó wanhopig, dat hij zich langzamerhand heelemaal
door die machine met haar honderden raderen meegesleept voelde worden, dat hij zich
met schrik afvroeg, wat hij den volgenden dag moest doen, daar hem niets meer overbleef
dan gek te worden.
</p>
<p>Toevallig ontmoette hij don Vigilio in een gang; hij wilde hem even raadplegen, nog
een goeden raad van hem vragen. Maar deze legde hem met een ongerust gebaar, zonder
dat hij wist waarom, het zwijgen op. Hij had weer zijn gewone angstoogen en fluisterde
hem in:
</p>
<p>&#x201c;Hebt u monsignor Nani gesproken? Neen?&#x2026; Ga dan naar hem toe, ga dan naar hem toe,
ik zeg u nogmaals, dat u niets anders te doen hebt.&#x201d;
</p>
<p>Hij gaf toe. Waarom nog te weigeren? Afgezien van den hartstocht van vurige naastenliefde,
die hem tot verdediging van zijn boek hierheen gevoerd had, was hij toch ook voor
proefnemingen te Rome. Hij moest tot het einde toe volharden.
</p>
<p>Den volgenden ochtend bevond hij zich te vroeg onder de zuilengang van de St. Pieter
en moest dus vrij lang wachten. Nog nooit had hij de ontzaglijkheid van deze vier
zuilenrijen, van dit woud van gigantische steenen stammen, waarin echter niemand wandelt,
zoo sterk gevoeld. Het is een indrukwekkende, sombere woestijn. Men vraagt zich af
waartoe een zoo majestueuse zuilengaanderij dient. Ongetwijfeld <span class="pagenum">[<a id="pb407" href="#pb407">407</a>]</span>slechts voor de majesteit alleen, voor de pracht der decoratie; en ook daarin ligt
weer Rome. Dan ging hij door de Via del S. Offizio en kwam bij den achter de sacristie
gelegen palazzo del S. Offizio. Het is een eenzame wijk, welker stilte slechts zelden
gestoord wordt door den stap van een voetganger of het rollen van een wagen. De zon,
die haar schuine stralen op het wit geworden plaveisel werpt, is het eenige levende
hier. Men ruikt er de nabijheid van de basilica, den geur van den wierook, den kloostervrede
in den sluimer der eeuwen. Op een hoek staat de palazzo del S. Offizio drukkend en
angstaanjagend kaal: een hooge, gele gevel, die slechts door een enkele rij ramen
verbroken wordt, terwijl de andere gevel, die op het zijstraatje uitziet, met zijn
kleine vensters&#x2014;kijkgaatjes met bijna ondoorzichtige raampjes, er nog verdachter uitziet.
Deze geweldige, modderkleurige, naar buiten bijna vensterlooze en als een gevangenis
afgesloten een geheimzinnige kubus van metselwerk, schijnt in het verblindende zonlicht
te slapen.
</p>
<p>Een rilling, waarom hij dadelijk glimlachte als om een kinderachtigheid, doorhuiverde
hem. De heilige, Romeinsche, algemeene Inquisitie, de heilige Congregatie van den
S. Offizio, zooals men haar thans noemde, was niet meer die, waarvan de legende vertelt,
de leverancier van brandstapels, het geheime gerecht, waartegen geen hooger beroep
bestaat, dat recht had over de geheele menschheid de doodstraf uit te spreken. Toch
bewaarde zij nog steeds het geheim van haar taak, kwam zij iederen Woensdag bijeen,
oordeelde en veroordeelde, zonder dat er iets naar buiten van doordrong. Maar ook
al bleef zij doorgaan de misdaad der haeresie te straffen, ook al bepaalde zij zich
er niet alleen toe werken, maar ook menschen te treffen, toch bezat zij geen wapenen
meer, geen kerker, geen zwaard en vuur; zij was beperkt tot protesteeren en kon zelfs
den haren, den geestelijken, niets anders dan disciplinaire straffen opleggen.
</p>
<p>Toen hij in den salon van monsignor Nani, die in zijn qualiteit van assessor in dit
paleis woonde, gelaten werd, voelde Pierre een blijde verrassing. Het was een groot,
op het Zuiden gelegen, door een vroolijk zonlicht overstroomd vertrek: er heerschte
ondanks de stijve meubelen en de donkere kleur van het behang een heerlijke zachtheid,
als had er een vrouw geleefd, die het wonder verrichtte iets van haar bekoorlijkheid
in al die strenge dingen te leggen. Er waren geen bloemen en toch rook het er heerlijk.
<span class="pagenum">[<a id="pb408" href="#pb408">408</a>]</span></p>
<p>Monsignor Nani met zijn blozend gezicht, de blauwe, levendige oogen en zijn blond,
eenigszins grijzend haar, kwam hem met uitgestoken handen en glimlachend tegemoet.
</p>
<p>&#x201c;O mijn waarde zoon, hoe aardig van u, om me te komen opzoeken&#x200a;&#x2026; Ga zitten en laten
we als twee vrienden praten.&#x201d;
</p>
<p>En onmiddellijk begon hij met blijkbaar groote belangstelling te vragen:
</p>
<p>&#x201c;En hoe staat het met uw zaak? Vertel me eens precies wat u gedaan hebt!&#x201d;
</p>
<p>En Pierre, ondanks de vertrouwelijke mededeeling van don Vigilio getroffen door de
sympathie, die hij meende te voelen, biechtte alles zonder iets weg te laten. Hij
vertelde van zijn bezoeken aan kardinaal Sarno, aan monsignor Fornaro, aan pater Dangelis,
zijn stappen bij de invloedrijke kardinalen, bij alle kardinalen van den Index, bij
den groot-penitentiarius, den kardinaal-vicaris en den kardinaal-secretaris, weidde
uit over zijn eindelooze tochten van den een tot den ander door den geheelen clerus
van Rome, door alle congregaties, door dezen reusachtigen, drukken en stillen bijenkorf,
waardoor zijn beenen moede, zijn ledematen gebroken, zijn hersens stomp geworden waren.
</p>
<p>Maar Monsignor, die met verrukking naar hem scheen te luisteren, riep bij iedere lijdensstatie
van dezen calvariënberg:
</p>
<p>&#x201c;Maar dat is prachtig, het kan niet mooier. Uw zaak marcheert uitstekend. Wondermooi
staat zij ervoor!&#x201d;
</p>
<p>Hij jubelde, zonder eenige ongepaste ironie te doen blijken. Slechts zijn doordringende
blik doorboorde den jongen priester, om te zien of hij hem eindelijk tot dat punt
van gehoorzaamheid gebracht had, waarop hij hem wilde hebben. Was hij moe genoeg,
had hij genoeg teleurstellingen ondervonden, wist hij voldoende hoe de toestanden
in werkelijkheid waren, om tot de slotacte te kunnen overgaan? Waren drie maanden
te Rome voldoende geweest, om van den overdreven dweper van de eerste dagen iemand
te maken, die zijn verstand gebruikte of ten minste zich bij het onvermijdelijke neerlegde?
</p>
<p>Plotseling vroeg monsignor Nani hem:
</p>
<p>&#x201c;Maar gij spreekt in het geheel niet over Zijne Eminentie, kardinaal Sanguinetti.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Zijne Eminentie is naar Frascati, ik heb hem niet kunnen spreken.&#x201d;
</p>
<p>Dan hief de prelaat, alsof hij met het heimelijke genot van een diplomaat de ontknooping
nog wat uit wilde stellen, <span class="pagenum">[<a id="pb409" href="#pb409">409</a>]</span>zijn kleine, mollige handen naar den hemel op op de ongeruste manier van iemand, die
alles verloren waant, en riep uit:
</p>
<p>&#x201c;O, maar ge moet Zijne Eminentie spreken, ge moet Zijne Eminentie spreken. Dat is
absoluut noodzakelijk. Bedenk toch eens, de praefect der Congregatie! Wij zullen niet
kunnen handelen voor na uw bezoek, want u hebt niemand gesproken, als u hem niet gesproken
hebt&#x200a;&#x2026; Ga naar Frascati, mijn zoon.&#x201d;
</p>
<p>Pierre kon niet anders dan den raad opvolgen.
</p>
<p>&#x201c;Ik zal gaan, monsignor.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb410" href="#pb410">410</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div id="ch11" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">ELFDE HOOFDSTUK</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Hoewel Pierre wist, dat hij zich niet voor elf uur bij kardinaal Sanguinetti kon laten
aandienen, was hij toch met een vroegen trein gegaan en stapte reeds om negen uur
aan het station Frascati uit. Reeds was hij er op een van zijn dagen van gedwongen
nietsdoen geweest en had het klassieke uitstapje naar de Romeinsche Kasteelen gemaakt,
die van Frascati naar Rocca di Papa en van Rocca di Papa naar Monte Cave loopen. Hij
was er verrukt over geweest en verheugde zich thans reeds bij voorbaat op een kalmeerende
wandeling van een paar uur op de dichtstbijzijnde heuvels van de Albaansche bergen,
waarop Frascati tusschen riet, olijfboomen en wijngaarden gebouwd is. Het beheerscht
de uitgestrekte rosachtige zee van de Campagna als van de hoogte van een voorgebergte,
tot aan het in de verte liggende Rome, dat op een afstand van zes mijlen wit schittert
als een eiland van marmer.
</p>
<p>O, dit op zijn groenen ronden heuvel liggende Frascati aan den voet van de dichtbegroeide
hoogten van Tusculum, met zijn beroemd terras, vanwaar men het mooiste uitzicht der
wereld heeft, met zijn oude patriciërsvilla&#x2019;s met de trotsche, elegante Renaissancegevels
en prachtige, altijd groene, met cypressen, pijnboomen en eiken beplante tuinen! Het
was een heerlijkheid, een oogenlust, een betoovering, die hij nooit moede zou worden.
In verrukking over alles dwaalde hij reeds meer dan een uur langs de met oude, knoestige
olijfboomen omzoomde wegen, langs de door groote boomen van de naburige tuinen beschaduwde
straten, langs de geurige voetpaden, aan het einde waarvan bij iederen bocht de Campagna
zich in het oneindige uitstrekte, toen hij een onverwachte ontmoeting had, die hem
in den beginne hinderde.
<span class="pagenum">[<a id="pb411" href="#pb411">411</a>]</span></p>
<p>Hij was weer naar het lager gelegen station gegaan, dat gebouwd was op een plek, waar
vroeger wijngaarden stonden en zich in de laatste jaren een geheele nieuwe wijk ontwikkeld
had. Tot zijn groote verbazing zag hij een mooie, met twee paarden bespannen victoria,
die uit de richting van Rome kwam, naast zich stilhouden en hoorde hij zich bij zijn
naam roepen.
</p>
<p>&#x201c;Wat, mijnheer de abbé, al zoo vroeg op de wandeling hier?<span class="corr" id="xd29e3886" title="Bron: &#x2019;">&#x201d;</span>
</p>
<p>Nu herkende hij graaf Prada, die, na uitgestapt te zijn, het rijtuig verder liet rijden
en de twee- of driehonderd meter naast den jongen priester te voet aflegde. Na een
hartelijken handdruk zeide hij:
</p>
<p>&#x201c;Ja, ik kom zelden met den trein, ik prefereer een rijtuig. Dat geeft tevens mijn
paarden wat beweging&#x200a;&#x2026; Zooals u weet, heb ik hier zaken, een heele bouwgeschiedenis,
die ongelukkig niet erg marcheert. Daarom ben ik ondanks het ver gevorderde seizoen
verplicht hier meer te komen dan mij lief is.&#x201d;
</p>
<p>Pierre kende inderdaad die geschiedenis. De Boccanera&#x2019;s hadden hun prachtige villa,
die een van hun voorvaderen, ook een kardinaal, hier in de tweede helft der zestiende
eeuw naar een ontwerp van Giacomo della Porta had laten bouwen, moeten verkoopen.
Het was een koninklijk zomerverblijf met groote, schaduwrijke boomen, priëelen, fonteinen,
bassins en een wereldberoemd terras, dat als een kaap uitstak boven de Campagna romana,
welker onmetelijke vlakte zich van de Sabijnsche bergen tot aan de kust der Middellandsche
Zee uitstrekt. Bij de boedelscheiding kreeg Benedetta van haar moeder de groote wijngaarden
bij Frascati; zij had die als <span class="corr" id="xd29e3893" title="Bron: bruidschat">bruidsschat</span> voor Prada medegebracht juist op het oogenblik, dat de bouwmanie van Rome naar de
provincies oversloeg. Prada was toen op het denkbeeld gekomen hier een groote wijk
burgerlijke villa&#x2019;s neer te zetten naar het model van die, welke men in de banlieue
van Parijs zooveel vindt. Doch er hadden zich maar weinig koopers aangemeld, de <span class="corr" id="xd29e3896" title="Bron: financiëele">financieele</span> krach was er bovendien tusschen gekomen, en zoo moest hij deze onfortuinlijke onderneming
liquideeren, nadat hij dadelijk bij hun scheiding zijn vrouw schadeloos gesteld had.
</p>
<p>&#x201c;En bovendien,&#x201d; ging hij voort, &#x201c;met een rijtuig kan je komen en gaan, wanneer je
wilt, terwijl je een slaaf van het spoorboekje bent. Zoo heb ik vanochtend een conferentie
met aannemers, deskundigen en advocaten, en ik weet niet <span class="pagenum">[<a id="pb412" href="#pb412">412</a>]</span>hoe lang die duren zal&#x200a;&#x2026; Een prachtige streek, niet waar? Ja, we kunnen er trotsch
op zijn. En al heb ik op het oogenblik minder aangename zaken, dat neemt niet weg,
dat ik hier niet komen kan, zonder dat mijn hart van vreugde klopt.&#x201d;
</p>
<p>Wat hij echter niet vertelde, was dat Lisbeth Kauffmann, zijn vriendin, zooals hij
haar noemde, den zomer doorgebracht had in een der nieuwe villa&#x2019;s, waarin zij haar
atelier had ingericht, dat bezocht werd door de geheele vreemdelingenkolonie, die
dank zij haar vroolijkheid en haar schilderkunst, welke juist voldoende was, om haar
onafhankelijk te maken, haar dubbelzinnige positie na den dood van haar man duldde.
Zelfs haar zwangerschap nam men haar niet kwalijk. Veertien dagen geleden was zij
naar Rome teruggegaan, om daar van een dikken jongen te bevallen, wiens komst de praatjes
over de naderende scheiding van Benedetta en Prada in de zwarte en witte salons weer
aangewakkerd had. De liefde van dezen laatste voor Frascati was ongetwijfeld grootendeels
een gevolg van zijn teedere herinneringen en de groote trotsche vreugde, welke deze
geboorte van een zoon hem gaf.
</p>
<p>Pierre, die in zijn instinctieven haat tegen hebzuchtige geldmenschen, in Prada&#x2019;s
tegenwoordigheid steeds een zekere verlegenheid voelde, wilde toch zijn vriendelijkheid
beantwoorden en vroeg hem naar zijn vader, den ouden Orlando, den held van de verovering.
</p>
<p>&#x201c;O, afgezien van zijn beenen, maakt hij het uitstekend. Hij wordt zeker honderd jaar.
Die arme vader! Ik had hem zoo graag dezen zomer in een van die kleine villa&#x2019;s willen
hebben. Maar hij wil niet, hij weigert hardnekkig Rome te verlaten, alsof hij bang
is, dat ze het hem in zijn afwezigheid zullen ontnemen.&#x201d;
</p>
<p>Hij barstte in een helderen lach uit en maakte zich alleen vroolijk met die grap over
den heldhaftigen, uit de mode geraakten tijd der onafhankelijkheid. Dan voegde hij
eraan toe:
</p>
<p>&#x201c;Gisteren sprak hij nog over u, mijnheer de abbé. Het verwonderde hem, dat u hem nog
niet eens was komen opzoeken.&#x201d;
</p>
<p>Dat verdriette Pierre, want hij had voor Orlando een eerbiedige liefde opgevat. Tweemaal
was hij na zijn eerste bezoek nog bij hem geweest, en beide malen had de oude man
geweigerd over Rome te spreken, zoolang zijn jonge vriend niet alles gezien, alles
doorvoeld, alles begrepen had. Later, wanneer zij beiden tot een conclusie zouden
kunnen komen, zou het pas tijd daarvoor zijn.
<span class="pagenum">[<a id="pb413" href="#pb413">413</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Zeg hem als het u blieft, dat ik hem niet vergeet, en dat ik, wanneer ik met mijn
bezoek wat wacht, ik dat alleen doe, om hem tevreden te stellen. Maar ik zal niet
vertrekken, zonder hem te komen zeggen, hoe ik door zijn ontvangst getroffen ben.&#x201d;
</p>
<p>Beiden liepen langzaam den zwak stijgenden weg op tusschen enkele nieuwe villa&#x2019;s,
waarvan verscheidene nog niet afgebouwd waren. Toen Prada hoorde, dat de priester
naar Frascati gekomen was, om een bezoek te brengen aan kardinaal Sanguinetti, begon
hij weer te lachen&#x2014;zijn vriendelijk wolfslachje, dat zijn witte tanden liet zien.
</p>
<p>&#x201c;Dat is zoo, hij is hier, sedert de paus ziek is&#x200a;&#x2026; Nu, u zult hem in een aardig opgewonden
toestand vinden.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Hoe zoo?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Omdat de berichten over de gezondheid van den Heiligen Vader alles behalve goed zijn
van ochtend. Toen ik uit Rome ging, liep het gerucht, dat hij een heel slechten nacht
gehad had.&#x201d;
</p>
<p>Hij was bij een kromming van den weg blijven staan, voor een oude kapel, een klein
kerkje, dat eenzaam en triest aan den rand van een olijfboschje stond. Vlak daarbij
bevond zich een vervallen gebouwtje, ongetwijfeld de vroegere pastorie, waaruit een
groote, knokige priester met een plomp, aardkleurig gezicht kwam, die, voor hij verder
ging, de deur op het nachtslot draaide.
</p>
<p>&#x201c;Kijk!&#x201d; spotte de graaf, &#x201c;dat is er een, wiens hart even hard kloppen moet. Hij gaat
nu ongetwijfeld bij uw kardinaal informeeren.&#x201d;
</p>
<p>Verbaasd had Pierre den priester aangekeken.
</p>
<p>&#x201c;Ik ken hem,&#x201d; zeide hij. &#x201c;Als ik mij niet vergis, heb ik hem den ochtend van mijn
aankomst bij kardinaal Boccanera gezien, aan wien hij een mand vijgen bracht, toen
hij hem om goede getuigen vroeg voor zijn jongeren broeder, die door het toebrengen
van een messteek, geloof ik, in de gevangenis gekomen was. Maar de kardinaal heeft
geweigerd zoo&#x2019;n bewijs af te geven.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Hij is het, daar behoeft u niet aan te twijfelen, want hij kwam vroeger veel in den
palazzo Boccanera, waar zijn broer tuinman geweest is. Maar tegenwoordig is hij de
protégé van kardinaal Sanguinetti&#x200a;&#x2026; Een merkwaardige figuur, die Santobono, zooals
u ze in Frankrijk niet veel hebben zult. Hij woont heelemaal alleen in dat instortende
gebouwtje en is pastoor van die heel oude kapel S. Maria dei Campi, waar <span class="pagenum">[<a id="pb414" href="#pb414">414</a>]</span>men geen driemaal per jaar de mis komt hooren. Ja, een echte sinecure, die hem met
zijn duizend francs salaris in staat stelt als een philosophische boer te leven en
den vrij grooten tuin, die u daar tusschen die hooge muren ziet, te bebouwen.&#x201d;
</p>
<p>Inderdaad liep de ingesloten ruimte achter de pastorie om, aan alle kanten goed afgesloten,
als een toevluchtsoord, waarin zelfs geen blik mocht doordringen. Boven den linkermuur
uit zag men een prachtigen, reusachtigen vijgeboom, welks hoog loof zich zwart tegen
den helderen hemel afteekende.
</p>
<p>Onder het loopen vertelde Prada verder over Santobono, die hem blijkbaar zeer interesseerde.
Een patriotisch priester, een Garibaldiaan. In Nemi, een nog woest gebleven hoek van
de Albaansche bergen, uit het volk geboren, voelde hij zich ook nu nog aan de aarde
verwant; maar hij had gestudeerd en wist genoeg van de geschiedenis, om de grootheid
van Rome te kennen en van een herstel van het Romeinsche Rijk ten voordeele van het
jonge Italië te droomen. Hij geloofde vast en zeker, dat slechts een groote paus dien
droom zou kunnen verwezenlijken door zich van de macht meester te maken en dan alle
andere volkeren te veroveren. Wat was eenvoudiger, daar de paus immers over millioenen
Katholieken beschikte?
</p>
<p>Was de helft van Europa niet van hem? Frankrijk, Spanje en Oostenrijk zouden toegeven,
zoodra zij zagen dat hij machtig was en de wereld de wetten voorschreef. Duitschland
en Engeland en alle Protestantsche naties zouden onvermijdelijk veroverd worden, daar
het pausdom de eenige dam is, dien men tegen de dwaling kon oprichten en waartegen
deze zich eenmaal te pletter zou loopen. Desniettemin had hij zich op politiek gebied
voor Duitschland verklaard, want hij meende, dat Frankrijk verpletterd moest worden,
om zich in de armen van den Heiligen Vader te werpen. Zoo botsten in dit warhoofd,
waarin de gedachten brandden, en door de aangeboren ruwheid van het ras gauw tot geweld
overgingen, al die tegenstrijdige ideeën en dolzinnige phantasieën tegen elkaar. Hij
was een barbaar uit het Evangelie, een vriend van de nederigen en armen, een lid van
de familie van die geëxalteerde sectarissen, die tot groote deugden en tot groote
misdaden in staat zijn.
</p>
<p>&#x201c;Ja,&#x201d; ging Prada voort, &#x201c;hij heeft zich nu met hart en ziel aan kardinaal Sanguinetti
gegeven, omdat hij in dezen <span class="pagenum">[<a id="pb415" href="#pb415">415</a>]</span>den grooten paus, den paus van morgen zag, die van Rome de eenige hoofdstad van alle
volken moet maken. En ook dat gaat natuurlijk met een eerzuchtige bedoeling gepaard,
misschien kan hij bijvoorbeeld den titel van kanunnik veroveren of zich bij de kleine
onaangenaamheden, die het leven nu eenmaal medebrengt, laten helpen, zooals wanneer
hij zijn broeder uit de gevangenis redden moet. Men zet zijn kans op een kardinaal,
zooals men op een terno<a class="noteref" id="xd29e3933src" href="#xd29e3933">1</a> in een loterij zet; als de kardinaal er als paus uitkomt, win je een fortuin&#x200a;&#x2026; Daarom
ziet u hem daar met zulke groote passen loopen, hij wil zoo gauw mogelijk weten of
Leo XIII sterven en zijn terno met Sanguinetti als paus eruit komen zal&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Gelooft u werkelijk, dat de paus zoo ziek is?&#x201d; vroeg Pierre ongerust.
</p>
<p>&#x201c;Wie kan dat zeggen?&#x201d; antwoordde de graaf glimlachend. &#x201c;Zij zijn allemaal ziek, wanneer
ze daar belang bij hebben. Maar ik geloof wel, dat hij ziek is, een ingewandsstoring
zegt men, en op zijn leeftijd kan de minste ziekte noodlottig worden.&#x201d;
</p>
<p>Zwijgend liepen zij eenige passen verder; dan vroeg Pierre weer:
</p>
<p>&#x201c;Zou dan, wanneer de Heilige Stoel vacant mocht worden, kardinaal Sanguinetti groote
kans hebben?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Groote kans! Groote kans! Dat is ook weer een van die dingen, die niemand weet. Waar
is, dat hij tot de mogelijke candidaten behoort; en wanneer het verlangen om paus
te worden voldoende was, dan zou Sanguinetti zeker de toekomstige paus zijn, want
de eerzucht verteert hem tot op zijn beenderen. Het is zelfs zijn groote zwakheid,
want hij raakt uitgeput en hij voelt dat. Hij moet dan ook voor de laatste dagen van
den strijd tot alles besloten zijn. U kunt er zeker van zijn, dat, wanneer hij zich
op dit kritieke oogenblik hier teruggetrokken heeft, hij dat alleen doet, om van verre
beter den strijd te leiden.&#x201d;
</p>
<p>En hij weidde verder uit over Sanguinetti, voor wien hij om zijn intriges, zijn grimmigen
veroveringslust en zijn buitengewoon groote activiteit een zekere sympathie koesterde.
Hij had hem na zijn terugkeer van de nuntiatuur te Weenen leeren kennen als iemand,
die buitengewoon ervaren <span class="pagenum">[<a id="pb416" href="#pb416">416</a>]</span>en toen reeds vast besloten was de hand op de tiara te leggen. Deze eerzucht verklaarde
alles, zijn oneenigheden en zijn verzoeningen met den regeerenden paus, zijn liefde
voor Duitschland, die door een plotselinge zwenking naar Frankrijk gevolgd werd, zijn
wisselende houding ten opzichte van Italië: eerst het verlangen naar een goede verstandhouding,
dan een volmaakte intransigentie, waarbij hij van geen concessie wilde hooren, zoolang
Rome niet ontruimd was. Daaraan scheen hij te willen blijven vasthouden, want hij
deed, alsof hij de politiek van Leo XIII betreurde en een gloeiende bewondering koesterde
voor Pius IX, den grooten, heldhaftigen paus van het verzet, wiens goed hart een onwankelbare
vastheid van wil niet buitensloot. Dat moet beteekenen, dat hij in de Kerk, die van
geen gevaarlijk, politiek schipperen mocht weten, de gulle eenvoudigheid zonder zwakheid
zou herstellen. Toch droomde hij in den grond der zaak van niets dan politiek, hij
moest al een heel programma opgemaakt hebben, dat hij opzettelijk vaag hield, maar
dat door zijn beschermelingen en protégés met een soort mysterieuse extase verspreid
werd.
</p>
<p>Sedert een vorige ongesteldheid van den paus, die reeds van het voorjaar dateerde,
leefde hij in een doodelijke ongerustheid, want het gerucht ging, dat de Jezuïeten,
hoewel kardinaal Boccanera volstrekt niet op hun hand was, er zich bij neergelegd
hadden dezen te steunen. Ongetwijfeld was deze laatste overdreven en gevaarlijk vroom
in deze eeuw van verdraagzaamheid; maar behoorde hij niet tot het patriciaat, zou
zijn verkiezing niet een teeken zijn, dat het pausdom nooit af zou zien van de wereldlijke
macht? Van dat oogenblik af was Boccanera in de oogen van Sanguinetti de meest te
duchten man geworden; hij leefde bijna niet meer, voelde zich reeds beroofd, bracht
zijn tijd met niets anders door dan met het zoeken naar combinaties, om zich van dien
almachtigen tegenstander te ontdoen. Hij ontzag zich niet de lasterpraatjes te verspreiden,
dat kardinaal Boccanera Benedetta en Dario één bed liet deelen, hield niet op hem
af te schilderen als den Antichrist, wiens regeering de vernietiging van het pausdom
ten gevolge zou hebben.
</p>
<p>Zijn laatste combinatie, om zich den steun der Jezuïeten te verzekeren, was, dat hij
door zijn vrienden liet uitbazuinen, dat hij niet alleen het principe van de wereldlijke
macht zou hooghouden, maar dat hij zich verbond die macht weer te heroveren. Hij had
daarvoor al een heel plan, dat men <span class="pagenum">[<a id="pb417" href="#pb417">417</a>]</span>elkaar in het oor fluisterde&#x2014;een ondanks enkele schijnbare concessies tot een zekere
overwinning leidend, in zijn resultaten verpletterend plan: hij wilde den Katholieken
niet langer verbieden te stemmen en candidaten te zijn, naar de Kamer honderd, dan
tweehonderd, eindelijk driehonderd leden zenden, vervolgens de monarchie van Savoye
van den troon stooten, om een soort reusachtige federatie der Italiaansche provincies
te vormen, waarvan de alsdan weer in het bezit van Rome gekomen paus de verheven en
souvereine voorzitter worden zou.
</p>
<p>Toen Prada met zijn verhaal gereed was, begon hij weer te lachen, terwijl hij zijn
witte tanden liet zien, die er al heel weinig uitzagen, om een buit los te laten.
</p>
<p>&#x201c;U ziet, dat wij ons goed verdedigen moeten, want hij wil er ons uitwerpen. Gelukkig
bestaan er nog hinderpalen voor dergelijke dingen. Maar zulke phantasieën hebben toch
altijd een grooten invloed op sommige overspannen geesten zooals op dien van Santobono
bijvoorbeeld. Dit is er een, dien Sanguinetti zou kunnen brengen waar hij wil&#x200a;&#x2026; Hij
heeft goede beenen. Kijk eens naar boven. Hij is al bij het kleine paleis van den
kardinaal, die heele witte villa met gebeeldhouwde balkons.&#x201d;
</p>
<p>Inderdaad zag men het kleine paleis, een der eerste huizen van Frascati, een modern
gebouw in Renaissance-stijl, dat uitzag op de uitgestrekte vlakte der Campagna romana.
</p>
<p>Het was elf uur en toen Pierre afscheid nam van den graaf, om zelf zijn opwachting
te gaan maken bij den kardinaal, hield de graaf de hand van den jongen priester een
oogenblik in de zijne.
</p>
<p>&#x201c;Als u mij een genoegen wilt doen, dan moet u met mij dejeuneeren&#x200a;&#x2026; Wilt u? Kom dan,
zoodra u vrij bent, in het restaurant daar met dien rozen gevel. Binnen een uur ben
ik klaar met mijn zaken en ik zou het prettig vinden, als ik niet alleen behoefde
te dejeuneeren.&#x201d;
</p>
<p>Eerst weigerde Pierre, maar hij kon geen enkel geldig excuus vinden, zoodat hij eindelijk
moest toegeven, ondanks zichzelf door de vriendelijke manieren van Prada ingepalmd.
Pierre behoefde slechts een straat door te loopen, om bij het paleis van den kardinaal
te komen. Deze was altijd makkelijk te naderen, deels uit een behoefte om zich te
uiten, deels uit berekening, omdat hij gaarne den populairen man uit wilde hangen.
Vooral te Frascati gingen de deuren wijd open, zelfs voor de eenvoudigste soutane.
De jonge priester werd <span class="pagenum">[<a id="pb418" href="#pb418">418</a>]</span>dan ook dadelijk toegelaten; hij was over die ontvangst een weinig verbaasd, daar
hij zich nog den slecht geluimden knecht te Rome herinnerde, die hem de reis afgeraden
had, daar Zijne Eminentie er niet van hield gestoord te worden, wanneer hij ziek was.
Maar in werkelijkheid was er geen sprake van ziekte, want alles in die vriendelijke,
door zon overstroomde villa glimlachte en glansde. De wachtkamer, waarin men hem alleen
gelaten had, was met afschuwlijk rood fluweelen meubelen voorzien en zonder eenige
luxe of comfort; maar zij werd opgevroolijkt door het mooiste licht der wereld en
zag uit op die buitengewone, zoo kale en vlakke Campagna, die in de voortdurende luchtspiegeling
van het verleden een onvergelijkelijke droomschoonheid bezat. Hij ging dan ook, in
afwachting, dat hij bij den kardinaal toegelaten zou worden, voor een der wijd openstaande
en op het balkon uitkomende ramen staan kijken naar de eindelooze zee van weiden tot
aan het in de verte wit schemerende Rome, waarboven de dom van de St. Pieter als een
kleine fonkelende vlek, niet grooter dan de nagel van een pink, uitstak.
</p>
<p>Hij stond er nauwlijks, toen enkele woorden van een gesprek, dat blijkbaar in de nabijheid
gevoerd werd, duidelijk tot hem doordrongen. Hij boog zich wat voorover en begreep
al heel gauw, dat het Zijne Eminentie zelf was, die op een balkon er naast met een
priester, van wiens soutane hij slechts een stukje zag, stond te praten. Maar hij
had onmiddellijk Santobono herkend. Zijn eerste opwelling was zich uit discretie te
verwijderen, doch dan bleef hij door de woorden, die hij opving, toch staan.
</p>
<p>&#x201c;Wij zullen het dadelijk hooren,&#x201d; zeide Zijne Eminentie met zijn brommende stem. &#x201c;Ik
heb Eufemio naar Rome gestuurd. Hij is de eenige, dien ik vertrouwen kan. Daar komt
de trein al.&#x201d;
</p>
<p>Inderdaad was op de uitgestrekte vlakte een trein te zien, klein nog als een stuk
kinderspeelgoed. Blijkbaar was kardinaal Sanguinetti op het balkon gaan staan, om
ernaar te kijken.
</p>
<p>Santobono sprak hartstochtelijk eenige woorden, die Pierre slechts half verstaan kon.
Maar onmiddellijk daarop ging de kardinaal duidelijk voort.
</p>
<p>&#x201c;Ja zeker, mijn waarde, een catastrophe zou een groot ongeluk zijn. Moge God Zijne
Heiligheid nog lang voor ons sparen&#x200a;&#x2026;&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb419" href="#pb419">419</a>]</span></p>
<p>Hij hield even op en voltooide dan, daar hij niet huichelen kon, zijn gedachte.
</p>
<p>&#x201c;Tenminste in dit oogenblik, want het is een slechte tijd. Ik leef in verschrikkelijken
angst, want de aanhangers van den Antichrist hebben in den laatsten tijd veel terrein
gewonnen.&#x201d;
</p>
<p>Een kreet ontsnapte Santobono.
</p>
<p>&#x201c;O, Uwe Eminentie zal handelen, zal overwinnen!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ik, mijn waarde? Maar wat wil je, dat ik doe? Ik stel mij slechts ter beschikking
van mijn vrienden, van hen, die, alleen voor den triomf van den Heiligen Stoel, in
mij gelooven. Zij moeten handelen, een ieder moet naar de krachten, die hem gegeven
zijn, medewerken om den slechten den weg te versperren, zoodat de goeden overwinnen&#x200a;&#x2026;
O, als de Antichrist regeert&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Dit ook nu weer terugkeerend woord &#x201c;Antichrist&#x201d; maakte Pierre ongerust. Plotseling
herinnerde hij zich, wat de graaf hem gezegd had: de Antichrist was kardinaal Boccanera.
</p>
<p>&#x201c;Stel je voor, mijn waarde, de Antichrist op het Vaticaan! Hij zal met zijn onverzoenlijken
trots, met zijn ijzeren wil, met zijn krankzinnigen zucht naar het Niet de verwoesting
van den godsdienst voltooien; want er is geen twijfel mogelijk; hij is het door de
profetieën voorspelde beest des doods, dat in zijn woesten loop naar de donkerte van
den afgrond alles met zich dreigt te verslinden. Ik ken hem; hij heeft geen ander
ideaal dan hardnekkig volhouden en vernietigen; hij zal de zuilen van den tempel omvatten
en ze schudden en uit haar voegen rukken, om zich en het geheele Katholicisme daaronder
te begraven. Ik geef hem geen zes maanden, dan is hij al uit Rome verjaagd, in onmin
met alle volkeren, vervloekt door Italië, en sleept het wandelende spook van den laatsten
paus door de wereld.&#x201d;
</p>
<p>Een dof gebrom, een gesmoorde vloek van Santobono was het antwoord op deze vreeselijke
voorspelling. Maar de trein was aan het station aangekomen, en onder de weinige reizigers,
die uitstapte, zag Pierre een kleinen abbé, die zoo hard liep, dat zijn soutane tegen
zijn kuiten sloeg. Het was abbé Eufemio, de secretaris van den kardinaal. Toen hij
dezen op het balcon zag staan, liet hij alle voorzichtigheid varen en begon hij hard
de hellende straat af te loopen.
</p>
<p>&#x201c;Ha, daar is Eufemio!&#x201d; riep Zijne Eminentie bevend van angst uit. &#x201c;Eindelijk zullen
we het weten! Eindelijk zullen we het weten!&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb420" href="#pb420">420</a>]</span></p>
<p>De secretaris was zoo hard de trappen opgevlogen, dat Pierre hem bijna onmiddellijk
daarna ademloos door de wachtkamer zag stormen en in het vertrek van den kardinaal
verdwijnen. Deze had het balkon verlaten, om zijn boodschapper tegemoet te gaan; maar
dadelijk kwam hij er onder drukke vragen en haastige antwoorden weer terug.
</p>
<p>&#x201c;Dus het is zoo, hij heeft een slechten nacht gehad. Zijne Heiligheid heeft geen oog
dicht gedaan&#x200a;&#x2026; Kolieken, zeggen ze? Maar dat kan op zijn leeftijd binnen twee uur
den dood beteekenen&#x200a;&#x2026; En wat zeggen de doktoren?&#x201d;
</p>
<p>Het antwoord drong niet tot Pierre door, maar hij kon het opmaken uit de woorden van
den kardinaal:
</p>
<p>&#x201c;O, die doktoren weten nooit wat! Trouwens, wanneer zij niets meer zeggen willen,
beteekent dit, dat de dood niet ver meer is&#x200a;&#x2026; Lieve God, wat een ramp, wanneer de
catastrophe niet enkele dagen uitgesteld kan worden!&#x201d;
</p>
<p>Hij zweeg en Pierre voelde, hoe de oogen van den kardinaal weer rustten op Rome, hoe
hij met al zijn eerzuchtigen angst staarde naar den dom van de St. Pieter, de kleine,
fonkelende plek, niet grooter dan de nagel van een pink, te midden van de eindelooze,
rossige vlakte. Welk een onrust, welk een opwinding, als de paus dood was. Hij had
niets liever gewild dan zijn arm uitstrekken, om de Eeuwige Stad, de Heilige Stad,
die aan den horizont niet meer plaats innam dan een door een kinderschop neergegooide
hoop kiezelzand, in de holte van zijn hand te nemen. Reeds droomde hij van het conclave,
wanneer de troonhemels van de andere kardinalen zouden dalen en de zijne alleen, onbeweeglijk
en majestueus hem met het purper zou kronen.
</p>
<p>&#x201c;Maar je hebt gelijk, mijn waarde,&#x201d; riep hij uit, &#x201c;we moeten handelen, het is voor
het heil van de Kerk&#x200a;&#x2026; En bovendien, het is niet mogelijk, dat de hemel niet met ons
is, die alleen zijn triomf willen. Als het moet, zal hij op het uiterste oogenblik
den Antichrist weten te verpletteren.&#x201d;
</p>
<p>Toen voor het eerst verstond Pierre duidelijk Santobono, die met een ruwe stem en
woeste vastberadenheid zeide:
</p>
<p>&#x201c;O, als de hemel talmt, zullen wij hem helpen!&#x201d;
</p>
<p>Dat was alles; daarna hoorde hij niets meer dan een verward gemompel. Het balkon was
leeg en Pierre begon weer te wachten in den zonnigen, kalmen en kostelijk-vroolijken
salon. Plotseling ging de deur van de studeerkamer wijd open en diende een knecht
hem aan. Tot zijn verwondering vond hij den kardinaal alleen, zonder dat hij de beide
priesters <span class="pagenum">[<a id="pb421" href="#pb421">421</a>]</span>had zien vertrekken: zij waren door een andere deur weggegaan.
</p>
<p>In het heldere licht stond de kardinaal met zijn blozend gezicht, zijn grooten neus,
zijn dikke lippen en zijn ondanks zijn zestig jaren jeugdig-flinke en krachtige gestalte
bij een der ramen. Om zijn lippen speelde weer het vaderlijk glimlachje, waarmede
hij uit politiek zelfs de meest eenvoudige menschen ontving. Zoodra Pierre gebogen
en zijn ring gekust had, wees hij hem een stoel aan.
</p>
<p>&#x201c;Ga zitten, mijn zoon, ga zitten&#x200a;&#x2026; Ja, ge komt voor die ongelukkige geschiedenis met
uw boek. Ik ben heel blij daar eens met u over te kunnen praten.&#x201d;
</p>
<p>Zelf was hij ook gaan zitten bij het op Rome uitziend raam, waarvan hij zich niet
scheen te kunnen verwijderen. Toen de priester zich verontschuldigde, dat hij hem
in zijn rust kwam storen, merkte hij op, dat de kardinaal nauwlijks naar hem luisterde,
doch zijn blikken weer strak gericht hield op den zoo vurig begeerden buit. Toch behield
hij den uiterlijken schijn, alsof hij een en al aandacht was, en Pierre was verwonderd
over de wilskracht, die deze man moest hebben, om zoo kalm en belangstellend in de
zaken van anderen te schijnen, terwijl zoo&#x2019;n stormwind in hem loeide.
</p>
<p>&#x201c;Uwe Eminentie is dus wel zoo goed, mij niet kwalijk te nemen&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Integendeel, u hebt er heel goed aan gedaan hier te komen, nu mijn gezondheidstoestand
mij vooreerst nog wel zal beletten naar Rome terug te gaan&#x200a;&#x2026; Ik voel me al wat beter,
en het is heel natuurlijk, dat u mij inlichtingen geven, uw boek verdedigen en mijn
oordeel wat verhelderen wilt&#x200a;&#x2026; Ik heb me er zelfs al over verwonderd, dat ik u niet
eerder gezien heb, want ik weet, dat uw geloof krachtig is en dat u geen moeite ontziet,
om uw rechters te bekeeren&#x200a;&#x2026; Spreek, mijn zoon, ik luister naar u met al de vreugde,
die het mij geven zou, als ik u vrij zou kunnen spreken.&#x201d;
</p>
<p>Pierre liet zich door die welwillende woorden vangen. Een nieuwe hoop ontwaakte in
hem, dat hij den almachtigen praefect van den Index voor zich zou kunnen winnen. Hij
beschouwde dezen voormaligen nuntius, die eerst te Brussel en later te Weenen de wereldlijke
kunst geleerd had menschen tevreden van zich te laten gaan, door hun alles te beloven,
maar nooit iets te doen, reeds als hoogst intelligent en buitengewoon goedhartig.
Nog eenmaal vond hij dan ook zijn apostelgeestdrift terug, om zijn denkbeelden over
het <span class="pagenum">[<a id="pb422" href="#pb422">422</a>]</span>Rome van morgen, het Rome van zijn droomen, dat opnieuw de meesteres der wereld worden
zou, wanneer het tot het Christendom van Jezus, tot de vurige liefde voor armen en
nederigen zou terugkeeren.
</p>
<p>Sanguinetti glimlachte, schudde zacht zijn hoofd en riep verrukt uit:
</p>
<p>&#x201c;Heel goed, heel goed! Voortreffelijk!&#x2026; Ik denk als gij, mijn waarde zoon. Meer kan
ik niet zeggen&#x200a;&#x2026; Maar u bent hier in gezelschap van alle goede geesten.&#x201d;
</p>
<p>Bovendien werd hij zeer getroffen door den poëtischen kant der zaak, zooals hij zeide.
Ongetwijfeld uit rivaliteit ging hij, evenals Leo XIII, graag voor een goed Latinist
door; vooral voor Virgilius had hij een bijzondere liefde opgevat.
</p>
<p>&#x201c;Ik weet het, ik weet het&#x200a;&#x2026; o, ik heb die passage over de terugkeerende lente, die
de door den winter verstijfde armen komt troosten, wel driemaal gelezen. Weet u wel,
dat uw boek vol Latijnsche wendingen is? Ik heb bij u meer dan vijftig uitdrukkingen
genoteerd, die men in de Eclogae<a class="noteref" id="xd29e4007src" href="#xd29e4007">2</a> zou terugvinden. Een bekoorlijk boek, werkelijk bekoorlijk!&#x201d;
</p>
<p>Daar hij allesbehalve dom was en heel goed voelde, dat er in dezen eenvoudigen priester
een groot intellect stak, begon hij langzamerhand belang te stellen&#x2014;niet in hem, maar
in het voordeel, dat hij misschien uit hem zou kunnen trekken. In zijn intrigenwoede
was de eenige gedachte, die hem steeds bezig hield, uit anderen, uit de creaturen,
die God hem toezond, alles te halen, wat zij medebrachten, dat nuttig kon zijn voor
zijn eigen triomf. Hij wendde een oogenblik zijn blikken van Rome af en keek zijn
bezoeker aan, luisterde naar hem, terwijl hij zich afvroeg, waarvoor hij hem wel òf
dadelijk, in de crisis, die hij nu doormaakte, òf later, wanneer hij paus zou zijn,
zou kunnen gebruiken. Maar de priester beging nogmaals de fout een aanval te doen
op de wereldlijke macht van de Kerk en de ongelukkige woorden: &#x201c;nieuwe godsdienst&#x201d;
uit te spreken.
</p>
<p>De nog altijd glimlachende kardinaal viel hem met een gebaar in de rede, zonder iets
van zijn vriendelijkheid te verliezen, ofschoon zijn reeds lang genomen besluit thans
onherroepelijk vast stond.
</p>
<p>&#x201c;Zeker, mijn zoon, gij hebt op verscheidene punten groot gelijk, en ik ben het in
vele opzichten volkomen met u eens. <span class="pagenum">[<a id="pb423" href="#pb423">423</a>]</span>Maar zie eens, gij weet blijkbaar niet, dat ik hier de beschermer van Lourdes ben.
Hoe kunt u na de passage, die u over de Grot geschreven hebt, willen, dat ik mij voor
u en tegen de Paters uitspreek?&#x201d;
</p>
<p>Pierre werd door dit feit, dat hij inderdaad niet wist, geheel terneergeslagen. Niemand
had de voorzorg genomen hem daaromtrent in te lichten. Te Rome hebben alle Katholieke
werken als beschermers een door den Heiligen Vader daarvoor aangewezen kardinaal,
die het moet vertegenwoordigen en zoo noodig als verdediger daarvan optreden moet.
</p>
<p>&#x201c;Die goede Paters!&#x201d; ging Sanguinetti op zachten toon voort; &#x201c;u hebt hun veel verdriet
gedaan. Werkelijk, onze handen zijn gebonden en wij kunnen hun kommer niet nog grooter
maken&#x200a;&#x2026; Als u eens wist hoeveel missen zij ons zenden! Zonder hen zou meer dan één
van onze arme priesters van honger sterven.&#x201d;
</p>
<p>Er bleef niets anders over dan zich erbij neer te leggen. Weer stootte Pierre op die
geldquaestie, op die noodzakelijkheid, waarin de Heilige Stad zich bevond, om zijn
budget in goede en slechte jaren te verzekeren. Altijd was het weer de slavernij van
den paus, dien het verlies van Rome van de regeeringszorgen bevrijd had, maar de gedwongen
dankbaarheid voor de ontvangen aalmoezen toch nog steeds aan de aarde bond. De behoeften
waren zoo groot, dat het geld alles beheerschte, de souvereine macht was, waarvoor
alles aan het Romeinsche Hof zich boog.
</p>
<p>Sanguinetti stond op ten teeken, dat het onderhoud afgeloopen was.
</p>
<p>&#x201c;Maar wanhoop niet, mijn zoon,&#x201d; ging hij met warmte voort. &#x201c;Ik heb alleen maar over
mijn eigen stem te beschikken, maar ik beloof u, dat ik rekening houden zal met de
uitmuntende toelichting, die ge mij gegeven hebt&#x200a;&#x2026; En wie weet? Als God met u is,
zal Hij u redden, zelfs tegen onzen wil!&#x201d;
</p>
<p>Dat was zijn gewone taktiek; hij had als principe de menschen nooit tot het uiterste
te drijven door ze zonder eenige hoop weg te zenden. Waartoe diende het hem te zeggen,
dat de veroordeeling van zijn boek een fait accompli was en dat het de verstandigste
weg zijn zou het te verloochenen? Alleen een woesteling als die Boccanera blies de
woede over deze vurige zielen en zette ze daardoor nog meer tot verzet aan.
</p>
<p>&#x201c;Blijf hopen, blijf hopen!&#x201d; herhaalde hij glimlachend, terwijl <span class="pagenum">[<a id="pb424" href="#pb424">424</a>]</span>hij den schijn aannam, alsof hij zinspeelde op een menigte gelukkige dingen, die hij
echter niet zeggen kon.
</p>
<p>Diep ontroerd, voelde Pierre zich als het ware herleven. Hij vergat zelfs het gesprek,
dat hij afgeluisterd had, de grimmige eerzucht, de doffe woede tegen den gevreesden
mededinger. En bovendien kon bij de machtigen de geest niet de plaats van het hart
innemen? Indien deze eenmaal paus was en alles begrepen had, zou hij dan niet de verwachte
paus kunnen zijn, die de taak op zich nam de Kerk der Vereenigde Staten van Europa,
de geestelijke heerscheresse der wereld, te organiseeren? Hij dankte hem ontroerd,
boog en liet hem voor dit wijdgeopende raam, vanwaar Rome hem uit de verte in den
glans der herfstzon tegenflonkerde als een kostbaar kleinood, de tiara van goud en
edelgesteenten, over aan zijn droomen.
</p>
<p>Het was bijna één uur, toen Pierre en graaf Prada eindelijk konden gaan dejeuneeren
aan een der kleine tafeltjes van het restaurant, waar zij elkaar rendez-vous gegeven
hadden. Beiden hadden zich door hun zaken verlaat. Maar de graaf scheen zeer opgewekt
te zijn, daar hij moeilijke quaesties tot zijn voordeel geregeld had, terwijl de priester
zelf, weer door nieuwe hoop vervuld, zich geheel overgaf aan de kostelijke levensvreugde
van dezen laatsten mooien dag. Het dejeuner in de groote, lichte, in blauwe en rose
tinten geschilderde, in dezen tijd van het jaar geheel verlaten zaal, was dan ook
buitengewoon opgewekt. Amortjes vlogen over de zoldering, landschappen, die uit de
verte aan de Romeinsche Kasteelen deden denken, versierden de muren. Zij aten alleen
koude schotels en dronken den beroemden Frascatiwijn, die een brandenden grondsmaak
had, alsof de vroegere vulkanen iets van hun vuur in den bodem achtergelaten hadden.
</p>
<p>Langen tijd liep het gesprek over de Albaansche bergen, welker woeste gratie de vlakke
<span class="corr" id="xd29e4032" title="Bron: Compagna">Campagna</span> Romana als een lust voor de oogen beheerscht. Pierre, die het klassieke uitstapje
van Frascati naar Nemi gemaakt had, was nog onder de bekoring daarvan en sprak er
met geestdrift over. Eerst kwam de heerlijke, langs de heuvelhellingen dalende en
rijzende, tusschen riet, olijfboomen en wijngaarden loopende weg van Frascati naar
Albano, vanwaar af men voortdurend een prachtig uitzicht heeft op de eindeloosheid
der Campagna. Links ligt wit het dorp Rocca di Papa amphitheatersgewijze op een ronden
heuvel aan den voet van den door eeuwenoude groote boomen gekroonden Monte Cavo. Van
<span class="pagenum">[<a id="pb425" href="#pb425">425</a>]</span>af dat punt ziet men, als men zich weer omdraait in de richting van Frascati, hoog
aan den rand van een pijnboombosch de ruïnen van Tusculum, groote <span class="corr" id="xd29e4037" title="Bron: rosachtige">rotsachtige</span> ruïnes, door eeuwen van zon verbrand en vanwaar het onbegrensde uitzicht prachtig
zijn moet. Vervolgens komt men door Marino met zijn groote, zacht hellende straat,
zijn groote kerk, zijn oud, zwart geworden, half verweerd paleis der Colonna&#x2019;s. Dan,
na een steeneikenbosch rijdt men langs het Albaansche meer, dat een schouwspel biedt,
zooals men er weinig vindt: tegenover zich, aan de overzijde van de onbeweeglijke,
als een spiegel zoo gladde wateren, de ruïnen van Alba Longa links de Monte Cavo met
Rocca di Papa en Palazzola; rechts Castel-Gandolfo, als van de hoogte van een steile
kust het meer beheerschend. In den uitgedoofden krater sliep, als op den grond van
een reusachtige, groene schaal, het meer zwaar en dood; het geleek op een tafel van
gesmolten metaal, die de zon aan de eene zijde met goud vlamde, terwijl de andere
in de schaduw liggende zijde zwart was.
</p>
<p>Nu liep de weg vrij steil op naar Castel-Gandolfo, dat als een witte vogel tusschen
het meer en de zee op zijn rots zit en steeds, zelfs gedurende de warmste zomeruren,
door een briesje verfrischt wordt. Vroeger was het beroemd door zijn pauselijke villa,
waarin Pius IX gaarne de warme dagen doorbracht, maar waar Leo XIII nooit geweest
is. Daarna daalde de weg, begonnen de steeneiken weer, om hun grootte beroemde steeneiken,
een dubbele rij van kolossen, twee- en driehonderdjarige monsters met knoestige ledematen.
Eindelijk kwam men bij Albano, een kleine, minder reine en minder gemoderniseerde
stad dan Frascati, een hoekje grond, dat nog iets van den geur van zijn vroegere woestheid
behouden heeft. Dan kwamen nog Arricia met het paleis Chigi, met bosschen bedekte
heuvels en bruggen, die over beschaduwde afgronden geslagen zijn; Gonzano en eindelijk
nog Nemi, het eene nog meer afgelegen en woester dan het ander, verloren gaande tusschen
rotsen en boomen.
</p>
<p>O, dit Nemi, welk een onuitwischbare herinnering had Pierre daaraan behouden! Dit
Nemi aan den oever van zijn meer, dit uit de verte zoo mooie, zoo betooverende Nemi,
dat oude legenden en in het groen der mysterieuse wateren ontstane feeënsteden voor
den geest riep. Doch wanneer men het eindelijk betreedt, is het afstootend vuil, stort
overal in en wordt nog door den Orsinitoren beheerscht als door een boozen geest van
den ouden tijd, die daar <span class="pagenum">[<a id="pb426" href="#pb426">426</a>]</span>woeste zeden, heftige hartstochten en messteken in stand schijnt te houden. Vandaar
kwam die Santobono, wiens broeder een moord gepleegd had en in wien zelf een moorddadige
vlam scheen te branden, terwijl zijn misdadigersoogen gloeiden als een kolenvuur.
En het meer&#x2014;dit meer, rond als een in dezen krater, deze schaal, gevallen uitgedoofde
maan! Deze schaal zag er nog dieper en smaller uit dan het Albaansche meer en was
met boomen van wonderbaarlijke kracht begroeid. Pijnboomen, olmen, wilgen loopen in
een groenen stroom van elkaar verstikkende takken tot aan den oever. Deze ontzaglijke
vruchtbaarheid spruit voort uit de voortdurende waterdampen, die zich hier onder de
brandende inwerking van de zon, wier stralen zich in dit hol als in een smeltoven
ophoopen, ontwikkelen.
</p>
<p>Het is een vochtige, zware warmte; de lanen der omliggende tuinen zijn met groen mos
overdekt; dichte nevels vullen dikwijls &#x2019;s ochtends de reusachtige schaal met een
witten damp als met een rookende heksenmelk van verdachte tooverkracht. Pierre herinnerde
zich nog heel goed het onaangename gevoel, dat hem aangegrepen had bij het zien van
het meer, waarin te midden van de bewonderenswaardige omgeving oude gruweldaden, een
geheele geheimzinnige godsdienst met afschuwlijke gebruiken scheen te slapen. Hij
had het bij het vallen van den avond in de schaduw van zijn gordel van bosschen gezien
als een dof zwarte en zilveren metalen plaat, en dit heldere, maar zoo diepe water,
dit verlaten water zonder een bark, dit doode, verheven, grafachtige water had in
hem een onbeschrijflijke treurigheid, een doodelijke zwaarmoedigheid achtergelaten.
</p>
<p>Het was de vertwijfeling der groote, eenzame bronstigheid, wanneer aarde en wateren
door de stomme smart der kiemen in angstwekkende vruchtbaarheid opzwellen. O, die
donkere, wegzinkende oevers, dat droefgeestige, zwarte meer, dat daar onder in de
diepte rust!
</p>
<p>Graaf Prada begon te lachen om dien indruk.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ja, het is zoo, het Nemimeer is niet alle dagen vroolijk. Ik heb het bij somber
weer gezien; het was loodkleurig, en zelfs de sterke zonnestralen kunnen er geen leven
in brengen. Wat mij betreft, ik weet, dat ik van verveling zou sterven, wanneer ik
tegenover dat kale water zou moeten leven. Maar het heeft een groote aantrekkingskracht
voor dichters en romantische vrouwen, voor haar, die groote hartstochtelijke liefdes
met tragische ontknoopingen aanbidden.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb427" href="#pb427">427</a>]</span></p>
<p>Toen zij van tafel opgestaan waren, om op het terras een kop koffie te drinken, kwam
het gesprek op een ander terrein.
</p>
<p>&#x201c;Gaat u vanavond naar de receptie van prins Buongiovanni?&#x201d; vroeg de graaf. &#x201c;Dat zal
voor een vreemdeling een interessant schouwspel zijn en ik zou u aanraden het niet
te verzuimen.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, ik heb een uitnoodiging,&#x201d; antwoordde Pierre. &#x201c;Een van mijn vrienden, mijnheer
Narcisse Habert, attaché aan ons gezantschap, heeft mij die bezorgd en zal er met
mij heengaan.&#x201d;
</p>
<p>Inderdaad zou dien avond in den palazzo Buongiovanni op den Corso een groot feest
gegeven worden, een van die galafeesten, zooals die slechts twee of driemaal per jaar
plaats vinden. Er werd verteld, dat dit in pracht en praal alles overtreffen zou,
want het werd gegeven ter eere van de verloving van Celia, het kleine prinsesje. Plotseling
had de prins, zoo ging het gerucht, na eerst zijn dochter geslagen en zelf in een
hevigen aanval van woede bijna een beroerte gekregen te hebben, toegegeven tegenover
de kalme en zachte hardnekkigheid van het jonge meisje en toegestemd in haar huwlijk
met luitenant Attilio, den zoon van minister Sacco; alle salons van Rome, zoowel de
zwarte als de witte, waren er vol van.
</p>
<p>Weer werd graaf Prada vroolijk.
</p>
<p>&#x201c;U zult iets schitterends zien, dat verzeker ik u. Ik ben erg blij voor mijn besten
neef Attilio; hij is heusch een fatsoenlijke en charmante jongen. Voor geen geld ter
wereld zou ik de entree van mijn waarden oom Sacco, die eindelijk de portefeuille
van Landbouw gekregen heeft, in de oude salons der Buongiovanni&#x2019;s willen missen. Dat
zal werkelijk iets buitengewoons zijn. Vanochtend heeft mijn vader, die alles ernstig
opneemt, mij gezegd, dat hij er den heelen nacht niet van heeft kunnen slapen.&#x201d;
</p>
<p>Hij hield op, om dadelijk weer verder te gaan:
</p>
<p>&#x201c;Luister eens, het is al half drie; u kunt geen trein krijgen voor vijf uur. Weet
u wat u doen moest? Met mij naar Rome terugrijden!&#x201d;
</p>
<p>Maar Pierre wilde daar niet van hooren.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, duizendmaal dank! Ik zou met mijn vriend Narcisse dineeren en mag niet
te laat komen.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;U zult niet te laat komen, integendeel! Wij rijden om drie uur af, dan zijn we voor
vijven in Rome&#x200a;&#x2026; Het is een prachtige rit met zonsondergang en ik verzeker u, dat
die vandaag schitterend zal zijn.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb428" href="#pb428">428</a>]</span></p>
<p>Hij drong zóó aan, dat de priester, door zooveel vriendelijkheid gewonnen, het voorstel
wel moest aannemen. Zij praatten nog een uurtje gezellig over Rome, Italië en Frankrijk
en liepen intusschen Frascati, waar de graaf nog een aannemer spreken wilde, even
in. Toen het drie uur sloeg, reden zij eindelijk weg, naast elkaar zacht gewiegd op
de kussens van de victoria, die in lichten draf door de twee paarden voortgetrokken
werd. Inderdaad was deze terugrit naar Rome door de onmetelijke, kale Campagna onder
den eindeloozen helderen hemel op dezen prachtigen herfstnamiddag verrukkelijk.
</p>
<p>Maar eerst moest de victoria in vollen draf tusschen wijngaarden en olijfboomboschjes
de hellingen van Frascati afrijden. De bestrate weg kronkelde sterk en was heel stil:
nauwlijks zag men hier en daar een boer met een vilten hoed, een witten muilezel,
een met een ezel bespannen karretje; alleen &#x2019;s Zondags was het vol in de kroegen en
kwamen de handwerkslieden in de landhuisjes van den omtrek rustig hun geitenvleesch
eten. Bij een kromming van den weg kwamen zij langs een monumentale fontein. Een groote
kudde schapen belette de victoria een oogenblik verder te rijden. Op den achtergrond
van de zachte golvingen der reusachtige rosachtige Campagna lag steeds het verre Rome
in de violette avondnevels en scheen langzamerhand naar mate de victoria lager kwam,
weg te zinken. Er kwam een oogenblik, dat het nog slechts een met den horizont evenwijdige,
dunne, grijze streep vormde, die nauwlijks even wit gevlekt werd door de door de zon
beschenen gevels. Dan verdween het in den grond, verdronk onder de deining der eindelooze
velden.
</p>
<p>De victoria rolde nu door de vlakte en liet de Albaansche bergen achter zich, terwijl
rechts en links en vooruit de zee van prairiën en stoppels begon. Dan boog de graaf
zich wat voorover en riep:
</p>
<p>&#x201c;Kijk, daar loopt onze man van vanochtend voor ons, Santobono in hoogst eigen persoon&#x200a;&#x2026;
Wat loopt die kerel, he? Mijn paarden zullen moeite hebben hem in te halen!&#x201d;
</p>
<p>Op zijn beurt boog Pierre zich nu uit de victoria. Het was inderdaad de pastoor van
S. Maria del Campi in zijn lange zwarte soutane, groot en knokig en grof gebouwd.
In het fijne licht der blonde zon vormde hij een harde inktvlek. Aan zijn rechterarm
hing iets; een voorwerp, dat zij moeilijk onderscheiden konden.
<span class="pagenum">[<a id="pb429" href="#pb429">429</a>]</span></p>
<p>Toen het rijtuig hem eindelijk ingehaald had, liet Prada den koetsier wat langzamer
rijden, en knoopte een gesprek met den abbé aan.
</p>
<p>&#x201c;Dag, abbé! Hoe gaat het?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Heel goed, mijnheer de graaf. Dank u duizendmaal!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Waar loopt u zoo dapper naar toe?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Naar Rome, mijnheer de graaf!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Wat, zoo laat nog naar Rome?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O, ik ben er bijna even gauw als u. Ik zie niet op tegen een eindje loopen, en je
spaart op die manier het reisgeld uit.&#x201d;
</p>
<p>Hij nam zijn passen wat grooter, zoodat hij het rijtuig bijhouden kon.
</p>
<p>&#x201c;Wacht, hij zal ons aangenaam bezig houden,&#x201d; fluisterde Prada, die pleizier had in
de ontmoeting, Pierre in.
</p>
<p>Dan luid:
</p>
<p>&#x201c;Als u naar Rome gaat, kunt u net zoo goed instappen. Er is nog een plaatsje voor
u.&#x201d;
</p>
<p>Santobono liet het zich geen tweemaal zeggen.
</p>
<p>&#x201c;Heel graag, dank u duizendmaal&#x200a;&#x2026; Dan verslijt ik gelijk mijn schoenen niet.&#x201d;
</p>
<p>Hij stapte in en ging op het klapbankje zitten, in een plotselinge opwelling van nederigheid
de plaats, die Pierre hem beleefd naast den graaf aanbood, weigerend. Dezen hadden
eindelijk in het voorwerp, dat hij droeg, een klein mandje met netjes naast elkaar
gelegde en met bladeren bedekte vijgen herkend.
</p>
<p>De paarden hadden den draf weer aangenomen en vlug rolde het rijtuig over den mooien,
vlakken weg.
</p>
<p>&#x201c;Zoo, gaat u naar Rome?&#x201d; vroeg de graaf weer, om den pastoor aan het praten te krijgen.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ik ga Zijne Eerwaarde Eminentie, kardinaal Boccanera, deze vijgen, de laatste
van het seizoen, brengen. Dat heb ik hem indertijd beloofd.&#x201d;
</p>
<p>Hij had het mandje, dat hij als iets zeldzaams en breekbaars, voorzichtig tusschen
zijn groote, knokige handen hield, op zijn knieën gezet.
</p>
<p>&#x201c;O, de beroemde vijgen van uw vijgeboom! Dat is waar, zij zijn louter honig. Maar
houd die mand toch niet op uw knieën. Geef maar hier, dan zet ik ze zoo lang in de
kap.<span class="corr" id="xd29e4094" title="Niet in bron">&#x201d;</span>
</p>
<p>Maar hij verdedigde ze, wilde er absoluut niet van scheiden.
</p>
<p>&#x201c;Duizendmaal dank, duizendmaal dank!&#x2026; Die vijgen hinderen me heelemaal niet, zij staan
hier heel goed; ik ben er tenminste nu zeker van, dat er niets mede gebeuren kan.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb430" href="#pb430">430</a>]</span></p>
<p>Prada, die Pierre met zijn schouder een stootje gaf, had veel pleizier in dezen hartstocht
van Santobono voor de vruchten van zijn tuin. Weer vroeg hij:
</p>
<p>&#x201c;En houdt de kardinaal veel van uw vijgen?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, mijnheer de graaf, Zijne Eminentie is wel zoo goed ze heerlijk te vinden. Toen
hij vroeger &#x2019;s zomers in Frascati logeerde, wilde hij ze van geen anderen boom eten.
U begrijpt wel, dat ik, nu ik eenmaal zijn smaak ken, hem graag een pleizier doe.&#x201d;
</p>
<p>Maar hij had een zoo scherpen blik op Pierre geworpen, dat de graaf zich verplicht
gevoelde ze aan elkaar voor te stellen.
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer de abbé Froment logeert al een maand in den palazzo Boccanera.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ik weet het, ik weet het!&#x201d; zeide Santobono met de grootste kalmte. &#x201c;Ik heb den abbé
bij Zijne Eminentie gezien, toen ik de vorige maal vijgen bracht. Maar toen waren
zij niet zoo rijp. Deze zijn prachtig.&#x201d;
</p>
<p>Hij wierp een liefdevollen blik op het mandje, dat hij nog steviger in zijn groote,
met rosachtig haar bedekte vingers scheen te drukken. Er volgde een stilte. Dan vroeg,
zonder eenigen overgang, heel plotseling Prada:
</p>
<p>&#x201c;En is de paus al dood, mijnheer de pastoor?&#x201d;
</p>
<p>Santobono schrok zelfs niet.
</p>
<p>&#x201c;Ik hoop, dat Zijne Heiligheid nog vele dagen tot heil der Kerk leven zal,&#x201d; zeide
hij eenvoudig.
</p>
<p>&#x201c;Dan hebt u vanochtend zeker goede berichten gehoord bij uw bisschop, kardinaal Sanguinetti?&#x201d;
</p>
<p>Ditmaal kon de pastoor een lichte rilling niet onderdrukken. Had men hem dan gezien?
In zijn haast had hij &#x2019;s ochtends de twee wandelaars, die achter hem geloopen hadden,
niet eens opgemerkt.
</p>
<p>&#x201c;O,&#x201d; antwoordde hij, zich dadelijk herstellend, &#x201c;we weten nooit precies of de berichten
goed of slecht zijn&#x200a;&#x2026; Het schijnt, dat Zijne Heiligheid een vrij slechten nacht heeft
gehad, en ik hoop vurig, dat de volgende beter zijn zal.&#x201d;
</p>
<p>Hij scheen even na te denken en voegde er dan aan toe:
</p>
<p>&#x201c;Maar mocht God het oogenblik gekomen achten om Zijne Heiligheid tot zich te roepen,
dan zou Hij zijn kudde niet zonder herder achterlaten, maar reeds den pontifex maximus
van morgen aangewezen hebben.&#x201d;
</p>
<p>Dit antwoord scheen Prada nog vroolijker te maken.
</p>
<p>&#x201c;U bent buitengewoon naïef, abbé&#x200a;&#x2026; Gelooft u heusch, <span class="pagenum">[<a id="pb431" href="#pb431">431</a>]</span>dat de pausen zoo door Gods genade ontstaan? De paus van morgen wordt boven benoemd,
niet waar? En nou wacht hij heel kalm af! Ik voor mij dacht, dat ook de menschen zich
er wel eens mede bemoeiden&#x200a;&#x2026; Maar misschien weet u reeds wie de door de goddelijke
genade vooruit gekozen paus is!&#x201d;
</p>
<p>Hij ging met zijn goedkoope, ongeloovige grappen voort, die echter den priester volkomen
kalm deden blijven. Hij begon zelfs te lachen, toen de graaf hem met een toespeling
op den hartstocht, waarmede het speelzieke volk van Rome bij ieder conclave op den
waarschijnlijk gekozene wedde, zeide, dat er voor hem een fortuin mede te winnen zou
zijn, als hij het geheim van God kende. Dan spraken zij over de drie witte soutanes
van verschillende grootte, die steeds in een kast van het Vaticaan hingen: zou men
ditmaal de groote, de kleine of de middelste moeten gebruiken? Bij de minste ernstige
ziekte van den regeerenden paus ontstond er een hevige opwinding, een opleven van
alle eerzuchten, alle intriges, zoodat niet alleen in de zwarte kringen, maar in de
geheele stad over niets anders gesproken, over niets anders gedacht werd dan over
de kansen der kardinalen, die het meest in aanmerking kwamen. Aan voorspellingen omtrent
den opvolger geen gebrek!
</p>
<p>&#x201c;Nu u het weet, moet u mij beslist zeggen, wie het is!&#x201d; begon Prada weer. &#x201c;Is het
kardinaal Moretta soms?&#x201d;
</p>
<p>Ondanks zijn blijkbaren wil, om waardig en onpartijdig te blijven, zooals het een
goed en vroom priester betaamt, wond Santobono zich langzamerhand op en liet hij zich
door zijn hartstocht medesleepen. Dit uitvragen deed hem heelemaal zijn kalmte verliezen;
hij kon zich niet meer inhouden.
</p>
<p>&#x201c;Moretta, kom nou. Die is aan heel Europa verkocht!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Kardinaal Bartolini dan?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Hoe komt u er bij?&#x2026; Bartolini! Die heeft zijn geheele leven niets anders gedaan dan
willen en nooit iets krijgen!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Dan zeker kardinaal Dozio?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Dozio! Dozio! Wanneer Dozio paus werd, zou het met onze Heilige Kerk gedaan zijn,
want er bestaat geen lagere en hoogere geest dan hij!&#x201d;
</p>
<p>Prada haalde zijn schouders op, alsof hij nu geen ernstige candidaten meer kende.
Hij schepte er een boosaardig genoegen in om kardinaal Sanguinetti, ongetwijfeld den
candidaat van den pastoor, niet te noemen, om dezen nog meer <span class="pagenum">[<a id="pb432" href="#pb432">432</a>]</span>op te winden. Dan scheen hij plotseling het ware getroffen te hebben en riep vroolijk:
</p>
<p>&#x201c;Ha, nu ben ik er achter. Ik weet uw man&#x200a;&#x2026; Kardinaal Boccanera!&#x201d;
</p>
<p>Santobono was midden in zijn hart, in zijn wrok, in zijn patriotisch geloof getroffen.
Reeds ging zijn vreeselijke mond open en wilde hij een krachtig: &#x201c;Neen, neen!&#x201d; roepen,
maar het gelukte hem nog juist dien kreet in te houden; zwijgend hield hij op zijn
knieën zijn geschenk, het kleine mandje vijgen, dat zijn handen tot brekens toe drukten;
de krachtsinspanning, die hij zich getroosten moest, deed hem zóó beven, dat hij even
wachten moest, voor hij kalm antwoorden kon:
</p>
<p>&#x201c;Zijne eerwaarde Eminentie kardinaal Boccanera is een vroom man, die den troon zeker
waardig is; alleen zou ik bang zijn, dat hij in zijn haat tegen ons nieuw Italië een
oorlog zou brengen.&#x201d;
</p>
<p>Maar Prada wilde de wonde nog erger maken.
</p>
<p>&#x201c;Maar dezen aanvaardt u tenminste toch! U houdt te veel van hem, om u niet over zijn
kansen te verheugen. Ik geloof, dat we ditmaal dicht bij de waarheid zijn, want iedereen
is overtuigd, dat het conclave geen anderen benoemen kan&#x200a;&#x2026; Hij is heel lang, dus zal
de groote witte soutane dienst moeten doen.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;De groote soutane, de groote soutane,&#x201d; bromde Santobono onwillekeurig, &#x201c;wanneer ten
minste niet&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Hij voltooide zijn zin niet, was zijn hartstocht weer meester. Pierre, die zwijgend
luisterde, was ten hoogste verwonderd, want hij herinnerde zich het gesprek, dat hij
bij kardinaal Sanguinetti afgeluisterd had. Blijkbaar waren de vijgen slechts een
voorwendsel, om in den palazzo Boccanera te komen, waar een vertrouwde, abbé Paparelli
ongetwijfeld, alleen zekere inlichtingen geven kon aan zijn ouden kameraad. Maar welk
een zelfbeheersching bezat deze geëxalteerde!
</p>
<p>De Campagna bleef aan beide zijden van den weg haar grasvlakten tot in het oneindige
voortzetten; Prada, die ernstig geworden was en blijkbaar in gepeins was verzonken,
keek ernaar, zonder echter iets te zien. Hardop zette hij zijn gepeins voort.
</p>
<p>&#x201c;Ik weet natuurlijk, wat men zeggen zal, als hij ditmaal sterft&#x200a;&#x2026; Die plotselinge
ongesteldheid, die kolieken, dat geheimzinnige zwijgen&#x200a;&#x2026; Ja, zeker, vergif, net als
bij alle anderen.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb433" href="#pb433">433</a>]</span></p>
<p>Pierre schrok heftig. De paus vergiftigd!
</p>
<p>&#x201c;Wat, vergif? Alweer?&#x201d; riep hij uit.
</p>
<p>Ontzet keek hij de twee anderen aan. Vergif als in de tijden der Borgia&#x2019;s, zooals
in een romantisch drama! Het leek hem afschuwlijk en belachelijk tegelijk!
</p>
<p>Santobono, wiens gezicht onbeweeglijk en ondoordringbaar geworden was, antwoordde
niet. Maar Prada schudde zijn hoofd en het gesprek ging nu nog slechts tusschen hem
en den jongen priester.
</p>
<p>&#x201c;Ja zeker, weer vergif&#x200a;&#x2026; Te Rome is de vrees daarvoor nog steeds groot gebleven. Zoodra
er voor een sterfgeval geen natuurlijke verklaring te geven is, zoodra dat wat plotseling
of onder tragische omstandigheden plaats grijpt, is altijd de eerste gedachte, roept
iedereen altijd eerst: &#x201c;Vergif!&#x201d; Voeg daarbij, dat er, voor zoover ik weet, geen enkele
stad bestaat, waar zooveel plotselinge sterfgevallen voorkomen&#x2014;waarom dat weet ik
niet, koorts zegt men&#x200a;&#x2026; Ja zeker, het vergif met zijn geheele legende, het vergif,
dat doodt als een bliksemstraal en geen spoor achterlaat, het beroemde recept, dat
van eeuw tot eeuw overgeleverd is&#x2014;vanaf de keizers en de pausen tot in onze democratische
dagen&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Toch glimlachte hij ten slotte zelf een weinig skeptisch over dezen heimelijken, uit
ras en opvoeding voortvloeienden angst. De Romeinsche matronen wisten zich indertijd
door het vergif van een rooden pad te bevrijden van haar echtgenooten of minnaars.
Locusta<a class="noteref" id="xd29e4154src" href="#xd29e4154">3</a> was praktischer en kookte een vergif van planten, waarschijnlijk den wolfswortel.
Na de Borgia&#x2019;s verkocht Toffana te Napels in met het beeld van den Heiligen Nicolaas
van Bari versierde fleschjes een beroemd water, waarvan het hoofdbestanddeel ongetwijfeld
arsenicum was. Er liepen verhalen omtrent naalden met plotseling doodende steken,
omtrent een beker wijn, dien men vergiftigde door er een roos in te ontbladeren, omtrent
een snip, die met een geprepareerd mes in tweeën gesneden werd en waarvan de vergiftigde
helft een der beide dischgenooten doodde.
</p>
<p>&#x201c;Ik zelf heb in mijn jeugd een vriend gehad, wiens bruid op haar huwlijksdag in de
kerk dood neergevallen is, alleen omdat zij aan een bouquet rook&#x200a;&#x2026; Waarom zouden we
dan niet gelooven, dat het beroemde recept werkelijk overgeleverd <span class="pagenum">[<a id="pb434" href="#pb434">434</a>]</span>en aan eenige ingewijden bekend gebleven is.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Omdat de scheikunde te groote vorderingen gemaakt heeft,&#x201d; antwoordde Pierre. &#x201c;De
ouden geloofden alleen aan mysterieuse giffen, omdat zij alle middelen voor analyse
misten. Tegenwoordig zou het vergif der Borgia&#x2019;s den onnoozele, die er zich van zou
willen bedienen, regelrecht naar de rechtbank brengen. Het zijn allemaal bakerpraatjes
en zelfs de eenvoudigste menschen dulden ze bijna niet meer in feuilletons.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Wat mij betreft,&#x201d; zeide de graaf met een verlegen glimlachje, &#x201c;wil ik graag toegeven,
dat u gelijk hebt. Maar zeg datzelfde bijvoorbeeld eens aan uw gastheer, kardinaal
Boccanera, die een ouden, hartelijk geliefden vriend van hem, monsignor Gallo, in
zijn armen gehouden heeft, toen hij verleden jaar binnen twee uren stierf.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Een beroerte kan in twee uur doodelijk zijn, een slagadergezwel zelfs in twee minuten.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Dat is zoo, maar vraag hem eens, wat hij bij de lange rillingen, het loodkleurige
gelaat, de holle oogen, het door angst vertrokken gelaat, waarin hij zijn vriend niet
meer herkende, gedacht heeft. Hij is er ten volle van overtuigd, dat <span class="corr" id="xd29e4167" title="Bron: Monsignor">monsignor</span> Gallo vergiftigd is, omdat hij zijn vertrouweling was, zijn raadsman, wiens verstandige
adviezen de overwinning waarborgden.&#x201d;
</p>
<p>Pierre&#x2019;s verbazing werd steeds grooter. Hij wendde zich direct tot Santobono, wiens
irriteerende onbeweeglijkheid hem prikkelde.
</p>
<p>Geen spier van den priester bewoog. Hij hield zijn dikke, heftige lippen dicht op
elkaar geklemd en wendde zijn donkere, vlammende oogen geen oogenblik af van Prada,
die steeds meer voorbeelden gaf. En monsignor Nazzarelli dan, dien men verschrompeld
en verkalkt als een stuk kool in zijn bed gevonden had. En monsignor Brando, die onder
den Vesper in de sacristie, toen hij zijn priesterornaat nog aan had, dood tegen den
grond geslagen was?
</p>
<p>&#x201c;Ach, lieve God!&#x201d; zuchtte Pierre, &#x201c;u zult mij nog zooveel vertellen, dat <span class="corr" id="xd29e4174" title="Bron: in">ik</span> ook bang word en niets anders dan zacht gekookte eieren in uw verschrikkelijk Rome
zal durven eten!&#x201d;
</p>
<p>Deze boutade wekte den graaf en hem even op. Maar waarlijk door hun gesprek rees een
verschrikkelijk Rome voor hem op&#x2014;de eeuwige stad van de misdaad, van den dolk en van
het gif, de stad, waarin sedert meer dan twee <span class="pagenum">[<a id="pb435" href="#pb435">435</a>]</span>duizend jaar, sedert den eersten steen van den muur, de begeerte naar macht, de woeste
bezit- en genotzucht de handen gewapend, de straten met bloed gekleurd en slachtoffers
in den Tiber of in de aarde geworpen had. Moorden en vergiftigingen onder de keizers,
vergiftigingen en moorden onder de pausen&#x2014;dezelfde vloed van gruwelen stuwde de dooden
in de verheven glorie der zon over dezen tragischen bodem voort.
</p>
<p>&#x201c;Hoe het zij,&#x201d; begon de graaf weer, &#x201c;voorzichtig zijn kan nooit kwaad. Men zegt, dat
meer dan één kardinaal beeft en wantrouwen koestert. Ik ken er een, die niets anders
eet dan vleesch, dat zijn kok koopt en klaar maakt. En wanneer de paus bang is&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Weer ontsnapte Pierre een kreet van schrik.
</p>
<p>&#x201c;Wat, de paus zelfs? Is de paus bang voor vergif?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Zeker, mijn waarde abbé, men zegt het tenminste. Er zijn zeker dagen, waarop hij
zich in de eerste plaats bedreigd waant. Weet u niet, dat in Rome het oude geloof
heerscht, dat een paus niet te oud mag worden en men hem, wanneer hij met alle geweld
niet op tijd sterven wil, daarbij wat helpt? Zoodra een paus kindsch wordt en door
zijn ouderdomszwakte een hinderpaal, ja zelfs een gevaar wordt voor de Kerk, is zijn
plaats in den hemel. Maar alles gaat heel kalm in zijn werk; de minste verkoudheid
is een goed voorwendsel, dat hij niet langer op den troon van den Heiligen Petrus
zit.&#x201d;
</p>
<p>Hij gaf er nog interessante bijzonderheden bij ten beste. Zoo zeide men, dat een prelaat,
die den angst van Zijne Heiligheid wat wilde kalmeeren, een geheel stelsel van voorzorgsmaatregelen
uitgedacht had, o. a. een klein, geheel afgesloten en gegrendeld wagentje voor de
voor de pauselijke tafel bestemde levensmiddelen. Maar met dit wagentje is het bij
het plan gebleven.
</p>
<p>&#x201c;En dan, je moet toch eenmaal sterven,&#x201d; besloot hij lachend, &#x201c;vooral wanneer het voor
het heil der Kerk is&#x200a;&#x2026; Niet waar, abbé?&#x201d;
</p>
<p>Sedert een oogenblik had Santobono, nog steeds even onbeweeglijk, zijn blikken neergeslagen,
als keek hij eindeloos naar het kleine mandje vijgen, dat hij even voorzichtig als
een Heilig Sacrament op zijn knieën hield. Nu hij zoo direct in het gesprek betrokken
werd, moest hij wel opkijken. Maar hij liet zijn diep zwijgen niet varen, knikte slechts
toestemmend.
</p>
<p>&#x201c;Alleen God en niet het vergif doet de menschen sterven, <span class="pagenum">[<a id="pb436" href="#pb436">436</a>]</span>niet waar abbé?&#x2026; Men zegt, dat dat de laatste woorden van monsignor Gallo geweest
zijn, toen hij in de armen van zijn vriend, kardinaal Boccanera, den laatsten adem
uitblies.&#x201d;
</p>
<p>Weer knikte Santobono zonder een woord te zeggen toestemmend. Alle drie vervielen
in een zwijgend nadenken.
</p>
<p>&#x201c;Matteo,&#x201d; riep eindelijk Prada tegen zijn koetsier, &#x201c;houd even stil bij de Osteria
Romana.&#x201d;
</p>
<p>Dan tot de beide priesters:
</p>
<p>&#x201c;Ik verzoek u mij even te excuseeren, ik wou even zien, of ik versche eieren voor
mijn vader kan krijgen. Daar is hij zoo dol op.&#x201d;
</p>
<p>Op de aangegeven plaats hield het rijtuig stil. Vlak aan den rand van den weg stond
een soort primitieve herberg met den welluidenden en trotschen naam: Antica Osteria
Romana. Het was een eenvoudige pleisterplaats voor karrenvoerders, waar zich alleen
jagers waagden, die er een flesch witten wijn drinken en een ommelette met ham eten
gingen. Toch kwam het kleine volk van Rome &#x2019;s Zondags meermalen daarheen, om zich
wat te vermaken. Maar door de week verliepen er in de reusachtige, kale campagna dagen,
zonder dat er een levende ziel binnenkwam.
</p>
<p>Reeds sprong de graaf lenig uit het rijtuig en zeide:
</p>
<p>&#x201c;Binnen een minuut ben ik weer terug.&#x201d;
</p>
<p>De osteria bestond slechts uit een lang, laag gebouw van één verdieping, die men langs
een uit groote steenen gemaakte en door de zon verbrande buitentrap bereiken kon.
Het geheele gebouw was verweerd en had de kleur van oud goud. Op den rez-de-chaussée
bevonden zich een gelagkamer, een remise, een stal en loodsen. Aan de eene zijde was
naast een boschje piniepijnen&#x2014;de eenige boom, die op dezen onvruchtbaren bodem groeit&#x2014;een
priëel, waaronder vijf of zes houten, met een bijl vierkant gehakte tafeltjes stonden.
Daarachter verhief zich, als ware het de achtergrond van dit armzalige en droefgeestige
brok leven, een brokstuk van een oude waterleiding, welker open en half ingevallen
bogen het eenige was, dat de vlakke lijn van den grenzenloozen horizont doorsneed.
</p>
<p>Maar de graaf kwam dadelijk terug.
</p>
<p>&#x201c;Zeg eens, abbé, ik mag u zeker wel een glas witten wijn offreeren! Ik weet, dat u
zelf een beetje wijnbouwer bent, en hier is een wijntje, dat men kennen moet.&#x201d;
</p>
<p>Santobono liet het zich geen tweemaal zeggen en stapte op zijn beurt uit.
<span class="pagenum">[<a id="pb437" href="#pb437">437</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Ik ken het, ik ken het. Het is een Marinowijntje, dat op een nog magerder bodem verbouwd
wordt dan bij ons in Frascati.&#x201d;
</p>
<p>Toen hij zijn mandje vijgen mede wilde nemen, werd de graaf ongeduldig.
</p>
<p>&#x201c;Laat dat ding toch in het rijtuig staan. Wat hebt u daar hier mee noodig?&#x201d;
</p>
<p>De pastoor antwoordde niet, maar liep verder, terwijl Pierre, die graag zoo&#x2019;n osteria,
een van die volksherbergen, waarover hij zoo dikwijls had hooren praten, wilde zien,
eveneens uitstapte.
</p>
<p>Prada was er bekend. Dadelijk vertoonde zich een oude, groote uitgedroogde vrouw,
ondanks haar armoedige rok een koninklijke verschijning. De laatste maal had zij een
half dozijn versche eieren gevonden; ook nu zou zij kijken, zij kon echter niets beloven,
want zij wist het nooit, de kippen legden nu hier, dan daar.
</p>
<p>&#x201c;Goed, goed, ga maar eens zoeken en laat in dien tusschentijd een flesch wijn brengen.&#x201d;
</p>
<p>Alle drie gingen zij de gelagkamer binnen. Het was er reeds heelemaal donker. Hoewel
het warme seizoen reeds voorbij was, hoorden zij op den drempel reeds het gegons van
een zwerm vliegen. Een scherpe geur van zuren wijn en ranzige olie sloeg hun op de
keel. Zoodra hun oogen wat aan het donker gewend waren, konden zij het ruime, zwart
geworden en door stank verpeste vertrek zien, waarin niets dan grove stoelen en tafels
van nauwlijks geschaafd hout stonden. Het scheen heelemaal leeg, zoo stil was het
er, uitgezonderd het gegons der vliegen. Toch zaten er twee mannen, onbeweeglijk en
zwijgend, voor hun volle glazen. Op een lagen stoel dicht bij de deur rilde in het
weinigje daglicht, dat erdoor binnenviel, de dochter des huizes van koorts, een mager,
geel, jong meisje, haar twee handen samengedrukt op haar knieën.
</p>
<p>De graaf, die merkte, dat Pierre zich onbehaaglijk gevoelde, stelde voor den wijn
buiten te laten brengen.
</p>
<p>&#x201c;Het zal daar veel lekkerder zijn, het is zacht weer.&#x201d;
</p>
<p>Daar de moeder naar de eieren zocht en de vader in een loods een wiel aan het repareeren
was, moest het van koorts rillende meisje opstaan, om de flesch wijn en de drie glazen
in het priëel te brengen. Zij stak de zes centesimi voor de flesch in haar zak en
ging dan, zonder een woord te zeggen, met een knorrig gezicht, omdat zij zoo&#x2019;n tocht
had moeten maken, naar haar plaats terug.
<span class="pagenum">[<a id="pb438" href="#pb438">438</a>]</span></p>
<p>Toen zij plaats genomen hadden, vulde Prada vroolijk de glazen ondanks het verzoek
van Pierre, die zeide, dat hij wijn tusschen twee maaltijden in niet verdragen kon.
</p>
<p>&#x201c;Kom, kom, u wilt toch wel even met me klinken! Het is een heerlijk wijntje, niet
waar, abbé?&#x2026; Nu dan, op de gezondheid van den paus, omdat hij ziek is.&#x201d;
</p>
<p>Santobono ledigde zijn glas in één teug en smakte met zijn tong. Hij had het mandje
vijgen heel voorzichtig naast zich op den grond gezet, nam zijn hoed af en haalde
diep adem. Het was werkelijk een prachtige avond, een zeldzaam heldere, lichtgouden
hemel boven die eindelooze zee der Campagna, die op het punt stond in verheven rust
en vrede in te sluimeren. Het zachte windje, welks ademtocht te midden van de groote
stilte langs hen streek, geurde heerlijk naar kruiden en veldbloemen.
</p>
<p>&#x201c;Lieve God, wat is het hier heerlijk!&#x201d; prevelde Pierre betooverd. &#x201c;Welk een woestijn
van eeuwige rust, waarin men de verdere wereld vergeet.&#x201d;
</p>
<p>Maar Prada, die de flesch in het glas van den pastoor leeggeschonken had, vermaakte
zich, zonder een woord te zeggen, met een tooneeltje, dat hij in den beginne alleen
scheen op te merken. Hij gaf den jongen priester een knipoogje en van dat oogenblik
af volgden beiden de dramatische ontwikkelingen ervan. In het roodachtige gras om
hen heen waren een paar kippen aan het zoeken naar sprinkhanen. Nu had een van die
kippen, een klein, zwart, fijn glanzend, heel brutaal hennetje, het mandje vijgen
op den grond zien staan en ging er parmantig op af. Toen het er dicht bij was, werd
het echter bang en schrok terug. Het rekte zijn hals uit, keerde zijn kop om en keek
er met zijn rond oogje naar. Eindelijk behaalde zijn hebzucht de overhand, en daar
er een vijg tusschen twee blaadjes uitstak, kwam het kalm dichter bij en lichtte daarbij
zijn pooten hoog op; dan stak het plotseling zijn bek door de vijg, zoodat het sap
eruit liep.
</p>
<p>Prada, die pleizier had als een kind, kon zijn lachen nu niet meer bedwingen.
</p>
<p>&#x201c;Pas op uw vijgen, abbé!&#x201d;
</p>
<p>Santobono had juist met in zalige verrukking naar den hemel starende oogen zijn tweede
glas uitgedronken. Hij sprong op, keek rond en begreep alles toen hij de kip zag.
Er volgde een uitbarsting van woede: heftige gebaren, verschrikkelijke scheldwoorden.
Maar de kip liet de vijg niet los en stormde er met klappende vleugels zoo vlug en
komisch <span class="pagenum">[<a id="pb439" href="#pb439">439</a>]</span>mede weg, dat Prada en ook Pierre zich tranen lachten ondanks de machtelooze woede
van Santobono, die het dier een oogenblik met dreigende vuist naliep.
</p>
<p>&#x201c;Dat komt er nu van, dat u het mandje niet in het rijtuig hebt laten staan,&#x201d; zeide
de graaf. &#x201c;Als ik u niet gewaarschuwd had, zou de kip alles opgegeten hebben.&#x201d;
</p>
<p>Zonder iets te antwoorden en nog steeds binnensmonds verwenschingen prevelend, had
de pastoor het mandje op de tafel gezet; dan lichtte hij de bladeren op en legde de
overige vijgen handig zóó, dat het gat gevuld werd. Toen de blaadjes weer op hun plaats
lagen en de ramp hersteld was, kalmeerde hij wat.
</p>
<p>Het was tijd, om weer weg te gaan, de zon was vlak aan den horizont en de avond viel.
De graaf werd dan ook ongeduldig.
</p>
<p>&#x201c;Nu, waar blijven de eieren?&#x201d;
</p>
<p>Daar hij de vrouw niet terug zag komen, ging hij haar zoeken. Eerst liep hij den stal
binnen, dan de remise. De vrouw was er niet. Vervolgens liep hij achter het huis om,
om in loodsen te kijken. Iets onverwachts deed hem plotseling als aan den grond genageld
staan. Op den grond lag de kleine zwarte kip dood. Aan haar snavel zag men slechts
een dun, violet bloedstroompje, dat nog steeds vloeide.
</p>
<p>Eerst was hij slechts verwonderd. Dan bukte hij zich, om het diertje te betasten.
De kip was warm, soepel en slap als een lap. Zeker een beroerte. Doch onmiddellijk
daarop werd hij doodsbleek: de waarheid flitste voor hem op en verstijfde hem. Als
in een bliksemstraal rees de zieke Leo XIII voor hem op&#x2014;dan Santobono, zooals hij
naar kardinaal Sanguinetti vloog, om het laatste nieuws te hooren, en nu naar Rome
ging, om kardinaal Boccanera dat mandje vijgen ten geschenke te geven. En hij herinnerde
zich het gesprek in het rijtuig over den eventueelen dood van den paus, over de mogelijke
candidaten van de tiara, over de legendarische vergiftigingsverhalen, die de omgeving
van het Vaticaan nog angst aanjoegen; hij zag den pastoor weer voor zich met zijn
mandje, dat hij vol vaderlijke zorg op zijn knieën hield; hij zag de kleine, zwarte
kip weer voor zich, die in het mandje pikte en zich met een vijg uit de voeten maakte.
En het kleine hennetje lag daar dood.
</p>
<p>Zijn overtuiging stond onmiddellijk onwankelbaar vast. Maar hij had zelfs den tijd
niet om zich af te vragen wat hij doen moest, want een stem achter hem riep:
<span class="pagenum">[<a id="pb440" href="#pb440">440</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Daar ligt het kleine kippetje. Wat heeft het dier?&#x201d;
</p>
<p>Het was Pierre; hij had Santobono weer laten instappen en was zelf het huis omgeloopen
om het brokstuk van de tusschen de piniepijnen ingevallen waterleiding van dichterbij
te zien.
</p>
<p>Bevend, alsof hij zelf de schuldige was, antwoordde Prada, toegevend aan zijn instinct,
met een niet vooruit bedachte leugen:
</p>
<p>&#x201c;Het is dood&#x200a;&#x2026; Stel u voor, het is een heele vechtpartij geweest. Toen ik hier kwam,
vloog die kip daar op deze aan, om de vijg, die zij nog in haar bek had, te krijgen,
en heeft haar toen met een stoot van zijn snavel de hersens ingeslagen&#x200a;&#x2026; Kijk maar,
het bloed stroomt eruit.&#x201d;
</p>
<p>Waarom zeide hij dat alles? Hij verwonderde er zich zelf over, terwijl hij die dingen
verzon<span class="corr" id="xd29e4247" title="Niet in bron">.</span> Wilde hij meester van den toestand blijven, niemand in zijn vertrouwen nemen, ten
einde te kunnen handelen, zooals hij zelf wilde<span class="corr" id="xd29e4249" title="Bron: .">?</span> Hij deed het zoowel uit een gevoel van schaamte tegenover een vreemdeling, als uit
een persoonlijke neiging voor gewelddaden, die bij zijn verontwaardiging als fatsoenlijk
man toch iets als bewondering voegde, als uit een onbewusten drang om de zaak uit
een oogpunt van zijn persoonlijk belang te overwegen, alvorens een besluit te nemen.
Een eerlijk, fatsoenlijk man was hij, hij zou zeker niet toelaten, dat men de menschen
vergiftigde.
</p>
<p>Pierre, die steeds vol medelijden met dieren was, keek naar de hen met de ontroering,
die iedere plotselinge wegneming van het leven in hem wekte. Hij twijfelde geen oogenblik.
</p>
<p>&#x201c;Ja, die kippen zijn onderling zoo wreed, als menschen bijna niet kunnen zijn. Ik
had thuis een heel groot hoenderhok, en geen kip daarvan kan een wondje aan haar poot
hebben of de andere beginnen, zoodra zij een droppel bloed zien, op haar te pikken,
totdat er niets meer dan beenderen over zijn.&#x201d;
</p>
<p>Prada verwijderde zich onmiddellijk. De vrouw was juist ook naar hem aan het zoeken,
om hem de vier eieren, die zij met groote moeite in een paar hoekjes en gaatjes gevonden
had, te geven. Hij betaalde gauw en riep Pierre:
</p>
<p>&#x201c;We moeten ons haasten, anders kunnen we niet in Rome terug zijn voor het heelemaal
donker is.&#x201d;
</p>
<p>In het rijtuig zat Santobono kalm te wachten. Hij had zijn oude plaatsje op het klapbankje
weer ingenomen, leunde <span class="pagenum">[<a id="pb441" href="#pb441">441</a>]</span>met zijn rug tegen de bok, had zijn groote beenen onder zich getrokken en hield weer
dat kleine mandje vijgen, dat hij met zijn knokige handen als iets zeldzaams en breekbaars,
dat door den minsten schok beschadigd kon worden, op zijn knieën. Zijn soutane vormde
een groote, zwarte vlek. In zijn ruw, aardkleurig gezicht&#x2014;het gezicht van een boer,
die steeds met den woesten bodem in aanraking is gebleven en door de paar jaar theologische
studiën maar weinig ontbolsterd is&#x2014;schenen alleen zijn oogen, die met een donkere,
verterende vlam van hartstocht gloeiden, te leven.
</p>
<p>Toen Prada hem daar zoo kalm en vierkant zitten zag, doorrilde hem een kleine huivering.
Zoodra de victoria weer voortrolde op den rechten, eindeloozen weg, zeide hij: &#x201c;Nu,
abbé, dat is een glas wijn, dat ons tegen de ongezonde lucht beschermen zal. Als de
paus net zoo doen kon als wij, zou hij gauw van zijn kolieken genezen zijn.&#x201d;
</p>
<p>Als eenig antwoord liet Santobono een dof gemompel hooren. Hij wilde niet meer spreken
en sloot zich, als door den langzaam naderenden avond overmand, in een volkomen zwijgen
op. Prada zweeg eveneens, terwijl hij zijn blikken op hem gericht hield en zich afvroeg,
wat hij doen moest.
</p>
<p>Links van hen ging de zon prachtig onder. Pierre kon er zijn blikken niet aan verzadigen
en gaf zich geheel aan het schitterende schouwspel over.
</p>
<p>En in het peinzend zwijgen van zijn twee reisgenooten bleef Prada zich afvragen, wat
hij doen moest. Hij had zijn blikken niet af van Santobono; het gezicht van den priester
was langzamerhand in duisternis gehuld, maar hij zat uiterst kalm op zijn bankje en
liet zijn groot lichaam door de victoria wiegen. Hij herhaalde bij zichzelf, dat hij
de menschen niet zoo kon laten vergiftigen. De vijgen waren ongetwijfeld bestemd voor
kardinaal Boccanera, en in den grond der zaak liet een kardinaal meer of minder, een
mogelijke paus, wiens toekomstige historische werkzaamheid niet te voorspellen was,
hem vrij koud. Bij zijn wreede veroveraarsbegrippen en geheel opgaande in den strijd
om het bestaan, had hij het altijd het beste gevonden het noodlot zijn gang te laten
gaan; en afgezien daarvan zag hij er absoluut geen kwaad in, wanneer de eene priester
den anderen opvrat, integendeel dat was een aangename prikkeling voor zijn atheïsme.
Hij overwoog ook, dat het gevaarlijk zijn kon zich in die afschuwelijke zaak, in die
gemeene, verdachte en ondoorgrondelijke intriges van de zwarte kringen te mengen.
Maar <span class="pagenum">[<a id="pb442" href="#pb442">442</a>]</span>kardinaal Boccanera woonde niet alleen in het paleis: de vijgen konden aan een verkeerd
adres bezorgd, bij andere personen komen, die men niet treffen wilde.
</p>
<p>Dit denkbeeld aan een noodlottig zich vergissend toeval liet hem niet meer los, vervolgde
hem. En zonder dat hij er zijn gedachte bij wilde bepalen, rezen de gezichten van
Benedetta en Dario voor hem op, kwamen steeds weer terug, ondanks zijn poging om ze
niet te zien, drongen zich aan hem op. Als Benedetta, als Dario die vruchten aten?
De gedachte aan Benedetta kon hij onmiddellijk ter zijde schuiven, want hij wist,
dat zij afzonderlijk met haar tante at en het eten niet uit dezelfde keuken kwam.
Maar Dario dejeuneerde dagelijks met zijn oom. Een oogenblik zag hij Dario voor zich,
aangegrepen door een kramp en evenals monsignor Gallo met een aschgrauw gezicht en
holle oogen binnen twee uur stervend in de armen van den kardinaal.
</p>
<p>Neen, neen, dat was afschuwlijk, hij kon een dergelijke gewelddaad niet toelaten.
Zijn besluit was nu genomen. Hij zou wachten, tot de avond heelemaal gevallen was,
dan heel eenvoudig het mandje van de knieën van den priester nemen en het, zonder
een woord te zeggen, in het een of ander donker gat gooien. De pastoor zou het dan
wel begrijpen. De andere, de jonge priester, zou het misschien niet eens merken. Trouwens
dat kwam er minder op aan, want hij was vastbesloten geen uitleg van zijn handeling
te geven. En hij voelde zich heelemaal gerust gesteld, toen hij op het denkbeeld kwam
het mandje weg te werpen, wanneer zij onder de Porta Furba, op enkele kilometers voor
Rome, zouden doorrijden. In de donkerte van de poort zou dat heel goed gaan; zou men
niets kunnen zien.
</p>
<p>&#x201c;We hebben ons verlaat en zullen niet voor zes uur in Rome zijn,&#x201d; zeide hij tot Pierre.
&#x201c;Maar u zult nog tijd genoeg hebben om u te verkleeden en uw vriend op te zoeken.&#x201d;
</p>
<p>Dan richtte hij zich, zonder een antwoord af te wachten, tot Santobono.
</p>
<p>&#x201c;Uw vijgen zullen wel laat komen.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O,&#x201d; antwoordde de pastoor; &#x201c;Zijne Eminentie ontvangt tot acht uur. En bovendien de
vijgen zijn niet voor vanavond. &#x2019;s Avonds eet je geen vijgen. Ze zijn voor morgenochtend.&#x201d;
</p>
<p>Hij viel weer in zijn stilte terug en sprak niet meer.
</p>
<p>&#x201c;Voor morgenochtend, ja, ja, dat spreekt!&#x201d; herhaalde Prada. &#x201c;Het zal een heele traktatie
voor hem zijn, vooral als niemand met hem mede eet.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb443" href="#pb443">443</a>]</span></p>
<p>Onbezonnen vertelde Pierre nu iets, dat hij wist.
</p>
<p>&#x201c;Dat zal zeker wel het geval zijn, want zijn neef, prins Dario, zou vandaag naar Napels
gaan&#x2014;een klein herstellingsreisje na het ongeval, dat hem een maand te bed gehouden
heeft.&#x201d;
</p>
<p>Plotseling bedacht hij tegen wien hij sprak, en zweeg. Maar de graaf had zijn verlegenheid
opgemerkt.
</p>
<p>&#x201c;Kom, kom, mijn waarde heer Froment, u kwetst mij heelemaal niet. Dat is al zoo&#x2019;n
oude geschiedenis&#x200a;&#x2026; Zoo, is de jonge man vertrokken?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, als hij tenminste zijn reisje niet uitgesteld heeft. Maar ik geloof niet, dat
ik hem nog in het paleis vinden zal.&#x201d;
</p>
<p>Gedurende een oogenblik hoorde men weer niets dan het voortdurende rollen der wielen.
Prada zweeg; hij werd weer door onrust, door het onaangename gevoel, dat hij niet
wist, wat hij doen moest, aangegrepen. Waarin wilde hij zich mengen, nu Dario er toch
niet was. Al die overwegingen vermoeiden hem en ten slotte dacht hij hardop:
</p>
<p>&#x201c;Als hij werkelijk naar Napels is, dan heeft hij dat uit convenance gedaan, om vanavond
niet aanwezig behoeven te zijn op het feest der Buongiovanni&#x2019;s, want vanochtend heeft
de Conciliecongregatie vergaderd, om definitief uitspraak te doen in het proces, dat
de gravin mij aangedaan heeft&#x200a;&#x2026; Ja ik zal dadelijk hooren, of de nietigverklaring
van ons huwlijk door den Heiligen Vader geteekend zal worden.&#x201d;
</p>
<p>Zijn stem was wat heesch geworden; men voelde, dat de oude wond weer openging en bloedde&#x2014;de
wond, welke aan zijn mannentrots was toegebracht door deze vrouw, die de zijne was
en zich aan hem geweigerd had, om haar maagdelijkheid voor een ander te bewaren. Het
gaf niet, of zijn vriendin Lisbeth hem een kind geschonken had; de beschuldiging van
impotentie, die beschimping van zijn manlijkheid herleefde steeds weer en deed zijn
hart opzwellen van blinde woede. Een heftige plotselinge rilling doorhuiverde hem,
als had een ijskoude wind over zijn lichaam geblazen, en, het gesprek een andere wending
gevend, voegde hij eraan toe:
</p>
<p>&#x201c;Het is heelemaal niet warm vanavond&#x200a;&#x2026; Dit is het slechtste uur voor Rome, het uur
na zonsondergang, waarin men heel makkelijk een flinke koorts kan oploopen, als men
niet voorzichtig is&#x200a;&#x2026; Trek de deken over uw voeten; pak u maar goed in.&#x201d;
</p>
<p>Dan ontstond, terwijl zij de Porta Furba naderden, weer een stilte, maar nu nog drukkender
dan zooeven; zij geleek <span class="pagenum">[<a id="pb444" href="#pb444">444</a>]</span>op den onbedwingbaren slaap, die de door den nacht overmande Campagna deed insluimeren.
Eindelijk werd in het licht der heldere sterren de poort zichtbaar; het was niet meer
dan een boog van de Acqua Felice, waaronder de straatweg doorliep. Uit de verte was
het, alsof dat waterleiding-brokstuk met zijn reusachtige massa&#x2019;s oude, halfingevallen
muren den weg trachtte te versperren. Dan echter vertoonde de groote, geheel met schaduw
gevulde boog zich als een gapende poort, en de wagen reed er in volle duisternis met
luider wielengeratel onder door.
</p>
<p>Toen zij aan den anderen kant waren, had Santobono nog steeds het mandje vijgen op
zijn knieën; Prada keek hem verstoord aan en vroeg zich af tengevolge van welke plotselinge
verlamming van zijn handen hij het mandje niet weggenomen en in het donker geslingerd
had. Hij was er, alvorens onder het gewelf door te gaan, nog zoo vast toe besloten.
Hij had er nog naar gekeken, om de beweging, die hij zou moeten maken, te berekenen.
Wat had er in hem plaats gegrepen? Hij voelde zich ten prooi aan een steeds grooter
wordende besluiteloosheid, dat hij niet in staat meer was, iets beslist te willen,
daar hij in de onbewuste gedachte om voor alles zichzelf geheel te bevredigen, als
het ware gedrongen werd om te wachten. Waarom zou hij zich haasten, nu Dario ongetwijfeld
weg was en de vijgen toch zeker niet vóór den volgenden dag gegeten zouden worden?
Dienzelfden avond nog zou hij hooren of de Conciliecongregatie zijn huwlijk nietig
verklaard had, zou hij weten in hoeverre de gerechtigheid Gods te koop en leugenachtig
was. Zeker, hij zou niemand laten vergiftigen, zelfs kardinaal Boccanera niet, wiens
leven hem per slot van rekening toch volkomen koud liet. Maar was sedert hun vertrek
uit Frascati dat kleine mandje als het ware niet het voortschrijdend noodlot? Gaf
hij niet toe aan een genieten van onbeperkte macht, terwijl hij tegen zichzelf zeide,
dat hij er heer en meester van was om het tegen te houden of het zijn doodelijk werk
tot het einde toe te laten volbrengen? Bovendien ging hij geheel op in de geheimzinnigste
van alle strijden; hij zocht niet meer naar redenen, zijn handen waren zóó gebonden,
dat hij niet anders kon. Voor zichzelf vast besloten, dat hij, alvorens naar bed te
gaan, een waarschuwingsbrief zou werpen in de brievenbus van het paleis, voelde hij
zich toch gelukkig bij de gedachte, dat hij het niet zou doen, indien hij er belang
bij hebben zou het niet te doen.
<span class="pagenum">[<a id="pb445" href="#pb445">445</a>]</span></p>
<p>Het laatste gedeelte van den rit werd te midden van die drukkende stilte, te midden
van de avondrillingen, die de drie mannen verstijfd schenen te hebben, afgelegd. Tevergeefs
begon de graaf, om aan den onderlingen strijd van zijn gedachten te ontkomen, weer
over het groote feest bij de Buongiovanni&#x2019;s, vertelde bijzonderheden, beschreef de
pracht, die men aanschouwen zou: zijn woorden klonken moeilijk, verlegen, verstrooid.
Dan trachtte hij Pierre te troosten, hem moed in te spreken, door nogmaals over den
vriendelijken, met beloften zoo kwistigen kardinaal Sanguinetti te beginnen; maar
hoewel de priester heel gelukkig naar Rome terugkeerde in de gedachte, dat zijn boek
nog niet veroordeeld was en hij, indien men hem hielp, misschien nog zou overwinnen,
antwoordde hij toch nauwelijks, geheel als hij opging in zijn overpeinzingen. Santobono
sprak niet, bewoog zich niet, was als verdwenen, zwart in den zwarten nacht.
</p>
<p>De lichten van Rome vermenigvuldigden zich; rechts en links verschenen weer huizen,
eerst op groote afstanden van elkander, dan dichter opeen gebouwd. Het was de voorstad,
in den beginne nog stoppelvelden, dan mooie hagen, olijfboomen, welker toppen boven
de hooge tuinmuren uitstaken, groote gevels met door vazen gekroonde zuilen en eindelijk
de stad met haar rijen kleine, grijze huizen, armzalige winkels, verdachte kroegen,
waaruit dikwijls geschreeuw en twistlawaai opsteeg.
</p>
<p>Prada wilde met alle geweld zijn reisgenooten naar de Via Giulia, tot vijftig meter
van het paleis, brengen.
</p>
<p>&#x201c;Het is voor mij volstrekt geen last, werkelijk niet&#x200a;&#x2026; U kunt heusch niet te voet
gaan, nu u zoo&#x2019;n haast hebt!&#x201d;
</p>
<p>Reeds sliep de Via Giulia in haar honderdjarigen vrede; zij lag daar volkomen eenzaam
met haar dubbele rij lantaarns, in de zwaarmoedigheid van haar verlatenheid. Toen
Santobono uitgestapt was, wachtte hij niet op Pierre, die trouwens steeds van de kleine,
in het steegje uitkomende trapje gebruik maakte.
</p>
<p>&#x201c;Tot ziens, abbé!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Tot ziens, mijnheer de graaf! Duizendmaal dank!&#x201d;
</p>
<p>Zij konden hem met hun blik volgen tot den palazzo Boccanera, waarvan de oude monumentale
poort nog wijd open stond. Even zagen zij zijn hooge gestalte die schaduw versperren.
Dan ging hij met zijn klein mandje naar binnen. Hij droeg het noodlot.
<span class="pagenum">[<a id="pb446" href="#pb446">446</a>]</span></p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e3933" href="#xd29e3933src">1</a></span> Groep van drie nummers, die alle drie bij één loting moeten uitkomen, om te winnen.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e3933src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e4007" href="#xd29e4007src">2</a></span> Een der werken van Virgilius.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e4007src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e4154" href="#xd29e4154src">3</a></span> Een van de meest bekende giftmengsters te Rome.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e4154src">&#x2191;</a></p>
</div>
</div>
</div>
<div id="ch12" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">TWAALFDE HOOFDSTUK</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Het was tien uur, toen Pierre en Narcisse, die in het Café de Rome gedineerd en daarna
in een lang gesprek hun tijd verpraat hadden, zich te voet naar den palazzo Buongiovanni
op den Corso begaven. Het kostte hun veel moeite de deur te bereiken. De rijtuigen
reden in een dichte file aan en de menigte nieuwsgierigen, die ondanks de aanwezigheid
van de politie staan bleven en den rijweg in beslag namen, werd zóó dicht, dat de
paarden bijna niet meer vooruit komen konden. Uit de tien hooge vensters der eerste
verdieping van den langen monumentalen vleugel stroomde een zee van licht, een groot
wit licht, het daglicht van de electrische lampen, die de straat, de in den menschenstroom
als vastgeplakte equipages, de deining der opgewonden menschen te midden van een tumult
van kreten en gebaren als met een zonneglans bestraalden.
</p>
<p>Het was niet de gewone nieuwsgierigheid, om uniformen en rijk-getoiletteerde dames
uit de rijtuigen te zien stappen; Pierre hoorde al heel gauw, dat deze menigte op
de komst van den koning en de koningin wachtte, die beloofd hadden te zullen verschijnen
op het gala-bal, dat prins Buongiovanni gaf ter eere van de verloving van zijn dochter
Celia met luitenant Attilio Sacco, den zoon van een der ministers van Zijne Majesteit.
Bovendien was dit huwlijk de gelukkige ontknooping van een liefdesgeschiedenis, die
de geheele stad in een hartstochtelijke opwinding bracht; het verhaal van den bliksemstraal
der liefde, het jonge knappe paar, de standvastige, alle hinderpalen overwinnende
trouw onder romantische omstandigheden ging van mond tot mond, bracht in aller oogen
een traan, deed aller harten kloppen.
</p>
<p>Dit verhaal had Narcisse aan het dessert verteld aan Pierre, die het gedeeltelijk
kende. Men verzekerde, dat de <span class="pagenum">[<a id="pb447" href="#pb447">447</a>]</span>prins na een laatste vreeselijke scène eindelijk slechts toegegeven had, omdat hij
bang was anders Celia op een goeden avond aan den arm van haar geliefde het paleis
te zullen zien verlaten. Niet, dat zij hem daarmede gedreigd had, maar in haar maagdelijk-onwetende
kalmte lag zulk een minachting voor alles, wat niet haar liefde was, dat hij haar
ertoe in staat achtte in alle naïeveteit de ergste dwaasheden te begaan. De prinses,
zijn vrouw, een flegmatieke, nog knappe Engelsche, was geheel neutraal gebleven; zij
meende genoeg voor het huis gedaan te hebben, door haar man een <span class="corr" id="xd29e4316" title="Bron: bruidschat">bruidsschat</span> van vijf millioen en vijf kinderen te schenken.
</p>
<p>De prins, bang en zwak ondanks al zijn heftigheid, waarin het oude, reeds door zijn
vermenging met een vreemd ras bedorven Romeinsche bloed terug te vinden was, handelde
nog slechts uit vrees, zijn tot dusverre te midden van de opgehoopte ruïnes van het
patriciaat intact gebleven huis en vermogen ineen te zien storten; en toen hij ten
slotte toegaf, had hij hoogstwaarschijnlijk gehoorzaamd aan het denkbeeld, dat hij
door zijn dochter vasten voet zou kunnen krijgen op het Quirinaal, zonder zich daardoor
van het Vaticaan terug te trekken. Ongetwijfeld was het een brandende smaad, zijn
trots bloedde onder die toenadering tot de Sacco&#x2019;s, menschen van niets.
</p>
<p>Maar Sacco was minister; het eene succes was zoo snel gevolgd op het andere, dat hij
op weg scheen nog hooger te stijgen en na de portefeuille van Landbouw die van Financiën,
waarnaar hij reeds lang gestreefd had, te veroveren. Met hem kon men zeker zijn van
de gunst des konings en van een veiligen terugtocht naar dien kant, wanneer het pausdom
eens ten onder mocht gaan. Bovendien had de prins inlichtingen ingewonnen omtrent
den zoon en hij voelde zich eenigszins ontwapend tegenover dezen zoo knappen, dapperen
en rechtschapen Attilio, die de toekomst, misschien het glorierijke Italië van morgen
was.
</p>
<p>Hij was soldaat, men zou hem tot de hoogste rangen kunnen pousseeren. En de boosaardige
wereld voegde eraan toe, dat de laatste reden, welke den prins, die heel gierig was,
en tot zijn wanhoop zijn vermogen onder zijn vijf kinderen zou moeten verbrokkelen,
tot toegeven noopte, de gelukkige omstandigheid was, dat hij Celia een belachelijk
kleinen bruidsschat kon medegeven. Nu hij eenmaal zijn toestemming tot het huwlijk
gegeven had, wilde hij de verloving vieren met een schitterend feest, zooals er te
Rome <span class="pagenum">[<a id="pb448" href="#pb448">448</a>]</span>maar weinig gegeven werden. De deuren zouden voor ieder openstaan, het koninklijk
echtpaar uitgenoodigd worden, het paleis stralen als in de roemrijke dagen van vroeger.
Ook al zou het hem iets van zijn geld kosten, dat hij zoo grimmig verdedigde, hij
wilde uit bravoure bewijzen, dat hij niet overwonnen was en dat de Buongiovanni&#x2019;s
niets te verbergen hadden, zich voor niets behoefden schamen.
</p>
<p>De waarheid echter was, dat deze bravoure niet van hem kwam, doch hem, zonder dat
hij het zich bewust was, ingeblazen werd door de kalme, onschuldige Celia, die haar
geluk aan den arm van Attilio wilde laten zien aan geheel Rome, dat deze als in een
mooi sprookje zoo gelukkig eindigende liefdesgeschiedenis luide toejuichte.
</p>
<p>&#x201c;Alle duivels!&#x201d; zeide Narcisse, die in den dichten menschenstroom niet verder kon;
&#x201c;wij zullen op die manier nooit boven komen. Zij hebben de heele stad blijkbaar geïnviteerd.<span class="corr" id="xd29e4328" title="Niet in bron">&#x201d;</span>
</p>
<p>En toen Pierre zijn verwondering te kennen gaf, dat hij een prelaat in zijn karos
voorbij zag rijden, voegde hij er aan toe:
</p>
<p>&#x201c;O, u zult er verscheidene aantreffen. De kardinalen zullen zich wegens de aanwezigheid
van het koninklijk paar niet durven laten zien, maar de prelaten zullen zeker komen.
Het is hier een neutrale salon, waarin wit en zwart zich verbroederen kunnen. En bovendien
worden er zóó weinig feesten gegeven, dat men de enkele, die er nog zijn, niet graag
verzuimt.&#x201d;
</p>
<p>Hij legde den priester uit, dat er met uitzondering van de twee groote bals, die het
Hof iederen winter gaf, bijzondere omstandigheden noodig waren om het patriciaat tot
zulke gala-avonden te bewegen. Twee of drie zwarte salons openden nog tegen het einde
van het carnaval hun deuren maar overal waren de groote recepties vervangen door intieme
danspartijen. Enkele prinsessen hielden slechts op bepaalde dagen haar jour. De weinige
witte salons bewaarden een dergelijke, min of meer gemêleerde intimiteit, want geen
enkele vrouw des huizes was de onbetwiste koningin der nieuwe wereld geworden.
</p>
<p>&#x201c;Eindelijk,&#x201d; riep Narcisse uit, toen zij op de trap waren.
</p>
<p>&#x201c;Laten we bij elkaar blijven,&#x201d; zeide Pierre, die een beetje ongerust was. &#x201c;Ik ken
alleen de bruid een weinig, en zou graag zien, dat u mij voorstelt.&#x201d;
</p>
<p>Maar het opgaan van de trap was nog een moeilijk en <span class="pagenum">[<a id="pb449" href="#pb449">449</a>]</span>lang werk, zoo verdrong de menigte nieuw aangekomenen zich daar. Zelfs in de oude
tijden van waskaarsen en olielampen was er nooit zoo&#x2019;n lichtglans geweest. Electrische
lampjes brandden in de prachtige bronzen kandelabres, die de portalen versierden,
overgoten alles met een helder licht. De koude kalk van de muren was verborgen onder
een reeks kostbare tapisserieën, die de geschiedenis van Amor en Psyche vertelden
en sedert de Renaissance in het bezit der familie waren. Een dikke looper bedekte
de uitgesleten treden en plantengroepen, palmen, die zoo groot als boomen waren, versierden
de hoeken. Een nieuw bloed stroomde toe en verwarmde het oude huis; een nieuw ontstaand
leven steeg met den stroom der lachende, welriekende vrouwen met haar bloote schouders
en fonkelende diamanten, omhoog.
</p>
<p>Toen zij boven waren, zag Pierre onmiddellijk bij den ingang van den eersten salon
prins en prinses Buongiovanni, naast elkaar staande, hun gasten ontvangen. De prins,
een reeds grijzende, groote, slanke en blonde man, had het energieke gezicht van een
voormaligen, pauselijken veldheer en de lichte Noordelijke oogen van zijn moeder.
De prinses met haar rond en tenger gezichtje zag er niet ouder uit dan dertig, hoewel
zij de vier kruisjes reeds achter den rug had; zij was nog altijd knap, had een glimlachende
opgewektheid, welke door niets verstoord kon worden, voelde haar grootste geluk in
haar zelfaanbidding. Zij droeg een toilet van rose zijde; een prachtige parure van
groote robijnen scheen korte vlammetjes te ontsteken op haar fijne huid en in haar
blonde lokken. Van de vijf kinderen was, daar de oudste zoon zich op reis bevond en
de drie andere meisjes nog in het pensionaat waren, alleen Celia aanwezig&#x200a;&#x2026; Celia
in een wit zijden kostuum, eveneens blond, verrukkelijk met haar onschuldige oogen
en haar reinen mond, tot het einde van haar liefdesavontuur haar uiterlijk van groote,
gesloten, in haar maagdelijk mysterie ondoorgrondelijke lelie bewarend.
</p>
<p>De Sacco&#x2019;s waren juist gekomen; Attilio, die naast zijn bruid was blijven staan, droeg
zijn eenvoudige luitenantsuniform, maar hij toonde zijn groot geluk zoo naïef, dat
zijn knap gezicht met den liefdevollen mond en de dappere oogen in een buitengewonen
glans van jeugd en kracht straalde. In dezen triomf van hun hartstochtelijke liefde
naast elkaar staande, geleken zij reeds van den drempel af op de levensvreugde en
levensgezondheid zelf, op de onbegrensde hoop op de beloften van morgen; en alle gasten,
die hen <span class="pagenum">[<a id="pb450" href="#pb450">450</a>]</span>bij hun binnenkomen daar zoo zagen staan, moesten glimlachen, werden ontroerd en vergaten
hun boosaardige en babbelzieke nieuwsgierigheid zoo zeer, dat zij hun hart aan dit
zoo mooi, in zijn geluk zoo verrukte liefdespaar gaven.
</p>
<p>Narcisse wilde Pierre voorstellen, maar Celia liet hem den tijd daar niet voor. Zij
ging den priester tegemoet en bracht hem naar haar vader en haar moeder.
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer de abbé Pierre Froment. Een vriend van mijn lieve Benedetta.&#x201d;
</p>
<p>Een ceremonieele begroeting volgde. Pierre was zeer getroffen door de lieftalligheid
van het jonge meisje, dat nog tegen hem zeide:
</p>
<p>&#x201c;Benedetta komt straks met haar tante en Dario. Zij moet vanavond zoo gelukkig zijn!
Nu zult u pas eens zien, hoe mooi zij is!&#x201d;
</p>
<p>Pierre en Narcisse boden haar hun gelukwenschen aan. Doch zij konden daar niet blijven
staan, de stroom dreef hen verder. De prins en de prinses hadden slechts den tijd
met een vriendelijk hoofdknikje te groeten, dan werden zij overstroomd, en Celia moest,
nadat zij de beide vrienden bij Attilio gebracht had, weer haar plaats als kleine
koningin van het feest naast haar ouders innemen.
</p>
<p>Narcisse was met Attilio eenigszins bevriend. Weer volgden gelukwenschen en handdrukken.
Dan manoeuvreerden beiden uit nieuwsgierigheid zóó, dat zij een oogenblik in den eersten
salon konden blijven staan, welks aanblik werkelijk de moeite loonde. Het was een
zeer groot, met groen, goudgebloemd fluweel behangen vertrek, dat de wapenzaal genoemd
werd en inderdaad een zeer merkwaardige collectie wapenen bevatte&#x2014;harnassen, strijdbijlen,
degens, die in de vijftiende en zestiende eeuw aan de Buongiovanni&#x2019;s toebehoord hadden.
En te midden van dat ruwe oorlogstuig zag men een prachtigen met het fijnste verguldsel
en snijwerk versierden draagstoel uit de vorige eeuw, waarin de overgrootmoeder van
den tegenwoordigen Buongiovanni, de beroemde Bettina, een legendarische schoonheid,
zich naar de mis liet brengen. Verder vindt men aan de muren slechts historische schilderijen,
veldslagen, onderteekeningen van vredesverdragen, koninklijke ontvangsten, waarbij
de Buongiovanni&#x2019;s een rol gespeeld hadden; ongerekend de familieportretten&#x2014;hooge,
trotsche gestalten, veldheeren te land en ter zee, kerkelijke hoogwaardigheidsbekleeders,
prelaten, kardinalen, waaronder, op de eereplaats, de paus, de in de <span class="pagenum">[<a id="pb451" href="#pb451">451</a>]</span>witte soutane gekleede Buongiovanni triompheerde, wiens troonsbestijging de groote
nakomelingschap rijk gemaakt had. Tusschen deze wapenen, naast den draagstoel, onder
deze oude portretten, waren de Sacco&#x2019;s op enkele passen van den heer en de vrouw des
huizes blijven staan, om hun deel in de gelukwenschen te ontvangen.
</p>
<p>&#x201c;Kijk!&#x201d; fluisterde Narcisse Pierre in; &#x201c;daar tegenover ons staan de Sacco&#x2019;s, die kleine
donkere man en de dame in malvekleurige zijde.&#x201d;
</p>
<p>Pierre herkende Stefana, die hij bij den ouden Orlando ontmoet had, aan haar opgewekt
gezicht met het vriendelijk lachje en de fijne trekken. Maar vooral interesseerde
hem de echtgenoot. Hij was donker en uitgedroogd, had groote oogen en een geel gezicht,
een vooruitstekende kin en een neus als een gierensnavel, het vroolijke masker van
een Napolitaanschen hansworst, en bezat een groote welsprekendheid en een stem, die
een onvergelijkelijk betooverings- en veroveringswerktuig was. Alleen door hem daar
in dien salon te zien kon men zijn groote successen in de brutale en zoo middelmatige
wereld der politiek begrijpen. Voor het huwlijk van zijn zoon had hij met zeldzame
handigheid gemanoeuvreerd; hij huichelde tegenover Celia, ja zelfs tegenover Attilio
een overdreven teergevoeligheid en zeide, dat hij zijn toestemming weigerde, omdat
hij bang was, dat men hem zou beschuldigen een bruidsschat en een titel te stelen.
Hij had pas na de Buongiovanni&#x2019;s toegegeven en eerst het oordeel willen hooren van
den ouden Orlando, wiens groote, heldhaftige ridderlijkheid in geheel Italië spreekwoordelijk
was; en hij deed dat des te eerder, omdat hij bij voorbaat van diens goedkeuring zeker
was, want de held geneerde zich niet luide te herhalen, dat de Buongiovanni&#x2019;s zich
gelukkig mochten achten in hun familie zijn achterneef, een knappen, rechtschapen
en dapperen jongen te krijgen, die hun uitgeput oud bloed zou regenereeren, door hun
dochter mooie kinderen te geven. Sacco had in die zaak op bewonderenswaardige wijze
gebruik gemaakt van den legendarischen naam van Orlando, door zijn verwantschap met
hem uit te bazuinen, door een kinderlijke vereering te doen blijken voor den roemrijken
stichter des vaderlands, zonder dat hij een oogenblik scheen te willen vermoeden hoe
zeer deze hem verachtte en verwenschte, want Orlando twijfelde geen oogenblik of zijn
ministerschap zou het land tot ondergang en schande leiden.
<span class="pagenum">[<a id="pb452" href="#pb452">452</a>]</span></p>
<p>&#x201c;O,&#x201d; ging Narcisse voort, &#x201c;een soepel en praktisch man, die er niet tegen opziet een
paar klappen te krijgen. Het schijnt, dat er nu eenmaal in staten, die in nood geraakt
zijn en politieke, financieele en moreele crisissen doormaken, mannen noodig zijn,
die zich niet door gewetensbezwaren laten weerhouden. Men zegt, dat hij met zijn onverstoorbaar
aplomb, zijn scherpzinnigen geest en zijn voor niets terugschrikkende hulpmiddelen
de gunst van den koning geheel veroverd heeft&#x200a;&#x2026; Kijk slechts, kijk slechts! Zou men
hem te midden van dien vloed hovelingen, welke hem omgeeft, niet reeds voor den meester
van dit paleis houden?&#x201d;
</p>
<p>Inderdaad hoopten de gasten, die met een buiging langs de Buongiovanni&#x2019;s gingen, zich
om Sacco op; want hij vertegenwoordigde de macht, goede posities, pensioenen, ordeteekenen;
en ook al riep de aanwezigheid van den mageren, donkeren, druk doenden man tusschen
de groote voorvaderen van dit huis nog een glimlach te voorschijn, toch vleide men
hem als de nieuwe macht, de democratische macht, die overal, zelfs uit dezen ouden
Romeinschen bodem, opsteeg, waarop het patriciaat in puin lag.
</p>
<p>&#x201c;Lieve hemel, wat een volte!&#x201d; prevelde Pierre. &#x201c;Wie zijn toch al die menschen?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O,&#x201d; antwoordde Narcisse, &#x201c;het is een zeer gemengd gezelschap. Zij behooren niet meer
tot de zwarte of tot de witte kringen, maar tot de grijze. De evolutie kon niet uitblijven,
de starre onverdraagzaamheid van een kardinaal Boccanera kan niet die van een geheele
stad, van een volk zijn. De paus alleen zal altijd neen zeggen en onveranderlijk blijven.
Maar om hem heen schrijdt alles onoverwinlijk vooruit en verandert, zoodat, ondanks
allen tegenstand, Rome binnen enkele jaren Italiaansch zijn zal&#x200a;&#x2026; Zooals u weet, blijft
tegenwoordig, wanneer een prins twee zoons heeft, een op het Vaticaan en gaat de ander
naar het Quirinaal over. Men moet toch leven, niet waar? De groote families, die in
doodsgevaar verkeeren, bezitten niet den heldenmoed hun koppige halsstarrigheid tot
aan zelfmoord te drijven&#x200a;&#x2026; Ik heb u reeds gezegd, dat we hier op een neutraal terrein
waren, want prins Buongiovanni is een der eersten, die de noodzakelijkheid van een
verzoening ingezien heeft. Hij voelt, dat zijn vermogen dood is; hij durft het noch
in industrieele noch in financieele zaken te beleggen: hij ziet het reeds verbrokkeld
tusschen zijn vijf kinderen, die het op hun beurt weer zullen verbrokkelen; <span class="pagenum">[<a id="pb453" href="#pb453">453</a>]</span>daarom heeft hij zich aan de zijde van den koning geschaard, zonder met den paus te
willen breken&#x200a;&#x2026; U ziet dan ook in dezen salon het juiste beeld van de debacle, van
den pêle-mêle, die in de meeningen en denkbeelden van den prins heerscht.&#x201d;
</p>
<p>Hij hield even op, om dan de namen der binnentredende personen te noemen.
</p>
<p>&#x201c;Dat is een generaal, die na zijn laatste campagne in Afrika zeer populair is. U zult
trouwens vanavond veel militairen zien, want alle superieuren van Attilio zijn uitgenoodigd
om den jongen man een glorierijken entourage te geven&#x200a;&#x2026; En kijk, daar is de Duitsche
gezant. Waarschijnlijk zal door de aanwezigheid van Hunne Majesteiten het geheele
corps diplomatique komen&#x200a;&#x2026; En als tegenstelling ziet u daarginds dien corpulenten
man. Dat is een zeer invloedrijk afgevaardigde, een parvenu van de nieuwe bourgeoisie.
Een dertig jaar geleden was hij nog pachter van prins Albertini, een van die <i>mercanti de campagna</i>, die met hooge laarzen en slappen hoed de Campagna Romana afliepen&#x200a;&#x2026; En kijk nu eens
naar dien prelaat, die daar binnenkomt&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Dien ken ik,&#x201d; antwoordde Pierre. &#x201c;Het is monsignor Fornaro.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Precies, monsignor Fornaro, iemand, die wat in de melk te brokkelen heeft. Ja, dat
is waar ook, u hebt mij verteld, dat hij rapporteur is in de zaak van uw boek&#x200a;&#x2026; Een
innemende persoonlijkheid! Hebt u gemerkt met welk een révérence hij de prinses begroette?
Welk een edele houding, welk een gratie onder zijn violetzijden mantel!&#x201d;
</p>
<p>Narcisse bleef op deze wijze prinsen en prinsessen, hertogen en hertoginnen, politici
en ambtenaren, diplomaten en ministers, burgers en officieren opnoemen&#x2014;een ongelooflijke
warboel, ongerekend nog de vreemdelingenkolonie, Engelschen, Amerikanen, Duitschers,
Spanjaarden, Russen, het oude Europa, Noord- en Zuid-Amerika. Dan begon hij plotseling
weer over de Sacco&#x2019;s, de kleine mevrouw Sacco, en vertelde van haar heldhaftige pogingen,
die zij, in de meening daarmede het eerzuchtige streven van haar man te bevorderen,
gedaan had door een salon te openen.
</p>
<p>Deze zachte, uiterlijk zoo bescheiden vrouw was een zeer geslepen iemand met uitstekende
karaktereigenschappen, echt-Piemonteesch geduld en weerstandsvermogen, zin voor orde
en spaarzaamheid. In het dagelijksch leven herstelde <span class="pagenum">[<a id="pb454" href="#pb454">454</a>]</span>zij het evenwicht, dat de man door zijn onstuimigheid ieder oogenblik in gevaar bracht.
Zonder dat iemand het vermoedde, had hij haar veel te danken. Maar tot dusverre was
haar poging om tegenover den laatsten zwarten salon een toonaangevenden witten salon
te openen, mislukt.
</p>
<p>Zij vereenigde slechts lieden van haar eigen kringen om zich, geen vorst maakte er
zijn opwachting, en op haar Maandagen werd gedanst zooals men in twintig andere kleine,
burgerlijke salons zonder glans of heerlijkheid danste. De echte witte salon, die
als meester van Rome voor menschen en dingen den toon aangeven zou, bevond zich nog
in den toestand van een chimère.
</p>
<p>&#x201c;Kijk eens naar haar flauw glimlachje, terwijl zij alles hier opneemt,&#x201d; zeide Narcisse.
&#x201c;Ik ben er zeker van, dat zij al plannen maakt tot navolging. Als zij aan een prinselijke
familie geparenteerd raakt, hoopt zij misschien eindelijk ook de hoogere kringen bij
zich te zullen ontvangen.&#x201d;
</p>
<p>In het toch zoo groote vertrek werd de menigte zoo dicht, dat zij bijna stikten, weggedrongen
en tegen een muur gedrukt werden. De gezantschapsattaché nam dan ook den priester
mede, terwijl hij hem bijzonderheden vertelde over de eerste verdieping van het paleis,
een der weelderigst ingerichte van Rome, en om de pracht van haar receptiesalon beroemd.
</p>
<p>Gedanst werd er in de schilderijengalerijen, een twintig meter lange, koninklijke,
met kunstwerken gevulde zaal, waarvan de acht ramen op den Corso uitzagen. Het buffet
was opgericht in de antieke zaal, een marmeren zaal, waarin men een bij den Tiber
gevonden Venus zag, welke wedijveren kon met die van het Capitool. Dan volgde een
reeks prachtige, nog in hun ouden luxe schitterende salons, behangen met de zeldzaamste
stoffen, en die van de vroegere inrichting nog enkele bijzondere stukken bevatten,
waarop de antiquairs in de hoop op een toekomstige, onvermijdelijke ruïne, reeds loerden.
Van deze salons was er vooral één, de zoogenaamde spiegelzaal, beroemd, het was een
rond vertrek in Louis XV-stijl, geheel behangen met spiegels in kostbare, gebeeldhouwde
rococolijsten.
</p>
<p>&#x201c;Straks zult u dat alles zien,&#x201d; zeide Narcisse. &#x201c;Laten we nu hier even binnengaan,
om wat uit te blazen&#x200a;&#x2026; Hier heeft men de fauteuils uit de galerij hiernaast gebracht
voor de dames, die graag willen zitten, gezien en <span class="corr" id="xd29e4385" title="Bron: gefiêteerd">gefêteerd</span> worden.<span class="corr" id="xd29e4388" title="Niet in bron">&#x201d;</span>
</p>
<p>Het was een groote salon, behangen met het mooiste Genueesche <span class="pagenum">[<a id="pb455" href="#pb455">455</a>]</span>fluweel, dat men zich denken kan; oud fluweel met licht-satijnen ondergrond en schitterende
bloemen, waarvan het groen, blauw en rood echter goddelijk mooi verbleekt is en den
zachten, doffen tint van oude liefdebloemen aangenomen heeft. Op de wandtafeltjes
en in glazen kastjes stonden de kostbaarste kunstvoorwerpen van het paleis, ivoren
kistjes, beschilderd en verguld houtsnijwerk, oud zilver.
</p>
<p>Inderdaad hadden reeds verschillende dames hun toevlucht gezocht op de talrijke stoelen
en zaten in kleine groepjes te praten en te lachen met de enkele heeren, die dit bekoorlijke
hoekje der galanterie ontdekt hadden. Er was moeilijk een lieflijker aanblik te denken
dan het geplek van de bloote, als zijde zoo fijne schouders, dan die tengere nekken,
waarom zich bruin of blond haar wond. De bloote armen kwamen als levende bloemen van
vleesch uit het bekoorlijke gewirwar van lichte toiletten. De waaiers bewogen zich
langzaam, als om het vuur der edelgesteenten nog te verhoogen en verspreidden bij
ieder waaien een vrouwengeur, vermengd met een overheerschende viooltjesparfum.
</p>
<p>&#x201c;Kijk, daar heb je onzen goeden vriend, monsignor Nani,&#x201d; riep Narcisse uit. &#x201c;Hij begroet
de vrouw van den Oostenrijkschen gezant.&#x201d;
</p>
<p>Zoodra Nani den priester en diens vriend zag, kwam hij naar hen toe, en met hun drieën
gingen zij in een vensternis staan, om een oogenblik op hun gemak te kunnen praten.
De prelaat glimlachte verrukt over het mooie feest, maar behield te midden van al
die zich bloot gevende schouders de kalme rust van een driedubbel met onschuld gepantserde
ziel, als had hij ze zelfs niet gezien.
</p>
<p>&#x201c;Wat ben ik blij u weer te ontmoeten, mijn waarde zoon,&#x201d; zeide hij tot Pierre. &#x201c;En
wat zegt u wel van ons Rome, wanneer het een groot feest geeft?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Het is prachtig, monsignor!&#x201d;
</p>
<p>De prelaat sprak met iets van ontroering in zijn stem over de groote vroomheid van
Celia en hield zich, als zag hij bij den prins en de prinses slechts de getrouwen
van het Vaticaan, om dit met dit schitterende feest te eeren. Hij liet het zelfs voorkomen
niet te weten, dat de koning en de koningin komen zouden. Dan plotseling:
</p>
<p>&#x201c;Ik heb den geheelen dag aan u gedacht, mijn waarde zoon. Ja, ik heb gehoord, dat
ge voor uw proces een bezoek gebracht hebt aan Zijne Eminentie kardinaal Sanguinetti.&#x2026;
Hoe heeft hij u ontvangen?&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb456" href="#pb456">456</a>]</span></p>
<p>&#x201c;O, op zeer vaderlijke wijze&#x200a;&#x2026; Eerst wees hij mij op de moeilijkheid, waarin hij gebracht
wordt, omdat hij de beschermer van Lourdes is. Maar toen ik wegging, was hij buitengewoon
vriendelijk, hij heeft me formeel zijn hulp beloofd met een fijngevoeligheid, die
mij zeer trof.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Zoo, mijn waarde zoon! Het verwondert me trouwens heelemaal niet. Zijn Eminentie
is zoo goed!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ik moet u dan ook eerlijk bekennen, dat ik met een verlicht hart en vol goeden moed
naar Rome teruggekeerd ben. Ik heb een gevoel, alsof ik mijn proces al half gewonnen
heb.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Dat is heel natuurlijk. Ik begrijp het volkomen.&#x201d;
</p>
<p>Nani glimlachte nog steeds zijn fijn geestig glimlachje, waarin een zweem van ironie
niet te miskennen viel, maar zoo gemaskeerd, dat men het scherpe ervan niet voelde.
Na een kort zwijgen voegde hij er heel eenvoudig aan toe:
</p>
<p>&#x201c;Maar het ongeluk wil, dat uw boek eergisteren veroordeeld is door de Indexcongregatie,
die voor uw zaak speciaal na een oproeping van den secretaris bijeengekomen is. Zelfs
zal het besluit overmorgen aan Zijne Heiligheid ter onderteekening voorgelegd worden.&#x201d;
</p>
<p>Verbijsterd keek Pierre hem aan. De instorting van het oude paleis boven zijn hoofd
zou hem niet meer verstomd hebben doen staan. Het was dus beslist! De reis, die hij
naar Rome gemaakt had liep dus uit op deze nederlaag, die hij zoo plotseling en bruusk
midden onder dit feest vernam. En hij had zich zelfs niet kunnen verdedigen, hij had
zijn tijd verloren, zonder iemand gevonden te hebben, met wien hij zijn zaak bespreken,
voor wien hij zijn zaak bepleiten kon. Een woede rees in hem op en hij kon de halfgefluisterde
bittere woorden, die in hem opkwamen, niet inhouden.
</p>
<p>&#x201c;O, wat heeft men mij voor den gek gehouden! Die kardinaal, die vanochtend nog tegen
mij zeide: &#x201c;Als God met u is, zal Hij u redden, zelfs tegen onzen wil!&#x201d; Ja, ja, nu
begrijp ik het, hij speelde met woorden, hij wenschte me slechts een onheil toe, opdat
ik door mijn onderwerping den hemel zou winnen&#x200a;&#x2026; Me onderwerpen, o, dat kan ik niet,
dat kan ik nog niet! Mijn hart is vol verontwaardiging en verdriet.&#x201d;
</p>
<p>Nani luisterde naar hem en sloeg hem oplettend gade.
</p>
<p>&#x201c;Maar, mijn waarde zoon, niets staat nog vast, zoolang de paus niet geteekend heeft.
Gij hebt den geheelen dag van morgen en den ochtend van overmorgen nog voor u. Een
wonder is altijd mogelijk.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb457" href="#pb457">457</a>]</span></p>
<p>En terwijl Narcisse, de op lange halzen en kinderlijke boezems verliefde aestheticus,
naar de dames keek, nam hij Pierre ter zijde en fluisterde hem in:
</p>
<p>&#x201c;Ik moet u onder de diepste geheimhouding iets mededeelen&#x200a;&#x2026; Kom straks tijdens den
cotillon even bij me in de kleine spiegelzaal. Daar zullen we op ons gemak kunnen
spreken.&#x201d;
</p>
<p>Pierre beloofde het met een hoofdknikje; de prelaat verwijderde zich ongemerkt en
verdween in de menigte. Maar de ooren van den priester gonsden, hij kon niet meer
hopen. Wat zou hij in één dag kunnen doen, nu hij drie maanden verloren had zonder
er in geslaagd te zijn door den paus ontvangen te worden. In zijn verdooving hoorde
hij hoe plotseling Narcisse over kunst begon te spreken.
</p>
<p>&#x201c;Het is verwonderlijk, zooals het vrouwenlichaam sedert onze verschrikkelijke democratische
tijden verminderd is. Het wordt dik, akelig alledaagsch. Kijk zelf maar, geen enkele
van al deze dames heeft de Florentijnsche lijn, de kleine borst, de slanke, koninklijke
hals&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Hij viel zichzelf in de rede en riep:
</p>
<p>&#x201c;Ja, toch een, die het vrijwel bereikt, die blonde daar met de bandeaux&#x200a;&#x2026; Monsignor
Fornaro spreekt haar juist aan!&#x201d;
</p>
<p>Sedert enkele oogenblikken ging monsignor Fornaro met zijn vriendelijk veroveraarsgezicht
van de eene dame naar de andere. Hij was dien avond met zijn groote, decoratieve figuur,
zijn blozende wangen en zijn zegepralende lieftalligheid buitengewoon knap. Er deden
geen verdachte praatjes de ronde omtrent hem; men beschouwde hem eenvoudig als een
galanten prelaat, die gaarne in het gezelschap van dames verkeert. Hij bleef staan,
praatte, boog zich over de bloote schouders, raakte die even aan en ademde haar geur
met vochtige lippen en lachende oogen en een soort vrome verrukking in.
</p>
<p>Hij zag Narcisse, met wien hij veel omging, en kwam naar hem toe. De jonge man moest
hem begroeten.
</p>
<p>&#x201c;Gaat het goed, monsignor, sedert de laatste maal, dat ik de eer had u op de ambassade
te zien?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Uitstekend, uitstekend!&#x2026; Een schitterend feest, niet?&#x201d;
</p>
<p>Pierre had een buiging gemaakt. Dat was de man, wiens rapport tot de veroordeeling
van zijn boek geleid had. Maar vooral nam hij hem zijn fleemende manieren, de leugenachtige
beloften kwalijk, die hij hem bij zijn zoo vriendelijke ontvangst gedaan had. De sluwe
prelaat scheen blijkbaar te <span class="pagenum">[<a id="pb458" href="#pb458">458</a>]</span>voelen, dat hij het besluit der congregatie vernomen had, en vond het meer in overeenstemming
met zijn waardigheid hem niet openlijk te herkennen. Glimlachend beantwoordde hij
de buiging met een hoofdknikje.
</p>
<p>&#x201c;Wat een menschen!&#x201d; herhaalde hij. &#x201c;En wat een mooie vrouwen! Je zal je straks in
dezen salon niet meer kunnen roeren.&#x201d;
</p>
<p>Alle zitplaatsen waren nu door dames ingenomen; het begon in den viooltjesgeur, die
door de uitwasemingen der blonde of bruine nekken verwarmd werd, benauwd te worden.
De waaiers bewogen zich nu sneller, uit het toenemend lawaai steeg luid gelach op;
in het geroezemoes der gesprekken hoorde men steeds weer dezelfde woorden. Blijkbaar
was ergens een gerucht opgedoken, dat men elkaar influisterde en dat het eene groepje
na het andere in koortsachtige opwinding bracht.
</p>
<p>Monsignor Fornaro, die uitstekend op de hoogte was, wilde zelf het nieuws, dat men
nog niet hardop durfde zeggen, vertellen.
</p>
<p>&#x201c;Weet u, wat de dames zoo opgewonden maakt?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;De gezondheidstoestand van den Heiligen Vader toch niet?&#x201d; vroeg Pierre ongerust.
&#x201c;Die is toch niet erger geworden vanavond?&#x201d;
</p>
<p>De prelaat keek hem verbaasd aan. Dan eenigszins ongeduldig:
</p>
<p>&#x201c;O neen, geen quaestie van! Zijne Heiligheid voelt zich veel beter, Goddank! Iemand
van het Vaticaan vertelde me zooeven, dat de paus vanmiddag opgestaan is en zooals
gewoonlijk zijn intieme vrienden ontvangen heeft.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar men is toch bang geweest,&#x201d; mengde Narcisse zich in het gesprek. &#x201c;Ik wil eerlijk
bekennen, dat we op de ambassade allesbehalve gerust waren, want op dit oogenblik
zou een conclave een ernstige zaak voor Frankrijk zijn. Het zou er in het geheel geen
macht hebben. Het is een groote fout van onze republikeinsche regeering het pausschap
als een <i lang="fr">quantité négligeable</i> te beschouwen&#x200a;&#x2026; Maar weet men eigenlijk ooit met zekerheid of de paus ziek is of
niet? Ik heb uit zeer vertrouwbare bron gehoord, dat hij den vorigen winter, toen
niemand er met één woord over sprak, op den rand van het graf geweest is, terwijl
de vorige maal, toen alle couranten hem bijna dood waanden, ik persoonlijk hem heel
opgewekt en vroolijk gezien heb&#x200a;&#x2026; Hij is, geloof ik, ziek, wanneer het noodig is.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb459" href="#pb459">459</a>]</span></p>
<p>Met een vlug gebaar schoof monsignor Fornaro dit lastige onderwerp ter zijde.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, men is weer heelemaal gerustgesteld, er wordt zelfs niet eens meer over
gesproken. Neen, de dames winden zich zoo op, omdat vandaag de Conciliecongregatie
zich in het proces-Prada met een groote meerderheid van stemmen voor de nietigverklaring
van het huwelijk uitgesproken heeft.&#x201d;
</p>
<p>Dat was een nieuwe ontroering voor Pierre. Daar hij bij zijn terugkeer uit Frascati
geen tijd gehad had om in den palazzo Boccanera iemand te spreken, was hij bang, dat
het een valsch gerucht zou kunnen zijn. De prelaat meende er zijn woord van eer op
te moeten geven.
</p>
<p>&#x201c;Er is geen twijfel mogelijk, ik weet het van een van de leden der congregatie.&#x201d;
</p>
<p>Maar plotseling excuseerde hij zich.
</p>
<p>&#x201c;Neem me niet kwalijk, maar ik zie daar een dame, die ik moet gaan begroeten!&#x201d;
</p>
<p>Hij liep regelrecht naar haar toe. Daar hij niet kon gaan zitten, bleef hij staan,
zijn hooge gestalte wat voorover buigend, als hulde hij de jonge, knappe, laag gedecolleteerde
vrouw, die bij de zachte aanraking van den kleinen violetzijden mantel luid òplachte,
in zijn galante hoffelijkheid.
</p>
<p>&#x201c;U kent die dame toch wel?&#x201d; vroeg Narcisse aan Pierre. &#x201c;Niet?&#x2026; Dat is de vriendin
van graaf Prada, de allercharmantste Lisbeth Kauffmann, die hem zoo&#x2019;n flinken jongen
geschonken heeft en nu vanavond voor het eerst weer uitgaat&#x200a;&#x2026; U weet, dat zij een
Duitsche is, hier haar man verloren heeft en vrij aardig schildert. Er wordt hier
van de dames der vreemdelingenkolonie veel door de vingers gezien, en deze is door
de vriendelijkheid, waarmede zij in haar klein paleis in de Via Principe Amadeo ontvangt,
bijzonder geliefd&#x200a;&#x2026; U begrijpt wat een pleizier zij hebben zal in het gerucht omtrent
de nietigverklaring van het huwelijk.&#x201d;
</p>
<p>De hoogblonde, blozende, zeer opgewekte Lisbeth met haar als satijn zoo zachte huid,
haar blank gezichtje, haar lichtblauwe oogen, haar om zijn vriendelijk glimlachje
beroemden mond, was inderdaad een bekoorlijk persoontje. En in haar witzijden kleed
met gouden loovertjes zag zij er dien avond zóó levenslustig uit, zóó gelukkig in
haar zekerheid vrij te zijn, lief te hebben en bemind te worden, dat het gerucht,
dat men elkaar influisterde, de boosaardigheden, die achter de waaiers gezegd werden,
zich in een <span class="pagenum">[<a id="pb460" href="#pb460">460</a>]</span>triomf voor haar scheen te veranderen. Aller blikken waren een oogenblik op haar gericht.
Men herhaalde haar woorden tegen Prada, toen zij zich zwanger voelde van een man,
dien de Kerk heden impotent verklaarde: &#x201c;Arme jongen, dan moet ik zeker van een kleinen
Jezus bevallen!&#x201d; Er klonk onderdrukt gelach, oneerbiedige grappen gingen van mond
tot mond, terwijl zij stralend in haar opgewekte kalmte, met een blos van verrukking
luisterde naar de galanterieën van monsignor Fornaro, die haar zijn compliment maakte
over een doek, een Heilige Maagd met een lelie, dat zij tentoongesteld had.
</p>
<p>O, welk een opwinding verwekte deze nietigverklaring, welke sedert een jaar de chronique
scandaleuse van Rome vormde, nog een laatste maal, nu de tijding daarvan midden in
dit bal viel. De witte en de zwarte kringen hadden haar reeds lang als een slagveld
uitgekozen, om elkaar met de ongelooflijkste lasterpraatjes, met eindelooze kwaadsprekerijen
te bestoken. Ditmaal was het uit. Het onverzettelijke en onverstoorbare Vaticaan durfde
de nietigverklaring uitspreken onder het voorwendsel, dat het huwlijk ten gevolge
van de onmacht van den echtgenoot niet voltrokken had kunnen worden. Heel Rome zou
erom lachen; zoodra het om de geldelijke aangelegenheden van de Kerk ging, stak het
Romeinsche publiek zijn scepticisme niet onder stoelen of banken. Iedereen kende de
verschillende phases van den strijd, iedereen wist, dat Prada zich, ondanks zijn heftige
verontwaardiging, afzijdig gehouden had, dat de Boccanera&#x2019;s hemel en aarde bewogen
hadden, dat onder de creaturen van de kardinalen geld rondgedeeld was, om hun invloed
te koopen, dat men de gunstige memorie van monsignor Palma indirect met een groote
som betaald had. Men sprak van meer dan honderdduizend francs bij elkaar, wat men
niet te duur vond, daar de echtscheiding van een Fransche gravin bijna een millioen
gekost had. De Heilige Vader heeft ook zooveel noodig! Niemand echter ergerde er zich
aan, men bepaalde er zich toe er grappen over te maken.
</p>
<p>&#x201c;Wat zal de contessina gelukkig zijn!&#x201d; begon Pierre weer. &#x201c;Ik begreep daareven niet,
waarom haar kleine vriendin zeide, dat zij vanavond zoo gelukkig en mooi zou zijn&#x200a;&#x2026;
Zeker komt zij daarom&#x2014;zij, die zich sedert het proces als in rouw beschouwde!&#x201d;
</p>
<p>Maar Lisbeth had Narcisse, wiens blik zij ontmoet had, toegelachen en hij moest haar
dus wel gaan begroeten, want <span class="pagenum">[<a id="pb461" href="#pb461">461</a>]</span>hij kende haar, daar hij, evenals de geheele vreemdelingenkolonie, haar atelier bezocht
had. Hij begaf zich weer terug naar Pierre, toen een nieuwe emotie de diamanten aigrettes
en de bloemen van het kapsel der dames deed trillen. Men keek om, het geroezemoes
der stemmen werd luider.
</p>
<p>Met onbevangen, vroolijken, bijna triompheerenden blik kwam Prada binnen. Met zijn
open, harde oogen, zijn energieken kop met de zware, bruine snor boven het breede,
witte plastron van zijn overhemd, dat door zijn smoking zwart omlijst werd, had hij,
zooals Narcisse zeide, werkelijk iets van een roofdier over zich. Nog nooit had zijn
vraatzuchtige mond zijn wolvengebit door zijn verrukt-zinnelijken lach zóó doen uitkomen.
Met een vluggen blik ontkleedde hij alle vrouwen. Maar toen hij de zoo blozende en
blonde Lisbeth zag, ontspanden zijn trekken zich wat en ging hij naar haar toe, zonder
zich in het minst te bekommeren om de brandend-nieuwsgierige blikken, waarmede men
hem opnam. Hij boog zich over haar heen en sprak zacht met haar, zoodra monsignor
Fornaro hem zijn plaats afgestaan had. Ongetwijfeld werd het in omloop zijnde gerucht
door de jonge vrouw bevestigd, want hij lachte, toen hij zich weer oprichtte, eenigszins
gedwongen.
</p>
<p>Nu zag hij Pierre en hij voegde zich bij hem in de vensternis. Hij drukte ook Narcisse
de hand en zeide dan onmiddellijk met zijn gewone bravoure tegen Pierre:
</p>
<p>&#x201c;Nu, wat heb ik u gezegd, toen we vanmiddag uit Frascati terugreden&#x200a;&#x2026; Het schijnt
nu zeker te zijn, zij hebben mijn huwlijk nietig verklaard&#x200a;&#x2026; Het is zoo grof, zoo
onbeschaamd, zoo idioot-stom, dat ik er daareven nog aan twijfelde.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O, het is beslist zeker,&#x201d; veroorloofde Pierre zich te zeggen. &#x201c;Het is ons zoo juist
bevestigd door monsignor Fornaro, die het van een der leden van de Congregatie wist.
En men zegt, dat de congregatie zich met een groote meerderheid voor de nietigverklaring
uitgesproken heeft.&#x201d;
</p>
<p>Weer schudde Prada van het lachen.
</p>
<p>&#x201c;Je kan je eigenlijk zoo&#x2019;n klucht niet indenken. Het is, zoover ik weet, de mooiste
klap, die men ooit aan de gerechtigheid en aan het gezonde verstand gegeven heeft.
Wanneer het nu ook nog lukt om van de burgerlijke autoriteiten echtscheiding te krijgen
en mijn vriendin, die u daar ziet, het wil, dan kan Rome pleizier hebben. Ja zeker,
ik zal met alle pracht en praal met haar in de S. Maria <span class="corr" id="xd29e4472" title="Bron: Magglore">Maggiore</span> trouwen. En dan leeft er ergens een klein wezentje, <span class="pagenum">[<a id="pb462" href="#pb462">462</a>]</span>dat op den arm van zijn min het feest zal meemaken!&#x201d;
</p>
<p>Hij lachte bij deze toespeling op zijn kind, het levend bewijs van zijn manlijkheid,
te luid en te brutaal. Leed hij nog onder den smaad, dat er een plooi om zijn lippen
kwam, die deze wat optrok en zijn witte tanden liet zien? Men voelde, dat hij beefde,
dat hij streed tegen het ontwaken van een heimelijken, stormachtigen hartstocht, dien
hij niet eens aan zichzelf bekende.
</p>
<p>&#x201c;En weet u ook het andere nieuws, waarde abbé?&#x201d; ging hij druk doende voort. &#x201c;Heeft
men u al verteld, dat de gravin komen zal?&#x201d;
</p>
<p>Zoo noemde hij Benedetta uit gewoonte; hij vergat, dat zij zijn vrouw niet meer was.
</p>
<p>&#x201c;Ja, dat heeft men mij verteld,&#x201d; antwoordde Pierre.
</p>
<p>Een oogenblik aarzelde hij, voor hij in zijn behoefte om iedere pijnlijke verrassing
te voorkomen, eraan toevoegde:
</p>
<p>&#x201c;Ongetwijfeld zullen we ook prins Dario zien, want hij is niet naar Napels gegaan,
zooals ik u vanmiddag zeide. Er is, geloof ik, op het laatste oogenblik wat tusschenbeide
gekomen.&#x201d;
</p>
<p>Prada lachte niet meer, doch mompelde, terwijl zijn gezicht plotseling ernstig werd:
</p>
<p>&#x201c;Zoo, komt de neef ook? Nu, dan zullen we ze beiden zien.&#x201d;
</p>
<p>En terwijl de beide vrienden hun gesprek voortzetten, zweeg hij, overweldigd door
een stroom van ernstige gedachten, die hem tot nadenken dwongen. Dan maakte hij een
verontschuldigend gebaar, ging nog wat dieper in de vensternis staan, haalde een notitieboekje
uit zijn zak, scheurde er een blaadje uit, waarop hij met dikke letters met potlood
de volgende regels schreef: &#x201c;Een legende beweert, dat de vijgeboom van Judas, doodelijk
voor ieder, die eenmaal paus worden wil, weer te Frascati groeit. Eet de vergiftigde
vijgen ervan niet en geef ze noch aan uw personeel noch aan uw kippen&#x201d;. Dan vouwde
hij het blaadje papier toe, plakte er een postzegel op en schreef het adres: &#x201c;Aan
Zijne Zeer Eerwaarde en Doorluchtige Eminentie kardinaal Boccanera&#x201d;. Toen hij dat
alles weer in zijn zak gestoken had, haalde hij diep adem en vond zijn lach weer terug.
</p>
<p>Iets als een onoverwinlijk gevoel van vrees en van angst had hem verstijfd. Zonder
dat hij het bepaald beredeneerde, voelde hij een drang om zich tegen de verleiding
van een mogelijke gruweldaad te vrijwaren. Maar hij zou de ideeënverbinding, welke
hem dwong die vier regels onmiddellijk <span class="pagenum">[<a id="pb463" href="#pb463">463</a>]</span>en op de plaats zelf, waar hij zich bevond, te schrijven, niet hebben kunnen verklaren.
Hij had slechts één vaststaande gedachte: hij zou den brief na het bal in de brievenbus
van kardinaal Boccanera werpen. Nu was hij rustig.
</p>
<p>&#x201c;Wat hebt u toch, waarde abbé?&#x201d; vroeg hij, zich weer in het gesprek mengend. &#x201c;U ziet
er zoo somber uit.&#x201d;
</p>
<p>En toen Pierre hem de slechte tijding medegedeeld had<span class="corr" id="xd29e4494" title="Bron: &#x2019;">,</span> dat zijn boek veroordeeld was, dat hij nog maar één dag had, om te handelen, als
hij niet wilde, dat zijn reis naar Rome een nederlaag werd, riep hij, alsof hij zelf
een behoefte aan opwinding, aan verdooving voelde, om ondanks alles te kunnen hopen
en leven:
</p>
<p>&#x201c;Kom, kom, den moed niet verloren. Een dag is heel veel, je kunt in een dag heel wat
doen! Een uur, een minuut is voldoende voor het noodlot om te handelen en een nederlaag
in een overwinning te veranderen.&#x201d;
</p>
<p>En opgewonden voegde hij eraan toe:
</p>
<p>&#x201c;Kom, laten we naar de balzaal gaan. Het moet daar prachtig zijn!&#x201d;
</p>
<p>Terwijl Pierre en Narcisse hem volgden, wisselde hij een laatsten blik vol liefde
met Lisbeth; met moeite drongen zij zich door de menigte heen en kwamen te midden
van de zich haastende vrouwenrokken, de deining van nekken en schouders, waaruit de
leven gevende hartstocht, de geur van liefde en dood opsteeg, in de galerij ernaast.
</p>
<p>De tien meter breede en twintig meter lange zaal ontvouwde zich in een schitterende
pracht. De acht kale, noch met gordijnen noch met vitrage voorziene ramen, die op
den Corso uitzagen, deden de tegenoverliggende huizen ontvlammen. Het was een verblindend
licht; zeven paar reusachtige marmeren kandelabers werden door electrische lampen
in reusachtige pekfakkels veranderd, terwijl in de hoogte langs de kroonlijsten andere
in lichte bloemen opgesloten lampjes een wondermooie guirlande van vlammenbloemen,
tulpen, pioenen en rozen vormden. Het oude, roode, met goud omzoomde fluweel van het
behang, kreeg een gloed als van een vlammend kolenvuur. De draperieën aan de deuren
en vensters waren van oude kant, die in gekleurde zijde eveneens met krachtig levende
bloemen bestikt waren.
</p>
<p>Maar de weergalooze rijkdom, die eenig in de wereld was, werd gevormd door de verzameling
meesterwerken onder het prachtige plafond met zijn met goudrosetten versierde vakken.
Geen museum had een mooiere collectie. Er waren <span class="pagenum">[<a id="pb464" href="#pb464">464</a>]</span>Raffaëls, Titiaans, Rembrandts, Rubens, Velasquez en Ribera&#x2019;s&#x2014;wereldberoemde werken,
welke in deze onverwachte belichting plotseling in triompheerende jeugd verschenen,
als waren zij weder ontwaakt tot het onsterfelijke leven van het genie. Daar Hunne
Majesteiten eerst tegen middernacht zouden komen, was het bal reeds geopend; een wals
sleepte de paren mede, lichte toiletten vlogen door de menigte, één stroom van decoratie
en kleinoodiën, met goud geborduurde uniformen en met parelen versierde japonnen.
</p>
<p>&#x201c;Het is werkelijk schitterend,&#x201d; zeide Prada op zijn nog steeds opgewonden toon. &#x201c;Kom
hier, dan gaan we weer in een vensternis staan. Er is geen betere plaats om goed te
zien, zonder te erg in het gedrang te komen.&#x201d;
</p>
<p>Zij hadden Narcisse verloren, zoodat Pierre en de graaf, toen zij eindelijk in hun
nis kwamen, samen waren. Het op een kleine estrade achter in de zaal geplaatste orkest
had de wals juist geëindigd en de dames liepen weer langzaam met verrukte gezichten
door de steeds grooter wordende menigte, toen een paar personen verschenen, wier binnentreden
allen deed omkijken. Donna Serafina, in een toilet van karmijnroode zijde, als droeg
zij de kleuren van haar broeder, den kardinaal, maakte als een koningin haar entree
aan den arm van advocaat Morano. Nooit had zij haar dunne, jongemeisjesachtige taille
meer ingeregen, nog nooit had haar hard, met groote rimpels doorgroefd, door haar
grijs haar nauwlijks verzacht gelaat een zoo koppige en zegepralende heerschzucht
uitgedrukt. Een bescheiden, goedkeurend gemompel, een zucht van algemeene verlichting
steeg op, want de Romeinsche kringen hadden het onwaardige gedrag van Morano, om een
dertigjarige liaison, waaraan de salons zich gewend hadden als aan een wettig huwlijk,
eenstemmig veroordeeld. Men sprak van een onmogelijke gril voor een burgermeisje,
van een laag voorwendsel tot een breuk, die het gevolg zou zijn van een twist naar
aanleiding van Benedetta&#x2019;s echtscheidingsproces. De breuk had ongeveer twee maanden
geduurd tot groote ergernis van Rome, waar men nog steeds een groote vereering koestert
voor lange, trouwe liefdeverhoudingen. De verzoening ontroerde dan ook alle harten
als een der gelukkigste gevolgen van het dienzelfden dag voor de Conciliecongregatie
gewonnen proces. Morano weer berouwvol verschijnend aan den arm van donna Serafina&#x2014;dat
was <span class="pagenum">[<a id="pb465" href="#pb465">465</a>]</span>de overwinning der liefde, de redding der goede zeden, het herstel van de orde.
</p>
<p>Maar een nog grootere sensatie verwekte het binnentreden van Benedetta aan de zijde
van Dario. Deze kalme onverschilligheid voor de gewone convenances, deze overwinning
van haar in het openbaar beleden liefde op denzelfden dag, dat haar huwlijk nietig
verklaard was, leek een zoo aantrekkelijke vermetelheid, een zoo kranige bravoure
van jeugd en hoop, dat een algemeen gemompel van bewondering haar dadelijk vergiffenis
schonk. Evenals zooeven naar Celia en Attilio, vlogen thans aller harten naar hen
om den schoonheidsglans, waarin zij straalden, om het groote geluk, dat uitging van
hun gezichten. Dario, nog wat bleek door zijn lange bedlegerigheid, had bij zijn eenigszins
teere zwakheid, zijn mooie, heldere kinderoogen, zijn bruine baard, welke kroesde
als die van een jongen god, toch iets fiers en trotsch, waarin men het oude, vorstelijke
bloed der Boccanera&#x2019;s terugvond. Benedetta, blank onder haar kroon van donkere lokken,
heel kalm, heel vastberaden, liet haar helder lachje hooren, dat bij haar zoo zeldzaam
lachje, dat in zijn onweerstaanbaar verleidelijke bekoring, haar als het ware tot
een ander wezen maakte, aan haar eenigszins krachtigen mond den charme van een bloem
gaf en haar groote, donkere, ondoorgrondelijke oogen met de helderheid als van een
onbewolkten hemel vulde.
</p>
<p>In haar terugkeerende, zoo vroolijke, zoo mooie jeugd had zij de kostelijke ingeving
gekregen een witte japon aan te trekken<span class="corr" id="xd29e4515" title="Niet in bron">,</span> een heel eenvoudige jongemeisjesjapon, die als het ware het symbool was van haar
maagdelijkheid, en verkondigde, dat zij de groote, reine lelie gebleven was voor den
echtgenoot harer keuze. Niets van haar lichaam was te zien, zelfs was de toch aan
ieder jong meisje veroorloofde uitsnijding aan haar hals niet in haar japon aangebracht.
Het was het ondoordringbare, angstaanjagende liefdesmysterie, een verheven vrouwenschoonheid,
die hier, in het wit gehuld sluimerde. Geen parure, geen juweel aan haar handen of
in haar ooren. Alleen op haar corsage een collier, de collier van een koningin, de
beroemde paarlencollier der Boccanera&#x2019;s, dien zij van haar moeder geërfd had en dien
geheel Rome kende, fabelachtig groote parelen, die zij nonchalant om haar hals geworpen
had, maar die, ondanks haar eenvoudige japon, voldoende waren haar een koningin te
doen schijnen.
<span class="pagenum">[<a id="pb466" href="#pb466">466</a>]</span></p>
<p>&#x201c;O,&#x201d; prevelde Pierre in extase; &#x201c;wat is zij mooi, wat is zij gelukkig!&#x201d;
</p>
<p>Onmiddellijk had hij er spijt van zoo hardop gedacht te hebben, want hij hoorde naast
zich een doffen klaagtoon als van een wild dier, een onwillekeurig gebrom, dat hem
er plotseling aan herinnerde, dat de graaf naast hem stond. Maar deze verstikte dadelijk
den kreet van zijn zoo ruw weer geopende wond en vond zelfs nog de kracht een brutale
vroolijkheid te huichelen.
</p>
<p>&#x201c;Bliksems, zij durven. Straks zullen ze nog in tegenwoordigheid van ons allen trouwen
en naar bed gaan!&#x201d;
</p>
<p>Maar dan had hij spijt van die ruwe scherts, waarin de pijn van zijn onbevredigde
mannelijke begeerte zich maar al te duidelijk deed gevoelen, en nam hij een onverschillige
houding aan.
</p>
<p>&#x201c;Zij is werkelijk mooi vanavond. U moet weten, dat zij de mooiste schouders van de
wereld heeft; het is een groot succes voor haar, dat zij nog mooier lijkt, nu zij
ze niet laat zien.&#x201d;
</p>
<p>Het gelukte hem onverschillig verder te praten en nog allerlei kleine bijzonderheden
te vertellen omtrent haar, die hij hardnekkig &#x201c;gravin&#x201d; bleef noemen. Maar hij had
zich, blijkbaar uit vrees, dat men zijn bleekheid en het zenuwachtige trekken van
zijn lippen opmerken zou, wat dieper in de vensternis teruggetrokken. Hij was niet
meer in staat te strijden, naast de zoo naïef ten toon gespreide vreugde van het jonge
paar lachend en onbeschaamd op te treden, zoodat de komst van het koninklijk echtpaar
een groote opluchting voor hem was.
</p>
<p>&#x201c;Daar zijn Hunne Majesteiten,&#x201d; riep hij, terwijl hij door het raam keek. &#x201c;Kijk eens
wat een gedrang op straat!&#x201d;
</p>
<p>Inderdaad drong, niettegenstaande de ramen gesloten waren, het tumult van een groote
menigte in de zaal door. Toen Pierre naar buiten keek, zag hij in het licht der electrische
lampen een deinende zee van menschenhoofden den rijweg overstroomen en om de koetsen
heendringen. Reeds had hij op zijn dagelijksche wandelingen in de villa Borghese den
koning ontmoet, die daar, als een eenvoudig burger, zonder gevolg of escorte, alleen
vergezeld door een aide-de-camp, heen reed. Dikwijls was hij heelemaal alleen en stuurde
zelf een lichten phaëton, waarin nog slechts een rijknecht in zwarte livrei zat. Zelfs
had hij eenmaal de koningin medegenomen en beiden zaten naast elkaar als een <span class="pagenum">[<a id="pb467" href="#pb467">467</a>]</span>gelukkig echtpaar, dat voor zijn pleizier uit is. Ook nog andere bijzonderheden omtrent
het Quirinaal waren Pierre ter oore gekomen: men had hem verteld van de goedheid en
den eenvoud van den koning, van zijn verlangen naar vrede, van zijn hartstocht voor
de jacht, voor de eenzaamheid in het vrije veld, die hem in zijn afkeer voor de macht
dikwijls van een ongedwongen leven deed droomen&#x2014;ver van die autoritaire heerscherswerkzaamheden,
waarvoor hij niet geschapen scheen te zijn. Maar vooral de koningin werd aangebeden;
zij was zeer beschaafd, ontwikkeld, goed op de hoogte van talen en letterkunde en
voelde zich gelukkig intelligent te zijn en ver boven haar omgeving uit te steken.
Zij wist het en liet het gaarne met een volmaakte lieftalligheid blijken.
</p>
<p>Prada, die evenals Pierre zijn gezicht tegen het raam gedrukt hield, wees hem met
een gebaar op de menigte.
</p>
<p>&#x201c;Nu zij de koningin gezien hebben, zullen zij gelukkig en tevreden gaan slapen. En
er is, dat verzeker ik u, daar beneden geen enkele politie-agent&#x200a;&#x2026; O, bemind te worden,
bemind te worden!&#x201d;
</p>
<p>Zijn pijn overweldigde hem weer; hij wendde zich opnieuw naar de galerij.
</p>
<p>&#x201c;Let goed op, waarde heer. De <span class="corr" id="xd29e4535" title="Bron: entrée">entree</span> van Hunne Majesteiten mag u niet missen, dat is het mooiste van het geheele feest.&#x201d;
</p>
<p>Enkele minuten verliepen; dan hield het orkest plotseling midden in een polka op en
zette met al de kracht van zijn koperen instrumenten de koningsmarsch in. De dansers
maakten het midden van de zaal vrij. Begeleid door prins en prinses Buongiovanni,
die hen beneden aan de trap ontvangen hadden, traden Hunne Majesteiten binnen. De
koning was eenvoudig in rok, de koningin droeg een stroogele, met prachtige witte
kant gegarneerde japon van satijn; onder den diadeem van brillanten, die haar mooi
blond haar omgaf, straalde een rond, frisch, jeugdig gezichtje vol vriendelijkheid,
zachtheid en geest. De muziek speelde nog steeds met geestdriftig-verwelkomende heftigheid.
Achter haar vader en haar moeder kwam Celia, dan Attilio, de Sacco&#x2019;s, bloedverwanten
en officieele persoonlijkheden.
</p>
<p>Eindelijk zweeg het orkest en kon men met het voorstellen beginnen. Hunne Majesteiten,
die Celia reeds kenden, wenschten haar met ouderlijke vriendelijkheid geluk. Maar
Sacco stond er, als minister zoowel als vader, op zijn zoon <span class="pagenum">[<a id="pb468" href="#pb468">468</a>]</span>Attilio voor te stellen. De kleine man kromde zijn lenige ruggegraat, wist de passende
mooie woorden te vinden, zoodat hij den luitenant voor den koning deed buigen, terwijl
hij voor de koningin de huldiging van den knappen, zoo hartstochtelijk beminden jongen
man reserveerde. Weer toonden Hunne Majesteiten een groote vriendelijkheid, zelfs
tegenover mevrouw Sacco, die zich als altijd bescheiden op den achtergrond hield.
Doch dan gebeurde iets, dat, van salon tot salon verder verteld, eindelooze commentaren
zou verwekken. Toen de koningin Benedetta zag, die graaf Prada haar na zijn huwlijk
voorgesteld had en voor wie zij om haar schoonheid en haar charme een bewonderende
sympathie had opgevat, lachte zij haar toe, zoodat de jonge vrouw wel naar haar toe
moest gaan en de buitengewone onderscheiding genoot eenige oogenblikken een gesprek
te mogen voeren, waarin de koningin haar enkele vriendelijke woorden toevoegde, die
alle omstanders konden hooren.
</p>
<p>Blijkbaar wist de koningin niets van de groote gebeurtenis van den dag, het nietig
verklaarde huwlijk met Prada, de aanstaande echtverbintenis met Dario, die bij dit
feest openlijk geannonceerd werd, zoodat dit thans als het ware gegeven werd voor
een dubbele verloving. Maar de indruk was er niet minder om, men sprak over niets
meer dan over de complimenten, die de deugdzaamste en intelligentste van alle koninginnen
tot Benedetta gericht had. Haar triomf werd er des te grooter door; zij werd in dit
geluk eindelijk den uitverkoren echtgenoot toe te behooren, nog mooier, nog trotscher,
nog zegepralender.
</p>
<p>Het was voor Prada een onuitsprekelijke kwelling. Terwijl de souvereinen cercle bleven
houden, de koningin van de dames, die haar kwamen begroeten, de koning voor de officieren,
diplomaten en andere hoogwaardigheidsbekleeders, zag Prada niets anders dan Benedetta,
die geluk gewenscht, gevleid, door liefde en roem omgeven werd. Dario stond naast
haar, genoot en straalde met haar. Voor hen werd het bal gegeven, voor hen schitterden
de lampen, voor hen speelde het orkest, hadden de mooie vrouwen van Rome zich gedecolleteerd,
en prijkten nu met haar van diamanten fonkelende boezems; voor hen waren Hunne Majesteiten
op de klanken van de koningsmarsch gekomen; voor hen veranderde dit feest in een apotheose;
voor hen glimlachte een aangebeden vorstin; voor hen bracht zij als de goede fee uit
de sprookjes, wier komst het geluk der jonggeborenen verzekert, <span class="pagenum">[<a id="pb469" href="#pb469">469</a>]</span>aan dit verlovingsfeest het geschenk van haar aanwezigheid!
</p>
<p>Dit uur van buitengewone schittering beteekende het toppunt van geluk en jubel, de
zege van deze vrouw, wier schoonheid de zijne geweest was, zonder dat hij haar had
kunnen bezitten, de zege van dezen man, die haar hem nu ontrooven zou&#x2014;een zoo openlijke,
voor hem zoo smadelijke zege, dat zij hem, brandend als een kaakslag, midden in zijn
gezicht trof. Maar niet alleen zijn hoogmoed en zijn hartstocht bloedden, door den
triomf der Sacco&#x2019;s voelde hij zich ook in zijn vermogen bedreigd. Was het dus waar,
dat het verschrikkelijke klimaat van Rome ten slotte de ruwe veroveraars van het Noorden
bedierf, dat hij dit gevoel van moeheid en uitputting kreeg. Dezen zelfden dag had
hij in Frascati bij die ongelukkige bouwgeschiedenis zijn fortuin hooren kraken, hoewel
hij zich nog niet bekennen wilde, dat zijn zaken, zooals het gerucht wilde, slecht
stonden.
</p>
<p>En nu zag hij dezen avond te midden van het feest het Zuiden overwinnen, zag hij Sacco
de overhand krijgen als een, die op zijn gemak leeft van de warme buit, welke hij
gulzig in de brandende zon gemaakt heeft. Sacco, de minister, Sacco, de vertrouwde
des konings, Sacco, die zich door het huwlijk van zijn zoon verbond met een der edelste
families van de Romeinsche aristocratie, die op weg was eenmaal de meester van Rome
en Italië te worden, die nu reeds met volle handen in het geld en in het volk wroette&#x2014;die
Sacco was een nieuwe slag voor de ijdelheid, voor de altijd nog weer vraatzuchtige
en gulzige begeerten van dezen genotzoeker, die zich vóór het einde van het feestgelag
van de tafel gedrongen zag! Alles stortte ineen, niets bleef hem over: Sacco ontstal
hem zijn millioenen, Benedetta liet in hem die vreeselijke wonde van onbevredigde
zinsbegeerte achter, waarvan hij nooit meer genezen zou.
</p>
<p>Op dat oogenblik hoorde Pierre weer dien klaagtoon als van een wild dier, dat onwillekeurige
en wanhopige gebrom, dat hem reeds eenmaal zoo onaangenaam getroffen had. Hij keek
den graaf aan en vroeg:
</p>
<p>&#x201c;Hebt u pijn?&#x201d;
</p>
<p>Maar bij het zien van dezen bleeken man, die door een bovenmenschelijke krachtsinspanning
een groote kalmte wist te bewaren, had hij onmiddellijk reeds spijt om die indiscrete
vraag, welke trouwens onbeantwoord bleef. Om hem wat af te leiden, sprak hij luide
de gedachten uit, die het zien van al die pracht en praal in hem opwekte.
<span class="pagenum">[<a id="pb470" href="#pb470">470</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Uw vader had wel gelijk! Wij Franschen met onze zelfs in deze dagen van algemeenen
twijfel zoo streng Katholieke opvoeding zien in Rome nog steeds het eeuwenoude Rome
der pausen, zonder van de diep-ingrijpende veranderingen, die er ieder jaar meer het
Italiaansche Rome van heden van maken, iets te weten, iets te kunnen begrijpen. Als
u eens wist hoe ik bij mijn aankomst den koning en zijn regeering en dit jonge volk,
dat bezig is zich een groote hoofdstad te scheppen, als een <i lang="fr">quantité négligeable</i> beschouwde! Ja, in mijn droom, om tot heil der volkeren Rome, een nieuw Christelijk
en Evangelisch Rome tot nieuw leven te wekken, schoof ik dat alles ter zijde, hield
ik er geen rekening mede.&#x201d;
</p>
<p>Hij lachte zachtjes, had medelijden met zijn onschuldige naïeveteit; met een gebaar
wees hij naar de galerij, naar prins Buongiovanni, die op dat oogenblik voor den koning
boog, naar de prinses, die naar de galanterieën van Sacco luisterde&#x2014;naar de overwonnen
pauselijke aristocratie, naar de parvenu&#x2019;s, die thans in de hoogste kringen werden
toegelaten, naar de witte en de zwarte kringen, die zóó vermengd waren, dat er niets
meer dan onderdanen waren, die op het punt stonden één eenig volk te vormen. Wezen
bij het zien van de dagelijksche evolutie, van deze vroolijke, lachende, opgesierde
mannen en vrouwen, de feiten, zoo niet de principes, erop, dat een verzoening tusschen
het Quirinaal en het Vaticaan onmogelijk was? Men moest leven, liefhebben, bemind
worden, nieuw leven scheppen! Het huwlijk van Celia en Attilio zou het symbool worden
van de noodzakelijke vereeniging: jeugd en liefde zouden den ouden haat overwinnen,
alle twisten zouden vergeten worden in de omarming van den mooien jongen man, die
komt en het mooie veroverde meisje in zijn armen wegdraagt, opdat de wereld kan voortduren.
</p>
<p>&#x201c;Kijk toch eens,&#x201d; zeide Pierre weer. &#x201c;Hoe mooi, hoe jong, hoe vroolijk is het jonge
paar, hoe lacht het de toekomst toe! Ik begrijp heel goed, dat uw koning hier gekomen
is, om zijn minister een genoegen te doen en een der oudste Romeinsche families voor
zijn troon te winnen. Dat is goede, flinke, vaderlijke politiek. Maar ik zou ook gaarne
gelooven, dat hij de roerende beteekenis van dit huwlijk begrepen heeft: het oude
Rome, dat zich in den persoon van dit mooie, zoo naïeve, zoo verliefde kind, geeft
aan het jonge Italië, aan dezen zoo enthousiasten en zoo rechtschapen jongen man,
die zoo kranig zijn uniform draagt. Moge hun <span class="pagenum">[<a id="pb471" href="#pb471">471</a>]</span>huwlijk beslissend en vruchtbaar zijn, moge daaruit het groote land geboren worden,
dat ik u, nu ik u begin te leeren kennen, zoo van harte gaarne zou zien worden.&#x201d;
</p>
<p>In zijn smart over het wankelen van zijn oud ideaal van een Evangelisch en universeel
Rome had hij dien wensch voor een nieuw geluk van de eeuwige stad met een zóó diepe
ontroering uitgesproken, dat Prada ondanks zichzelf antwoordde:
</p>
<p>&#x201c;Ik dank u. Dat is een wensch, die in het hart van iederen goeden Italiaan leeft.&#x201d;
</p>
<p>Maar de woorden stokten in zijn keel. Terwijl hij naar Celia en Attilio keek, zag
hij hoe Benedetta en Dario met hetzelfde glimlachje van onbeperkt geluk naar hen toe
gingen. En toen hij de beide paren daar zoo stralend en triompheerend van geluk en
levensvreugde samen zag, had hij niet meer de kracht daar te blijven, hen te zien
en te lijden:
</p>
<p>&#x201c;Ik heb een vreeselijke dorst,&#x201d; zeide hij. &#x201c;Ga mee aan het buffet wat drinken.&#x201d;
</p>
<p>Hij manoeuvreerde achter de menigte door, langs de ramen, om niet gezien te worden,
terwijl hij naar de aan het uiteinde der galerij gelegen deur van de antieken-zaal
ging.
</p>
<p>Toen Pierre hem volgde, werden zij door een menigte menschen gescheiden; de priester
werd medegevoerd in de richting van de twee paren, die nog steeds met elkaar stonden
te praten. Celia, die hem zag, riep hem met een vriendschappelijk handgebaar. In haar
vurige vereering voor de schoonheid stond zij in extase voor Benedetta en vouwde haar
kleine lelie-handen voor haar als voor de Madonna.
</p>
<p>&#x201c;O, mijnheer de abbé, doe mij eens het groote pleizier tegen haar te zeggen, dat zij
mooi is, mooier dan het mooiste dat er op aarde is, mooier dan de zon, de maan en
de sterren!&#x2026; O, lieveling, ik krijg er gewoon het kippenvel van, je zoo mooi te zien
als het geluk, zoo mooi als de liefde!&#x201d;
</p>
<p>Benedetta begon te lachen, terwijl de jonge mannen elkaar vroolijk aankeken.
</p>
<p>&#x201c;Jij bent even mooi als ik, lieveling&#x200a;&#x2026; Wij zijn mooi, omdat we gelukkig zijn.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, ja, gelukkig,&#x201d; herhaalde Celia zacht. &#x201c;Herinner je je den avond nog wel, dat
je tegen me zei, dat het niet mogelijk was den paus en den koning te laten trouwen.
Nou doen Attilio en ik het en toch zijn we zóó gelukkig!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar Dario en ik doen het niet,&#x201d; antwoordde Benedetta vroolijk; &#x201c;integendeel! Maar
herinner je nu ook jouw antwoord <span class="pagenum">[<a id="pb472" href="#pb472">472</a>]</span>maar: Het is voldoende, als men elkaar liefheeft, dan redt men de wereld.&#x201d;
</p>
<p>Toen Pierre eindelijk in de antieken-zaal, waarin het buffet stond, komen kon, vond
hij daar Prada onbeweeglijk staan. Hij stond als vastgenageld; zijn oogen dronken
den vreeselijken aanblik in, dien hij had willen ontvluchten. Hij had zich moeten
omdraaien, kijken, steeds weer kijken. Zoo zag hij met bloedend hart het weer beginnen
van den dans, de eerste figuur van een quadrille, die het orkest met de volle klanken
van zijn koperen instrumenten speelde. Benedetta en Dario, Celia en Attilio stonden
vis-à-vis tegenover elkaar, en deze beide jonge, gelukkige paren zagen er in het schitterende
licht en in de volheid en den geur van hun liefde zoo bekoorlijk, zoo aanbiddelijk
uit, dat de koning en de koningin naderbij traden. Er weerklonken bewonderende bravo&#x2019;s,
een oneindige teederheid vloeide uit alle harten.
</p>
<p>&#x201c;Ik verga van de dorst, ga mee!&#x201d; herhaalde Prada, die eindelijk de kracht vond zich
uit zijn marteling los te rukken, ruw.
</p>
<p>Hij liet zich een glas ijslimonade geven en dronk het in één teug leeg op de gulzige
manier van een koortslijder, die het inwendige vuur, waardoor hij verteerd wordt,
niet blusschen kan.
</p>
<p>De antieken-zaal was een groot, met mozaïek ingelegd vertrek, waarin zich tegen de
muren een beroemde collectie vasen, bas-reliefs en beelden bevond. Het marmer voerde
den boventoon, hoewel er toch ook enkele bronzen waren, o. a. een stervende gladiator
van onvergelijkelijke schoonheid. Maar het glanspunt vormde de beroemde Venus, een
pendant van de Capitolijnsche Venus, doch fijner en slanker, terwijl de linkerarm
in een gebaar van wellustige overgave afhing. Dien avond wierp een groote electrische
reflector een verblindend daglicht op haar, en het marmer scheen in zijn goddelijke
en reine naaktheid een bovenmenschelijk, onsterfelijk leven te bezitten.
</p>
<p>Tegen den achtermuur had men het buffet opgesteld, een lange, met een geborduurd laken
bedekte tafel vol ooft, gebak en koud vleesch. Bloemruikers waren gezet tusschen champagneflesschen,
warme punch, sorbets, een leger van glazen, kopjes en bekers, een grooten rijkdom
van in het licht fonkelend kristal, <span class="corr" id="xd29e4588" title="Bron: porcelein">porselein</span> en zilverwerk. Een nieuwigheid was, dat men de eene helft der zaal gevuld had met
rijen kleine tafeltjes, waaraan de gasten, in plaats van staande <span class="pagenum">[<a id="pb473" href="#pb473">473</a>]</span>iets te gebruiken, konden gaan zitten en zich laten bedienen als in een café.
</p>
<p>Pierre zag aan een dier kleine tafeltjes Narcisse met een dame zitten: toen Prada
Lisbeth herkende, ging hij naar haar toe.
</p>
<p>&#x201c;U ziet, dat u mij in schoon gezelschap vindt,&#x201d; zeide de <span class="corr" id="xd29e4596" title="Bron: gezantschaps-attaché">gezantschapsattaché</span> galant. &#x201c;Nadat ik u verloren had, kon ik niets beters doen dan mevrouw mijn arm aanbieden
en haar hierheen brengen.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Een prachtig denkbeeld,&#x201d; zeide Lisbeth met haar beminlijk lachje; &#x201c;te meer, daar
ik een vreeselijken dorst had.&#x201d;
</p>
<p>Zij hadden zich café glacé laten brengen, die zij langzaam met kleine vermeillepeltjes
aten.
</p>
<p>&#x201c;Ik verga ook van dorst,&#x201d; zeide de graaf. &#x201c;Ik kan niet genoeg drinken&#x200a;&#x2026; U vindt het
toch goed, dat we hier ook plaats nemen, waarde heer? De koffie zal me misschien wat
kalmeeren&#x200a;&#x2026; Lieve vriendin, mag ik je mijnheer den abbé Froment voorstellen, een der
voornaamste jonge Fransche priesters?&#x201d;
</p>
<p>Met hun vieren bleven zij lang zoo zitten; zij praatten en maakten zich vroolijk over
de gasten, die nu en dan binnenkwamen. Maar Prada bleef ondanks zijn gewone galanterie
voor zijn vriendin gepreoccupeerd; sommige oogenblikken vergat hij zelfs haar tegenwoordigheid
en keerden zijn oogen terug naar de galerij ernaast, vanwaar de muziek en het dansen
tot hem doordrong.
</p>
<p>&#x201c;Waar zit je toch zoo aan te denken?&#x201d; vroeg Lisbeth, toen zij hem zoo bleek en als
in gedachten verzonken zitten zag. &#x201c;Voel je je niet lekker?&#x201d;
</p>
<p>Hij gaf er geen antwoord op, maar zeide plotseling:
</p>
<p>&#x201c;Kijk, daar heb je nu het echte liefdespaar&#x2014;dat is de liefde en het geluk.&#x201d;
</p>
<p>En hij wees met een bijna onmerkbaar handgebaar naar markiezin Montefiori, de moeder
van Dario, en haar tweeden man Jules Laporte, den voormaligen sergeant der Zwitsersche
garde, die vijftien jaar jonger was dan zij, dien zij met haar steeds nog prachtige
vlammenoogen op den Corso opgevischt en van wien zij triomphantelijk een markies Montefiori
gemaakt had, om hem geheel voor zich te bezitten. Op bals en soirées liet zij hem
geen oogenblik los, hield hem tegen de etiquette in aan haar arm, liet zich door hem
naar het buffet leiden, zoo gelukkig maakte het haar den mooien man, op wien zij trots
was, te kunnen laten zien. Nu <span class="pagenum">[<a id="pb474" href="#pb474">474</a>]</span>dronken zij beiden staande champagne en aten sandwiches&#x2014;zij, ondanks haar vijftig
jaar nog een buitengewone, krachtige schoonheid, hij, met zijn wapperende snor en
zijn trotsche houding, een gelukkige avonturier, wiens vroolijke brutaalheid in den
smaak der dames viel.
</p>
<p>&#x201c;Zij heeft hem uit een penibele zaak moeten redden,&#x201d; ging de graaf op fluisterenden
toon voort. &#x201c;Hij handelde in reliquieën, kon met moeite zijn brood verdienen door
als tusschenpersoon op te treden voor de Fransche en Belgische kloosters, en was een
heelen handel in valsche reliquieën begonnen. Hier wonende Joden maakten kleine ouderwetsche
reliquieën-kastjes met stukjes schapenbeen, alles met het zegel en de onderteekening
van de meest authentieke autoriteiten. Men heeft de zaak, waarin eveneens drie prelaten
betrokken waren, in den doofpot gestopt&#x200a;&#x2026; Een gelukkige kerel! Kijk eens, hoe zij
hem met haar oogen verslindt! En ziet hij er niet uit als een grand&#x2019;seigneur, zooals
hij het bord vasthoudt, waarvan zij een stukje kip eet.&#x201d;
</p>
<p>Dan bleef hij met bittere, grimmige ironie over de Romeinsche amourettes vertellen.
De Romeinsche vrouwen waren onwetend, koppig en jaloersch. Wanneer een vrouw een man
veroverd had, behield zij hem haar heele leven, werd hij haar eigendom, haar zaak,
waarover zij op ieder uur naar welgevallen beschikte. En hij somde eindelooze liaisons
op, o. a. die van donna Serafina en Morano, welke werkelijke huwlijken geworden waren;
en hij spotte over het gemis aan phantasie, met die volkomen en al te drukkende overgave,
met de burgerlijk makende zoenen, waaraan, wanneer er ooit een einde aan kwam, slechts
een einde kon komen te midden van de onaangenaamste catastrophen.
</p>
<p>&#x201c;Maar wat scheelt je toch, lieve vriend, wat scheelt je toch?&#x201d; riep Lisbeth lachende
uit. &#x201c;Wat je ons daar vertelt is juist heel aardig. Wanneer je van elkaar houdt, moet
je altijd van elkaar houden.&#x201d;
</p>
<p>Zij zag er met haar fijne, blonde, weerbarstige haren en in haar teere, blonde naaktheid
werkelijk bekoorlijk uit; Narcisse, die haar met zijn half gesloten oogen kwijnend
aankeek, vergeleek haar met een figuur van Botticelli, dat hij te Florence gezien
had. Pierre was weer in zijn sombere overpeinzingen teruggevallen, toen hij een dame,
die voorbijliep, hoorde zeggen, dat de cotillon reeds gedanst werd. Hij herinnerde
zich plotseling de afspraak, die hij met monsignor Nani gemaakt had.
<span class="pagenum">[<a id="pb475" href="#pb475">475</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Gaat u al weg?&#x201d; vroeg Prada, die zag, dat de priester afscheid nam van Lisbeth.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, nog niet.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Dan is het goed. Ga niet weg zonder mij. Ik wil nog graag wat loopen, dan breng ik
u thuis&#x200a;&#x2026; U vindt me hier terug!<span class="corr" id="xd29e4621" title="Niet in bron">&#x201d;</span>
</p>
<p>Pierre moest twee salons doorgaan vóór hij, heelemaal aan het einde, aan de kleine
spiegelzaal kwam. Het was inderdaad een wondervertrek, gehouden in een kostelijken
rococostijl, en vormde een rotonde van matte spiegels in prachtig verguld en gebeeldhouwde
lijsten. Zelfs aan de zoldering zetten de spiegels zich in hellende vakken voort,
zoodat aan alle kanten de beelden vermenigvuldigd en tot in het oneindige teruggekaatst
werden. Gelukkig waren hier geen electrische lampen aangebracht; er brandden slechts
twee met rose kaarsen beladen kroonluchters. Het behang en de meubelen waren van lichtblauwe
zijde.
</p>
<p>Pierre zag onmiddellijk monsignor Nani op een lagen canapé zitten. Zooals de laatste
gehoopt had, was hij geheel alleen, daar de cotillon de menigte naar de galerij gelokt
had. Er heerschte een diepe stilte, nauwelijks hoorde men het orkest, dat hier in
een zachten fluittoon wegstierf.
</p>
<p>De priester excuseerde zich, dat hij op zich had laten wachten.
</p>
<p>&#x201c;Volstrekt niet noodig,&#x201d; antwoordde monsignor met zijn onuitputtelijke vriendelijkheid,
&#x201c;ik voelde mij in dit asyl heel rustig&#x200a;&#x2026; Toen de menigte mij te dreigend werd, ben
ik hierheen gevlucht.&#x201d;
</p>
<p>Hij noemde het koninklijk echtpaar niet, maar gaf te verstaan, dat hij uit beleefdheid
hun aanwezigheid vermeden had. Hij was slechts gekomen uit groote sympathie voor Celia&#x2014;en
ook uit een oogpunt van diplomatie, opdat het niet den schijn zou hebben, alsof het
Vaticaan geheel brak met de Buongiovanni&#x2019;s, de oude, in de annalen van het pausdom
zoo beroemde familie. Ongetwijfeld kon het Vaticaan dit huwelijk, dat het oude Rome
met het jonge koninkrijk Italië scheen te vereenigen, niet goedkeuren; maar toch wilde
het niet den schijn aannemen te verdwijnen en zijn belangstelling te verliezen door
zijn trouwste dienaren in den steek te laten.
</p>
<p>&#x201c;Maar nu,&#x201d; ging de prelaat voort, &#x201c;moeten we over u spreken, mijn waarde zoon&#x200a;&#x2026; Ik
heb u reeds gezegd, dat, al moge de Indexcongregatie tot de veroordeeling van uw <span class="pagenum">[<a id="pb476" href="#pb476">476</a>]</span>boek besloten hebben, het vonnis eerst overmorgen aan den Heiligen Vader voorgelegd
en door hem geteekend zal worden. Gij hebt dus nog aan geheelen dag voor u.&#x201d;
</p>
<p>Pierre kon zich niet weerhouden hem in de rede te vallen.
</p>
<p>&#x201c;Maar wat moet ik doen, monsignor? Ik heb reeds nagedacht, maar ik kan geen enkele
manier, geen enkel middel vinden, om mij te verdedigen. &#x2026; Zijne Heiligheid kan ik
toch niet spreken, nu hij ziek is!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O ziek, ziek,&#x201d; prevelde Nani op zijn slimme manier. &#x201c;Zijne Heiligheid voelt zich
reeds veel beter, want ik heb vandaag, zooals alle Woensdagen, de eer gehad door hem
ontvangen te worden. Wanneer hij wat moe is en men dan zegt, dat hij ziek is, laat
hij de menschen praten, dat stelt hem in staat wat te rusten.&#x201d;
</p>
<p>Maar Pierre was te wanhopig, om aandachtig te kunnen luisteren.
</p>
<p>&#x201c;Neen, het is uit,&#x201d; ging hij voort. &#x201c;U hebt daareven over een wonder gesproken, maar
ik geloof niet meer aan wonderen. Nu ik te Rome verslagen ben, ga ik weer terug naar
Parijs, waar ik den strijd zal voortzetten&#x200a;&#x2026; Ja, mijn ziel kan er zich niet bij neerleggen,
mijn hoop op redding door liefde kan niet sterven; ik zal een nieuw boek schrijven
en daarin zeggen in welke nieuwe aarde de nieuwe godsdienst opgroeien moet.&#x201d;
</p>
<p>Er volgde een stilte. Nani keek hem aan met zijn heldere oogen, welker intelligente
uitdrukking de scherpte van staal had. In de diepe stilte, in de zware, heete atmospheer
van de kleine zaal, waarvan de spiegels de tallooze kaarsen weerkaatsten, drong plotseling
een luidere uitbarsting van het orkest door. Langzame, wiegende walstonen klonken
en stierven weer weg.
</p>
<p>&#x201c;Mijn waarde zoon, toorn is altijd verkeerd&#x200a;&#x2026; Herinnert ge u, dat ik u bij uw aankomst
beloofd heb, om, wanneer ge vergeefs getracht zoudt hebben door den Heiligen Vader
ontvangen te worden, zelf op mijn beurt een poging te zullen doen? Neen, luister nu
kalm en wind u niet op,&#x201d; ging hij voort, toen hij zag, dat de priester zenuwachtig
werd. &#x201c;Zijne Heiligheid krijgt, helaas, niet altijd even verstandige adviezen. De
paus heeft personen om zich heen, wier toewijding niet steeds met de zoo gewenschte
intelligentie gepaard gaat. Ik heb u dat al meer gezegd en u voor onberaden stappen
gewaarschuwd. Daarom heb ik, reeds drie weken geleden, <span class="pagenum">[<a id="pb477" href="#pb477">477</a>]</span>den voorzorgsmaatregel genomen om zelf uw boek aan den Heiligen Vader ter hand te
stellen, in de hoop, dat het hem zou behagen een blik daarin te slaan. Ik vermoedde
wel, dat men dat nooit zou doen&#x200a;&#x2026; En nu heb ik de opdracht gekregen u te zeggen: De
Heilige Vader, die de buitengewoon groote goedheid gehad heeft <span class="corr" id="xd29e4643" title="Bron: u">uw</span> boek te lezen, verlangt beslist u te spreken.&#x201d;
</p>
<p>Een kreet van vreugde en dank sprong uit Pierre&#x2019;s keel.
</p>
<p>&#x201c;O, monsignor! O, monsignor!&#x201d;
</p>
<p>Maar Nani legde hem het zwijgen op en keek ongerust rond, als was hij bang, dat men
hem zou kunnen hooren.
</p>
<p>&#x201c;Stil, stil! Het is een geheim! Zijne Heiligheid wil u particulier ontvangen, zonder
iemand in het vertrouwen te nemen. Luister goed. Het is nu twee uur in den ochtend,
nietwaar? Welnu vanavond om negen precies moet u zorgen aan het Vaticaan te zijn en
aan iedere deur naar mijnheer Squadra vragen. Overal zal men u dan laten <span class="corr" id="xd29e4652" title="Bron: passèeren">passeeren</span>. Boven zal mijnheer Squadra u wachten en binnen brengen&#x200a;&#x2026; Maar aan niemand een woord
hierover. Geen levende ziel mag er ook maar het minste vermoeden van hebben!&#x201d;
</p>
<p>Het geluk en de dankbaarheid van Pierre kenden geen grenzen meer; hij greep de weeke,
dikke handen van den prelaat.
</p>
<p>&#x201c;O, monsignor, hoe moet ik aan mijn dankbaarheid uitdrukking geven? In mijn ziel was
nacht en verzet en opstand, sedert ik mij voelde als een speelbal van die machtige
Eminenties, die zich vroolijk over mij maakten!&#x2026; Maar u redt mij, ik ben weer zeker
te zullen overwinnen, nu ik mij eindelijk aan de voeten zal kunnen werpen van Zijne
Heiligheid, den Vader van alle waarheid en gerechtigheid. Hij moet mij vrijspreken&#x2014;mij,
die hem liefheb, die hem bewonder, die overtuigd ben nooit anders dan voor zijn politiek
en voor zijn dierbaarste ideeën gestreden te hebben&#x200a;&#x2026; Neen, neen, het is onmogelijk,
hij zal niet teekenen, hij zal mijn boek niet veroordeelen!&#x201d;
</p>
<p>Nani, die zijn handen losgemaakt had, trachtte hem met een vaderlijk gebaar tot kalmte
te brengen, zonder dat daarbij een minachtend glimlachje over zooveel nutteloos verspilde
geestdrift van zijn lippen week. Het gelukte hem den priester te kalmeeren en hij
verzocht hem dan heen te gaan. Het orkest was weer begonnen te spelen. Toen de priester,
hem nogmaals dankend, wegging, zeide hij eenvoudig:
</p>
<p>&#x201c;Herinner u, mijn waarde zoon, dat alleen gehoorzaamheid groot is.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb478" href="#pb478">478</a>]</span></p>
<p>Pierre, die nu nog slechts aan weggaan dacht, vond bijna dadelijk Prada in de wapenzaal
terug. Hunne Majesteiten hadden juist, uitgeleide gedaan door de Buongiovanni&#x2019;s en
de Sacco&#x2019;s, het bal verlaten. De koningin had Celia een moederlijken kus gegeven,
terwijl de koning Attilio de hand drukte, een eer, waarover de beide families straalden.
Vele gasten volgden het voorbeeld van het koninklijk echtpaar en gingen reeds in kleine
groepen weg. De graaf, die buitengewoon opgewonden scheen en nog bitterder en grimmiger
geworden was, brandde eveneens van ongeduld om weg te gaan.
</p>
<p>&#x201c;Bent u daar eindelijk? Ik heb op u gewacht. Laten we maken, dat we wegkomen. Uw landgenoot,
mijnheer Habert, heeft mij gevraagd u te zeggen, dat u maar niet naar hem zoeken moet.
Hij heeft mijn vriendin Lisbeth naar haar rijtuig gebracht&#x200a;&#x2026; Maar ik voel behoefte
aan frissche lucht; ik zal u naar de Via Giulia brengen.&#x201d;
</p>
<p>Toen zij in de garderobe hun jassen aantrokken, kon hij niet nalaten te grijnslachen
en er op ruwen toon aan toe te voegen:
</p>
<p>&#x201c;Ik heb uw vrienden met hun vieren zien weggaan; en u hebt groot gelijk, dat u te
voet naar huis gaat, want er was geen plaats meer voor u in de karos&#x200a;&#x2026; Die donna Serafina!
Wat een onbeschaamdheid op haar leeftijd met haar Morano hier te komen, om te geuren
met den terugkeer van den trouwelooze&#x200a;&#x2026; En die twee anderen, die twee jongen! O, ik
wil volstrekt niet ontkennen, dat het me moeilijk valt kalm over hen te praten, want
zij hebben vanavond door hier te verschijnen een zeldzaam brutaal en onbeschaamd stukje
uitgehaald!&#x201d;
</p>
<p>Zijn handen beefden, terwijl hij nog mompelde:
</p>
<p>&#x201c;Goede reis, goede reis, jonge man, wanneer je naar Napels gaat!&#x2026; Ja, ik heb gehoord,
dat men tegen Celia zeide, dat hij vanavond om zes uur vertrekt. Nu, mijn beste wenschen
vergezellen hem! Goede reis!&#x201d;
</p>
<p>Buiten, nu zij uit de benauwde hitte der zalen in de heldere, koele, frissche nachtlucht
kwamen, voelden beide mannen zich opgelucht. Het was een prachtige vollemaannacht,
een van die Romeinsche nachten, waarin de stad, als door een droom der oneindigheid
gewiegd, sluimert onder den wijden hemel. Zij volgden den Corso en den Corso Victor
Emanuele.
</p>
<p>Prada was wat kalmer geworden, maar hij bleef ironisch, blijkbaar om zich te bedwelmen
begon hij met een koortsachtige <span class="pagenum">[<a id="pb479" href="#pb479">479</a>]</span>luidruchtigheid weer over de Romeinsche vrouwen, over het feest, dat hij schitterend
gevonden had en waarover hij zich nu vroolijk maakte.
</p>
<p>&#x201c;Ja, zij hebben mooie japonnen, maar die haar niet staan, japonnen, die zij uit Parijs
laten komen, maar natuurlijk niet hebben kunnen passen. Het is precies als met haar
edelgesteenten, zij hebben nog diamanten en vooral buitengewoon mooie paarlen, maar
zoo zwaar en grof gezet, dat zij per slot van rekening foei-leelijk zijn. En als u
eens wist hoe dom en triviaal zij onder haar schijnbaren trots zijn! Alles ligt bij
haar aan de oppervlakte, zelfs de godsdienst, daaronder is niets dan een onpeilbare
diepte. Ik heb haar aan het buffet gulzig zien eten. Ja, eten, dat kunnen ze! Maar
ik moet er u op wijzen, dat zij zich vanavond netjes gedragen hebben, ze hebben niet
te veel naar binnen geschrokt. Doch als u eens een Hofbal bij kon wonen, dan zoudt
u eens een plundering zien: het buffet wordt dan belegerd, de schotels verslonden,
het is een gedrang van een ongekende vraatzucht!&#x201d;
</p>
<p>Pierre antwoordde slechts met monosyllaben. Hij gaf zich geheel over aan zijn groote
vreugde over de audiëntie, die hij bij den paus zou hebben, droomde er reeds van,
bereidde haar voor tot in de kleinste bijzonderheden, zonder er iemand deelgenoot
van te kunnen maken. De stappen der beide mannen weerklonken in de breede, verlaten,
lichte straat op het droge plaveisel, terwijl de maan de zwarte schaduwen duidelijk
afteekende.
</p>
<p>Plotseling zweeg Prada. Hij kon niet meer spreken; de vreeselijke strijd, die in hem
woedde, had hem geheel overmand en als het ware verlamd. Tweemaal had hij reeds in
zijn zak het met <span class="corr" id="xd29e4677" title="Bron: potood">potlood</span> geschreven briefje aangeraakt, waarvan hij de vier regels voor zichzelf herhaalde:
&#x201c;Een legende beweert, dat de vijgeboom van Judas, doodelijk voor ieder, die eenmaal
paus worden wil, weer te Frascati groeit. Eet de vergiftigde vijgen ervan niet en
geef ze noch aan uw personeel noch aan uw kippen.&#x201d; Het briefje was er nog, hij voelde
het, en hij was slechts met Pierre medegegaan, om het in de brievenbus van den palazzo
Boccanera te werpen. Hij bleef met een flinken pas doorloopen, binnen tien minuten
zou het briefje in de bus zijn: geen macht ter wereld zou hem kunnen beletten het
erin te werpen, zijn besluit stond onherroepelijk vast. Nooit zou hij de misdaad begaan
menschen te laten vergiftigen.
<span class="pagenum">[<a id="pb480" href="#pb480">480</a>]</span></p>
<p>Maar hij onderging een zoo vreeselijke marteling! Die Benedetta en die Dario hadden
zoo&#x2019;n storm van ijverzuchtigen haat in hem ontketend. Hij vergat er Lisbeth door,
die hij liefhad, en het kind, dat kleine wezentje van zijn vleesch en bloed, waarop
hij zoo trotsch was. Altijd had de vrouw de manlijke veroveringsbegeerte in hem wakker
gemaakt; alleen zij, die tegenstand boden, hadden hem echt, heftig zingenot gegeven.
En nu bestond er één in de wereld, die hij gewild had, die hij gekocht had door een
huwlijk, en die zich daarna niet had willen geven. Die vrouw, die de zijne geweest
was, had hij nooit gehad, zou hij nooit hebben. Om haar te hebben, zou hij vroeger
Rome in brand gestoken hebben; nu vroeg hij zich af, wat hij doen moest, om te verhinderen,
dat zij van een ander was. Deze gedachte, de gedachte, dat die andere zou genieten
van wat hem toebehoorde, opende weer de wond, die in zijn hart bloedde. Wat zouden
zij zich samen vroolijk maken over hem! Wat een genot had het hun reeds gegeven hem
door het rondstrooien van de leugen over zijn zoogenaamde impotentie belachelijk te
maken! Hij voelde zich ondanks alle bewijzen, die hij voor zijn manlijkheid aanvoeren
kon, daardoor in zijn eer getast. Zonder het zelf te gelooven, had hij hen beschuldigd,
dat zij reeds sedert lang samen sliepen in dat sombere paleis Boccanera, welks liefdesgeschiedenissen
legendarisch waren. Thans nu zij vrij, tenminste van de kerkelijke banden bevrijd
waren, zou dat zeker het geval zijn. Hij zag ze reeds naast elkaar in hetzelfde bed,
hij riep zich hartstochtelijke visioenen voor den geest, omarmingen, kussen, de verrukkingen
van hun wellust. Neen, neen, neen, het was onmogelijk; eerder moest de hemel instorten!
</p>
<p>Toen Pierre en hij den Corso Victor Emanuele verlieten, om door de oude, smalle, kronkelende
straten in de Via Giulia te komen, zag hij weer, hoe hij het briefje in de bus zou
werpen. Dan stelde hij zich voor hoe het verder zou gaan. Het briefje zou tot den
ochtend in de bus slapen. Don Vigilio, die op speciaal bevel van den kardinaal den
sleutel van de bus onder zijn berusting had, zou vroeg naar beneden komen, den brief
vinden en aan Zijne Eminentie geven, die niet wilde, dat een ander de brieven opende.
De vijgen zouden weggeworpen worden, er zou geen misdaad meer mogelijk zijn, de zwarte
wereld zou het stilzwijgen erover bewaren. Maar wat zou er gebeuren, indien het briefje
niet in de bus was? Hij ging op die veronderstelling in en zag <span class="pagenum">[<a id="pb481" href="#pb481">481</a>]</span>duidelijk de zoo sierlijk met bladeren bedekte vijgen in haar mooi mandje &#x2019;s middags
om één uur op tafel komen. Dario was, zooals gewoonlijk, alleen met zijn oom, daar
hij pas &#x2019;s avonds naar Napels zou gaan. Oom en neef zouden samen van de vijgen eten,
of slechts een van beiden&#x2014;maar wie dan. Hier werd het visioen onduidelijk. Het was
opnieuw de loop van het noodlot, het noodlot, dat hij op den terugrit van Frascati
ontmoet had, toen het, zonder tegengehouden te worden, door alle hinderpalen heen,
zijn onbekend doel tegemoet ging. Het kleine mandje vijgen ging verder, steeds verder
naar de taak, die het verrichten <i>moest</i>; geen hand ter wereld was sterk genoeg om het te beletten.
</p>
<p>De Via Giulia strekte zich eindeloos in het witte maanlicht uit en Pierre ontwaakte
voor het zwart tegen den zilveren hemel afstekende paleis Boccanera als uit een droom.
Hij voelde een rilling, toen hij naast zich dien smartelijken klaagtoon van een doodelijk
gewond wild dier hoorde, het onwillekeurige gebrom, dat de graaf in zijn vreeselijken
strijd zich weer ontvallen liet.
</p>
<p>Maar onmiddellijk lachte hij spottend, terwijl hij den priester de hand drukte:
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, ik ga niet verder mee&#x200a;&#x2026; Als ze me op dit uur hier zagen, zouden ze gaan
denken, dat ik weer verliefd op mijn vrouw geworden was.&#x201d;
</p>
<p>Hij stak een sigaar aan en ging dan verder in den lichten nacht, zonder om te kijken.
<span class="pagenum">[<a id="pb482" href="#pb482">482</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div id="ch13" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">DERTIENDE HOOFDSTUK</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Toen Pierre wakker werd, hoorde hij het tot zijn groote verbazing elf uur slaan. Na
de vermoeienis van het bal, waar hij zoo lang gebleven was, had hij als een kind in
heerlijken vrede geslapen, als voelde hij in zijn sluimering zijn geluk. Nauwelijks
had hij zijn oogen opgeslagen, of het door het raam binnenvallend zonlicht baadde
hem in hoop. Zijn eerste gedachte was, dat hij eindelijk dien avond om negen uur den
paus zou spreken. Nog tien uur! Wat moest hij dezen gezegenden dag, welks prachtige
en heldere hemel hem zoo&#x2019;n gelukkig voorteeken scheen, doen?
</p>
<p>Hij stond op, sloeg de ramen open en liet de warme lucht binnenstroomen, die hem toescheen
den vruchten- en bloemengeur te hebben, welken hij reeds op den dag van zijn aankomst
geroken had en waarvan hij vergeefs getracht had de natuur te analyseeren: een geur
van oranjeappelen en rozen. Was het mogelijk, dat men reeds in December was? Welk
een heerlijk land, waarin op den drempel van den winter April opnieuw scheen te ontbloeien!
Toen hij, na zich te hebben aangekleed, voor het raam ging staan, om naar de altijd
groene hellingen van den Janiculus aan de overzijde van den Tiber te kijken, zag hij
Benedetta bij de kleine fontein in het verwaarloosde tuintje van het paleis zitten.
En toegevend aan een drang naar leven, vroolijkheid en schoonheid ging hij naar beneden.
</p>
<p>Benedetta, stralend van geluk, uitte, terwijl zij hem haar beide handen toestak onmiddellijk
den kreet, dien hij van haar verwacht had:
</p>
<p>&#x201c;Mijn beste abbé, wat ben ik gelukkig! Wat ben ik gelukkig!&#x201d;
</p>
<p>Dikwijls hadden zij zoo een ochtend in dit kalme, vergeten hoekje samen doorgebracht.
Maar welk een treurige <span class="pagenum">[<a id="pb483" href="#pb483">483</a>]</span>ochtenden waren het, toen zij beiden geen hoop meer durfden koesteren. Maar vandaag
was het alsof de verwaarloosde, met onkruid overwoekerde lanen, de in het oude, volgegooide
bassin opgegroeide taxis, de symmetrische <span class="corr" id="xd29e4705" title="Bron: oranje-appelboomen">oranjeappelboomen</span>, die alleen nog den vroegeren loop der paden aanwijzen, een eindelooze bekoring,
een droomerige en teedere vertrouwelijkheid bezaten, waarin men zoo heerlijk kon uitrusten
van zijn vreugde. Vooral was het prettig warm naast den laurierboom in den hoek, waar
zich de fontein bevond. Het dunne waterstraaltje stroomde met zijn fluittonen steeds
maar door uit den wijdgeopenden mond van het tragische masker. Een frissche koelte
steeg op uit den grooten marmeren sarkophaag, welks basrelief een tierend bacchanaal
toonde van faunen, die vrouwen meevoerden en onder hun gulzige kussen op den grond
wierpen. Men was daar, om zoo te zeggen, buiten ruimte en tijd, in een zoo ver verwijderd
verleden, dat de omgeving, de nieuwe kadewerken, de tegen den grond geworpen, van
het stof der, puinhoopen nog grijze wijk, het door elkaar gegooide, van een nieuwe
wereld zwangere Rome verdwenen.
</p>
<p>&#x201c;O,&#x201d; herhaalde Benedetta; &#x201c;wat ben ik gelukkig!&#x2026; Het werd mij te benauwd in mijn kamer;
ik moest naar buiten, zoo snakte mijn hart naar ruimte, lucht en zon, om al zijn vreugde
uit te kunnen kloppen!&#x201d;
</p>
<p>Zij zat op het omgevallen, als bank dienende stuk zuil naast den sarkophaag en wilde,
dat de priester naast haar plaats nam. Nooit had hij haar zoo mooi gezien met haar
zwart haar, dat het reine, in de volle zon zoo teer blozende gelaat omlijstte. Haar
groote, onpeilbare oogen waren in het licht als kolenvuur, waarin goud smolt, terwijl
haar kindermond, haar reine, verstandige mond glimlachte&#x2014;zooals een goedhartig schepsel
glimlacht, dat vrij is eindelijk naar hartelust lief te hebben, zonder aanstoot te
geven aan God of menschen. En hardop droomde zij haar toekomstplannen.
</p>
<p>&#x201c;0, het is nu heel eenvoudig. Nu ik reeds de scheiding van tafel en bed verkregen
heb, zal het niet moeilijk vallen, nadat de Kerk mijn huwlijk nietig verklaard had,
de burgerlijke echtscheiding ook te krijgen. En ik zal met Dario trouwen&#x2014;ja, in het
volgend voorjaar en misschien wel eerder, wanneer het gelukt de formaliteiten wat
te bespoedigen&#x200a;&#x2026; Vanavond om zes uur gaat hij naar Napels, waar hij een paar zaken
te regelen heeft. Wij bezitten daar nog een paar eigendommen, die we hebben moeten
verkoopen, want alles <span class="pagenum">[<a id="pb484" href="#pb484">484</a>]</span>heeft veel geld gekost. Maar wat hindert dat, nu we toch elkaar toebehooren!&#x2026; Wat
een heerlijke uren zullen we binnen enkele dagen hebben, wanneer hij weer terug is&#x2014;wat
zullen we lachen! Ik heb er na het heerlijk bal heelemaal niet van kunnen slapen,
zooveel plannen heb ik gemaakt. O, prachtige plannen! U zult het eens zien, u zult
het eens zien, want ik wil beslist, dat u tot aan ons huwlijk in Rome blijft!&#x201d;
</p>
<p>Hij begon met haar te lachen, zóó medegesleept door deze uitbarsting van jeugd en
geluk, dat hij zich slechts met de grootste moeite bedwingen kon, om haar niet zijn
geluk, de hoop, waarmede zijn aanstaand onderhoud met den paus hem vervulde, mede
te deelen.
</p>
<p>In de rillende stilte van den smallen, zonnigen tuin weerklonk met geregelde tusschenpoozen
dezelfde schreeuw van een vogel. Benedetta keek naar boven en zag een kooi, die voor
een raam op de eerste verdieping hing.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ja, Tata, schreeuw maar hoor, wees maar blij. Iedereen in huis moet blij zijn!&#x201d;
</p>
<p>En zich dan weer als een uitgelaten schoolmeisje, dat vacantie heeft, tot Pierre wendend:
</p>
<p>&#x201c;U kent Tata toch?&#x2026; Wat, kent u Tata niet?&#x2026; Dat is de papegaai van mijn oom den kardinaal!
Ik heb hem in het voorjaar cadeau gegeven; hij is er dol op en laat het dier de lekkere
brokjes van zijn bord eten. Hij zorgt er heelemaal voor, hangt hem buiten en haalt
hem binnen en is zoo bang, dat hij koude zal vatten, dat hij hem in de eetkamer laat,
het eenige vertrek, waarin het een beetje warm is.&#x201d;
</p>
<p>Pierre keek nu ook op naar den papegaai, een van die aardige grijsgroene, zijdeachtige,
kleine papegaaien. Hij hing met zijn snavel aan de tralies van zijn kooi, schommelde
heen en weer en sloeg in zijn vreugde over de warme zon met zijn vleugels.
</p>
<p>&#x201c;Spreekt hij?&#x201d; vroeg Pierre.
</p>
<p>&#x201c;O, neen, hij schreeuwt,&#x201d; antwoordde Benedetta lachend. &#x201c;Maar oom beweert, dat hij
alles wat hij zegt verstaan kan en uitstekend met hem kan praten.&#x201d;
</p>
<p>Plotseling begon zij weer over een ander onderwerp, als had een onbewuste gedachtenassociatie
haar doen denken aan haar anderen oom, den aangetrouwden oom, dien zij te Parijs had.
</p>
<p>&#x201c;U moet een brief van vicomte de la Choue gehad hebben&#x200a;&#x2026; <span class="pagenum">[<a id="pb485" href="#pb485">485</a>]</span>Hij heeft mij gisteren geschreven, hoe het hem spijt, dat het u niet gelukt door Zijne
Heiligheid ontvangen te worden. Hij had voor de overwinning van zijn denkbeelden zoo
op u, op uw zege gerekend!&#x201d;
</p>
<p>Inderdaad kreeg Pierre meermalen brieven van den vicomte, waarin deze jammerde over
den invloed, dien zijn tegenstander, baron de Fouras, na het groote succes van zijn
laatste campagne te Rome met de internationale bedevaart van de Pieterspenning, gekregen
had. Het was het ontwaken van de oude, intransigente Katholieke partij; alle liberale
veroveringen van het Neo-Katholicisme werden bedreigd, wanneer men niet van den paus
een formeele adhaesie aan de verplichte corporaties verkreeg, om een bres te slaan
in de door de conservatieven gesteunde vrije corporaties. In zijn ongeduld om Pierre
eindelijk een audiëntie bij den paus te zien krijgen, overstelpte hij dezen met allerlei
gecompliceerde plannen.
</p>
<p>&#x201c;Ja,&#x201d; mompelde Pierre; &#x201c;Zondag heb ik reeds een brief gekregen en toen ik gisteren
uit Frascati terugkwam, vond ik er weer een&#x200a;&#x2026; O, ik zou zoo gelukkig zijn als ik hem
eens een gunstig antwoord geven kon.&#x201d;
</p>
<p>Bij de gedachte, dat hij den paus &#x2019;s avonds spreken, hem zijn van liefde brandende
ziel openen, van hem de aanmoediging krijgen zou voor zijn zending tot sociale redding
in den broederlijken naam der kleinen en armen, stroomde zijn hart opnieuw van vreugde
over. Hij kon zich niet langer inhouden, gaf zijn geheim, dat zijn hart deed opzwellen,
prijs.
</p>
<p>&#x201c;Het is nu zeker, vanavond heb ik een audiëntie bij den paus.&#x201d;
</p>
<p>Benedetta begreep het niet dadelijk.
</p>
<p>&#x201c;Hoe zoo?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, <span class="corr" id="xd29e4737" title="Bron: monsigneur">monsignor</span> Nani is wel zoo goed geweest mij van ochtend op het bal te zeggen, dat de Heilige
Vader, aan wien hij mijn boek ter hand gesteld had, mij wenscht te spreken&#x200a;&#x2026; Vanavond
om negen uur zal ik ontvangen worden.&#x201d;
</p>
<p>Een blos van geluk kwam op haar wangen, zoo deelde zij in de vreugde van den jongen
priester, voor wien zij een innige vriendschap had opgevat. En dit succes van een
vriend, zoo samenvallend met haar eigen geluk, kreeg in haar oogen een bijzondere
beteekenis, als beteekende dit het zekere, volkomen welslagen voor alles. Als een
geëxalteerde en verrukte bijgeloovige riep zij uit:
</p>
<p>&#x201c;Lieve God, dat zal ons geluk aanbrengen!&#x2026; Hoe heerlijk, <span class="pagenum">[<a id="pb486" href="#pb486">486</a>]</span>vriendlief, hoe heerlijk, dat het geluk tezelfdertijd komt tot u als tot mij, want
het is ook voor mij een geluk, een geluk, dat ge u niet voorstellen kunt&#x200a;&#x2026; Nu is het
zeker, dat alles zich ten goede keeren zal, want een huis, waarin zich iemand bevindt,
die den paus gesproken heeft, is gezegend en wordt niet meer door den bliksem getroffen.&#x201d;
</p>
<p>Zij begon nog luider te lachen, klapte in haar handen en was zoo luidruchtig in haar
vreugde, dat hij bang werd.
</p>
<p>&#x201c;Stil toch, stil toch! Mij is volkomen geheimhouding opgelegd&#x200a;&#x2026; Ik smeek u, spreek
er met niemand over, ook niet met uw tante, zelfs niet met Zijne Eminentie&#x200a;&#x2026; Monsignor
Nani zou er erg boos over zijn.&#x201d;
</p>
<p>Toen beloofde zij te zullen zwijgen. Zij werd eenigszins week, sprak over monsignor
Nani als over een weldoener, want had zij het ten slotte niet aan hem te danken, dat
haar huwlijk nietig verklaard was? Dan maakte haar uitgelaten vreugde zich weer van
haar meester.
</p>
<p>&#x201c;Vindt ge ook niet, dat het geluk het eenige is, dat goed is?&#x2026; Vandaag vraagt ge geen
tranen van me, zelfs niet voor de armen, die koude en honger lijden&#x200a;&#x2026; Dat komt, omdat
er feitelijk alleen maar levensgeluk bestaat! Dat geneest alles! Je hebt het niet
koud, je lijdt geen honger, wanneer je gelukkig bent!&#x201d;
</p>
<p>In zijn verbazing over deze zonderlinge oplossing van het vreeselijke vraagstuk der
ellende, keek hij haar verbijsterd aan. Plotseling besefte hij, dat zijn geheele apostelarbeid
bij deze dochter van een mooien hemel, die het atavisme van zooveel eeuwen van souvereine
aristocratie in zich had, vergeefsch was geweest. Hij had haar het Christendom in
zijn waren vorm willen leeren, haar brengen tot de Christelijke liefde van armen en
nooddruftigen, haar willen veroveren voor het nieuwe Italië, waarvan hij droomde&#x2014;een
Italië, dat, vol medelijden voor menschen en dingen, ontwaakt was voor de nieuwe tijden.
Maar zie, zij, die met hem geweend had over het lijden van het lijdende volk in de
oogenblikken, dat zij zelf leed en haar hart uit de vreeselijkste wonden bloedde,
zij, het kind der brandende zomers en lenteachtig-zachte winters, jubelde onmiddellijk
na haar genezing het geluk der geheele wereld uit.
</p>
<p>&#x201c;Maar iedereen is niet gelukkig,&#x201d; zeide <span class="corr" id="xd29e4753" title="Bron: zij">hij</span>.
</p>
<p>&#x201c;O ja, ja!&#x201d; riep zij uit. &#x201c;Dat zegt u, omdat u de armen niet kent. Geef aan een meisje
van ons Trastevere den jongen man, dien zij liefheeft, en zij straalt als een koningin
en vindt, <span class="pagenum">[<a id="pb487" href="#pb487">487</a>]</span>wanneer zij &#x2019;s avonds haar droog brood eet, dat heerlijk lekker. De moeders, die een
kind van den dood redden, de mannen, die in een veldslag overwinnen of wel hun nummers
uit de loterij zien komen&#x2014;allen zijn ze zoo, allen vragen slechts geluk en genot&#x200a;&#x2026;
O, al tracht u nog zoo, om rechtvaardig te zijn en het geluk beter te verdeelen, tevreden
zullen alleen zij zijn, wier hart, zelfs dikwijls zonder te weten waarom, zingt op
een mooien, zonnigen dag als vandaag!&#x201d;
</p>
<p>Hij maakte slechts een gebaar, want hij wilde haar geluk niet verstoren door nogmaals
de zaak te bepleiten van zooveel arme schepsels, die in deze zelfde minuut ergens
in de verte den doodsstrijd streden, ten onder gegaan door lichamelijke en geestelijke
pijn. Maar plotseling gleed door de zoo lichte en zoo zachte lucht een schaduw; hij
voelde de eindelooze triestheid der vreugde, de grenzenlooze wanhoop der zon, alsof
iemand, dien men niet kon zien, die schaduw had laten vallen. Was het de te scherpe
geur van den laurierboom, de bittere lucht der <span class="corr" id="xd29e4762" title="Bron: oranje-appelen">oranjeappelen</span> en taxisboomen, die hem zoo duizelig maakte? Was het de huivering van zinnelijke
warmte, die zijn aderen onder deze puinhoopen, in dezen hoek vol oerouden hartstocht
kloppen deed? Of wekte die sarkophaag met zijn woest bacchanaal, zelfs te midden van
de onbewuste wellust der liefde, onder den onverzadigbaren kus der minnenden<span class="corr" id="xd29e4765" title="Bron: ;">,</span> de gedachte op van den nabijën dood? Een oogenblik scheen het vroolijke lied van
den fontein hem een lange snik toe, had hij het gevoel, alsof in die reusachtige,
uit het onzienlijke gekomen schaduw alles verdween.
</p>
<p>Maar reeds had Benedetta zijn beide handen in de hare genomen en deed hem weer terugkeeren
tot het bekoorlijke bewustzijn hier in haar tegenwoordigheid te zijn.
</p>
<p>&#x201c;De leerling is niet erg makkelijk, wel, en zij heeft een harden kop. Maar wat zal
ik u zeggen? Er zijn van die denkbeelden, welke er bij ons niet ingaan. Nooit, nooit
zult u zoo iets een Romeinsch meisje in het hoofd praten&#x200a;&#x2026; Heb ons lief, stel u ermede
tevreden ons lief te hebben zooals wij zijn&#x2014;mooi uit al onze kracht, zoo mooi als
wij zijn kunnen!&#x201d;
</p>
<p>Zij was zóó mooi op dat oogenblik, zóó mooi in haar stralend geluk, dat hij ervoor
beefde als voor een God, als voor de almacht, die de wereld leidt.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ja,&#x201d; stamelde hij, &#x201c;de schoonheid, de schoonheid&#x2014;zij is nog altijd de heerscheresse,
nog altijd de heerscheresse&#x200a;&#x2026; <span class="pagenum">[<a id="pb488" href="#pb488">488</a>]</span>O, waarom kan zij niet den eeuwigen honger der arme menschen stillen?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Kom, kom!&#x201d; riep zij vroolijk, &#x201c;het leven is mooi. Laten we naar boven gaan, tante
zal wel op ons wachten!&#x201d;
</p>
<p>Er werd om één uur gedineerd. De enkele malen, dat Pierre niet buitenshuis at, zat
hij aan de tafel der beide dames in de kleine eetzaal op de tweede verdieping, die
op het binnenplein uitzag. Op hetzelfde uur dineerde op de eerste verdieping in de
zonnige, op den Tiber uitziende eetkamer, de kardinaal, die altijd blij was zijn neef
Dario aan tafel te hebben, want zijn secretaris, don Vigilio, zijn andere, geregelde
dischgenoot, zeide slechts iets, wanneer men hem iets vroeg. De twee huishoudingen
waren geheel gescheiden; zij hadden noch dezelfde keuken, noch hetzelfde personeel.
</p>
<p>Maar al was de eetkamer op de tweede verdieping somber, het dejeuner van de dames
en den jongen priester was er niet minder opgewekt door. Zelfs de anders zoo gereserveerde
donna Serafina scheen door een groot innerlijk geluk bezield. Blijkbaar had zij de
zaligheid van haar triomf van den vorigen avond aan den arm van Morano nog niet ten
volle uitgenoten; zij begon het eerst over het bal; zij was er vol lof over, hoewel
de aanwezigheid van den koning en van de koningin, zooals zij zeide, haar zeer gehinderd
had. Zij vertelde, hoe zij door een handige taktiek had weten te vermijden, dat zij
voorgesteld werd. Trouwens zij hoopte, dat haar algemeen bekende sympathie voor Celia,
wier peet zij geweest was, voldoende zijn zou om haar aanwezigheid in dezen neutralen
salon te verklaren. Toch scheen haar geweten zich er bezwaard door te gevoelen, want
zij zeide, dat zij van plan was onmiddellijk naar het Vaticaan te gaan, om met den
kardinaal-secretaris te spreken over een werk, waarvan zij patrones was. Dit compensatie-bezoek
op den dag na de <span class="corr" id="xd29e4779" title="Bron: soiree">soirée</span> bij de Buongiovanni&#x2019;s, scheen haar onvermijdelijk, beslist noodzakelijk toe. Nooit
had zij zich zoo ingespannen voor, nooit had zij vuriger gehoopt op de spoedige verheffing
van haar broeder, den kardinaal, op den troon van St. Pieter: dat was voor haar de
hoogste triomf, de verheffing van haar geslacht, die haar familietrots voor noodzakelijk
en onvermijdelijk hield. Gedurende de laatste ziekte van den regeerenden paus had
zij zich al zenuwachtig gemaakt over den uitzet, dien zij met het wapen van den nieuwen
paus had willen merken.
</p>
<p>Benedetta hield niet op met schertsen, lachte over alles, <span class="pagenum">[<a id="pb489" href="#pb489">489</a>]</span>sprak over Celia en Attilio met de hartstochtelijke teederheid van een vrouw, wier
liefdesgeluk zich verheugt in het geluk van een bevriend paar. Toen het dessert opgediend
was, vroeg zij aan den knecht:
</p>
<p>&#x201c;En waar blijven de vijgen, Giacomo?&#x201d;
</p>
<p>Deze, met zijn langzame, als in slaap uitgevoerde bewegingen, keek haar wezenloos
aan. Gelukkig kwam Victorine juist de kamer binnen.
</p>
<p>&#x201c;Waarom krijgen we de vijgen niet, Victorine?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Welke vijgen bedoelt u, contessina?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Wel, de vijgen, die ik vanochtend beneden gezien heb&#x200a;&#x2026; Het waren prachtige vijgen
in een klein mandje. Ik wist heusch niet, dat er in dezen tijd van het jaar nog zulke
mooie zijn&#x200a;&#x2026; Ik ben dol op vijgen. Ik had er me bij voorbaat al op verheugd.&#x201d;
</p>
<p>Victorine begon te lachen.
</p>
<p>&#x201c;O nu weet ik het al, contessina, nu weet ik het al&#x200a;&#x2026; Het zijn de vijgen, die de pastoor
van Frascati gisteren avond persoonlijk voor Zijne Eminentie gebracht heeft. Ik was
toevallig beneden en hij heeft zeker wel driemaal gezegd, dat het een cadeau was voor
Zijne Eminentie, dat men zoo, zonder een blaadje te verleggen, op de tafel van Zijne
Eminentie moest zetten&#x200a;&#x2026; Nou, dat hebben we gedaan.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Nou, dat is prachtig,&#x201d; riep Benedetta in komische woede. &#x201c;Die zitten nu lekker te
genieten zonder ons. We hadden toch best kunnen deelen!&#x201d;
</p>
<p>Dan mengde donna Serafina zich in het gesprek en vroeg aan Victorine:
</p>
<p>&#x201c;Je bedoelt zeker den pastoor, die vroeger dikwijls op de villa kwam?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, pastoor Santobono van de Santa Maria del Campi&#x200a;&#x2026; Als hij komt, vraagt hij altijd
naar abbé Paparelli, met wien hij tegelijk op het seminarie geweest is. Gisterenavond
ook heeft abbé Paparelli hem met zijn mandje bij ons in de keuken gebracht&#x200a;&#x2026; Dat mandje!
Stel u voor, dat we heelemaal vergeten hadden het op de tafel van Zijne Eminentie
te zetten, zoodat niemand de vijgen gegeten zou hebben, als abbé Paparelli ze niet
was komen halen en ze met een ware vroomheid, als droeg hij het Heilige Sacrament,
naar boven gebracht had&#x200a;&#x2026; Zijne Eminentie houdt er ook zoo van!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Nou, ik geloof niet, dat mijn broer er vanmiddag erg in zal happen, want hij heeft
last van zijn ingewanden.&#x201d;
</p>
<p>Bij het telkens weer terugkomen van den naam Paparelli <span class="pagenum">[<a id="pb490" href="#pb490">490</a>]</span>was zij nadenkend geworden. De sleepdrager met zijn slap en gerimpeld gezicht, zijn
dikke, korte gestalte als van een oude jongejuffrouw in een zwarte rok, wekte haar
wantrouwen op, sedert zij de groote macht, die hij, ondanks zijn nederigheid en zijn
op den achtergrond blijven, op den kardinaal kreeg, opgemerkt had. Hij was niet meer
dan een bediende, schijnbaar de geringste, en toch heerschte hij; zij voelde, dat
hij haar eigen invloed bestreed en dikwijls ongedaan maakte, wat zij voor den triomf
der eerzucht van haar broeder tot stand gebracht had. Het ergste was, dat zij hem
reeds een jaar had moeten verdenken hem tot handelingen aangezet te hebben, die zij
als grove fouten beschouwde. Misschien had zij zich vergist en zij liet hem de gerechtigheid
wedervaren te erkennen, dat hij enkele deugden had en buitengewoon vroom was.
</p>
<p>Intusschen bleef Benedetta schertsen en lachen. Toen Victorine weg was, riep zij den
knecht:
</p>
<p>&#x201c;Giacomo, je moet even een boodschap voor mij doen&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Zij viel zichzelf in de rede, om tegen haar tante te zeggen:
</p>
<p>&#x201c;We zullen onze rechten laten gelden&#x200a;&#x2026; Ik zie ze voor mij, zooals ze daar bijna beneden
ons aan tafel zitten. Zij moeten even als wij aan het dessert zijn. Oom licht de blaadjes
op, bedient zich met een glimlachje, geeft het mandje aan Dario, die het weer aan
don Vigilio geeft. En nu eten ze alle drie met ernstig, nadenkend gelaat&#x200a;&#x2026; Ziet u
ze niet? Ziet u ze niet?&#x201d;
</p>
<p><i>Zij</i> zag ze; het verlangen in de nabijheid van Dario te te zijn, haar voortdurend naar
hem toevliegende gedachten riepen hem zoo met de twee anderen voor den geest. Haar
hart was beneden, zij zag, zij hoorde, zij voelde met al de fijngevoelige zintuigen
van haar liefde.
</p>
<p>&#x201c;Giacomo, ga naar beneden en zeg aan Zijne Eminentie, dat wij ook zoo graag eens van
de vijgen zouden proeven en dat het heel vriendelijk van hem zijn zou, als hij degene,
die hij niet meer lust, aan ons wil geven.&#x201d;
</p>
<p>Maar weer kwam donna Serafina, die haar strenge stem teruggevonden had, tusschenbeide:
</p>
<p>&#x201c;Je blijft hier, Giacomo!&#x201d;
</p>
<p>En zich dan tot haar nicht wendend:
</p>
<p>&#x201c;En nu genoeg van die kinderachtigheden!&#x2026; Ik houd volstrekt niet van die flauwiteiten!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Kom, tante, ik ben ook zoo gelukkig, ik heb in geen tijd zoo van harte gelachen!&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb491" href="#pb491">491</a>]</span></p>
<p><span class="corr" id="xd29e4821" title="Bron: Piere">Pierre</span> had tot dusverre slechts geluisterd; het maakte hem zelf vroolijk haar zoo vroolijk
te zien. Toen nu een kleine, kille stilte ontstond, begon hij te spreken en vertelde,
hoe hij zelf ook verbaasd geweest was den vorigen dag, zoo laat in den tijd, nog vruchten
gezien te hebben aan den beroemden vijgeboom van Frascati. Het kwam zeker, doordat
de boom door dien hoogen muur beschermd werd.
</p>
<p>&#x201c;Zoo, hebt u den beroemden vijgeboom gezien?&#x201d; vroeg Benedetta.
</p>
<p>&#x201c;Ja, en ik heb zelfs gereisd met de vijgen, waar u zoo&#x2019;n trek in hebt!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Gereisd met de vijgen?&#x201d;
</p>
<p>Reeds speet het hem, dat hij zich die woorden had laten ontvallen, maar hij vond het
toch beter nu alles te zeggen.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ik ontmoette er iemand, die per rijtuig naar Frascati gekomen was en met alle
geweld wilde, dat ik met hem naar Rome terugreed. Onderweg hebben we pastoor Santobono,
die dapper met zijn mandje te voet naar Rome ging, opgenomen&#x200a;&#x2026; Zelfs hebben we nog
een oogenblik in een osteria gezeten&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Hij vertelde verder van den tocht en van zijn indrukken van de in de avondschemering
gehulde campagna. Maar Benedetta keek hem strak aan, want zij wist heel goed, dat
Prada ieder oogenblik voor zijn bouwspeculaties naar Frascati ging.
</p>
<p>&#x201c;Iemand, iemand?&#x201d; prevelde zij; &#x201c;de graaf zeker!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, mevrouw, de graaf!&#x201d; antwoordde Pierre eenvoudig. &#x201c;Vannacht heb ik hem weer gesproken.
Hij was geheel van streek, en men moet medelijden met hem hebben.&#x201d;
</p>
<p>De jonge priester sprak deze barmhartige woorden in de overvloeiende liefde, die hij
over alle wezens en dingen had willen uitgieten, met zoo diepe en natuurlijke ontroering
uit, dat de beide dames er zich niet beleedigd door gevoelden. Donna Serafina bleef
roerloos zitten en deed alsof zij het niet gehoord had, terwijl Benedetta door een
gebaar te kennen scheen te willen geven, dat zij noch haat noch medelijden behoefde
te gevoelen voor een man, die haar totaal vreemd geworden was. Toch lachte zij niet
meer en zeide eindelijk, terwijl zij aan het mandje dacht, dat in het rijtuig van
Prada medegekomen was:
</p>
<p>&#x201c;Ik heb heelemaal geen trek meer in die vijgen en ben nu maar blij, dat ik er niet
van gegeten heb.&#x201d;
</p>
<p>Onmiddellijk na de koffie verliet donna Serafina hen in <span class="pagenum">[<a id="pb492" href="#pb492">492</a>]</span>de haast, die zij had, om naar het Vaticaan te gaan. Toen Benedetta en Pierre alleen
waren, bleven zij, weer vroolijk geworden, nog een oogenblik als goede vrienden praten.
De priester begon weer over zijn audiëntie van dien avond. Het was nauwlijks twee
uur, dus had hij nog zeven uur voor zich. Hoe zou hij dien eindeloozen middag door
moeten komen? Toen kreeg zij een aardigen inval.
</p>
<p>&#x201c;Weet u wat?&#x201d; zeide zij. &#x201c;Nu we <span class="corr" id="xd29e4841" title="Bron: alleen">allen</span> zoo gelukkig zijn, moesten we elkaar niet verlaten&#x200a;&#x2026; Dario heeft zijn eigen rijtuig.
Hij zal nu wel klaar zijn met zijn dejeuner, ik zal hem zeggen, dat hij een grooten
rit langs den Tiber met ons moet gaan maken.&#x201d;
</p>
<p>Verrukt over dat mooie plan, klapte zij in haar handen. Maar juist op dat oogenblik
kwam don Vigilio met een verschrikt gezicht binnen.
</p>
<p>&#x201c;Is de prinses niet hier?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, tante is uitgegaan&#x200a;&#x2026; Wat is er?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Zijne Eminentie stuurt me&#x200a;&#x2026; De prins is na tafel onwel geworden&#x200a;&#x2026; O niets ernstigs
natuurlijk.&#x201d;
</p>
<p>Zij gaf een gil, meer van verbazing dan van ongerustheid.
</p>
<p>&#x201c;Wat, Dario?&#x2026; Maar dan komen we allemaal beneden. Ga mee, mijnheer de abbé! Hij mag
niet ziek zijn, want hij moet met ons uit.&#x201d;
</p>
<p>Toen zij op de trap Victorine zag, moest deze ook mede.
</p>
<p>&#x201c;Dario voelt zich niet lekker&#x200a;&#x2026; We zullen je misschien noodig hebben.&#x201d;
</p>
<p>Alle vier gingen zij de groote, ouderwetsche, eenvoudige kamer binnen, waarin de jonge
man door zijn schouderwonde een maand lang aan het ziekbed gekluisterd was geweest.
Men kwam er door een kleinen salon, een van de daarnaast liggende toiletkamer uitgaande
gang verbond die vertrekken met de appartementen van den kardinaal: de betrekkelijk
smalle eet-, slaap- en werkkamer, die men door het aanbrengen van beschotten uit een
van de vroeger groote zalen gemaakt had. Verder was er nog de kapel, die met een deur
op de gang uitkwam, een eenvoudig, kaal vertrek, waarin zich een altaar van beschilderd
hout bevond, maar geen tapijt, geen stoel&#x2014;niets dan de harde, koude vloer, om te knielen
en te bidden.
</p>
<p>Benedetta liep naar het bed, waarop Dario geheel gekleed lag. Naast hem stond in vreeselijke
zorg kardinaal Boccanera, die, ondanks zijn beginnende ongerustheid zijn trotsche
houding, <span class="pagenum">[<a id="pb493" href="#pb493">493</a>]</span>de rust van een verheven ziel, die zich niets te verwijten heeft, bewaarde.
</p>
<p>&#x201c;Wat is er, Dario, wat scheel je?&#x201d;
</p>
<p>Maar de prins, die haar wilde geruststellen, glimlachte. Hij zag bleek en maakte den
indruk van iemand, die dronken is.
</p>
<p>&#x201c;O, het is niets, een flauwte&#x200a;&#x2026; Stel je voor, ik heb precies een gevoel, alsof ik
te veel gedronken heb&#x200a;&#x2026; Plotseling begon het voor mijn oogen te draaien en was het,
alsof ik zou vallen&#x200a;&#x2026; Ik had nog maar net den tijd, om naar mijn bed te komen.&#x201d;
</p>
<p>Hij ademde diep als iemand, die behoefte aan lucht heeft. Dan vertelde de kardinaal
op zijn beurt enkele bijzonderheden.
</p>
<p>&#x201c;We waren juist klaar, ik gaf don Vigilio orders voor vanmiddag en stond op het punt
van tafel op te staan, toen ik Dario zag wankelen&#x200a;&#x2026; Hij wilde weer gaan zitten, maar
liep met onzekere stappen als een slaapwandelaar rond, terwijl hij tastend de deuren
openmaakte. Zonder er iets van te begrijpen, gingen we hem na. Ik zoek nog steeds,
maar begrijp het niet.&#x201d;
</p>
<p>Met een gebaar gaf hij zijn verbazing te kennen en wees op de kamer, waardoor een
plotselinge ongelukswind scheen gewaaid te hebben. Alle deuren waren wijd open blijven
staan, men zag achter elkaar de toiletkamer, dan de gang en aan het eind daarvan de
eetkamer in de wanorde van een vertrek, dat men plotseling verlaten heeft, met de
nog gedekte tafel, de weggeworpen servetten, de achteruitgeschoven stoelen. Toch was
men nog niet bang.
</p>
<p>Hardop zeide Benedetta het in zulke gevallen gewone gezegde:
</p>
<p>&#x201c;Als je maar niets verkeerds gegeten hebt!&#x201d;
</p>
<p>Maar met een tweede gebaar zeide de kardinaal glimlachend:
</p>
<p>&#x201c;Neen, dat kan niet. Eieren, lamscoteletten en een bord zuring zullen zijn maag niet
overladen hebben. Ik drink nooit iets anders dan water en hij hoogstens een paar slokjes
witte wijn&#x200a;&#x2026; Neen, met het eten heeft het niets te maken.&#x201d;
</p>
<p>Dario, die een oogenblik zijn oogen dicht gedaan had, sloeg ze weer open, ademde opnieuw
diep en trachtte te glimlachen.
</p>
<p>&#x201c;Kom, kom, het zal niets zijn, ik voel me al weer veel beter. Ik moet een beetje beweging
hebben.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Luister dan even naar het plan, dat ik gemaakt heb&#x200a;&#x2026; Je moet met mij en den abbé
een grooten toer gaan maken in de Campagna.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb494" href="#pb494">494</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Graag, een prachtig <span class="corr" id="xd29e4876" title="Bron: idée">idee</span>&#x2026; Victorine help me even!&#x201d;
</p>
<p>Hij had zich opgericht, waarbij hij pijnlijk op zijn pols steunde. Maar voor de huishoudster
bij hem was, kreeg hij een kramp en viel hij, als door een flauwte getroffen, weer
neer. De kardinaal, die aan den rand van het bed was blijven staan, ving hem in zijn
armen op, terwijl de contessina ditmaal haar hoofd verloor.
</p>
<p>&#x201c;God, God, alweer&#x200a;&#x2026; Ga gauw een dokter halen!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Wil ik het doen?&#x201d; vroeg Pierre, die zich ook ongerust begon te maken.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, u niet, u moet hier blijven&#x200a;&#x2026; Victorine zal het doen, die weet den dokter
te wonen&#x200a;&#x2026; Dokter Giordano, hoor Victorine!&#x201d;
</p>
<p>De huishoudster ging weg en een zware stilte viel in het vertrek, waarin een huivering
van angst van minuut tot minuut sterker werd. <span class="corr" id="xd29e4885" title="Bron: Benenetta">Benedetta</span> was, doodelijk bleek, weer naar het bed gegaan, terwijl de kardinaal, die Dario,
wiens hoofd op zijn schouders gevallen was, in zijn armen bleef houden, strak naar
hem keek. Een vreeselijk vermoeden, vaag en onbepaald nog, was in hem opgerezen: het
kwam hem voor dat Dario&#x2019;s gezicht grauw was en dezelfde verschrikt-angstige uitdrukking
had, die hij bij zijn besten vriend monsignor Gallo, had opgemerkt, toen hij hem twee
uur vóór zijn dood, op deze zelfde wijze aan zijn borst gesteund had. Het was dezelfde
flauwte, hetzelfde gevoel, dat hij nog slechts het koud lichaam van een geliefd wezen,
wiens hart niet meer klopte, in zijn armen drukte, maar voor alles werd de gedachte
aan vergif sterk in hem, het vergif, dat uit het donker komt en als een bliksemstraal
in het donker treft. Langen tijd bleef hij zoo over het gezicht van zijn neef, den
laatste van zijn geslacht, gebogen staan, zocht, ging na en vond de symptomen van
het mysterieuse en onverzoenlijke, dat hem reeds de helft van zijn eigen ik ontnomen
had.
</p>
<p>Maar fluisterend smeekte Benedetta:
</p>
<p>&#x201c;Oom, u zult zoo moe worden&#x200a;&#x2026; Laat ik hem een poosje vasthouden&#x200a;&#x2026; Neen, u behoeft
niet bang te zijn, ik zal het heel zacht doen, hij zal voelen, dat ik het ben, en
dat zal hem misschien weer wakker doen worden.&#x201d;
</p>
<p>Eindelijk hief hij zijn hoofd op, keek haar aan en stond haar zijn plaats af na haar
met oogen vol tranen tegen zich aan gedrukt en gekust te hebben. Een plotselinge ontroering
had zich van hem meester gemaakt, waarin de warme liefde, <span class="pagenum">[<a id="pb495" href="#pb495">495</a>]</span>die hij voor haar voelde, de starre koude, die hij gewoonlijk huichelde, smelten deed.
</p>
<p>&#x201c;Mijn arm kind, mijn arm kind!&#x201d; stamelde hij, bevend als een ontwortelde eik.
</p>
<p>Onmiddellijk echter beheerschte hij zich weer, en terwijl Pierre en Vigilio onbeweeglijk
en zwijgend en wanhopig, dat zij niets konden doen, wachtten of men hen misschien
noodig zou kunnen hebben, begon hij langzaam door de kamer op en neer te loopen. Dan
scheen echter de kamer voor de gedachten, die in zijn hoofd woelden, te klein te worden,
en liep hij achtereenvolgens de toiletkamer, de gang en de eetkamer in. Steeds ging
hij zoo op en neer, steeds kwam hij weer terug, ernstig, zonder een spier op zijn
gelaat te vertrekken, met gebogen hoofd, verzonken in dezelfde sombere overpeinzing.
Welk een wereld van gedachten woelde in het brein van dezen geloovige, van dezen hooghartigen
prins, die zich aan God gegeven had en machteloos was tegen het onvermijdelijke lot?
Nu en dan ging hij naar het bed terug, overtuigde zich van de vorderingen, die het
vergif maakte, zag aan het gelaat van Dario hoe ver het met de crisis stond, en ging
dan weer met dezelfden regelmatigen stap weg, verdween en kwam weer terug, als voortgedreven
door de monotone regelmatigheid der krachten, die de mensch niet vermag tegen te houden.
Misschien vergiste hij zich, misschien was het maar een eenvoudige ongesteldheid,
waarom de dokter zou lachen. Hij moest hopen en verder afwachten. En zoo ging hij
steeds weer weg en kwam hij steeds weer terug, en niets kon te midden der drukkende
stilte, angstaanjagender klinken dan de rhythmische stappen van dezen grooten grijsaard,
die het noodlot wachtte.
</p>
<p>De deur ging weer open en Victorine kwam buiten adem binnen.
</p>
<p>&#x201c;Ik heb den dokter gevonden, hier is hij!&#x201d;
</p>
<p>Met zijn lachend gelaat, zijn klein blozend, door witte lokken omlijst gezicht, zijn
vaderlijke gestalte, die hem de allures van een vriendelijken prelaat gaven, kwam
dokter Giordano binnen. Maar zoodra hij de kamer en alle deze angstige menschen, die
op hem wachtten, gezien had, werd hij ook ernstig en nam de gesloten houding, den
volkomen eerbied voor de kerkelijke geheimen aan, die hij door zijn groote praktijk
onder geestelijken geleerd had. Nauwelijks had hij een blik op den zieke geworpen,
of hij liet zich de gefluisterde woorden ontvallen:
<span class="pagenum">[<a id="pb496" href="#pb496">496</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Alweer? Begint het nu opnieuw?&#x201d;
</p>
<p>Ongetwijfeld zinspeelde hij op den messteek, dien hij onlangs behandeld had. Wie had
het toch zoo voorzien op dezen armen jongen man, die niemand kwaad deed en niemand
lastig viel? Niemand, behalve Pierre en Benedetta, konden zijn woorden begrijpen;
en deze laatste verkeerde in zoo&#x2019;n koortsachtig ongeduld, dat zij hem niet eens verstond.
</p>
<p>&#x201c;Dokter,&#x201d; smeekte zij, &#x201c;onderzoek hem gauw en zeg, dat het niets te beteekenen heeft&#x200a;&#x2026;
Het kan niets zijn; daareven was hij nog zoo gezond en vroolijk&#x200a;&#x2026; Het is niets, het
is niets, niet waar?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Welneen, contessina, het zal zeker niets zijn&#x200a;&#x2026; We zullen eens kijken.&#x201d;
</p>
<p>Hij had zich omgedraaid en boog diep voor den kardinaal, die met zijn gelijkmatigen
droompas uit de eetkamer terugkwam en onbeweeglijk aan het voeteneinde van het bed
ging staan. Ongetwijfeld las hij in de oogen, die zich op de zijne richtten, een doodelijke
ongerustheid, want hij zeide verder niets en begon als iemand, die de waarde der minuten
heeft leeren kennen, Dario te onderzoeken. En naarmate zijn onderzoek vorderde, kreeg
zijn vriendelijk optimistisch gezicht een bleeken ernst, een doffen angst, die zich
slechts verried in het beven van zijn lippen. Hij was het ook geweest, die monsignor
Gallo gedurende den aanval bijgestaan had, waaraan deze gestorven was, een aanval
van infectiekoorts, zooals zijn diagnose voor de overlijdensaangifte geluid had. Ongetwijfeld
herkende ook hij dezelfde angstaanjagende symptomen: het als lood zoo grijze gezicht,
de wezenloosheid als van een vreeselijke dronkenschap, en als oud Romeinsch geneesheer,
die aan plotselinge sterfgevallen gewend is, voelde hij de lucht langs zich strijken,
die doodt, zonder dat de wetenschap nog uitgemaakt heeft of het de verpestende uitwasemingen
van den Tiber of het eeuwenoude vergif der legende is.
</p>
<p>Maar nu keek hij weer op en opnieuw ontmoette zijn blik den donkeren blik van den
kardinaal, die niet van hem week.
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer Giordano,&#x201d; vroeg deze eindelijk; &#x201c;u maakt u toch, hoop ik, niet al te ongerust&#x200a;&#x2026;
Het is zeker niets dan een indigestie?&#x201d;
</p>
<p>De dokter boog een tweede maal. Aan het lichte beven van de stem raadde hij den wreeden
angst van dezen machtigen man, die opnieuw in de gevoeligste plek van zijn hart getroffen
werd.
<span class="pagenum">[<a id="pb497" href="#pb497">497</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Uwe Eminentie moet gelijk hebben, het is zeker een indigestie. Soms zijn zulke gevallen,
wanneer er koorts bij komt, gevaarlijk&#x200a;&#x2026; Ik behoef Uwe Eminentie niet te zeggen, dat
u op mijn voorzichtigheid en ijver rekenen kunt&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Hij hield even op, om dadelijk daarop op den beslisten toon van een ervaren arts verder
te gaan:
</p>
<p>&#x201c;De tijd dringt; we moeten den prins ontkleeden en vlug handelen. Laat me een oogenblik
alleen, dat heb ik liever.&#x201d;
</p>
<p>Victorine hield hij echter om te helpen. Als hij nog iemand anders noodig had, zou
hij Giacomo roepen. Het bleek duidelijk, dat hij de familie uit de kamer wilde verwijderen,
om vrijer en zonder hinderlijke getuigen te zijn. De kardinaal begreep het en leidde
Benedetta zacht naar de eetkamer, waarheen Pierre en don Vigilio hen volgden.
</p>
<p>Toen de deuren weer dicht waren, heerschte in deze eetkamer, die de heldere winterzon
met heerlijk licht en heerlijke warmte vulde, de benauwendste en drukkendste stilte,
die men zich denken kan. De tafel was nog steeds gedekt; de borden stonden door elkaar,
het laken lag nog vol kruimels, een kop was nog half vol met koffie en in het midden
stond de mand met vijgen, waarvan de bladeren weggenomen waren, doch waaruit slechts
twee of drie vruchten ontbraken. Voor het raam zat in een grooten, gelen zonnestraal,
waarin zonnestofjes dansten, Tata, de papegaai, die men uit zijn kooi gelaten had,
verrukt en door het licht verblind op zijn stok. Toch had zij, verwonderd zooveel
menschen te zien binnenkomen, opgehouden met schreeuwen en met haar snavel haar veeren
glad te strijken; heel verstandig keerde zij haar kop half om, om de menschen met
haar rond en onderzoekend oog beter te kunnen opnemen.
</p>
<p>Minuten, waaraan geen einde scheen te komen, verstreken in het koortsachtige wachten
op wat daar in die kamer ernaast gebeurde. Don Vigilio was zwijgend terzijde gaan
zitten, terwijl Benedetta en Pierre zwijgend en onbeweeglijk bleven staan. De kardinaal
had zijn eindelooze marsch hervat, dat instinctieve, in slaap wiegende heen en weer
loopen, waardoor hij zijn ongeduld scheen te willen verdrijven en eerder tot de verklaring
te komen, die hij te midden van de vreeselijke gedachten, die hem bestormden, vergeefs
zocht. Terwijl zijn rhythmische pas met automatischen regelmaat weerklonk, heerschte
in hem een doffe woede, een wanhopig zoeken naar het waarom en hoe, een verwarring
van de <span class="pagenum">[<a id="pb498" href="#pb498">498</a>]</span>meest tegenstrijdige en van het eene uiterste in het andere vallende gemoedsaandoeningen.
Maar reeds had hij in het voorbijloopen tweemaal zijn blik laten gaan over de wanorde
der tafel, als zocht hij daar iets. Was het misschien die onuitgedronken koffie? Dat
brood, waarvan de kruimels nog rondslingerden? Die lamscoteletten, waarvan nog een
been over was? Toen hij voor de derde maal keek, zagen zijn blikken het mandje met
vijgen; hij bleef stokstijf staan, als door een plotselinge onthulling getroffen.
De gedachte had hem aangegrepen, zich van hem meester gemaakt, zonder dat hij wist,
welke proef hij moest nemen, om te zien of zijn vermoeden waarheid was. Een oogenblik
bleef hij zoo, zoekend en niet vindend, met zijn blikken op het mandje gericht, staan.
Eindelijk nam hij een vijg en bracht die wat dichter bij zijn oogen, als om de vrucht
van dichtbij te bekijken. Doch er was niets bijzonders aan te zien en hij wilde haar
weer bij de andere leggen, toen Tata, die dol op vijgen was, een schellen gil gaf.
Het was een openbaring voor hem; nu kon hij de proef nemen.
</p>
<p>Langzaam, op zijn bedachtzame manier, en met gebogen hoofd bracht de kardinaal de
vijg aan de papegaai en gaf haar die zonder eenige aarzeling of spijt. Het was een
heel aardig dier, het eenige, waar hij ooit iets om gegeven had. Zijn fijn, soepel
lichaam uitrekkend, waarvan de grijsgroene zijde in de zon rose vlammen kreeg, had
de papegaai de vijg sierlijk in zijn poot genomen en haar dan met zijn snavel opengemaakt.
Maar hij at er slechts zeer weinig van en liet de bijna volle schil vallen. Hij, altijd
ernstig nog en zonder een spier van zijn gelaat te vertrekken, keek, wachtte. Het
wachten duurde drie lange minuten. Een oogenblik was hij gerust en krauwde den kop
van den papegaai, die zich graag liet streelen, zijn kop omdraaide en zijn klein,
rond, als een robijn schitterend oogje naar zijn meester opsloeg. Maar plotseling
zakte hij in elkaar, viel, zonder zelfs met zijn vleugels te klappen, achterover.
Tata was dood.
</p>
<p>In zijn ontzetting over wat hij nu wist, had Boccanera slechts één gebaar: hij hief
zijn beide handen op, slingerde ze ten hemel. Groote God, zoo&#x2019;n misdaad, een zoo vreeselijke
vergissing, een zoo afschuwlijk spel van het noodlot! Geen kreet van smart kwam over
zijn lippen, de schaduw op zijn gezicht was grimmig en zwart geworden.
</p>
<p>Toch klonk een gil&#x2014;een luide gil van Benedetta, die, evenals Pierre en don Vigilio,
de handelingen van den kardinaal <span class="pagenum">[<a id="pb499" href="#pb499">499</a>]</span>eerst met verbazing gevolgd hadden, die daarna in een schrik veranderd was.
</p>
<p>&#x201c;Vergif! Vergif! Dario, mijn hart, mijn ziel!&#x201d;
</p>
<p>Doch de kardinaal had krachtig den pols van zijn nicht omvat, terwijl hij een schuinschen
blik wierp op die twee priesters, zijn secretaris en den vreemdeling, die getuigen
geweest waren van het tooneel.
</p>
<p>&#x201c;Zwijg, zwijg!&#x201d;
</p>
<p>Zij rukte zich los, meegesleept door razenden toorn en haat.
</p>
<p>&#x201c;Waarom zwijgen? Prada heeft het gedaan, ik zal hem aanklagen, ik wil, dat hij ook
sterft&#x200a;&#x2026; Ik zeg u, dat Prada het gedaan heeft, ik weet het zeker, want mijnheer Froment
is gisteren in zijn rijtuig met pastoor Santobono en dit mandje vijgen uit Frascati
teruggereden&#x200a;&#x2026; Ja, ja, ik heb getuigen, het is Prada, het is Prada!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, je bent krankzinnig, zwijg!&#x201d;
</p>
<p>Hij had weer de handen van de jonge vrouw gegrepen en trachtte haar met zijn volle
souvereine autoriteit tot kalmte te brengen. Hij, die den invloed kende, welken kardinaal
Sanguinetti op dien geëxalteerden Santobono uitoefende, had reeds een verklaring voor
het heele geval gevonden: het was geen directe medeplichtigheid, maar een heimelijke
druk, het dier werd getergd en dan op den hinderlijken mededinger losgelaten op het
oogenblik, dat de pauselijke troon naar alle waarschijnlijkheid vrij zou worden. De
waarschijnlijkheid, de zekerheid van dit alles was plotseling voor zijn oogen opgeflitst,
zonder dat hij alles behoefde te begrijpen, ondanks de lacunes en de duisterheden.
</p>
<p>&#x201c;Neen, versta je, het is Prada niet. Die man heeft geen enkele reden om iets kwaads
tegen mij in het schild te voeren, want ik was de bedoelde persoon, aan mij zijn die
vruchten gegeven&#x200a;&#x2026; Denk toch zelf na! Een toevallig mij niet lekker voelen is de reden
geweest, dat ik mijn deel ervan niet opgegeten heb, want men weet, dat ik er dol veel
van houd, en terwijl mijn arme Dario ze alleen at, plaagde ik hem nog en zeide, dat
hij de mooiste voor morgen voor mij moest bewaren&#x200a;&#x2026; Dat verschrikkelijke was voor
mij bestemd en heeft hem, groote God, getroffen door het gruwlijkste toeval, door
de monsterachtige dwaasheid van het noodlot&#x200a;&#x2026; Heer, Heer, Gij hebt ons wel verlaten!&#x201d;
</p>
<p>Tranen waren in zijn oogen gekomen, terwijl zij, rillend, nog steeds niet overtuigd
scheen te zijn.
<span class="pagenum">[<a id="pb500" href="#pb500">500</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Maar u hebt toch geen enkelen vijand, oom! Waarom zou die Santobono u naar het leven
staan?&#x201d;
</p>
<p>Een oogenblik bleef hij zwijgen, zonder een geschikt antwoord te kunnen vinden. Reeds
vormde zich in hem in een verheven grootheid de wil om deze zaak in stilte te hullen.
Dan herinnerde hij zich plotseling iets en hij berustte in een leugen.
</p>
<p>&#x201c;Santobono is altijd een warhoofd geweest en ik weet, dat hij mij haat, sedert ik
geweigerd heb zijn broeder, een voormaligen tuinman van me, uit de gevangenis te redden
door hem een bewijs van goed gedrag te geven, dat hij zeker niet verdiende&#x200a;&#x2026; Zoo&#x2019;n
doodelijke haat heeft dikwijls geen ernstiger oorzaak. Hij zal gedacht hebben, dat
hij zich op mij moest wreken.&#x201d;
</p>
<p>Toen liet Benedetta, gebroken, niet in staat verder te strijden, zich met een gebaar
van de uiterste wanhoop op een stoel vallen.
</p>
<p>&#x201c;Mijn God, mijn God! Ik weet niet meer&#x200a;&#x2026; En bovendien wat komt het er eigenlijk ook
op aan, nu mijn Dario al zoo ver weg is? Er bestaat nog maar één ding: hij moet gered
worden, ik wil, dat hij gered wordt&#x200a;&#x2026; Wat voeren ze daar toch zoo lang in die kamer
uit? Waarom komt Victorine ons niet halen?&#x201d;
</p>
<p>Weer viel de stilte neer, drukkend, zwaar. Zonder een woord te zeggen, nam de kardinaal
het mandje vijgen van de tafel, zette het in een kast, die hij tweemaal sloot, en
stak den sleutel in zijn zak. Ongetwijfeld lag het in zijn bedoeling, zoodra de avond
gevallen was, zelf naar beneden te gaan, om de vijgen in den Tiber te werpen. Maar
toen hij van de kast terugkwam, viel zijn blik op de twee eenvoudige priesters, wier
oogen hem gevolgd hadden. En hij zeide eenvoudig, maar grootsch:
</p>
<p>&#x201c;Heeren, ik behoef u niet te verzoeken te zwijgen&#x200a;&#x2026; Er zijn schandalen, welke we de
Kerk, die niet schuldig is, die niet schuldig zijn kan, moeten besparen. Een der onzen,
zelfs wanneer hij een misdadiger is, aan de burgerlijke rechtbank overleveren staat
gelijk met de geheele Kerk te treffen, want de slechte hartstochten gebruiken dan
de zaak om de verantwoordelijkheid van de misdaad op haar te schuiven. Onze eenige
plicht is den moordenaar over te geven aan Gods hand, die hem zekerder zal weten te
straffen&#x200a;&#x2026; Wat mij betreft, al ben ik in mijn persoon of in mijn familie, in mijn
dierbaarste gevoelens getroffen, ik verklaar in den naam <span class="pagenum">[<a id="pb501" href="#pb501">501</a>]</span>van Christus, die aan het kruis gestorven is, dat ik noch toorn noch wraakzucht voel,
dat ik den naam van den moordenaar uit mijn geheugen verdelg, dat ik zijn afschuwelijke
daad in de eeuwige stilte van het graf begraaf.&#x201d;
</p>
<p>Zijn hooge gestalte scheen nog grooter geworden te zijn, terwijl hij, zijn hand in
een grootsch gebaar opgeheven, dien eed uitsprak, zijn vijanden aan de gerechtigheid
Gods overliet; want hij bedoelde niet alleen Santobono, maar ook kardinaal Sanguinetti,
wiens noodlottigen invloed hij geraden had. En bij de gedachte aan den in het donker
gevoerden strijd om de tiara, aan al het gemeene en gulzige, dat in den afgrond der
duisternis woelde, doorhuiverde hem, ondanks het heldhaftige van zijn trots, een eindelooze
droefheid, een tragische smart.
</p>
<p>Toen Pierre en don Vigilio hem met een hoofdknikje beloofden te zullen zwijgen, kneep
een onoverwinnelijke ontroering zijn keel dicht; de snik, dien hij trachtte terug
te dringen, ontwrong zich plotseling aan zijn keel, terwijl hij stamelde:
</p>
<p>&#x201c;Mijn arm kind! Mijn arm kind! Ach, de eenige zoon van ons geslacht, de eenige liefde
en de eenige hoop van mijn hart. Te moeten sterven, zoo te moeten sterven!&#x201d;
</p>
<p>Maar Benedetta was weer heftig opgestaan.
</p>
<p>&#x201c;Sterven? Wie dan? Dario?&#x2026; Ik wil het niet. We zullen hem verplegen, we zullen weer
naar hem toegaan, hem in onze armen nemen en hem redden. Kom mee, oom, kom gauw mee&#x200a;&#x2026;
Ik wil niet, ik wil niet, ik wil niet, dat hij sterft!&#x201d;
</p>
<p>Zij liep naar de deur en niets zou haar verhinderd hebben naar de kamer terug te gaan,
toen op datzelfde oogenblik Victorine met een door angst vertrokken gelaat binnenkwam.
Zij had ondanks haar gewone kalme opgeruimdheid allen moed verloren.
</p>
<p>&#x201c;De dokter vraagt, of mevrouw en Zijne Eminentie onmiddellijk willen komen, onmiddellijk.&#x201d;
</p>
<p>Verbijsterd en verdoofd door al die dingen, volgde Pierre hen niet, maar bleef een
oogenblik met don Vigilio in de zonnige eetkamer achter. Wat, vergif? Vergif, netjes
en sierlijk verborgen, als in den tijd der Borgia&#x2019;s, met die vruchten toegediend door
een lichtschuwen verrader, welken men niet voor het gerecht durfde brengen. Hij herinnerde
zich zijn gesprek op den terugrit van Frascati, zijn scepticisme als Parijzenaar ten
opzichte van de legendarische vergiftige <span class="pagenum">[<a id="pb502" href="#pb502">502</a>]</span>mengsels, waarvan hij het bestaan slechts erkende in het vijfde bedrijf van een romantisch
drama. En nu waren zij toch waar, die afschuwlijke geschiedenis van vergiftigde ruikers
en messen, van lastige prelaten en zelfs pausen, die men uit den weg ruimde met hun
ochtend-chocolade, want die hartstochtelijke, tragische Santobono was een giftmenger,
daaraan viel niet meer te twijfelen. En in dit vreeselijk licht zag hij den geheelen
vorigen dag weer aan zijn geest voorbijtrekken: de eerzuchtige en dreigende woorden,
die hij bij kardinaal Sanguinetti afgeluisterd had; zijn haast om nog voor den waarschijnlijken
dood van den paus te handelen, zijn suggereeren van de misdaad in den naam van het
heil der Kerk; dan de ontmoeting op den weg met den pastoor, die het mandje vijgen
aan zijn arm droeg; het mandje, dat, door den priester vroom en deemoedig op zijn
knieën gehouden, lang voortreed door de schemering van de melancholieke Campagna;
dat mandje, dat hem nu als een nachtmerrie vervolgde; dat mandje, waarvan hij den
vorm, de kleur en den geur steeds met een rilling terugzien zou. Vergif! Vergif! Het
was dus waar, zoo iets bestond! Zoo iets was nog schering en inslag in het duister
der zwarte kringen te midden van den grimmigen veroverings- en heerschzucht.
</p>
<p>En plotseling richtte zich voor Pierre ook de gestalte van Prada op. Daareven, toen
Benedetta hem zoo heftig had beschuldigd, was hij een oogenblik van plan geweest hem
te verdedigen, om deze geschiedenis van het vergif, die hij kende, uit te schreeuwen,
te zeggen, waarin dit alles zijn oorsprong had, te vertellen welke hand die vijgen
aangeboden had. Maar onmiddellijk daarop had een gedachte hem als het ware tot ijs
doen verstarren: Prada had de misdaad niet begaan, maar had haar toch ook niet belet.
Nog een herinnering, scherp als een dolk, doorflitste hem; de herinnering aan de kleine,
zwarte kip in de sombere osteria, die, als door den bliksem getroffen, met het dunne
violetachtige bloedstroompje, dat uit zijn snavel vloeide, dood onder de loods lag.
En hier lag, onder zijn stok, eveneens Tata, slap en warm, den snavel bezoedeld door
een bloed-druppel. Waarom had Prada gelogen en het verhaal van het gevecht verzonnen?
Het was een vreeselijke complicatie van hartstochten en in het duister gevoerden strijd,
waarin Pierre zich den grond onder den voet voelde wegzakken. Hij kon zich den vreeselijken
tweestrijd, welke in den nacht van het bal in dien man gewoed moest hebben, niet voorstellen.
Hij <span class="pagenum">[<a id="pb503" href="#pb503">503</a>]</span>kon hem niet meer aan zijn zijde terugdenken, hem zich niet meer voor den geest terugroepen
gedurende hun nachtelijke wandeling naar den palazzo Boccanera, zonder te huiveren;
want hij raadde, neen, wist met zekerheid al het vreeselijke, waartoe vóór dit paleis
besloten was. Of hij uit haat tegen den kardinaal of in de hoop op een verdwaalde
pijl, die hem wreken zou, gehandeld had, wist Pierre niet; het feit stond, ondanks
alle onbegrijpelijkheden vast: Prada wist het, Prada zou den loop van het noodlot
tegengehouden kunnen hebben en hij had het noodlot zijn blind doodenwerk laten voltooien.
</p>
<p>Toen Pierre opkeek, zag hij don Vigilio zóó ontdaan, zóó bleek en zoo roerloos op
een stoel zitten, dat hij een oogenblik meende, dat ook deze een slachtoffer was.
</p>
<p>&#x201c;Voelt u zich niet goed?&#x201d;
</p>
<p>Eerst scheen de priester niet te kunnen antwoorden, zóó snoerden angst en schrik hem
de keel dicht. Dan zeide hij met zachte stem:
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, ik heb er niet van gegeten&#x200a;&#x2026; Lieve God, als ik nog bedenk, dat ik er
zoo&#x2019;n trek in had en ik alleen uit deferentie voor Zijne Eminentie, die ze niet at,
ook niet gegeten heb!&#x201d;
</p>
<p>Hij rilde over zijn geheele lichaam bij deze gedachte, dat alleen zijn nederigheid
hem gered had. Het was, alsof op zijn handen en op zijn gezicht de koude van den dood,
dien hij langs zich had voelen strijken, achterbleef.
</p>
<p>Tweemaal zuchtte hij diep, terwijl hij het afschuwlijke met een gebaar van zich schoof
en prevelde:
</p>
<p>&#x201c;O, Paparelli! Paparelli!&#x201d;
</p>
<p>Ontroerd trachtte Pierre, die heel goed wist, hoe don Vigilio over den sleepdrager
dacht, hem verder uit te hooren.
</p>
<p>&#x201c;Wat wilt u daarmede zeggen? Gelooft u, dat hij medeplichtig is?&#x2026; Denkt u, dat zij
hem er toe aangedreven hebben, dat zij het zijn?&#x201d;
</p>
<p>Het woord &#x201c;Jezuïeten&#x201d; werd niet uitgesproken, maar de groote, zwarte schaduw gleed
door de zonnige eetkamer, die zij een oogenblik te verduisteren scheen.
</p>
<p>&#x201c;Ja, zij zijn het!&#x201d; riep don Vigilio. &#x201c;Zij zijn het overal, zij zijn het altijd! Waar
men weent en waar men sterft, zijn zij er bij. Het was voor mij bestemd, en ik begrijp
nog niet, dat ik leef!&#x201d;
</p>
<p>En opnieuw jammerde hij vol haat, afschuw en toorn:
</p>
<p>&#x201c;O, Paparelli! Paparelli!&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb504" href="#pb504">504</a>]</span></p>
<p>Hij zweeg, wilde verder niets antwoorden, keek met angstig-gejaagde blikken naar de
muren, alsof hij daaruit den sleepdrager te voorschijn zou zien komen met zijn slap
oud-jongejuffrouwen-gezicht, met zijn trippelpasjes als van een knagende muis, met
zijn geheimzinnige roovershanden, die in de keuken het vergeten mandje vijgen waren
gaan halen, om het op tafel te zetten.
</p>
<p>Toen besloten beiden naar de kamer terug te gaan, waar men hun hulp misschien noodig
zou hebben. Bij het binnentreden werd Pierre diep aangegrepen door het vreeselijke
schouwspel, dat zich aan zijn blikken vertoonde. Het laatste half uur had dokter Giordano,
die eveneens vergiftiging vermoedde, vergeefs de gewone middelen, een braakmiddel
en daarna magnesia, toegepast. Zelfs had hij Victorine eiwit in water laten kloppen.
Doch de ziekte verergerde zóó bliksemsnel, dat nu alle hulp nutteloos werd. Ontkleed
op zijn rug liggend, het bovenlichaam door kussens gesteund en de armen slap neerhangend
langs de dekens, was Dario vreeselijk om aan te zien in die soort angstige dronkenschap,
het symptoom van deze geheimzinnige, verschrikkelijke kwaal, waaraan reeds monsignor
Gallo en zooveel anderen ten gronde gegaan waren. Hij scheen door een verdoovende
duizeling overvallen te zijn, zijn oogen zonken steeds dieper weg in de zwarte kassen,
terwijl het gezicht uitdroogde, zienderoogen ouder werd en door een grijze, aardachtige
kleur overtrokken werd. Sedert een oogenblik had hij, geheel uitgeput, zijn oogen
gesloten; niets levends was meer aan hem, dan de benauwde, pijnlijke en moeilijke
ademhalingen, die zijn borst op- en neerbewogen. En over het arme, door den doodsstrijd
vertrokken gezicht gebogen stond Benedetta, zij leed met hem mede en was zelf door
zoo&#x2019;n overmachtigen smart overmand, dat zij zelf zoo onherkenbaar, zóó bleek was,
als had de dood, ook haar, tegelijk met hem, aangegrepen.
</p>
<p>In de vensternis, waar kardinaal Boccanera dokter Giordano ter zijde genomen had,
werden fluisterend eenige woorden gewisseld.
</p>
<p>&#x201c;Hij is verloren, niet waar?&#x201d;
</p>
<p>De dokter, zelf tot in het diepst van zijn ziel geschokt, maakte het wanhopige gebaar
van een overwonnene.
</p>
<p>&#x201c;Helaas ja! Ik moet Uwe Eminentie er op voorbereiden, dat binnen een uur alles afgeloopen
is.&#x201d;
</p>
<p>Er volgde een korte stilte.
</p>
<p>&#x201c;Het is dezelfde ziekte als van Gallo zeker?&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb505" href="#pb505">505</a>]</span></p>
<p>En toen de dokter niet antwoordde, voegde hij er, bevend en zijne blikken afwendend,
aan toe:
</p>
<p>&#x201c;Een infectiekoorts?&#x201d;
</p>
<p>Giordano begreep heel goed, wat de kardinaal van hem wilde. Hij eischte stilzwijgendheid,
een eeuwig begraven van de misdaad ter wille van den goeden naam der Moederkerk. Men
kon moeilijk iets grootschers, iets dieps-tragischers denken dan dezen zeventigjarigen
grijsaard, nog zoo rechtop en verheven, die niet wilde, dat zijn geestelijke familie
vervallen zou evenmin als hij duldde, dat men zijn wereldlijke familie door de onvermijdelijke
modder van een opzienbarend proces sleepen zou. Neen, neen! Zwijgen, eeuwig zwijgen,
waarin alles in vergetelheid rust!
</p>
<p>Op zijn zachte, clericaal-discrete manier knikte de dokter.
</p>
<p>&#x201c;Zeker, een infectiekoorts, zooals Zijne Eminentie terecht opmerkt.&#x201d;
</p>
<p>Twee dikke tranen kwamen onmiddellijk weer in de oogen van Boccanera. Nu hij God van
alle bezoedeling gevrijwaard had, begon zijn menschelijke natuur opnieuw te bloeden.
Hij smeekte den dokter een laatste poging te wagen, het bovenmenschelijke te beproeven,
maar deze schudde zijn hoofd en wees met zijn arme, bevende handen naar den zieke.
Voor zijn vader, voor zijn moeder had hij niet meer kunnen doen. De dood was er. Waarom
een stervende af te matten en te kwellen; hij zou immers zijn lijden slechts erger
kunnen maken? En toen de kardinaal in het aangezicht van de naderende catastrophe
aan zijn zuster Serafina dacht en wanhopig zeide, dat zij haar neef niet voor de laatste
maal zou kunnen omhelzen, indien zij zich op het Vaticaan verlaatte, bood de dokter
aan haar in zijn rijtuig, dat hij had laten wachten, te gaan halen. Het was een quaestie
van twintig minuten. Hij zou weer terug zijn, wanneer men zijn hulp in de laatste
oogenblikken noodig hebben mocht.
</p>
<p>Onbeweeglijk bleef de kardinaal nog een oogenblik in de vensternis staan. Zijn door
tranen verduisterde oogen keken naar den hemel; zijn bevende armen strekten zich in
een vurig smeekend gebaar uit. O God, waarom doet Gij, waar de wetenschap der menschen
zoo gering en ijdel is, waar de geneesheer, blijde de verlegenheid over zijn onmacht
te kunnen bedekken, weggaat; waarom doet Gij geen wonder, om dezen glans van uw grenzenlooze
macht te toonen. Een wonder! Een wonder! Hij vroeg het uit het diepst van zijn geloovige
ziel, met den aandrang, met het gebiedende gebed <span class="pagenum">[<a id="pb506" href="#pb506">506</a>]</span>van een aardschen vorst, die meent door zijn geheel, aan de Kerk gegeven leven, den
hemel een grooten dienst bewezen te hebben. Hij vroeg het voor de voortzetting van
zijn geslacht, opdat de laatste manlijke spruit niet zoo jammerlijk verdwijnen, opdat
hij met zijn teerbeminde, nu zoo bitter weenende en diep-ongelukkige nicht zou kunnen
trouwen. Een wonder! Een wonder ter wille van deze twee hem zoo dierbare kinderen!
Een wonder, dat het geslacht zou doen herleven! Een wonder, dat den roemrijken naam
der Boccanera&#x2019;s vereeuwigen zou, doordat het uit deze jonge menschen een tallooze
reeks van dapperen en geloovigen voortkomen liet.
</p>
<p>Toen de kardinaal weer naar het midden der kamer terugkwam, scheen hij geheel veranderd;
het geloof had zijn tranen gedroogd, zijn ziel was van nu af sterk en berustend, vrij
van alle zwakten. Hij had zich weer geheel toevertrouwd aan Gods hand en wilde zelfs
Dario het laatste oliesel geven. Hij wenkte don Vigilio tot zich en nam hem mede naar
het kleine, aangrenzende, als kapel dienende vertrek, waarvan hij altijd den sleutel
bij zich droeg. Dit kale vertrek, dat niemand ooit betrad, dit vertrek, waar zich
slechts een klein altaar van geschilderd hout bevond, waarboven een groot koperen
kruis hing, stond in het paleis bekend als een heilige, onbekende en vreeselijke plek,
want men beweerde, dat Zijne Eminentie daar geheele nachten op zijn knieën en in gesprek
met God zelf doorbracht. Nu hij er zoo openlijk binnen ging en de deur zoo wijd open
liet doen, deed hij het zeker, om, in zijn verlangen naar een wonder, God te dwingen
er met hem uit te komen.
</p>
<p>Achter het altaar had men een kast gemaakt, waaruit de kardinaal de stola en het koorhemd
nam. De doos met de heilige olie stond daar eveneens, een zeer oude, zilveren doos
met het wapen der Boccanera&#x2019;s. Nadat don Vigilio achter den officiant in de kamer
teruggekeerd was, om hem te assisteeren, wisselden de Latijnsche woorden elkaar dadelijk
af.
</p>
<p>&#x201c;<i lang="la">Pax huic domui.</i>&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;<i lang="la">Et omnibus habitantibus in ea.</i>&#x201d;<a class="noteref" id="xd29e5017src" href="#xd29e5017">1</a>
</p>
<p>De dood naderde zoo dreigend en onverwacht, dat de gewone voorbereidingen achterwege
blijven moesten. Geen twee kaarsen, geen met een wit laken bedekt tafeltje. Eveneens
moest de officiant, daar de assistent geen wijwaterbakje of -kwast had medegebracht,
zich vergenoegen met een <span class="pagenum">[<a id="pb507" href="#pb507">507</a>]</span>gebaar de kamer en den stervende te zegenen onder de woorden van het rituaal:
</p>
<p>&#x201c;<i lang="la">Asperges me, Domine, hyssopo, et mundabor; lavabis me, et super nivem dealbabor.</i>&#x201d;<a class="noteref" id="xd29e5029src" href="#xd29e5029">2</a>
</p>
<p>Toen Benedetta den kardinaal met het heilige oliesel komen zag, was zij in een hevige
huivering aan het voeteneinde van het bed op haar knieën gevallen, terwijl Pierre
en Victorine, aangegrepen door de smartelijke grootschheid van het schouwspel eveneens
neerknielden. De groote, thans in het sneeuwwitte gezicht nog grooter lijkende oogen
verlieten geen oogenblik haar Dario, dien zij met zijn vaal gezicht, zijn verschrompelde
en gerimpelde huid als van een grijsaard niet meer herkende. Niet voor het door hem
goedgekeurde en gewenschte huwlijk bracht hun oom, de almachtige Kerkvorst, het Sacrament&#x2014;neen,
voor de laatste scheiding, voor het menschelijk einde van iederen trots, voor den
dood, die de geslachten uitroeit en meesleurt, zooals de wind het straatstof wegveegt.
</p>
<p>Hij kon niet wachten; vlug zeide hij half-fluisterend het <i>Credo</i>.
</p>
<p>&#x201c;<i lang="la">Credo in unum Deum&#x200a;&#x2026;</i>&#x201d;<a class="noteref" id="xd29e5043src" href="#xd29e5043">3</a>
</p>
<p>&#x201c;<i>Amen</i>,&#x201d; viel don Vigilio in.
</p>
<p>Na de gebeden van het rituaal stamelde deze laatste de litanieën, opdat de hemel zich
zou erbarmen over den ellendigen mensch, die voor God verschijnen zou, indien een
wonder Gods hem geen genade schenken zou.
</p>
<p>Nu opende de kardinaal, zonder zich den tijd te gunnen zijn handen te wasschen, de
doos met de heilige olie; en zich bepalend tot één zalving, zooals dat in dringende
gevallen veroorloofd is, legde hij met de punt van de zilveren naald, een enkelen
droppel op zijn uitgedroogden, reeds door den dood verbleekten mond.
</p>
<p>&#x201c;<i lang="la">Per istam sanctam unctionem, et suam plissimam misericordiam, indulgeat tibi Dominus
quidquid per visum, auditum, odoratum, gustum, tactum, deliquisti.</i>&#x201d;<a class="noteref" id="xd29e5058src" href="#xd29e5058">4</a>
</p>
<p>O, met welk een van geloof brandend hart sprak hij deze <span class="pagenum">[<a id="pb508" href="#pb508">508</a>]</span>smeekbeden om vergiffenis uit, opdat de goddelijke barmhartigheid de door de vijf
zintuigen, die vijf eeuwig voor de verleiding open staande deuren der ziel, begane
zonden vergeven zou. Maar hij deed het nog in de hoop, dat God, indien Hij het arme
schepsel voor zijn zonden gestraft had, misschien, na ze vergeven te hebben, nog de
groote barmhartigheid hebben zou, om hem zelfs aan het leven terug te geven. Het leven,
o Heer, het leven, opdat het oude geslacht der Boccanera&#x2019;s zich nog zal kunnen vermeerderen,
U door alle tijden heen zal kunnen dienen in veldslagen en voor het altaar.
</p>
<p>Een oogenblik bleef de kardinaal met bevende handen, in afwachting van het wonder,
naar het zwijgende gezicht, de gesloten oogen van den stervende staan kijken. Doch
er gebeurde niets. Don Vigilio had met een klein watje den mond afgeveegd, zonder
dat een zucht van verlichting van zijn lippen kwam. Toen het laatste gebed uitgesproken
was, keerde de officiant, door den assistent gevolgd, in de vreeselijke stilte, die
weer neerviel, naar de kapel terug. Dan knielden beiden neer en verzonk de kardinaal,
op den kalen vloer, in een vurig gebed. Zijn oogen naar het koperen crucifix opgeheven,
zag hij niets meer, hoorde hij niets meer, gaf hij zich geheel aan God, smeekte Jezus
hem weg te nemen in plaats van zijn neef, indien een offer gebracht moest worden;
nog steeds hoopte hij de goddelijke toorn te kunnen vermurwen, zoolang nog één ademtocht
van het leven in Dario was, zoolang hij zelf hier op zijn knieën lag en met God sprak.
Hij was zoo ootmoedig en zoo hooghartig tevens! Zou tusschen God en een Boccanera
geen schikking te treffen zijn? Wanneer het oude paleis ingestort was, zou hij het
vallen der balken niet gehoord hebben.
</p>
<p>Intusschen had zich in de kamer, onder den druk der tragische majesteit, die de plechtigheid
daar achtergelaten scheen te hebben, niets bewogen. Nu eerst sloeg Dario zijn oogen
op. Hij keek naar zijn handen, zag, dat zij zoo ingeschrompeld, zoo verouderd geworden
waren, dat een groote smart over het wegvliedende leven zich in zijn oogen afschilderde.
Ongetwijfeld werd hij zich op dat oogenblik van helderziendheid midden in deze soort
roes, waarin het vergif hem bracht, voor het eerst zijn toestand bewust. O, te moeten
sterven onder zulke pijnen, in zulk een verval van zijn geheele lichaam! Welk een
vreeselijke gruwel voor dit luchthartige, zelfzuchtige wezen, van dezen minnaar van
<span class="pagenum">[<a id="pb509" href="#pb509">509</a>]</span>schoonheid, vroolijkheid en licht, die niet lijden kon! Het wreede noodlot strafte
zijn uitstervend geslacht wel al te streng aan hem. Hij had een afschuw van zichzelf;
een wanhoop; een kinderlijke angst maakte zich van hem meester en gaven hem de kracht
rechtop te gaan zitten en wanhopig de kamer rond te kijken, om te zien, of allen hem
niet verlaten hadden. En toen zijn blik Benedetta ontmoette, die nog steeds aan het
voeteneinde van het bed geknield lag, strekte hij zijn beide armen naar haar uit,
als brandde het verlangen in hem haar aan zijn hals mede te nemen.
</p>
<p>&#x201c;Benedetta, Benedetta&#x200a;&#x2026; Kom, kom; laat mij niet alleen sterven!&#x201d;
</p>
<p>In de verstarring van haar wachten had zij, onbeweeglijk, geen blik van hem afgehouden.
De vreeselijke kwaal, die haar geliefde wegnam, scheen, naar mate hij zwakker werd,
hoe langer hoe meer haar in bezit te nemen en te vernietigen. Haar gezicht werd onstoffelijk
bleek, door de openingen van haar pupillen begon men haar ziel te zien. Maar toen
zij hem als opstaande uit den dood, met uitgestrekte armen en haar naam roepend zag,
toen stond zij op haar beurt op, deed een paar stappen vooruit en ging naast het bed
staan.
</p>
<p>&#x201c;Ik kom, Dario&#x200a;&#x2026; Daar ben ik, daar ben ik!&#x201d;
</p>
<p>En nu waren Pierre en Victorine, die nog steeds op hun knieën lagen, getuigen van
iets van zoo verheven grootschheid, dat zij aan den grond genageld bleven als bij
een buiten-aardsch schouwspel, waaraan de menschen niet meer konden deel hebben. Benedetta
zelf sprak en handelde als een schepsel, dat bevrijd was van alle <span class="corr" id="xd29e5075" title="Bron: conventionneele">conventioneele</span> en maatschappelijke banden, dat reeds buiten het leven stond en de wezens en dingen
nog slechts uit een groote verte, uit de diepte van het onbekende, waarin zij verdwijnen
zou, zag en hoorde.
</p>
<p>&#x201c;O, mijn Dario, men heeft ons willen scheiden. Ja, slechts opdat ik mij niet aan je
zou kunnen geven, opdat wij nooit gelukkig zouden kunnen zijn in elkanders armen,
heeft men tot uw dood besloten, heel goed wetend, dat jouw leven het mijne medeneemt&#x200a;&#x2026;
Die man heeft je gedood; ja, hij is je moordenaar, zelfs indien een ander je getroffen
heeft. Hij is de eerste oorzaak; hij heeft mij aan jou ontstolen, toen ik op het punt
stond de jouwe te worden; hij heeft ons beider levens verwoest; hij heeft om ons en
in ons het afschuwlijke vergif geblazen, waaraan wij sterven&#x200a;&#x2026; O wat haat ik hem,
wat haat ik hem met een haat, waarmede ik hem zou willen verpletteren, vóórdat ik
aan jouw hals deze wereld verlaat.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb510" href="#pb510">510</a>]</span></p>
<p>Zij verhief haar stem niet, zeide al deze vreeselijke dingen in een diep gefluister,
eenvoudig, hartstochtelijk. Prada&#x2019;s naam werd zelfs niet genoemd en zij keek nauwelijks
den door verwondering aangegrepen Pierre aan, toen zij er op bevelenden toon aan toevoegde:
</p>
<p>&#x201c;U zult zijn vader nog spreken, ik draag u op hem te zeggen, dat ik zijn zoon vervloekt
heb. De held heeft mij liefgehad, ik heb hem nog lief en dit woord, dat gij hem over
moet brengen, zal zijn hart verscheuren. Maar ik wil, dat hij het weet, hij moet het
weten ter wille van de waarheid en van de gerechtigheid.&#x201d;
</p>
<p>Waanzinnig van angst en snikkend strekte Dario opnieuw zijn armen naar haar uit, toen
hij voelde, dat zij niet meer naar hem keek, dat haar heldere blikken niet meer op
de zijne gericht waren.
</p>
<p>&#x201c;Benedetta, Benedetta&#x200a;&#x2026; Kom, kom! O, die zwarte nacht, ik wil dien niet alleen binnengaan!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ik kom, ik kom, mijn Dario&#x200a;&#x2026; Daar ben ik!&#x201d;
</p>
<p>Zij was nog dichter bij gekomen, zij raakte hem nu bijna aan.
</p>
<p>&#x201c;O, ik had de Heilige Maagd gezworen geen man toe te zullen behooren, zelfs jou niet,
voordat God dat door den zegen van een zijner priesters geoorloofd had. Ik stelde
er een hooge, goddelijke eer in onbevlekt, maagd als de Heilige Maagd te zijn, de
bezoedelingen en laagheden van het vleesch niet te kennen. Maar het was ook een kostbaar
en zeldzaam liefdesgeschenk van onschatbare waarde, dat ik aan den door mijn hart
uitverkoren geliefde wilde geven, opdat hij voor altijd de meester van mijn lichaam
en mijn ziel zijn zou&#x200a;&#x2026; Die maagdelijkheid, waarop ik zoo trotsch was, heb ik tegen
den ander verdedigd met mijn tanden en nagels, verdedigd, zooals men zich tegen een
wolf verdedigt; ik heb haar onder tranen verdedigd tegen jou, opdat je niet in een
oogenblik van heiligschennenden hartstocht vóór het heilige uur der veroorloofde verrukkingen
den schat zoudt bezoedelen&#x200a;&#x2026; Als je eens wist, welk een vreeselijken strijd ik dikwijls
tegen mezelf heb moeten voeren, om niet toe te geven! Ik voelde een waanzinnige drang
om je toe te schreeuwen mij te nemen, mij te bezitten, mij weg te dragen&#x200a;&#x2026; Want ik
wilde jou geheel bezitten, ik gaf mijzelf geheel, ja, zonder eenige reserve, als vrouw,
die de geheele liefde, de liefde, welke tot echtgenoote en moeder maakt, kent, aanvaardt
en eischt&#x200a;&#x2026; O, welk een strijd heeft het mij gekost den eed aan de Heilige Maagd te
houden, wanneer <span class="pagenum">[<a id="pb511" href="#pb511">511</a>]</span>het oude bloed in mijn aderen woelde en kookte. En nu, welk een ramp!&#x201d;
</p>
<p>Zij ging nog dichter bij hem staan, terwijl haar zachte stem nog inniger en hartstochtelijker
werd:
</p>
<p>&#x201c;Herinner je je den avond nog, waarop je met een messteek thuis kwam&#x200a;&#x2026; Ik dacht, dat
je dood was en gilde van woede bij de gedachte, dat je heen zoudt gaan, dat ik je
verliezen zou, voor we het geluk hadden leeren kennen. Ik smaalde op de Heilige Maagd,
ik had er op dat oogenblik berouw van niet met jou vervloekt te worden, om in een
zóó vaste omarming, dat men ons samen had moeten begraven, te sterven&#x200a;&#x2026; En nu te moeten
zeggen, dat deze vreeselijke waarschuwing tot niets gediend zal hebben! Ik ben blind
en dwaas genoeg geweest om die les niet te begrijpen. En nu ben je weer getroffen&#x2014;men
ontsteelt jou aan mijn liefde en nu ga je heen, voordat ik me eindelijk, zoo lang
het nog tijd was, gegeven heb&#x200a;&#x2026; O, ellendige, trotsche vrouw, dwaze droomster!&#x201d;
</p>
<p>De toorn en woede van de praktische verstandsvrouw, die zij steeds geweest was, tegen
zichzelf gromden thans in haar verstikte stem. Wilde de zoo moederlijke Maagd, het
ongeluk der minnenden? In hoeverre zou het haar bedroefd of vertoornd hebben hen zoo
hartstochtelijk, zoo gelukkig in elkanders armen te zien. Neen, neen, de engelen weenden
niet, wanneer teer minnenden, zelfs zonder de priesters, zich op aarde aan elkaar
gaven; integendeel, zij glimlachten, juichten en jubelden. Zeker, het was een afschuwlijke
bedriegerij, dat men het genot niet tot den laatsten druppel uitputte, wanneer het
levende bloed nog in de aderen klopte.
</p>
<p>&#x201c;Benedetta, Benedetta!&#x201d; herhaalde de stervende vol kinderlijken angst, dat hij zoo
alleen den eeuwigen, donkeren nacht ingaan moest.
</p>
<p>&#x201c;Hier ben ik, Dario, hier ben ik&#x200a;&#x2026; Ik kom!&#x201d;
</p>
<p>Toen zij zich verbeeldde, dat de huishoudster, die zich echter in het geheel niet
bewoog, een gebaar maakte, om op te staan en haar te beletten haar daad te verhinderen:
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, laat maar Victorine&#x200a;&#x2026; Niets ter wereld zal het nu meer kunnen verhinderen,
omdat het sterker is dan alles, sterker dan de dood. Toen ik daareven op mijn knieën
lag, heeft iets mij opgericht, mij voortgedreven. Ik weet waarheen ik ga&#x200a;&#x2026; En bovendien,
heb ik het op den avond van de messteek niet gezworen? Heb ik niet beloofd hem <span class="pagenum">[<a id="pb512" href="#pb512">512</a>]</span>alleen toe te behooren, zelfs in de aarde, als dat zijn moest? Laat ik hem kussen,
laat hij mij medenemen! Wij zullen dood zijn, en toch getrouwd, voor eeuwig getrouwd!&#x201d;
</p>
<p>Zij ging naar den stervende terug en raakte hem nu aan.
</p>
<p>&#x201c;Mijn Dario, mijn Dario, hier ben ik!&#x201d;
</p>
<p>En dan gebeurde het ongehoorde. In een toenemende exaltatie, gedragen door de opvlamming
van haar liefde, begon zij zich te ontkleeden. Eerst viel haar corsage en lichtten
haar blanke armen en haar blanke schouders op; dan gleden haar rokken af en de blanke
voeten en de blanke enkels bloeiden op het tapijt, nadat zij schoenen en kousen uitgetrokken
had; dan verdwenen de laatste kleedingstukken één voor één en ontloken de blanke buik,
de blanke boezem, de blanke dijen in een weelde van blankheid. Met een naïeve vermetelheid,
met een verheven rust, alsof zij alleen was, had zij alles tot de laatste omhulling
uitgetrokken. Als een groote lelie stond zij daar in haar kuische naaktheid, in haar
zich om de blikken niet bekommerende koninklijkheid. Zij verlichtte, doorgeurde de
sombere kamers met de schoonheid van haar lichaam, een wonder van schoonheid, de levende
volmaaktheid der mooiste marmeren beelden, de hals eener koningin, de boezem van een
krijgsgodin, de trotsche en soepele lijn van schouder tot hiel, de heilige rondingen
van ledematen en heupen. En zij was zoo blank, dat geen marmeren beeld, geen duif,
geen sneeuw zelfs blanker zijn kon dan zij.
</p>
<p>&#x201c;Hier ben ik, Dario, hier ben ik!&#x201d;
</p>
<p>Als ter aarde geworpen door een geestverschijning, door het glorierijke opvlammen
van een heilig visioen, keken Pierre en Victorine haar met verblinde oogen aan. De
laatste had zelfs geen beweging gemaakt om haar tegen te houden, geheel overmeesterd
als zij was door dat soort verschrikten eerbied, dien men voelt tegenover hartstochts-
en geloofswaanzin. En hij, verlamd, was zich bewust, dat hier zoo iets verhevens geschiedde,
dat nog slechts een rilling van vurige bewondering hem doorhuiverde. Niets onreins,
niets onkuisch kwam hem tegemoet uit deze sneeuw- en lelieblankheid, van deze reine,
edele maagd, wier lichaam scheen te stralen van een eigen licht, van de schittering
zelf der machtige, daarin brandende liefde. Zij gaf niet meer aanstoot dan een waarheidgetrouw,
door het genie verheerlijkt kunstwerk.
</p>
<p>&#x201c;Mijn Dario, hier ben ik, hier ben ik!&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb513" href="#pb513">513</a>]</span></p>
<p>En Benedetta nam, nadat zij zich naast hem had neergelegd, den stervenden Dario in
haar armen, wiens armen nog slechts de kracht hadden zich om haar heen te sluiten.
Dat was het, wat zij ten slotte gewild had ondanks haar uiterlijke kalmte, ondanks
de lelieachtige reinheid van haar halsstarrigheid, waaronder de hartstocht als een
laaiend vuur gebrand heeft. Altijd, zelfs in de rustigste uren, had deze heftigheid
haar verteerd. Maar nu het afschuwlijke noodlot haar haar geliefde ontnam, wilde zij
zich niet langer nederleggen bij die bedriegerij, wilde zij hem niet verliezen zonder
zich gegeven te hebben, omdat zij de dwaasheid begaan had zich niet te geven, toen
zij beiden nog in glimlachende teederheid en kracht straalden. In haar liefdewaanzin
barstte het verzet der natuur los, de onbewuste kreet der vrouw, die niet onvruchtbaar
sterven wilde, nutteloos als een zaadkorrel, dien de wind medevoert en waaruit geen
ander leven meer zal ontkiemen.
</p>
<p>&#x201c;Mijn Dario, hier ben ik, hier ben ik!&#x201d;
</p>
<p>Zij drukte hem met haar naakte leden, met haar naakte ziel tegen zich aan. Op dat
oogenblik zag Pierre aan den muur boven het hoofdeinde van het bed het wapen der Boccanera&#x2019;s,
een oud, van goud en veelkleurige zijde geborduurd panneau op violet fluweel. Ja,
dat was de gevleugelde, vlammenspuwende draak; dat was het woeste, vurige devies:
&#x201c;<i>Bocca nera, alma rossa</i>&#x201d;, zwarte mond, roode ziel, de mond verduisterd door een gebrul, de ziel een vlammende
gloed van geloof en liefde. Dit geheele oude, hartstochtelijke, heftige geslacht met
de tragische legende was weer opgestaan, om zijn laatste aanbiddelijke dochter tot
deze vreeselijke en wonderbare verloving in den dood te drijven. En het zien van het
geborduurde wapen riep een andere herinnering in hem wakker, die aan het portret van
Cassia Boccanera, de zelf recht doende amoureuse, die zich met haar broeder Ercole
en het lijk van haar geliefde, Flavio Corradini in den Tiber geworpen had. Was dit
niet dezelfde wanhopige omarming, die den dood trachtte te overwinnen, dezelfde heftigheid,
die zich met het lichaam van den uitverkoren en eenigen geliefde in den afgrond wierp.
Beiden&#x2014;zij, die daar boven op het oude doek herleefde, en zij, die hier den dood van
haar geliefde mede-stierf&#x2014;geleken op elkaar met haar zelfde kinderlijk-teere trekken,
denzelfden hartstochtelijk-begeerenden mond, dezelfde groote droomoogen en hetzelfde
kleine, ronde, verstandige en koppige gelaat, <span class="pagenum">[<a id="pb514" href="#pb514">514</a>]</span>alsof de laatste slechts het terugkeerende evenbeeld der eerste was.
</p>
<p>&#x201c;Mijn Dario, hier ben ik, hier ben ik!&#x201d;
</p>
<p>Een eeuwigheid, die misschien een seconde duurde, omhelsden zij elkaar. Zij legde
in haar overgave een razernij, een heilige razernij, die aan gene zijde van het leven
tot in de donkere oneindigheid van het onbekende ging, dat voor hen begon. Zonder
vrees voor of weerzin tegen de kwaal, die hem onkenbaar maakte, smolt zij als het
ware met hem samen, ging zij in hem op; en hij, die onder dat groote geluk, welks
zaligheid eindelijk tot hem kwam, verscheiden was, bleef met krampachtig om haar heen
gesloten armen liggen, als droeg hij haar met zich mede. Toen echter&#x2014;was het uit smart
over dit onvolkomen bezit bij de gedachte aan haar nuttelooze maagdelijkheid, die
niet meer bevrucht kon worden, of geschiedde het te midden van de hoogste vreugde
over het met de geheele wilskracht van haar wezen ondanks alles, voltrokken huwelijk?&#x2014;toen
echter steeg bij deze omhelzing van den machteloozen dood zulk een bloedstroom naar
haar hart, dat het brak. Zij was gestorven aan den hals van haar gestorven geliefde;
vast tegen elkaar gedrukt lagen zij voor eeuwig in elkanders armen.
</p>
<p>Een snik weerklonk: Victorine was naderbij getreden en had begrepen, terwijl Pierre,
die ook opgestaan was, door den verheven aanblik medegesleept werd en beefde van bewondering
en tranen.
</p>
<p>&#x201c;Kijk, kijk,&#x201d; stamelde de huishoudster met zeer zachte stem, &#x201c;zij beweegt zich niet
meer, zij ademt niet meer. Mijn arm, arm kind; zij is dood!&#x201d;
</p>
<p>En de priester prevelde:
</p>
<p>&#x201c;Mijn God, wat zijn ze mooi!&#x201d;
</p>
<p>Het was waar; nooit nog had een zoo verheven, zoo glanzende schoonheid op gezichten
van dooden gestraald. Het zooeven nog aardkleurige en verouderde gelaat van Dario
had een bleekheid en een adel als van marmer aangenomen; zijn trekken waren als in
een opwelling van onuitsprekelijken jubel verheerlijkt. Benedetta bleef ernstig: een
hartstochtelijk-energieke plooi lag om haar lippen, terwijl haar geheele gelaat in
een oneindige witheid een smartelijke, eindelooze zaligheid uitdrukte. Hun haren strengelden
zich door elkaar, hun wijd geopende, diep in elkaar borende oogen, bleven elkaar aankijken
in een eeuwige, zachte liefkoozing. Zij waren het in de verrukking van hun één-zijn
de onsterfelijkheid <span class="pagenum">[<a id="pb515" href="#pb515">515</a>]</span>binnengetreden paar, dat den dood overwonnen had en waarvan de verrukte schoonheid
der onsterfelijke en overwinnende liefde uitstraalde.
</p>
<p>Maar het snikken van Victorine barstte eindelijk met zulke jammerklachten los, dat
er een geheele verwarring ontstond. Pierre, die geheel van streek was, kon zich niet
verklaren hoe de kamer plotseling zoo vol menschen was, die zich zenuwachtig als in
een soort wanhopigen angst heen en weer bewogen. De kardinaal was natuurlijk met don
Vigilio uit de kapel toegesneld. Blijkbaar was op datzelfde oogenblik ook dokter Giordano
teruggekomen met donna Serafina, die van den naderenden dood van haar neef op de hoogte
gebracht was, want zij stond daar als verdoofd door al die plotselinge, op elkaar
volgende slagen, welke het huis troffen. De dokter zelf was onrustig, verbaasd als
de meeste oudere doktoren, die ondanks hun ervaring, toch steeds weer verbijsterd
worden door de feiten. Hij trachtte een verklaring te geven, sprak aarzelend van een
mogelijk slagadergezwel, misschien een embolie<a class="noteref" id="xd29e5132src" href="#xd29e5132">5</a>.
</p>
<p>Maar Victorine, die haar smart tot de gelijke van haar meesteres maakte, durfde hem
in de rede vallen.
</p>
<p>&#x201c;Maar mijnheer de dokter, zij hielden te veel van elkaar. Is dat niet een voldoende
reden, om samen te sterven?&#x201d;
</p>
<p>Donna Serafina, wilde, nadat zij de dierbare kinderen op het voorhoofd gekust had,
hun oogen sluiten. Maar het gelukte haar niet, de oogleden openden zich telkens weer,
zoodra de vinger er niet meer op drukte, en de oogen begonnen elkaar weer toe te lachen,
elkaar weer met hun eeuwigen blik te liefkoozen. En toen zij zeide welstandshalve
de beide lichamen te willen scheiden en de ledematen trachtte los te maken, riep Victorine
weer uit:
</p>
<p>&#x201c;Maar, signora, signora! U zult hun armen eerder breken! Kijk toch zelf, men zou denken,
dat hun vingers in hun schouders gedrongen zijn; nooit zullen zij elkaar meer loslaten!&#x201d;
</p>
<p>Nu kwam de kardinaal tusschenbeide. God had geen wonder gewrocht. Hij was doodsbleek,
zonder tranen, in een ijzige wanhoop, die hem grooter schijnen deed. Bij het zien
van deze heerlijke liefde, tot in het diepst van zijn ziel geroerd door het leed van
hun leven en de schoonheid van <span class="pagenum">[<a id="pb516" href="#pb516">516</a>]</span>hun dood, maakte hij een verheven gebaar van absolutie en zegening, alsof hij, de
Kerkvorst, die over den wil des hemels beschikt, goedkeurde, dat deze beide geliefden,
elkaar omhelzend, voor het laatste gericht verschenen.
</p>
<p>&#x201c;Laat ze, laat ze, zuster! Stoor hen niet in hun slaap!&#x2026; Laten hun oogen open blijven,
nu zij elkaar tot het einde der dagen willen aanschouwen, zonder het ooit moede te
worden. Laten zij in elkanders armen slapen, nu zij gedurende hun leven niet gezondigd
hebben en zij zich slechts zóó omhelzen, om samen in de aarde te rusten.&#x201d;
</p>
<p>En weer de Romeinsche prins met het trotsche, door oude gevechten en hartstochten
nog warme bloed wordend, voegde hij er aan toe:
</p>
<p>&#x201c;Twee Boccanera&#x2019;s kunnen zoo slapen; heel Rome zal ze bewonderen en beweenen. Laat
ze, laat ze, zuster. God kent ze en verwacht ze!&#x201d;
</p>
<p>Alle aanwezigen waren neergeknield, de kardinaal zelf sprak de gebeden der dooden.
De avond kwam, en in een toenemende duisternis hulde zich de kamer, waarin weldra
twee kaarsvlammen als twee sterren schitterden.
</p>
<p>Zonder te weten hoe, bevond Pierre zich weer in het kleine, verwaarloosde tuintje
van het paleis aan den Tiber. Door moeheid en verdriet benauwd en in een behoefte
aan lucht was hij blijkbaar naar beneden gegaan. De duisternis lag over het bekoorlijke
hoekje, over den ouden sarkophaag, waarin het dunne waterstraaltje, dat uit het tragische
masker stroomde, zijn schrille fluittonen zong; de laurierboom, die hem overschaduwde,
de taxis- en de <span class="corr" id="xd29e5150" title="Bron: oranje-appelboomen">oranjeappelboomen</span> waren onder den blauwzwarten hemel niet meer dan onduidelijke massa&#x2019;s.
</p>
<p>O, hoe verkwikkend en vroolijk was die heerlijke, melancholieke tuin &#x2019;s ochtends geweest!
En welk een troosteloozen echo hadden de lachjes van Benedetta nu achtergelaten, die
heele uitgelaten vreugde over het nabije geluk, dat daarboven nu in het Niet der dingen
en schepselen lag! En terwijl hij daar zat op dezelfde plaats, waar zij gezeten had,
op het omgevallen stuk zuil, in de lucht, welke zij ingeademd had en die haar reinen
geur van aanbiddelijke vrouw bewaarde, werd zijn keel zóó pijnlijk dichtgesnoerd,
dat hij in luide snikken uitbarstte.
</p>
<p>Plotseling sloeg een torenklok in de verte zes uur. Pierre schrok op: hij herinnerde
zich, dat hij dienzelfden avond om negen uur door den paus ontvangen zou worden. Nog
<span class="pagenum">[<a id="pb517" href="#pb517">517</a>]</span>drie uur. Hij had er gedurende de vreeselijke catastrophe niet aan gedacht; het was
alsof er maanden en maanden verloopen waren. Met moeite kwam hij weer tot zichzelf.
Binnen drie uur zou hij naar het Vaticaan gaan, zou hij eindelijk den paus spreken.
<span class="pagenum">[<a id="pb518" href="#pb518">518</a>]</span></p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e5017" href="#xd29e5017src">1</a></span> &#x201c;Vrede zij dit huis.&#x201d; &#x201c;En allen, die daarin wonen.&#x201d;&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e5017src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e5029" href="#xd29e5029src">2</a></span> <span class="corr" id="xd29e5030" title="Niet in bron">&#x201c;</span>Gij besprenkelt mij met hysop, Heer, en ik zal gereinigd worden; Gij wascht mij, en
ik zal witter worden dan sneeuw.&#x201d;&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e5029src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e5043" href="#xd29e5043src">3</a></span> Ik geloof in den eenigen God.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e5043src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e5058" href="#xd29e5058src">4</a></span> Moge God door deze heilige zalving en zijn Goddelijke barmhartigheid u al wat gij
door uw gezicht, uw gehoor, uw reuk, uw smaak en uw gevoel gezondigd hebt, vergeven!&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e5058src">&#x2191;</a></p>
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e5132" href="#xd29e5132src">5</a></span> Verstopping van een bloedvat door geronnen bloed.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e5132src">&#x2191;</a></p>
</div>
</div>
</div>
<div id="ch14" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">VEERTIENDE HOOFDSTUK</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Toen Pierre &#x2019;s avonds uit den Borgo voor het Vaticaan kwam, liet in de diepe stilte
van de donkere en reeds sluimerende wijk de klok één luiden, zwaren slag weerklinken:
half negen. Hij was te vroeg en hij besloot nog een twintig minuten te wachten, om
niet voor negen uur, het uur der audiëntie, boven bij de deur der appartementen te
zijn.
</p>
<p>In de groote ontroering en droefheid, die zijn keel nog toesnoerden, was dit uitstel
een verlichting voor hem. Met gebroken ledematen en totaal uitgeput door den tragischen
middag, dien hij doorgebracht had in die doodenkamer, waar Dario en Benedetta thans
in elkanders armen hun eeuwigen slaap sliepen, was hij hierheen gekomen. Hij had niet
kunnen eten, het wreed-smartelijke beeld van deze twee geliefden liet hem geen oogenblik
los en vervulde hem zóó, dat steeds weer onwillekeurige zuchten aan zijn borst ontsnapten
en tranen in zijn oogen kwamen. O, hoe gaarne had hij zich ergens verborgen, om zijn
tranen, die hem verstikten en benauwden, den vrijen loop te kunnen laten. Het was
een ontroering, die al zijn denken beheerschte; de jammerlijke dood van deze twee
gelieven voegde zich in zijn geest bij de klacht, die oprees uit zijn borst en doorhuiverde
hem met een nog grooter medelijden, met een bijna angstwekkende liefde voor alle ongelukkigen
dezer wereld. Deze bezwering van zooveel lichamelijke en moreele wonden in Parijs,
in Rome, waar hij zooveel onrechtvaardig en monsterachtig lijden gezien had, maakte
hem zóó wanhopig, dat hij bang was bij iederen stap in snikken uit te barsten.
</p>
<p>Om zich wat te kalmeeren, begon hij langzaam op de piazza S. Pietro heen en weer te
wandelen, die op dit uur van den avond één onmetelijke duisternis en eenzaamheid was.
Toen hij er kwam, meende hij verdwaald te zijn in <span class="pagenum">[<a id="pb519" href="#pb519">519</a>]</span>een zee van donkerte. Maar langzamerhand geraakten zijn oogen er aan gewend. De reusachtige
ruimte was slechts verlicht door de vier lantaarnpalen met zeven branders op de vier
hoeken van de Obelisk en de enkele lantaarns rechts en links langs de naar de basilica
loopende gebouwen. Onder de dubbele porticus van de zuilengaanderij brandden eveneens
lantaarns met een geel licht om het groote bosch der vier rijen zuilen, welker voetstukken
zich vreemd afteekenden.
</p>
<p>Op het plein was niets zichtbaar dan de kleurlooze, als een spookgestalte oprijzende
obelisk. Ook de gevel van de St. Pieter dook, nauwlijks herkenbaar, als gesloten,
uitgestorven, in een vreemde, sluimerende, onbeweeglijke, zwijgende grootschheid op.
Den dom zag hij niet, het was nauwlijks een blauwachtige, groote ronding, die zich
even tegen den hemel afteekende. Zonder ze te zien, had hij ergens in de diepte van
dit onbestemde donker het ruischen der fonteinen gehoord; eindelijk onderscheidde
hij het dunne en bewegelijke spookbeeld der voortdurend opspuitende waterstralen,
die weer als regendroppels naar beneden vielen. En boven het wijde plein welfde zich
de wijde hemel, maanloos, als donkerblauw fluweel, waarin de sterren de grootte en
de schittering van karbonkels schenen te hebben. De Wagen met zijn gouden wielen en
zijn gouden dissel lag omgekeerd op het dak van het Vaticaan, en daaronder boven Rome,
in de richting van de Via Giulia stond de prachtige, met de drie gouden sterren van
zijn bandelier opgesmukte Orion.
</p>
<p>Pierre sloeg zijn blikken op naar het Vaticaan. Maar daar was slechts een opeenhooping
van verwarde gevels te zien, waarin slechts op de verdieping der pauselijke appartementen
het schijnsel van twee lampen òplichtte. Alleen in het inwendig verlichte Damasiushof
blonken helder de achter- en linkervleugel in den witten weerschijn van hun groote
serre-ramen. En steeds geen geluid, geen beweging, zelfs niet de verplaatsing van
een schaduw. Twee personen staken de uitgestrektheid van het plein over; dan een derde,
die ook weer verdween, waarna er niets meer overbleef dan in de verte de cadans der
rhythmische stappen. Het was een volmaakte woestijn, geen voorbijgangers, geen wandelaars,
zelfs niet de schim van een nachtelijk zwerver onder de colonnade in het zuilenbosch,
dat even leeg was als de eeuwenoude oerwouden der eerste eeuwen. En welk een plechtige
woestijn, welk een trotsch-troostelooze stilte! Nog nooit had hij <span class="pagenum">[<a id="pb520" href="#pb520">520</a>]</span>den indruk van een zoo onmetelijke, zoo donkere sluimering vol van den majestueusen
adel des doods gekregen.
</p>
<p>Om tien minuten voor negen vermande Pierre zich en ging naar de bronzen deur. Nog
slechts één der vleugels aan het einde van de rechtsche zuilengang stond open. Hij
herinnerde zich de nauwkeurige instructies, die monsignor Nani hem gegeven had: aan
iedere deur naar mijnheer Squadra vragen en er geen woord aan toevoegen&#x2014;en iedere
deur zou zich openen; hij behoefde zich slechts te laten leiden. Nu Benedetta niet
meer leefde, wist niemand, dat hij hier was. Toen hij de bronzen deur doorgegaan was
en voor den onbeweeglijken soldaat der Zwitsersche garde stond, die in een slapende
houding de toegang bewaakte, zeide hij eenvoudig het afgesproken woord:
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer Squadra.&#x201d;
</p>
<p>Daar de soldaat zich niet bewoog en hem doorliet, liep hij door en sloeg dadelijk
rechts af de groote vestibule van de Scala Pia in, naar de steenen trap, die naar
het Damasiushof leidt. En geen levende ziel, niets dan de verstikte echo der stappen,
niets dan het slapende licht der vleermuizen, welker matglazen bollen het licht zacht
temperden.
</p>
<p>Toen hij boven het Damasiushof door liep herinnerde hij zich, dat hij dat reeds van
uit de loggia&#x2019;s van Raffaël gezien had met zijn porticus, zijn fontein, zijn wit,
toen in de brandende zon liggend plaveisel. Maar nu zag hij zelfs de vijf of zes rijtuigen
niet, die daar stonden met hun onbeweeglijke paarden en hun op hun bokken als verstijfde
koetsiers. Het was een woestijn, een groot, kaal, kleurloos vierkant, als in de sluimering
van een graf liggend onder het droeve licht der lantaarns, welker weerkaatsingen de
hooge vensters der drie gevels verlichtten. Eenigszins onrustig en door een lichte
rilling van het leege en stille aangegrepen, liep hij snel verder in de richting van
het door een marquise beschermde bordes, dat met enkele treden naar de trap van de
appartementen leidde.
</p>
<p>Daar stond een reusachtige gendarm in groot tenue.
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer Squadra.&#x201d;
</p>
<p>Met een eenvoudig gebaar, zonder één woord, wees de gendarme op de trap.
</p>
<p>Pierre ging naar boven. Het was een zeer breede trap met witmarmeren leuning en lage
treden. Het licht in de matglazen bollen scheen uit wijze spaarzaamheid reeds laag
<span class="pagenum">[<a id="pb521" href="#pb521">521</a>]</span>gedraaid te zijn. Op ieder portaal hield een soldaat der Zwitsersche garde met zijn
hellebaard de wacht; in den zwaren, diepen slaap, die het paleis bevangen had, hoorde
men niets dan de regelmatige stappen van deze mannen, die ongetwijfeld steeds zoo
op en neer liepen, om ook niet door de verdooving der omgeving overmeesterd te worden.
</p>
<p>Aan het beklimmen van die trap te midden van de diepe, huiverende stilte en de toenemende
duisternis scheen geen einde te komen. Toen hij eindelijk op het portaal der tweede
verdieping kwam, was het alsof hij reeds honderd jaar die trap opklom. Voor de glazen
deur der Sala Clementina, waarvan alleen de rechterdeurvleugel openstond, hield een
laatste soldaat der Zwitsersche garde de wacht.
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer Squadra.&#x201d;
</p>
<p>De man trad ter zijde en liet den jongen priester binnengaan.
</p>
<p>De reusachtige Sala Clementina scheen op dit uur in het schemerdonker der lampen grenzenloos
te zijn. De zoo rijke decoratie, de beeldhouwwerken, de schilderijen, het verguldsel,
alles zonk weg en was niets meer dan een vage, vale massa, spookachtige muren, waarop
de terugkaatsingen van kleinoodiën en edelgesteenten sliepen.
</p>
<p>Eindelijk meende Pierre aan het andere einde van de zaal op een bank gedaanten te
onderscheiden. Het waren drie dommelende soldaten der Zwitsersche garde.
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer Squadra.&#x201d;
</p>
<p>Langzaam stond een der mannen op en verdween. Pierre begreep, dat hij moest wachten.
Hij durfde zich niet bewegen: het geluid van zijn stappen op de tegels maakte hem
bang. Hij keek om zich heen en trachtte zich de menigten voor den geest te roepen,
welke deze zaal bevolkt hadden. Thans nog was het een zaal, die voor allen toegankelijk
was, die allen moesten doorgaan, een eenvoudige zaal voor de wachtposten, steeds vervuld
door het lawaai van tallooze stappen, van het onophoudelijke komen en gaan. Maar hoe
zwaar drukte de dood erop, wanneer de nacht haar in bezit had genomen&#x2014;hoe moe en uitgeput
was zij door het voorbij zien gaan van zoovele dingen en menschen.
</p>
<p>Eindelijk kwam de soldaat terug en achter hem verscheen op den drempel van het nevenvertrek
een geheel in het zwart gekleede man van omstreeks veertig jaar, die het midden hield
tusschen den knecht van een groot huis en den koster van een kathedraal. Hij had een
mooi, gladgeschoren <span class="pagenum">[<a id="pb522" href="#pb522">522</a>]</span>gezicht met een eenigszins grooten neus tusschen een paar groote, strakke en heldere
oogen.
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer Squadra,&#x201d; zeide Pierre nogmaals.
</p>
<p>De man maakte een buiging, als om te zeggen, dat hij dat was. Met een tweede buiging
noodigde hij den priester uit hem te volgen. Achter elkaar gingen zij dan de eindelooze
reeks zalen door.
</p>
<p>Pierre, die, doordat hij er meermalen met Narcisse over gesproken had, het ceremonieel
kende, herkende de verschillende zalen, herinnerde zich de bestemming daarvan, vulde
ze in zijn geest met de personen, die het recht hadden zich er op te houden. Iedere
dignitaris mocht, volgens zijn rang, niet verder dan een bepaalde deur gaan, zoodat
de personen, die door den paus ontvangen moeten worden, van hand tot hand gaan, van
die der bedienden in die der edelgarden, dan in die van de eerekamerheeren, vervolgens
in die der geheime kamerheeren. Maar van acht uur af waren de zalen ledig; slechts
weinige lampen branden op de wandtafeltjes; het is niet meer dan een reeks verlaten,
half donkere, in slaap gevallen vertrekken, ingesloten in het verheven Niet, waarin
het geheele paleis verzinkt.
</p>
<p>Eerst kwam de zaal der bedienden, van de bussolanti, de eenvoudige deurwachters, die,
gekleed in rood, met het pauselijk wapen geborduurd fluweel, de bezoekers tot aan
de deur der eerekamer brengen. Op dit late uur zat er nog slechts één op een bank
in een zóó donker hoekje, dat zijn purperen tunica zwart scheen. Hij keek op en liet
hen doorgaan in de donkerte, waarin de geheele verblindende pracht van de zaal verdween.
Dan gingen zij door de zaal der gendarmen, waar de secretarissen van de kardinalen
en andere hooge personnages op de terugkomst van hun meesters wachtten; zij was nu
geheel leeg, geen enkele der mooie blauwe uniformen met het witte lederwerk, geen
enkele der fijne soutanes, die zich hier gedurende de receptie-uren vermengden, was
te zien. Leeg ook was de volgende, iets kleinere, voor de Palatijnsche garde bestemde
zaal; deze uit de Romeinsche bourgeoisie gerecruteerde militie draagt een zwarte tunica
met gouden epauletten en een door een roode pluim bekroonden schako.
</p>
<p>Vervolgens sloegen zij rechtsaf in een nieuwe reeks zalen; ook de eerste, die zij
betraden, de tapijtenzaal was leeg; dit is een wachtkamer met een prachtig geschilderd
plafond en bewonderenswaardige gobelins van Audran, den wonderdoenden <span class="pagenum">[<a id="pb523" href="#pb523">523</a>]</span>Jezus en de Bruiloft van <span class="corr" id="xd29e5204" title="Bron: Kanäan">Kanaän</span> voorstellend. Leeg ook was de zaal der edelgarden met haar lage, houten stoeltjes,
haar wandtafeltje, waarboven een hoog crucifix tusschen twee lampen hangt, haar breede
deur op den achtergrond, die toegang geeft tot een ander klein vertrek, een soort
alkoof met een altaar, waarvoor de paus geheel alleen de mis leest, terwijl de aanwezigen
op de marmeren tegels van de zaal der edelgarde geknield liggen. Leeg ten slotte was
ook de eere-antichambre, de troonzaal, waar de paus twee- en driehonderd personen
tegelijk in openbare audiëntie ontvangt. Tegenover het venster staat op een lage estrade
de troon, een vergulde fauteuil van rood fluweel onder een rood-fluweelen baldakijn.
Daarnaast ligt het kussen voor den voetkus. Rechts en links staan twee wandtafeltjes;
op het eene ziet men een pendule, op het andere een crucifix tusschen hooge, kaarsendragende
armluchters met verguld-houten voeten. Het behang van rood damast met de groote Louis
XIV-palmen loopt tot aan de prachtige fries, die het plafond met allegorische attributen
en figuren omlijst; de schitterende, koude marmeren vloer is alleen voor den troon
met een Smyrna-tapijt bedekt. Maar bij particuliere audiënties, wanneer de paus in
de kleine troonzaal of zelfs in zijn kamer ontving, was de troonzaal eenvoudig de
eere-antichambre, waar de prelaten en andere hoogwaardigheidsbekleeders, gezanten
en andere hooge persoonlijkheden wachtten.
</p>
<p>De dienst werd waargenomen door twee <span class="corr" id="xd29e5209" title="Bron: eere-kamerheeren">eerekamerheeren</span>, die de tot de hooge eer van een particuliere audiëntie toegelaten personen van de
bussolanti overnamen, om ze zelf te brengen naar de deur der geheime antichambre,
waar zij ze overdragen aan de geheime kamerheeren. Dit was de weelderigst ingerichte
en levendigste zaal zoowel door de schittering der uniformen als door de ontroering,
die al grooter en grooter werd naarmate men dichter kwam bij den door den Uitverkorene
en Eenige bewoonden tabernakel door die eindelooze reeks zalen, waarin het hart steeds
luider en luider klopte en tot stikkens toe samengeperst werd door die handig aangebrachte
stijging van geringere tot steeds meer toenemende pracht. Op dit late uur echter was
er geen levende ziel te zien, geen beweging, geen stem te hooren&#x2014;niets was er dan
de stilte, die van het donkere plafond over den rood-fluweelen troon afdaalde; niets
dan een walmende lamp, die in de ledige, sluimerende zaal op den hoek van een wandtafeltje
brandde.
<span class="pagenum">[<a id="pb524" href="#pb524">524</a>]</span></p>
<p>Mijnheer Squadra, die zich nog niet omgedraaid had, maar langzaam en zwijgend verder
schreed, bleef een oogenblik voor de deur der geheime antichambre staan als om den
bezoeker gelegenheid te geven zich wat te herstellen, alvorens het heiligdom te betreden.
Alleen de geheime kamerheeren hadden het recht zich daar op te houden, slechts de
kardinalen mochten hier wachten tot het den paus behagen zou hen te ontvangen. Aan
zijn lichte, zenuwachtige huivering bemerkte Pierre, nadat mijnheer Squadra hem er
binnen gebracht had, dat hij de andere zijde van deze lage, menschelijke wereld betrad.
Overdag bewaakte een op wacht staand edelgarde de deur; doch op dit uur was deze vrij
en het vertrek, evenals alle andere, ledig. Het was iets te smal en gangvormig; twee
ramen zagen uit op de nieuwe wijk der Prati del Castello, een derde aan het einde
dicht bij de naar de kleine troonzaal leidende deur op het Pietersplein. Daar tusschen
die deur en dat venster zat gewoonlijk aan een klein tafeltje een thans afwezige secretaris.
En ook nu weer kwam hetzelfde wandtafeltje met hetzelfde crucifix tusschen hetzelfde
paar lampen terug. Een groot uurwerk in een ebbenhouten met koper beslagen kast sloeg
zwaar het uur. De eenige merkwaardigheid onder het plafond met de gouden rosetten
was het roode, met gele schilden bezaaide, damasten behang. De twee sleutels en de
tiara wisselden af met den leeuw, die zijn klauw op den aardbol legt.
</p>
<p>Maar mijnheer Squadra had bemerkt, dat Pierre, in strijd met de etiquette, nog steeds
zijn hoed, dien hij in de zaal der bussolanti had moeten achterlaten, in zijn hand
hield. Alleen de kardinalen hebben het recht hun hoofddeksel bij zich te houden. Met
een bescheiden gebaar nam hij hem zijn hoed af en legde dien zelf op het wandtafeltje,
als wilde hij zeggen, dat hij tenminste daar moest blijven. Dan, nog steeds zonder
een woord te zeggen, gaf hij Pierre met een eenvoudige buiging te kennen, dat hij
den bezoeker bij Zijne Heiligheid zou aandienen, en hij een oogenblik in deze kamer
wachten moest.
</p>
<p>Toen Pierre alleen was, haalde hij diep adem. Hij stikte, zijn hart klopte, alsof
het breken zou. Toch bleef zijn verstand helder; hij had in dit <span class="corr" id="xd29e5217" title="Bron: half-donker">halfdonker</span> deze beroemde, deze prachtige pauselijke vertrekken zeer goed beoordeeld.
</p>
<p>De ebbenhouten klok sloeg negen uur. Hij keek verbaasd op. Wat, waren er pas tien
minuten verloopen, sedert hij de bronzen deur doorgegaan was? Hij had een gevoel,
alsof <span class="pagenum">[<a id="pb525" href="#pb525">525</a>]</span>hij al dagen en dagen geloopen had. Nu wilde hij deze zenuwachtige drukking, die hem
benauwde, bestrijden; want hij was nog steeds niet zeker van zichzelf, was nog steeds
bang zijn kalmte, zijn rede in een tranenvloed te zien verdwijnen. Hij liep op en
neer en kwam langs de ebbenhouten klok, wierp een blik op het crucifix van het wandtafeltje
en keek naar den bol van de lamp, waarop de vette vingers van een knecht hun sporen
achtergelaten hadden. Zij gaf een zóó geel en zóó zwak licht, dat hij de lust in zich
voelde opkomen haar wat op te draaien, maar hij durfde niet. Dan stond hij, met zijn
gezicht tegen het raam gedrukt, voor het venster, dat op het St. Pietersplein uitzag.
Even werden zijn gedachten geheel in beslag genomen. Door de slechtsluitende jaloezieën
strekte het reusachtige Rome zich voor hem uit, Rome, zooals hij het reeds eenmaal
gezien had van uit de loggia&#x2019;s van Raffaël, zooals hij het zich gedacht had op den
dag, dat hij van uit het kleine restaurant op het paleis Leo XIII voor het raam van
zijn kamer had meenen zien te staan.
</p>
<p>Maar nu was het het nachtelijke Rome, het door de duisternis nog grooter lijkende
Rome, grenzenloos als de bestarde hemel. In deze grenzenlooze zee met haar zwarte
golven kon men slechts met zekerheid de groote, door het witte licht der electrische
verlichting in melkwegen veranderde straten: den Corso Victor-Emanuele, de Via Nazionale,
den Corso, die ze rechthoekig sneed en zelf werd doorsneden door de Via del Tritone,
welke zich voortzette in de Via San Nicola da Tolentino. Aan de andere zijde van den
corso Victor-Emanuele en de Via Nazionale in de richting van het oude Rome vlamden
nog eenige pleinen en eenige straatdeelen, maar de duisternis overstroomde reeds alles.
Overigens was het niets meer dan een gewemel van kleine, gele lichtjes, van kleine
brokjes van een half uitgedoofden hemel, die over de aarde geveegd is. Enkele sterrenbeelden,
enkele fonkelende, mysterieuse en edele figuren vormende sterren trachtten vergeefs
zich los te maken.
</p>
<p>De zenuwachtige angst van Pierre werd ondanks dezen oceaan van donkerte en verheven
vrede, ondanks de pogingen, die hij deed om kalm te worden, van seconde tot seconde
grooter. Hij verwijderde zich van het venster en huiverde over zijn geheele lichaam,
toen hij een zacht geschuifel van voetstappen hoorde en dacht, dat men hem kwam halen.
Het geluid kwam uit het vertrek ernaast, de kleine troonzaal, <span class="pagenum">[<a id="pb526" href="#pb526">526</a>]</span>waarvan, zooals hij nu merkte, de deur op een kier was blijven staan. Daar hij verder
niets meer hoorde, waagde hij zich in zijn koortsachtig ongeduld wat dichter bij en
rekte zijn hals uit om wat te zien. Het was weer een met rood damast behangen zaal
met een vergulden, roodfluweelen fauteuil onder een rood-fluweelen baldakijn; ook
hier vond men het onvermijdelijke wandtafeltje, het hooge, ivoren crucifix, de klok,
het paar lampen, de kandelabres, twee groote vazen op sokkels en twee andere van geringere
grootte met het portret van den Heiligen Vader, afkomstig uit de fabriek te Sèvres.
Toch voelde men hier meer comfort, het Smyrna-tapijt bedekte den geheelen vloer, enkele
fauteuils stonden er tegen den muur.
</p>
<p>De paus, wiens kamer in deze zaal uitkwam, ontving hier gewoonlijk de personen, die
hij met bijzondere onderscheiding behandelen wilde. Pierre&#x2019;s zenuwachtigheid nam toe
bij de gedachte, dat hij nog maar één vertrek behoefde door te gaan, dat zoo dicht
bij hem, achter die eenvoudige houten deur, Leo XIII was. Waarom liet men hem wachten?
Maakte men zich gereed om hem in dat vertrek te ontvangen, ten einde hem in een niet
al te groote intimiteit toe te laten? Men had hem verteld van geheimzinnige bezoeken
op dit uur, van onbekenden, die op dezelfde wijze zwijgend binnengelaten werden. Dat
waren hooge persoonlijkheden, wier namen men heel zacht fluisterde. Hem scheen men
voor compromitteerend te houden, dat men met hem buiten weten der omgeving, kalm met
hem wenschte te praten, zonder zich tot iets te verbinden.
</p>
<p>Dan kon hij zich plotseling de oorzaak van het geritsel, dat hij zooeven gehoord had,
verklaren, hij zag op het wandtafeltje naast de lamp een klein houten kistje, een
soort diep bord met handvaten, waarin zich het overschot van een avondmaaltijd, vaatwerk,
een courant, een flesch en een glas bevonden. Hij begreep, dat mijnheer Squadra, nadat
hij die overblijfselen in de kamer gezien had, deze in dit vertrek gebracht had en
toen weer naar binnen gegaan was, om verder de tafel af te nemen. Hij wist, dat de
paus zeer matig was; wist, dat hij zijn maaltijden aan een klein tafeltje gebruikte,
waarbij alles tegelijk in dit kleine houten kistje binnengebracht werd: één vleesch,
één groente, een paar slokjes bordeaux op voorschrift van den geneesheer, en voor
alles bouillon, koppen bouillon, die hij gaarne aan oude kardinalen, die tot zijn
vrienden behoorden, aanbood.
<span class="pagenum">[<a id="pb527" href="#pb527">527</a>]</span></p>
<p>De gewone maaltijden van Leo XIII kostten niet meer dan acht francs per dag. O, zwelgerijen
van Alexander VI! O, festijnen en feestgelagen van Julius II en Leo XI. Maar weer
kwam er een geritsel uit de kamer, dat hij niet uitleggen kon; hij schrok van zijn
onbescheidenheid en trok zijn hoofd terug, toen hij meende de geheele roode troonzaal
in den dooden vrede, waarin zij sliep, te zien opvlammen.
</p>
<p>Daar hij te zenuwachtig was, om onbeweeglijk te blijven, begon hij met zachte stappen
op en neer te loopen. Die mijnheer Squadra&#x2014;hij herinnerde zich nu plotseling het van
Narcisse gehoord te hebben&#x2014;was een voorname persoonlijkheid, een zeer invloedrijk
man, de lievelingsdienaar van Zijne Heiligheid, de eenige, die hem ertoe kon overhalen
op ontvangdagen een schoone witte soutane aan te trekken, wanneer degene, die hij
droeg, vuil was van het vele snuiven. Zijne Heiligheid stond er beslist op zich iederen
nacht geheel alleen in zijn kamer op te sluiten en niemand bij zich te laten slapen;
dit geschiedde uit een gevoel van onafhankelijkheid, maar ook, naar men zeide, uit
den angst van een vrek, die met zijn schat alleen slapen wil. Dit gaf voortdurende
reden tot ongerustheid, want het was allesbehalve verstandig, dat een man van dien
leeftijd zich zoo barricadeerde; mijnheer Squadra sliep in een aangrenzend vertrekje,
steeds luisterend en gereed om bij het eerste alarm toe te snellen. Hij was het ook,
die, zij het met grooten eerbied, er Zijne Heiligheid op wees, wanneer Zijne Heiligheid
te laat op bleef zitten of te veel werkte. Op dat punt echter was hij moeilijk tot
rede te brengen; dikwijls stond hij, wanneer hij niet slapen kon, weer op, liet door
Squadra een secretaris wekken, om hem een paar aanteekeningen te dicteeren of een
ontwerp-encycliek op papier te brengen. Wanneer hij met een encycliek bezig was, zou
hij er dag en nacht mede bezig kunnen zijn, evenals vroeger, toen hij er zich nog
op voor liet staan mooie Latijnsche verzen te kunnen maken, de dageraad hem dikwijls
bij het schaven van een strophe verraste. Hij sliep heel weinig, daar zijn hersenen
steeds werkzaam waren en zijn geest altijd bezig was, met de verwezenlijking van het
een of ander oud plan. Alleen zijn geheugen was in den laatsten tijd wat zwakker geworden.
Misschien had mijnheer Squadra Zijne Heiligheid weer minder goed gevonden tengevolge
van overmatig werken, daar hij, naar men zeide, den vorigen dag nog vrij ernstig ziek
geweest was en hij zich nooit ontzag.
<span class="pagenum">[<a id="pb528" href="#pb528">528</a>]</span></p>
<p>Terwijl Pierre zachtjes heen en weer bleef loopen, werd zijn geest langzamerhand geheel
door deze hooge en verheven figuur in beslag genomen. Na de weinig beteekenende bijzonderheden
van het dagelijksch leven overdacht hij nu het intellectueele leven, de rol van den
grooten paus, die Leo XIII toch zeker wilde spelen. In de S. Paolo fuori le Mura had
hij den eindeloozen fries gezien, waarop de portretten der tweehonderd twee-en-zestig
pausen afgebeeld zijn; en hij vroeg zich af op welken van die lange reeks middelmatige,
heilige, misdadige en geniale pausen Leo XIII het liefst zou willen gelijken.
</p>
<p>Was het een der eerste zoo nederige pausen, een van hen, die elkaar gedurende de drie
eerste eeuwen van verborgen leven opgevolgd waren, die eenvoudige leiders van begrafenisvereenigingen,
broederlijke herders der Christelijke gemeenschap waren? Was het paus Damasius, de
eerste groote bouwmeester, de geleerde, die behagen schepte in de dingen van den geest,
den geloovige met zijn vurig geloof, die voor de vromen de katakomben opende? Was
het Leo III, wiens vermetele hand door de zalving van Karel den Groote de breuk met
het Oosten, dat het groote schisma reeds afgescheiden had, voltooide, die krachtens
den eenigen en almachtigen wil van God en Zijne Kerk aan het Westen de heerschappij
gaf en van af dat oogenblik over kronen beschikte? Was het de verschrikkelijke Gregorius
VII, den tempelreiniger, den beheerscher der koningen; was het Innocentius III, was
het Bonifacius VIII, de meesters van zielen, volkeren en tronen, die met de grimmige
banbliksems gewapend, met zulk een macht over de Middeleeuwen heerschten, dat het
Katholicisme nooit dichter bij de verwezenlijking van zijn droom geweest is dan toen?
Was het Urbanus II, was het Gregorius IX of een der andere pausen, in wier hart de
brandende hartstocht voor de kruistochten, de drang naar heilige avonturen opvlamde,
welke de menigte medesleepte en aanzette tot de verovering van het onbekende en het
goddelijke? Was het Alexander III, die het pausdom tegen het keizerrijk verdedigde,
tot het einde toe streed om niets af te staan van het hoogste gezag, waarmede God
hen bekleed had en ten slotte overwon door zijn voet triompheerend op den nek van
Frederik Barbarossa te zetten? Was het Julius II, die lang na de treurige tijden van
Avignon het pantser droeg en de politieke macht van den Heiligen Stoel bevestigde?
Was het Leo X, de prachtlievende, roemrijke <span class="pagenum">[<a id="pb529" href="#pb529">529</a>]</span>beschermer der Renaissance, van een groot kunsttijdperk, maar die een bekrompen, niet
vooruitzienden geest bezat en Luther als een eenvoudigen, opstandigen monnik beschouwde?
Was het Pius V, de zwarte, wrekende reactie, de brandstapelvlam, die de weer heidensch
geworden aarde tuchtigde? Was het een der andere pausen, die na het Concilie van Trente
regeerden, toen het geloof in zijn integriteit weer hersteld, de Kerk door haar trots,
haar onverdraagzaamheid, haar volharden in een volkomen eerbied voor de dogma&#x2019;s gered
was? Was het een paus uit den tijd van het verval van het pausdom, toen het niet meer
was dan een ceremoniemeester, die de galafeesten der groote Europeesche monarchieën
leidde? Was het Benedictus XIV, de groote geest, de scherpzinnige theoloog, die, daar
zijn handen gebonden waren en hij niet meer over de koninkrijken dezer wereld beschikken
kon, zijn schoon leven doorgebracht had met het regelen der hemelsche zaken?
</p>
<p>Op die wijze ontrolde zich voor hem de geschiedenis van het pausdom, de wonderbaarlijkste
geschiedenis, die er bestaat: het had alle wisselvalligheden der fortuin, de laagste
en ellendigste zoowel als de hoogste en schitterendste tijden, gekend; het bezat een
hardnekkigen wil om te leven, die het ondanks alles te midden van branden, bloedbaden
en instortingen staande gehouden heeft, steeds strijdvaardig in den persoon van zijn
pausen. Zij vormen een buitengewone reeks van onbeperkte, veroverende en gebiedende
heerschers. Allen, zelfs de zwakke en nederige, waren de meesters der wereld, allen
straalden in den onvergankelijken roem van den hemel, wanneer men ze zich voor den
geest riep in dit eeuwenoude Vaticaan, waar hun schimmen &#x2019;s nachts ongetwijfeld ontwaakten
en te midden der doodelijke stilte door de eindelooze gangen, door de reusachtige
zalen slopen.
</p>
<p>Maar dan zeide Pierre tot zich zelf, dat hij den grooten paus, die Leo XIII wilde
zijn, kende. Het was, geheel in het begin der Katholieke macht, Gregorius de Groote,
de veroveraar en de organisator. Deze stamde af uit een oud Romeinsch geslacht; iets
van het oude keizerbloed bruiste nog in zijn aderen. Hij bestuurde het van de barbaren
geredde Rome, liet de Kerkelijke domeinen bebouwen en verdeelde de goederen dezer
aarde: één deel voor de armen, één deel voor de geestelijkheid en één deel voor de
Kerk. Hij stichtte de Propaganda, zond zijn priesters uit om de volkeren te beschaven
en te pacificeeren, onderwierp zelfs <span class="pagenum">[<a id="pb530" href="#pb530">530</a>]</span>Groot-Brittannië aan de goddelijke wet van Christus. Ook was het, na een tusschentijd
van vele eeuwen, Sixtus V, de financier en politicus, de tuinmanszoon, die zich onder
de tiara als een der meest omvattende en soepele geesten van een aan diplomaten rijk
tijdperk kennen deed. Hij vergaarde schatten en was hard en gierig, om te regeeren
als een vorst, die in zijn schatkist steeds het voor oorlog en vrede noodige goud
liggen heeft. Jaren lang onderhandelde hij met koningen, nooit wanhoopte hij aan zijn
triomf. Evenmin verzette hij zich tegen den tijdgeest; hij aanvaardde dien zooals
hij was, en trachtte hem dan te wijzigen in het belang van den Heiligen Stoel; hij
was verdraagzaam in alles tegenover allen en droomde reeds van een Europeesch evenwicht,
waarvan hij het centrum en de meester wilde worden. Bij dat alles was hij een zeer
vrome paus, een vurige mysticus, maar een paus, die de meest absolute, meest onbeperkte
geest en tevens een tot handelen vastbesloten staatsman was, om het koninkrijk Gods
op deze aarde te verzekeren.
</p>
<p>Maar in zijn geestdrift, die ondanks zijn wil om kalm te zijn, weer in hem opsteeg
en alle voorzichtigheid en allen twijfel wegvaagde, vroeg Pierre zich af, waarom hij
zoo het verleden naging. Was dan de ware Leo XIII niet die van zijn boek, de groote
paus, die zich aan hem geopenbaard had, dien hij geschilderd had naar zijn hart, zooals
de zielen hem wenschten en verwachtten? Ongetwijfeld was het geen sprekend gelijkend
portret, maar de groote lijnen ervan moesten toch juist zijn, wilde de menschheid
niet wanhopen aan haar redding. En talrijke bladzijden van zijn boek vlamden voor
zijn oogen op; hij zag Leo XIII weer voor zich, den wijzen staatsman, den verzoenenden
bemiddelaar, die aan de eenheid der Kerk werkte, haar krachtig en onoverwinlijk maken
wilde voor den nabijën dag van den onvermijdelijken strijd. Hij zag hem weer voor
zich, bevrijd van de zorgen over de wereldlijke macht, grooter geworden, gelouterd,
schitterend in moreele pracht, als de eenige, boven de volkeren staande autoriteit,
die het doodelijke gevaar ingezien heeft, dat erin gelegen is, de socialistische oplossing
te laten in de handen van de vijanden van het Christendom, en vanaf dat oogenblik
vast besloten was om in den hedendaagschen strijd, zooals Jezus vroeger, in te grijpen
ter verdediging van de armen en de lijdenden.
</p>
<p>Hij zag hem zich plaatsen aan de zijde der democratieën, <span class="pagenum">[<a id="pb531" href="#pb531">531</a>]</span>de republiek in Frankrijk erkennen, de van hun tronen gestooten koningen in ballingschap
laten, de voorspelling verwezenlijken, die Rome opnieuw de wereldheerschappij zou
verzekeren, wanneer het pausdom het geloof weer één gemaakt hebben en aan de spits
van het volk marcheeren zou. De tijden gingen in vervulling: de Caesar was verpletterd,
de paus alleen bleef nog over. En zou het volk, het groote zwijgende volk, dat de
twee machten elkander zoo lang betwist hadden, zich niet geven aan den Vader, nu het
wist, dat deze rechtvaardig en liefderijk was, dat deze de broodelooze arbeiders en
de bedelaars van de straat met een van liefde brandend hart en een uitgestoken hand
tegemoet kwam? Bij de vreeselijke catastrophe, die de verrotte maatschappij bedreigde,
bij de afschuwlijke ellende, die de steden teisterde, was geen andere oplossing mogelijk
als Leo XIII, de gepraedestineerde, de noodwendige verlosser, de herder, gezonden
om zijn schapen te redden door de wederinstelling der Christelijke gemeenschap, de
vergeten gouden eeuw van het oorspronkelijke Christendom! Eindelijk heerschte de gerechtigheid,
schitterde de waarheid als de zon, waren alle menschen verzoend, vormden slechts één
volk, dat in vrede leefde en gehoorzaamde aan de allen gelijkmakende wet van den arbeid
onder de hooge bescherming van den paus, den eenigen band van barmhartigheid en liefde!
</p>
<p>Nu werd Pierre als opgelicht, gedragen, voortgedreven door een vlam. Eindelijk, eindelijk
zou hij hem zien, zijn hart lucht geven, zijn ziel openen! Reeds sedert zoo vele dagen
snakte hij vurig naar deze minuut, streed hij met al zijn moed om die te verkrijgen.
En hij herinnerde zich de hinderpalen, welke men hem sedert zijn aankomst te Rome
telkens weer in den weg gelegd had; en deze lange strijd, dit ongehoopte succes maakten
zijn koorts heftiger, prikkelden zijn wensch om te overwinnen. Ja, ja, hij zou overwinnen,
hij zou de tegenstanders van zijn boek doen verstommen en ten schande maken. Kon,
zooals hij tegen monsignor Fornaro gezegd had, de paus zijn boek desavoueeren? Had
hij niet zijn geheime denkbeelden uitgesproken? Misschien te vroeg, maar dat was toch
een vergeeflijke fout? En hij herinnerde zich ook wat hij tegen monsignor Nani gezegd
had op den dag, dat hij gezworen had nooit uit eigen beweging zijn boek te zullen
terugtrekken, want dat hij nergens berouw over had, niets loochende.
</p>
<p>In deze minuut ging hij nogmaals met zichzelf te rade, <span class="pagenum">[<a id="pb532" href="#pb532">532</a>]</span>en in de heftige, zenuwachtige opwinding, waarin het wachten hem na zijn eindeloozen
gang door dit reusachtige Vaticaan, bracht, geloofde hij in het volle bezit van zijn
moed, van zijn geheele wilskracht te zijn. Toch geraakte hij hoe langer hoe meer in
verwarring, kwam er toe zijn gedachten bij elkaar te zoeken, vroeg hij zich af, hoe
hij zou binnengaan, wat hij zeggen zou en in welke bewoordingen.
</p>
<p>Verwarde en zware dingen moesten zich in hem opgehoopt hebben, want hun gewicht droeg
veel tot zijn beklemming bij, zonder dat hij zich daarvan rekenschap wilde geven.
Feitelijk was hij reeds gebroken en uitgeput, had hij geen veerkracht meer dan de
vlucht van zijn droom en zijn kreet van medelijden met de afschuwlijke ellende. Ja,
ja, hij zou vlug naar binnen gaan, zou op zijn knieën vallen, spreken zooals zijn
hart hem ingeven zou. En ongetwijfeld zou de Heilige Vader glimlachen, hem laten gaan
met de woorden, dat hij niet de veroordeeling van een werk teekenen zou, waarin hij
zichzelf met zijn dierbaarste gedachten teruggevonden had.
</p>
<p>Pierre voelde zich zóó zwak worden, dat hij opnieuw naar het raam liep, om zijn brandend
voorhoofd tegen het koude glas te drukken. Zijn ooren suisden, zijn knieën knikten,
terwijl het bloed met zware slagen in zijn hersens klopte. Hij trachtte aan niets
meer te denken, keek naar het in donkerte gedompelde Rome en vroeg het een weinig
van zijn slaap te schenken, waarin het zelf wegzonk. O, om kalm te zijn, om eindelijk
niet meer te denken, moet het nacht zijn, een volkomen nacht, de nacht, waarin men,
van ellende en lijden genezen, voor eeuwig slaapt! Plotseling had hij het duidelijke
gevoel, dat er iemand onbeweeglijk achter hem stond; hij schrok en keerde zich om.
</p>
<p>Achter hem stond inderdaad mijnheer Squadra in zijn zwarte livrei te wachten. Hij
maakte weer een buiging als om den bezoeker uit te noodigen hem te volgen. Dan ging
hij weer voorop loopen, schreed langzaam door de kleine troonzaal, opende zacht de
deur van de kamer, trad ter zijde, liet den bezoeker binnengaan, sloot de deur geruischloos.
</p>
<p>Pierre was in de kamer van Zijne Heiligheid. Hij was bang geweest voor een van die
plotselinge gemoedsbewegingen, die krankzinnig maken of verlammen; men had hem verteld,
dat vrouwen stervend, in onmacht, als dronken binnenkwamen, of wel als door onzichtbare
vleugelen gedragen, <span class="pagenum">[<a id="pb533" href="#pb533">533</a>]</span>dansend binnenstormden. Maar plotseling eindigde de angst, die hem tijdens het wachten
aangegrepen had, zijn koorts van zooeven in een soort reactie, die hem kalm maakte,
hem alles met heldere oogen deed zien.
</p>
<p>Toen hij binnentrad, was hij zich van de beslissende beteekenis van deze audiëntie
bewust geworden: hij, de eenvoudige priester, verscheen voor den hoogepriester, het
hoofd der Kerk, den heerscher der zielen. Zijn geheele religieus en moreel leven zou
van deze audiëntie afhangen. Misschien was het deze gedachte, die hem op den drempel
van het heiligdom, waarnaar hij zoo bevend gegaan was als het ware tot ijs verstarren
deed, het heiligdom, dat hij gedacht had slechts met een bevend hart en zijn kindergebeden
stamelend te kunnen betreden.
</p>
<p>Toen Pierre later zijn herinneringen classeeren wilde, herinnerde hij zich, dat hij
Leo XIII het eerst gezien had, maar in de omlijsting, die hem omgaf, in die groote,
met geel damast behangen kamer met het zoo diepe alkoof, dat het bed er in verdween,
evenals een heel klein meubilair, een chaise longue, een kast, koffers, de beroemde
koffers, waarin zich, naar men zeide, achter een driedubbel slot de schat van den
Pieterspenning bevond. Een meubelstuk, in Louis XIV-stijl, een soort schrijfbureau
met koper beslag stond tegenover een groote, vergulde en beschilderde wandtafel, waarop
naast een hoog crucifix een lamp brandde.
</p>
<p>Verder was de kamer kaal; slechts drie fauteuils en vier of vijf stoelen met trijp
van lichte zijde, moesten de groote ruimte vullen. Op den vloer lag een reeds zeer
versleten tapijt. Op een dier fauteuils zat naast een klein tafeltje, waarop men een
tweede lamp met een kap gezet had, Leo XIII. Op het tafeltje lagen drie couranten,
twee Fransche en een Italiaansche: deze laatste half opengevouwen, als had de paus
haar even neergelegd om met een lang verguld-zilveren lepeltje een glas limonade,
dat naast hem stond, om te roeren.
</p>
<p>Zooals Pierre de kamer gezien had, zag hij ook het costuum, de witte soutane met witte
knoopen, het witte kalotje, de witte pèlerine, de witte ceintuur met gouden franje,
waarvan de einden met gouden sleutels geborduurd waren. De kousen waren wit, de pantoffels
van rood, eveneens met gouden sleutels geborduurd, fluweel. Het meest werd Pierre
echter getroffen door het gezicht, door de geheele persoonlijkheid, die hem kleiner
voorkwam en die hij nauwlijks herkende. Dit was nu de vierde maal, dat hij den paus
zag: <span class="pagenum">[<a id="pb534" href="#pb534">534</a>]</span>de eerste maal op een mooien avond in een heerlijken tuin, glimlachend en vertrouwelijk
luisterend naar het gebabbel van een lievelingsprelaat, terwijl hij met zijn kleine
oude-heeren-pasjes als een gewond vogeltje voorttrippelde. Hij had hem gezien in de
Sala dei Beatificazione als geliefd en ontroerd paus, wiens wangen bloosden van tevredenheid,
terwijl vrouwen hem beurzen en met goud gevulde witte kalotjes brachten, haar juweelen
afrukten om ze aan zijn voeten te werpen. Hij had hem in de St. Pieter gezien&#x2014;hoog
op het schild gedragen, in al zijn heerlijkheid van zichtbaren God, dien de Christenheid
aanbidt als een in zijn gouden en met edelgesteenten versierde kast opgesloten afgod,
terwijl zijn strak gelaat onbeweeglijk als uit steen gehouwen bleef. En nu zag hij
hem hier in dezen fauteuil, in de intimiteit van zijn eigen kamer terug, en hij vond
hem zoo mager, zoo teer, dat hij een onrust voelde, waaraan zich ontroering paarde.
De hals vooral was onwaarschijnlijk dun als een draad, de hals van een heel ouden,
witten vogel. Het albasten, bleeke gelaat was karakteristiek doorschijnend, men zag
het schijnsel van de lamp door den grooten, gebiedenden neus, als was al het bloed
daaruit weggevloeid. De groote mond met de sneeuwwitte lippen doorsneed met een dunne
lijn het onderste gedeelte van het gelaat, de oogen alleen waren mooi en jong gebleven,
prachtige, donkere, als zwarte diamanten fonkelende, krachtige, doorborende oogen,
die de zielen openden en dwongen de waarheid met luide stem te bekennen. Het weinige
haar kwam in dunne, witte lokken uit het witte kapje te voorschijn en legde een witte
kroon om het magere, witte gezicht, welks leelijkheid door al het wit gelouterd werd.
</p>
<p>Maar bij den eersten blik had Pierre opgemerkt, dat mijnheer Squadra hem niet had
laten wachten, omdat hij den Heiligen Vader had willen dwingen een schoone soutane
aan te trekken, want degene, die hij droeg, was vuil door de vele snuif, die langs
de knoopen gevallen was. En echt burgerlijk had de Heilige Vader een zakdoek op zijn
knieën, om zich af te vegen. Verder scheen hij zeer welvarend en geheel hersteld van
zijn ziekte van den vorigen dag; hij was trouwens gewoonlijk gauw beter, want hij
leefde zeer sober en matig en had geen enkel organisch gebrek. Door een natuurlijke
uitputting verminderde hij dagelijks iets, zooals een fakkel door het voortdurende
branden eenmaal uitgaat.
</p>
<p>Reeds bij de deur had Pierre de twee fonkelende oogen, <span class="pagenum">[<a id="pb535" href="#pb535">535</a>]</span>de twee zwarte diamanten oogen op zich voelen rusten. De stilte was <span class="corr" id="xd29e5279" title="Bron: angst-aanjagend">angstaanjagend</span>, de lampen brandden met een onbeweeglijke, bleeke vlam in deze grenzenlooze rust
van het ingeslapen Vaticaan, zonder dat men iets anders hoorde dan in de verte het
oude, in den nacht weggezonken oude Rome. Hij moest naderbij komen, maakte de drie
kniebuigingen en boog zich dan voorover om de op een kussen rustende rood-fluweelen
pantoffel te kussen. Geen woord, geen beweging, geen gebaar van den paus. Toen Pierre
zich weer oprichtte, zag hij de twee zwarte diamanten, de fonkelende oogen, nog steeds
op zich gericht.
</p>
<p>Eindelijk begon Leo XIII, die hem den ootmoed van den voetkus niet had willen besparen
en hem nu liet staan, te spreken, zonder echter zijn blik, die tot in het diepst van
zijn ziel doordrong, van Pierre af te wenden.
</p>
<p>&#x201c;Mijn zoon, gij hebt vurig verlangd mij te spreken, en ik heb erin toegestemd aan
uw wensch gevolg te geven.&#x201d;
</p>
<p>Hij sprak Fransch, een eenigszins onzeker Fransch, dat hij op zijn Italiaansch uitsprak,
en zoo langzaam, dat men de zinnen als bij een dictee had kunnen opschrijven. De nasale
stem was sterk, een van die zware, diepe stemmen, die men bij zulke zwakke, schijnbaar
bloed- en ademlooze lichamen niet verwacht.
</p>
<p>Pierre had zich wederom gebogen om zijn dankbaarheid te betuigen, hij wist, dat de
eerbied eischte, dat men niet sprak voor een direkte vraag gedaan werd.
</p>
<p>&#x201c;Gij woont te Parijs?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, Heilige Vader.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Behoort ge tot een der groote stedelijke parochieën?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, Heilige Vader, ik ben kapelaan in de kleine kerk te Neuilly.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O ja, ik weet al waar&#x200a;&#x2026; dicht bij den Bois de Boulogne&#x200a;&#x2026; En hoe oud zijt gij, mijn
zoon?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Vier-en-dertig, Heilige Vader!&#x201d;
</p>
<p>Er volgde een korte stilte. Leo XIII had eindelijk zijn oogen neergeslagen. Met zijn
teere, ivoorkleurige hand nam hij het glas limonade weer, roerde er met den langen
lepel in en dronk een slok. Hij deed het langzaam, voorzichtig en bedachtzaam, zooals
alles, wat hij moest doen en denken.
</p>
<p>&#x201c;Ik heb uw boek gelezen, mijn zoon. Ja, voor het grootste gedeelte. Gewoonlijk legt
men mij slechts brokstukken voor. Maar iemand, die zich voor u interesseert, heeft
mij het <span class="pagenum">[<a id="pb536" href="#pb536">536</a>]</span>boek gegeven en gesmeekt het door te lezen. Op die wijze heb ik er kennis van kunnen
nemen.&#x201d;
</p>
<p>Hij maakte een klein gebaar, waarin Pierre een protest meende te moeten zien tegen
de afzondering, waarin zijn omgeving hem hield&#x2014;die vloekwaardige omgeving, die er,
volgens de woorden van monsignor Nani zelf, goed voor waakte, dat niets verontrustends
van uit de buitenwereld hier doordrong.
</p>
<p>&#x201c;Ik dank Uwe Heiligheid voor de zeer groote eer, die het haar behaagd heeft mij te
bewijzen,&#x201d; waagde de priester te zeggen. &#x201c;Geen grooter eer, geen vuriger verlangd
geluk kon mij ten deel vallen.&#x201d;
</p>
<p>Hij was zoo gelukkig! Hij verbeeldde zich, dat zijn zaak reeds gewonnen was, nu de
paus kalm en zonder eenigen toorn, op dien toon met hem sprak over zijn boek als iemand,
die hem nu door en door kende.
</p>
<p>&#x201c;Ge gaat veel om met mijnheer den vicomte Philibert de la Choue, niet waar, mijn zoon?
De overeenkomst tusschen sommige van uw denkbeelden en die van dezen zeer toegewijden
dienaar, die ons anderzijds kostbare bewijzen van zijn goede gezindheid gegeven heeft,
is mij opgevallen.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Inderdaad, Heilige Vader, mijnheer de la Choue is wel zoo goed belang in mij te stellen.
Wij hebben veel samen gepraat, zoodat het niet te verwonderen is, dat ik verscheidene
van zijn dierbaarste denkbeelden weergegeven heb.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Natuurlijk, natuurlijk. Zoo bijvoorbeeld die quaesties van de corporaties, waarmede
hij zich veel, zelfs wel wat te veel, bezighoudt. Bij zijn laatste reis heeft hij
daar met grooten aandrang met mij over gesproken; evenals trouwens een andere landgenoot
van u, een der beste en eminentste mannen, die ik ken, baron de Fouras, die onlangs
de mooie bedevaart van den Pieterspenning hier gebracht heeft, niet rustte, voordat
ik hem ontving, om er dan bijna een uur lang over te praten. Maar men kan moeilijk
zeggen, dat zij het eens zijn, want de een smeekt mij te doen wat de ander niet wil,
dat ik doe.&#x201d;
</p>
<p>Dadelijk bij het begin dwaalde het gesprek op zijpaden af. Pierre voelde, dat het
met zijn boek niets te maken had, maar hij herinnerde zich zijn belofte aan den vicomte,
dat hij, wanneer hij den paus zou spreken en de gelegenheid zich daarbij voordeed,
een poging wagen zou een beslissende uitspraak te krijgen over de beroemde vraag of
de corporaties vrij of verplichtend, open of gesloten moesten zijn. <span class="pagenum">[<a id="pb537" href="#pb537">537</a>]</span>Sedert hij te Rome was, had hij brief op brief van den armen vicomte gekregen, die
door zijn jicht Parijs niet verlaten kon, terwijl zijn tegenstander, de baron, van
de prachtige gelegenheid der bedevaart, waarvan hij de leider was, gebruik maakte
om te trachten van den paus een goedkeurend woord te krijgen, dat hij triompheerend
mee kon nemen naar Frankrijk. En de priester stond erop zijn belofte <span class="corr" id="xd29e5308" title="Bron: conscentieus">consciëntieus</span> te houden.
</p>
<p>&#x201c;Uwe Heiligheid weet beter dan wij allen wat wijsheid is. Mijnheer de Fouras gelooft,
dat het heil, de oplossing der arbeidersquaestie eenvoudig gelegen is in het weder
in het leven roepen der oude, vrije corporaties, terwijl mijnheer de la Choue die
verplichtend wil onder bescherming van den Staat en aan nieuwe regelen onderworpen.
En ongetwijfeld is deze laatste opvatting veel meer in overeenstemming met de tegenwoordige
sociale denkbeelden&#x200a;&#x2026; Indien het Uwe Heiligheid mocht behagen zich in dien zin uit
te spreken, dan zou de jonge Katholieke partij in Frankrijk daarmede zeker de schitterendste
resultaten weten te bereiken, een geheele arbeidersbeweging tot roem van de Kerk.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar dat kan ik niet,&#x201d; zeide Leo XIII op zijn gewone kalme manier. &#x201c;Men vraagt mij
uit Frankrijk altijd dingen, die ik niet kan en niet wil doen. Het eenige, wat ik
u veroorloof uit mijn naam tegen mijnheer de la Choue te zeggen is, dat, al kan ik
hem in dezen niet ter wille zijn, mijnheer de Fouras evenmin zijn wensch bevredigd
ziet. Ook hij heeft van mij slechts de verzekering gekregen van mijn welwillendheid
ten opzichte van de Fransche arbeiders, die zooveel vermogen voor de <span class="corr" id="xd29e5314" title="Bron: weder-opleving">wederopleving</span> van het geloof. Maar men moet bij u te lande ten slotte toch eens begrijpen, dat
er detailquaesties, die per slot van rekening toch de organisatie betreffen, zijn,
waarmede ik mij onmogelijk kan inlaten zonder mij bloot te stellen aan het gevaar
daaraan een gewicht te geven, dat zij niet hebben, en sommigen een groote teleurstelling
te bezorgen, indien ik anderen een groot genoegen doe.&#x201d;
</p>
<p>Om zijn lippen verscheen een flauw glimlachje, waaruit duidelijk de conciliante, bedachtzame
politicus sprak, die vastbesloten is zijn onfeilbaarheid niet in gevaar te brengen
door onnoodige avonturen. Hij dronk weer een slok limonade en veegde zich met zijn
zakdoek af als een heerscher, die nu zijn gala-dagtaak afgeloopen is, zich op zijn
gemak zet <span class="pagenum">[<a id="pb538" href="#pb538">538</a>]</span>en dit uur van stilte en eenzaamheid gekozen had om langzaam en zoo lang als hij er
zelf lust in had, te spreken.
</p>
<p>Pierre trachtte het gesprek op het boek te brengen.
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer de vicomte Philibert de la Choue is zoo hartelijk voor mij, hij wacht met
even groote ontroering op het lot van mijn boek als had hij het zelf geschreven. Daarom
zou het mij zoo gelukkig gemaakt hebben, wanneer ik hem een aanmoedigend woord van
Uwe Heiligheid had kunnen overbrengen.&#x201d;
</p>
<p>Maar de paus antwoordde niet.
</p>
<p>&#x201c;Ik heb hem leeren kennen bij Zijne Eminentie, kardinaal Bergerot, wiens vurige naastenliefde
voldoende zijn moest, om weer een geloovig Frankrijk te scheppen.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O ja, kardinaal Bergerot! Ik heb zijn brief, die als voorrede in uw boek staat, gelezen.
Hij was wel slecht geïnspireerd op den dag, dat hij dien schreef, en gij, mijn zoon,
hebt u met het publiceeren daarvan aan een groote zonde schuldig gemaakt&#x200a;&#x2026; Ik kan
nog niet gelooven, dat de kardinaal sommige van uw bladzijden gelezen heeft, toen
hij u zijn volkomen toestemming en goedkeuring gaf. Ik wil liever aannemen, dat het
een gevolg van onwetendheid en lichtzinnigheid is. Hoe zou hij anders uw aanvallen
tegen het dogma, uw revolutionnaire theorieën, die tot de totale vernietiging van
onzen heiligen godsdienst leiden, hebben kunnen goedkeuren? Als hij uw boek gelezen
heeft, heeft hij geen ander excuus dan een plotselinge, onverklaarbare, onvergeeflijke
afdwaling&#x200a;&#x2026; Weliswaar heerscht in een deel der Fransche geestelijkheid een kwade geest.
De Gallicaansche denkbeelden schieten steeds meer als onkruid op, een bedilziek liberalisme,
dat zich tegen ons gezag verzet en niets liever wil dan vrij onderzoek en andere sentimenteele
avonturen.&#x201d;
</p>
<p>Hij geraakte opgewonden, Italiaansche woorden mengden zich onder zijn aarzelend Fransch;
zijn zware neusstem kwam luid-klinkend als een koperinstrument uit zijn tenger, als
uit sneeuw en was gemaakt lichaam.
</p>
<p>&#x201c;En laat kardinaal Bergerot het goed weten: den dag, dat wij in hem niet meer kunnen
zien dan een opstandigen zoon, zullen wij hem breken. Hij is ons het voorbeeld van
gehoorzaamheid verschuldigd; wij zullen hem onze misnoegen te kennen geven en hopen,
dat hij zich zal onderwerpen. Ongetwijfeld zijn ootmoed en naastenliefde groote deugden
en wij hebben die steeds gaarne in hem geëerd. Maar zij <span class="pagenum">[<a id="pb539" href="#pb539">539</a>]</span>moeten niet de toevlucht van een opstandig hart worden, want zij beteekenen niets,
indien niet gehoorzaamheid daarmede gepaard gaat, gehoorzaamheid, het mooiste sieraad
der groote heiligen!<span class="corr" id="xd29e5332" title="Niet in bron">&#x201d;</span>
</p>
<p>Verbijsterd en ontsteld luisterde Pierre naar hem. Zichzelf vergat hij; hij dacht
alleen nog maar aan den man vol goedheid en verdraagzaamheid, op wien hij dezen almachtigen
toorn had doen nederdalen. Dus had don Vigilio gelijk gehad: de beschuldigingen der
bisschoppen van Poitiers en Evreux zouden over zijn hoofd heen den tegenstander van
hun ultramontaansche onverdraagzaamheid, den zachtmoedigen, goedhartigen Bergerot,
de ziel, welke open stond voor al de ellende en al het lijden der armen en der nederigen,
treffen.
</p>
<p>Hij was er wanhopig onder: de aanklacht van den bisschop van Tarbes, het werktuig
van de Paters der Grot, welke slechts hem trof als een antwoord op zijn bladzijde
over Lourdes, kon hij nog begrijpen en desnoods goedkeuren, maar de geniepige oorlog
der beide anderen verbitterde hem en vervulde hem met een pijnlijke verontwaardiging.
Den zwakken grijsaard met zijn dunne vogelhals, die kalm zijn limonade dronk, zag
hij een vertoornden, zoo grimmigen grijsaard worden, dat hij ervan beefde. Hoe had
hij zich bij zijn binnenkomen door den schijn kunnen laten beetnemen, hoe had hij
kunnen gelooven, dat dit slechts een arme, door ouderdom uitgeputte man was, die naar
vrede verlangde en alles wilde toegeven? Een ademtocht was door de sluimerende kamer
gestreken en bracht weer zijn twijfel, zijn angst mede. O, deze paus was precies zóó
als men hem in Rome schilderde, zooals hij hem zich niet had willen voorstellen, meer
geest dan gevoel, mateloos trotsch, van zijn jeugd af met den grootsten eerzucht vervuld,
zoodat hij aan zijn familie den triomf beloofd had, ten einde van haar de noodige
opofferingen te verkrijgen. Sedert hij den pauselijken troon beklommen had, toonde
hij overal en in alles slechts één wil: heerschen, tot iederen prijs heerschen, als
onbeperkt, almachtig meester heerschen! De werkelijkheid drong zich met onweerstaanbare
kracht aan hem op; toch verzette hij zich, bleef hij hardnekkig trachten zijn droom
weer te grijpen.
</p>
<p>&#x201c;O, Heilige Vader, het zou mij zoo vreeselijk verdrieten, indien tengevolge van mijn
ongelukkig boek Zijne Eminentie ook maar één oogenblik in moeilijkheden zou moeten
verkeeren! <span class="pagenum">[<a id="pb540" href="#pb540">540</a>]</span>Ik, de schuldige, kan voor mijn fout verantwoordelijk zijn&#x2014;maar Zijne Eminentie, die
slechts gehoorzaamd heeft aan de ingeving van zijn hart, die slechts door zijn te
groote liefde voor de onterfden dezer wereld gezondigd zou hebben! O, ik smeek u,
Heilige Vader, wanneer er een waarschuwend voorbeeld gesteld moet worden, straf dan
geen ander dan mij. Ik ben gekomen, hier ben ik, beslis over mijn lot, maar maak mijn
straf niet nog zwaarder door de wroeging een onschuldige in het verderf gestort te
hebben.&#x201d;
</p>
<p>Zonder te antwoorden bleef Leo XIII hem met zijn vurige oogen aankijken. En Pierre
zag nu niet meer Leo XIII, den tweehonderd drie-en-zestigsten paus, den Stedehouder
van Jezus Christus, den opvolger van den prins der Apostelen, den souvereinen pontifex
der algemeene Kerk, den patriarch van het Oosten, den primaat van Italië, den aartsbisschop
en metropoliet der Romeinsche provincie, den heerscher over de domeinen der Heilige
Kerk&#x2014;neen, hij zag Leo XIII, zooals hij hem zich gedroomd had, als den verwachten
Messias, als den redder, gezonden om de vreeselijke sociale catastrophe te bezweren,
waarin de oude, verrotte maatschappij onderging. Hij zag hem met zijn veelomvattenden,
soepelen geest, met zijn broederlijke verzoeningstaktiek, schokken vermijdend, met
zijn van liefde overvloeiend hart werkend aan de eenheid, direct sprekend tot het
hart der menigten, nog eenmaal, ten teeken van den nieuwen band, zijn beste bloed
gevend. Hij stelde zich hem voor als de eenige moreele autoriteit, als den eenig mogelijken
band van naastenliefde en vrede, als den Vader, die alleen een einde maken kan aan
de ongerechtigheid onder zijn kinderen, de ellende dooden, de bevrijdende wet van
den arbeid weer instellen kan door de volkeren terug te brengen tot het geloof der
oorspronkelijke Kerk, tot de zachtheid en wijsheid der Christelijke gemeenschap. En
deze verheven gestalte nam in de diepe stilte der kamer een onoverwinlijke almacht,
een zeldzame majesteit aan.
</p>
<p>&#x201c;Om Gods wil, Heilige Vader, verhoor mij! Straf zelfs mij niet, straf niemand, o,
niemand, geen levend wezen, geen ding, niets, dat op aarde lijden kan! Wees goed,
o, wees goed met al de goedheid, die het lijden der wereld in u gelegd moet hebben.&#x201d;
</p>
<p>Toen hij zag, dat Leo XIII nog steeds bleef zwijgen en hem voor zich liet blijven
staan, viel hij op zijn knieën, als <span class="pagenum">[<a id="pb541" href="#pb541">541</a>]</span>verpletterd door smart, een naamlooze smart, die geen bepaalde oorzaak had, een smart
om niemand en niets, een algemeene, onbegrensde smart, waarin hij zich voelde ondergaan
en verdrinken; misschien de smart te leven.
</p>
<p>&#x201c;O, Heilige Vader, ik besta niet, mijn boek bestaat niet. Ik heb, o, vurig en hartstochtelijk
verlangd door Uwe Heiligheid ontvangen te worden, om uitleg te geven van mijn gedrag,
om mij te verdedigen. Maar nu weet ik niets meer, ik vind niets meer van alles, wat
ik had willen zeggen, en ik heb slechts tranen, tranen, die mij verstikken&#x200a;&#x2026; O, ik
ben maar een armzalig mensch, die geen anderen drang in zich voelt dan om met u over
de armen te spreken. O, die armen, die ongelukkigen, die ik twee jaar lang in onze
ellendige en treurige Parijsche voorsteden gezien heb, arme kleinen, die ik in de
sneeuw ging zoeken, arme kleine engeltjes, die in geen twee dagen gegeten hadden;
vrouwen, die door de tering weggeknaagd worden en zonder brood of vuur in vuile krotten
hokten<span class="corr" id="xd29e5349" title="Bron: :">;</span> mannen, die door het sluiten der werkplaatsen op straat geworpen werden en het moe
waren om werk te bedelen, zooals men bedelt om een aalmoes, die dronken van woede
naar hun donkere woningen terugkeerden, alleen vervuld met de wraakgedachte de stad
aan de vier hoeken in brand te steken! En de avond, de verschrikkelijke avond, dat
ik een jammerkamer binnentrad, waarin ik een moeder vond, die zich juist met haar
vijf kinderen gedood had: de moeder was, haar jongste nog zogend, op een matras gevallen,
de twee kleine meisjes, lieve aardige, jonge blondines, sliepen eveneens daar haar
laatsten slaap, de twee jongens lagen iets verder&#x2014;de eene tegen den muur, de andere
op den grond, zich nog wringend in een laatst verzet&#x200a;&#x2026; O, Heilige Vader, ik ben niets
meer dan hun afgezant, gezonden door hen, die lijden en snikken, de deemoedige afgevaardigde
der deemoedigen, die onder de misdadige hardheid, onder de vreeselijke sociale onrechtvaardigheid
van ellende sterven. Ik breng aan Uwe Heiligheid hun tranen, ik leg aan uwe voeten
hun martelingen, ik laat u hun noodkreet hooren als een kreet, die opstijgt uit den
afgrond, die vraagt om gerechtigheid, als men niet wil, dat de hemel instort&#x200a;&#x2026; O wees
goed, Heilige Vader, wees goed!&#x201d;
</p>
<p>Hij had zijn armen uitgestrekt, hij smeekte hem met een gebaar, waarmede men het goddelijke
medelijden aanroept. Dan ging hij voort:
<span class="pagenum">[<a id="pb542" href="#pb542">542</a>]</span></p>
<p>&#x201c;En is, Heilige Vader, de ellende in dit eeuwige en schitterende Rome ook niet verschrikkelijk?
Sedert weken dwaal ik, wachtend, op goed geluk af, door het beroemde stof van zijn
ruïnen en ik heb niets gezien dan ongeneeslijke kwalen, die mij met schrik vervullen.
O, alles stort ineen, alles verdwijnt. Het is de doodsstrijd van zooveel glorie, van
de vreeselijke zwaarmoedigheid eener wereld, die sterft van uitputting en honger!&#x2026;
Heb ik onder de ramen van Uwe Heiligheid niet een angstaanjagende wijk gezien, onvoltooide
paleizen, welke met een jammerlijke erfelijke ziekte belast zijn als rhachitische
kinderen, die niet door kunnen groeien, reeds in puin gevallen paleizen, welke de
toevluchtsoorden geworden zijn voor de geheele beklagenswaardige ellende van Rome?
En wat een vreeselijk lijdend volk, precies als in Parijs! Maar hier spreidt zich
dat lijden met nog meer onbeschaamdheid in de open lucht ten toon en legt in zijn
vreeselijke onbewustheid de geheele sociale wonde, den wegvretenden kanker bloot.
Geheele families leven haar hongerig leven van nietsdoen onder de heerlijke zon. De
ouden zijn gebrekkig geworden, de vaders wachten tot er een beetje werk voor hen uit
den hemel vallen komt, de zoons slapen in het droge gras; de moeders en dochters,
voor haar tijd verwelkt, lanterfanten en houden buurpraatjes&#x200a;&#x2026; O, Heilige Vader, open
morgen dadelijk bij het aanbreken van den dag uw venster en wek met uw zegen dit groote
<span class="corr" id="xd29e5357" title="Bron: kindvolk">kind-volk</span>, dat nog in zijn onwetendheid en armoede slaapt! Geef het de ziel, die het mist,
een ziel, die zich de geheele menschelijke waardigheid, de noodzakelijke wet van den
arbeid, het vrije en broederlijke, alleen door rechtvaardigheid bestuurde leven bewust
is. Ja, Heilige Vader, maak een volk uit dit samenraapsel van ongelukkigen, wier eenige
verontschuldiging is, dat zij lichamelijk en geestelijk zoo lijden, dat zij leven
als het vee, dat leeft en sterft zonder iets te weten of te begrijpen, en dat men
met slagen ranselt!&#x201d;
</p>
<p>Langzamerhand verstikten de snikken zijn stem; slechts met schokken kon hij, medegesleept
door zijn hartstocht, spreken.
</p>
<p>&#x201c;En moet ik mij uit naam van die ellendigen niet wenden tot u, Heilige Vader? Zijt
gij de Vader niet? Moet de afgezant van de armen en ongelukkigen niet neerknielen
voor den Vader, zooals ik thans voor u neergeknield lig? Moet het den zwaren last
van zijn smarten niet brengen tot den <span class="pagenum">[<a id="pb543" href="#pb543">543</a>]</span>Vader en eindelijk medelijden, hulp en steun, en gerechtigheid, ja vooral gerechtigheid
vragen? O, open, waar gij de Vader zijt, wijd de deur, opdat iedereen kan binnentreden,
tot het ongelukkigste, van uw kinderen toe&#x2014;de geloovigen, de toevallig voorbijkomenden,
zelfs de opstandigen, de verdwaalden, zij, die misschien binnen zullen treden, die
Uwe Heiligheid zal redden van algeheele verlatenheid. Wees het toevluchtsoord van
de slechtbefaamde wegen, wees de liefderijke ontvangst, die den reiziger wordt geboden,
wees de altijd brandende, van verre zichtbare, in den storm reddende lamp der gastvrijheid&#x200a;&#x2026;
Wees, o Vader, waar gij de macht zijt, de redding, het heil. Gij vermoogt alles, gij
hebt eeuwen van macht achter u, gij zijt heden ten dage gestegen tot een moreele autoriteit,
die u tot den scheidsrechter der wereld gemaakt heeft; gij staat hier voor mij als
de majesteit der licht en vruchtbaarheid gevende zon zelf! O, wees de ster van goedheid
en barmhartigheid, wees de verlosser, neem het werk van Jezus weer op, dat men in
den loop der eeuwen bedorven heeft door het te laten in de handen der rijken en machtigen,
die ten slotte uit het Evangelie het vloekwaardigste monument van hoogmoed en tyrannie
gemaakt hebben. Begin het werk, nu het mislukt is, opnieuw, stel u weer aan de zijde
van de kleinen, de ongelukkigen, de armen, breng ze terug tot den vrede, de broederliefde,
de gerechtigheid der Christelijke gemeenschap&#x200a;&#x2026; En zeg, Vader, zeg, dat ik u begrepen
heb, dat ik slechts uitdrukking aan uw dierbaarste gedachten, aan den eenigen vurigen
wensch van uw regeering gegeven heb. De rest, de rest, mijn boek, wat beteekent dat?
Ik verdedig mij niet, ik wil slechts uw roem en het geluk der menschen. Zeg, dat gij
uit de diepte van het Vaticaan het doffe kraken van de oude, verrotte maatschappijen
gehoord hebt. Zeg, dat een siddering van medelijden en ontroering u doorhuiverd heeft;
zeg, dat gij de verschrikkelijke catastrophe wilt verhinderen door uw met krankzinnigheid
geslagen kinderen aan het Evangelie te herinneren, door hen terug te voeren naar de
eeuw van eenvoud en reinheid, toen de eerste Christenen als broeders samenwoonden&#x200a;&#x2026;
Ja, daarom hebt gij u alleen weer aan de zijde der armen gesteld, niet waar, Heilige
Vader, daarom slechts ben ik hier, om met mijne geheele ziel, ja met mijn geheele
arme menschenziel, aan u medelijden, goedheid, gerechtigheid te vragen!&#x201d;
</p>
<p>Toen werd zijn ontroering hem te machtig en sloeg hij, <span class="pagenum">[<a id="pb544" href="#pb544">544</a>]</span>uitbarstend in luide snikken, tegen den grond. Zijn hart brak. Het was een diep, een
eindeloos snikken, een vreeselijke deining van snikken, die uit zijn geheele wezen
kwam, die van nog verder kwam, van alle ongelukkige wezens, die kwam uit de wereld,
wier aderen tegelijk met het levensbloed de smart met zich voeren. Daar lag de afgezant
van het lijden, zooals hij zichzelf genoemd had, in zijn plotselinge zwakte als van
een zenuwachtig kind. En aan de voeten van den onbeweeglijken, zwijgenden paus lag
hij daar als de belichaming van de geheele menschelijke, weenende ellende.
</p>
<p>Leo XIII, die graag sprak en wien het een groote zelfbeheersching kostte anderen te
hooren spreken, had in den beginne tweemaal een van zijn bleeke handen opgeheven,
als om hem tot zwijgen te brengen. Doch langzamerhand door verbazing aangegrepen en
zelfs door ontroering bevangen, had hij Pierre in den onweerstaanbaren drang, die
dezen voortdreef, uitspreken, zijn noodkreet uitschreeuwen laten. Een weinig bloed
was opgestegen naar zijn sneeuwwit gelaat, zijn lippen en zijn wangen hadden een lichtroode
kleur gekregen, terwijl zijn donkere oogen nog schitterender fonkelden. Toen hij hem
sprakeloos en geschokt door die diepe snikken, welke zijn hart schenen uit te rukken,
aan zijn voeten liggen zag, boog hij zich ongerust over hem heen.
</p>
<p>&#x201c;Wees kalm, mijn zoon, sta op&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Maar het snikken hield niet op, sleepte, als de wanhoopsklacht van een gewonde ziel,
die lijdt en worstelt met den dood, alle verstand en allen eerbied mede.
</p>
<p>&#x201c;Sta op, mijn zoon, zoo iets past niet&#x200a;&#x2026; Hier, neem dezen stoel!&#x201d;
</p>
<p>En met een gebiedend gebaar noodigde hij hem eindelijk uit te gaan zitten.
</p>
<p>Moeilijk stond Pierre op en ging zitten, om niet te vallen. Hij streek de haren van
zijn voorhoofd, veegde, als waanzinnig, met zijn handen zijn brandende tranen af en
trachtte zich weer te beheerschen. Wat er gebeurd was kon hij niet begrijpen.
</p>
<p>&#x201c;Gij doet een beroep op den Heiligen Vader. O zeker, wees overtuigd, dat zijn hart
vol medelijden en liefde is voor de ongelukkigen. Maar dat is op het oogenblik de
quaestie niet, het gaat om onzen heiligen godsdienst&#x200a;&#x2026; Ik heb uw boek gelezen, een
slecht boek, dat wil ik u dadelijk <span class="pagenum">[<a id="pb545" href="#pb545">545</a>]</span>zeggen, het gevaarlijkste en vloekwaardigste boek, dat bestaat, juist om zijn goede
eigenschappen en om de bladzijden, die mij zelf geïnteresseerd hebben. Ja, ik ben
dikwijls onder de bekoring ervan gekomen, en ik zou het niet verder gelezen hebben,
als ik mij niet meegesleept gevoeld had door den vurigen adem van uw geloof en van
uw geestdrift. Het onderwerp is zoo mooi en trekt mij zoo aan! Het Nieuwe Rome! O,
ongetwijfeld zou met dien titel een prachtig boek geschreven kunnen worden, maar dan
moet het in een geheel anderen geest geschieden&#x200a;&#x2026; Ge denkt, dat ge mij begrepen hebt,
mijn zoon, dat ge u zóó ingeleefd hebt in mijn geschriften en in mijn daden, dat ge
aan mijn dierbaarste denkbeelden uitdrukking gegeven hebt. Neen, neen, gij hebt mij
niet begrepen, en daarom heb ik u willen spreken, om u op de hoogte te brengen, om
u te overtuigen.&#x201d;
</p>
<p>Nu luisterde Pierre zwijgend en onbeweeglijk. Toch was hij slechts gekomen om zich
te verdedigen; hij had sedert drie maanden zoo koortsachtig naar dit onderhoud verlangd
en, zeker van zijn overwinning, zijn argumenten gereed gemaakt. En nu hoorde hij zijn
boek gevaarlijk, vloekwaardig noemen, zonder dat hij protesteerde, zonder dat hij
alle goede gronden, waartegen hij meende, dat niets in te brengen was, naar voren
bracht. Een vreemde moeheid drukte hem neer, als was hij door zijn tranen uitgeput.
Straks zou hij weer dapper zijn, zou hij zeggen, wat hij besloten had te zeggen.
</p>
<p>&#x201c;Ik word niet begrepen, ik word niet begrepen,&#x201d; herhaalde Leo XIII geprikkeld en ongeduldig.
&#x201c;In Frankrijk vooral niet. Het is ongelooflijk zooveel moeite als het mij kost, mij
daar begrijpelijk te maken!&#x2026; Daar heb je bijvoorbeeld de wereldlijke macht! Hoe hebt
gij kunnen gelooven, dat de Heilige Stoel ooit op dat punt tot een schikking bereid
zou zijn? Het is een taal, die een priester onwaardig is, het is de hersenschim van
een onwetende, die zich geen rekenschap geeft van de voorwaarden, waaronder het pausdom
tot nog toe geleefd heeft en waarin het moet blijven voortleven, als het niet van
de wereld verdwijnen wil. Ziet ge niet in, dat het een sophisme is, wanneer ge beweert,
dat het des te hooger staat, naarmate het meer bevrijd is van de zorgen van een aardsch
rijk? Ja zeker, het zuiver geestelijke koningschap, de souvereiniteit door barmhartigheid
en liefde is een prachtige phantasie. Maar wie zal ons doen eerbiedigen? Wie zal ons
een steen geven, om ons hoofd op neer te <span class="pagenum">[<a id="pb546" href="#pb546">546</a>]</span>leggen, wanneer we verjaagd zijn en langs de wegen zwerven? Wie zal onze onafhankelijkheid
verzekeren, wanneer wij aan de genade van alle Staten overgeleverd zijn?&#x2026; Neen, neen,
de Romeinsche bodem behoort ons toe, want wij hebben dien als erfdeel van een lange
reeks van voorvaderen ontvangen; hij is de onverwoestbare, eeuwige bodem, waarop de
Heilige Kerk gebouwd is; hem opgeven staat gelijk met den wensch de Roomsch-Katholiek-Apostolische
Kerk ineen te zien storten. Trouwens wij zouden het niet kunnen, wij zijn gebonden
door onzen eed voor God en voor de menschen.&#x201d;
</p>
<p>Hij zweeg een oogenblik, om Pierre gelegenheid tot antwoorden te geven. Maar tot zijn
groote verwondering voelde Pierre, dat hij niets te antwoorden wist, want hij besefte,
dat deze paus sprak, zooals hij spreken moest. De verwarde en zware dingen, die zich
in hem opgehoopt hadden en die hij zooeven in de geheime antichambre op zich had voelen
drukken, verschenen nu voor hem in een helder licht, teekenden zich met een steeds
grootere duidelijkheid af. Het was alles, wat hij sedert zijn aankomst in Rome gezien
en begrepen had, de ophooping van zijn desillusies, van de bestaande werkelijkheid,
waaronder zijn droom van een terugkeer tot het oorspronkelijke Christendom reeds half
gestorven, verpletterd was. Alles was ingestort in hem, toen het ware Rome zich aan
hem geopenbaard had, de eeuwenoude stad van hoogmoed en heerschzucht, waarin het pausdom
niet zou kunnen bestaan zonder de wereldlijke macht. Te veel banden, het dogma, de
traditie, het milieu, de bodem zelf maakten het voor eeuwig onveranderlijk. Het kon
slechts schijnbaar toegeven; ondanks alles zou het uur komen, waarop die concessies
zouden moeten ophouden, onmogelijk als het was verder te gaan zonder zelfmoord te
plegen.
</p>
<p>Het nieuwe Rome zou mogelijk eenmaal werkelijkheid kunnen worden buiten Rome; slechts
daar zou het Christendom weder ontwaken, want het Katholicisme moest te Rome sterven,
wanneer de laatste paus, vastgenageld aan dezen bodem van puinhoopen, onder het laatste
kraken van den dom van de St. Pieter verdwijnen zou, die instorten moest, zooals de
tempel van Juppiter Capitolinus ingestort was. Wat den tegenwoordigen paus betreft,
hij mocht zonder koninkrijk zijn, hij mocht de ziekelijke zwakheid van zijn hoogen
ouderdom, de kleurlooze bleekte van een oud afgodsbeeld van was hebben, desniettemin
brandde de rood oplaaiende <span class="pagenum">[<a id="pb547" href="#pb547">547</a>]</span>hartstocht naar de wereldheerschappij in hem, was hij de halsstarrige zoon van den
voorvader, den Pontifex Maximus, den Caesar Imperator, in wiens aderen het bloed van
Augustus, den wereldheerscher, stroomde.
</p>
<p>&#x201c;Het vurige verlangen naar eenheid, dat ons altijd bezield heeft, hebt gij zeer goed
ingezien,&#x201d; ging Leo XIII voort. &#x201c;Den dag, dat wij eenheid gebracht hebben in den ritus,
door den Romeinschen ritus aan de geheele Katholieke wereld op te leggen, waren wij
zeer gelukkig. Dat is een van onze dierbaarste overwinningen, omdat zij veel bijdraagt
tot ons gezag. Ik hoop ook, dat onze <span class="corr" id="xd29e5392" title="Bron: bemoeiïngen">bemoeiingen</span> in het Oosten ten slotte onze lieve, verdwaalde broeders van de dissidente gemeenten
tot ons zullen terugbrengen, evenals ik er niet aan wanhoop de Anglicaansche secten
te overtuigen&#x2014;afgezien van de Protestantsche secten, die in den schoot van de Eenige
Roomsch-Katholiek-Apostolische Kerk terugkeeren moeten, zoodra de door Christus voorspelde
tijden in vervulling zullen gaan&#x200a;&#x2026; Maar wat ge niet gezegd hebt, is, dat de Kerk niets
van het dogma kan opgeven. Integendeel schijnt gij gedacht te hebben, dat een schikking
tot stand zou kunnen komen door van beide zijden tot concessies bereid te zijn; welnu,
dat is een zeer te veroordeelen gedachte, een taal, die een priester niet bezigen
kan, zonder misdadig te zijn. Neen, de waarheid is absoluut, geen steen van het gebouw
mag veranderd worden. O, in den vorm&#x2014;zooveel als men wil. Wij zijn tot de grootste
toegeeflijkheid bereid, als het er slechts om gaat om zekere moeilijkheden uit den
weg te gaan, om zich voorzichtig uit te drukken, ten einde het accoord te vergemakkelijken&#x200a;&#x2026;
Het is als met onze rol in het hedendaagsche socialisme: wij moeten elkaar begrijpen.
O zeker, zij, die gij zoo terecht en juist de onterfden dezer wereld genoemd hebt,
zijn het voorwerp van onze voortdurende zorg. Indien het socialisme eenvoudig een
verlangen naar gerechtigheid, een wil, om den zwakken te hulp te komen is, wie werkt
er dan krachtiger en met meer energie aan dan wij? Is de Kerk niet altijd de moeder
der bedroefden, de weldoenster der armen geweest? Wij zijn alleen voor verstandigen
vooruitgang, wij aanvaarden alle nieuwe maatschappelijke vormen, die zullen medewerken
tot den vrede en de broederschap&#x200a;&#x2026; Maar het socialisme, dat begint God weg te jagen,
om het geluk der menschheid te verzekeren, kunnen wij niet anders dan veroordeelen.
Dat is eenvoudig een toestand van woestheid, een afschuwlijke <span class="pagenum">[<a id="pb548" href="#pb548">548</a>]</span>achteruitgang, waarbij catastrophen, bloedbaden en brandstichtingen schering en inslag
moeten zijn. Dat is ook iets, dat gij niet met voldoenden nadruk gezegd hebt, want
gij hebt niet aangetoond, dat buiten de Kerk geen vooruitgang mogelijk is, dat alles
van haar uit moet gaan, dat zij de eenige leidster is, aan wie men zich zonder vrees
toevertrouwen kan. Zelfs, en dat is nog een zeer groote fout van u, zelfs komt het
me voor, dat gij God geheel ter zijde stelt, dat de godsdienst voor u alleen een zielstoestand,
een opbloeien van liefde en barmhartigheid is. Een verfoeilijke ketterij! God is altijd
tegenwoordig, meester van de zielen en van de lichamen; de godsdienst is en blijft
de band, de wet der menschheid, zonder welke er in deze wereld slechts barbaarschheid
en verdoeming in het hiernamaals mogelijk is. En nogmaals zeg ik u, de vorm beteekent
niets, indien het dogma slechts blijft bestaan. Zoo bewijst bijvoorbeeld onze erkenning
van de Republiek in Frankrijk, dat wij het lot van den godsdienst niet binden willen
aan een regeeringsvorm, zelfs al is die eerbiedwaardig en oud. De dynastieën mogen
haar tijd gehad hebben, God is eeuwig! Mogen de koningen ten gronde gaan, God leve!
Trouwens de republikeinsche staatsvorm heeft niets anti-Christelijks; integendeel,
het schijnt, dat hij iets heeft van een weder ontwaken der Christelijke gemeenschap,
waarover gij in werkelijk betooverende bewoordingen geschreven hebt. Het jammere is,
dat vrijheid dikwijls dadelijk in losbandigheid overslaat en dat men meestal onzen
wensch, om een verzoening tot stand te brengen, zoo slecht beloont&#x200a;&#x2026; O, mijn zoon,
welk een slecht boek hebt gij geschreven; o, met de beste bedoelingen, dàt neem ik
gaarne aan. En wat is uw zwijgen een bewijs, dat gij de noodlottige en rampzalige
gevolgen van uw fout begint in te zien!&#x201d;
</p>
<p>Vernietigd bleef Pierre zwijgen; hij voelde inderdaad, dat zijn eene argument na het
andere te pletter viel op een doove, blinde, ondoordringbare rots. Het zou nutteloos
en belachelijk zijn, als hij trachten wilde zijn argumenten daarin te drijven. Waartoe
zou het dienen? Hij had nog slechts één gedachte: hij vroeg zich met verbazing af
hoe het mogelijk was, dat een man met zijn begrip, met zijn eerzucht zich geen juister
denkbeeld gevormd had van de moderne wereld. Blijkbaar was hij van alles op de hoogte,
had hij de onmetelijke kaart der Christenheid met haar behoeften, verwachtingen en
daden in zijn hoofd. Maar toch welk een lacunes! <span class="pagenum">[<a id="pb549" href="#pb549">549</a>]</span>Dat moest zijn, omdat hij van de wereld slechts wist, wat hij gedurende zijn kort
verblijf te Brussel als nuntius en te Perugia gezien had. En nu was hij sedert achttien
jaar opgesloten in het Vaticaan, afgezonderd van de overige menschen, met de volkeren
slechts verkeerende door middel van zijn omgeving, die dikwijls zeer kortzichtig,
leugenachtig en verraderlijk was.
</p>
<p>Bovendien was hij een Italiaansch priester, een paus, bijgeloovig en despotisch, gebonden
aan de traditie, onderworpen aan de invloeden van ras en omgeving, aan geld en politieke
noodzakelijkheden; afgezien van zijn mateloozen trots, van de zekerheid, dat hij de
God was, aan wien men moet gehoorzamen, de eenige wettige en redelijke macht op aarde.
Daarin lagen de oorzaken van de fatale misvorming van dit verder toch zoo rijk begaafde
hoofd met zijn vlug begrip, zijn geduldigen wil, zijn onmetelijke kracht, die generaliseerde
en handelde. Vooral zijn intuïtie moest wonderbaarlijk zijn, want deze toch liet hem
in zijn vrijwillige gevangenschap de reusachtige evolutie der tegenwoordige menschheid
raden. Hij behoefde zich niet aan zijn venster te plaatsen, om zich het vreeselijk
gevaar bewust te zijn, waarin hij zich bevond; hij zag den stijgenden vloed der democratie,
den grenzenloozen oceaan der wetenschap, die het kleine eilandje, waarop nog de dom
van de St. Pieter triomphantelijk omhoog stak, dreigde te overstroomen. En zijn eenige
politiek, zijn eenige drang was te overwinnen, om te heerschen.
</p>
<p>Dat hij verzoening predikte, dat hij op vormquaesties toegaf, dat hij het brutale
optreden der Amerikaansche bisschoppen duldde, kwam alleen voort uit zijn vrees, die
hij zichzelf echter niet bekennen wilde, voor een plotseling schisma, dat de uiteenspatting
der Kerk zou verhaasten. En hoe verklaarde die vrees zijn liefdevollen terugkeer tot
het volk, zijn zich bezig houden met het socialisme, de Christelijke oplossing, die
hij wilde geven aan de ellende hier op aarde. Was, nu de Caesar ter aarde lag, de
lange strijd, van wien van beiden het volk zijn zou, niet opgelost door het feit,
dat de paus alleen nog bestond en dat het volk eindelijk gaan spreken en zich aan
hem geven zou? De proef was in Frankrijk genomen; hij liet daar de overwonnen monarchie
aan haar lot over, erkende daar de Republiek, die hij sterk en krachtig wilde zien,
want Frankrijk was steeds de oudste dochter der Kerk, de eenige Katholieke natie,
die nog machtig genoeg was, om eenmaal misschien de wereldlijke <span class="pagenum">[<a id="pb550" href="#pb550">550</a>]</span>macht van den Heiligen Stoel te herstellen. Heerschen, heerschen over deze wereld,
zooals Augustus geheerscht had, dat was de eenige eerzucht van dezen stervenden grijsaard!
</p>
<p>&#x201c;En mijn zoon,&#x201d; ging Leo XIII voort, &#x201c;uw groote fout is, dat gij het gewaagd hebt
een nieuwen godsdienst te vragen. Dat is goddeloos, godslasterlijk, een heiligschennis.
Er bestaat slechts één godsdienst&#x2014;onze heilige Roomsch-Katholiek-Apostolische godsdienst.
Buiten dezen kan er slechts nacht en verdoemenis bestaan&#x200a;&#x2026; Ik begrijp heel goed, dat
ge u verbeeldt een terugkeer tot het Christendom voor te staan. Maar de zoo misdadige,
zoo rampzalige Protestantsche dwaalleer gebruikte hetzelfde voorwendsel. Zoodra men
zich verwijdert van het in eere houden der dogma&#x2019;s, van den onvoorwaardelijken eerbied
van de tradities, valt men in de vreeselijkste afgronden&#x200a;&#x2026; Het schisma, mijn zoon,
is een zonde, waarvoor geen vergiffenis bestaat, het is een moord op den waren God,
het onreine dier der verzoeking, door de hel opgehitst om de geloovigen ten verderve
te voeren. Al stonden in uw boek niets anders dan die woorden: nieuwe godsdienst,
dan reeds zou men het moeten vernietigen, verbranden als een vergif, dat doodelijk
is voor de zielen.&#x201d;
</p>
<p>Nog langen tijd sprak hij door. Maar Pierre dacht aan wat don Vigilio hem verteld
had omtrent de Jezuïeten, die overal, zoowel in het Vaticaan als elders, in het duister
werken en de Kerk onbeperkt regeeren. Was het dan waar, dat deze politieke, steeds
opportunistische paus, zonder dat hij het zelf wist, een der hunnen was, een gewillig
instrument in hun soepele veroveraarshanden? Ook hij schipperde met den geest der
eeuw, vleide de wereld, om haar te bezitten. Pierre had nooit zoo pijnlijk-wreed gevoeld,
dat de Kerk daar voortaan toe gedwongen was, dat zij slechts door concessies en diplomatie
leven kon. En eindelijk ging hem een helder licht op over dien Romeinschen clerus,
die in den beginne voor een Fransch priester zoo moeilijk te begrijpen is, over de
regeering der Kerk, die vertegenwoordigd wordt door den paus, zijn kardinalen, zijn
prelaten, die God persoonlijk belast heeft met het bestuur van zijn aardsch domein,
de menschen en de wereld.
</p>
<p>Zij beginnen God ter zijde te stellen achter in den tabernakel, dulden niet meer,
dat men over hem <span class="corr" id="xd29e5411" title="Bron: duscussieert">discussieert</span>, dringen de dogma&#x2019;s op als aan zijn wezen inhaerente waarheden, bekommeren zich niet
meer over hem en verliezen <span class="pagenum">[<a id="pb551" href="#pb551">551</a>]</span>hun tijd niet met zijn bestaan door nuttelooze theologische discussies te bewijzen.
Blijkbaar bestaat hij, omdat zij in Zijn naam regeeren. Dat is voldoende. Van af dat
oogenblik zijn zij in den naam van God de meesters, zeker, dat eenmaal de dag van
hun volkomen heerschappij komen zal. In afwachting van dien dag handelen zij als diplomaten,
organiseeren zij de langzame verovering als beambten van den triompheerenden God van
morgen, en is de godsdienst met de pracht en de praal, die de groote menigte verblindt,
niets dan de openlijke hulde, die zij hem bewijzen met het doel alleen hem over de
veroverde menschheid te doen regeeren, of liever in zijn plaats en in zijn naam te
regeeren, omdat zij zijn zichtbare, door hem afgevaardigde vertegenwoordigers zijn.
Zij stammen af van het Romeinsche recht, zij zijn nog steeds de kinderen van dezen
ouden Romeinschen heidenschen bodem, en wanneer zij nog voortbestaan, wanneer zij
eeuwig, tot aan het lang verbeide uur, dat de wereldheerschappij hem teruggegeven
zal worden, hopen te blijven voortbestaan, dan vindt dat zijn reden in hun geloof,
dat zij de rechtstreeksche erfgenamen der Caesars zijn, dat zij, in hun purper gehuld,
de afstammelingen zijn van het bloed van Augustus.
</p>
<p>Pierre schaamde zich nu over zijn tranen, als had hij zijn naakte ziel laten zien.
Waartoe diende het? Het was nutteloos in deze kamer, waarin nooit iets dergelijks
gezegd was tegen dezen paus-koning, die hem niet begrijpen kon. Die politieke gedachte
des pausen om door middel van de armen en ongelukkigen te regeeren, boezemde hem afschuw
in. Was die gedachte, om tot het thans van zijn oude meesters verloste volk te gaan,
ten einde zich op zijn beurt daarmede te voeden, niet iets duivelachtigs?
</p>
<p>Maar Leo XIII sprak met zijn dikke, onuitputtelijke stem steeds door. En de priester
hoorde hem zeggen:
</p>
<p>&#x201c;Waarom hebt gij die door een zoo slechten geest bevlekte bladzijde over Lourdes geschreven?
Lourdes, mijn zoon, heeft den godsdienst groote diensten bewezen. Ik heb tegenover
personen, die mij de ontroerende, bijna dagelijks voorkomende wonderen der Grot kwamen
mededeelen, dikwijls mijn levendigen wensch te kennen gegeven die door de strengste
wetenschap bevestigd en vastgesteld te zien. En te oordeelen naar wat ik gelezen heb,
komt het mij voor, dat thans zelfs de meest sceptisch gezinden niet meer kunnen twijfelen,
want die wonderen zijn op onweersprekelijke <span class="pagenum">[<a id="pb552" href="#pb552">552</a>]</span>wijze wetenschappelijk bewezen&#x200a;&#x2026; De wetenschap, mijn zoon, moet de dienaresse van
God zijn. Zij vermag niets tegen Hem, door Hem alleen komt zij tot de waarheid. Alle
oplossingen, welke men tegenwoordig beweert te vinden en die de dogma&#x2019;s schijnen te
vernietigen, moeten vroeg of laat valsch blijken te zijn, want de waarheid Gods zal
zegepralen, zoodra de tijden in vervulling zullen gaan. Het zijn toch heel eenvoudige
zekerheden, die reeds de kleine kinderen weten, die voor het heil en den vrede der
menschheid voldoende zouden zijn, als zij er zich mede tevreden stellen wilde&#x200a;&#x2026; En
wees er van overtuigd, mijn zoon, dat het geloof niet onvereenigbaar is met de rede.
Heeft de Heilige Thomas van Aquino niet alles vooruitgezien, uitgelegd en geregeld?
Uw geloof is onder de aanvallen van den geest tot onderzoek aan het wankelen gebracht,
gij hebt angsten en beproevingen gekend, die de Hemel aan mijn Italiaansche priesters
moge besparen. Maar wij vreezen den geest tot onderzoek niet; studeer verder, lees
den Heiligen Thomas nogmaals grondig door, en uw geloof zal terugkeeren, krachtiger,
vuriger, triompheerend.&#x201d;
</p>
<p>Verbijsterd, alsof stukken van het hemelgewelf op zijn hoofd neerkwamen, luisterde
Pierre. O, God van waarheid! De wonderen van Lourdes wetenschappelijk bewezen, de
wetenschap de dienaresse van God, het geloof vereenigbaar met de rede! Wat te antwoorden,
o God? En waarom te antwoorden?
</p>
<p>&#x201c;Het is het zondigste en gevaarlijkste boek, dat ik ken,&#x201d; ging Leo XIII voort; &#x201c;een
boek, waarvan de titel: Het Nieuwe Rome alleen reeds een leugen en vergif is, een
boek, des te vloekwaardiger, omdat het alle verleidingen van den stijl, alle valsche
bekoringen van hersenschimmen heeft, in één woord, een boek, dat een priester, wanneer
hij het in een oogenblik van afdwaling geschreven heeft, tot straf en boete in het
openbaar verbranden moet met dezelfde hand, die deze ergerlijke bladzijden op het
papier gebracht heeft.&#x201d;
</p>
<p>Pierre stond op, plotseling, in zijn volle lengte.
</p>
<p>&#x201c;Het is waar,&#x201d; wilde hij uitroepen, &#x201c;ik had het geloof verloren, maar ik meende het
teruggevonden te hebben in het medelijden, dat de ellende der wereld in mijn hart
gestort had. Gij waart mijn laatste hoop, de verwachte verlosser. En nu blijkt ook
dat een droom te zijn, gij kunt geen nieuwe Jezus wezen, gij kunt op den vooravond
van den vreeselijken broederoorlog, die nabij is, geen vrede brengen aan de <span class="pagenum">[<a id="pb553" href="#pb553">553</a>]</span>menschheid. Gij kunt uw troon niet verlaten en met de ongelukkigen en armen langs
de wegen zwerven, om het verheven werk der broederliefde uit te voeren. Welaan, het
is uit met u, met uw Vaticaan, met uw St. Pieter. Alles stort in onder den aanval
van het volk en van de wetenschap. Gij bestaat niet meer; hier zijn niets meer dan
puinhoopen.&#x201d;
</p>
<p>Maar hij sprak de woorden niet. Hij boog zijn hoofd en zeide:
</p>
<p>&#x201c;Heilige Vader, ik onderwerp mij en verloochen mijn boek.&#x201d;
</p>
<p>Zijn stem beefde van bittere walging; zijn geopende handen maakten een hulpeloos gebaar,
alsof hij zijn ziel losgelaten had. Het was de letterlijke formule der onderwerping:
<i lang="la">Auctor laudabiliter se subiecit et opus reprobavit</i>&#x2014;de schrijver heeft zich loffelijkerwijze onderworpen en zijn boek verloochend. Er
was geen groote vertwijfeling, geen verhevener grootheid denkbaar dan die bekentenis
van een dwaling, dan die zelfmoord van een hoopvolle verwachting! Maar welk een bittere
ironie! Dit boek, dat hij gezworen had nooit terug te zullen nemen, voor den triomf
waarvan hij zoo hartstochtelijk gestreden had, ditzelfde boek verloochende hij nu
plotseling, niet omdat hij het als zondig beschouwde, maar omdat hij zooeven gevoeld
had, dat het nutteloos en hersenschimmig was als een dichtersdroom. Ach ja, waarom
te blijven volharden in de illusie van een ontwaken, dat toch niet mogelijk was, nu
hij zich vergist, nu hij gedroomd had, nu hij hier noch den God noch den priester
vond, dien hij voor het geluk der menschheid zoo vurig wenschte. Dan was het maar
beter, dat hij zijn boek als een dood blad op den grond wierp, dat hij het verloochende,
dat hij het als een gestorven, voortaan nutteloos lid afsneed.<a id="xd29e5437"></a>
</p>
<p>Een weinig verbaasd over een zoo plotselinge overwinning, uitte Leo XIII een kreet
van blijdschap.
</p>
<p>&#x201c;Zeer goed, zeer goed, mijn zoon! Gij hebt de eenige wijze en verstandige woorden,
die u als priester pasten, uitgesproken.&#x201d;
</p>
<p>En hij, die nooit iets aan het toeval overliet, die al zijn audiënties met de woorden,
die hij zeggen, met de gebaren, die hij maken zou, van te voren overdacht, werd in
zijn blijdschap wat vriendelijker en zachter gestemd. Daar hij de ware motieven van
de onderwerping niet begrijpen kon en zich daarin dus vergiste, smaakte hij de trotsche
vreugde hem zoo makkelijk tot zwijgen gebracht te hebben, want zijn <span class="pagenum">[<a id="pb554" href="#pb554">554</a>]</span>omgeving had Pierre als een verschrikkelijken revolutionnair afgeschilderd. Een dergelijke
bekeering streelde dan ook zijn ijdelheid zeer.
</p>
<p>&#x201c;Ik verwachtte trouwens niet anders van uw verheven geest. Er bestaat geen grooter
voldoening dan zijn fout te erkennen, boete te doen en zich te onderwerpen.&#x201d;
</p>
<p>Met een familiaar gebaar had hij weer zijn glas limonade van het tafeltje genomen
en roerde het, voor hij dronk, met den langen, verguld-zilveren lepel nogmaals om.
Het viel Pierre bijzonder op dat hij er, evenals in den beginne, weer zoo ingekrompen
en ontdaan van zijn verheven majesteit uitzag; hij geleek op een ouden burgerman,
die zijn glas suikerwater dronk vóór hij naar bed ging.
</p>
<p>De audiëntie was afgeloopen, Pierre maakte een diepe buiging.
</p>
<p>&#x201c;Ik dank Uwe Heiligheid voor de vaderlijke ontvangst, die u wel zoo goed geweest is
mij te willen bereiden.&#x201d;
</p>
<p>Maar Leo XIII wilde nog een oogenblik met hem spreken, begon weer over Frankrijk en
drukte nogmaals zijn vurigen wensch uit het tot het heil der Kerk gelukkig, rustig
en krachtig te zien. En gedurende dat laatste oogenblik had Pierre een vreemd visioen,
dat hem benauwde. Terwijl hij naar het ivoren voorhoofd van den Heiligen Vader keek,
terwijl hij aan zijn hoogen ouderdom dacht, waarbij de geringste verkoudheid zijn
dood zou kunnen zijn, herinnerde hij zich door een onwillekeurige <span class="corr" id="xd29e5452" title="Bron: gedachten-associatie">gedachtenassociatie</span>, het woest-grootsche tooneel: Pius IX, Giovanni Mastaï, twee uur geleden gestorven,
het gelaat met een stuk wit linnen bedekt, omgeven door de geheele, van streek gebrachte
pauselijke omgeving; kardinaal Pecci, kardinaal-voorzitter, nadert het doodsbed, laat
het linnen verwijderen, klopt driemaal met zijn zilveren hamer op het voorhoofd van
het lijk en roept daarbij telkens: &#x201c;Giovanni, Giovanni, Giovanni!&#x201d; En daar het lijk
niet geantwoord heeft, draait de kardinaal zich, na eenige oogenblikken gewacht te
hebben, om en zegt: &#x201c;De paus is dood!&#x201d; Tegelijkertijd zag Pierre in de Via Giulia
kardinaal Boccanera, den kardinaal-voorzitter, met zijn zilveren hamer wachten en
Leo XIII, Joachim Pecci, sedert twee uur overleden, het gezicht bedekt met een stuk
wit linnen, omgeven door zijn prelaten, in deze zelfde kamer liggen. En hij zag hoe
de kardinaal-voorzitter naar voren trad, het linnen liet verwijderen, driemaal op
het ivoorkleurige voorhoofd klopte en telkens riep: &#x201c;Joachim! <span class="pagenum">[<a id="pb555" href="#pb555">555</a>]</span>Joachim, Joachim!&#x201d; Dan draaide hij, daar het lijk niet geantwoord had, zich om en
zeide: &#x201c;De paus is dood!&#x201d; Herinnerde Leo XIII zich de drie slagen, die hij op het
voorhoofd van Pius IX gegeven had&#x2014;voelde hij dikwijls op zijn voorhoofd het ijskoude
zweet van de vrees voor de drie slagen, de doodskilte van den hamer, waarmede hij
den kardinaal-voorzitter, den onverzoenlijken tegenstander, dien hij, naar hij wist,
in kardinaal Boccanera bezat, gewapend had:
</p>
<p>&#x201c;Ga in vrede, mijn zoon,&#x201d; zeide Zijne Heiligheid eindelijk als slotzegen. &#x201c;Uw zonde
zal u vergeven worden, daar gij haar erkend hebt en berouw erover toont.&#x201d;
</p>
<p>Zonder te antwoorden en zielsbedroefd, verwijderde Pierre zich, volgens de etiquette
achterwaarts loopend. Driemaal boog hij diep; dan ging hij, zonder zich om te keeren,
de deur uit, gevolgd door de donkere oogen van Leo XIII, die geen blik van hem af
hadden. Toch zag Pierre hoe hij de courant, in het lezen waarvan hij gestoord was,
om hem te ontvangen, weer van de tafel nam. De beide lampen brandden met een zacht,
onbeweeglijk licht, de kamer viel weer terug in haar diepe stilte, in haar oneindigen
vrede.
</p>
<p>In het midden der geheime antichambre stond mijnheer Squadra onbeweeglijk en zwart
te wachten. Toen hij bemerkte, dat Pierre in zijn verdooving zijn hoed op het wandtafeltje
vergat, nam hij dezen en gaf hem Pierre met een zwijgende buiging. Dan begon hij,
zonder eenige haast, met denzelfden pas als daareven, voor hem uit te loopen, om hem
naar de Sala Clementina te geleiden.
</p>
<p>Nu volgde in tegenovergestelde richting, dezelfde wandeling, de eindelooze tocht door
de eindelooze zalen. En steeds nog geen levende ziel, geen geluid, geen ademtocht.
In ieder ledig vertrek walmde de eenige, eenzame, als vergeten lamp en brandde nog
zwakker in de nog grootere stilte. De woestijn scheen nog grooter geworden te zijn,
nu het later geworden was en de nacht de enkele meubelen, die verspreid stonden onder
de hooge, vergulde plafonds, tronen, lage, houten stoeltjes, wandtafeltjes, crucifixen,
armluchters, die in iedere zaal weer terugkeerden, in duisternis dompelde. Zoo kwam
na de eere-antichambre, waarin het damast rosachtig scheen, de zaal der edelgarden,
welke sluimerde in een zachten wierookgeur, dien een &#x2019;s morgens gelezen mis daar achtergelaten
had; dan kwamen de tapijtenzaal, de zaal der Palatijnsche garde, de zaal der gendarmes,
terwijl in de laatste zaal, die der bussolanti, de laatste dienstdoende <span class="pagenum">[<a id="pb556" href="#pb556">556</a>]</span>knecht op zijn bank zoo vast ingeslapen was, dat hij niet wakker werd. De stappen
echoden zwak op de vloertegels, verstikten in de dikke atmospheer van dit gesloten,
aan alle zijden als een graf ingemetseld paleis. Eindelijk kwam de Sala Clementina,
die de post der Zwitsersche garde zoo juist verlaten had.
</p>
<p>Tot aan die zaal had mijnheer Squadra niet omgekeken. Nog steeds zwijgend, trad hij
zonder een gebaar ter zijde, om Pierre met een laatste buiging te laten passeeren.
Dan verdween hij.
</p>
<p>Pierre ging de beide verdiepingen der monumentale trap af, die de matglazen bollen
der vleermuizen als met een schijnsel van nachtlichtjes verlichtten; er heerschte
een vreemd-drukkende stilte, nu de stappen der dienstdoende soldaten van de Zwitsersche
garde niet meer op de portalen weerklonken. Hij liep het onder het bleeke licht der
bordeslantaarns ledige en uitgestorven Damasiushof door, ging de Scala Pia, die eveneens
dood was in het <span class="corr" id="xd29e5467" title="Bron: half-donker">halfdonker</span>, af, en stapte eindelijk de bronzen deur uit, die een portier langzaam achter hem
dichtschoof en sloot. Hoe knarste het harde metaal over alles, wat deze deur afsloot:
zooveel opgehoopte donkerte; zooveel toenemende stilte; de onbeweeglijke eeuwen, die
de traditie hier vereeuwigde; de onverwoestbare afgoden der dogma&#x2019;s, die hier bewaard
werden onder hun windselen van mummies; al de ketenen, die drukken en boeien; het
geheele apparaat van de laagste slavernij en de onbeperkte overheersching!
</p>
<p>Op het St. Pietersplein was hij te midden van die sombere ontzaglijkheid geheel alleen.
Geen wandelaar, die zich verlaat had, geen levend wezen. Niets dan tusschen de vier
armluchters de hooge, uit het groote mozaïek van het grijze plaveisel opstijgende
spookgestalte der Obelisk. De gevel der Basilica rees op als een kleurlooze droom;
als twee reusachtige armen breidde zij de viervoudige rijen zuilen der colonnade uit,
die, in donkerte gedompeld, aan een steenen bosch denken deden. Verder niets. De dom
was slechts een matelooze ronding, die men aan den maanloozen hemel nauwlijks raden
kon. Alleen de waterstralen der fonteinen, die men ten slotte als dunne, beweeglijke
spookgestalten onderscheidde, lieten hun stem, een eindeloos, treurig, klagend gemurmel,
hooren, waarvan men niet wist waar het vandaan kwam. O, de zwaarmoedige grootschheid
van dezen slaap! O, dit geheele beroemde plein met het <span class="pagenum">[<a id="pb557" href="#pb557">557</a>]</span>Vaticaan, met de St. Pieter, wanneer het &#x2019;s nachts in donkerte gedompeld was! Plotseling
sloeg de klok tien uur&#x2014;zóó langzaam en zóó luid, dat het scheen alsof nooit een plechtiger,
beslissender uur in een diepere, zwartere, onfeilbaarder oneindigheid geslagen had!
</p>
<p>Onbeweeglijk stond Pierre te midden van deze groote ruimte en beefde over zijn geheele,
arm, gebroken wezen. Wat, had hij daarboven nauwlijks drie kwartier met den bleeken
grijsaard, die zijn ziel uit hem gerukt had, gesproken? Ja, dat was het einde: het
laatste geloof was uit zijn bloedend brein gerukt. Het laatste experiment was genomen:
een wereld was in hem ingestort. Plotseling dacht hij aan monsignor Nani en overwoog,
dat deze alleen gelijk gehad had. Men had hem wel gezegd, dat hij ten slotte doen
zou, wat monsignor zou willen; en tot zijn groote verbijstering merkte hij nu, dat
hij het gedaan had.
</p>
<p>Maar een plotselinge wanhoop, een zóó vreeselijke angst greep hem aan, dat hij van
uit de diepte van den donkeren afgrond, waarin hij zich bevond, zijn beide bevende
armen in het Niet ophief en luide sprak:
</p>
<p>&#x201c;Neen, hier zijt Gij niet, o God des levens en der liefde, God des heils! O, kom toch,
openbaar u, daar uwe kinderen sterven, omdat zij niet weten, wie Gij zijt of waar
Gij zijt in de oneindigheid der werelden!&#x201d;
</p>
<p>Boven het onmetelijke plein welfde zich de onmetelijke, donkerblauw-fluweelen hemel,
de zwijgende en angstaanjagende oneindigheid, waarin de sterrenbeelden trilden. De
Wagen op de daken van het Vaticaan scheen nog verder omgevallen te zijn, zijn gouden
wielen waren als van den rechten weg afgeweken, zijn gouden dissel stak in de lucht,
terwijl Orion in de richting van de Via Giulia verdween en nog slechts een der drie
gouden sterren zien liet, die zijn bandelier sierden.
<span class="pagenum">[<a id="pb558" href="#pb558">558</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div id="ch15" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">VIJFTIENDE HOOFDSTUK</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Gebroken van aandoening en brandend van koorts, was Pierre eerst tegen het aanbreken
van den dag in een lichte sluimering gevallen. Bij zijn terugkeer in het paleis Boccanera
in den laten avond had hij daar den vreeselijken rouw om den dood van Dario en Benedetta
teruggevonden. En toen hij tegen negen uur opgestaan was, wilde hij, na ontbeten te
hebben, onmiddellijk naar het appartement van den kardinaal gaan, waar men de twee
lijken op een baar gelegd had, opdat de familie, de vrienden en de protégés daar hun
tranen en gebeden zouden brengen.
</p>
<p>Onder het ontbijt kwam Victorine, die, ondanks al haar wanhoop dapper en flink, niet
naar bed geweest was, hem de gebeurtenissen van den nacht en van den ochtend vertellen.
Donna Serafina had uit een soort preutsch respect voor de convenance een nieuwe poging
gedaan om de beide lijken te scheiden. Deze naakte vrouw, die in den dood den eveneens
ontkleeden man omhelsde, kwetste haar schaamtegevoel. Maar het was te laat geweest:
de stijfheid des doods was ingetreden, en wat men in het eerste oogenblik niet had
kunnen doen, kon nu niet meer geschieden zonder een vreeselijke ontheiliging. Hun
liefdesomhelzing was zoo krachtig, dat men, om hen van elkaar los te maken, hun vleesch
van hun lichaam had moeten rukken, hun ledematen breken. En de kardinaal, die reeds
niet gewild had, dat men hun slaap, hun één-zijn voor eeuwig, stoorde, had bijna woorden
gekregen met zijn zuster. Onder zijn priesterkleed voelde hij zich een zoon van zijn
ras, trotsch op vroegere hartstochten, op de mooie, heftige liefde, op de mooie dolksteken.
Al had de familie twee pausen geteld, toch hadden ook groote veldheeren en groote
minnaars haar beroemd gemaakt. Nooit zou hij toelaten, dat men aan deze, in hun smartvol
<span class="pagenum">[<a id="pb559" href="#pb559">559</a>]</span>leven zoo rein gebleven kinderen, die het graf alleen vereenigd had, raken zou. Hij
was heer en meester in zijn paleis, men zou hen in hetzelfde doodshemd naaien, hen
in dezelfde kist bijzetten. Vervolgens zou de lijkdienst plaats hebben in de nabijgelegen
San Carlokerk, waarvan hij den kardinaalstitel bezat en waar hij dus ook heer en meester
was. Als het noodig was, zou hij zelfs naar den paus gaan. En zoo souverein was zijn
op luiden toon uitgesproken wil, dat iedereen in het huis zich had moeten buigen,
zonder zich een gebaar of een woord te veroorloven.
</p>
<p>Toen had donna Serafina zich bezig gehouden met het laatste toilet der dooden. Volgens
het gebruik was het dienstpersoneel daarbij aanwezig; Victorine, als de oudste, had
de familie geholpen. Men had de beide geliefden eerst in het losgeraakte haar van
Benedetta moeten hullen, het geurige, dikke, lange, op een koninklijken mantel gelijkende
haar; daarna had men hen in dezelfde witzijden lijkwade gewikkeld, die vastgemaakt
werd onder den hals en in den dood één enkel wezen van hen gemaakt had. En weer had
de kardinaal geëischt, dat zij naar zijn vertrekken gebracht en in het midden der
troonzaal op een praalbed gelegd zouden worden, om hun daardoor een laatste eerbewijs
te geven, hun, den laatsten van hun naam, den tragischen geliefden, met wie de eertijds
zoo groote roem der Boccanera&#x2019;s tot het stof terugkeerde. Donna Serafina had zich
dadelijk bij dat plan neergelegd, want zij vond het weinig passend, dat haar nicht,
zelfs als doode, in deze kamer op het bed van een jongen man gezien zou worden. De
door den kardinaal gemaakte voorstelling der feiten was reeds in omloop: het plotselinge
verscheiden van Dario, die in enkele uren door een infectiekoorts weggerukt was; de
waanzinnige smart van Benedetta, die op zijn lijk den laatsten adem uitgeblazen had,
toen zij hem voor een laatste maal in haar armen drukte; de koninklijke eer, die men
hun bewees; de prachtige doodenbruiloft, die men hun bereidde, terwijl zij beiden
op hetzelfde eeuwige rustbed lagen. Geheel Rome zou, door deze geschiedenis van liefde
en dood geschokt, gedurende twee weken over niets anders praten.
</p>
<p>In zijn haast, die hij had, om deze stad, waar hij het laatste overschot van zijn
geloof had verloren, te verlaten, zou Pierre nog dienzelfden avond naar Frankrijk
vertrokken zijn. Maar hij wilde de begrafenis medemaken en had daarom zijn vertrek
tot den volgenden avond uitgesteld. Den geheelen <span class="pagenum">[<a id="pb560" href="#pb560">560</a>]</span>dag nog zou hij hier doorbrengen In dit paleis, dat instortte, dicht bij deze dooden,
die hij had liefgehad, en hij zou trachten voor hen de gebeden in de diepte van zijn
leege, gemartelde ziel terug te vinden.
</p>
<p>Toen hij voor de receptievertrekken van den kardinaal op de eerste verdieping stond,
kwam de herinnering in hem op aan den eersten dag, dat hij zich hier voor de audiëntie
bij den kerkvorst aangemeld had. Het was dezelfde indruk van een oude, nu versleten
en door het stof van het verleden bedekte, vorstelijke pracht. De deuren der drie
groote antichambres stonden wijd open; de vertrekken met hun hooge donkere plafonds
waren in dit vroege ochtenduur nog geheel ledig. In het eerste stond slechts Giacomo,
onbeweeglijk in zijn zwarte livrei, tegenover den ouden, rooden kardinaalshoed, die
met zijn half vergane kwasten, waartusschen de spinnen hun netten weefden, onder den
baldakijn hing. In het tweede, waarin zich vroeger de secretaris ophield, wachtte
abbé Paparelli, de sleepdrager, die ook de functie van kamerheer vervulde, de bezoekers
af en liep met kleine, bijna onhoorbare passen heen en weer: nog nooit had hij met
zijn innemenden ootmoed, zijn verdacht uiterlijk van kruipende almacht, meer op een
oude, door al te strenge godsdienstige oefeningen vale en gerimpelde, jongejuffrouw
in een zwarten rok geleken. Ten slotte had in de derde <span class="corr" id="xd29e5495" title="Bron: anti-chambre">antichambre</span>, de eere-antichambre, waar de baret op een tafeltje tegenover het groote, gebiedende
portret van den kardinaal in gala-costuum lag, don Vigilio zijn schrijftafel verlaten
en stond nu aan de deur der troonzaal, om de personen, die deze betraden, met een
buiging te begroeten. En op dezen somberen winterochtend schenen deze zalen nog droefgeestiger
en meer vervallen; de behangsels hingen aan flarden, de enkele meubelen waren vuil
door het stof, het oude houtwerk brokkelde af onder het aanhoudende knagen der wormen,
alleen de zolderingen behielden nog haar pronk van triomphantelijke verguldingen en
beschilderingen.
</p>
<p>Maar Pierre, dien abbé Paparelli met een overdreven diepe buiging gegroet had, waarin
een ironisch soort afscheid, zooals men dat aan een overwonnene geeft, niet te miskennen
viel, werd vooral getroffen door de droefgeestige grootschheid van deze drie groote,
in puin vallende zalen, die dezen dag naar de in een doodsvertrek veranderde troonzaal
leidden, waarin de twee laatste kinderen des huizes sliepen. Welk een prachtige en
troostelooze doodenpraal! Al deze wijd <span class="pagenum">[<a id="pb561" href="#pb561">561</a>]</span>geopende deuren, al het ledige van deze te groote vertrekken, nu zij niet meer door
de vroegere menigten bevolkt werden, en die thans leidden tot den diepen rouw over
het einde van een geslacht! De kardinaal had zich opgesloten in zijn studeerkamer,
waar hij de familieleden en intieme vrienden ontving, die erop stonden hem hun deelneming
te betuigen, terwijl donna Serafina harerzijds een vertrek ernaast gekozen had, om
haar vriendinnen te ontvangen. Pierre, die door Victorine van het ceremonieel op de
hoogte gebracht was, moest ertoe besluiten onmiddellijk naar de troonzaal te gaan,
waar hij opnieuw begroet werd met een diepe buiging, ditmaal door don Vigilio, die,
bleek en zwijgend, hem zelfs niet scheen te herkennen.
</p>
<p>Hier wachtte den priester een verrassing. Hij had zich een volkomen donkere chapelle
ardente gedacht, waarin honderden kaarsen branden zouden om een katafalk, die midden
in de met zwarte draperieën behangen zaal zou staan. Men had hem gezegd, dat de lijken
hier op het praalbed gelegd waren, omdat de oude kapel van het paleis, die op den
rez-de-chaussée lag, sedert vijftig jaren gesloten en buiten gebruik was en de kleine
particuliere kapel van den kardinaal te klein voor een dergelijke plechtigheid zijn
zou. Men had dan ook een altaar in de troonzaal moeten oprichten, waar sedert den
ochtend de eene mis op de andere volgde. Bovendien moesten er eveneens den geheelen
dag missen gelezen worden in de particuliere kapel, evenals men twee andere altaren
opgeslagen had, een in een klein naast de eere-antichambre gelegen vertrek en een
in een soort alkoof, dat uitkwam op de tweede antichambre. Zoo kwam het, dat priesters,
voornamelijk Franciscanen, en tot arme orden behoorende monniken op deze vier altaren
onafgebroken het heilige misoffer celebreerden. De kardinaal had gewild, dat het goddelijk
bloed geen oogenblik zou ophouden in zijn huis te vloeien voor de verlossing der twee
hem zoo dierbare zielen. In het treurende paleis klonken onophoudelijk door de rouwzalen
de bellen bij de elevatie, zweeg het gemompel der Latijnsche woorden geen oogenblik;
hosties werden gebroken, kelken geledigd, zoodat God zich geen oogenblik uit deze
zware, naar den dood ruikende atmospheer kon verwijderen.
</p>
<p>Tot zijn verbazing vond Pierre de zaal, zooals hij haar op den dag van zijn eerste
bezoek gezien had. De gordijnen der vier groote vensters waren zelfs niet dichtgetrokken,
de <span class="pagenum">[<a id="pb562" href="#pb562">562</a>]</span>sombere winterochtend viel met een zwak, vaal en koud licht binnen. Onder het plafond
van gebeeldhouwd en verguld hout waren nog het roode behang, een door het lange gebruik
verteerd brokaat met groote palmen, de oude troon, de naar den muur gekeerde fauteuil,
die vergeefs wachtte op den paus, die nooit komen zou. Alleen het naast dien troon
opgeslagen altaar veranderde eenigszins den aanblik van het vertrek, waaruit de stoelen,
tafeltjes en wandtafeltjes verwijderd waren. In het midden had men op een lage estrade
het praalbed geplaatst, waarin Benedetta en Dario onder een rijkdom van bloemen lagen.
Aan het hoofdeinde brandden eenvoudig twee kaarsen. Verder niets&#x2014;niets dan bloemen
en nog eens bloemen, een zoo groote oogst van bloemen, dat men niet wist in welken
chimerischen tuin die geplukt konden zijn; vooral witte rozen, rozenruikers op het
bed, rozenruikers, die van het bed afvielen, rozenruikers op de estrade, rozenruikers,
die van de estrade op de prachtige vloertegels der zaal vielen.
</p>
<p>Met een door een diepe ontroering geschokt hart was Pierre nader bij het bed getreden.
Die twee kaarsen, waarvan het gele licht half gedempt werd door het vale daglicht,
die voortdurend fluisterende, klagende tonen van de mis, die doordringende, de atmospheer
zwaar makende geur der rozen vervulden de groote, ouderwetsche, stoffige zaal met
een grenzenlooze troosteloosheid. Geen beweging, geen ademhaling was te hooren&#x2014;niets
anders dan van tijd tot tijd een zacht geluid van verstikte snikken van een der weinige
aanwezigen. De bedienden van het huis wisselden elkaar onophoudelijk af; steeds stonden
er vier als trouwe en vertrouwde wachters onbeweeglijk aan het hoofdeinde. Nu en dan
kwam de kerkelijke advocaat Morano, die zich sedert den ochtend met alles belastte,
haastig en stil door het vertrek. Op de estrade knielden allen, die binnenkwamen,
neer, baden en weenden. Pierre zag er drie dames, die haar gezicht in haar zakdoek
drukten. Ook was er een oude priester; hij beefde van verdriet en hield zijn hoofd
diep gebogen, zoodat men zijn gezicht niet onderscheiden kon. Maar vooral werd hij
ontroerd door den aanblik van een jong, armoedig gekleed meisje, dat hij voor een
dienstbode hield; het verdriet had haar zoo verpletterd, dat zij, daar op de vloer,
niet meer was dan een armzalig hoopje ellende en leed.
</p>
<p>Nu knielde ook hij neer en trachtte in het beroepsmatig <span class="pagenum">[<a id="pb563" href="#pb563">563</a>]</span>geprevel van zijn lippen de Latijnsche woorden der heilige gebeden terug te vinden,
die hij, als priester, zoo dikwijls aan het doodsbed gebeden had. Zijn steeds grooter
wordende ontroering bracht zijn geheugen in de war; hij ging geheel op in den heerlijken
en vreeselijken aanblik der beide gelieven, van wie hij zijn oogen niet afwenden kon.
Onder de bloemen waren de lijken in hun omhelzing bijna niet te onderscheiden, doch
de twee hoofden kwamen uit het aan den hals toegeknoopte doodskleed te voorschijn.
En hoe mooi waren zij nog, zooals zij daar, hun haar vermengend, op hetzelfde kussen
rustten. Het was de schoonheid van eindelijk bevredigden hartstocht. Benedetta, liefhebbend
en trouw tot in de eeuwigheid, verrukt, omdat zij haar laatsten ademtocht in een liefdeskus
uitgeblazen had, had haar goddelijk lachend gelaat behouden. Dario had, ondanks zijn
laatste opperste geluk, een smartelijker uitdrukking. Hun oogen, die tot in het diepst
van elkaars zielen blikten, stonden nog steeds open en bleven elkaar aankijken met
een liefkoozing, die nooit meer gestoord zou worden.
</p>
<p>God, was het dan waar, dat hij deze Benedetta liefgehad had met een zoo reine, zoo
van iedere zelfzuchtige gedachte vrije liefde? En Pierre werd tot in het diepst van
zijn ziel ontroerd door de heerlijke uren, welke hij in een zoo reine vriendschap,
die even zoet was als liefde, in haar nabijheid had doorgebracht. Zij was zoo mooi,
zoo verstandig, zoo brandend van hartstocht! Hij zelf had zoo&#x2019;n heerlijken droom gedroomd:
zijn bevrijdende broederliefde zou dit wonderbare wezen met haar vurige ziel en haar
indolente wijze van optreden tot leven brengen: hij zag in haar het oude Rome, dat
hij wilde wekken en veroveren voor het Italië van morgen. Hij droomde ervan haar hart
en haar geest grooter te maken door haar liefde voor armen en ongelukkigen te geven.
Nu zou dit hem doen glimlachen, wanneer zijn oogen niet door tranen overstroomd werden.
Hoe bekoorlijk was zij geweest, toen zij trachtte zijn zin te doen ondanks de onoverwinnelijke
hinderpalen, als afkomst, opvoeding en omgeving, die haar beletten hem te volgen.
Eén dag echter scheen zij nader tot hem gekomen te zijn, alsof het lijden haar ziel
voor alle barmhartigheid geopend had! Dan kwam de illusie van het geluk en zij had
de ellende der armen niet meer begrepen, was geheel opgegaan in de zelfzucht van haar
eigen hoop en vreugde. Groote God, moest dit tot verdwijnen veroordeelde ras daarom
zoo eindigen, omdat <span class="pagenum">[<a id="pb564" href="#pb564">564</a>]</span>het geheel gesloten was voor de liefde tot de armen, voor de wet van barmhartigheid
en gerechtigheid, die door de regeling van den arbeid, voortaan alleen de wereld redden
kon?
</p>
<p>Maar ook een andere wanhoop nog deed Pierre stamelen, zonder dat de gebeden over zijn
lippen kwamen. Hij dacht aan de gewelddaad, die de beide kinderen door een verpletterende
revanche der natuur weggerukt had. Welk een hoon, dat zij de Heilige Maagd beloofd
had haar maagdelijkheid slechts te geven aan den uitverkoren echtgenoot; welk een
hoon, dat zij haar geheele leven onder dezen eed als onder een boetegordel gebloed
had, om zich ten slotte in den dood, wanhopig door berouw, brandend van verlangen,
om zich geheel te geven, in de armen van den geliefde te werpen. En zij had zich gegeven
in de razernij van een laatste protest&#x2014;het brutale feit der dreigende scheiding, dat
haar op haar vergissing opmerkzaam maakte en tot het instinct der universeele liefde
terugbracht, was voldoende daarvoor geweest. Dat was een nieuwe nederlaag der Kerk,
dat was Pan, de zaaier der kiemen, die de paren met zijn voortdurend bevruchtend gebaar
vereenigt. Al mocht in den tijd der Renaissance de Kerk niet bezweken zijn onder den
aanval van de uit den ouden Romeinschen bodem opgegraven Venussen en Herculessen,
de strijd werd daarom niet minder verbitterd voortgezet en ieder uur dreigden de nieuwe,
van sap overloopende, naar het leven snakkende volkeren in den strijd tegen een godsdienst,
die slechts een zucht naar den dood is, het oude Katholieke gebouw, welks muren reeds
aan alle kanten van onvruchtbaren ouderdom wankelen, neer te rukken.
</p>
<p>En op dat oogenblik had Pierre de gewaarwording, dat de dood van deze aanbiddelijke
Benedetta de grootste ramp was. Hij keek haar nog steeds aan en tranen brandden in
zijn oogen. Zij vernietigde zijn droombeeld geheel. Evenals den vorigen avond in het
Vaticaan bij den paus voelde hij zijn hoop, zijn laatste hoop, de zoo vurig verlangde
wederopstanding van het oude Rome in een nieuw, jeugdig, heilbrengend Rome, ineenstorten.
Ditmaal was het voor goed uit: Rome, het Katholieke, het vorstelijke Rome was dood,
lag daar als een marmeren beeld op het doodsbed. Het had niet kunnen gaan tot de armen,
tot de lijdenden van deze wereld; het was verscheiden in den onmachtigen kreet van
zijn zelfzuchtigen hartstocht, toen het te laat was om lief <span class="pagenum">[<a id="pb565" href="#pb565">565</a>]</span>te hebben en te baren. Nooit meer zou het kinderen krijgen; het oude Romeinsche huis
was voortaan ledig, onvruchtbaar, zonder kans op herleving. En Pierre, wiens ziel
de dierbare doode tot weduwe gemaakt en in rouw om een zoo grootschen droom achtergelaten
had, werd, nu hij haar daar zoo onbeweeglijk en verstard liggen zag, door een zoo
groote smart aangegrepen, dat hij zich een onmacht nabij gevoelde. Hij was bang dwars
op de estrade te vallen, stond moeilijk op en verwijderde zich.
</p>
<p>Toen hij in een vensternis vluchtte, om weer zichzelf meester te worden, vond hij
daar tot zijn verbazing Victorine, die op een half verscholen bankje zat. Donna Serafina
had het haar bevolen; zij waakte van uit dat hoekje over haar dierbare kinderen, zooals
zij ze noemde, en had geen oog af van de personen, die kwamen en gingen. Toen zij
zag, dat de jonge priester zoo bleek en een flauwte nabij was, liet zij hem onmiddellijk
op haar plaats zitten.
</p>
<p>&#x201c;O,&#x201d; zeide hij heel zacht, na diep adem gehaald te hebben; &#x201c;mogen zij tenminste het
geluk smaken elders samen te zijn, in een andere wereld herleven tot een nieuw leven.&#x201d;
</p>
<p>Zij haalde haar schouders op en zeide dan, ook op zacht fluisterenden toon:
</p>
<p>&#x201c;Herleven, mijnheer de abbé? Waarvoor? Kom, wanneer men dood is, is het het beste
nog maar dood te zijn en te slapen. De arme kinderen hebben op aarde genoeg verdriet
gehad, om nog te wenschen, dat zij ergens anders opnieuw daarmede beginnen!&#x201d;
</p>
<p>Dit zoo naïeve en diepe woord der onontwikkelde ongeloovige joeg Pierre een rilling
door zijn leden. Hij, hij had zoo dikwijls &#x2019;s nachts bij de plotselinge gedachte aan
het Niet geklappertand! Zij kwam hem in haar niet bang zijn voor de eeuwigheid en
de oneindigheid heldhaftig voor. O, als iedereen die kalme ongodsdienstigheid, die
zoo verstandige, zoo vroolijke zorgeloosheid van het gewone mindere Fransche volk
had, welk een plotselinge kalmte, welk een gelukkig leven zou er dan onder de menschheid
heerschen!
</p>
<p>En toen zij merkte hoe hij rilde, voegde zij eraan toe:
</p>
<p>&#x201c;Wat wilt u dan toch, dat er na den dood is? Men heeft zijn slaap heusch wel verdiend,
en slapen is toch het meest begeerlijke en troostende. Als God de goeden beloonen
en de slechte straffen moest, dan zou hij heusch veel te veel te doen hebben. Is een
dergelijk gericht mogelijk? Is het goede en het slechte in ieder onzer niet zoo vermengd,
dat <span class="pagenum">[<a id="pb566" href="#pb566">566</a>]</span>het dan nog maar het beste zijn zou iedereen vrij te spreken?
</p>
<p>&#x201c;Maar die beiden daar,&#x201d; prevelde hij, &#x201c;die zoo beminlijk waren en zoo bemind werden,
hebben niet geleefd. Waarom zou men zich dan niet het geluk geven te gelooven, dat
zij herleven en in elkaars armen elders beloond worden?&#x201d;
</p>
<p>Weer schudde zij haar hoofd.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen!&#x2026; Ik heb het immers altijd gezegd, dat Benedetta verkeerd deed zich zoo
te martelen met die gedachten aan een andere wereld, en met zich niet te willen geven
aan Dario, naar wien zij toch zoo vurig verlangde! Als zij maar gewild had, dan zou
ik hem wel in haar kamer gebracht hebben, zonder burgemeester en zonder pastoor! Het
geluk is zoo zeldzaam! Later, wanneer het te laat is, heb je er des te meer berouw
over&#x200a;&#x2026; Dat is de heele geschiedenis van die twee arme lievelingen. Het is nu te laat
voor hen; zij zijn dood en het helpt niets, of je ze nu al in de sterren zet&#x2014;want
als je dood bent, ziet u, dan ben je dood; en van al dat omhelzen worden zij niet
koud of warm meer.&#x201d;
</p>
<p>Nu werd zij op haar beurt door haar tranen overmand en snikte zij:
</p>
<p>&#x201c;De arme lievelingen! De arme lievelingen! Te moeten denken, dat zij niet eenmaal
een gelukkigen nacht gehad hebben en dat nu de groote nacht er is, die niet meer eindigen
zal! Kijk toch eens hoe bleek zij zijn. En stel u voor, wanneer er op het kussen niets
meer over zijn zal dan de beenderen van hun hoofden en wanneer alleen nog maar de
beenderen van hun armen elkaar zullen omhelzen?&#x2026; O, laten zij slapen, laten zij slapen!
Dan weten zij tenminste, dan voelen zij tenminste niets!&#x201d;
</p>
<p>Een lange stilte volgde. In de huivering van zijn twijfel, in zijn angstig willen,
dat een leven hiernamaals bestaat, keek hij die vrouw, die van de priesters &#x201c;niets
moest hebben&#x201d;, die ondanks haar nederige positie van huishoudster sedert vijf-en-twintig
jaar in een vreemd land, welks taal zij zelfs niet had kunnen leeren, haar Beauceronneesche
vrijmoedigheid behouden had, die er zoo tevreden en gelukkig uitzag in het bewustzijn,
dat zij haar plicht gedaan had. O, zoo te zijn als zij, haar heerlijk evenwicht te
bezitten van gezond, bekrompen wezen, dat tevreden is met de aarde, dat &#x2019;s avonds,
na volbrachte dagtaak volkomen rustig slapen gaat en zich niet bang maakt, niet meer
wakker te zullen worden.
</p>
<p>Maar Pierre, die zijn blik weer op het doodsbed richtte, <span class="pagenum">[<a id="pb567" href="#pb567">567</a>]</span>herkende nu den ouden priester, die daar op de estrade geknield lag, en wiens gezicht
hij daareven niet had kunnen onderscheiden.
</p>
<p>&#x201c;Is dat abbé Pisoni niet, de pastoor van de S. Brigitta, waar ik een paar maal de
mis gelezen heb? Wat heeft die arme man een verdriet!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Daar heeft hij ook wel reden voor,&#x201d; antwoordde Victorine kalm, maar met iets spijtigs
in haar stem. &#x201c;Den dag, dat hij op het denkbeeld gekomen is mijn arme Benedetta met
graaf Prada te laten trouwen, heeft hij waarachtig wat moois uitgehaald. Er zou van
al die ellendige dingen niets gebeurd zijn, als men het lieve kind dadelijk haar Dario
gegeven had. Maar zij zijn in deze idiote stad met hun politiek allemaal even gek;
en deze, die toch werkelijk een heel braaf man is, dacht een echt wonder te doen en
de wereld te redden door den paus en den koning samen te laten trouwen, zooals hij
zeide met zijn zacht lachje van een ouden geleerde, die nooit van iets anders dan
van oude steenen gehouden heeft! Kom, u weet wel, al die antikiteitenrommel, hun patriottische
ideeën van honderdduizend jaar geleden. En nu ziet u het zelf, vandaag heeft hij geen
tranen genoeg. Nog geen twintig minuten geleden is die andere hier ook geweest, pater
Lorenza, de Jezuïet, die na abbé Pisoni de biechtvader van de contessina geweest is
en ongedaan gemaakt heeft, wat de ander gedaan had. Ja, een mooie kerel, zoo&#x2019;n echte
knoeier, die haar belet heeft om gelukkig te zijn door al die gemeene complicaties,
die hij in de echtscheiding gebracht heeft!&#x2026; Het zou me wat waard zijn, als u er bij
geweest was, om te zien, hoe hij eerst neerknielde en dan een groot teeken des kruises
maakte&#x200a;&#x2026; Hij heeft niet gehuild, geen traan heeft hij gelaten. Het was, alsof hij
zeide, dat de zaak zoo slecht eindigde, omdat God er zich heelemaal uit teruggetrokken
had. Daar komen de dooden wat verder mee!&#x201d;
</p>
<p>Zij sprak zacht, aan één stuk door, als gaf het haar verlichting na de vreeselijke
uren van drukte en beklemdheid, die zij sedert den vorigen dag doorgemaakt had, haar
hart eens uit te kunnen storten.
</p>
<p>&#x201c;En die daar,&#x201d; ging zij nog zachter voort; &#x201c;herkent u haar niet?&#x201d;
</p>
<p>Zij wees met haar blik op het armoedig gekleede jonge meisje, dat hij voor een dienstbode
gehouden had, en dat, verpletterd door haar verdriet, voor het bed op den grond <span class="pagenum">[<a id="pb568" href="#pb568">568</a>]</span>lag. Met een beweging van radeloos lijden had zij zich juist opgericht en haar hoofd
achterovergeworpen&#x2014;een buitengewoon mooi gezicht, overstroomd door het mooiste zwarte
haar, dat men zich denken kan.
</p>
<p>&#x201c;Pierina!&#x201d; zeide hij. &#x201c;Het arme kind!&#x201d;
</p>
<p>Victorine maakte een gebaar vol toegevend medelijden.
</p>
<p>&#x201c;Wat zal ik u zeggen? Ik heb haar toegestaan hierheen te gaan&#x200a;&#x2026; Ik weet niet, hoe
zij het ongeluk te weten is gekomen. Het is waar, zij sluipt altijd in den omtrek
van het paleis rond. Zij heeft mij laten roepen&#x200a;&#x2026; O, als u eens gehoord hadt, hoe
zij mij smeekte, hoe zij met luide snikken om de groote genade vroeg nog eenmaal haar
prins te mogen zien&#x200a;&#x2026; Lieve God, zij doet er niemand kwaad mee, wanneer ze met haar
mooie verliefde oogen vol tranen naar hem kijkt. Zij is hier nu al een half uur en
ik heb mij voorgenomen haar weg te sturen, wanneer zij zich niet netjes houdt. Maar
nu zij verstandig is en zich niet eens verroert, mag zij blijven en net zoo lang naar
hen kijken, als zij wil!&#x201d;
</p>
<p>En waarlijk, Pierina, de dochter van onwetendheid, schoonheid en hartstocht, leverde,
zooals zij daar verpletterd en vernietigd aan den voet van het bruidsbed, waarin de
twee gelieven in den dood hun eersten en eeuwigen nacht in een omhelzing sliepen,
een verheven schouwspel op. Zij liet haar armen met de geopende handen hangen, haar
gezicht was omhoog gericht, onbeweeglijk, als verstard in de extase van een doodsstrijd,
haar oogen hadden geen blik af van het aanbiddelijke en tragische paar. Nooit nog
had een menschelijk gelaat zoo schoon gestraald in den glans van lijden en liefde;
met haar koninklijk voorhoofd, haar trotsch-bekoorlijke wangen, haar goddelijk volmaakten
mond was zij als een antieke, maar van leven trillende Smart. Waaraan dacht zij, wat
leed zij, terwijl zij zoo strak naar haar prins, die voor eeuwig in de armen van haar
mededingster lag, keek? Verstijfde een ijverzucht, waaraan geen einde komen kon, het
bloed in haar aderen? Of was het alleen maar de smart hem verloren te hebben, zich
te moeten zeggen, dat zij hem voor de laatste maal zag&#x2014;zonder haat tegen deze andere
vrouw, die vergeefs trachtte hem tegen haar lichaam, dat even koud was als het zijne,
te verwarmen? Haar door tranen omsluierde oogen bleven echter zacht, haar lippen behielden
hun liefdevolle uitdrukking. Zij vond ze zoo kuisch, zoo mooi, zooals zij daar onder
die bloemenpracht lagen. En zij in haar eigen schoonheid, haar koninklijke schoonheid,
<span class="pagenum">[<a id="pb569" href="#pb569">569</a>]</span>die zij zich niet bewust was, lag daar ademloos als een nederige dienstmaagd, als
een liefhebbende slavin, wier hart haar meesters door hun dood uitgerukt en medegenomen
hebben.
</p>
<p>Onophoudelijk kwamen nu met langzamen stap en rouwgezichten, menschen binnen, knielden
neer, baden eenige minuten en gingen dan weer op dezelfde troostelooze, zwijgende
wijze weg. Pierre voelde zijn keel samensnoeren, toen hij de moeder van Dario, de
nog altijd mooie Flavia, binnenkomen zag. Zij was vergezeld door haar echtgenoot,
den mooien Jules Laporte, den voormaligen sergeant der Zwitsersche garde, van wien
zij een markies Montefiori gemaakt had. Zij was reeds den vorigen avond, toen men
haar den dood van haar zoon medegedeeld had, gekomen, doch nu kwam zij officieel,
in diepen rouw, prachtig nog in al dat zwart, dat haar eenigszins gezette Juno-gestalte
zoo goed kleedde. Toen zij bij het bed gekomen was, bleef zij een oogenblik staan;
twee tranen, die niet naar beneden vielen, hingen aan den rand van haar oogleden.
Voor zij neerknielde, vergewiste zij zich of Jules wel naast haar was, en beval hem
met een blik eveneens naast haar neer te knielen. Dan bleven beiden aan den rand der
estrade den daarvoor passenden tijd in gebed verzonken; zij zeer waardig en door haar
verdriet verpletterd, hij nog veel waardiger met de volmaakte wanhoop van een man,
die zich in alle levensomstandigheden, zelfs de ernstigste, op zijn plaats gevoelt.
Eindelijk stonden beiden op en verdwenen door de deur der vertrekken, waar de kardinaal
en donna Serafina de familieleden en intieme kennissen ontvingen.
</p>
<p>Vijf dames traden achter elkaar binnen, terwijl twee Capucijners en de Spaansche gezant
bij den Heiligen Stoel weggingen.
</p>
<p>&#x201c;Daar is de kleine prinses,&#x201d; riep plotseling Victorine, die eenige oogenblikken gezwegen
had. &#x201c;Wat is zij bedroefd; zij hield ook zooveel van onze Benedetta!&#x201d;
</p>
<p>Inderdaad zag Pierre Celia, die zich voor dit vreeselijke afscheidsbezoek in het zwart
gekleed had, binnenkomen. Achter haar hield de kamenier, die zij medegenomen had,
in iederen arm een grooten ruiker witte rozen.
</p>
<p>&#x201c;De kleine schat!&#x201d; prevelde Victorine weer. &#x201c;Zij had zoo graag gewild, dat haar huwlijk
met Attilio tegelijk gesloten zou worden met dat van de twee arme dooden, die daar
in liefde rusten. Nu zijn zij haar nog voor geweest; zij zijn <span class="pagenum">[<a id="pb570" href="#pb570">570</a>]</span>al getrouwd en slapen daar al hun eersten bruidsnacht.&#x201d;
</p>
<p>Onmiddellijk was Celia nedergeknield en had het teeken des kruises gemaakt. Maar oogenschijnlijk
bad zij niet; in wanhopige verbazing keek zij naar de twee dierbare gelieven, die
zij zoo wit, zoo koud, in een zoo marmeren schoonheid terugvond. Waren enkele uren
daarvoor voldoende geweest? Was het leven ontvloden, zouden die lippen elkaar nooit
meer kussen? Zij zag ze weer voor zich, zooals zij op dien avond van het bal in levende
liefde triomphantelijk gestraald hadden! Een woedend verzet rees uit haar jong, voor
het leven openstaande, naar vreugde en zonlicht dorstend hart op tegen den onredelijken
dood. En die woede, die afschuw, die smart in het aangezicht van het Niet, waarin
alle hartstocht verstart, waren duidelijk te lezen op haar onschuldig gezichtje, dat
op een reine, gesloten lelie geleek. Nooit had haar onschuldige mond met de over de
witte tanden gesloten lippen, nooit hadden haar als bronwater heldere oogen een ondoorgrondelijker
mysterie, een dieper hartstochtsleven uitgedrukt, dat zij niet kende, waarin zij nu
binnentrad en dat dadelijk op den drempel tegen deze twee geliefde dooden stootte,
wier verlies haar hart schokte.
</p>
<p>Zacht sloot zij haar oogen en trachtte te bidden, terwijl nu dikke tranen uit haar
neergeslagen oogen vielen. Een oogenblik verliep te midden van de huiverende stilte,
die alleen door het zachte geluid der mis verstoord werd. Eindelijk stond zij op,
liet zich door de kamenier de twee ruikers witte rozen geven, die zij zelf op het
bed leggen wilde. Op de estrade staande, aarzelde zij even; dan legde zij ze rechts
en links van het kussen, waarop de beide hoofden rustten, als had zij deze met die
bloemen gekroond. Zij legde ze in hun haren en maakte hun jonge voorhoofden geurig
met dien zoo zachten en sterken geur. Maar toen haar handen ledig waren, ging zij
niet weg; zij bleef daar vlak bij hen staan, boog zich bevend over hen heen, vond
nog niet wat zij hun zeggen, voor eeuwig van haar op hen achterlaten kon. Zij vond
het: zij boog zich nog dieper over haar heen en drukte twee lange kussen, haar geheele,
diepe, liefhebbende ziel op de kille voorhoofden der echtgenooten.
</p>
<p>&#x201c;De dappere kleine,&#x201d; zeide Victorine, wier tranen begonnen te stroomen. &#x201c;Zij heeft
hun een zoen gegeven; daar heeft nog niemand aan gedacht, zelfs zijn moeder niet.
Het dappere kind! Zij heeft daarbij zeker aan haar Attilio gedacht!&#x201d;
</p>
<p>Toen Celia zich omdraaide om van de estrade af te gaan, <span class="pagenum">[<a id="pb571" href="#pb571">571</a>]</span>zag zij Pierina, die in stomme, smartelijke aanbidding nog steeds half achterover
lag. Zij herkende haar en kreeg een diep medelijden met haar, toen zij zag, dat zij
weer zoo zwaar begon te snikken, dat haar lichaam, haar heupen en haar godinne-boezem
heftig schokten. Deze liefdesmart trof haar tot in haar ziel als een ramp, waarbij
al het overige in het niet zonk. Men hoorde haar op zachten, diep-medelijdenden toon
zeggen:
</p>
<p>&#x201c;Kalmeer je, kalmeer je toch!&#x2026; Ik smeek je, wees toch verstandig!&#x201d;
</p>
<p>Toen Pierina, maar nu van schrik, dat men haar zoo toesprak en beklaagde, nog heviger
begon te snikken, richtte Celia haar op en steunde haar met haar beide armen uit vrees,
dat zij vallen zou. Toen leidde zij haar in een zusterlijke omarming als een zuster
in liefde en wanhoop uit de zaal, terwijl zij haar vriendelijke woorden influisterde:
</p>
<p>&#x201c;Ga haar toch na, ga toch kijken, wat er van haar wordt,&#x201d; zeide Victorine tegen Pierre.
&#x201c;Ik wil hier niet vandaan; het geeft mij zoo&#x2019;n rust over die lieve kinderen te waken.&#x201d;
</p>
<p>Voor het geïmproviseerde altaar begon een andere priester een nieuwe mis; weer begon
het eentonig afzingen der Latijnsche woorden. De bloemengeur werd in de onbeweeglijke,
droefgeestige atmospheer van het groote vertrek steeds sterker en drukkender en streelde
bedwelmend de zinnen. Op den achtergrond stonden de bedienden roerloos als bij een
gala-receptie. En voor het praalbed, dat de twee bleeke kaarsen als sterren verlichtten,
bleef het treurdéfilé geruischloos doorgaan: vrouwen en mannen knielden een oogenblik
neder en ging dan weer weg met het onvergetelijke beeld der twee tragische gelieven,
die hun eeuwigen slaap sliepen.
</p>
<p>Pierre haalde Celia en Pierina in in de eere-antichambre, waar don Vigilio zich bevond.
Men had daar in een hoek de paar stoelen uit de troonzaal gezet, en de kleine prinses
had de arbeidster gedwongen op een fauteuil te gaan zitten, om wat tot zichzelf te
komen. In extase stond zij voor haar, verrukt over haar schoonheid. Dan sprak zij
weer over de twee dooden, die haar ook zoo mooi toegeschenen waren: van een trotsche,
zachte, vreemde schoonheid. Ondanks haar tranen werd zij geheel door haar bewondering
medegesleept. Toen de priester Pierina aan het praten kreeg, hoorde hij, dat Tito,
haar broer, met een door een messteek doorboorde heup in groot levensgevaar in het
ziekenhuis lag; in de Prati del Castello was sedert het begin van den winter de <span class="pagenum">[<a id="pb572" href="#pb572">572</a>]</span>toch al vreeselijke ellende nog grooter geworden. Iedereen had groot verdriet; degenen,
die de dood wegnam, moesten eigenlijk blijde zijn. Maar met een gebaar van overwinlijke
hoop verjoeg Celia het lijden, den dood zelf.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, men moet leven. En om te leven, is het voldoende mooi te zijn&#x200a;&#x2026; Kom,
lieve kind, blijf niet hier, huil niet meer, leef voor het genot mooi te zijn!&#x201d;
</p>
<p>Zij nam haar mede en Pierre bleef door een zoo moe makende droefheid op een der fauteuils
zitten, dat hij zich het liefst niet meer bewogen had. Don Vigilio bleef iederen bezoeker
met een buiging groeten. &#x2019;s Nachts had hij een hevigen koortsaanval gehad; hij rilde
er nog van, terwijl zijn brandende oogen onrustig rondkeken. Telkens weer wierp hij
een blik op Pierre, alsof hij zijn begeerte, om met hem te spreken, niet bedwingen
kon, maar de vrees, dat abbé Paparelli het door de wijd openstaande deur der antichambre
ernaast zien zou, weerhield hem blijkbaar, want hij bleef den sleepdrager steeds in
het oog houden. Eindelijk moest deze zich een oogenblik verwijderen en kwam don Vigilio
naar den priester toe.
</p>
<p>&#x201c;U is gisteren bij Zijn Heiligheid geweest?&#x201d;
</p>
<p>Verbaasd keek Pierre hem aan.
</p>
<p>&#x201c;Ik heb u toch al zoo dikwijls gezegd, dat je alles hoort. U hebt uw boek heel eenvoudig
teruggetrokken, niet waar?&#x201d;
</p>
<p>De toenemende verbazing van den priester zeide hem genoeg, zoodat hij hem niet eens
den tijd tot antwoorden liet.
</p>
<p>&#x201c;Ik vermoedde het, maar ik wilde er zekerheid van hebben. Dat is natuurlijk weer allemaal
hun werk. Gelooft u me nu, is u nu overtuigd, dat zij hen, die zij niet vergiftigen,
wurgen?&#x201d;
</p>
<p>Hij bedoelde natuurlijk de Jezuïeten. Voorzichtig keek hij rond, om te zien, of abbé
Paparelli nog niet terug was.
</p>
<p>&#x201c;En wat heeft monsignor Nani u gezegd?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Pardon,&#x201d; antwoordde Pierre eindelijk; &#x201c;ik heb monsignor Nani nog niet gesproken.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;O, ik dacht het&#x200a;&#x2026; Hij is voor u door deze zaal gekomen. Als u hem niet in de troonzaal
gezien hebt, is hij zeker donna Serafina en den kardinaal gaan condoleeren. Hij zal
dadelijk wel terugkomen, let maar op.&#x201d;
</p>
<p>En met zijn bitterheid van steeds geterroriseerd en overwonnen zwak man voegde hij
eraan toe:
</p>
<p>&#x201c;Ik heb u wel voorspeld, dàt u ten slotte doen zoudt wat hij wilde.&#x201d;
</p>
<p>Maar hij meende het zachte getrippel van abbé Paparelli <span class="pagenum">[<a id="pb573" href="#pb573">573</a>]</span>te hooren, ging onmiddellijk naar zijn plaats terug en begroette twee oude dames,
die binnen kwamen, met zijn buiging. Pierre, die terneergedrukt en met half gesloten
oogen was blijven zitten, zag nu eindelijk Nani voor zich, zooals hij in werkelijkheid
was; een sluw diplomaat. Hij herinnerde zich, wat don Vigilio in dien nacht, dat zij
zoo vertrouwelijk gepraat hadden, hem verteld had over dezen man, die veel te handig
en te slim was, om een impopulair kleed aan te trekken, maar verder zeer charmant
was, de wereld door zijn verschillende functies aan de nuntiatuur en het H. College
uitstekend kende, in alle zaken betrokken en van alles op de hoogte, met één woord
een der geestelijke leiders van het moderne zwarte leger was, dat door zijn opportunisme
den geest der eeuw voor de Kerk wilde terugwinnen. En plotseling ging een alles helder
makend licht in hem op: hij zag in, door welke soepele en bewonderenswaardig handige
politiek die man hem gebracht had tot de daad, die hij van zijn schijnbaar vrijen
wil had willen verkrijgen: het zonder reserve terugnemen van zijn boek. Bij het eerste
bericht, dat men het boek vervolgde, had zich een groote teleurstelling, een plotselinge
vrees van hem meester gemaakt, dat men den geëxalteerden schrijver tot een verzet
zou drijven, dat onaangename gevolgen hebben kon; dadelijk stond zijn plan vast; inlichtingen
omtrent dezen jongen priester, die tot een schisma in staat was, werden ingewonnen,
zijn reis naar Rome bewerkt, een onderdak hem aangeboden in een oud paleis, welks
muren zelf hem verstarren en leeren zouden. Dan volgde de eene hinderpaal op de andere,
zijn verblijf werd verlengd, doordat men hem belette den paus te spreken, door hem
de zoo vurig begeerde <span class="corr" id="xd29e5601" title="Bron: audientie">audiëntie</span> te beloven, zoodra het uur daartoe gekomen was, nadat men hem van den een naar den
ander verwezen had: van monsignor Fornaro naar pater Dangelis, van kardinaal Sarno
naar kardinaal Sanguinetti. Dan kwam eindelijk, toen alles&#x2014;dingen en menschen&#x2014;hem
afgemat en uitgeput gemaakt had, hem weer opnieuw aan den twijfel overgeleverd had,
de <span class="corr" id="xd29e5604" title="Bron: audientie">audiëntie</span>, waarop men hem sedert drie maanden voorbereidde, dat bezoek aan den paus, dat zijn
droom geheel vernietigen moest. Nu zag hij Nani weer voor zich met zijn fijn glimlachje,
zijn heldere oogen van sluwen diplomaat, die plezier heeft in een experiment; hij
hoorde hem met zijn licht spottende stem zeggen, dat het een ware genade der Voorzienigheid
was, wanneer deze hinderpalen <span class="pagenum">[<a id="pb574" href="#pb574">574</a>]</span>hem in staat stelden Rome te bezichtigen, na te denken, te begrijpen; een onderricht,
een opvoeding, die hem vele fouten besparen zou. En hij, die gekomen was met zijn
apostelgeestdrift, die van strijdlust gegloeid, die gezworen had zijn boek nooit te
zullen terugnemen! Was het niet de hoogste diplomatie op die wijze zijn gevoel tegen
zijn rede gebroken te hebben door een beroep te doen op zijn intellect, opdat dit,
zonder ergernisgevenden strijd, het nuttelooze en leugenachtige boek terugnemen zou&#x2014;iets,
wat van zelf gebeuren zou, zoodra het zich in het aangezicht van het werkelijke Rome,
rekenschap gegeven zou hebben hoe reusachtig belachelijk het was van een nieuw Rome
te droomen?
</p>
<p>Op dat oogenblik zag Pierre monsignor Nani uit de troonzaal komen; maar hij voelde
niet den wrok, dien hij verwacht had te zullen voelen. Integendeel, hij was gelukkig,
toen de prelaat, die op zijn beurt Pierre ook gezien had, met uitgestoken hand naar
hem toekwam. Hij glimlachte echter niet, zooals gewoonlijk; zijn gelaat stond ernstig,
was smartelijk vertrokken.
</p>
<p>&#x201c;O, wat een ontzettende catastrophe, mijn zoon! Ik kom zoo juist van Zijne Eminentie.
Het is vreeselijk om zijn verdriet te zien.&#x201d;
</p>
<p>Hij ging op een der stoelen zitten en noodigde met een handgebaar den priester uit
ook weer plaats te nemen; dan zweeg hij een oogenblik, ongetwijfeld was hij moe van
opwinding, en had hij enkele minuten noodig om zich te herstellen van de smartelijke
gedachten, die zijn anders zoo opgewekt gezicht zoo versomberden. Dan scheen hij die
gedachten met een gebaar te verjagen en vond hij zijn gewone vriendelijkheid terug.
</p>
<p>&#x201c;Welnu, mijn zoon, hebt gij met Zijne Heiligheid gesproken?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, monsignor, gisterenavond, en ik dank u zeer voor de groote goedheid, waarmede
u mijn verlangen tegemoet gekomen zijt!&#x201d;
</p>
<p>Nani keek hem strak aan, terwijl een onbedwingbaar glimlachje op zijn lippen verscheen.
</p>
<p>&#x201c;U bedankt mij&#x200a;&#x2026; Ik zie wel, dat gij verstandig geweest zijt door u voor de voeten
van Zijne Heiligheid geheel te onderwerpen. Ik was er zeker van, ik verwachtte niets
anders van uw helder inzicht. Maar toch maakt u mij zeer gelukkig, want ik constateer
tot mijn groote blijdschap, dat ik me niet in u vergist heb!&#x201d;
</p>
<p>Hij liet zich gaan en voegde er aan toe:
</p>
<p>&#x201c;Nooit heb ik met u gediscussieerd. Waartoe diende het, <span class="pagenum">[<a id="pb575" href="#pb575">575</a>]</span>nu de feiten er waren, om u te overtuigen. En nu gij uw boek teruggenomen hebt, zou
iedere verdere discussie nog nutteloozer zijn&#x200a;&#x2026; Maar toch zou ik u wel in overweging
willen geven het volgende eens goed te overdenken: wanneer het in uw macht was de
Kerk terug te brengen tot haar begin, tot die Christelijke gemeenschap, waarvan u
een zoo bekoorlijke schildering gegeven hebt, dan zou de Kerk zich toch slechts weer
in die banen kunnen bewegen, waarin God haar reeds eenmaal geleid heeft&#x200a;&#x2026; Neen, God
heeft wat hij gedaan heeft, goed gedaan: de Kerk moet, zooals zij is, de wereld regeeren,
zooals zij is; het staat aan haar alleen uit te maken hoe zij haar heerschappij hier
op aarde krachtig verzekeren wil. Daarom was een aanval op de wereldlijke macht een
onvergeeflijke fout, een misdaad, want door het pausdom van zijn grondbezit te berooven,
levert zij het over aan de genade der volkeren&#x200a;&#x2026; Uw nieuwe godsdienst is ten slotte
niets anders dan het ineenstorten van allen godsdienst, de moreele anarchie, de vrijheid
tot afscheiding, in één woord de vernietiging van het goddelijke gebouw, van het eeuwenoude,
aan wijsheid en kracht zoo rijke Katholicisme, dat tot heden voldoende geweest is
voor het heil der menschen, dat alleen hen vermag te redden&#x2014;morgen en in alle eeuwigheid.&#x201d;
</p>
<p>Pierre voelde, dat hij oprecht vroom was, een werkelijk onwrikbaar geloof bezat en
de Kerk als een dankbare zoon lief had, vast overtuigd, dat zij de mooiste, de eenige
sociale organisatie was, die de menschheid gelukkig zou kunnen maken. Wanneer hij
de wereld wilde regeeren, dan was de vreugde om te heerschen in dien wil een overheerschende
factor, maar ook uit de overtuiging, dat niemand hem beter regeeren zou dan hij.
</p>
<p>&#x201c;O zeker, over de middelen valt te praten. Wat mij persoonlijk betreft, ik zou die
graag zoo zacht en humaan mogelijk willen zien, middelen, die geheel in overeenstemming
zijn met de geest der eeuw, die ons schijnt te ontsnappen, juist omdat er een eenvoudig
misverstand tusschen hem en ons bestaat&#x200a;&#x2026; Daarom ben ik zoo blij, mijn zoon, u terug
te zien keeren in den schoot der Kerk, denkend als wij, bereid met ons te strijden.&#x201d;
</p>
<p>De priester vond in deze woorden als de argumenten van Leo XIII zelf terug. Daar hij
een direct antwoord vermijden wilde, boog hij nogmaals en sprak langzamer, om het
bittere beven van zijn stem te verbergen.
<span class="pagenum">[<a id="pb576" href="#pb576">576</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Ik herhaal, monsignor, hoe dankbaar ik u ben, dat u met de ervaren hand van een volmaakt
chirurg mij van mijn ijdele illusies bevrijd hebt. Morgen, wanneer ik geen pijn meer
hebben zal, zal ik u er eeuwig dankbaar voor zijn.&#x201d;
</p>
<p>Monsignor Nani bleef hem glimlachend aankijken. Hij begreep wel, dat deze jonge priester
zich verder afzijdig houden zou, een voor de Kerk verloren kracht was. Wat zou hij
morgen doen? De een of andere nieuwe dwaasheid natuurlijk. Maar de prelaat was reeds
blijde, dat hij hem geholpen had de eerste goed te maken; de toekomst kon hij niet
vooruitzien.
</p>
<p>&#x201c;Mag ik u ten slotte nog een raad geven?&#x201d; vroeg hij. &#x201c;Wees verstandig; uw geluk als
mensch en priester ligt in deemoed. U zult vreeselijk ongelukkig worden, indien gij
de buitengewone intelligentie, die God u gegeven heeft, tegen God gebruikt.&#x201d;
</p>
<p>Dan gaf hij met een nieuw gebaar te kennen, dat de zaak voor hem afgeloopen, voor
goed uit was. Nu maakte de andere zaak hem weer somber, de andere zaak, die ook ten
einde liep&#x2014;maar op zoo tragische wijze door den verpletterenden dood van die twee
kinderen, die in de zaal ernaast sliepen.
</p>
<p>&#x201c;O,&#x201d; ging hij voort, &#x201c;wat heb ik vreeselijk te doen met die arme prinses en dien armen
kardinaal. Nog nooit is een zoo verschrikkelijke catastrophe op een huis neergekomen.
Neen, neen, het is te veel! Het ongeluk gaat te ver; de ziel komt daartegen in verzet!&#x201d;
</p>
<p>Maar op dat oogenblik kwam een geluid van stemmen uit de tweede antichambre en tot
zijn groote verbazing zag Pierre kardinaal Sanguinetti, dien abbé Paparelli met groote
onderdanigheid begeleidde, langs zich gaan.
</p>
<p>&#x201c;Indien Uwe Eminentie de goedheid hebben wil mij te volgen, zal ik Uwe Eminentie zelf
brengen.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, ik ben gisterenavond uit Frascati teruggekomen, en toen ik de droeve tijding
hoorde, heb ik dadelijk mijn troost en deelneming willen brengen.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Indien het Uwe Eminentie moge behagen enkele oogenblikken bij de lijken te vertoeven,
dan zal ik u daarna bij Zijne Eminentie brengen.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Uitstekend. Ik sta er op, dat men weet hoezeer ik deel neem aan den rouw, die dit
illustere huis treft.&#x201d;
</p>
<p>Hij verdween in de troonzaal en Pierre bleef, verstomd over een dergelijke kalme onbeschaamdheid,
zitten. Hij beschuldigde <span class="pagenum">[<a id="pb577" href="#pb577">577</a>]</span>hem niet van directe medeplichtigheid, hij durfde niet nagaan hoever zijn moreele
medeplichtigheid ging. Maar nu hij hem daar met opgeheven hoofd en zoo beslist sprekend
langs zich zag gaan, kreeg hij de plotselinge, vaste overtuiging, dat hij alles wist.
Hoe? Door wien? Hij zou het niet kunnen zeggen. Ongetwijfeld op de wijze, waarop misdaden
in deze duistere kringen, onder menschen, die er belang bij hebben ze te weten, aan
het licht komen. Een rilling doorhuiverde hem nu hij nogmaals dacht aan het hautaine
optreden van dezen man; hij kwam misschien om kwade vermoedens in hun geboorte te
verstikken, zeker, om een handigen politieken zet te doen door zijn mededinger een
openlijk bewijs van achting en toegenegenheid te geven.
</p>
<p>&#x201c;De kardinaal hier!&#x201d; prevelde Pierre onwillekeurig.
</p>
<p>Monsignor Nani, die Pierre&#x2019;s gedachten in zijn kinderoogen, die alles verrieden, las,
deed, alsof hij de beteekenis van dien uitroep anders opvatte.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ik had al gehoord, dat hij sedert gisterenavond weer in Rome is. Hij wilde niet
langer wegblijven, nu de Heilige Vader zich weer beter gevoelt en hem misschien noodig
hebben kan.&#x201d;
</p>
<p>Hoewel het met een volmaakt onschuldig gezicht gezegd werd, liet Pierre er zich geen
oogenblik door op een dwaalspoor brengen. En nadat hij op zijn beurt den prelaat aangekeken
had, kwam hij tot de overtuiging, dat ook deze alles wist. Plotseling zag hij de geheele
zaak in haar vreeselijke gecompliceerdheid, in de geheele wreedheid, die het lot eraan
gegeven had. Nani, een zeer intiem vriend der Boccanera&#x2019;s, was toch zeker geen man
zonder hart en hield zeker veel van Benedetta, door wier schoonheid en gratie hij
ongetwijfeld bekoord was. Dat kon verklaren, waarom hij op zoo zegepralende wijze
de nietigverklaring van het huwlijk had laten uitspreken. Maar volgens don Vigilio
was deze ten koste van veel geld en onder den druk van zeer bekende invloeden verkregen
scheiding een schandaal, dat hij in den beginne gerekt had en dan tot een opzienbare
oplossing verhaast had met het eenige doel den kardinaal op den vooravond van het
conclave, dat iedereen voor aanstaande hield in discrediet te brengen en voor de tiara
onmogelijk te maken.
</p>
<p>Trouwens, het scheen niet te betwijfelen, dat de intransigente en van alle diplomatie
afkeerige kardinaal niet de candidaat van den zoo soepelen Nani, die een overtuigde
<span class="pagenum">[<a id="pb578" href="#pb578">578</a>]</span>voorstander van een algemeene vereeniging was, zijn kon; zoo kon de lange arbeid van
dezen laatste in het huis, niettegenstaande hij de lieve contessina gelukkig trachtte
te maken, niets anders geweest zijn dan een langzame, ononderbroken vernietiging van
het eerzuchtig streven van broeder en zuster, dat hun geslacht aan de Kerk een derden
paus zou geven. Maar ook al had hij dat ook altijd gewild, ook al had hij misschien
een oogenblik voor kardinaal Sanguinetti gewerkt, ook al had hij op dezen zijn hoop
gesteld, toch was het nooit in hem opgekomen, dat men het tot een misdaad zou laten
komen, tot den afschuwlijken gruwel van een aan een verkeerd adres komend en onschuldigen
treffend vergif komen zou. Neen, neen, het was te veel, zooals hij zeide, de ziel
kwam daartegen in opstand. Hij gebruikte zachtere wapenen; een dergelijke ruwheid
stootte hem tegen de borst. Op zijn zoo blozend en welgevormd gezicht was nog de ernst
van zijn woede te lezen, die hem bij het zien van den treurenden kardinaal en die
twee in zijn plaats getroffen gelieven aangegrepen had.
</p>
<p>Pierre, die in de meening verkeerde, dat kardinaal Sanguinetti nog altijd de heimlijke
candidaat van den prelaat was, werd ondanks alles nog steeds gekweld door de vraag
hoe ver de moreele medeplichtigheid van dezen laatste ging. Hij vatte het gesprek
weer op.
</p>
<p>&#x201c;Men zegt, dat Zijne Heiligheid het met Zijne Eminentie kardinaal Sanguinetti niet
bijster goed vinden kan. Trouwens dat is vrij natuurlijk, want de regeerende paus
kan den toekomstigen moeilijk met een vriendelijk oog aanzien.&#x201d;
</p>
<p>Monsignor Nani liet zich een oogenblik in alle vrijmoedigheid gaan:
</p>
<p>&#x201c;O, de kardinaal heeft reeds drie of viermaal met het Vaticaan op gespannen voet gestaan,
om zich dan weer met den paus te verzoenen. En in ieder geval behoeft de Heilige Vader
geen posthume jaloezie te toonen; hij weet, dat hij Zijne Eminentie heel goed ontvangen
kan.&#x201d;
</p>
<p>Doch dan speet het hem, zich zoo beslist uitgelaten te hebben en verbeterde hij zich:
</p>
<p>&#x201c;Ik scherts maar wat, Zijne Eminentie is het groote geluk, dat hem misschien wacht,
volkomen waard.&#x201d;
</p>
<p>Maar Pierre had nu zekerheid: kardinaal Sanguinetti was ongetwijfeld monsignor Nani&#x2019;s
candidaat niet meer. Blijkbaar vond hij, dat de kardinaal door zijn ongeduldige eerzucht
te zeer verzwakt en door de dubbelzinnige bondgenootschappen, <span class="pagenum">[<a id="pb579" href="#pb579">579</a>]</span>die hij in zijn koorts met iedereen, ja zelfs met het jonge, patriottische Italië
gesloten had, ook te gevaarlijk was. De stand van zaken was duidelijk: kardinaal Sanguinetti
en kardinaal Boccanera waren bezig elkaar te verslinden, elkaar uit den weg te ruimen:
de een door zijn voortdurende intriges, die voor geen enkel compromis terugdeinsden,
en ervan droomend Rome door verkiezingen te heroveren; de ander onbeweeglijk en onwrikbaar
in zijn intransigentie, den geest der eeuw met zijn banbliksems treffend, het wonder,
dat de Kerk redden moest, alleen van God verwachtend. Waarom zou men die twee zoo
tegenstrijdige theorieën elkaar niet laten vernietigen. Al was Boccanera aan het vergif
ontsnapt, daarom was hij niet minder door de tragische gebeurtenis getroffen en voortaan
onmogelijk als candidaat, vernietigd als hij was door de geschiedenissen, waarover
geheel Rome praatte; en al kon Sanguinetti meenen, dat hij eindelijk bevrijd was van
zijn voornaamsten mededinger, toch had hij niet ingezien, dat hij zichzelf trof, dat
hij tegelijkertijd zijn eigen candidatuur onmogelijk maakte. Monsignor Nani zag dit
alles blijkbaar met groot welgevallen: noch de een, noch de ander, de plaats vrij.
Het was de oude geschiedenis van die twee legendarische wolven, die met elkaar gevochten
en elkaar opgegeten hadden, tot zelfs het puntje van de staart niet meer over was.
Maar een man als Nani was nooit werkeloos, moest een candidaat hebben. Maar wie, wie
zou de toekomstige paus zijn?
</p>
<p>Hij was opgestaan en nam hartelijk afscheid van den jongen priester.
</p>
<p>&#x201c;Mijn zoon, ik betwijfel of ik u nog zien zal. Ik wensch u een goede reis&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Toch ging hij niet weg, maar bleef Pierre met zijn doordringenden blik aankijken;
eindelijk ging hij weer zitten en wees Pierre ook een stoel aan.
</p>
<p>&#x201c;Gij zult natuurlijk dadelijk na uw aankomst in Frankrijk kardinaal Bergerot gaan
begroeten&#x200a;&#x2026; Wees zoo goed hem mijn eerbiedige groeten over te brengen. Ik heb hem
toen hij hier was om zijn kardinaalshoed te halen, leeren kennen. Hij is een der corypheeën
van den Franschen clerus&#x200a;&#x2026; O, als een zoo verheven geest werken wilde voor de goede
verstandhouding in onze heilige Kerk! Maar helaas ben ik bang, dat hij vooroordeelen
van opvoeding en omgeving heeft; hij helpt ons niet altijd.&#x201d;
</p>
<p>Pierre luisterde verbaasd; het verwonderde hem, dat de <span class="pagenum">[<a id="pb580" href="#pb580">580</a>]</span>prelaat juist in deze oogenblikken voor de eerste maal over den kardinaal begon. Maar
dan liet hij alle gereserveerdheid varen en antwoordde met alle vrijmoedigheid:
</p>
<p>&#x201c;Ja, Zijne Eminentie heeft over onze oude Kerk van Frankrijk zeer vaststaande meeningen.
Zoo steekt hij bijvoorbeeld zijn afschuw voor de Jezuïeten niet onder stoelen of banken.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Wat, een afschuw van de Jezuïeten?&#x201d; viel monsignor Nani hem in de rede. &#x201c;Waarmede
kunnen de Jezuïeten hem verontrusten? Er bestaan er niet meer, de geschiedenis met
de Jezuïeten is nu uit! Hebt u er te Rome gezien? Hebben die arme Jezuïeten, die er
zelfs geen steen bezitten, om hun hoofd op neer te leggen, u een stroo breed in den
weg gelegd?&#x2026; Neen, dien vogelverschrikker moest men nu laten rusten, dat is kinderpraat!&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Pierre keek nu op zijn beurt den prelaat aan: hij verwonderde zich over diens ongedwongenheid,
over diens kalme zelfverzekerdheid in zake deze brandende quaestie. Monsignor Nani
sloeg zijn blik niet neer, maar liet in zijn oogen lezen, als waren die het boek der
waarheid.
</p>
<p>&#x201c;O, als gij onder Jezuïeten de verstandige priesters verstaat, die, inplaats van met
de moderne maatschappijen een onvruchtbaren, gevaarlijken strijd aan te gaan, op humane
wijze trachten deze tot de Kerk terug te brengen, lieve Hemel, dan zijn we allen min
of meer Jezuïeten, want het zou krankzinnigenwerk zijn geen rekening te houden met
den tijd, waarin men leeft&#x200a;&#x2026; Bovendien hang ik niet aan woorden. Wat beteekenen die?
Dus goed, Jezuïeten, voor mijn part Jezuïeten, als u dat wilt!&#x201d;
</p>
<p>Hij glimlachte reeds weer met zijn vriendelijk, fijn glimlachje, waarin zooveel spot
en geest lag.
</p>
<p>&#x201c;Welnu zeg aan kardinaal Bergerot, wanneer u hem ziet, dat het onredelijk is de Jezuïeten
in Frankrijk te vervolgen, hen als vijanden der natie te behandelen. Juist het tegendeel
is waar: de Jezuïeten zijn voor Frankrijk, omdat zij voor den rijkdom, voor de kracht
en den moed zijn. Frankrijk is de eenige groote Katholieke natie, die staande gebleven
is, de eenige, waaraan het pausdom eenmaal een grooten steun hebben kan. Daarom heeft
dan ook de Heilige Vader, nadat hij een oogenblik gehoopt had dien steun van het overwinnende
Duitschland te krijgen, een verbond gesloten met het toch pas overwonnen Frankrijk,
want hij begreep, dat buiten dat land geen heil voor de Kerk te wachten was. En in
dat <span class="pagenum">[<a id="pb581" href="#pb581">581</a>]</span>alles heeft hij slechts de politiek gevolgd der Jezuïeten, van die afschuwlijke Jezuïeten,
die men in uw Parijs zoo verfoeit&#x200a;&#x2026; Zeg bovendien aan kardinaal Bergerot, dat het
zeer mooi van hem zou zijn, wanneer hij mede wilde werken aan de bevrediging door
er op te wijzen, hoe verkeerd het van uw Republiek is den paus niet krachtiger te
steunen in zijn vergevingswerk. Zij doet, alsof zij hem als een <i lang="fr">quantité négligeable</i> beschouwt; dat is een gevaarlijke fout voor bewindslieden, want al schijnt het ook,
dat hij van alle politieke actie beroofd is, toch blijft hij desniettemin een ontzaglijke
moreele kracht, die ieder uur een religieuse agitatie van onberekenbare draagwijdte
in het leven kan roepen. Hij is het altijd nog, die over de volkeren beschikt, omdat
hij over de zielen beschikt; de Republiek handelt zeer lichtzinnig, ja zelfs in zijn
voordeel, door te laten blijken, dat zij dat niet meer weet&#x200a;&#x2026; En zeg hem ten slotte
dat het jammerlijk is om te zien, op welk een treurige wijze die Republiek haar bisschoppen
kiest, juist alsof zij met opzet haar episcopaat wil verzwakken. Afgezien van enkele
gelukkige uitzonderingen zijn uw bisschoppen armzalige geesten en bijgevolg hebben
uw kardinalen, middelmatige koppen, hier niet den minsten invloed, spelen zij hier
geen rol. Welk een treurig figuur zult gij in het aanstaande conclave slaan! Waarom
behandelt gij dus de Jezuïeten, die politiek gesproken uw vrienden zijn, met een zoo
dwazen, zoo blinden haat? Waarom maakt gij geen gebruik van hun intelligenten ijver,
die bereid is u te dienen, om u zoodoende de hulp van den toekomstigen paus te verzekeren?
Gij hebt dien noodig, hij moet bij u het werk van Leo XIII voortzetten, het werk dat
zoo verkeerd beoordeeld, zoo bestreden wordt; het werk, dat zich niet bekommert om
kleine, tijdelijke resultaten, dat voor alles arbeidt voor de toekomst, voor de vereeniging
van alle volkeren in hun heilige moeder, de Kerk&#x200a;&#x2026; Zeg dat aan kardinaal Bergerot,
zeg hem, dat hij aan onze zijde moet staan, dat hij voor zijn land werkt door voor
ons te werken. De toekomstige paus! Daarin ligt alles! En wee Frankrijk, wanneer het
in den paus van morgen niet een voortzetter vindt van het werk van Leo XIII!&#x201d;
</p>
<p>Hij was weer opgestaan en ditmaal ging hij werkelijk. Nooit nog had hij zich op die
wijze zoo lang uitgelaten. Maar ongetwijfeld had hij slechts gezegd, wat hij wilde
zeggen, en wel met een doel, dat hij alleen kende, met een <span class="pagenum">[<a id="pb582" href="#pb582">582</a>]</span>vastberaden langzaamheid en vriendelijkheid, waarin men voelde, dat ieder woord van
te voren rijpelijk overwogen was.
</p>
<p>&#x201c;Vaarwel, mijn zoon, en nogmaals raad ik u, denk over alles wat gij te Rome gezien
en gehoord hebt, goed na, wees verstandig en bederf uw leven niet!&#x201d;
</p>
<p>Pierre boog en drukte de kleine, gevulde hand, die de prelaat hem toestak.
</p>
<p>&#x201c;Ik dank u nogmaals voor al uw goedheid, monsignor, en wees overtuigd, dat ik niets
van mijn reis vergeten zal.&#x201d;
</p>
<p>Hij keek hem na en zag hem in zijn fijne soutane, met zijn lichten veroveraarsstap,
die alle overwinningen der toekomst tegemoet meende te gaan, verdwijnen. Neen, neen,
hij zou niets van zijn reis vergeten. Hij kende die vereeniging van alle volkeren
in hun heilige moeder, de Kerk, die wereldlijke slavernij, waarin de wet van Christus
de dictatuur van Augustus werd. En wat de Jezuïeten betreft, hij twijfelde er geen
oogenblik aan, dat zij Frankrijk liefhadden, de oudste dochter de Kerk, de eenige,
die haar moeder nog helpen kon om de wereldheerschappij te veroveren: maar zij hadden
het lief, zooals de zwarte sprinkhanen de oogstvelden liefhebben, waarop zij neerstrijken
en die zij verslinden. Een oneindige droefheid was weer in zijn hart gekomen, want
hij had het heimelijk gevoel, dat in dit oude, vernietigde paleis, in dezen rouw en
deze ineenstorting zij en niemand anders dan zij de bewerkers van de smart en van
het ongeluk waren.
</p>
<p>Juist op dat oogenblik zag hij don Vigilio, die voor het groote portret van den kardinaal
op het wandtafeltje leunde; hij hield zijn gezicht in zijn handen, alsof hij voor
eeuwig verdwijnen wilde, en beefde over zijn geheele lichaam, zoowel van koorts als
van angst. In een oogenblik, dat er geen bezoekers kwamen, was hij bezweken aan een
aanval van angstige wanhoop.
</p>
<p>&#x201c;Mijn God, wat hebt u?&#x201d; vroeg Pierre, die naar hem toeging. &#x201c;Bent u ziek? Kan ik u
helpen?&#x201d;
</p>
<p>Maar don Vigilio drukte zijn vuisten in zijn oogen, stamelde tusschen zijn samengeperste
handen angstig:
</p>
<p>&#x201c;O, Paparelli, Paparelli!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Wat heeft hij u gedaan?&#x201d; vroeg de priester verwonderd.
</p>
<p>Toen nam de secretaris zijn handen van zijn gezicht weg en gaf nog eenmaal toe aan
zijn behoefte om zich te uiten.
</p>
<p>&#x201c;Wat hij mij gedaan heeft?&#x2026; Maar voelt u dan niets? Ziet u dan niets? Hebt u de manier
opgemerkt, waarop hij <span class="pagenum">[<a id="pb583" href="#pb583">583</a>]</span>zich van kardinaal Sanguinetti meester maakte, om hem naar Zijne Eminentie te brengen?
Welk een vervloekte onbeschaamdheid, om Zijne Eminentie in een dergelijk oogenblik
dien verdachten, verwenschten mededinger op te dringen! En hebt u niet gezien met
wat voor een gemeene gluiperigheid hij een paar minuten te voren een oude dame de
deur gewezen heeft, een heel oude vriendin, die slechts de hand van Zijne Eminentie
wilde kussen, een bewijs van liefde, dat haar zoo gelukkig gemaakt zou hebben?&#x2026; Ik
zeg u, dat hij hier de meester is, dat hij de deur opendoet en dichtmaakt, zooals
hij dat verkiest, dat hij ons allen tusschen zijn vingers houdt als een beetje stof,
dat je in alle windrichtingen wegblaast!&#x201d;
</p>
<p>Pierre maakte zich ongerust, toen hij zag hoe hij beefde, hoe geel zijn gezicht was.
</p>
<p>&#x201c;Kom, kom, u overdrijft!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ik overdrijven?&#x2026; Weet u wat er vannacht voorgevallen is, van welk tooneel ik tegen
mijn zin getuige geweest ben? Dan zal ik het u vertellen.&#x201d;
</p>
<p>Hij vertelde, dat donna Serafina, toen zij den vorigen dag thuis gekomen was, om midden
in de vreeselijke catastrophe, die haar wachtte, te vallen, reeds met een gebroken
hart terugkeerde, geheel van streek door de slechte berichten, die zij vernomen had.
Bij den kardinaal-secretaris en daarna bij de prelaten, die zij kende, had zij de
zekerheid gekregen, dat de vooruitzichten voor haar broeder zeer slecht stonden, dat
hij zich in het Heilig College steeds talrijker vijanden gemaakt had, zoodat zijn
verkiezing tot paus, in het vorige jaar waarschijnlijk, thans zoo goed als onmogelijk
geworden was. Plotseling stortte de droom van haar leven in; de eerzucht, die zij
altijd gekoesterd had, lag in stof voor haar voeten. Hoe? Waarom? Wanhopig had zij
naar de motieven gevraagd, en nu was zij allerlei fouten van den kardinaal te weten
gekomen. Hij had zich tot nuttelooze manifestaties laten verleiden, had menschen door
een woord, door een daad beleedigd, in het kort een zoo uitdagende houding aangenomen,
dat men meenen zou, dat hij het opzettelijk had gedaan, om alles te bederven. Het
ergste was, dat zij in ieder van die fouten omstandigheden ontdekt had, die door haar
afgeraden en afgekeurd waren, maar die de kardinaal doorgedreven had onder den invloed
van abbé Paparelli, dien zoo nederigen, zoo deemoedigen sleepdrager, in wien zij een
noodlottige macht, een ondermijnen van haar eigen zoo <span class="pagenum">[<a id="pb584" href="#pb584">584</a>]</span>waakzamen en toegewijden invloed voelde. Ondanks den rouw, waarin het huis verkeerde,
had zij dan ook de executie van den verrader niet willen uitstellen, te meer waar
zijn oude vriendschap met Santobono en de geschiedenis met het mandje vijgen, dat
uit de handen van den laatste in die van den eerste overgegaan was, in haar een vreeselijk
vermoeden gewekt had, waarvan zij zelfs geen nadere opheldering wilde hebben. Maar
dadelijk bij haar eerste woorden, toen zij den formeelen eisch stelde den verrader
onmiddellijk de deur te wijzen, was zij bij haar broeder op een plotselingen, onoverwinlijken
tegenstand gestooten. Hij had zelfs niet naar haar willen luisteren, was boos geworden,
in een van die buien van hartstochtelijke woede gevallen, die alle redelijkheid wegvaagde.
Hij zeide, dat het slecht van haar was een zoo bescheiden, zoo vromen heiligen man
aan te vallen, beschuldigde haar, dat zij in de kaart van zijn vijanden speelde, die,
na monsignor Gallo gedood te hebben, nu trachtten zijn laatste genegenheid voor dien
armen, onbeduidenden priester te vergiftigen. Hij noemde al die verhalen afschuwlijke
verzinsels en zwoer, dat hij hem bij zich zou houden, al was het alleen om zijn minachting
voor al dien laster te toonen.
</p>
<p>Weer had don Vigilio, door een rilling aangegrepen, zijn gezicht met zijn handen bedekt.
</p>
<p>&#x201c;O, Paparelli, Paparelli!&#x201d;
</p>
<p>Hij stamelde gesmoorde scheldwoorden: de gemeene smeerlap, die bescheidenheid en deemoed
huichelde; de lage spion, die in opdracht had alles in het paleis te hooren, te zien,
ten gronde te richten: het onreine, verwoestende insect, dat zich meester maakte van
den edelsten buit en de manen van den leeuw wegvrat; de Jezuïet, de echte Jezuïet,
knecht en tyran tegelijk, in zijn minne gemeenheid, in zijn triompheerend wormenwerk!
</p>
<p>&#x201c;Houd u toch kalm, houd u toch kalm,&#x201d; herhaalde Pierre, die, hoewel hij de waanzinnige
overdrijving in aanmerking nam, toch zelf huiverde voor het vreeselijke onbekende,
voor de dreigende, onbestemde dingen, die zich, zooals hij voelde, werkelijk in de
diepte van het onbekende bewogen.
</p>
<p>Maar sedert hij bijna die verschrikkelijke vijgen gegeten had, sedert de bliksem vlak
naast hem ingeslagen was, had don Vigilio dien ontzettenden angst, welke door niets
tot rust gebracht kon worden, behouden. Zelfs wanneer hij alleen was, &#x2019;s nachts, in
bed, achter de gesloten deur, greep die <span class="pagenum">[<a id="pb585" href="#pb585">585</a>]</span>angst hem aan, deed hem onder de dekens wegkruipen, alsof er door de muren menschen
zouden komen, om hem te wurgen.
</p>
<p>Ademloos en met een zwakke stem ging hij voort:
</p>
<p>&#x201c;Ik heb het u wel gezegd op dien avond, toen we in uw kamer gepraat hebben, hoewel
de deur driedubbel gesloten was&#x200a;&#x2026; Het was verkeerd van mij, zoo vrij over hen te spreken,
mijn hart eens te luchten door u alles te vertellen, waartoe zij in staat zijn. Ik
was er zeker van, dat zij erachter zouden komen, en u ziet, dat zij erachter gekomen
zijn, want ze hebben mij willen dooden. Kijk, op dit oogenblik is het verkeerd van
mij u dit te zeggen, want zij zullen het te weten komen, en ditmaal zullen ze het
beter inrichten, om mij klein te krijgen&#x200a;&#x2026; O, het is uit, ik ben dood, dit edele huis,
dat ik zoo veilig waande, zal mijn graf worden!&#x201d;
</p>
<p>Een diep medelijden met dezen koortsachtigen, door schrikbeelden en waanvoorstellingen
vervolgden zieke maakte zich van Pierre meester.
</p>
<p>&#x201c;Maar vlucht u dan! Blijf niet hier! Ga naar Frankrijk of waarheen gij wilt!&#x201d;
</p>
<p>Verbijsterd keek don Vigilio, die een oogenblik kalm werd, hem aan.
</p>
<p>&#x201c;Vluchten? Waarom? Daar zijn zij ook. Overal zijn zij. Vluchten helpt me niets, altijd
zou ik met hen, bij hen zijn&#x200a;&#x2026; Neen, neen, ik blijf liever hier. Liever sterf ik hier
dadelijk, als Zijne Eminentie mij niet meer verdedigen kan.&#x201d;
</p>
<p>Hij richtte een smeekenden blik, waarin nog een straal van hoop trachtte òp te glanzen,
op het levensgroote portret van den kardinaal. Maar de aanval kwam terug en schokte
hem met verdubbelde kracht.
</p>
<p>&#x201c;Laat mij alleen, laat mij alleen, ik smeek het u!&#x2026; Laat mij niet verder praten. O,
Paparelli, Paparelli! Als hij terugkwam, als hij ons zag, als hij mij hoorde praten&#x200a;&#x2026;
Nooit zal ik meer een woord zeggen. Ik zal mijn tong vastbinden, ik zal mijn tong
afsnijden&#x200a;&#x2026; Laat mij toch alleen! Ik zeg u, dat gij mij doodt, dat hij terug zal komen
en dat dat mijn dood is! Ga toch weg, om Godswil, ga toch weg!&#x201d;
</p>
<p>En don Vigilio keerde zich naar den muur, als wilde hij daartegen zijn gezicht verpletteren
en zijn mond erin vastmetselen, zoodat hij zwijgen zou als het graf. Pierre besloot
heen te gaan, want hij was bang een nog heviger aanval te provoceeren, als hij zijn
hulp bleef opdringen.
</p>
<p>Pierre begreep, dat hij als huisgenoot, donna Serafina en <span class="pagenum">[<a id="pb586" href="#pb586">586</a>]</span>den kardinaal zijn deelneming moest gaan betuigen. Onmiddellijk liet hij zich naar
het aangrenzend vertrek brengen, waar de prinses ontving. Zij zat, in het zwart gekleed,
mager en rechtop in een fauteuil, waaruit zij waardig en langzaam even opstond, om
den groet van degenen, die binnenkwamen, te beantwoorden. Met een strak gelaat en
haar physieke smart overwinnend, luisterde zij naar de betuigingen van deelneming,
doch antwoordde daarop in het geheel niet. Maar Pierre, die haar had leeren kennen,
kon uit haar ingevallen trekken, uit haar ledige oogen, uit de bittere plooi om haar
mond, de verschrikkingen raden, die zij innerlijk onderging, alles wat in haar ingestort
was, zonder dat eenige hoop op herstel mogelijk scheen. Niet alleen haar geslacht
was uitgestorven, maar ook haar broeder zou nooit paus worden, de paus, dien zij zoolang
gehoopt had van hem te maken door haar toewijding, haar zelfverloochening van vrouw,
die aan dien droom haar hoofd en haar hart, haar zorgen, haar vermogen, haar mislukt
echtgenoote- en moederleven gegeven had. Zij stond voor den jongen priester, haar
gast, op, zooals zij voor de anderen was opgestaan. Maar het gelukte haar in de manier
van haar opstaan een kleine schakeering te brengen; hij voelde heel goed, dat hij
in haar oogen nog steeds de kleine, eenvoudige Fransche priester was, de laagste dienaar
in God&#x2019;s dienst, nu hij zich zelfs niet tot den rang van prelaat had weten op te werken.
</p>
<p>Toen, zij, na hem met een flauw hoofdknikje voor zijn betuiging van deelneming bedankt
te hebben, weer was gaan zitten, bleef hij uit beleefdheid nog een oogenblik staan.
Geen geluid, geen woord verstoorde den droefgeestigen vrede van het vertrek. Toch
waren er vier of vijf dames, bezoeksters, aanwezig; zij zaten echter eveneens in een
troostelooze, zwijgende onbeweeglijkheid op haar stoelen. Het meest werd Pierre echter
getroffen door de aanwezigheid van kardinaal Sarno, een der oude huisvrienden, die
met zijn zwak lichaam en zijn hoogeren linkerschouder met gesloten oogen in een fauteuil
neergevallen was. Nadat hij donna Serafina zijn deelneming betuigd had, was hij onwillekeurig
nog wat gebleven en toen, door de drukkende stilte en de benauwend-warme atmospheer
in slaap gevallen. En iedereen eerbiedigde zijn slaap. Droomde hij in zijn sluimering
van de kaart der geheele Christenheid, die hij in zijn laaggebouwd hoofd met de stompzinnige
uitdrukking had? <span class="pagenum">[<a id="pb587" href="#pb587">587</a>]</span>Zette hij, achter dat vale geloofsmasker van een door een halve eeuw van bureauleven
afgestompten, ouden ambtenaar, in zijn droom zijn vreeselijk veroveringswerk voort,
om de aarde van uit de diepte van zijn somber bureau in het paleis der Propaganda
te onderwerpen en te regeeren? De dames richtten geroerde en eerbiedige blikken op
hem; men beknorde hem soms zacht, dat hij te veel werkte, en zag in deze slaapzucht,
die zich in den laatsten tijd overal van hem meester maakte, het bewijs van zijn buitensporigen
ijver en zijn genie. Pierre echter zou van deze almachtige Eminentie slechts dit laatste
beeld met zich nemen: een uitgeputte grijsaard, uitrustend na de aandoeningen van
een catastrophe, slapend als een oud, onschuldig kind, zonder dat men zien kon, of
dit het begin van kindschheid was of de uitputting na een in den dienst doorgebrachten
nacht, om God over het een of andere ver weg gelegen stuk land te laten heerschen.
</p>
<p>Twee dames gingen weg, drie andere kwamen binnen. Donna Serafina was uit haar fauteuil
opgestaan, had geknikt en dan haar strakke houding hernomen. Kardinaal Sarno sliep
nog altijd. Nu kreeg Pierre het te benauwd; hij dacht te stikken; een duizeling beving
hem, zijn hart klopte met zware slagen. Hij boog en ging heen. Toen hij zich door
de eetkamer naar het studeerkamertje wilde begeven, waar de kardinaal ontving, stond
hij plotseling tegenover abbé Paparelli, die de deur jaloersch bewaakte.
</p>
<p>Toen de sleepdrager hem herkende, begreep hij, dat hij hem den doorgang niet weigeren
kon. Trouwens, daar de binnendringer den volgenden dag, verlegen en beschaamd, vertrekken
zou, was er niets van hem te vreezen.
</p>
<p>&#x201c;U wenscht Zijne Eminentie te spreken? Uitstekend&#x200a;&#x2026; Dadelijk, wacht maar even!&#x201d;
</p>
<p>En toen hij vond, dat hij te dicht bij de deur kwam, drong hij hem naar het andere
gedeelte van het vertrek terug, ongetwijfeld bang, dat hij een woord opvangen zou.
</p>
<p>&#x201c;Zijne Eminentie is nog in gesprek met Zijne Eminentie kardinaal Sanguinetti&#x200a;&#x2026; Wacht
daar, wacht daar!&#x201d;
</p>
<p>Inderdaad was Sanguinetti voor den vorm zeer lang op zijn knieën voor de beide dooden
in de troonzaal blijven liggen. Vervolgens had hij ook zijn bezoek aan donna Serafina
gerekt, om goed te laten uitkomen hoezeer hij deel nam in de rouw der familie. En
nu was hij reeds meer dan tien minuten bij den kardinaal, zonder dat men iets anders
<span class="pagenum">[<a id="pb588" href="#pb588">588</a>]</span>hoorde dan nu en dan het gemurmel van hun stemmen.
</p>
<p>Nu Pierre Paparelli hier weer vond, werd hij opnieuw vervolgd door alles wat don Vigilio
hem verteld had. Hij nam hem op: hij was dik, kort, ziekelijk opgeblazen door het
vet en geleek met zijn slap gezicht, dat op veertigjarigen leeftijd reeds door rimpels
misvormd was, en in zijn vuile soutane op een heel oude jongejuffrouw, waarvan het
<span class="corr" id="xd29e5747" title="Bron: coelibaat">celibaat</span> een half slap geworden varkensblaas gemaakt heeft. En Pierre vroeg zich met verwondering
af, hoe kardinaal Boccanera, die hoogmoedige prins, die in zijn onverwoestbaren trots
op zijn naam het hoofd zoo hoog droeg, zich had kunnen laten inpalmen en beheerschen
door een wezen, dat zoo foei-leelijk was en dat zijn laagheid zoo aan te zien was.
Of waren misschien juist het lichamelijke verval van dit wezen, deze groote moreele
deemoed hem opgevallen als zeldzame, buitengewone gaven des heils, die hem ontbraken,
en was hij daarna onder de bekoring daarvan gekomen? Zij waren een hoon voor zijn
eigen schoonheid, voor zijn eigen trots. Hij, die niet zoo mismaakt kon worden, die
zijn eigen begeerte naar roem niet overwinnen kon, moest er door een groote krachtsinspanning
van zijn geloof in geslaagd zijn dit eindeloos leelijke, eindeloos lage creatuur te
benijden, te bewonderen, als een hoogere, de poorten des hemels wijd open zettende
macht der boete en der menschelijke vernedering te dulden. Wie zal ooit den invloed
verklaren, dien het monster heeft op den held, dien de met ongedierte bedekte, tot
een voorwerp van afschuw geworden heilige over de machtigen dezer wereld bezit, die
bang zijn hun aardsche vreugden te moeten boeten in het eeuwige vlammenvuur? Ja, dat
was wel de leeuw, die door het insect weggevreten wordt, nu zooveel kracht en glans
door het onzienlijke vernietigd werd.
</p>
<p>Samengedrongen in zijn vaal vet nam abbé Paparelli Pierre op met zijn kleine, grijze
oogen, die midden in de duizenden plooien van zijn gezicht knipten. Deze begon een
onrustig gevoel te krijgen, terwijl hij zich afvroeg, wat die beide Eminenties elkaar
toch wel konden hebben te zeggen. Welk een pijnlijk gesprek moest dit zijn, wanneer
Boccanera in Sanguinetti den bisschop zag, tot wiens protégé&#x2019;s Santobono behoorde.
Welk een vermetele kalmte bezat de een, dat hij zich hier durfde vertoonen; welk een
zielskracht, welk een zelfbeheersching bij den ander, dat hij in den naam van den
heiligen godsdienst een schandaal vermeed door te <span class="pagenum">[<a id="pb589" href="#pb589">589</a>]</span>zwijgen, door het bezoek als een eenvoudig bewijs van achting en toegenegenheid te
aanvaarden! Maar wat kunnen zij elkander te zeggen hebben? Wat zou het opwindend-interessant
zijn, hen tegenover elkander te zien, te hooren welke diplomatieke woorden, die voor
een dergelijk onderhoud pasten, zij gebruikten, terwijl het in hun zielen gromde van
woedenden haat!
</p>
<p>Plotseling ging de deur open en kwam kardinaal Sanguinetti uit de kamer te voorschijn;
zijn gezicht was kalm, niet rooder dan gewoonlijk, zelfs iets bleeker. Slechts zijn
onrustige, steeds rondloerende oogen verrieden hoe blij hij was deze per slot van
rekening toch zware corvée achter den rug te hebben. En in de hoop, dat hij van nu
af de eenig mogelijke paus zijn zou, verwijderde hij zich.
</p>
<p>Abbé Paparelli was naar hem toegevlogen.
</p>
<p>&#x201c;Als Zijne Eminentie zoo goed wil zijn mij te volgen&#x200a;&#x2026; Ik zal Zijne Eminentie uitlaten!&#x201d;
</p>
<p>En zich dan tot Pierre wendend:
</p>
<p>&#x201c;U kunt nu naar binnen gaan.&#x201d;
</p>
<p>Pierre keek hen na: de een zoo deemoedig, de ander zoo triomphantelijk. Dan ging hij
naar binnen en zag onmiddellijk midden in de kleine, slechts met een tafel en drie
stoelen voorziene studeerkamer kardinaal Boccanera nog in de hautaine en edele houding
staan, die hij aangenomen had, om Sanguinetti, den gevreesden en verwenschten mededinger
naar den pauselijken troon, te groeten. En blijkbaar waande Boccanera zich ook den
eenig mogelijken paus, dengene, dien het conclave van morgen kiezen moest.
</p>
<p>Maar toen de deur weer dichtgevallen was en hij den jongen priester, zijn gast, die
getuige geweest was van den dood van zijn twee lieve kinderen, die nu voor eeuwig
in de zaal ernaast sliepen, zag, werd hij weer door een onuitsprekelijke ontroering,
door een onverwachte zwakheid, waarin al zijn energie onderging, aangegrepen. Het
was de revanche, die zijn mensch-zijn nam, nu zijn mededinger hem niet meer zien kon.
Hij wankelde als een boom, die trilt onder den bijlslag, en viel, plotseling verstikt
door diepe snikken, op een stoel neer. Toen Pierre volgens het ceremonieel, den smaragd,
dien hij aan zijn ringvinger droeg, wilde kussen, richtte hij hem op en wees hem recht
voor zich een stoel aan, terwijl hij met gebroken stem stamelde:
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, mijn zoon, ga daar zitten&#x200a;&#x2026; Excuseer me een oogenblik, mijn hart breekt
in mij.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb590" href="#pb590">590</a>]</span></p>
<p>Hij snikte in zijn gevouwen handen, hij vermocht zich niet te beheerschen, zijn smart
met zijn nog krachtige vingers, die hij tegen zijn wangen en slapen drukte, in zich
terug te dringen.
</p>
<p>Tranen kwamen nu ook in de oogen van Pierre, die eveneens het verschrikkelijke drama
doorleefde en diep ontroerd werd, nu hij dien edelen grijsaard, dien gewoonlijk zoo
trotschen en zichzelf beheerschenden, vromen kerkvorst, die nu niet meer was dan een
arm, in doodsstrijd en smart worstelend wezen, zoo hulpeloos en zwak als een kind,
huilen zag. Hoewel tranen ook zijn stem verstikten, wilde Pierre toch zijn deelneming
betuigen en zocht hij naar een paar goede woorden, om deze wanhoop wat te verzachten.
</p>
<p>&#x201c;Ik smeek Uwe Eminentie aan mijn diep verdriet te gelooven. Ik ben bij u met weldaden
overstelpt en stel er prijs op u onmiddellijk te zeggen, hoe dit onherstelbare verlies&#x200a;&#x2026;<span class="corr" id="xd29e5769" title="Niet in bron">&#x201d;</span>
</p>
<p>Maar met een moedig gebaar legde de kardinaal hem het zwijgen op.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, zeg niets, om Godswil, zeg niets!&#x201d;
</p>
<p>En stilte heerschte. Geschokt door den inwendigen strijd, weende hij nog steeds en
wachtte hij tot hij weer sterk genoeg zijn zou, om zich te beheerschen. Eindelijk
wist hij zijn ontroering te bedwingen, nam hij langzaam zijn handen van zijn gezicht
weg, dat langzamerhand weer dat van een door zijn geloof sterken, aan Gods wil onderworpen
geloovige geworden was. Nu God geweigerd had een wonder te doen, nu hij zijn huis
zoo wreed trof, had hij daar ongetwijfeld zijn redenen voor, en hem, een van zijn
dienaren, een der grootwaardigheidsbekleeders van zijn aardsch Hof, bleef niets anders
over dan zijn hoofd in ootmoed te buigen.
</p>
<p>De stilte duurde nog een oogenblik voort&#x2014;dan begon hij te spreken en het gelukte hem
zijn stem een natuurlijken, vriendelijken klank te geven.
</p>
<p>&#x201c;Gij verlaat ons, niet waar, mijn zoon? Gij vertrekt morgen?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, morgen, ik zal mij de vrijheid veroorloven afscheid te nemen van Uwe Eminentie
en u nogmaals te danken voor uw onuitputtelijke welwillendheid.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Dus hebt u gehoord, dat de Indexcongregatie uw boek veroordeeld heeft, wat trouwens
onvermijdelijk was?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, de buitengewone eer is mij ten deel gevallen door den Heiligen Vader ontvangen
te worden, en aan zijn voeten heb ik mij onderworpen en mijn boek verloochend.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb591" href="#pb591">591</a>]</span></p>
<p>In de vochtige oogen van den kardinaal lichtte weer een vlam op.
</p>
<p>&#x201c;Zoo hebt ge dat gedaan? Dan hebt ge goed gehandeld, mijn zoon! Het was weliswaar
niets meer dan uw eenvoudigen priesterplicht, maar er zijn er helaas in onze dagen
zoo velen, die zelfs hun plicht niet doen&#x200a;&#x2026; Als lid der Congregatie heb ik mijn belofte,
die ik u gegeven had, gehouden, uw boek gelezen en vooral de door de aanklagers aangegeven
bladzijden zorgvuldig bestudeerd. En dat ik ten slotte neutraal gebleven ben, dat
ik mij hield als had de zaak voor mij niet het minste belang, zoodat ik zelfs de zitting,
waarin het geval behandeld is, niet bijgewoond heb, is alleen geweest, omdat ik mijn
arme lieve nicht, die van u hield, die u verdedigde, een plezier wilde doen&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Weer overmanden zijn tranen hem; hij hield op, want hij voelde, dat hij weer zwak
zou worden, indien hij zich de aangebeden en beweende Benedetta voor den geest riep.
En met strijdlustige grimmigheid ging hij dan ook voort:
</p>
<p>&#x201c;Neem mij niet kwalijk, dat ik het u zeg, maar welk een vloekwaardig boek, mijn zoon!
Ge hadt mij verzekerd, dat ge het dogma respecteerde, en ik vraag me nog steeds af,
door welke dwaling ge zóó verblind zijt geworden, dat ge zelfs het besef van uw misdaad
verloren hebt. Het dogma respecteeren&#x2014;lieve God, terwijl het geheele boek één doorloopende
negatie van onzen heiligen godsdienst is!&#x2026; Hebt ge dan niet gevoeld, dat het vragen
om een nieuwen godsdienst gelijk staat met het veroordeelen van den ouden, den eenigen
waren, den eenigen goeden, den eenigen eeuwigen? Dat alleen reeds was voldoende, om
van uw boek een der doodelijkste giffen te maken, een van die infame boeken, die men
vroeger door beulshanden verbranden liet, maar die in onze dagen, nadat ze op den
Index geplaatst en juist daardoor aan de perverse nieuwsgierigheid aangewezen zijn,
in omloop gebracht worden, iets waardoor de besmettelijke rotheid van onze eeuw maar
al te goed wordt verklaard&#x200a;&#x2026; O, hoe goed heb ik in dit alles de denkbeelden van onzen
vereerden en poëtischen bloedverwant, vicomte Philibert de la Choue teruggevonden!
Een litterair ontwikkeld iemand, zeer zeker! Maar het is litteratuur, niets dan litteratuur!
Ik smeek God hem vergiffenis te schenken, want hij weet ongetwijfeld niet, wat hij
doet noch waarheen hij gaat met zijn elegisch Christendom, dat bestemd is voor mooi-pratende
arbeiders en voor jonge menschen van beiderlei kunne, <span class="pagenum">[<a id="pb592" href="#pb592">592</a>]</span>wier ziel door de wetenschap toch reeds in het ijle zweeft. Neen, mijn toorn richt
zich alleen tegen Zijne Eminentie, kardinaal Bergerot, want hij weet, wat hij doet,
doet wat hij wil&#x200a;&#x2026; Neen, zeg niets, verdedig hem niet. Hij is de revolutie in de Kerk,
hij is tegen God!&#x201d;
</p>
<p>Hoewel hij zich voorgenomen had niet te antwoorden, niet te discussieeren, had hij
een gebaar van protest bij dezen aanval op den man, dien hij op deze wereld het meest
vereerde en liefhad, niet kunnen onderdrukken. Dan echter boog hij nogmaals.
</p>
<p>&#x201c;Ik kan mijn afschuw, ja mijn afschuw voor dezen heelen ledigen droom van een nieuwen
godsdienst niet genoeg zeggen,&#x201d; ging Boccanera ruw voort. &#x201c;Het is niets dan een speculatie
op de gemeenste hartstochten, die de armen tegen de rijken opzet, door hun God weet
wat voor een deeling, voor een thans onmogelijke gemeenschap, belooft! Het is niets
dan een lage vleierij van de lagere volksklassen, doordat men hun, zonder het ooit
te kunnen uitvoeren, een gelijkheid en een gerechtigheid belooft, die alleen van God
komt, die God alleen op den door zijn almacht aangewezen dag zal kunnen doen heerschen!
Het is niets dan een zelfzuchtige naastenliefde, die men tegen den hemel zelf misbruikt
om hem aan te klagen van onrechtvaardigheid en onverschilligheid! Het is niets dan
larmoyante, verslappende, krachtige en sterke harten onwaardige naastenliefde! Alsof
het menschelijk lijden niet noodzakelijk is voor zijn heil; alsof wij, naarmate wij
meer lijden, niet grooter, niet reiner worden, niet dichter bij het oneindige geluk
komen!&#x201d;
</p>
<p>Hij wond zich op, zijn hart bloedde en hij verzette zich daartegen. Zijn smart verbitterde
hem; de bijlslag had hem een oogenblik terneergeworpen, maar nu stond hij weer op,
uitdagend tegen de smart, koppig vasthoudend aan zijn stoïcijnsche voorstelling van
een almachtig God, die heer en meester over de menschen is en zijn gelukzaligheid
voor zijn uitverkorenen alleen bewaart.
</p>
<p>Toen deed hij weer een poging om kalmer te zijn, en zachter ging hij voort:
</p>
<p>&#x201c;Enfin, mijn zoon, de schaapskooi staat steeds open; en uit uw berouw blijkt, dat
ge erin teruggekeerd zijt. Ge kunt niet gelooven, hoe gelukkig mij dat maakt!&#x201d;
</p>
<p>Op zijn beurt trachtte Pierre verzoenend te zijn, om deze heftige, door smart gewonde
ziel nog niet meer te treffen.
</p>
<p>&#x201c;Uwe Eminentie kan er zeker van zijn, dat ik trachten <span class="pagenum">[<a id="pb593" href="#pb593">593</a>]</span>zal geen van uw vriendelijke woorden te vergeten, evenmin als ik de vaderlijke ontvangst
van Zijne Heiligheid Leo XIII vergeten zal.&#x201d;
</p>
<p>Maar deze zin scheen Boccanera juist weer op te winden. Eerst uitte hij slechts half
uitgesproken woorden, als streed hij met zichzelf, om den jongen priester niet direct
uit te vragen.
</p>
<p>&#x201c;O, ja, gij hebt den Heiligen Vader gesproken, gij hebt met hem gepraat en hij heeft
u zeker, zooals aan alle vreemdelingen, die hem hun opwachting maken, gezegd, dat
hij verzoening, vrede wil&#x200a;&#x2026; Ik zie Zijne Heiligheid nog slechts, wanneer het niet
anders kan; het is reeds meer dan een jaar geleden, dat ik tot een particuliere <span class="corr" id="xd29e5803" title="Bron: audientie">audiëntie</span> toegelaten ben&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Dit openlijke bewijs van ongenade, deze heimelijke strijd, die, evenals ten tijde
van Pius IX, tusschen den Heiligen Vader en den kardinaal-voorzitter gevoerd werd,
vervulde dezen laatste met groote bitterheid. Het was hem onmogelijk zich te bedwingen;
hij bleef spreken, waarbij hij ongetwijfeld tot zichzelf zeide, dat hij iemand voor
zich had, op wien hij kon vertrouwen en die bovendien den volgenden dag vertrekken
zou.
</p>
<p>&#x201c;Vrede, verzoening! Met die mooie woorden, waarmede zoo dikwijls het gemis aan ware
vrijheid en moed bemanteld wordt, komt men ver&#x200a;&#x2026; De vreeselijke waarheid echter is,
dat de achttien jaar van Leo XIII&#x2019;s concessies alles in de Kerk aan het wankelen gebracht
hebben en dat het Katholicisme, wanneer hij nog lang regeert, in puin zal vallen als
een gebouw, waarvan men de zuilen ondermijnd heeft.&#x201d;
</p>
<p>Pierre, wiens belangstelling nu ook weer geheel opgewekt was, kon zich niet weerhouden
eenige tegenwerpingen in het midden te brengen, om daardoor den kardinaal nog meer
aan het praten te krijgen.
</p>
<p>&#x201c;Maar is hij niet altijd zeer voorzichtig opgetreden, heeft hij het dogma niet in
een oninneembare vesting ondergebracht? In één woord, heeft hij, al schijnt hij op
veel punten toegegeven te hebben, dat niet altijd in vormquaesties gedaan?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja natuurlijk, vormquaesties!&#x201d; antwoordde de kardinaal in toenemende opwinding. &#x201c;Hij
heeft u, zooals aan alle anderen gezegd, dat hij, in principes op zijn stuk staan
blijvend, gaarne toegaf in vormquaesties! Een betreurenswaardig woord, een dubbelzinnige
diplomatie, wanneer het <span class="pagenum">[<a id="pb594" href="#pb594">594</a>]</span>tenminste geen eenvoudige, lage huichelarij is! Mijn ziel komt in opstand tegen dit
opportunisme, tegen dit Jezuïetengedoe, dat listen gebruikt tegen den geest der eeuw,
dat alleen bestemd is twijfel te brengen onder de geloovigen, de verwarring van een
overijlde vlucht, die de eerste oorzaak is van onherstelbare nederlagen! Het is een
lafheid, een lage lafheid, het neergooien van de wapenen, om des te sneller te kunnen
terugtrekken, het zich schamen om zichzelf te zijn, het masker, dat men zich voorzet
in de hoop de wereld op een dwaalspoor te brengen, op verraderlijke wijze bij den
vijand binnen te dringen en hem te vernietigen. Neen, neen, de vorm is alles bij een
overgeleverden, onveranderlijken godsdienst, die achttien eeuwen lang geweest is,
thans nog is en altijd, tot aan het einde der eeuwen, blijven zal de wet zelf van
God!&#x201d;
</p>
<p>Hij kon niet blijven zitten; stond op en begon door het kleine vertrek, dat hij met
zijn hooge gestalte geheel scheen te vullen, op en neer te loopen. En nu bestreed,
veroordeelde hij heftig de geheele regeering, de geheele politiek van Leo XIII.
</p>
<p>&#x201c;De eenheid, de beroemde eenheid, die hij, wat men hem als grooten lof nageeft, in
de Kerk wil herstellen, is niets dan de razende, blinde eerzucht van een veroveraar,
die zijn rijk uitbreidt, zonder zich af te vragen, of de nieuw onderworpen volkeren
zijn oud, tot dusverre zoo trouw volk zullen desorganiseeren, bederven, besmetten
met alle zonden. En wanneer de Oostersche schismatici, wanneer de schismatici van
andere landen door hun terugkeer in de Katholieke Kerk die zóó veranderen, dat zij
haar dooden, dat zij er een nieuwe Kerk van maken? Er bestaat maar één wijsheid: slechts
dat zijn, wat men is, maar het krachtig zijn! En is ook niet dat zoogenaamde verbond
met de democratie, een politiek, die voldoende is om den eeuwenouden geest van het
pausdom te veroordeelen, niet een gevaar en een schande tegelijk? De monarchie is
een goddelijk recht, haar opgeven staat gelijk met in te gaan tegen God, met scharrelen
met de Revolutie, met het droomen van de monsterachtige oplossing, om gebruik te maken
van de verblindheid der menschheid, ten einde weer een groote macht over hen te krijgen.
Iedere republiek is een toestand van anarchie en daarom is de erkenning der Republiek
enkel en alleen met het doel, om den droom van een onmogelijke verzoening te willen
verwezenlijken, de misdadigste fout, de eeuwige vernietiging van <span class="pagenum">[<a id="pb595" href="#pb595">595</a>]</span>het denkbeeld van gezag, orde, ja zelfs van godsdienst&#x200a;&#x2026; Denk bijvoorbeeld eens na
over hetgeen hij met de wereldlijke macht gedaan heeft. Hij eischt die nog wel op,
hij doet wel, alsof hij op het punt van Rome&#x2019;s teruggave intransigent blijft, maar
heeft hij in werkelijkheid niet definitief afstand er van gedaan, nu hij het recht
der volkeren erkent om over zich zelf te beschikken, hun koningen weg te jagen en
als dieren vrij in de bosschen te leven?&#x201d;
</p>
<p>Plotseling bleef hij staan en hief dan in een opwelling van heiligen toorn zijn armen
ten hemel.
</p>
<p>&#x201c;O, die man, die man, die door zijn ijdelheid, door zijn zucht naar succes de ondergang
der Kerk geweest zal zijn! Deze man, die niet opgehouden heeft alles te bederven,
los te maken, te verbrokkelen, om de wereld, welke hij op deze wijze denkt te heroveren,
te regeeren! Waarom, o, Almachtige, waarom hebt gij hem nog niet tot u teruggeroepen?&#x201d;
</p>
<p>En deze aanroeping van den dood had een zoo oprechten klank, de haat, welke daarin
lag, werd door het vurige verlangen om God, die hier op aarde in gevaar verkeerde,
te redden, zoo veredeld, dat Pierre door een hevige rilling doorhuiverd werd. Nu eerst
begreep hij ten volle dezen kardinaal Boccanera, die Leo XIII vroom, hartstochtelijk
haatte, hij begreep, dat hij uit de diepte van zijn donker paleis reeds jaren lang
loerde op den dood van den paus&#x2014;den dood, dien hij in zijn qualiteit van kardinaal-voorzitter
officieel vast zou moeten stellen. Hoe moest hij daarop wachten, hoe verlangde hij
met koortsachtig ongeduld naar het gelukzalige uur, waarop hij, gewapend met zijn
zilveren hamer, de drie symbolische slagen op het hoofd van den koud en stijf op zijn
bed uitgestrekten Leo XIII zou gaan geven. O, kon hij eindelijk eens kloppen op dien
hersenwand, om zeker te zijn, dat er geen antwoord meer kwam, dat er niets meer in
was dan nacht en zwijgen! En de roep: &#x201c;Joachim! Joachim, Joachim!&#x201d; zou driemaal weerklinken!
En, wanneer het lijk niet antwoordde, zou hij zich, na even gewacht te hebben, omkeeren
en zeggen: &#x201c;De paus is dood!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar toch,&#x201d; begon Pierre, die hem tot het heden wilde terugbrengen, weer; &#x201c;maar toch
is verzoening een wapen van den tijd. Alleen om des te zekerder te zijn van de overwinning,
geeft de Heilige Vader in vormquaesties toe.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Hij zal niet overwinnen, hij zal overwonnen worden!&#x201d; riep Boccanera. <span class="corr" id="xd29e5826" title="Niet in bron">&#x201c;</span>Nog nooit heeft de Kerk een overwinning behaald, wanneer zij niet volhardde in de
onveranderlijke <span class="pagenum">[<a id="pb596" href="#pb596">596</a>]</span>eeuwigheid van haar goddelijk wezen. En het is zeker, dat zij op den dag, waarop zij
toelaten zal, dat aan één steen van haar gebouw geraakt wordt, in puin vallen zal&#x200a;&#x2026;
Herinner u den vreeselijken tijd maar, dien zij tijdens het Concilie van Trente doorgemaakt
heeft. De Hervorming had haar tot in haar grondvesten doen wankelen, de ontaarding
der discipline en der zeden werd steeds erger; het was een steeds stijgende vloed
van nieuwigheden, van door den geest van het kwade ingeblazen denkbeelden, van ongezonde
plannen, die de hoogmoed van de in volle vrijheid toegelaten menschheid vormde. En
in het concilie zelf waren verscheidene leden onrustig geworden, besmet, bereid om
de dolzinnigste wijzigingen goed te keuren; het was een waar schisma, dat zich bij
de andere aansloot&#x200a;&#x2026; En dat in die kritieke oogenblikken, waarin een zoo groot gevaar
dreigde, het Katholicisme van ondergang gered is, is alleen een gevolg van het feit,
dat de meerderheid, voorgelicht door God, het oude gebouw intact gehandhaafd heeft,
dat zij de goddelijke hardnekkigheid bezat, om zich op te sluiten in het enge dogma,
dat zij in niets toegegeven heeft, in niets, in niets, noch in principieele, noch
in vormquaesties&#x200a;&#x2026; O, zeker, thans is de toestand niet erger dan ten tijde van het
Concilie van Trente. Laten wij aannemen, dat hij even moeilijk is, en zeg mij dan
eens eerlijk of het niet edeler, niet zekerder voor de Kerk is, wanneer men, evenals
vroeger, den moed bezit luide te zeggen, wat zij is, wat zij geweest is, wat zij zijn
zal. Voor haar is alleen heil te vinden in haar volkomen, onbestrijdbare souvereiniteit;
en daar zij altijd door haar intransigentie overwonnen heeft, staat het gelijk met
haar te dooden, wanneer men haar met den geest der eeuw verzoenen wil.&#x201d;
</p>
<p>Hij begon weer door de kamer op en neer te loopen.
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, geen schikkingen, geen opgeven, geen zwakheid! De muur uit erts, die
den weg verspert, de grenspaal van graniet, die een wereld afbakent!&#x2026; Ik heb het u
op den dag van uw aankomst reeds gezegd, mijn zoon! Het Katholicisme willen aanpassen
aan de nieuwe tijden staat gelijk met zijn einde verhaasten, wanneer het werkelijk,
zooals de atheïsten beweren, door een naderenden dood bedreigd wordt. En het zou laag,
schandelijk sterven zijn, in plaats van waardig en trotsch in zijn oude, roemrijke
koninklijkheid&#x200a;&#x2026; O, waardig te sterven, niets te verloochenen van zijn verleden, de
toekomst trotseerend, zijn geloof zonder vrees bekennend!&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb597" href="#pb597">597</a>]</span></p>
<p>En deze grijsaard van zeventig jaar, die zonder vrees met het gebaar van een held,
welke de toekomstige eeuwen trotseert, de finale vernietiging onder het oog zag, scheen
nog grooter te worden. Het geloof had hem dezen kalmen vrede gegeven, den vrede, dien
de verklaring van het onbekende door het goddelijke geeft aan den geest, wiens behoefte
aan zekerheid zij geheel bevredigt. Hij geloofde, hij wist, was zonder twijfel omtrent
en zonder vrees voor het hiernamaals. Maar een trotsche zwaarmoedigheid klonk nu uit
zijn stem.
</p>
<p>&#x201c;God kan alles, zelfs zijn werk vernietigen, als hij het slecht vindt. Wanneer morgen
alles zou instorten, wanneer de heilige Kerk te midden der puinhoopen verdwijnen zou
en de meest vereerde heiligdommen begraven worden zouden onder de invallende werelden,
dan nog zou men zijn hoofd in ootmoed moeten buigen en God aanbidden, wiens hand,
na de wereld geschapen te hebben, deze vernietigt tot grootere verheerlijking van
zijn naam&#x200a;&#x2026; Ik wacht, ik onderwerp mij bij voorbaat aan zijn wil, want niets geschiedt
zonder zijn wil. Indien werkelijk de tempels aan het wankelen gebracht zijn, indien
het Katholicisme werkelijk morgen in puin moet vallen, dan zal ik op mijn post staan,
om de dienaar des doods te zijn, zooals ik de dienaar des levens geweest ben&#x200a;&#x2026; Zelfs,
waartoe zou ik het ontkennen, staat het vast, dat er oogenblikken zijn, waarop vreeselijke
teekenen mij treffen. Misschien is inderdaad het einde der tijden nabij en zullen
wij getuigen zijn van het instorten der oude wereld, waarmede men ons dreigt. De waardigsten,
de hoogst staanden worden verpletterd, alsof de hemel zich vergiste en in hen de misdaden
der wereld strafte. Heb ik niet den ademtocht van den afgrond, waarin alles ondergaan
zal, gevoeld, sedert mijn huis voor zonden, die ik niet ken, getroffen is door dezen
vreeselijken rouw, die het voor eeuwig in den nacht terug doet keeren.&#x201d;
</p>
<p>Hij riep zich de twee dierbare dooden, die daar in het vertrek naast hem lagen, voor
den geest. Snikken stegen weer op naar zijn keel; zijn handen beefden, zijn geheele
lichaam schokte van de opwelling van smart, voor hij zich met inspanning van zijn
krachten bedwong. Ja, nu God zich veroorloofd had hem zoo wreed te treffen, zijn geslacht
deed uitsterven en aldus met zijn grootsten en trouwsten dienaar begon, moest de wereld
wel definitief verdoemd zijn. Het einde van zijn huis, stond het niet gelijk met het
<span class="pagenum">[<a id="pb598" href="#pb598">598</a>]</span>naderend einde van alles? En ondanks zijn hoogen vorsten- en priestertrots vond hij
een kreet van de grootste berusting.
</p>
<p>&#x201c;O, almachtige God, Uw wil geschiede! Laat alles sterven, laat alles ineenstorten,
laat alles terugkeeren tot den nacht van den chaos. Ik zal met opgeheven hoofd in
dit verwoeste paleis blijven, ik zal wachten tot ik onder de puinhoopen begraven ben.
En indien uw wil er mij toe roept, dat ik de verheven doodgraver zijn zal van uw heiligen
godsdienst, o, wees dan zonder vrees: ik zal niets onwaardigs doen, om zijn leven
met eenige dagen te verlengen. Ik zal hem hoog houden zooals ik mijzelf hoog houd,
even trotsch, even intransigent als in den tijd van zijn almacht. Ik zal hem belijden
met dezelfde dappere hardnekkigheid, zonder iets prijs te geven van zijn discipline,
zijn riten, zijn dogma. En als de dag daarvoor gekomen is, zal ik hem met mij begraven,
zal ik hem liever geheel met mij in de aarde nemen dan iets van hem af te staan, zal
ik hem in mijn verstijfde armen drukken, om hem aan u terug te geven zooals gij hem
aan uw Kerk in bewaring gegeven hebt. O almachtige God, o allerhoogste Meester, beschik
over mij, maak van mij, indien dat in uw plannen ligt, den paus van de vernietiging,
van den dood der wereld!&#x201d;
</p>
<p>Ontroerd, beefde Pierre van vrees en bewondering bij het zien van deze buitengewone
figuur, die daar voor hem oprees&#x2014;den laatsten paus, die de begrafenis van het Katholicisme
leidde. Hij begreep, dat Boccanera daar dikwijls van gedroomd moest hebben; hij zag
hem voor zich, zooals hij in zijn Vaticaan, in zijn St. Pieter, die de bliksem getroffen
had, met opgeheven hoofd stond, alleen te midden der reusachtige zalen, waaruit zijn
bang en laf Hof gevlucht was. In zijn witte soutane&#x2014;op die wijze in het wit rouwend
om zijn Kerk, daalde hij nog eenmaal langzaam af naar het heiligdom, om daar te wachten,
tot de hemel op den avond der tijden naar beneden viel en de aarde verpletterde. Driemaal
hief hij het groote crucifix op, dat de laatste krampachtige trekkingen van den bodem
omvergeworpen hadden. Dan, terwijl een laatste kraken den marmeren vloer spleet, drukte
hij het tegen zich aan en verdween ermede onder de instortende gewelven. Een koninklijker,
een woester grootschheid was niet te denken.
</p>
<p>Met een gebaar&#x2014;tot spreken niet meer in staat&#x2014;maar zonder zwakheid, onoverwinlijk
en ondanks alles zijn hooge gestalte recht opgericht, gaf kardinaal Boccanera aan
Pierre, <span class="pagenum">[<a id="pb599" href="#pb599">599</a>]</span>die in zijn hartstochtelijke liefde voor schoonheid en waarheid, vond, dat hij alleen
groot was, hij alleen gelijk had, te kennen, dat hij het onderhoud als afgeloopen
beschouwde. De jonge priester kuste de hand van den kerkvorst en ging heen.
</p>
<p>&#x2019;s Avonds, na afloop der bezoeken, na het invallen van den avond, werden in de troonzaal
de deuren gesloten en ging men over tot het kisten. De missen waren afgeloopen, de
klokjes der elevatie weerklonken niet meer, het geprevel der Latijnsche woorden was
verstomd. Niets was meer over dan de sterke geur der rozen en der twee waskaarsen.
Daar deze het vertrek niet voldoende verlichtten, had men eenige lampen gehaald, die
bedienden als fakkels in hun hand hielden. Naar oud gebruik was het geheele dienstpersoneel
aanwezig, om een laatste vaarwel te zeggen aan hun meesters, die men voor eeuwig ter
ruste zou leggen.
</p>
<p>Er ontstond een vertraging. Morano, die sedert den vroegen ochtend over de talrijke
bijzonderheden waakte, was wanhopig, dat de driedubbele kist nog niet was gekomen.
Eindelijk droegen de bedienden die naar boven en kon men beginnen. Kardinaal Boccanera
en donna Serafina stonden naast elkaar bij het bed. Pierre en don Vigilio waren ook
aanwezig. Victorine begon de twee gelieven in hetzelfde doodskleed, een groot stuk
witte zijde te naaien; het was, als kleedde men hen met hetzelfde bruidsgewaad<span class="corr" id="xd29e5850" title="Bron: ,">.</span> Dan traden twee bedienden naar voren en hielpen Pierre en don Vigilio hen in de eerste,
vurenhouten, met rose zijde gecapitonneerde kist te leggen. Deze was nauwlijks grooter
dan gewone kisten&#x2014;zoo één geworden waren zij in hun liefdesomhelzing. Toen zij er
lagen, zetten zij hun eeuwigen slaap voort, terwijl hun hoofden half verdwenen onder
het zich door elkaar strengelende haar. En toen de eerste kist in de tweede, van lood,
en dan in de derde, van eikenhout, gesloten was, en de drie deksels gesoldeerd en
dichtgeschroefd waren, bleef men de gezichten der twee gelieven nog steeds zien door
de ronde, met een dik stuk glas voorziene opening, die men volgens de Romeinsche gewoonte
in de drie kisten had aangebracht. Voor eeuwig van de levenden gescheiden, alleen
in hun driedubbele kist, lachten zij elkaar nog steeds toe, keken zij elkaar nog steeds
aan met hun onverzettelijk geopende oogen: zij hadden nu de oneindigheid voor hun
oneindige liefde.
<span class="pagenum">[<a id="pb600" href="#pb600">600</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div id="ch16" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">ZESTIENDE HOOFDSTUK</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Den volgenden dag dejeuneerde Pierre, na van de begrafenis teruggekeerd te zijn, alleen
in zijn kamer; in den namiddag wilde hij afscheid nemen van den kardinaal en donna
Serafina. Met den trein van 10.17 zou hij Rome verlaten. Niets hield hem er meer terug;
hij had nog slechts een bezoek af te leggen aan den ouden Orlando, den held der onafhankelijkheid,
aan wien hij plechtig beloofd had niet naar Parijs te zullen terugkeeren, voor hij
nog een lang gesprek met hem gehad had. Dus liet hij tegen twee uur een rijtuig voorkomen,
om hem naar de Via Venti Settembre te brengen.
</p>
<p>Den geheelen nacht was er een fijne motregen gevallen, welks vochtigheid de stad nu
nog in een grijzen nevel hulde. Regenen deed het niet meer, maar de lucht bleef bewolkt
en de gevels der groote nieuwe paleizen van de Via Venti Settembre zagen er onder
dien somberen Decemberhemel met hun gelijkvormige balkons, hun regelmatige ramenrijen,
waaraan geen einde te komen scheen, vaal en troosteloos zwaarmoedig uit. Met name
het ministerie van Financiën, die reusachtige opeenstapeling van metsel- en beeldhouwwerk,
had geheel het aanzien van een doode stad, de eindelooze triestheid van een groot,
bloedloos lichaam, waaruit het leven geweken is. De temperatuur was door den regen
zachter geworden, het was bijna warm: een vochtige, klamme koortswarmte.
</p>
<p>In den vestibule van Prada&#x2019;s klein paleis zag Pierre tot zijn verbazing vier of vijf
heeren, die op het punt stonden hun overjassen uit te trekken; een bediende zeide
hem, dat de graaf een conferentie met aannemers had. Maar daar mijnheer de abbé den
vader van den graaf een bezoek wilde brengen, moest hij maar naar de derde verdieping
gaan. De kleine deur rechts, op het portaal.
<span class="pagenum">[<a id="pb601" href="#pb601">601</a>]</span></p>
<p>Doch op de eerste verdieping stond Pierre plotseling tegenover Prada, die zijn aannemers
wilde ontvangen. Hij zag, dat de graaf, toen hij hem herkende, doodsbleek werd. Na
het verschrikkelijke drama hadden zij elkaar niet gezien. De priester begreep dan
ook heel goed, welk een angst, welk een onaangename herinnering aan een moreele medeplichtigheid,
welk een doodelijke onrust zijn aanwezigheid dien man veroorzaken moest.
</p>
<p>&#x201c;Komt u voor mij? Hebt u mij iets te zeggen?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, ik vertrek, ik kom afscheid nemen van uw vader.&#x201d;
</p>
<p>Prada werd nog bleeker, een siddering ging over zijn gelaat.
</p>
<p>&#x201c;O, komt u voor mijn vader? Hij voelt zich minder goed. Spaar hem.&#x201d;
</p>
<p>Zijn angst verried tegen zijn wil in duidelijk, waar hij bang voor was: een onvoorzichtig
woord, misschien zelfs een laatste opdracht, den vloek van dien man en van die vrouw,
die hij gedood had. Ongetwijfeld zou dat ook de dood van zijn vader zijn.
</p>
<p>&#x201c;Hoe vervelend, dat ik niet met u mede kan gaan. Maar die heeren wachten me&#x200a;&#x2026; Lieve
hemel, wat spijt het mij. Zoodra ik kan, kom ik ook, zoo gauw mogelijk!&#x201d;
</p>
<p>Daar hij niet wist, hoe hij hem verder tegenhouden moest, kon hij niet beletten, dat
de jonge priester met zijn vader alleen was, terwijl hij hier vastgehouden werd door
zijn geldzaken, die steeds slechter gingen. Maar met welke blikken vol angst zag hij
hem naar boven gaan, hoe smeekte als het ware zijn heele trillen hem. Zijn vader,
de eenige werkelijke liefde, de groote, reine, trouwe hartstocht van zijn leven!<a id="xd29e5871"></a>
</p>
<p>&#x201c;Laat hem niet te veel praten, vroolijk hem wat op!&#x201d;
</p>
<p>Boven werd de deur niet geopend door Batista, den zijn meester zoo trouwen oud-gediende,
maar door een nog heel jongen man, wat Pierre in den beginne niet opmerkte. Hij vond
het kale, witte, met een licht papiertje behangen kamertje met het eenvoudige ijzeren
ledikant achter een scherm, zijn vier aan den muur gespijkerde en als bibliotheek
dienende planken, zijn donkerhouten tafel en zijn twee rieten stoelen weer terug.
En door het breede, lichte raam zonder gordijnen zag hij weer hetzelfde bewonderenswaardige
panorama van Rome&#x2014;geheele Rome tot aan de verre boomen van den Janiculus. De oude
Orlando met zijn prachtigen leeuwenkop en zijn nog jonge oogen, die nog fonkelden
van de hartstochten, <span class="pagenum">[<a id="pb602" href="#pb602">602</a>]</span>welke in deze vurige ziel gegromd hadden, was evenmin veranderd. Pierre vond hem terug
op denzelfden fauteuil, naast hetzelfde tafeltje, waarop dezelfde couranten slingerden,
zijn beenen gewikkeld in dezelfde zwarte deken, alsof die doode beenen hem daar vasthielden
in een steenen scheede, zoodat men er zeker van zijn kon hem na maanden, ja na jaren,
zonder eenige verandering, met zijn levendig bovenlichaam en zijn van kracht en intelligentie
stralenden kop terug te vinden.
</p>
<p>Toch scheen hij op dezen somberen dag terneergeslagen.
</p>
<p>&#x201c;Ha, bent u daar, waarde heer Froment! Sedert drie dagen denk ik aan u, ik kan mij
zoo levendig voorstellen, welke verschrikkelijke dagen gij in dat tragische paleis
hebt medegemaakt! Lieve God, hoe vreeselijk! Ik ben er kapot van, en die couranten
met hun steeds weer nieuwe bijzonderheden maken me nog meer van streek.&#x201d;
</p>
<p>Hij wees naar de op de tafel liggende couranten. Dan verjoeg hij met een gebaar de
droevige geschiedenis, de figuur van de doode Benedetta, die hem steeds vervolgde.
</p>
<p>&#x201c;Nu, en jij?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ik vertrek van avond, maar ik heb Rome niet willen verlaten, zonder nog eerst uw
dappere handen te drukken.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ga je weg? En je boek dan?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Mijn boek&#x200a;&#x2026; Ik ben ontvangen door den Heiligen Vader; ik heb mij onderworpen en mijn
boek teruggenomen.<span class="corr" id="xd29e5886" title="Niet in bron">&#x201d;</span>
</p>
<p>Orlando keek hem strak aan. Er volgde een korte stilte, waarin hun oogen elkaar over
dit punt alles zeiden, wat zij elkaar te zeggen hadden. Geen van beiden voelden zij
de noodzakelijkheid van een langere verklaring. De oude man zeide slechts:
</p>
<p>&#x201c;Je hebt gelijk, je boek was een <span class="corr" id="xd29e5892" title="Bron: herschenschim">hersenschim</span>.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, een hersenschim, een kinderachtigheid, en ik heb het zelf veroordeeld uit naam
van de waarheid en de rede.&#x201d;
</p>
<p>Een glimlach kwam om de smartelijke lippen van den verpletterden held.
</p>
<p>&#x201c;Je hebt dus alles gezien en begrepen. Je weet nu alles?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, ik weet nu alles en daarom heb ik niet weg willen gaan zonder nog eens openhartig
en vrijmoedig met u te praten.&#x201d;
</p>
<p>Dat was een heele vreugde voor Orlando. Maar plotseling scheen hij zich den jongen
man te herinneren, die de deur geopend had en nu op een stoel dicht bij het raam zat.
Het was bijna nog een kind, twintig jaar nauwlijks, zonder <span class="pagenum">[<a id="pb603" href="#pb603">603</a>]</span>baard, blond, en mooi: een schoonheid, zooals men die menigmaal in Napels aantreft.
Hij had lang kroeshaar, een lelie-achtige tint, een mond als een roos en droomerig-smachtende
oogen vol oneindige zachtheid. De oude man stelde hem op vaderlijke wijze voor: Angiolo
Mascara, den kleinzoon van een zijner krijgsmakkers, den epischen Mascara van de Duizend,
die, met tallooze wonden bedekt, als een held gevallen was.
</p>
<p>&#x201c;Ik heb hem hier laten komen, om hem een standje te geven,&#x201d; ging hij voort. &#x201c;Stel
je voor, die kwajongen met zijn meisjesgezicht laat zich met nieuwe denkbeelden in!
Hij is anarchist, een van de twee of drie dozijn anarchisten, die we in Italië hebben.
In den grond der zaak een aardige jongen, die alleen zijn moeder nog maar heeft, die
hij, dank zij een betrekkinkje, waaruit hij zich echter dezer dagen heeft laten wegjagen,
kon onderhouden&#x200a;&#x2026; Kom, jongen, je moet me beloven nu verder verstandig te zijn.&#x201d;
</p>
<p>Toen zeide Angiolo, wiens versleten, maar goed onderhouden kleeren inderdaad de fatsoenlijke
armoede verrieden, met een ernstige, muzikale stem:
</p>
<p>&#x201c;Ik ben verstandig, maar de anderen, al de anderen zijn het niet. Wanneer alle menschen
verstandig zullen zijn en de waarheid en de gerechtigheid willen, zal de wereld gelukkig
zijn.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Als je denken zoudt, dat hij toegeeft, dan vergis je je!&#x201d; riep Orlando uit. &#x201c;Arme
jongen, waarheid en gerechtigheid! Vraag maar eens aan mijnheer den abbé, of men ooit
weet waar die zijn. Enfin, we moeten je tijd geven, om te leven, te zien en te begrijpen!&#x201d;
</p>
<p>En zonder zich verder met hem te bemoeien, wendde hij zich tot Pierre. Angiolo bleef
heel bescheiden in zijn hoekje zitten, hield zijn brandende oogen op de beide mannen
gevestigd en verloor geen van hun woorden.
</p>
<p>&#x201c;Ik had je wel gezegd, mijn waarde heer Froment, dat je denkbeelden zouden veranderen
en dat een nadere kennismaking met Rome je tot juistere gedachten brengen zou, veel
beter dan de mooiste redevoeringen, waarmede ik getracht zou hebben je te overtuigen.
Zoo heb ik er bijvoorbeeld nooit aan getwijfeld of je zoudt je boek uit eigen beweging
terugnemen als een treurige dwaling, zoodra het Vaticaan je in zijn volle beteekenis
bekend zou zijn&#x200a;&#x2026; Maar het Vaticaan zullen we verder maar laten rusten. Daar valt
niets anders mede te beginnen dan het in zijn langzame, <span class="pagenum">[<a id="pb604" href="#pb604">604</a>]</span>maar onvermijdelijke ruïne ineen te laten storten. Wat mij nog interesseert, is het
Italiaansche Rome, ons Rome, dat we met zooveel liefde veroverd, zoo koortsachtig
tot nieuw leven gewekt hebben, dat gij als een <i lang="fr">quantité négligeable</i> behandeld hebt, en waarover wij thans, nu gij het kent, kunnen praten als mannen,
die elkaar begrijpen.&#x201d;
</p>
<p>Als een intelligent man met een goed, helder verstand, die, door zijn verlamming aan
zijn kamer gebonden en ver van den strijd, geheele dagen nadenken kon, gaf hij dadelijk
vele dingen toe, erkende hij de begane fouten, den deplorabelen toestand der financiën,
de ernstige moeilijkheden van verschillenden aard. O, in welk onzegbaar lijden was
zijn verovering, zijn aangebeden Italië, waarvoor hij gaarne nogmaals het bloed van
zijn aderen geven zou, weer teruggevallen! Zij hadden gezondigd uit vergeeflijken
hoogmoed, zij waren te hard van stapel geloopen door een groot volk te willen improviseeren,
door uit het oude Rome als met een eenvoudigen tooverstaf, een groote moderne hoofdstad
te willen maken. Vandaar de waanzin van die nieuwe wijken, die uitzinnige speculatie
in bouwterreinen en bouwwerken, die de natie op den rand van den afgrond gebracht
had.
</p>
<p>Zacht viel Pierre hem in de rede, om hem te zeggen tot welke denkbeelden zijn wandelingen
en studies in Rome hem gebracht hadden.
</p>
<p>&#x201c;O, die koorts, die vraatzucht van het eerste oogenblik, die financieele debacle zijn
het ergste nog niet. Wonden, die het geld slaat, genezen weer. Maar het vreeselijke
is, dat uw Italië nog geschapen moet worden&#x200a;&#x2026; Geen aristocratie meer en geen volk
nog, slechts een pas geboren, vraatzuchtige bourgeoisie, die bezig is den rijken oogst
tot den laatsten halm op te eten.&#x201d;
</p>
<p>Er volgde een stilte. Orlando schudde treurig zijn hoofd als een oude, voortaan machtelooze
leeuw. De besliste hardheid van Pierre&#x2019;s woorden deed hem pijn.
</p>
<p>&#x201c;Ja, ja, dat is het, je hebt goed gezien! Waarom het te loochenen en te ontkennen,
wanneer de feiten spreken&#x200a;&#x2026; Mijn God, deze bourgeoisie, deze middenklasse, waarvan
ik reeds verteld heb, dat zij zoo tuk is op betrekkingen, baantjes en onderscheidingen
en daarbij zoo gierig en zoo bang voor haar geld, dat zij het in banken plaatst en
nooit durft te wagen in industrieele of handelsondernemingen. Zij wordt slechts verteerd
door den drang te genieten, zonder iets te doen en is zoo onintelligent, dat zij niet
ziet, dat zij <span class="pagenum">[<a id="pb605" href="#pb605">605</a>]</span>haar land doodt door haar afkeer van werken, door laag neerzien op het volk, door
haar eenigen hartstocht, om kleinburgerlijk in de zon te leven om tot het een of ander
departement van bestuur te behooren&#x200a;&#x2026; En onze stervende aristocratie, dat onttroonde,
geruïneerde, tot de ontaarding van uitstervende geslachten vervallen patriciaat! Het
grootste gedeelte ervan is tot armoede gebracht; de hoogst enkelen, die hun geld behouden
hebben, worden verpletterd onder de zware belastingen, bezitten nog slechts doode
vermogens, die zich niet meer vernieuwen kunnen, door voortdurende deelingen verminderen
en bestemd zijn weldra met de prinsen zelf en de ineenstorting van de oude, nu nutteloos
geworden paleizen te verdwijnen&#x200a;&#x2026; En het volk eindelijk, dat arme volk, dat zoo geleden
heeft en nog lijdt, maar zoo gewend is aan het lijden, dat het niet eens op de gedachte
schijnt te komen zich daaruit los te maken. Blind en doof drijft het de dingen zoover,
dat het misschien de vroegere slavernij terugwenscht, ligt het in stomme verdomming
als een dier op zijn mestvaalt, is het volkomen onwetend&#x2014;de vreeselijke onwetendheid,
die de eenige oorzaak van zijn ellende is&#x2014;heeft het geen hoop, geen toekomst, zelfs
den troost niet te beseffen, dat dit Italië, dit Rome voor hen en voor hen alleen
zijn, dat wij ze voor hen veroverd hebben en tot nieuw leven trachten te wekken&#x200a;&#x2026;
Ja, ja, geen aristocratie meer, geen volk nog, alleen die zoo <span class="corr" id="xd29e5924" title="Bron: angst-aanjagende">angstaanjagende</span> bourgeoisie! Men moet bijna den pessimisten gelijk geven, die beweren, dat al ons
ongeluk nog niets is, dat wij nog veel erger catastrophes tegemoet gaan, alsof wij
pas bij de eerste symptomen van het einde van ons ras, de voorloopers van de totale
vernietiging waren!&#x201d;
</p>
<p>Hij had zijn groote bevende armen naar het raam, naar het licht opgeheven, en Pierre,
die diep onder den indruk was, herinnerde zich dit wanhopig smeekende gebaar, dat
hij den vorigen dag kardinaal Boccanera had zien maken in zijn aanroepen van de goddelijke
macht. Deze beide in hun geloof zoo tegengestelde mannen hadden dezelfde wanhopig-woeste
grootschheid.
</p>
<p>Hij sprak door, erkende alle ongelukkige eigenschappen van Rome als hoofdstad. Het
was een zuiver decoratieve stad, wier bodem uitgeput was, een stad, die buiten het
moderne leven was blijven staan, een stad, waarin geen industrie en handel mogelijk
waren, een stad, die te midden van de onvruchtbare woestheid van haar Campagna onherroepelijk
<span class="pagenum">[<a id="pb606" href="#pb606">606</a>]</span>ten doode opgeschreven was. Dan vergeleek hij haar bij de andere steden, die haar
benijden; Florence, dat zoo onverschillig en skeptisch geworden was en een na de woeste
hartstochten en de bloedstroomen van zijn geschiedenis zoo gelukkige zorgeloosheid
bezat; Napels, dat nog genoeg heeft aan zijn vroolijke zon, Napels met zijn kind-volk,
waarvan men niet weet of men het beklagen moet over zijn ellende en onwetendheid,
waarin het zoo &#x2019;n groot behagen schijnt te scheppen; Venetië, dat er zich bij neergelegd
had niets meer te zijn dan een wonder van oude kunst, dat men onder glas moest zetten,
om het ongeschonden te bewaren; Genua, geheel opgaand in zijn handel, druk en luidruchtig,
een der laatste koninginnen van de Middellandsche Zee, dit thans zoo onbeteekenende
meer, dat eenmaal de rijke zee was, waarheen alle rijkdommen der wereld stroomden;
Turijn en Milaan vooral, de zóó levende en zóó gemoderniseerde industrie- en handelssteden,
dat de toeristen er minachtend op neer zien, als zijnde geen Italiaansche steden meer,
maar beide gered uit den slaap der ruïnen, daar zij zich aangesloten hebben bij de
Westersche evolutie, die de komende eeuw voorbereidt. O, moet men dit oude Italië
ter wille van kunstenaarszielen als een stoffig museum laten ineenstorten, zooals
zijn kleine steden van Groot-Griekenland, Umbrië en Toscane bezig zijn in te storten
als prachtige bibelots, die men niet durft repareeren uit vrees het karakter ervan
te zullen bederven? Of de aanstaande, onvermijdelijke dood dus, of het houweel der
sloopers, het neerwerpen der wankelende muren, het opbouwen van steden van arbeid,
wetenschap en gezondheid, in één woord, een geheel nieuw Italië, dat werkelijk uit
zijn asch verrijst en geschapen wordt voor de nieuwe beschaving, die de menschheid
binnen treedt!
</p>
<p>&#x201c;Maar waarom wanhopen?&#x201d; ging hij krachtig voort. &#x201c;Rome moge op dit oogenblik zwaar
op onze schouders drukken, het blijft desniettemin de top, dien wij hebben willen
bereiken. Wij zijn er, wij zullen er blijven en de gebeurtenissen afwachten&#x200a;&#x2026; Al heeft
in den laatsten tijd de bevolking opgehouden toe te nemen, zij blijft stationnair
met haar vierhonderdduizend zielen, en den dag, dat de oorzaken, die den aanvoer tegenhielden,
verdwijnen, kan zij weer zeer goed de hoogte ingaan. Wij hebben de fout begaan te
gelooven, dat Rome een Berlijn of een Parijs zou worden; allerlei maatschappelijke,
historische, ja, zelfs ethnische verhoudingen <span class="pagenum">[<a id="pb607" href="#pb607">607</a>]</span>schijnen zich daar tot dusver tegen te verzetten; maar wie kent de verrassingen, die
de toekomst brengen kan? Kan men ons verbieden te hopen, te gelooven in het bloed,
dat in onze aderen stroomt, het bloed der oude wereldveroveraars? Ik, die met mijn
twee doode beenen niet meer uit mijn kamer komen kan, heb uren, waarin mijn oude overmoedige
geestdrift mij weer aangrijpt, waarin ik in Rome geloof als in mijn moeder, waarin
ik geloof, dat het onoverwinlijk, onsterflijk is, waarin ik de twee millioen inwoners
verwacht, welke deze jammerlijke, nieuwe wijken, die gij bezocht hebt, bevolken moeten.
O zeker, zij zullen komen. Waarom zouden zij niet komen? Ge zult zien, ge zult zien,
alles wordt vol, men zal er nog bij moeten bouwen&#x200a;&#x2026; En bovendien kan men een natie
arm noemen, die Lombardije bezit? Is ook ons Zuiden niet onuitputtelijk rijk? Laat
er vrede komen, het Zuiden samensmelten met het Noorden en een geheel nieuwe generatie
van arbeiders opgroeien, dan moet, daar de zoo vruchtbare bodem aanwezig is, eenmaal
de groote, verwachte oogst opschieten en in de brandende zon rijp worden.&#x201d;
</p>
<p>Zijn geestdrift sleepte hem mede, een jeugdig vuur gloeide in zijn oogen. Pierre glimlachte
en zeide:
</p>
<p>&#x201c;Men moet het probleem van onderen af, bij het volk, aanvatten. Men moet menschen
scheppen.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Juist, dat is het!&#x201d; riep Orlando uit. &#x201c;Dat herhaal ik steeds, we moeten Italië scheppen<span class="corr" id="xd29e5941" title="Bron: ,">.</span> Men zou kunnen denken, dat een oostenwind het menschelijke zaad, het zaad van krachtige
volkeren elders heen, ver van onze oude aarde, weggevoerd heeft. Ons volk is niet,
zooals het uwe in Frankrijk, een reservoir van menschen en geld, waaruit men met volle
handen putten kan. Dat onuitputtelijke reservoir zou ik bij ons willen zien! Ja, van
onder af aan moeten we beginnen te werken! Ja, overal scholen! De onwetendheid moet
verjaagd, de ruwheid en luiheid met boeken bestreden worden, de intellectueele en
moreele opvoeding moet ons het arbeidende volk geven, dat wij noodig hebben, als wij
niet uit het concert der groote naties willen verdwijnen. Ik herhaal het: voor wien
anders hebben we gewerkt, toen wij Rome heroverden, dan voor de democratie van morgen?
En hoe verklaarbaar is het, dat alles ineenstort, dat niets er krachtig opgroeien
wil, zoolang die democratie er totaal afwezig is!&#x201d;
</p>
<p>Pierre waagde het niet te zeggen, dat een natie niet makkelijk verandert, dat Italië
was wat de bodem, de geschiedenis, <span class="pagenum">[<a id="pb608" href="#pb608">608</a>]</span>het ras ervan gemaakt hadden, en dat het een gevaarlijk werk zijn zou, indien men
het plotseling hervormen wilde. Hebben de volkeren niet, evenals de menschen, een
bloeienden middelbaren leeftijd, een meer of minder langzamen ouderdom, die met den
dood eindigde? Een modern, democratisch Rome, groote God! De moderne Rome&#x2019;s heeten
Parijs, Londen, Chicago. Hij zeide dan ook slechts voorzichtig:
</p>
<p>&#x201c;Maar gelooft u niet, dat gij, in afwachting van dat groote werk der hernieuwing door
het volk, goed zoudt doen door voorzichtig te zijn? Uw financiën verkeeren in een
zóó deplorabelen toestand, gij maakt zulke groote sociale en economische moeilijkheden
door, dat gij gevaar loopt tot de ergste catastrophes te komen, alvorens menschen
en geld te hebben. O, waarom zegt niet een van uw ministers van af de tribune: &#x201c;Welnu,
onze trots heeft zich vergist, wij deden verkeerd, toen wij ons in een ommezien in
een groote natie hervormen wilden; daarvoor is meer tijd, meer werk, meer geduld noodig.
Wij leggen er ons bij neer voorloopig niets meer te zijn dan een jong volk, dat in
zijn eigen hoekje werkt, om zich krachtig te maken, zonder in den eersten tijd een
eerste rol te willen spelen. Wij ontwapenen, wij schrappen het oorlogsbudget, het
marinebudget, alle budgetten van uiterlijk vertoon, om ons geheel te wijden aan de
innerlijke welvaart, het onderwijs, de lichamelijke en moreele opvoeding van het groote
volk, dat wij ons plechtig zweren binnen vijftig jaar te zijn? Schrappen, ja schrappen,
dat is uw redding!&#x201d;<span class="corr" id="xd29e5950" title="Niet in bron">&#x201d;</span>
</p>
<p>Orlando had naar hem geluisterd; langzamerhand was hij weer somber geworden en in
zijn droefgeestig peinzen teruggevallen. Hij maakte een moe gebaar en zeide zacht:
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, men zou een minister, die dergelijke dingen zeide, uitjouwen. Dat is
een bekentenis, die men van een volk niet verwachten mag. De harten zouden uit de
borsten springen. En bovendien, zou het misschien nog niet veel gevaarlijker zijn,
wanneer men alles, wat reeds gedaan is, plotseling liet instorten? Hoeveel teleurgestelde
verwachtingen, hoeveel ruïnes, hoeveel onnut materiaal! Neen, wij kunnen ons slechts
redden door geduld en moed, terwijl wij voorwaarts, steeds voorwaarts gaan. Wij zijn
een heel jong volk, wij hebben in vijftig jaar de eenheid willen veroveren, waarvoor
andere naties twee eeuwen noodig gehad hebben. Welnu, voor die overhaasting moeten
wij boeten, we moeten wachten, tot de oogst rijp is en onze schuren vult.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb609" href="#pb609">609</a>]</span></p>
<p>En vol hoop weer ging hij voort:
</p>
<p>&#x201c;Ge weet, dat ik altijd tegen het verbond met Duitschland geweest ben. Ik heb het
voorspeld, het heeft ons geruïneerd. Wij waren nog niet groot genoeg, om gemeenschappelijk
met een zoo rijke en machtige persoonlijkheid op te trekken; slechts met het oog op
den voortdurend dreigenden, onvermijdelijk geoordeelden oorlog gaan wij nu gebukt
onder onze verpletterende budgetten van een groote natie. O, deze oorlog, die niet
gekomen is, heeft het beste van ons bloed, ons sap, ons goud uitgeput, zonder dat
we er eenig voordeel van hadden! Thans blijft ons niets meer over dan te breken met
een bondgenoot, die onzen hoogmoed uitgebuit heeft, zonder dat hij ons in iets nuttig
geweest is, zonder dat we iets anders van hem gekregen hebben dan wantrouwen en noodlottige
raadgevingen&#x200a;&#x2026; Maar dat alles was onvermijdelijk, en dat wil men in Frankrijk niet
toegeven. Ik mag daar vrijuit over spreken, want ik ben altijd een vriend van Frankrijk
geweest. Zeg dus aan uw landgenooten, die maar niet begrijpen willen, dat wij na de
verovering van Rome in ons hartstochtelijk verlangen, om onzen rang van vroeger in
te nemen, wel onze rol in Europa spelen, ons als een mogendheid, waarmede voortaan
rekening te houden was, opwerpen moesten. Aarzeling was buitengesloten, al onze belangen
schenen ons in de richting van Duitschland te drijven. De harde wet van den strijd
om het bestaan drukt even fataal op de volkeren als op de menschen; en dat verklaart,
dat rechtvaardigt de breuk tusschen de beide zusters, het vergeten van zooveel gemeenschappelijke
banden: ras, handelsbetrekkingen, zelfs bewezen diensten&#x200a;&#x2026; Twee zusters! Ja, en nu
verscheuren zij elkaar, vervolgen zij elkaar met zoo&#x2019;n haat, dat bij beiden het gezond
verstand weg schijnt te zijn. Mijn arm, oud hart bloedt, wanneer ik de artikelen lees,
die uw bladen en de onze als vergiftige pijlen op elkaar afschieten. Wanneer zal die
broedermoord ophouden? Wie van beiden zal het eerst de noodzakelijkheid van vrede
inzien en begrijpen hoe noodig het is dat de Latijnsche rassen zich vereenigen, indien
zij te midden van den steeds stijgenden vloed van andere rassen staande willen blijven!&#x201d;
</p>
<p>En met zijn gulle hartelijkheid van door de jaren ontwapenden held ging hij voort:
</p>
<p>&#x201c;Kom, mijnheer Froment, ge moet mij beloven ons te helpen, zoodra ge in Parijs terug
zijt. Zweer mij, dat gij op <span class="pagenum">[<a id="pb610" href="#pb610">610</a>]</span>uw arbeidsveld, hoe klein het ook zijn mag, voor den vrede tusschen Frankrijk en Italië
zult werken: een edeler taak bestaat er niet. Ge hebt nu drie maanden onder ons geleefd,
ge kunt, o in alle vrijmoedigheid, zeggen wat ge gezien en gehoord hebt. Hebben wij
onze fouten, gij hebt de uwe ook. Familieruzies kunnen, voor den duivel, toch niet
eeuwig duren.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ongelukkig zijn het echter de langdurigste. Wanneer in de familie het bloed zich
verbittert tegen het bloed, dan komt het mes en het vergif erbij te pas. Daar is geen
vergiffenis mogelijk.&#x201d;
</p>
<p>Hij durfde niet alles zeggen, wat hij dacht. Sedert hij te Rome was en zag en oordeelde,
werd die twist tusschen Italië en Frankrijk voor hem samengevat in een mooi tragisch
sprookje. Er waren eens twee prinsessen, die een machtige, de wereld beheerschende
koningin tot moeder hadden. De oudste, die het rijk van haar moeder geërfd had, zag
met leede oogen hoe haar jongste zuster, die in een naburig land woonde, langzamerhand
toenam in rijkdom, kracht en glans, terwijl zij zelf, als het ware door ouderdom verzwakt,
aftakelde en zoo uitgeput was, dat zij den dag, waarop zij een laatste poging deed,
om de wereldheerschappij te heroveren, verslagen werd. Welk een bitterheid, welk een
altijd open en bloedende wonde was het voor haar, toen zij zien moest, hoe haar zuster
zich van de heftigste schokken herstelde, haar verblindende pracht terugkreeg en door
haar kracht, haar gratie en haar geest over de aarde regeerde! Nooit zou zij het vergeven,
welke houding de benijde en vervloekte zuster ook tegen haar aannemen zou! Dat was
de onheelbare wonde in haar borst; het leven der eene wordt door dat van de andere
vergiftigd, de haat van het oude bloed tegen het jonge zou eerst uitsterven met den
dood. Misschien zou de oudere zuster zelfs op den dag, dat vrede tusschen haar bestaan
zou, tegenover den triomf van de jongste in het diepst van haar hart het oneindige
verdriet bewaren de oudste en de vazalle te zijn.
</p>
<p>&#x201c;Maar toch kunt u op mij rekenen,&#x201d; ging Pierre hartelijk voort. &#x201c;Deze verwoede strijd
tusschen de beide volkeren is inderdaad een groot gevaar. Maar ik zal aan u slechts
zeggen, wat ik meen, dat de waarheid is. Ik ben niet in staat iets anders te zeggen.
En ik ben bang, dat u die waarheid niet prettig zult vinden, dat u er noch door temperament
noch door gewoonte op voorbereid zijt. De dichters van alle naties, <span class="pagenum">[<a id="pb611" href="#pb611">611</a>]</span>die hierheen kwamen en met de traditioneele geestdrift van hun klassieke opvoeding
over Rome spraken, hebben u met zulke loftuitingen bedwelmd, dat het mij voorkomt,
dat u de echte waarheid over uw hedendaagsch Rome niet gaarne hooren zult. Alle mooie
woorden beteekenen niets, men moet tot de werkelijkheid der dingen komen, en juist
die werkelijkheid weigert gij onder de oogen te zien, verliefd als gij zijt op het
mooie en lichtgeraakt als vrouwen, die zich bewust zijn niet mooi meer te wezen en
wanhopig worden bij de minste opmerking over haar rimpels.&#x201d;
</p>
<p>Orlando begon kinderlijk te lachen.
</p>
<p>&#x201c;Zeker, je moet de dingen altijd wat mooier maken! Waarom over leelijke gezichten
praten? Wij houden in den schouwburg alleen van mooie muziek, mooie dansen, mooie
stukken, waar we plezier in hebben. De rest, alles wat niet mooi is, moet verborgen
blijven!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar,&#x201d; ging de priester voort, &#x201c;ik beken gaarne de kapitale fout in mijn boek. Het
Italiaansche Rome, dat ik over het hoofd zag, om het op te offeren aan het pauselijke
Rome, van welks herleving ik droomde, bestaat, en wel zóó machtig reeds, dat zonder
eenigen twijfel het andere mettertijd verdwijnen zal. Zooals ik reeds gezegd heb,
de paus moge zich zoo koppig als hij wil in zijn Vaticaan, dat meer en meer scheurt
en in puin dreigt te vallen, tegen iedere verandering verzetten&#x2014;alles om hem heen
deelt in de evolutie: de zwarte kringen zijn reeds de grijze geworden, doordat zij
zich met de witte vermengd hebben. En nooit heb ik dat beter gevoeld dan op het bal,
dat prins Buongiovanni gegeven geeft ter eere van de verloving van zijn dochter met
uw achterneef. Toen heb ik gevoeld, dat ik voor uw zaak gewonnen was.&#x201d;
</p>
<p>De oogen van den ouden man schitterden.
</p>
<p>&#x201c;Zoo, was je daar ook? Nou, was het geen onvergetelijk schouwspel? Je twijfelt nu
toch zeker niet meer aan onze levenskracht, aan het volk, dat we zijn moeten, wanneer
de eerste moeilijkheden overwonnen zullen zijn? Wat komt daarbij een kwart eeuw, een
heele eeuw desnoods op aan? Italië zal in zijn ouden roem herleven, zoodra het groote
volk van morgen uit de aarde opgeschoten zijn zal!&#x2026; O zeker, ik haat dien Sacco, omdat
hij voor mij de verpersoonlijking is van de intriganten, van de genotzoekers, wier
begeerten alles hebben opgehouden, doordat zij zich op den nog warmen buit van onze
overwinning stortten, die ons zooveel bloed en tranen gekost heeft. Maar ik herleef
in <span class="pagenum">[<a id="pb612" href="#pb612">612</a>]</span>mijn Attilio, dat vleesch van mijn vleesch; hij is zoo zacht en toch zoo dapper, hij
zal de toekomst zijn, het geslacht der helden, wier komst het land ontwikkelen en
louteren zal&#x200a;&#x2026; O, moge het groote volk van morgen geboren worden uit hem en die Celia,
de aanbiddelijke kleine prinses, die mij onlangs met mijn nicht Melana, een verstandige
vrouw in den grond der zaak, is komen opzoeken. Als je eens gezien hadt, hoe dat kind
mij om den hals vloog, mij met de zoetste naampjes aansprak, me zei, dat ik de peet
zou zijn van haar eersten zoon, opdat hij zou heeten als ik en een tweede maal Italië
redden zou&#x200a;&#x2026; Ja, ja, moge om deze wieg de vrede ontstaan, moge de echtverbintenis
van die twee lieve kinderen het onverbrekelijke huwelijk zijn tusschen Rome en de
geheele natie, moge door hun liefde alles weer goed worden en weer nieuwe schittering
krijgen!&#x201d;
</p>
<p>Tranen waren in zijn oogen gekomen. Diep getroffen door deze vaderlandsliefde, die
als een onuitbluschbare vlam in dezen verpletterden held brandde, wilde Pierre hem
moed inspreken.
</p>
<p>&#x201c;Dat is de wensch, dien ik zelf ook op hun verlovingsfeest uitgesproken heb tegenover
uw zoon, aan wien ik toen ongeveer hetzelfde gezegd heb. Ja, moge hun huwlijk eeuwig
en vruchtbaar blijven, moge uit hen het groote land, dat ik u met geheel mijn ziel
toewensch te zijn, sedert ik u heb leeren kennen, geboren worden!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Heb je dat gezegd?&#x201d; riep Orlando uit; &#x201c;heb je dat gezegd? Dan vergeef ik je je boek,
want nu heb je eindelijk begrepen. En het nieuwe Rome, daar ligt het! Het Rome, dat
ons toebehoort, dat wij zijn roemrijk verleden waardig, voor de derde maal tot koningin
der wereld maken willen!&#x201d;
</p>
<p>En met een van zijn breede gebaren, waarin hij alles, wat er nog aan leven in hem
over was, legde, wees hij door het lichte, gordijnlooze raam naar het panorama, dat
zich voor hem ontrolde&#x2014;naar Rome, dat zich in de verte van het eene einde van den
horizont naar het andere uitstrekte. Onder den leikleurigen hemel, in dezen zoo weinig
voorkomenden winterrouw nam de stad een soort hoogere majesteit aan, de melancholieke
grootheid van een koninginnestad, die, thans nog vervallen, zwijgend en onbeweeglijk
in de droeve lucht wacht op haar glorierijk ontwaken, op haar eindelijk door allen
erkend koningschap, dat men haar opnieuw beloofd heeft. Van de nieuwe wijken op den
Viminalis tot de verre boomen van den Janiculus, van de <span class="pagenum">[<a id="pb613" href="#pb613">613</a>]</span>rosachtige daken van den Capitolinus tot de groene toppen van den Pincio, lag de deining
der terrassen, der campanila&#x2019;s en der dommen als een breede oceaan, welks diepe, grijze
golven eindeloos heen en weer wiegden.
</p>
<p>Maar plotseling keek Orlando, door een vaderlijke verontwaardiging aangegrepen, om
en ging tegen den jongen Angiolo Mascara te keer.
</p>
<p>&#x201c;En dat Rome wil jij, leelijke booswicht, met bommen verwoesten en als een oud, wankel
en half verrot huis met den grond gelijk maken, om er de aarde voor altijd van te
bevrijden.&#x201d;
</p>
<p>Angilio had tot nog toe zwijgend naar het gesprek geluisterd. Op zijn baardeloos,
blond, mooi meisjesgezicht verried zich de minste opwinding door een plotselingen
blos; vooral zijn groote, blauwe oogen hadden gebrand, toen hij over het volk hoorde
spreken, over het nieuwe volk, dat men scheppen moest.
</p>
<p>&#x201c;Ja,&#x201d; zeide hij langzaam met zijn heldere, muzikale stem; &#x201c;ja, haar met den grond
gelijk maken, geen enkelen steen heel laten! Ja, maar haar verwoesten, om haar weer
op te bouwen!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Dus je bent nog wel zoo goed haar weer op te bouwen!&#x201d; viel Orlando hem op spottenden
toon in de rede.
</p>
<p>&#x201c;Ik zou haar weer opbouwen,&#x201d; herhaalde het kind opstaande, met bevende stem; &#x201c;ik zou
haar weer opbouwen, groot, mooi<span class="corr" id="xd29e5993" title="Niet in bron">,</span> edel! Heeft de werelddemocratie van morgen, de eindelijk vrije menschheid niet een
éénige stad noodig, die de ark des verbonds, het centrum zelf der wereld is? En is
Rome niet de uitverkoren stad, de stad, die door de prophetieën aangewezen is als
de eeuwige, de onsterfelijke, als degene, waarin zich het lot der volkeren voltrekken
zal? Maar om het blijvende heiligdom, de hoofdstad van de verwoeste koninkrijken te
worden, waarin zich eenmaal per jaar de wijzen van alle landen vereenigen zullen,
moet men haar eerst door het vuur reinigen en niets van het vroegere vuil overlaten.
Dan, wanneer de zon alle pestilenties uit den ouden bodem weggezogen zal hebben, zullen
wij hem tienmaal mooier, tienmaal grooter dan zij ooit geweest is, opbouwen. En welk
een stad van waarheid en gerechtigheid zal dit sedert drie duizend jaar voorspelde
en verwachte Rome zijn&#x2014;geheel van goud en van marmer, de Campagna van de zee tot de
Sabijnsche en Albaansche bergen vullend, zóó bloeiend en zóó wijs, dat haar twintig
millioen inwoners, na de wet van den <span class="pagenum">[<a id="pb614" href="#pb614">614</a>]</span>arbeid geregeld te hebben, in onvergelijkelijke vreugde leven zullen.&#x201d;
</p>
<p>Met open mond luisterde Pierre. Wat, werkte het bloed van Augustus zelfs daar door?
In de Middeleeuwen hadden de pausen geen meesters van Rome kunnen zijn, zonder in
hun oud verlangen om opnieuw over de wereld te regeeren, den dringenden drang in zich
te voelen de stad opnieuw op te bouwen. Onlangs, toen het jonge Italië zich van Rome
meester gemaakt had, bezweek het dadelijk onder den atavistischen waanzin der wereldheerschappij,
wilde het op zijn beurt er de grootste stad van maken, bouwde het geheele wijken voor
een bevolking, die nog niet gekomen was. En nu waren zelfs de anarchisten, ondanks
hun vernielingswoede, bezeten door denzelfden hardnekkigen, ditmaal mateloozen droom
van het ras; zij wilden een vierde, monsterachtig groot Rome, welks voorsteden ten
slotte de continenten bezetten zouden, om hun libertaire, tot één familie vereenigde
menschheid daarin onder te brengen. Dit was het toppunt: nooit zou er een phantastischer
bewijs gegeven kunnen worden voor het trotsche en heerschzuchtige bloed, dat de aderen
van dit ras verbrand had, sedert Augustus het de erfenis van zijn onbeperkt rijk en
het woeste instinct, om te gelooven, dat het een wettig recht op de wereld bezat,
had nagelaten. Dat kwam voort uit den bodem zelf, het was een sap, dat al de kinderen
van dezen historischen bodem bedwelmd had en hen aandreef uit hun stad de eenige stad
te maken, degene, die geheerscht had en die, schitterend, tot aan den door de orakelen
voorspelden tijd heerschen zou. En Pierre herinnerde zich de vier voorspellende letters,
het <i>S.&nbsp;P.&nbsp;Q. R.</i><a class="noteref" id="xd29e6000src" href="#xd29e6000">1</a> van het oude Rome, die hij overal in het tegenwoordige Rome teruggevonden had. Zij
stonden als een aan het lot gegeven bevel op de muren, op alle uithangborden, tot
op de vuilniskarren der gemeentereiniging, die &#x2019;s morgens het vuil kwamen ophalen.
En Pierre begreep nu de wonderbaarlijke ijdelheid van deze menschen, die door de grootschheid
van hun voorvaderen vervolgd en door het verleden van hun Rome gehypnotiseerd werden,
de ijdelheid, waarvan zij beweerden, dat het alles in zich sluit, dat zij zelf er
niet in slagen het te kennen, dat het de sphinx is, die eenmaal de verklaring van
het wereldraadsel geven moet. Het is zoo groot en edel, dat alles er groot en edel
wordt, dat zij ertoe <span class="pagenum">[<a id="pb615" href="#pb615">615</a>]</span>komen voor hun stad den afgodischen eerbied der geheele aarde te eischen.
</p>
<p>&#x201c;Maar ik ken jouw vierde Rome,&#x201d; begon Orlando, weer vroolijk wordend, opnieuw. &#x201c;Het
is het Rome van het volk, de hoofdstad der universeele Republiek, waarvan Mazzini
reeds gedroomd heeft. Weliswaar voegde deze den paus er aan toe&#x200a;&#x2026; Zie je, mijn jongen,
wanneer wij, oude republikeinen, ons gerallieerd hebben, dan hebben wij dat gedaan,
omdat we bang waren, het land, in geval van revolutie, in handen te zien vallen van
de gevaarlijke gekken, die jou het hoofd op hol gebracht hebben. Waarachtig, wij hebben
ons bij de monarchie neergelegd, die niet zoo heel veel verschilt van een goede, parlementaire
Republiek&#x200a;&#x2026; Nu, tot ziens, wees verstandig en bedenk dat het de dood van je arme moeder
zijn zou, wanneer jou iets overkwam&#x200a;&#x2026; Kom, laat ik je maar een zoen geven!&#x201d;
</p>
<p>Angiolo bloosde onder den liefdevollen kus van den held als een jong meisje. Dan ging
hij, na den priester beleefd met een hoofdknikje gegroet te hebben, met zijn zacht
dwepersgezicht weg.
</p>
<p>Er volgde een stilzwijgen. Toen de blikken van den ouden Orlando op de couranten vielen,
begon hij echter weer over het vreeselijke drama in het paleis Boccanera. O, die Benedetta,
die hij in de treurige dagen, dat zij bij hem woonde, als een dochter vereerd en aangebeden
had! Welk een verpletterende daad, welk een tragisch lot, om zoo medegesleurd te worden
in den dood van den man, dien zij liefhad! En daar de verhalen der couranten hem vreemd
voorkwamen en hij gekweld en gepijnigd werd door al het duistere, dat hij erin voelde,
wilde hij juist een paar bijzonderheden vragen, toen zijn zoon Prada met een door
onrust vertrokken gelaat en buiten adem van het hard naar boven loopen, binnenkwam.
Hij had zijn aannemers met ongeduldige ruwheid afgescheept, zonder rekening te houden
met zijn ernstigen toestand, zijn gevaar loopend vermogen; hij werd door een zoo groot
verlangen, om boven bij zijn vader te zijn, gemarteld, dat hij bijna niet eens naar
hen luisterde, onverschillig ervoor of zijn huis boven hem zou instorten of niet.
Toen hij bij den ouden man was, gold zijn eerste blik het gezicht van zijn vader,
om zich te overtuigen, of de priester hem niet door een onvoorzichtig woord doodelijk
getroffen had.
</p>
<p>Hij begon te beven, toen hij zag, hoe de oude man door <span class="pagenum">[<a id="pb616" href="#pb616">616</a>]</span>de verschrikkelijke gebeurtenis, waarover hij sprak, tot tranen toe bewogen was. Een
oogenblik dacht hij, dat hij te laat kwam, dat het ongeluk reeds geschied is.
</p>
<p>&#x201c;Mijn God, vader, wat hèbt u? Waarom huilt u?&#x201d;
</p>
<p>Hij had zich aan zijn voeten geworpen, nam zijn handen in de zijne, keek hem in een
zóó hartstochtelijke vereering aan, dat hij zijn hartebloed scheen te willen geven,
om hem het minste verdriet te besparen.
</p>
<p>&#x201c;Ach, het is de dood van die arme Benedetta,&#x201d; antwoordde Orlando droevig. &#x201c;Ik zeide
juist aan mijnheer Froment, hoe diep bedroefd ik erover ben en dat het heele geval
mij zoo duister scheen&#x200a;&#x2026; De couranten spreken van een plotselingen dood en dat is
altijd zoo iets vreemds.&#x201d;
</p>
<p>Doodsbleek was Prada opgestaan. De priester had niet gesproken. Maar welk een vreeselijk
oogenblik. Als hij antwoordde, als hij sprak!
</p>
<p>&#x201c;Je was erbij, niet waar?&#x201d; vroeg de grijsaard weer. &#x201c;Je hebt alles medegemaakt?&#x2026; Vertel
me toch eens hoe alles in zijn werk is gegaan.&#x201d;
</p>
<p>Prada keek Pierre aan. Hun blikken boorden zich als het ware in elkaar. Alles speelde
zich nog eenmaal tusschen hen af. Weer schreed het noodlot voort; weer ontmoetten
zij aan den voet van de Frascatische heuvelen Santobono met zijn mandje; weer spraken
zij op hun terugrit door de droefgeestige Campagna over het vergif, terwijl het mandje
zacht schommelde op de knieën van den pastoor; weer waren zij in de in de wildernis
sluimerende osteria, zagen zij het plotseling gestorven doode hennetje met het violette
bloedstraaltje uit zijn snavel. Dan kwam denzelfden avond het bal der Buongiovanni&#x2019;s&#x2014;één
geur van vrouwen, één triomf der liefde. Ten slotte stond voor het zich zwart tegen
de zilveren maan afteekenende paleis Boccanera de man, die zijn sigaar aanstak, en
langzaam, zonder om te kijken, zich verwijderde en het noodlot zijn doodswerk verrichten
liet. Deze geschiedenis kenden zij beiden, doorleefden zij nogmaals, zij behoefden
die niet luid te herhalen, om zeker te zijn, dat zij elkander tot in het diepst van
hun ziel lazen.
</p>
<p>Pierre had den ouden man niet dadelijk geantwoord.
</p>
<p>&#x201c;O, er zijn verschrikkelijke dingen gebeurd, verschrikkelijke dingen,&#x201d; zeide hij eindelijk.
</p>
<p>&#x201c;Dat had ik wel gedacht,&#x201d; antwoordde Orlando. &#x201c;Ge kunt vrijuit spreken&#x200a;&#x2026; Mijn zoon
heeft tegenover den dood alles vergeven.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb617" href="#pb617">617</a>]</span></p>
<p>Weer zocht Prada&#x2019;s blik dien van Pierre en bleef zoo vurig smeekend daarin rusten,
dat de priester er diep door ontroerd werd. Hij herinnerde zich den tweestrijd van
dien man op het bal, de wreede jaloersche martelingen, die hij ondergaan had, alvorens
hij aan het noodlot zijn wraak overliet. En hij stelde zich voor wat daarna, na de
vreeselijke ontknooping, in hem moest zijn omgegaan: eerst de verbijstering over de
ruwe snelheid, waarmede het wreede noodlot zijn werk gedaan had, over de wraak, die
gruwlijker uitgevallen was dan hij gewild had; dan de ijzige kalmte van den koelbloedigen
speler, die de gebeurtenissen afwacht, de couranten leest en geen andere wroeging
kent dan de veldheer, wien de overwinning te veel manschappen gekost heeft. Onmiddellijk
had hij begrepen, dat de kardinaal ter wille van de eer der Kerk de zaak zou begraven.
Slechts één ding drukte misschien nog zwaar op zijn hart&#x2014;misschien het verlangen naar
die zoo vurig begeerde vrouw, die hij niet gehad had, die hij nooit hebben zou&#x2014;misschien
ook een vreeselijke jaloezie, die hij zichzelf niet bekende en waaronder hij altijd
lijden zou, de jaloezie, nu hij wist, dat zij, in het graf, voor eeuwig in de armen
van een ander lag. En nu rees uit deze laatste krachtsinspanning, om zijn kalmte te
bewaren, uit dat koelbloedige, wroeginglooze wachten de straf op, de vrees, dat het
met de vergiftigde vijgen voortschrijdende noodlot nog op zijn tocht zou stilstaan
en thans zijn vader treffen. Nog een bliksemstraal, nog een slachtoffer, en nu het
meest onverwachte, het meest aangebedene. Zijn laatste weerstandsvermogen was in één
minuut ingestort; hulpeloozer en banger dan een kind stond hij daar tegenover het
afschuwlijke noodlot.
</p>
<p>&#x201c;Maar,&#x201d; begon Pierre langzaam, alsof hij naar zijn woorden zocht; &#x201c;de couranten hebben
u zeker toch verteld, dat de prins het eerst bezweken en dat de contessina, toen zij
hem voor het laatst omhelsde, van smart gestorven is. En wat de oorzaak van den dood
betreft, lieve hemel, u weet even goed als ik, dat de doktoren zelf zich daarover
niet met beslistheid durven uitspreken&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Hij hield op: hij hoorde plotseling de stem van de stervende Benedetta hem het vreeselijke
bevel geven: &#x201c;U, die zijn vader zien zult, u draag ik op hem te zeggen, dat ik zijn
zoon vervloekt heb. Ik wil, dat hij het weet, hij moet het weten ter wille van de
waarheid en de gerechtigheid.&#x201d; Groote God, moest hij gehoorzamen? Was dit een van
de <span class="pagenum">[<a id="pb618" href="#pb618">618</a>]</span>heilige bevelen, die men uitvoeren moet, ook al moesten daardoor tranen en bloed bij
stroomen vloeien? Gedurende enkele seconden woedde een allerpijnlijkste tweestrijd
in hem, verscheurd als hij werd tusschen deze door de doode ingeroepen waarheid en
gerechtigheid eener- en zijn persoonlijk verlangen, om te vergeven, den afschuw, dien
hij voor zichzelf hebben zou, wanneer hij door zijn onverzoenlijke zending te vervullen,
dezen ouden man dooden zou, anderzijds. En zekerlijk moest de andere, de zoon, begrijpen,
dat een moeilijke strijd in hem gevoerd werd, waarvan het lot van zijn vader afhangen
zou, want zijn blik werd nog dringender, nog smeekender.
</p>
<p>&#x201c;Eerst heeft men gedacht aan een storing in de spijsvertering,&#x201d; ging Pierre voort.
&#x201c;Maar het werd plotseling zooveel erger, dat men bang werd en een dokter halen liet.&#x201d;
</p>
<p>O, de oogen, die oogen van Prada! Zij waren zoo wanhopig geworden, dat de priester
er alle beslissende redenen in las, die hem beletten zouden te spreken. Neen, neen!
Hij zou den onschuldigen grijsaard niet zoo treffen, hij had niets beloofd, hij zou
geloofd hebben de herinnering van de doode met een misdaad te bezwaren, indien hij
gehoorzaamd had aan het laatste bevel, dat de haat haar had ingegeven. In die enkele
seconden van spanning had hij een geheel leven van zoo afschuwlijke smart doorleden,
dat ondanks alles reeds gerechtigheid geschied was.
</p>
<p>&#x201c;De dokter,&#x201d; ging Pierre voort, &#x201c;heeft onmiddellijk infectiekoortsen geconstateerd.
Er was geen twijfel mogelijk&#x200a;&#x2026; Ik ben vanochtend bij de begrafenis geweest, het was
heel mooi en indrukwekkend.&#x201d;
</p>
<p>Orlando ging niet verder op de zaak in, zeide nog slechts, hoe hij den geheelen ochtend
met zijn gedachten bij de begrafenis geweest was. Toen hij zich omkeerde en met zijn
nog bevende handen de couranten op de tafel recht legde, keek Prada, door het koude
doodszweet verstard en, om niet te vallen, zich aan den rug van een stoel vasthoudend,
Pierre nogmaals aan, maar nu met een zachteren blik vol vurige dankbaarheid.
</p>
<p>&#x201c;Ik vertrek vanavond,&#x201d; zeide Pierre, die uitgeput als hij was, een einde aan het gesprek
wilde maken. &#x201c;Ik moet nu afscheid van u nemen&#x200a;&#x2026; Hebt u geen boodschap voor mij in
Parijs?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, neen, geen enkele,&#x201d; zeide Orlando.
</p>
<p>Doch dan plotseling:
</p>
<p>&#x201c;Ja, toch, ik heb een boodschap&#x200a;&#x2026; Je herinnert je zeker <span class="pagenum">[<a id="pb619" href="#pb619">619</a>]</span>het boek van mijn ouden strijdmakker Théophile Morin, een der Duizend van Garibaldi,
nog wel, het handboek voor het baccalaureaat, dat hij wilde laten vertalen en bij
ons invoeren. Tot mijn groote blijdschap hebben ze mij beloofd, dat men het op onze
scholen gebruiken wil, als er enkele veranderingen in aangebracht worden&#x200a;&#x2026; Luigi,
geef mij dat deel even aan, dat daar op de plank ligt.&#x201d;
</p>
<p>Toen zijn zoon hem het boek gegeven had, wees hij Pierre de aanteekeningen, die hij
met potlood op den rand der bladzijden gemaakt had en legde hem de veranderingen,
die men van den schrijver eischte, uit.
</p>
<p>&#x201c;Wees zoo vriendelijk zelf dat exemplaar aan Morin te brengen: zijn adres staat op
de binnenzijde van den band. Je zult me daardoor een langen brief uitsparen en in
tien minuten kan je het hem duidelijker en beter uitleggen dan ik in tien bladzijden
doen kan&#x200a;&#x2026; Groet hem hartelijk van mij en zeg hem, dat ik nog evenveel van hem houd
als vroeger, toen ik mijn beenen nog had en we beiden als duivels in den kogelregen
vochten!&#x201d;
</p>
<p>Er volgde een stilte&#x2014;de pijnlijke stilte vóór het vertrek.
</p>
<p>&#x201c;Nu jongen, vaarwel! Geef me een zoen voor hem en voor jezelf; geef me een zoen, zooals
de kleine Angiolo mij zooeven een zoen gegeven heeft&#x200a;&#x2026; Ik ben zoo oud en zoo dicht
bij den dood, dat je me zeker wel toestaan wilt je mijn jongen te noemen en je als
een grootvader, die je den moed en den vrede en het geloof in het leven, dat alleen
helpt om te leven, toewenscht, een zoen te geven.&#x201d;
</p>
<p>Pierre was zóó ontroerd, dat de tranen hem in de oogen kwamen, en toen hij den verpletterden
held op beide wangen kuste, voelde hij, dat deze ook weende. Met een hand, die nog
bijna zoo krachtig was als een schroef, hield hij hem nog een oogenblik bij zijn ziekenstoel,
terwijl hij met de andere in een wijdsch gebaar een laatste maal naar Rome wees, dat
in zijn rouw onder den aschgrauwen hemel lag. Zijn stem begon te beven en te fluisteren.
</p>
<p>&#x201c;En zweer mij, om Godswil, het ondanks alles lief te hebben, want onze stad is de
wieg, is de moeder! Heb haar lief, om wat zij niet meer is, om wat zij wil zijn&#x200a;&#x2026;
Zeg niet, dat zij dood is, heb haar lief, heb haar lief, opdat zij eeuwig bestaan
blijve!&#x201d;
</p>
<p>Zonder te kunnen antwoorden, omhelsde Pierre hem nogmaals, geheel van streek door
zooveel hartstocht bij dezen grijsaard, die over zijn stad sprak zooals men op dertigjarigen
<span class="pagenum">[<a id="pb620" href="#pb620">620</a>]</span>leeftijd over een aangebeden vrouw spreekt. En hij vond hem met zijn oude-leeuwe-manen,
in zijn hardnekkigen wensch naar een spoedige herleving zóó mooi, zóó verheven, dat
nog eenmaal de andere groote grijsaard, kardinaal Boccanera, voor hem oprees. Ook
deze volhardde halsstarrig in zijn geloof, gaf niets prijs van zijn droom, ook al
liep hij gevaar daarmede door den instortenden hemel verpletterd te worden. Zij stonden
nog steeds aan de beide uiteinden van hun stad tegenover elkaar; slechts hunne hooge
gestalten beheerschten den horizont, wachtten op de toekomst.
</p>
<p>Toen Pierre van Prada afscheid genomen had en weer in de Via Venti Settembre stond,
haastte hij zich terug naar de Via Giulia, om zijn koffer te pakken. Al zijn bezoeken
waren achter den rug, hij behoefde nog slechts afscheid te nemen van donna Serafina
en van den kardinaal en hen te danken voor hun hartelijke gastvrijheid. Hem alleen
zouden zij ontvangen, want, zoodra zij van de begrafenis teruggekomen waren, hadden
zij zich in hun kamers opgesloten en voor iedereen belet gegeven. Van af het invallen
van de schemering kon Pierre zich dus alleen wanen in het groote, donkere paleis,
waarin slechts Victorine hem nog gezelschap zou houden. Toen hij den wensch te kennen
gaf, met don Vigilio te soupeeren, zeide zij hem, dat ook de abbé zich in zijn kamer
opgesloten had; en toen hij zelf aan diens kamer klopte, om hem tenminste voor de
laatste maal de hand te drukken, kreeg hij zelfs geen antwoord. Hij vermoedde, dat
de secretaris in een nieuwen aanval van koorts en wantrouwen, hem, uit vrees zich
nog aan nog meer gevaar bloot te stellen, niet ontvangen wilde. Dus was nu alles geregeld;
zij spraken af, dat Victorine, daar de trein eerst om 10.17 vertrekken zou, hem zijn
avondeten, zooals gewoonlijk om acht uur, in zijn kamer brengen zou. Zelf bracht zij
een lamp en wilde voor zijn linnengoed zorgen. Maar hij wilde volstrekt niet, dat
zij hem hielp, en zij moest hem rustig zijn koffer laten pakken.
</p>
<p>Hij had een klein kistje gekocht, want zijn handkoffertje was niet voldoende, om het
linnengoed en kleeren te bevatten, die hij, toen zijn verblijf in Rome steeds langer
duurde, uit Parijs had laten komen. Toch duurde het werk niet lang: spoedig waren
de kast en de laden ledig, het kleine kistje en het handkoffertje vol en gesloten.
Het was eerst zeven uur, zoodat hij nog een uur voor het avondeten moest wachten.
Dan vielen zijn blikken, die de muren nog eens rondgingen, <span class="pagenum">[<a id="pb621" href="#pb621">621</a>]</span>om te zien of hij niets vergeten had, op de oude schilderij, het doek van een onbekenden
meester, dat hem gedurende zijn verblijf hier zoo dikwijls ontroerd had. Toevallig
viel het volle lamplicht erop; en ook ditmaal trof het hem diep en dit des te meer,
toen hij zich in dit laatste uur verbeeldde in deze tragische vrouwefiguur, die half
naakt, in lompen bijna gekleed, op den drempel van het paleis, waaruit men haar weggejaagd
had, in haar gevouwen handen zat te weenen, het symbool van zijn echec in Rome te
zien. Was deze verworpelinge, die daar zoo snikte, van wie men niets wist, noch hoe
haar gezicht er uitzag, noch vanwaar zij kwam, noch wat zij gedaan had, niet het beeld
van alle nuttelooze pogingen, om de deur der waarheid te forceeren, van de vreeselijke
hulpeloosheid, waarin de mensch vervalt, zoodra hij zich stoot tegen den muur, die
het onbekende afsluit. Lang keek hij haar aan en opnieuw greep de smart hem aan, dat
hij weg moest gaan, zonder haar door haar lokken overstroomd gezicht te kennen, dat&#x2014;hij
voelde het&#x2014;schitterend van jeugd en verrukkelijk in haar geheimzinnigheid zijn moest.
Hij meende haar te kennen, hij stond op het punt haar eindelijk geheel te begrijpen,
toen er op de deur geklopt werd.
</p>
<p>Tot zijn verbazing zag hij Narcisse Habert binnenkomen, die drie dagen geleden naar
Florence vertrokken was, een van die uitstapjes, welke de jonge gezantschapsattaché
gaarne maakte. Narcisse verontschuldigde zich dadelijk voor zijn onverwacht bezoek.
</p>
<p>&#x201c;Daar staat uw bagage, zie ik. Ja, ik weet, dat u vanavond vertrekt, en ik wilde u
niet uit Rome laten gaan, zonder u nog eenmaal de hand te drukken&#x200a;&#x2026; Wat een verschrikkelijke
dingen zijn er gebeurd, sedert we elkaar het laatst gesproken hebben. Ik ben vanmiddag
pas teruggekomen, zoodat ik niet bij de begrafenis kon zijn. Maar u begrijpt, hoe
ik schrok, toen ik die twee verschrikkelijke sterfgevallen hoorde.&#x201d;
</p>
<p>Hij vroeg hem uit, want als een, die het donkere, legendarische Rome kende, vermoedde
hij het een of ander duister drama. Maar hij drong niet al te zeer aan, want in den
grond der zaak was hij veel te voorzichtig, om zich onnoodig met gevaarlijke geheimen
te bezwaren. Hij geraakte echter in groote geestdrift over hetgeen de priester vertelde
omtrent de twee gelieven, die, in den dood zoo bovenmenschelijk mooi, in elkaars armen
te ruste waren gelegd. Ja, hij maakte er zich boos om, dat niemand er een schets van
gemaakt had.
<span class="pagenum">[<a id="pb622" href="#pb622">622</a>]</span></p>
<p>&#x201c;Gij zelf hadt het moeten doen. Dat ge niet kunt teekenen, is geen verontschuldiging.
U met uw naïveteit had er misschien een meesterwerk van gemaakt.&#x201d;
</p>
<p>En dan, kalmer wordend:
</p>
<p>&#x201c;Die arme contessina, die arme prins! Maar het komt er niet op aan, in dit land kan
alles instorten, zij hebben de schoonheid bezeten, en de schoonheid blijft onverwoestbaar!&#x201d;
</p>
<p>Pierre werd door dit woord getroffen. Zij spraken nog lang over Italië, Rome, Napels
en Florence. &#x201c;O, Florence!&#x201d; herhaalde Narcisse dwepend. Hij had een sigaret aangestoken
en sprak op langzamen toon, terwijl hij zijn blikken door de kamer liet gaan.
</p>
<p>&#x201c;U hadt hier een mooie, rustige kamer. Ik was nog nooit op deze verdieping geweest.&#x201d;
</p>
<p>Zijn blikken bleven ronddwalen, tot zij vastgehouden werden door het oude doek, dat
de lamp verlichtte. Toen knipte hij verbaasd met zijn oogen; dan stond hij plotseling
op en ging ernaar toe.
</p>
<p>&#x201c;Wat is dat? Wat is dat? Dat is heel goed, dat is heel mooi!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, vindt u niet?&#x201d; vroeg Pierre. &#x201c;Ik heb van die dingen weinig verstand, maar van
den eersten dag af aan heeft dit mij getroffen en sedert heb ik er menigmaal met kloppend
hart voor gestaan.&#x201d;
</p>
<p>Narcisse sprak niet meer, doch bekeek het doek van nabij met de zorgvuldigheid van
een kenner, van een deskundige, wiens scherpe blik over de echtheid beslist en de
waarde vaststelt. Een buitengewone vreugde teekende zich af op zijn blond, dwepend
gezicht, terwijl zijn handen begonnen te beven.
</p>
<p>&#x201c;Het is een Botticelli, het is een Botticelli, er valt niet aan te twijfelen&#x200a;&#x2026; Kijk
die handen eens en die plooien in de kleeding. En de tint van het haar, de geheele
opzet, de vlucht van de geheele compositie&#x200a;&#x2026; Een Botticelli, lieve God, een Botticelli!&#x201d;
</p>
<p>Hij viel bijna in onmacht en zwijmelde weg in een bewondering, die grooter werd, naarmate
hij verder in het zoo eenvoudige, maar ontroerende onderwerp doordrong. Was het niet
heftig modern? De kunstenaar had onze geheele smartelijke eeuw, onzen angst voor het
onzienlijke, onze wanhoop nooit de voor eeuwig gesloten deur van het mysterie te kunnen
forceeren, voorzien. En welk een eeuwig symbool van de ellende der wereld was deze
vrouw, wier gelaat men <span class="pagenum">[<a id="pb623" href="#pb623">623</a>]</span>niet zag en die wanhopig snikte, zonder dat men haar tranen drogen kon. Een onbekende
Botticelli, een Botticelli, die in geen enkelen catalogus voorkwam, welk een vondst!
</p>
<p>&#x201c;Wist u, dat het een Botticelli was?&#x201d; vroeg hij aan Pierre.
</p>
<p>&#x201c;Waarachtig niet! Ik heb er don Vigilio eens naar gevraagd, maar hij scheen weinig
waarde te hechten aan het doek. En Victorine, met wie ik er ook over gesproken heb,
zeide, dat al die oude prullen niets dan stofnesten waren!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Wat, ze hebben in dit huis een Botticelli en zij weten het niet?&#x201d; riep Narcisse verbaasd
uit. &#x201c;O, hoe proef ik mijn Romeinsche prinsen daar weer uit, die voor het meerendeel
niet in staat zijn een meesterwerk te herkennen, als er geen etiquet op geplakt is&#x200a;&#x2026;
Een Botticelli, die ongetwijfeld een weinig geleden heeft, maar wanneer hij schoongemaakt
is, een wonder zal blijken. Ik geloof, dat ik te laag schat, als ik zeg, dat een museum
daarvoor&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>Plotseling zweeg hij; hij noemde het cijfer niet, maar voltooide zijn zin met een
vaag gebaar. De avond verstreek en toen Victorine en Giacomo binnenkwamen, om de tafel
te dekken, ging hij met zijn rug naar den Botticelli staan en sprak er geen woord
meer over. Doch Pierre, wiens aandacht wakker geworden was, raadde wat er in hem om
moest gaan, nu hij hem daar zoo koelbloedig staan en zijn malvekleurige oogen staalblauw
worden zag. Hij wist heel goed, dat er onder dien engelachtigen jongeling, onder dien
schijn-Florentijn een handige, in zaken zeer ervaren man stak, die zijn vermogen bewonderenswaardig
bestuurde en, naar men zeide, zelfs eenigszins gierig was. Hij moest glimlachen, toen
hij zag, hoe Narcisse voor de foei-leelijke Heilige Maagd, een slechte copie van een
doek uit de achttiende eeuw, dat naast het meesterwerk hing, ging staan en zeide:
</p>
<p>&#x201c;Dat is heusch zoo slecht niet! Een vriend van me heeft me opgedragen een paar oude
schilderijen voor hem te koopen&#x200a;&#x2026; Zeg Victorine, geloof je, dat donna Serafina en
de kardinaal, nu zij alleen zijn, graag een paar van die waardelooze doeken kwijt
zouden zijn?&#x201d;
</p>
<p>De huishoudster hief haar beide armen op, als om te zeggen, dat men, wanneer het van
haar afhing, alles kon meenemen.
</p>
<p>&#x201c;O, mijnheer, aan een koopman zouden ze niets geven om de praatjes, die dan dadelijk
zouden loopen; maar ik weet bijna zeker, dat zij een vriend dat pleizier graag zouden
doen. Het huishouden is duur; een beetje geld zou zeer welkom zijn.&#x201d;
<span class="pagenum">[<a id="pb624" href="#pb624">624</a>]</span></p>
<p>Vergeefs trachtte Pierre Narcisse over te halen bij hem te blijven soupeeren. De jonge
man gaf zijn woord van eer, dat hij ergens anders verwacht werd. Hij was zelfs al
te laat. En na den priester de hand gedrukt en hem hartelijk een goede reis gewenscht
te hebben, ging hij heen.
</p>
<p>Het sloeg acht uur. Zoodra hij alleen was, ging Pierre voor het kleine tafeltje zitten.
Victorine zond Giacomo, die het vaatwerk en de schotels in een mand boven gebracht
had, weg en bleef hem bedienen.
</p>
<p>&#x201c;Die lui hier maken met hun langzaamheid mijn bloed aan het koken,&#x201d; zeide zij. &#x201c;En
bovendien vond ik het heerlijk u bij uw laatsten maaltijd te bedienen. Zooals u ziet,
heb ik een Fransch dinertje voor u laten klaar maken, een tong <i>au gratin</i> en een gebraden kip.&#x201d;
</p>
<p>Hij werd door deze attentie zeer getroffen en was blijde deze landgenoote tot gezelschap
te hebben, terwijl hij te midden van de groote stilte, die in het oude, donkere en
verlaten paleis heerschte, at. Het was haar nog goed aan te zien, dat zij treurde
om haar lieve contessina, hoewel de dagelijksche bezigheden, die haar geheel in beslag
namen, haar reeds iets van haar gewone opgewektheid teruggegeven hadden. Zij praatte
dan ook bijna vroolijk, terwijl zij de verschillende schotels voor hem neerzette.
</p>
<p>&#x201c;En te denken, mijnheer de abbé, dat u overmorgen al weer in Parijs bent. Ik voor
mij heb net het gevoel, alsof ik gisteren Auneau pas verlaten heb! Het is een heerlijk
land daar&#x2014;vet, geel als goud, niet zooals die magere aarde hier, die naar zwavel ruikt!
En de frissche, mooie wilgen langs de beek! En het boschje, waarin zooveel mos is.
Die vindt je hier niet, hier hebben zij niets als blikken boomen onder hun zon, die
het gras schroeit. In den eersten tijd zou ik, ik weet niet hoeveel gegeven hebben
voor een fiksche regenbui, die al dat vuile stof eens weggejaagd had. Nou nog krijg
ik een hartklopping, wanneer ik denk aan de heerlijke morgens bij ons, wanneer het
den vorigen dag geregend heeft en het heele land er zoo vriendelijk en prettig uitziet,
alsof het begon te lachen, na eerst gehuild te hebben&#x200a;&#x2026; Neen, neen, ik zal me in dat
verduivelde Rome nooit thuis voelen. Wat een menschen! Wat een land!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar wat houdt je hier nog terug, nu je jonge meesteres er niet meer is; waarom ga
je niet met mij weg?&#x201d;
</p>
<p>Verbaasd keek zij hem aan.
</p>
<p>&#x201c;Ik met u weggaan, weer terug naar Frankrijk?&#x2026; Neen, <span class="pagenum">[<a id="pb625" href="#pb625">625</a>]</span>mijnheer de abbé, dat is onmogelijk. In de eerste plaats zou dat te ondankbaar zijn,
want donna Serafina is aan mij gewend, en ik zou heel slecht handelen haar en Zijne
Eminentie, nu zij verdriet hebben, te verlaten. En bovendien, wat zou ik ergens anders
moeten doen? Mijn leven moet ik verder hier slijten.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Dus je zal Auneau nooit terugzien?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Neen, nooit, dat staat vast.&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Maar vindt je het dan niet naar hier begraven te worden, te slapen in deze aarde,
die naar zwavel ruikt?&#x201d;
</p>
<p>Zij begon hartelijk te lachen.
</p>
<p>&#x201c;O, wanneer ik dood ben, is het mij onverschillig waar ik ben&#x200a;&#x2026; Om te slapen is het
overal goed, mijnheer de abbé! Het is komiek, zooals de menschen het zich druk maken
met wat er na den dood is. Er is heelemaal niets! De gedachte, dat het voor goed uit
is en dat ik eens lekker zal uitrusten, is juist zoo&#x2019;n geruststelling voor me. De
goede God is dat ons, die zoo hard gewerkt hebben, wel verschuldigd. U weet, dat ik
niet vroom ben, heelemaal niet! Maar dat heeft mij niet belet, om me fatsoenlijk te
gedragen; zoo waar als u mij ziet, heb ik nooit een vrijer gehad! Wanneer je zoo iets
op mijn leeftijd zegt, dan klinkt dat gek. Maar toch zeg ik het, omdat het de zuivere
waarheid is.&#x201d;
</p>
<p>Zij bleef lachen als een brave vrouw, die &#x201c;niets van de pastoors hebben moest&#x201d; en
geen zonde op haar geweten had. En weer verwonderde Pierre zich over dezen eenvoudigen
levensmoed, over dit gezonde verstand bij deze zoo toegewijde huishoudster. Zij belichaamde
voor hem het kleine, ongeloovige volk van Frankrijk, hen, die niet meer geloofden,
die nooit meer gelooven zouden. O, zijn als zij, zijn plicht doen en gaan slapen voor
den eeuwigen slaap in de vreugde zijn deel in het werk gedaan te hebben!
</p>
<p>&#x201c;Wil ik dan, wanneer ik ooit in Auneau kom, dat kleine boschje met mos voor je goeden
dag zeggen, Victorine?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Graag, mijnheer de abbé. En zeg, dat ik er nog altijd aan denk.&#x201d;
</p>
<p>Toen Pierre klaar was, liet zij het overblijvende door Giacomo weghalen. Daar het
pas half negen was, ried zij den priester aan nog rustig een uurtje in zijn kamer
te blijven. Waarom zou hij te vroeg op het station koude gaan lijden? Om half tien
zou zij een rijtuig laten komen, en zoodra het voor was, hem waarschuwen en de bagage
beneden laten halen. Hij kon dus gerust zijn; hij behoefde zich nergens mede te bemoeien.
<span class="pagenum">[<a id="pb626" href="#pb626">626</a>]</span></p>
<p>Toen zij weggegaan en Pierre alleen was, kreeg hij inderdaad een gevoel van leegte.
Zijn bagage, zijn kist en zijn handkoffertje, stond op den grond in een hoek van de
kamer. En hoe stom, hoe uitgestorven, hoe vreemd kwam die kamer hem reeds voor! Hem
bleef niets over dan weg te gaan; hij was reeds weg: Rome om hem heen was niets meer
dan een beeld&#x2014;het beeld, dat hij in zijn herinnering zou medenemen. Een uur nog. Hoe
eindeloos lang scheen het hem toe! Onder hem sliep het oude, donkere en verlaten paleis
in de vernietiging van zijn stilte. Hij was gaan zitten en verzonk in een diep gepeins.
</p>
<p>Zijn boek, Het Nieuwe Rome, rees voor hem op, zooals hij het geschreven had, zooals
hij het was komen verdedigen. Hij herinnerde zich zijn eersten ochtend op den Janiculus,
op den rand van het terras van San Pietro in Montorio, tegenover het Rome, waarnaar
hij zoo verlangd had, dat zoo jong, zoo kinderlijk-zacht onder den wijden helderen
hemel lag, als opgeheven in den frisschen ochtend. Daar had hij zich de beslissende
vraag gesteld: kan het Katholicisme zich vernieuwen, terugkeeren tot den geest van
het oorspronkelijke Christendom, de godsdienst der democratie zijn, het geloof, waarop
de moderne, op haar grondvesten bevende, in doodsgevaar verkeerende wereld wachtte,
om rustig verder te kunnen leven? Zijn hart klopte van geestdrift en hoop; nauwlijks
hersteld van zijn nederlaag in Lourdes, was hij hier gekomen, om een tweede en laatste
proef te nemen, om aan Rome een antwoord te vragen. En nu was de proef mislukt: hij
kende het antwoord, dat Rome hem door zijn ruïnen, zijn monumenten, zijn bodem, zijn
volk, zijn prelaten, zijn kardinalen, zijn paus gegeven had. Neen, het Katholicisme
kon zich niet vernieuwen; neen, het kon niet terugkeeren tot den geest van het oorspronkelijke
Christendom; neen, het kon niet de godsdienst der democratie zijn, het nieuwe geloof,
dat de oude, ineenvallende, in doodsgevaar verkeerende maatschappij redden zou. Al
scheen het ook van democratische afkomst te zijn, het was voortaan aan dezen Romeinschen
bodem vastgenageld, koning ondanks zichzelf, genoodzaakt krampachtig vast te houden
aan de wereldlijke macht, als het geen zelfmoord plegen wilde, gebonden door de traditie,
geketend door het dogma, ontwikkelde zich slechts schijnbaar en was in werkelijkheid
gedoemd tot zulk een onbeweeglijkheid, dat, achter de bronzen deur van het Vaticaan,
het pausdom in zijn ononderbroken <span class="pagenum">[<a id="pb627" href="#pb627">627</a>]</span>droom van de wereldheerschappij de gevangene, het spook van achttien eeuwen atavisme
was. Daar, waar zijn door de liefde voor armen en lijdenden verwarmd priestergeloof
een herleving van de Christelijke gemeenschap was komen zoeken, daar had hij den dood
gevonden, het stof van een uitgeputte wereld, waaruit nooit meer iets anders zou kunnen
opgroeien dan dit despotische pausdom, dat meester zijn wilde der lichamen, zooals
het reeds meester was der zielen. Op zijn wanhoopskreet, die om een nieuwen godsdienst
vroeg, had Rome geantwoord met de veroordeeling van zijn boek, als was het met ketterij
bevlekt; en hij zelf had het in de bittere smart over zijn desillusie teruggenomen.
Hij had gezien, hij had begrepen, alles was ingestort, en hij zelf, zijn ziel en zijn
rede, lag onder de puinhoopen.
</p>
<p>Pierre kreeg het benauwd. Hij stond op en zette het op den Tiber uitziende raam wijd
open, om er een oogenblikje uit te leunen. Tegen den avond was het weer gaan regenen,
maar nu was het weer droog. Het was zacht, klam, drukkend-loom. Aan den aschgrauwen
hemel moest de maan reeds opgegaan zijn, want men voelde haar als het ware achter
de wolken, die zij met een geel, dof, eindeloos triest schijnsel verlichtte. Onder
dit schijnsel als van een donker nachtlichtje leek de horizont zwart en spookachtig:
tegenover hem lag de Janiculus met de op elkaar gestapelde huizen van Trastevere;
links stroomde in de richting van de onduidelijke helling van den Palatinus de Tiber;
rechts teekende de alles overheerschende ronding van den dom der St. Pieter zich tegen
den kleurloozen achtergrond af. Het Quirinaal kon hij niet zien, maar hij wist, dat
het achter hem lag en stelde zich voor, hoe het in dezen zoo zwaarmoedigen en droomachtigen
avond met zijn eindeloozen gevel een hoek van den hemel afsloot.
</p>
<p>Hoe ten einde loopend zag dit door het duister half verteerde Rome eruit! Hoe verschilde
het van het Rome der jeugd en der chimère, zooals hij het den eersten dag gezien en
hartstochtelijk lief gehad had van af den top van den Janiculus, welks in donkerte
badende massa hij thans nauwlijks onderscheiden kon. Een andere herinnering kwam in
hem op: de herinnering aan de drie hoogste punten, de drie symbolische toppen, welke
van af dien dag, voor hem de samenvatting geworden waren van Rome&#x2019;s eeuwenoude geschiedenis:
het oude, het pauselijke en het Italiaansche Rome. Maar al mocht ook de Palatinus
dezelfde ontkroonde berg <span class="pagenum">[<a id="pb628" href="#pb628">628</a>]</span>gebleven zijn, waarop zich niets verhief dan het spook van den voorvader, van Augustus,
keizer en pontifex en wereldbeheerscher, met geheel andere oogen zag hij St. Pieter
en het Quirinaal, die als het ware van plaats verwisseld waren. Aan het koningspaleis,
dat hij toen als een <i lang="fr">quantité négligeable</i> beschouwde en dat hem een platte en lage kazerne toescheen, aan den nieuwen regeeringsvorm,
die toen op hem den indruk maakte van een heiligschennende poging tot moderniseering
van een uitverkoren stad, kende hij thans, zooals hij tegen Orlando gezegd had, de
voornaamste, steeds grooter wordende plaats toe aan den horizont, dien zij weldra
in zijn geheel zouden innemen; de St. Pieter daarentegen, de dom, die hem triomphantelijk,
hemelsblauw, als een de stad beheerschende, door niets aan het wankelen te brengen
reuzenkoning toegeschenen was, kwam hem nu gescheurd en kleiner voor, als een van
die reusachtige oudheden, welker massa&#x2019;s dikwijls tengevolge van het heimelijke slijten,
het niet opgemerkte afbrokkelen der getimmerten plotseling instorten.
</p>
<p>Een dof gemurmel rees op uit den gezwollen Tiber en Pierre rilde bij den ijskouden
ademtocht, die over zijn gezicht streek. Deze gedachte aan de drie toppen, aan den
symbolischen driehoek, wekte in hem de herinnering aan het lange lijden van den grooten
Zwijgende, van het volk der kleinen en der armen, om wier bezit de paus en de koning
zoo lang gestreden hadden. Die strijd duurde reeds lang; van af den dag, dat bij de
verdeeling van Augustus&#x2019; erfenis de keizer zich tevreden had moeten stellen met de
lichamen, en de zielen aan den paus had moeten overlaten, die, van dat oogenblik af,
geen andere begeerte gekend had dan deze wereldlijke macht te heroveren, waarvan men
God in zijn persoon beroofde. De strijd had de middeleeuwen door grimmig en bloedig
voortgeduurd, zonder dat Kerk en Rijk het eens hadden kunnen worden over den buit,
die zij elkaar in lappen ontrukten. Eindelijk wilde de groote Zwijgende, de kwellingen
en de ellende moede, spreken, schudde in den tijd der Hervorming het juk af en begon
later in zijn woedende uitbarsting van 1789, de koningen van hun troon te stooten.
En daarvan was, zooals Pierre in zijn boek geschreven had, het buitengewone lot van
het pausdom uitgegaan, een nieuw geluk, dat den paus veroorloofde zijn eeuwenouden
droom voort te zetten. De paus liet de van hun troon gestooten monarchen aan hun lot
over en koos de zijde der ongelukkigen in de hoop het volk op die wijze te veroveren
en dan voor goed <span class="pagenum">[<a id="pb629" href="#pb629">629</a>]</span>in zijn bezit te hebben. Was het niet iets wonderbaarlijks dezen van zijn koningschap
beroofden Leo XIII, die zich socialist noemen liet, die de kudde der onterfden om
zich heen verzamelde, aan het hoofd van den vierden stand, aan wien de komende eeuw
zou toebehooren, tegen de koningen te zien optrekken?
</p>
<p>De eeuwige strijd om het bezit van dit volk duurde even verbitterd voort, en wel in
Rome zelf, in de kleinst denkbare ruimte, want het Quirinaal lag tegenover het Vaticaan,
en de koning en de paus konden van uit hun vensters elkaar zien, streden steeds aan
wien het rijk zou toebehooren; voor hun blikken lagen de roode daken der oude stad,
het geringe volk, waarom zij nog altijd twistten, zooals de valk en de sperwer elkaar
de kleine vogels uit het bosch betwisten. En hierin lag, volgens Pierre, de oorzaak,
dat het Katholicisme veroordeeld, tot een onvermijdelijken ondergang gedoemd was,
omdat zijn wezen monarchistisch was, en wel in dien mate, dat het Apostolische en
Roomsche pausdom geen afstand van de wereldlijke macht doen kon, wanneer het niet
anders zijn en verdwijnen wilde. Vergeefs huichelde het een terugkeer tot het volk,
vergeefs deed het, alsof het geheel ziel was&#x2014;te midden van onze democratieën was geen
plaats voor de volkomen en universeele souvereiniteit, die het van God gekregen had.
Steeds weer zag hij den imperator in den pontifex te voorschijn komen, en dat in de
allereerste plaats had zijn droom gedood, zijn boek vernietigd, de puinhoopen opgestapeld,
waarvoor hij wanhopig, krachte- en moedeloos was blijven staan.
</p>
<p>Dit onder den aschgrauwen hemel liggende Rome, welks gebouwen hoe langer hoe meer
verdwenen, benauwde hem zoo, dat hij weer op zijn stoel neerviel. Nooit nog had hij
zoo&#x2019;n diepe troosteloosheid gevoeld; het was alsof zijn ziel stierf. Hij herinnerde
zich welke beteekenis hij aan deze reis naar Rome, aan deze nieuwe proef na zijn noodlottige
ondervindingen te Lourdes gehecht had. Hij was er niet het naïeve geloof van het kleine
kind komen vragen, maar het hoogere geloof van den intellectueel, dat zich verheft
boven riten en symbolen en werkt voor het hoogst mogelijke geluk der menschheid. Wanneer
dat instortte, wanneer het Katholicisme niet de godsdienst, niet de zedelijke wet
van het nieuwe volk zijn kon, wanneer de paus in Rome, met Rome niet de Vader, de
ark des Verbonds, de geestelijke leider was, naar wien alles luisterde en aan wien
alles gehoorzaamde, dan <span class="pagenum">[<a id="pb630" href="#pb630">630</a>]</span>beteekende dat in zijn oogen de schipbreuk van de laatste hoop, het laatste kraken,
waarin de tegenwoordige maatschappij onderging. Al de steigers van het Katholieke
socialisme, die hem voor de versterkingen der oude Kerk zoo gelukkig en voordeelig
toeschenen, zag hij nu ter aarde liggen, beschouwde hij thans streng als een eenvoudig
overgangsmiddel, dat misschien nog eenige jaren het wankelende gebouw <span class="corr" id="xd29e6137" title="Bron: zouden">zou</span> kunnen stutten; maar dat alles was slechts op een opzettelijk misverstand, op een
handige leugen, op politiek en diplomatie gebouwd. Neen, neen, zijn rede kwam er tegen
in verzet, dat het volk weer gewonnen en bedrogen, gevleid en dan weer geknecht zou
worden! Het geheele stelsel was ontaard, gevaarlijk, tijdelijk, bestemd om tot de
ergste catastrophes te leiden. Het was dus het einde: niets bleef overeind staan,
de oude wereld moest verdwijnen in de vreeselijke, bloedige crisis, welker nadering
de teekenen verkondigden. Bij het zien van dezen chaos voelde hij zijn ziel niet meer,
want in deze, naar hij wist, beslissende proef had hij zijn geloof verloren; van te
voren was hij overtuigd geweest, dat hij er versterkt of voor eeuwig verpletterd uit
te voorschijn komen zou. De bliksem was ingeslagen. Groote God, wat moest hij nu doen?
</p>
<p>Zijn angst snoerde zijn keel zoo toe, dat hij opstond en in de kamer op en neer begon
te loopen, om wat kalmte te vinden. Groote God, wat moest hij beginnen, nu hij weer
ten prooi was aan den vreeselijken twijfel, aan de smartelijke negatie, nu zijn soutane
nog nooit zoo zwaar op zijn schouders gedrukt had als thans. Hij herinnerde zich den
kreet, toen hij weigerde zich te onderwerpen en aan monsignor Nani zeide, dat zijn
ziel niet berusten, dat zijn hoop op redding door liefde niet sterven kon, dat hij
antwoorden zou met een nieuw boek, dat hij aangeven zou in welken nieuwen grond de
nieuwe godsdienst groeien moest. Ja, een vlammend boek tegen Rome, waarin hij alles
zou neerschrijven, wat hij gezien en gehoord had, een boek, waarin hij het ware Rome
schilderen zou, het Rome zonder barmhartigheid, zonder liefde, het Rome, dat bezig
was in zijn purper te sterven! Hij wilde naar Parijs terug, uit de Kerk treden, desnoods
tot een schisma overgaan.
</p>
<p>Welnu, zijn bagage stond daar, hij ging weg, hij zou zijn boek schrijven, zou de groote
verwachte schismaticus zijn. O, kondigde niet alles het schisma aan? Scheen het te
midden van de groote beweging der geesten, die de oude <span class="pagenum">[<a id="pb631" href="#pb631">631</a>]</span>dogma&#x2019;s moede waren, maar toch hongerden naar het goddelijke, niet nabij? Leo XIII
besefte dat onbewust, want zijn geheele politiek, zijn streven naar de Christelijke
eenheid, zijn liefde voor de democratie had geen ander doel dan de menschheid om het
pausdom te scharen, dat te versterken en krachtig te maken, ten einde den paus in
den komenden strijd onoverwinlijk te doen zijn. Maar de tijden waren gekomen, het
Katholicisme zou weldra aan het einde van zijn politieke concessies zijn, niet meer
in staat nog verder toe te geven, zonder erdoor te sterven. Het was als een oud hiëratisch
beeld te Rome tot onbeweeglijkheid gedoemd, terwijl het zich elders, in de propagandalanden,
waar het in strijd was met andere godsdiensten, ontwikkelen kon. Daarom was Rome tot
ondergang gedoemd, te meer daar de afschaffing van de wereldlijke macht, die den geest
aan het denkbeeld van een zuiver geestelijken paus gewend had, het opstaan van een
tegenpaus, terwijl de opvolger van den Heiligen Petrus genoodzaakt zijn zou in zijn
keizerlijke en Roomsche fictie te volharden, scheen te begunstigen. Een bisschop,
een priester zou opstaan. Waar? Misschien daarginds in het vrije Amerika, onder de
priesters, waaruit de noodzakelijkheid van den strijd om het bestaan overtuigde socialisten,
vurige democraten gemaakt had, bereid met de komende eeuw voorwaarts te schrijden.
En terwijl Rome niets van zijn verleden, van de mysteries en de dogma&#x2019;s zou kunnen
loslaten, zou deze priester van die dingen alles wat uit zichzelf in stof viel, kunnen
prijsgeven<span class="corr" id="xd29e6145" title="Niet in bron">.</span> Die priester, die groote hervormer, die redder der moderne maatschappijen&#x2014;welk een
ontzaglijke droom! Het was de rol van den verwachten, door de wanhopige volkeren geëischten
Messias!
</p>
<p>Een oogenblik werd Pierre erdoor bedwelmd; een storm van hoop en triomf hief hem op
en droeg hem voort. En wanneer het niet in Frankrijk, niet in Parijs zijn kon, dan
zou het verder zijn, aan de andere zijde van den Oceaan, of nog verder, het kwam er
niet op aan waar ter wereld, als het maar een land was, vruchtbaar genoeg, dat het
nieuwe zaad in een overvloedigen oogst opwies. Een nieuwe godsdienst! Een nieuwe godsdienst!
Zoo had hij reeds na Lourdes uitgeroepen. Een godsdienst, die niet vóór alles een
zucht naar den dood was! Een godsdienst, die eindelijk het Koninkrijk Gods, waarvan
het Evangelie spreekt, verwezenlijkt, die den rijkdom gelijkelijk verdeelt, die, met
de wet van den arbeid, waarheid en gerechtigheid heerschen doet.
<span class="pagenum">[<a id="pb632" href="#pb632">632</a>]</span></p>
<p>En in de koorts van dezen nieuwen droom zag Pierre reeds de bladzijden van zijn nieuw
boek, waarin hij door de verkondiging der wet van het verjongde en bevrijdende Christendom
het oude Rome geheel vernietigen zou, voor zich opvlammen, toen zijn blik viel op
een voorwerp, dat op een stoel was blijven liggen. Eerst vond hij het vreemd het daar
zoo te zien. Het was ook een boek, het deel van Théophile Morin, dat de oude Orlando
hem opgedragen had aan den schrijver te overhandigen; hij werd eenigszins boos op
zichzelf, toen hij het herkende, want hij had het, zoo zeide hij tot zichzelf, zeer
goed daar kunnen vergeten. Voor hij zijn handkoffertje weer openmaakte, om het erin
te leggen, hield hij het een oogenblik in zijn hand en bladerde het door; plotseling
was hij van gedachte veranderd, alsof er eensklaps een buitengewone gebeurtenis, een
van die feiten voorgevallen was, welke een wereld in oproer brengen. Toch was het
een zeer eenvoudig werkje, het handboek voor het baccalaureaat, dat nauwlijks de beginselen
van de wetenschappen bevatte; maar alle wetenschappen waren erin vertegenwoordigd,
zoodat het vrij nauwkeurig den tegenwoordigen stand der menschelijke kennis resumeerde.
In één woord, het was de wetenschap, die plotseling met de onweerstaanbare energie
van een almachtige, souvereine kracht in Pierre&#x2019;s gepeins binnendrong. Niet alleen
het Katholicisme werd als het stof van puinhoopen weggeveegd, maar ook alle godsdienstige
begrippen, alle hypothesen voor het goddelijke wankelden, stortten in.
</p>
<p>Dit eenvoudige uittreksel, dit oneindig kleine schoolboekje, de begeerte tot weten,
dit zich dagelijks uitbreidende, het geheele volk omvattende onderwijs was voldoende
om de mysteries belachelijk te doen worden, om de dogma&#x2019;s ineen te doen storten, om
te maken, dat niets van het oude geloof overeind staan bleef. Een volk, dat gevoed
is met wetenschap, dat niet meer gelooft aan mysteries en dogma&#x2019;s, niet meer gelooft
aan het compensatiestelsel van straffen en belooningen, is een volk, welks geloof
voor eeuwig dood is; en zonder geloof kan het Katholicisme niet bestaan. Dat is de
snede van het hakmes, het mes, dat valt en doorsnijdt. Al moge er een of twee eeuwen
voor noodig zijn, de wetenschap zal ze nemen. Zij alleen is eeuwig. Het is een absurditeit,
om te zeggen, dat de rede niet in strijd is met het geloof en dat de wetenschap de
dienaresse van God is. Waar is, dat de Heilige Schrift van af dit oogenblik ten <span class="pagenum">[<a id="pb633" href="#pb633">633</a>]</span>gronde gericht is, en dat men haar, om de brokstukken ervan te redden, heeft moeten
aanpassen aan de nieuw-verkregen zekerheden, door zijn toevlucht te nemen tot symbolen.
En welk een vreemde houding neemt de Kerk aan, als zij ieder, die een met de Heilige
Boeken in strijd zijnde waarheid ontdekt, verbiedt zich op een besliste wijze uit
te spreken, in de verwachting, dat deze waarheid eenmaal een dwaling zal blijken te
zijn!
</p>
<p>De paus alleen is onfeilbaar, de wetenschap feilbaar; men buit haar voortdurend tasten
en zoeken tegen haar uit, men ligt op de loer, om haar ontdekkingen van heden in tegenspraak
te brengen met die van gisteren. Wat bekommert een Katholiek zich om haar heiligschennende
beweringen, om de zekerheden, waarmede zij het geloof aantast, daar het voor hem immers
vaststaat, dat aan het einde der tijden wetenschap en geloof zich vereenigen zullen,
en wel zoo, dat de eerste in den letterlijken zin des woords de slavin van het tweede
geworden is? Was deze vrijwillige verblinding, deze zelfs het zonlicht loochenende
houding niet iets wonderlijks? En het oneindig kleine werkje, het handboekje der waarheid
zette zijn werk voort, door ondanks alles de dwaling te vernietigen en de toekomstige
aarde op te bouwen, zooals de oneindig kleine deeltjes, de levenskrachten langzamerhand
de continenten gebouwd hebben.
</p>
<p>In het heldere licht, dat hem nu omgaf, voelde Pierre eindelijk vasten grond onder
zijn voeten. Is de wetenschap ooit teruggedeinsd? Neen, het Katholicisme is onophoudelijk
voor haar teruggeweken en zal genoodzaakt zijn altijd terug te wijken. Nooit staat
zij stil, zij verovert stap voor stap de waarheid op de dwaling, en wanneer men zegt,
dat zij bankroet slaat, omdat zij de wereld niet onmiddellijk verklaren kan, dan is
dat onredelijk. Wanneer zij aan het mysterie een steeds kleiner wordend gebied laat
en ongetwijfeld ook altijd laten zal, wanneer een hypothese altijd zal kunnen trachten
van dat mysterie een verklaring te geven, dan is het daarom niet minder waar, dat
zij ieder uur meer de oude hypothesen, de hypothesen, die door de veroverde waarheden
ineenstorten, vernietigt en vernietigen zal. En het Katholicisme bevindt zich in dien
toestand, zal dat morgen nog meer zijn dan heden. Evenals alle andere godsdiensten,
is het in den grond der zaak niet meer dan een wereldverklaring, den hoogere sociale
en politieke codex, die bestemd is den vrede en het grootst mogelijke geluk op aarde
te <span class="pagenum">[<a id="pb634" href="#pb634">634</a>]</span>doen heerschen. Deze codex, die de gezamenlijke dingen omvat, wordt daardoor menschelijk,
sterfelijk, zooals alles wat menschelijk is. Men kan het niet afzonderlijk plaatsen
door te zeggen, dat het aan de eene zijde door zichzelf bestaat, terwijl de wetenschap
aan de andere existeert. De wetenschap is volkomen en zij heeft dat aan het Katholicisme
zeer goed te verstaan gegeven en zal het te verstaan blijven geven door het te noodzaken
de voortdurende bressen, die zij erin slaat, te herstellen. Het is belachelijk, wanneer
men ziet hoe menschen de wetenschap een ondergeschikte rol willen aanwijzen, haar
verbieden dit of dat terrein te betreden, haar voorspellen, dat zij niet verder komen
zal, beweren, dat zij, nu reeds moede, aan het einde dezer eeuw afstand doen zal.
O, gij kleine menschen, gij beperkte of slecht gebouwde hersenen, gij politici van
uitvluchten, gij dogmatici in uw laatste stuiptrekkingen, gij, die maar steeds uw
oude droomen verder droomen wilt, de wetenschap zal ze wegvagen en met zich voeren
als droge bladeren!
</p>
<p>Pierre bleef in het eenvoudige boekje bladeren en luisterde naar wat het hem vertelde
van de souvereine wetenschap. Zij kan geen bankroet slaan, omdat zij het absolute
niet belooft en slechts de geleidelijke verovering der waarheid is. Nooit heeft zij
zich aangematigd in eens de geheele waarheid te geven, daar dat systeem juist het
systeem is van de metaphysica, de openbaring en het geloof. De taak der wetenschap
is echter slechts om, hoe verder zij voortschrijdt en licht verspreidt, de dwaling
te vernietigen. En wel verre van bankroet te slaan blijft zij in haar voortschrijden,
dat door niets tegengehouden kan worden voor evenwichtige en gezonde hersenen de eenig
mogelijke waarheid. Zij, die door haar niet bevredigd worden, die een behoefte tot
onmiddellijk en volkomen weten in zich voelen, kunnen nog altijd hun toevlucht nemen
tot de een of andere godsdienstige hypothese, onder voorwaarde evenwel, dat zij, wanneer
zij schijnbaar gelijk willen hebben, hun hersenschimmen slechts op overwonnen zekerheden
bouwen. Alles wat gebouwd wordt op een bewezen dwaling, stort ineen.
</p>
<p>Wanneer het religieuse gevoel bij den mensch voortleven blijft, wanneer de behoefte
aan een godsdienst eeuwig blijft, dan volgt daar niet uit, dat het Katholicisme eeuwig
is, want het is per slot van rekening niets dan een godsdienstvorm, die niet altijd
bestaan heeft, waaraan andere godsdienstvormen vooraf gegaan zijn en die nog door
andere gevolgd <span class="pagenum">[<a id="pb635" href="#pb635">635</a>]</span>zullen worden. De godsdiensten kunnen verdwijnen, het godsdienstige gevoel zal er,
zelfs met behulp van de wetenschap, nieuwe scheppen.
</p>
<p>Pierre dacht aan dat zoogenaamde echec, dat de wetenschap geleden zou hebben tegenover
de tegenwoordige herleving van het mysticisme, waarvan hij de oorzaken in zijn boek
aangewezen had: in de eerste plaats het verval van de <span class="corr" id="xd29e6168" title="Bron: vrijheidsidée">vrijheidsidee</span> onder het volk, dat men bij de laatste deeling bedrogen heeft, in de tweede plaats
het onbehaaglijke gevoel der elite, die wanhopig is over de leegte, waarin haar bevrijde
rede, haar zich uitgebreid hebbend intellect haar achterlaten. Het is de angst voor
het onbekende, die herleeft, maar het is ook na zooveel werk, een natuurlijke en tijdelijke
reactie in het eerste oogenblik, waarin de wetenschap noch onze dorst naar gerechtigheid,
noch ons verlangen naar waarheid, noch de eeuwenoude voorstelling, die wij ons in
een voortleven en in een eeuwig genieten van het geluk maken, bevredigt. Om het Katholicisme
weer te kunnen doen herleven, moet de sociale bodem veranderd worden, deze echter
kan zich niet meer veranderen; hij bezit niet meer het noodige sap tot hernieuwing
van een bouwvallige formule, die door de scholen en laboratoria dagelijks meer vernietigd
wordt. De bodem heeft zich veranderd, een andere eik zal er op groeien. Laat de wetenschap
dus haar godsdienst hebben, wanneer er een uit haar moet opschieten, want deze godsdienst
zal weldra de eenige mogelijke zijn voor de democratie van morgen, voor de zich steeds
meer ontwikkelende volkeren, bij wie het Katholieke geloof reeds nu niet meer dan
asch is.
</p>
<p>En plotseling kwam Pierre tot een conclusie, toen hij aan de onnoozelheid der Indexcongregatie
dacht. Zij had zijn boek veroordeeld en zou zeker ook zijn nieuwe boek, waarvan hij
het plan reeds in groote trekken ontworpen had, veroordeelen, als hij het ooit schreef.
Een mooie taak voorwaar om arme boeken van een geestdriftigen dweper te veroordeelen.
En dit kleine schoolboekje, dat hij hier in zijn hand had, den eenigen altijd gevaarlijken
en triompheerenden vijand, die zeker de Kerk omverwerpen zou, waren zij zoo dwaas
geweest niet op den Index te plaatsen! Al zag het er in zijn armzalig schoolboekjes-uiterlijk
nog zoo bescheiden uit, het gevaar begon bij het alphabet, dat de kleine kinderen
spelden, het werd steeds grooter naarmate het leerplan zich uitbreidde, het kwam tot
uitbarsting met die resumé&#x2019;s der natuurkundige <span class="pagenum">[<a id="pb636" href="#pb636">636</a>]</span>wetenschappen, met de resultaten der physica en chemie, die de schepping van den God
der Heilige Schrift al zeer twijfelachtig gemaakt hebben. Maar het ergste was, dat
de reeds ontwapende Index deze bescheiden boekjes, deze vreeselijke soldaten der waarheid,
deze vernietigers van het geloof, niet durfde onderdrukken. Welke waarde had dus al
het geld, dat Leo XIII van den verborgen schat van den Pieterspenning nam, om het
te geven aan de Katholieke scholen in de hoop daar de geloovige generatie van morgen,
die het pausdom noodig had, om te overwinnen, te vormen? Welke waarde bezaten die
kostbare giften, als zij slechts dienden, om die oneindig kleine boekjes, die men
nooit genoeg zou kunnen zuiveren, die altijd te veel wetenschap zouden bevatten, welke
eenmaal het Vaticaan en de St. Pieter in de lucht zouden doen vliegen, te koopen?
O, wat een jammerlijke hoon was die idiote, niets beteekenende Index?
</p>
<p>Toen Pierre het boek van Théophile Morin in zijn handkoffertje geborgen had, ging
hij weer voor het raam staan en had daar een vreemd visioen. In den zoo zachten en
triesten nacht hadden zich onder den bewolkten, door de roestkleurige maan geelgekleurden
hemel zwevende nevels verheven, die de daken gedeeltelijk achter hun slepende, op
lijkwaden gelijkende flarden bedekten. Geheele gebouwen waren van den horizont verdwenen.
En hij stelde zich voor, dat de tijden in vervulling waren gegaan, dat de waarheid
den dom der St. Pieter in de lucht had doen vliegen. Na honderd of duizend jaren zou
hij daar ongetwijfeld ingestort met den grond gelijk liggen. Reeds had hij op den
opwindenden dag, dat hij er een uur in doorgebracht had, gevoeld, dat hij onder hem
wankelde en scheurde: met wanhoop in zijn hart had hij toen uit de hoogte naar het
in zijn heerschersdroom volhardende, pauselijke Rome gekeken, en toen voorzien, dat
deze tempel van den Katholieken God zou instorten, zooals de tempel van Juppiter Capitolinus
ingestort was. En nu was het uit: de dom had den bodem met zijn puin bezaaid en niets
was er meer van over dan een stuk van de apsis met vijf zuilen van het middenschip,
die ieder nog een gedeelte van de bovenste muurlijst droegen. Met name echter stonden
nog de vier zuilen van het kruis, die den dom gedragen hadden, de cyclopische zuilen,
die zich eenzaam en trotsch tusschen het puin eromheen verhieven. Dichte nevels zweefden
aan; nog duizend jaren zouden verloopen en dan was er niets meer over. Nu waren ook
<span class="pagenum">[<a id="pb637" href="#pb637">637</a>]</span>de apsis, de laatste zuilen, ook de kruiszuilen met den grond gelijk gemaakt. De wind
had hun stof weggevoerd, men zou den bodem hebben moeten uitgraven, om tusschen distels
en doornen enkele brokstukken van gebroken beelden, van marmeren platen met opschriften
te vinden, over de beteekenis waarvan de geleerden het niet eens konden worden. Evenals
vroeger op den Capitolinus tusschen het begraven puin van den tempel van Juppiter,
klauterden geiten in de eenzaamheid, in de diepe, slechts door het zoemen der vliegen
gestoorde stilte van drukkende zomermiddagen en voedden zich met struiken.
</p>
<p>Toen eerst voelde Pierre hoe alles in hem ingestort was. Het was geheel uit, de wetenschap
was overwinnares, er bleef niets van de oude wereld over. Waartoe diende het eigenlijk
nog de schismaticus, de verwachte hervormer te zijn? Stond het eigenlijk niet gelijk
met het opbouwen van een nieuwen droom? Slechts de eeuwige strijd der wetenschap tegen
het onbekende, haar onderzoek, dat in de menschen de dorst naar het goddelijke steeds
minder maakte, scheen hem nu van belang toe en maakte hem nieuwsgierig of zij eens
zoo triompheeren zou, of zij eenmaal de menschheid door de bevrediging van al haar
behoeften, voldoening schenken zou. In het bankroet van zijn apostelgeestdrift werd
hij tegenover de ruïnen, die zijn geheele wezen, zijn dood geloof, zijn doode hoop,
om het oude Katholicisme voor de sociale en moreele redding te gebruiken, bedekten,
nog slechts staande gehouden door zijn rede. Een oogenblik had zij gewankeld. Dat
hij zijn boek gedroomd, dat hij deze tweede en verschrikkelijke crisis doorgemaakt
had, was een gevolg hiervan, dat zijn gevoel opnieuw de overwinning op zijn rede behaald
had. Bij het zien van het lijden der ongelukkigen, in zijn onweerstaanbare begeerte
om die te verlichten, ten einde daardoor de naderende bloedbaden te voorkomen, was
zijn moeder in hem beginnen te weenen, en zijn behoefte aan naastenliefde had de bezwaren
van zijn verstand het zwijgen opgelegd. Thans echter hoorde hij de stem van zijn vader,
de hooge rede, de grimmige rede&#x2014;de rede, die een oogenblik verduisterd kon worden,
maar majestueus terugkeerde. Evenals na Lourdes, protesteerde hij tegen de verheerlijking
van het absurde en het verval van het gezonde menschenverstand. Hij was de rede. Zij
alleen deed hem rechtop en krachtig voortschrijden te midden van de puinhoopen van
het oude geloof, zelfs <span class="pagenum">[<a id="pb638" href="#pb638">638</a>]</span>te midden van de duisterheden en misgeboorten der wetenschap. O, de rede, hij leed
slechts door haar, hij kon slechts vrede vinden door haar, hij zwoer haar, zijn eenige
meesteres, steeds meer te bevredigen, ook al zou hij zijn geluk daarom op het spel
zetten.
</p>
<p>Wat zou hij doen? Het zou vergeefsche moeite zijn, als hij trachtte dit thans te weten
te komen. Alles was nog zwevende; hij had de geheele wereld voor zich. Zij was nog
versperd door de ruïnes van het verleden, die echter misschien morgen reeds uit den
weg zouden zijn geruimd. Daar, in de treurige voorstad, zou hij den goeden abbé Rose
terugvinden, die hem den vorigen dag nog geschreven had toch heel gauw terug te komen,
om zijn armen te redden, lief te hebben en te verzorgen, daar dit uit de verte zoo
schitterende Rome doof was voor barmhartigheid. En om den vreedzamen priester zou
hij ook den voortdurend wassenden vloed der ongelukkigen terugvinden&#x2014;de uit het nest
gevallen, van honger bleeke, van koude bevende kleinen, die hij opraapte&#x2014;de in ontzettenden
nood verkeerende huishoudens, waar de vader drinkt, de moeder zich prostitueert, de
zoons en dochters tot ontucht en misdaad vervallen&#x2014;geheele huizen, waardoor de honger
blies&#x2014;de afzichtelijkste vuilheid, het schandelijkste samenhokken&#x2014;geen meubelen, geen
linnengoed&#x2014;een dierlijk leven, dat bevrediging zoekt, waar het die vinden kan. Dan
zouden weer de wintervorsten komen, de rampen van het sluiten der werkplaatsen, de
tering, die als een rukwind de zwakken wegrukte, terwijl de sterken wraakgierig hun
vuisten balden. Dan zou hij misschien op een avond een kamer binnentreden, waarin
een moeder zich met haar vijf kleinen, haar jongst-geborene nog aan haar leege borst,
de anderen verspreid over den kalen vloer, gedood zou hebben. Neen, neen, deze zwarte,
tot zelfmoord leidende ellende te midden van het groote, met rijkdommen opgepropte,
van genot dronken Parijs, dat voor zijn pleizier millioenen op straat wierp, was niet
meer mogelijk. Het sociale gebouw was in zijn grondvesten verrot, alles stortte neer
in modder en bloed. Nooit had hij zoozeer de belachelijke nutteloosheid van de barmhartigheid
gevoeld. En plotseling werd hij zich bewust, dat het verwachte woord, het woord, dat
eindelijk uit den mond van den grooten, eeuwenouden Zwijgende, van het verpletterde
en geknevelde volk, opsteeg, het woord &#x201c;Gerechtigheid&#x201d; was. Ja, gerechtigheid, geen
barmhartigheid. De barmhartigheid <span class="pagenum">[<a id="pb639" href="#pb639">639</a>]</span>had slechts de ellende tot in het oneindige doen voortduren, de gerechtigheid zou
deze misschien genezen. Naar gerechtigheid hongerden de ongelukkigen, een daad van
gerechtigheid kon alleen de oude wereld wegvagen, om de nieuwe te kunnen opbouwen.
</p>
<p>De groote Zwijgende zou noch aan het Vaticaan, noch aan het Quirinaal, noch aan den
paus noch aan den koning toebehooren; in zijn langen, nu eens geheimen, dan weer open
strijd door alle tijden heen had het slechts gegromd en zich tusschen den paus en
den keizer, die het ieder voor zichzelf wilden, slechts verzet, om weer tot zichzelf
te komen, om op den dag, dat het &#x201c;gerechtigheid&#x201d; schreeuwen zou, te kennen te geven,
dat het aan niemand toebehooren wilde. Zou morgen misschien reeds die dag van gerechtigheid
en waarheid aanbreken? In zijn angst, zwevende tusschen zijn behoefte aan het goddelijke,
dat de menschen kwelt, en de opperheerschappij der rede, die hem helpt staande te
blijven, was Pierre slechts van één ding zeker: hij wilde zijn eed houden, als priester
zonder geloof over het geloof van anderen waken, kuisch en eerlijk zijn taak vervullen,
vol trotsche droefheid, dat hij geen afstand had kunnen doen van zijn rede, zooals
hij afstand gedaan had van zijn liefdeszinnelijkheid en van zijn droom de redder der
menschheid te worden. En weer, evenals na Lourdes, wilde hij wachten.
</p>
<p>Maar bij dit raam, tegenover dat in donkerte gedompelde Rome, waren zijn overpeinzingen
zóó diep geworden, dat hij niet eens hoorde hoe een stem hem riep. Eerst toen een
hand op zijn schouder gelegd werd, verstond hij:
</p>
<p>&#x201c;Mijnheer de abbé! Mijnheer de abbé&#x200a;&#x2026;&#x201d;
</p>
<p>En toen hij zich eindelijk omkeerde, zeide Victorine tegen hem:
</p>
<p>&#x201c;Het is half tien, mijnheer de abbé. Het rijtuig staat voor. Giacomo heeft de bagage
al beneden gebracht&#x200a;&#x2026; U moet gaan, mijnheer de abbé!&#x201d;
</p>
<p>En toen zij zag, hoe hij nog verschrikt met zijn oogen knipte, glimlachte zij.
</p>
<p>&#x201c;Neemt u afscheid van Rome? Een leelijke lucht, niet?&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Ja, heel leelijk,&#x201d; zeide hij eenvoudig.
</p>
<p>Toen gingen zij naar beneden. Hij gaf haar een biljet van honderd francs, om met het
personeel te deelen. Zij nam de lamp en lichtte hem voor, omdat het, zooals zij zeide,
dien avond zoo pikdonker in het paleis was.
</p>
<p>O, dit vertrek, deze laatste gang door het zwarte en ledige <span class="pagenum">[<a id="pb640" href="#pb640">640</a>]</span>paleis! Hoe werd Pierre erdoor van streek gebracht! Hij had een laatsten afscheidsblik
door zijn kamer geworpen, den afscheidsblik, die hem steeds met wanhoop vervulde en
een stuk van zijn ziel wegrukte, zelfs wanneer hij een vertrek verliet, waarin hij
geleden had. Voor de kamer van don Vigilio, waaruit slechts een huiverende stilte
kwam, stelde hij zich voor hoe deze het hoofd in het kussen drukte, zijn adem inhield,
uit vrees, dat zijn adem nog spreken en hem de wraak van de Jezuïeten op den hals
halen zou. Maar vooral op de portalen der tweede en eerste verdieping tegenover de
gesloten deuren van donna Serafina en van den kardinaal, doorhuiverde een rilling
hem, toen hij niets hoorde, zelfs geen zucht; het was, als liep hij langs graven.
</p>
<p>Na hun terugkeer van de begrafenis hadden zij geen levensteeken meer gegeven; zij
hadden zich opgesloten en daarmede het geheele huis tot onbeweeglijkheid gebracht,
waarin men zelfs niet het fluisteren van een gesprek of het schuifelend sluipen van
een bediende hoorde, Victorine liep nog steeds met de lamp in haar hand voor hem uit
en Pierre volgde haar, steeds denkende aan deze twee, die alleen bleven in het in
puin vallende paleis, de laatsten van een reeds half ingestorte, op den drempel van
een nieuwe wereld staande wereld. Dario en Benedetta hadden alle levenshoop met zich
mede genomen; nog slechts de oude ongetrouwde vrouw en de onvruchtbare priester waren
er. Een herleving was niet meer mogelijk. O, deze eindelooze, luguber-donkere gangen,
deze koude, reusachtige trap, die in het Niet scheen af te dalen, deze groote zalen,
welker muren van armoede en verwaarloozing scheurden! En het op een kerkhof gelijkende
binnenplein met zijn gras, zijn vochtige zuilengaanderij, waaronder de torso&#x2019;s van
Venus en Apollo wegrotten! En de kleine tuin, doorgeurd door de rijpe <span class="corr" id="xd29e6203" title="Bron: oranje-appelen">oranjeappelen</span>, waarin niemand meer komen zou, nu men er onder den laurierboom bij den sarkophaag
de aanbiddelijke contessina niet meer zou ontmoeten. Dat alles ging onder in den afschuwlijken
rouw, in de doodsche stilte, waarin de twee laatste Boccanera&#x2019;s in hun woeste grootschheid
nog slechts behoefden te wachten, tot hun paleis, evenals hun God, op hun hoofden
zou instorten. En Pierre hoorde niets anders dan een heel zacht geluid, het geritsel
van een muis zeker of de tanden van een knaagdier, abbé Paparelli, die ergens in de
afgelegen kamer bezig was den muur af te brokkelen, het oude huis van onderen af weg
te knagen, om de instorting te verhaasten.
<span class="pagenum">[<a id="pb641" href="#pb641">641</a>]</span></p>
<p>Het rijtuig met zijn twee lantaarns, waarvan de twee gele stralen door de donkerte
der straat boorden, stond voor de deur. De bagage was er reeds ingezet: het kistje
naast den koetsier, het handkoffertje op het bankje. En de priester stapte dadelijk
in.
</p>
<p>&#x201c;O, u hebt tijd genoeg,&#x201d; zeide Victorine, die op het trottoir was blijven staan. &#x201c;U
hebt alles; ik ben blij, dat u zoo op uw gemak vertrekken kunt.&#x201d;
</p>
<p>Het was een troost voor hem in deze laatste minuut deze landgenoote bij zich te hebben,
deze goede ziel, die hem bij zijn aankomst begroet had en nu bij zijn vertrek hem
uitgeleide deed.
</p>
<p>&#x201c;Ik zeg niet tot ziens, mijnheer de abbé, want ik geloof niet, dat u zoo gauw in deze
verduivelde stad terug zult komen&#x200a;&#x2026; Vaarwel, mijnheer de abbé!&#x201d;
</p>
<p>&#x201c;Vaarwel, Victorine. En hartelijk, hartelijk dank.&#x201d;
</p>
<p>Reeds reed het rijtuig in vluggen draf weg en draaide door de nauwe en kronkelende
straten, die naar den Corso Victor-Emanuele leidden. Het regende niet, de kap was
niet opgeslagen; maar hoewel de vochtige lucht zacht was, kreeg de jonge priester
het toch koud. Hij wilde echter geen tijd verliezen door den koetsier, ditmaal een,
die geen woord zeide en slechts haast scheen te hebben om aan het station te komen,
te laten ophouden.
</p>
<p>Toen Pierre in den Corso Victor-Emanuele kwam, vond hij dezen tot zijn verbazing op
het vroege uur al verlaten. De huizen waren gesloten, de trottoirs leeg, de electrische
lampen brandden alleen in de melancholieke eenzaamheid. Het was inderdaad niet warm,
de mist scheen dikker te worden en de gevels nog meer te omhullen. Toen hij langs
de Cansellaria kwam, kreeg hij een gevoel alsof het strenge en reusachtige monument
achteruitweek en als in een droom verdween. Verderweg, rechts, aan het einde van de
door enkele lantaarns verlichte Via d&#x2019;Aracoeli was het Kapitool in volkomen donkerte
gedompeld. Dan werd de breede Corso smaller en reed het rijtuig tusschen de twee sombere
massa&#x2019;s van de donkere Il Gesù en den zwaren palazzo Altieri; en in deze nauwe gang,
waarin zelfs op mooie zonnige dagen de geheele vochtigheid der oude tijden voelbaar
was, gaf hij zich over aan een nieuw gepeins.
</p>
<p>Plotseling ontwaakte in hem weer de gedachte, die hem reeds zoo menigmaal verontrust
had, dat de van Azië uitgegane menschheid steeds weer in de richting der zon <span class="pagenum">[<a id="pb642" href="#pb642">642</a>]</span>voortgeschreden was. Een Oostenwind had steeds gewaaid en het menschelijk zaad voor
de toekomende oogsten naar het Westen medegevoerd. En sedert lang hadden verwoesting
en dood de wieg getroffen, alsof de volkeren slechts etappegewijze vooruit konden
gaan, terwijl zij den uitgeputten bodem, de verwoeste steden, de gedecimeerde en ontaarde
bevolkingen achter zich lieten, hoe verder zij van het Oosten naar het Westen, naar
het onbekende doel gingen. <span class="corr" id="xd29e6219" title="Bron: Ninivé">Ninive</span> en Babylon aan de oevers van den Euphraat, Thebe en Memphis op den oever van den
Nijl, waren in puin gevallen, van ouderdom en moeheid in een verdooving verzonken,
waaruit geen ontwaken mogelijk was. Vandaaruit had deze aftakeling de kusten van het
groote Middellandsche meer bereikt en Tyrus en Sidon onder het stof der eeuwen begraven,
om daarna het in zijn volle schittering door ouderdomszwakte overvallen Carthago in
slaap te wiegen. Deze voorwaarts schrijdende menschheid, die door de verborgen kracht
der beschavingen zoo van het Oosten naar het Westen gedreven werd, gaf haar dagreizen
aan door bouwvallen. Welk een vreeselijke onvruchtbaarheid bezit thans die wieg der
geschiedenis, dit Azië, dit Egypte, die, tot het stamelen van het kind teruggekeerd,
onbeweeglijk, in onwetendheid en verval neerliggen op de puinhoopen der oude hoofdsteden,
die vroeger de wereld beheerschten!
</p>
<p>In het voorbijrijden, midden in zijn gepeins, kreeg Pierre het gevoel, dat de in donkerte
gedompelde Palazzo di Venezia onder een aanval uit het onzichtbare scheen in te storten.
De nevel had zijn tinnen bedekt, en de hooge, kale muren bogen onder den druk der
toenemende duisternis. Dan na het diepe gat van den Corso, die ook eenzaam in het
witachtig licht der booglampen lag, doemde rechts van hem de palazzo Torlonia op,
waarvan de eene vleugel door het houweel van den slooper groote bressen vertoonde,
terwijl links de donkere gevel van den palazzo Colonna zijn gesloten ramen aan elkander
rijde, alsof hij, door zijn meesters verlaten en beroofd van zijn vroegere pracht,
op zijn beurt de sloopers verwachtte.
</p>
<p>Terwijl het rijtuig langzamer de Via Nazionale op begon te rijden, zette Pierre zijn
gepeins voort. Had de verwoesting, die de voorwaarts schrijdende volkeren steeds achter
zich lieten, ook Rome niet aangegrepen? Was ook zijn uur niet gekomen, om te verdwijnen?
Griekenland, Athene en Sparta sliepen onder hun roemrijke herinneringen, telden <span class="pagenum">[<a id="pb643" href="#pb643">643</a>]</span>in de tegenwoordige wereld niet meer mede. Het Zuiden van het Italiaansche schiereiland
was reeds door de verlamming aangetast. Nu was, tegelijk met Napels, Rome aan de beurt.
Het lag op de grens der besmetting, op den rand van de doodsvlek, die zich steeds
verder over het oude vasteland uitbreidt, op den rand, waar de doodsstrijd begint,
waar de uitgeputte bodem geen steden meer voeden of dragen wil, waar de menschen zelf
reeds bij hun geboorte oud schijnen te zijn. Sedert twee eeuwen takelde Rome af, trok
het zich langzamerhand uit het moderne leven terug, had het zijn handel en industrie
verloren, bezat het zelfs geen wetenschap, kunst en letterkunde meer. En het was niet
alleen de St. Pieter, die steeds meer afbrokkelde en, zooals vroeger de tempel van
Juppiter Capitolinus, het gras met zijn puin bezaaide, maar in zijn duister, pijnlijk
gedroom stortte geheel Rome met een laatste gekraak in en bedekte de zeven heuvelen
met den chaos van zijn kerken, paleizen en nieuwe wijken, die onder distels en doornen
sliepen. Evenals Ninive en Babylon, evenals Thebe en Memphis was Rome niet meer dan
een kale, door bouwvallen hobbelig gemaakte vlakte, te midden waarvan men vergeefs
de plaats der gebouwen trachtte te herkennen en waarin slechts kronkelende slangen
en benden ratten huisden.
</p>
<p>Het rijtuig maakte een bocht en Pierre herkende rechts in een donker gat de zuil van
Trajanus. Maar in dit avonduur was zij geheel zwart, als de doode stam van een reuzenboom,
welks takken door zijn hoogen ouderdom afgevallen zijn. En toen hij iets verder zijn
blik omhoog sloeg, kwam de echte boom, dien hij tegen den loodkleurigen hemel onderscheidde&#x2014;de
piniepijn der villa Aldobrandini, die daar als de gratie en de trots van Rome stond&#x2014;hem
voor als een vuile vlek, als een kleine wolk van stof, die uit de volkomen ineenstorting
der stad opsteeg.
</p>
<p>Nu, aan het einde van zijn tragischen droom, werd zijn door broederliefde vervuld
hart door schrik aangegrepen. Wanneer de door de verouderde wereld voortschrijdende
verstijving Rome voorbij zou zijn, wanneer zij zich meester gemaakt zou hebben van
Lombardije en Genua, Turijn en Milaan zouden inslapen, zooals thans Venetië reeds
slaapt, dan zou eindelijk de beurt aan Frankrijk komen! Zij zou de Alpen overtrekken,
Marseille zou zijn havens verzand zien als die van Tyrus en Sydon, Lyon in eenzaamheid
en slaap wegzinken, Parijs eindelijk veranderd worden in een onvruchtbaar, <span class="pagenum">[<a id="pb644" href="#pb644">644</a>]</span>met distelen bezaaid veld van steenen en Rome, Ninive en Babylon in den dood volgen,
terwijl de volkeren met de eeuwige zon hun tocht van het Oosten naar het Westen voortzetten
zouden. Een luide kreet steeg op uit de duisternis, de doodskreet der Latijnsche rassen.
De Geschiedenis, die in het bekken der Middellandsche Zee geboren scheen te zijn,
verplaatste zich en thans werd de Atlantische Oceaan het middelpunt der wereld. Hoe
hoog stond de zon der menschheid? Bevond de menschheid, die van haar wieg, van het
Oosten uitgegaan was en van etappe tot etappe haar weg met bouwvallen bezaaide, zich
reeds op het midden van den dag, wanneer de middagzon brandt? Dan zou dus de andere
helft van den dag beginnen, dan kwam de Nieuwe Wereld in de plaats van de Oude, dan
waren de Amerikaansche steden, waar de democratie werd voorbereid, waar de godsdienst
van morgen kiemt, de onbeperkt heerschende koninginnen der komende eeuw. En dan kwam,
aan de overzijde van den anderen Oceaan, de wieg weer dichter naderend, het onbeweeglijke
Verre Oosten, het geheimzinnige China en Japan, het dreigende gele gevaar.
</p>
<p>Maar hoe verder het rijtuig de Via Nazionale opklom, des te meer voelde Pierre zijn
beklemming wijken. Er woei een lichtere bries, hoop en moed kwamen weer in zijn ziel
terug. Toch maakte de Bank met haar leelijke nieuwheid en haar nog vochtige kolossaalheid
op hem den indruk van een spook, dat in zijn lijkwade door den nacht wandelt, terwijl
boven de schemerachtige tuinen het Quirinaal niet meer was dan een zwarte lijn tegen
den nog zwarteren hemel. Maar de straat steeg steeds hooger, en op den top van den
Viminalis, op het Thermenplein, toen Pierre langs de puinhoopen van de thermen van
Diocletianus reed, kon hij eindelijk uit volle borst adem halen. Neen, neen, de dag
der menschheid kon niet eindigen; hij was eeuwig, de etappes der beschaving zouden
elkaar zonder einde opvolgen. Wat beteekende die Oostenwind, die de als door de kracht
der zon voortgedreven volkeren naar het Westen droeg? Wanneer het noodig was, zouden
zij aan de andere zijde van de aardbol terugkomen, zouden zij meermalen de reis om
de wereld maken, tot den dag, waarop zij zich in vrede, waarheid en gerechtigheid
blijvend zouden kunnen vestigen. Na de volgende beschaving om den Atlantischen Oceaan,
die dan het middelpunt en met groote steden omzoomd zijn zou, zou weer een nieuwe
beschaving ontstaan; haar middelpunt <span class="pagenum">[<a id="pb645" href="#pb645">645</a>]</span>zou de Stille Oceaan zijn met andere kusthoofdplaatsen, die men nog niet voorspellen
kon en wier kiemen nog aan onbekende stranden sluimerden. Dan weer andere, nog andere,
steeds andere!
</p>
<p>En in deze laatste minuut kwam de moedgevende en reddende gedachte in hem op, dat
de groote beweging der menschheid het instinct, de drang zelf was, dien de volkeren
voelden, om terug te keeren tot de eenheid. Uitgegaan van één enkele familie, streefden
zij, hoewel zij zich later gescheiden en in stammen verdeeld en elkaar met haat en
broedermoord vervolgd hadden, ondanks alles ernaar weer één enkele familie te worden.
De provincies vereenigden zich tot volkeren, de volkeren vereenigden zich tot rassen,
de rassen zouden zich ten slotte tot één onsterfelijke menschheid vereenigen. Eindelijk
een menschheid zonder grenzen, zonder oorlog&#x2014;een menschheid, die van den rechtvaardigen
arbeid in algeheele gemeenschap van goederen leeft! Was dat niet de evolutie, het
doel van alle werk, de oplossing der Geschiedenis. Moge dus Italië een gezond en krachtig
volk zijn, moge eendracht tusschen Italië en Frankrijk ontstaan, moge deze broederschap
der Latijnsche rassen het begin der universeele broederschap zijn! O, een eenig vaderland,
de aarde in vrede en gelukkig! Hoeveel eeuwen nog? Welk een droom!
</p>
<p>In het station, te midden van het gedrang, dacht Pierre niet meer. Hij moest zijn
kaartje nemen, zijn bagage laten inschrijven. En onmiddellijk stapte hij in zijn coupé.
Overmorgen, bij het aanbreken van den dag, zou hij weer terug zijn in Parijs.
</p>
<p class="trailer xd29e6239"><span class="sc">Einde.</span></p>
<p><span class="pagenum">[<a id="pb646" href="#pb646">646</a>]</span></p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id="xd29e6000" href="#xd29e6000src">1</a></span> S(enatus) P(opulus) Q(ue) R(omanus). Senaat en volk van Rome.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd29e6000src">&#x2191;</a></p>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="back">
<div class="div1 advertisement"><span class="pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">DE MEULENHOFF-EDITIE</h2>
<h2 class="sub">GEEFT EEN GOED BOEK IN EEN GOED KLEED VOOR WEINIG GELD.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">In prachtband met goud is de prijs per deel 55 cent hooger.
</p>
<p>1. DE POLITIE-SPION. Roman uit den tijd van de Revolutie in Rusland door Maxim Gorki.
2e druk <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>2. SARAH BERNHARDT. Gedenkschriften door haarzelf geschreven.&#x2014;Jeugd.&#x2014;Eerste Tooneeljaren.
2e druk. (6e&#x2013;10e duizendtal) <span class="price">&#x192; 0.75</span>
</p>
<p>Een zeer ter lezing aanbevolen prettig geschreven boek. Deze gedenkschriften zijn
als de schrijfster zelf, opgewekt, dartel, geestig, vol leven en beweging. J.&nbsp;H. Rössing
in het N.v.d.D.
</p>
<p>3. HET HUWELIJK VAN EEFKE BRIËST. Roman door Th. Fontane. 2e druk. (6e&#x2013;10e duizendtal)
<span class="price">&#x192; 0.75</span>
</p>
<p>Effi Briëst is psychologisch stellig zijn beste roman. Het is een verhaal van een
huwelijk tusschen een ouderen volkomen gerijpten man en een &#x201c;blutjunge&#x201d; vrouw. Elsevier&#x2019;s
Maandschrift.
</p>
<p>4. NAPOLEON. Opkomst en grootheid. Met vele illustratiën, door H.&nbsp;P. Geerke. 2e druk.
(6e&#x2013;10e duizendtal) <span class="price">&#x192; 0.75</span>
</p>
<p>Een degelijk, boeiend boek over Napoleon, keurig uitgegeven en rijk geïllustreerd.
Utr. Dagblad.
</p>
<p>5. WALLY. De Roman van een Kellnerin, door Edward Stilgebauer. 3e druk. (11e&#x2013;16e duizendtal<span class="corr" id="xd29e6274" title="Niet in bron">)</span> <span class="price">&#x192; 0.85</span>
</p>
<p>De auteur van &#x201c;Götz Krafft&#x201d; geeft hier een eenvoudig en treffend verhaal, onopgesmukt
en daardoor overtuigend. Het banale geval is niet banaal of eenzijdig behandeld. Een
mooi boek. De Avondpost.
</p>
<p>6. DE FRAAIE COMEDIE. Een Haagsch Verhaal, door Henri van Booven. 2e druk <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>In dit boek vindt men een prachtige zelfanalyse en een leuke bespotting van burgerlijk
Den Haag. G. v. Hulzen.
</p>
<p>7. SARAH BERNHARDT. Gedenkschriften door haarzelf geschreven.&#x2014;Na den Oorlog.&#x2014;Sarah
Bernhardt als &#x201c;Ster&#x201d; <span class="price">&#x192; 0.75</span>
</p>
<p>Heel interessant is dit boek. Men kan dankbaar zijn voor deze uitgaaf. Een boek dat
er in zal gaan. Het Vaderland.
</p>
<p>8. LIEFDE, door Björnstjerne Björnson. Uit het Noorsch door Cl. Bienfait. 2e druk
(8e&#x2013;13e duizendtal) <span class="price">&#x192; 0.85</span>
</p>
<p>Met vreugde hebben wij dit meesterwerk van den eeuwig-jeugdigen Noor gelezen, met
een blij oog voor het vele zonnige, het fijn typeerende, echt dichterlijke en zacht
harmonische in dit verhaal van prachtig en sterk uit Noorschen bodem verrezen menschen.
De Hofstad.
</p>
<p>9. DE VAL VAN NAPOLEON, door A. Kielland en H.&nbsp;P. Geerke. Geïllustreerd. 2e druk <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Een boeiende beschrijving, met vele illustraties, die zeker met genoegen gelezen zullen
worden. Algem. Handelsblad.
<span class="pagenum">[<a id="pb647" href="#pb647">647</a>]</span></p>
<p>10. ALS HET IJZER GESMEED WORDT. Roman door Clara Viebig. 2e druk (6e&#x2013;10e duizendtal)
<span class="price">&#x192; 0.85</span>
</p>
<p>Deze roman is als een monumentaal gebouw, dat door zijn grootsche eenheid imponeert
en liefde opwekt tot het waarachtig schoone. Het is wel een zeer bizonder talent,
dat zulk een kunstwerk heeft gewrocht. Een bizonder mooi boek. N. Arnh. Courant.
</p>
<p>11. RICHARD WAGNER. Zijn leven en werken, door J. Hartog. Rijk geïllustreerd <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Een keurig uitgevoerd prachtwerk, met rijken inhoud, dat zich prettig laat lezen,
en velen&#x2014;ook om den zeer lagen prijs&#x2014;hoogst welkom zal zijn. De schrijver geeft hier
een zuiver onpartijdig oordeel. Een welverdiend succes zal het boek wachten. C. v.
d. Linden in de Muziekbode.
</p>
<p>12. KIPPEVEER of Het geschaakte Meisje. Roman door Cosinus, 419 bladz. Deel I 5e druk
(25e&#x2013;30e duizendtal) <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>13. KIPPEVEER of Het geschaakte Meisje. Roman door Cosinus, 381 bladz. Deel II. 5e
druk (25e&#x2013;30e duizendtal) <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Deze beroemd geworden ALLERVERMAKELIJKSTE roman zal ongetwijfeld in den nieuwen vorm
weder vele lezers vinden. Aardige illustraties van Raemaekers. N. v. d. Dag.
</p>
<p>14. GALERIJ van beroemde Fransche Tooneelspelers. Hun intiem leven anecdotisch beschreven,
door J.&nbsp;H. van der Hoeven, met vele illustraties <span class="price">&#x192; 0.75</span>
</p>
<p>Een kostelijke bundel, luchtig geschreven kantteekeningen van meer of minder piquante
gedenkschriften. Het is een keurige uitgaaf, ook naar het uiterlijk. F. Lapidoth in
de Nieuwe Courant.
</p>
<p>15. MONNA VANNA, door M. Maeterlinck, vertaling van Frans Mijnssen, met 1 portret.
5e druk <span class="price">&#x192; 0.75</span>
</p>
<p>De meesterlijke vertaling van Frans Mijnssen in het nieuwe aantrekkelijke gewaad der
bekende Meulenhoff-Editie. Avondpost.
</p>
<p>16. HET HEKSENLIED, door Von Wildenbruch, op maat overgezet voor de muziek van Max
Schillings door Fr. Pauwels <span class="price">&#x192; 0.50</span>
</p>
<p>Een handige uitgaaf van het beroemde &#x201c;Heksenlied&#x201d; in goede bewerking en in maat overgezet
voor muziek van Max Schillings. Utrechtsch Dagblad.
</p>
<p>17. EEN VROUWENBIECHT. Oorspronkelijke roman door G. van Hulzen. 2e druk (7e&#x2013;11e duizendtal)
<span class="price">&#x192; 0.85</span>
</p>
<p>Het goede in dit boek is de voortreffelijke psychische uitbeelding, en vooral, dat
de overgave van deze vrouw vanzelfsprekend is geworden. De Groene Amsterdammer.
</p>
<p>18. MARIE ANTOINETTE.&#x2014;Jeugd.&#x2014;Eerste jaren der Revolutie, door Cl. Tschudi. Naar de
oorspronkelijke Noorsche uitgaaf door J. Clant van der Mijll-Piepers. Met vele illustraties
<span class="price">&#x192; 0.85</span>
</p>
<p>Een aanbevelenswaardig boek; levendig is hier de geschiedenis van de ongelukkige koningin
beschreven; men leest het boek als een diep tragischen roman. Opr. Haarl. Crt.
<span class="pagenum">[<a id="pb648" href="#pb648">648</a>]</span></p>
<p>19. DRAMATISCHE WERKEN door Björnstjerne Björnson. Naar de oorspr. Noorsche uitgaaf
vertaald door Marg. Meijboom.&#x2014;Drie spelen van recht; De jonggehuwden; Een handschoen;
Leonarda <span class="price">&#x192; 0.85</span>
</p>
<p>De bekende, in korten tijd populair geworden Meulenhoff-Editie, brengt een verdienstelijke
uitgaaf van Björnson&#x2019;s dramatische werken, waarin de gelijkheid van man en vrouw behandeld
wordt wat betreft het peil van zedelijkheid, recht en maatschappelijk optreden. Alg.
Bibl.
</p>
<p>20. MARIE ANTOINETTE EN DE REVOLUTIE, door Cl. Tschudi. Naar de oorspronkelijke Noorsche
uitgaaf door J. Clant v. d. Mijll-Piepers. Met vele illustr. 469 blz. <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Dit boek toont ons het leven van de arme Koningin op haar lijdenspad naar het treurige
einde.
</p>
<p>De schokkende gebeurtenissen der Fransche Revolutie met al haar verschrikkingen, ziet
men hier levendig, en getrouw aan de historische feiten, weergegeven. Het geheel is
in onderhoudenden, boeienden trant verteld.
</p>
<p>21. HALFBLOED. Een huwelijk in de tropen. Roman door A. Perrin. Vertaald door D. Jacobson.
2e druk. (7e&#x2013;12e duizendtal) <span class="price">&#x192; 0.85</span>
</p>
<p>Een goed doorgewerkte roman; de strijd tusschen liefde en bijgeloof van de Indische
vrouw is goed weergegeven. N. v. d. Dag.
</p>
<p>22. NA HET DERDE KIND. Roman door H. von Mühlau, vertaald door Anna van Gogh-Kaulbach
<span class="price">&#x192; 0.85</span>
</p>
<p>Was het derde kind gewenscht?
</p>
<p>Mag men deze vraag zelfs opwerpen?
</p>
<p>Ziedaar een stukje sociale quaestie waarover deze roman handelt, en die in den tegenwoordigen
tijd aller belangstelling zal wekken.
</p>
<p>23. VERLOVING EN HUWELIJK IN VROEGER DAGEN, door Prof. L. Knappert. Rijk geïllustreerd
<span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Een historisch overzicht met vele bizonderheden over &#x201c;hoe men elkaar vroeger vond
en kreeg&#x201d;. Interessant geïllustr.
</p>
<p>24. Uitverkocht
</p>
<p>25. OPGANG. De roman van een vrouweleven. Oorspronkelijke roman van Anna van Gogh-Kaulbach.
2e druk. (8e&#x2013;13e duizendtal) <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Opgang is de roman van een slachtoffer der tweedracht in een huwelijk. Het is de ellende,
door dit laatste veroorzaakt, die Anna van Gogh-Kaulbach ons duidelijk voor oogen
wil stellen, en ze slaagt daarin volkomen. De Haagsche Vrouwenkroniek.
</p>
<p>26. &#x201c;DE WAPENS <span class="corr" id="xd29e6407" title="Bron: NEER">NEÊR</span>&#x201d;. Roman van Bertha von Suttner. 3e druk in de Meulenhoff-Editie. Deel I. (12e&#x2013;17e
duizendtal der nieuwe uitgave) <span class="price">&#x192; 0.85</span>
</p>
<p>Hoe goed heeft deze vrouw opgemerkt; wat heeft zij van veel, dat ons nog altijd met
wilde verbazing vervult, de alledaagsche, onschuldig schijnende oorzaken aangetoond.
De Telegraaf.
<span class="pagenum">[<a id="pb649" href="#pb649">649</a>]</span></p>
<p>27. &#x201c;DE WAPENS NEÊR&#x201d;. Roman van Bertha von Suttner. Deel II <span class="price">&#x192; 0.85</span>
</p>
<p>Dit boek, dat den oorlog van 1866 en 1870 schildert, herleeft thans: Heele citaten
waren aan te halen, woordelijk op de toestanden van thans toepasselijk. Utr. Prov.
Sted. Dagblad.
</p>
<p>28. HAREM. Schetsen uit het leven van de Turksche vrouw door Demetra Vaka. 2e druk.
(7e&#x2013;11e duizendtal). <span class="price">&#x192; 0.85</span>
</p>
<p>De inhoud van dit boek is niet verdicht, hoe onwaarschijnlijk sommige gedeelten ook
schijnen. De feiten zijn volkomen naar waarheid verteld.
</p>
<p>29. <span class="sc">Ons Mooie Nederland.</span> GELDERLAND I, door D.&nbsp;J. van der Ven. Met 80 kunstplaten naar de natuur. 316 bladz.
<span class="price">&#x192; 1.10</span>
</p>
<p>Wanneer men dit keurige boek opneemt en doorbladert, is de eerste gedachte: prachtig,
sympathiek, smaakvol werk. En dan nog geen gulden betalen om dit boek het zijne te
mogen noemen&#x200a;&#x2026;&#x200a;het lijkt schier ongelooflijk! Nieuwe Arnh. Courant.
</p>
<p>30. HET SCHANDAAL. Roman van G. van Ompteda <span class="price">&#x192; 0.85</span>
</p>
<p>Een boeiende roman waarvan in de origineele uitgave in één jaar 45000 ex. verkocht
werden.
</p>
<p>31. ACHTER DE SCHERMEN. Herinneringen van den Impresario Jos. J. Schürmann <span class="price">&#x192; 0.75</span>
</p>
<p>Een keurige uitgaaf, prettig geschreven. N. Crt.
</p>
<p>32. BRAND, door Henrik Ibsen, vertaald door J. Clant van der Mijll-Piepers <span class="price">&#x192; 0.85</span>
</p>
<p>&#x201c;De Meulenhoff-Editie is door het opnemen van Ibsen&#x2019;s Brand ongetwijfeld wederom een
belangrijk deel rijker geworden. De uitvoering is natuurlijk keurig.&#x201d; Avondpost.
</p>
<p>33. HET WONDERE LEVEN DER PADDENSTOELEN door D.&nbsp;J. van der Ven, 280 bladzijden, met
80 photografische natuuropnamen <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>De bekende Arnhemsche natuurbeschrijver en kenner van het leven van dieren en planten,
deed thans in de Meulenhoff-Editie een uitvoerige verhandeling verschijnen over het
&#x201c;Wonderleven der Paddenstoelen&#x201d; zooals hij het teekenend noemt. Zeer leesbaar geschreven,
versierd met vele fotografieën; fraai uitgevoerd en laag van prijs, behoort dit werkje
tot de aantrekkelijkheden van de boekenmarkt, welker bekoring niemand ontgaat. Haagsche
Post.
</p>
<p>34. DE LAATSTE DAGEN VAN POMPEJI door Edw. Bulwer Lytton. 544 bladz. <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>In handig formaat en grondig herzien door Mevr. J.&nbsp;P. Wesselink van Rossum, verscheen
thans een zevende druk in de bekende Meulenhoff-Editie, goed gedrukt tegen matigen
prijs, zoodat ongetwijfeld velen zich zullen verdiepen in de meesterlijke schildering
van het Romeinsche leven der eerste eeuw en de verschrikkelijke catastrophe die toen
plaats had. Het is en blijft een werk dat aller aanbeveling verdient. Dordr. Courant.
<span class="pagenum">[<a id="pb650" href="#pb650">650</a>]</span></p>
<p>35. DE OORLOG. Geïllustreerde geschiedenis van den wereldoorlog door H.&nbsp;P. Geerke
en G.&nbsp;A. Brandts. Deel II <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Een verbazend aardige uitgave. Wij hebben nu vóór ons liggen twee bandjes en die geven
een volledig overzicht van de geweldige gebeurtenissen, zonder een oordeel uit te
spreken. Het is een kostbare verzameling van fotografieën, reproducties van aanplakbiljetten
en documenten, waarvan thans reeds de origineelen zeldzaam zijn. Wij maken alles nog
eens mee, wat wijzelf beleefden of vernamen uit de dagbladen; wij vernemen het in
woord en beeld. Wij zelf en vooral onze naneven mogen schrijvers en uitgevers dankbaar
zijn voor deze populaire en belangrijke uitgave. Boekenschouw.
</p>
<p>36. NAPOLEON EN DE VROUWEN, door H.&nbsp;P. Geerke. Met vele platen en portretten. <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>De bekende geschiedkundige Dr. H.&nbsp;F. HELMOLT schrijft van de werken over Napoleon
van Geerke: &#x201c;Op populaire duidelijke wijze wordt hier Napoleon&#x2019;s leven verhaald, zonder
dat de lezer vermoedt, welke grondige studie hieraan vooraf is gegaan. Geerke verstaat
de kunst boeiend en onderhoudend te schrijven en toch historisch juist de feiten weer
te geven. Een welverdiend succes zal zeker niet uitblijven.&#x201d;
</p>
<p>37. PETRA. Roman door Björnstjerne Björnson. 255 blz. <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Een treffend boeiend verhaal van een meisje dat door haar bruisende, overmoedige wilskracht
haar levensdoel bereikt. De eenvoudige taal van den grooten Noorschen schrijver spreekt
direct tot ons gemoed en blijft ons boeien tot aan het eind toe. Algem. Maandel. Bibliogr.
</p>
<p>38. DE TORENS ZINGEN! Nederlandsche Torens en hunne Klokkenspelen door D.&nbsp;J. van der
Ven. Met 56 afbeeldingen naar fotographische natuuropnamen. 226 blz. <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Dit deel vormt een der aantrekkelijkste werken uit de serie Foto-uitgaven der Meulenhoff-Editie.
De vele pakkende foto&#x2019;s van onze mooie Nederlandsche Torens alléén zijn de prijs van
het boek reeds dubbel waard. Doch de hoofdzaak vormt de tekst waarin op onderhoudende
prettige wijze door den schrijver over Klokken en Torens verhaald wordt. De Kroniek.
</p>
<p>39. JEANNE D&#x2019;ARC. De Maagd van Orleans, door H.&nbsp;E. Koopmans van Boekeren, 230 bladz.,
geïllustreerd <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Het leven van Jeanne d&#x2019;Arc wordt in dit boekje zeer boeiend en historisch juist verhaald
N. Rott. Crt.
</p>
<p>40. BLOEMEN door D.&nbsp;J. v. d. Ven. Met 64 afbeeldingen. 263 bladzijden <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Bij de firma J.&nbsp;M. Meulenhoff is dit mooie boekje verschenen, dat de aandacht verdient
van natuurliefhebbers, die in eene plant, eene bloem nog iets anders zien dan een
voorwerp van studie. De heer D.&nbsp;J. v.d. Ven geeft hier, bij 65 afbeeldingen naar opnamen
door Mevr. M. Buining-Bijl en Jos. Raemaekers, in een aantal zeer aantrekkelijke opstellen,
wat bloemen en planten vertellen.
<span class="pagenum">[<a id="pb651" href="#pb651">651</a>]</span></p>
<p>Hij vereenigt ook het nuttige met het aangename, want hij geeft ook tal van aanwijzingen,
waarmee ook de tuinman gaarne zal kennismaken. Prov. Gron. Crt.
</p>
<p>41. BESCHAVING, door Olga Wohlbrück, 390 bladz. <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Op een vraag aan de schrijfster, of de gebeurtenissen in dezen roman waar zijn, ontving
de vertaalster het volgende antwoord:
</p>
<p>&#x201c;Deze roman berust op waarheid. Om eenheid in het verhaal te brengen, heb ik hier
en daar gedeelten moeten bijwerken en verdichten, maar de gebeurtenissen zijn ontleend
aan de werkelijkheid.&#x201d; Olga Wohlbrück.
</p>
<p>42. DE AVONTUREN VAN OLIVER TWIST, door Charles Dickens. 580 bladz. <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Eindelijk een goede uitgaaf van Dickens in handig formaat. Bovendien wordt deze uitgaaf
in geheel nieuwe vertaling gegeven, door Anna van Gogh-Kaulbach, in het Nederlandsch
van dezen tijd, hetgeen een groote tegenstelling vormt met de bestaande, verouderde
uitgaaf. Algem. Bibliogr.
</p>
<p>43. JAN FUSELIER. Schetsen uit het Indische Soldatenleven door M.&nbsp;H. du Croo. 285
bladz. <span class="price">&#x192; 0.75</span></p>
<p>Dit is een bundel gevoelig geschreven schetsen uit het Indische leven. De schrijver
draagt den Indischen soldaat een warm hart toe, en weet op eenvoudigen, sympathieken
toon van het Indische soldatenleven in zijn korte, naar het leven geschetste novellen,
te verhalen. Handelsblad.
</p>
<p>44. KUNSTENAARSLEVEN TE PARIJS, door Henri Morger. 385 bladz. <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Een nieuw meesterwerk uit de wereldliteratuur. De schrijver geeft hier een interessant
kijkje op het intieme Parijsche kunstenaarsleven. Dordrechtsche Crt.
</p>
<p>45. WILDE DIEREN, naar het leven gephotographeerd door Aug. F.&nbsp;W. Vogt, beschreven
door Dr. H.&nbsp;W. Heinsius. 250 bladz. <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Onze eigen, zeldzaam mooie dierentuin &#x201c;Artis&#x201d; in woord en beeld weergegeven, met 65
photograf. natuuropnamen naar het leven der voornaamste wilde dieren.
</p>
<p>46/47. DE PICKWICK-CLUB, twee deelen, door Charles Dickens, versierd met origineele
teekeningen. Per deel eenvoudig gebonden <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Hier heeft men nu een der meest onvergankelijke boeken uit de geheele wereldliteratuur,
vol leven, vol humor en ernst, vol opvoedkundige waarde en daarenboven een echt kunstwerk,
typografisch voortreffelijk verzorgd en toch voor een luttel prijsje. Als het debiet
van deze boekjes niet reusachtig wordt, mogen we aannemen, dat het volk van Holland
geen goede boeken waard is. De Maasbode.
</p>
<p>48. BEROEMDE ZANGERESSEN, door J. Hartog. Eenvoudig gebonden <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Een prachtwerkje met 23 afbeeld. naar photographieën van de meest beroemde zangeressen,
waaronder vele <span class="pagenum">[<a id="pb652" href="#pb652">652</a>]</span>Nederlandsche zangeressen een eerste plaats innemen. Een dergelijk werk hadden we
tot nu toe niet in onze literatuur. De groote zangeressen zien wij hier in woord en
beeld voor ons, in onderhoudend geschreven levensbeschrijvingen, versierd met meesterlijk
uitgevoerde afbeeldingen en portretten. De Groene Amsterdammer.
</p>
<p>49. DE DROOM. Vervolg van &#x201c;OPGANG&#x201d; of de &#x201c;Roman van een vrouweleven&#x201d;, door Anna van
Gogh-Kaulbach. Eenvoudig gebonden <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Wie &#x201c;Opgang&#x201d; gelezen heeft, zal zeer zeker er naar verlangen ook dit boeiende vervolg
van dien mooien roman te lezen.
</p>
<p>50. WILLEM VAN ORANJE, door H. Laman Trip-De Beaufort 106 bladz. Eenvoudig gebonden
<span class="price">&#x192; 0.85</span>
</p>
<p>Dit tooneelspel behandelt het tijdperk van het beleg en ontzet van Leiden; het teekent
welk een kracht er uitging van den toen zieken Willem van Oranje. Een mooi, vlot geschreven
tooneelspel, dat zeker groote belangstelling zal wekken. Utrechtsch Dagblad.
</p>
<p>51. ARON LAGUNA. Tooneelspel in drie bedrijven, door Isr. Querido. Eenvoudig gebonden
<span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>In den dialoog toont zich hier Querido als gewoonlijk een groot meester. Het mooiste
is zeker de scène tusschen Aron en zijn vader in het 18e tooneel van het laatste bedrijf.
Dat is aangrijpend. Stemmen des Tijds.
</p>
<p>52 en 53. DAVID COPPERFIELD I/II, door Charles Dickens. Vertaling van J. Clant v.d.
Mijll-Piepers. Eenvoudig gebonden <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Voor de tallooze liefhebbers van den graag gelezen schrijver zal deze goedkoope, sierlijke
uitgave wel zeer welkom zijn. Haagsche Courant.
</p>
<p>54. PEER GYNT, door H. Ibsen. Vertaling van J. Clant v.d. Mijll-Piepers <span class="price">&#x192; 0.95</span>
</p>
<p>Men is het er algemeen over eens, dat &#x201c;Peer Gynt&#x201d; het werk van den meester is, van
onvergankelijke waarde. De Beweging.
</p>
<p>55. SAPHO door A. Daudet. Vertaling van A. van Gogh-Kaulbach <span class="price">&#x192; 0.95.</span>
</p>
<p>Met meesterlijke hand teekent Daudet hier het Parijsche leven. Hij voert ons in een
wereld van tragiek en menschelijke aandoeningen. Zooals bekend, droeg hij dit boek
op aan zijn zoons, wanneer zij twintig jaar zouden zijn. Algem. Maandel. Bibliogr.
</p>
<p>56. WILDE EEND, door H. Ibsen. Vertaling van J. Clant v.d. Mijll-Piepers <span class="price">&#x192; 0.65</span>
</p>
<p>Dit symbolische stuk is merkwaardig juist in de karakteristiek, uitermate verdienstelijk
in de heel onverwachte tragiek der beslissende momenten. De Tijd.
</p>
<p><b>Opgave der verder verschenen deelen vindt men in den <span class="ex">volledigen Catalogus</span> der Meulenhoff-Editie, welke <span class="ex">gratis</span> en <span class="ex">franco</span> door den Uitgever, Damrak 88, verkrijgbaar gesteld wordt.</b>
</p>
</div>
</div>
<div class="div1" id="toc">
<h2 class="main">Inhoudsopgave</h2>
<table>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch1">EERSTE HOOFDSTUK</a></td>
<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch1">1</a></td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch2">TWEEDE HOOFDSTUK</a></td>
<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch2">38</a></td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch3">DERDE HOOFDSTUK</a></td>
<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch3">77</a></td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch4">VIERDE HOOFDSTUK</a></td>
<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch4">113</a></td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch5">VIJFDE HOOFDSTUK</a></td>
<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch5">150</a></td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch6">ZESDE HOOFDSTUK</a></td>
<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch6">189</a></td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch7">ZEVENDE HOOFDSTUK</a></td>
<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch7">228</a></td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch8">ACHTSTE HOOFDSTUK</a></td>
<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch8">263</a></td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch9">NEGENDE HOOFDSTUK</a></td>
<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch9">311</a></td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch10">TIENDE HOOFDSTUK</a></td>
<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch10">357</a></td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch11">ELFDE HOOFDSTUK</a></td>
<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch11">410</a></td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch12">TWAALFDE HOOFDSTUK</a></td>
<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch12">446</a></td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch13">DERTIENDE HOOFDSTUK</a></td>
<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch13">482</a></td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch14">VEERTIENDE HOOFDSTUK</a></td>
<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch14">518</a></td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch15">VIJFTIENDE HOOFDSTUK</a></td>
<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch15">558</a></td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch16">ZESTIENDE HOOFDSTUK</a></td>
<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch16">600</a></td>
</tr>
</table>
</div>
<div class="transcriberNote">
<h2 class="main">Colofon</h2>
<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3>
<p class="first">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen
van welke soort dan ook. U mag het kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden
van de Project Gutenberg Licentie in dit eBoek of on-line op <a class="seclink xd29e43" title="Externe link" href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
</p>
<p>Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctieteam op <a class="seclink xd29e43" title="Externe link" href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
</p>
<p>Dit boek is het tweede deel van de <i>Drie Steden</i> trilogie. Het eerste deel, <i>Lourdes</i> is ook beschikbaar op Project Gutenberg als eBoek <a class="pglink xd29e43" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/56760">56760</a>. Het derde deel, <i>Parijs</i>, is in voorbereiding.
</p>
<p>Het Franse origineel is beschikbaar op Project Gutenberg als eBoek <a class="pglink xd29e43" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/34528">34528</a>; een Engelse vertaling als eBoek <a class="pglink xd29e43" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/8721">8721</a>.
</p>
<h3 class="main">Metadata</h3>
<table class="colophonMetadata">
<tr>
<td><b>Titel:</b></td>
<td>Rome (De Drie Steden, Deel 2 van 3)</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td><b>Auteur:</b></td>
<td>Émile Zola (1840&#x2013;1902)</td>
<td><a href="https://viaf.org/viaf/32004502/" class="seclink">Info</a></td>
</tr>
<tr>
<td><b>Vertaler:</b></td>
<td>Willem Jacob Aarland Roldanus Jr. (1877&#x2013;1940)</td>
<td><a href="https://viaf.org/viaf/284351261/" class="seclink">Info</a></td>
</tr>
<tr>
<td><b>Taal:</b></td>
<td>Nederlands (Spelling De Vries-Te Winkel)</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td><b>Oorspronkelijke uitgiftedatum:</b></td>
<td>1918</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td><b>Trefwoorden:</b></td>
<td>French fiction -- 19th century</td>
<td></td>
</tr>
</table>
<h3 class="main">Codering</h3>
<p class="first">Dit boek is weergegeven in oorspronkelijke schrijfwijze. Afgebroken woorden aan het
einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel
zijn verbeterd. Deze verbeteringen zijn aangegeven in de colofon aan het einde van
dit boek.
</p>
<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3>
<ul>
<li>2020-01-24 Begonnen.
</li>
</ul>
<h3 class="main">Externe Referenties</h3>
<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn dat deze links
voor u niet werken.</p>
<h3 class="main">Verbeteringen</h3>
<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
<table class="correctionTable" summary="Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst.">
<tr>
<th>Bladzijde</th>
<th>Bron</th>
<th>Verbetering</th>
<th>Bewerkingsafstand</th>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e178">2</a></td>
<td class="width40 bottom">orienteeren</td>
<td class="width40 bottom">oriënteeren</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e181">2</a></td>
<td class="width40 bottom">noch</td>
<td class="width40 bottom">nog</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e264">14</a>, <a class="pageref" href="#xd29e366">29</a>, <a class="pageref" href="#xd29e1846">191</a>, <a class="pageref" href="#xd29e2118">222</a>, <a class="pageref" href="#xd29e4876">494</a></td>
<td class="width40 bottom">idée</td>
<td class="width40 bottom">idee</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e284">16</a>, <a class="pageref" href="#xd29e595">58</a>, <a class="pageref" href="#xd29e948">89</a>, <a class="pageref" href="#xd29e1193">111</a>, <a class="pageref" href="#xd29e1331">126</a></td>
<td class="width40 bottom">Index-congregatie</td>
<td class="width40 bottom">Indexcongregatie</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e417">35</a></td>
<td class="width40 bottom">congegratie</td>
<td class="width40 bottom">congregatie</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e426">36</a></td>
<td class="width40 bottom">onbegresnde</td>
<td class="width40 bottom">onbegrensde</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e477">42</a></td>
<td class="width40 bottom">en en</td>
<td class="width40 bottom">en</td>
<td class="bottom">3</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e650">63</a></td>
<td class="width40 bottom">ceremoniëele</td>
<td class="width40 bottom">ceremonieele</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e743">71</a></td>
<td class="width40 bottom">klein-burgerlijke</td>
<td class="width40 bottom">kleinburgerlijke</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e754">72</a>, <a class="pageref" href="#xd29e1593">156</a>, <a class="pageref" href="#xd29e4515">465</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5993">613</a></td>
<td class="width40 bottom">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom">,</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e800">77</a>, <a class="pageref" href="#xd29e865">84</a>, <a class="pageref" href="#xd29e873">84</a>, <a class="pageref" href="#xd29e1056">100</a>, <a class="pageref" href="#xd29e1077">102</a>, <a class="pageref" href="#xd29e1083">102</a>, <a class="pageref" href="#xd29e1088">102</a>, <a class="pageref" href="#xd29e1134">107</a>, <a class="pageref" href="#xd29e1142">107</a>, <a class="pageref" href="#xd29e1172">109</a>, <a class="pageref" href="#xd29e2174">228</a>, <a class="pageref" href="#xd29e2179">228</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5601">573</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5604">573</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5803">593</a></td>
<td class="width40 bottom">audientie</td>
<td class="width40 bottom">audiëntie</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e816">78</a>, <a class="pageref" href="#xd29e839">81</a>, <a class="pageref" href="#xd29e3125">329</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5217">524</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5467">556</a></td>
<td class="width40 bottom">half-donker</td>
<td class="width40 bottom">halfdonker</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e831">80</a>, <a class="pageref" href="#xd29e2716">287</a>, <a class="pageref" href="#xd29e4247">440</a>, <a class="pageref" href="#xd29e6145">631</a></td>
<td class="width40 bottom">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom">.</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e857">83</a></td>
<td class="width40 bottom">caelibaat</td>
<td class="width40 bottom">celibaat</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e870">84</a>, <a class="pageref" href="#xd29e2870">301</a></td>
<td class="width40 bottom">Vatikaan</td>
<td class="width40 bottom">Vaticaan</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e894">86</a></td>
<td class="width40 bottom">kardinaals</td>
<td class="width40 bottom">kardinaal</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e905">86</a>, <a class="pageref" href="#xd29e3434">362</a></td>
<td class="width40 bottom">congregratie</td>
<td class="width40 bottom">congregatie</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1110">105</a></td>
<td class="width40 bottom">verwachtigen</td>
<td class="width40 bottom">verwachtingen</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1159">108</a></td>
<td class="width40 bottom">verradelijke</td>
<td class="width40 bottom">verraderlijke</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1180">109</a></td>
<td class="width40 bottom">geen</td>
<td class="width40 bottom">heen</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1240">116</a></td>
<td class="width40 bottom">losbarsten</td>
<td class="width40 bottom">losbarstten</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1274">121</a></td>
<td class="width40 bottom">eere-trap</td>
<td class="width40 bottom">eeretrap</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1290">122</a></td>
<td class="width40 bottom">stroo-zittingen</td>
<td class="width40 bottom">stroozittingen</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1438">138</a>, <a class="pageref" href="#xd29e1498">144</a>, <a class="pageref" href="#xd29e2275">240</a>, <a class="pageref" href="#xd29e2807">294</a>, <a class="pageref" href="#xd29e3657">383</a>, <a class="pageref" href="#xd29e4094">429</a>, <a class="pageref" href="#xd29e4328">448</a>, <a class="pageref" href="#xd29e4388">454</a>, <a class="pageref" href="#xd29e4621">475</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5332">539</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5769">590</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5886">602</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5950">608</a></td>
<td class="width40 bottom">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom">&#x201d;</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1477">142</a>, <a class="pageref" href="#xd29e1480">142</a></td>
<td class="width40 bottom">Trinita de Monti</td>
<td class="width40 bottom">Trinità dei Monti</td>
<td class="bottom">2 / 1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1492">144</a>, <a class="pageref" href="#xd29e2842">299</a></td>
<td class="width40 bottom">troittoir</td>
<td class="width40 bottom">trottoir</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1529">148</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5308">537</a></td>
<td class="width40 bottom">conscentieus</td>
<td class="width40 bottom">consciëntieus</td>
<td class="bottom">2 / 1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1610">158</a></td>
<td class="width40 bottom">gereconstueerd</td>
<td class="width40 bottom">gereconstrueerd</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1671">168</a></td>
<td class="width40 bottom">dubbe</td>
<td class="width40 bottom">dubbele</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1719">174</a></td>
<td class="width40 bottom">van</td>
<td class="width40 bottom">dan</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1737">175</a></td>
<td class="width40 bottom">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom">-</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1837">190</a></td>
<td class="width40 bottom">Concilie-congregatie</td>
<td class="width40 bottom">Conciliecongregatie</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1932">199</a></td>
<td class="width40 bottom">ontplooiïng</td>
<td class="width40 bottom">ontplooiing</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1944">201</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5279">535</a></td>
<td class="width40 bottom">angst-aanjagend</td>
<td class="width40 bottom">angstaanjagend</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e1960">202</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5924">605</a></td>
<td class="width40 bottom">angst-aanjagende</td>
<td class="width40 bottom">angstaanjagende</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2006">208</a></td>
<td class="width40 bottom">Belvédere</td>
<td class="width40 bottom">Belvédère</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2071">217</a>, <a class="pageref" href="#xd29e3131">330</a>, <a class="pageref" href="#xd29e4762">487</a>, <a class="pageref" href="#xd29e6203">640</a></td>
<td class="width40 bottom">oranje-appelen</td>
<td class="width40 bottom">oranjeappelen</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2159">227</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5495">560</a></td>
<td class="width40 bottom">anti-chambre</td>
<td class="width40 bottom">antichambre</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2198">230</a></td>
<td class="width40 bottom">corporaiies</td>
<td class="width40 bottom">corporaties</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2203">230</a></td>
<td class="width40 bottom">vier duizend</td>
<td class="width40 bottom">vierduizend</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2210">231</a>, <a class="pageref" href="#xd29e3813">401</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5850">599</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5941">607</a></td>
<td class="width40 bottom">,</td>
<td class="width40 bottom">.</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2340">248</a></td>
<td class="width40 bottom">veertig duizend</td>
<td class="width40 bottom">veertigduizend</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2359">250</a></td>
<td class="width40 bottom">hierarchie</td>
<td class="width40 bottom">hiërarchie</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2367">250</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5209">523</a></td>
<td class="width40 bottom">eere-kamerheeren</td>
<td class="width40 bottom">eerekamerheeren</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2370">250</a>, <a class="pageref" href="#xd29e3147">331</a></td>
<td class="width40 bottom">traditionneele</td>
<td class="width40 bottom">traditioneele</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2382">251</a></td>
<td class="width40 bottom">ceremonieën</td>
<td class="width40 bottom">ceremoniën</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2410">253</a></td>
<td class="width40 bottom">keerden</td>
<td class="width40 bottom">keerde</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2576">272</a></td>
<td class="width40 bottom">vierhondderdduizend</td>
<td class="width40 bottom">vierhonderdduizend</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2590">274</a></td>
<td class="width40 bottom">vijfhonderd duizend</td>
<td class="width40 bottom">vijfhonderdduizend</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2604">276</a></td>
<td class="width40 bottom">verfraaiïngen</td>
<td class="width40 bottom">verfraaiingen</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2609">276</a></td>
<td class="width40 bottom">terugvloeiïng</td>
<td class="width40 bottom">terugvloeiing</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2612">276</a>, <a class="pageref" href="#xd29e2629">278</a>, <a class="pageref" href="#xd29e2867">301</a></td>
<td class="width40 bottom">débâcle</td>
<td class="width40 bottom">debacle</td>
<td class="bottom">2 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2617">277</a></td>
<td class="width40 bottom">millard</td>
<td class="width40 bottom">milliard</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2634">279</a></td>
<td class="width40 bottom">als </td>
<td class="width40 bottom">
[<i>Verwijderd</i>]
</td>
<td class="bottom">4</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2708">286</a></td>
<td class="width40 bottom">dat</td>
<td class="width40 bottom">dan</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2741">289</a></td>
<td class="width40 bottom">siesta-uurtje</td>
<td class="width40 bottom">siësta-uurtje</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2818">296</a></td>
<td class="width40 bottom">siesta</td>
<td class="width40 bottom">siësta</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2828">297</a></td>
<td class="width40 bottom">half-naakte</td>
<td class="width40 bottom">halfnaakte</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2855">300</a></td>
<td class="width40 bottom">miilioen</td>
<td class="width40 bottom">millioen</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e2887">303</a></td>
<td class="width40 bottom">trachtie</td>
<td class="width40 bottom">trachtte</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3005">317</a></td>
<td class="width40 bottom">knnnen</td>
<td class="width40 bottom">kunnen</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3008">317</a>, <a class="pageref" href="#xd29e4765">487</a></td>
<td class="width40 bottom">;</td>
<td class="width40 bottom">,</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3015">317</a></td>
<td class="width40 bottom">erkend</td>
<td class="width40 bottom">herkend</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3134">330</a>, <a class="pageref" href="#xd29e3251">342</a>, <a class="pageref" href="#xd29e4705">483</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5150">516</a></td>
<td class="width40 bottom">oranje-appelboomen</td>
<td class="width40 bottom">oranjeappelboomen</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3142">331</a></td>
<td class="width40 bottom">Belvedere</td>
<td class="width40 bottom">Belvédère</td>
<td class="bottom">2 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3161">332</a></td>
<td class="width40 bottom">nietig-verklaring</td>
<td class="width40 bottom">nietigverklaring</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3240">341</a></td>
<td class="width40 bottom">Benedeta</td>
<td class="width40 bottom">Benedetta</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3287">346</a></td>
<td class="width40 bottom">gezantscahpsattachés</td>
<td class="width40 bottom">gezantschapsattachés</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3294">347</a></td>
<td class="width40 bottom">lets</td>
<td class="width40 bottom">iets</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3297">347</a></td>
<td class="width40 bottom">utt</td>
<td class="width40 bottom">uit</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3300">347</a></td>
<td class="width40 bottom">eetzaaf</td>
<td class="width40 bottom">eetzaal</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3313">349</a></td>
<td class="width40 bottom">leiden</td>
<td class="width40 bottom">leidden</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3356">355</a></td>
<td class="width40 bottom">moralitit</td>
<td class="width40 bottom">moraliteit</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3389">358</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5437">553</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5871">601</a></td>
<td class="width40 bottom">&#x201d;</td>
<td class="width40 bottom">
[<i>Verwijderd</i>]
</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3426">361</a></td>
<td class="width40 bottom">hardnekking</td>
<td class="width40 bottom">hardnekkig</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3465">366</a></td>
<td class="width40 bottom">Serafine</td>
<td class="width40 bottom">Serafina</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3623">379</a></td>
<td class="width40 bottom">verdraaiïng</td>
<td class="width40 bottom">verdraaiing</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3651">383</a></td>
<td class="width40 bottom">ilusies</td>
<td class="width40 bottom">illusies</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3654">383</a></td>
<td class="width40 bottom">Misschen</td>
<td class="width40 bottom">Misschien</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3671">384</a></td>
<td class="width40 bottom">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom">op </td>
<td class="bottom">3</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3692">387</a></td>
<td class="width40 bottom">Collegicum</td>
<td class="width40 bottom">Collegium</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3748">393</a>, <a class="pageref" href="#xd29e4167">434</a></td>
<td class="width40 bottom">Monsignor</td>
<td class="width40 bottom">monsignor</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3751">393</a></td>
<td class="width40 bottom">monsegnor</td>
<td class="width40 bottom">monsignor</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3777">396</a></td>
<td class="width40 bottom">masa</td>
<td class="width40 bottom">massa</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3805">400</a></td>
<td class="width40 bottom">Madona</td>
<td class="width40 bottom">Madonna</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3824">403</a></td>
<td class="width40 bottom">consistoriecongregratie</td>
<td class="width40 bottom">consistoriecongregatie</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3886">411</a></td>
<td class="width40 bottom">&#x2019;</td>
<td class="width40 bottom">&#x201d;</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3893">411</a>, <a class="pageref" href="#xd29e4316">447</a></td>
<td class="width40 bottom">bruidschat</td>
<td class="width40 bottom">bruidsschat</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e3896">411</a></td>
<td class="width40 bottom">financiëele</td>
<td class="width40 bottom">financieele</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4032">424</a></td>
<td class="width40 bottom">Compagna</td>
<td class="width40 bottom">Campagna</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4037">425</a></td>
<td class="width40 bottom">rosachtige</td>
<td class="width40 bottom">rotsachtige</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4174">434</a></td>
<td class="width40 bottom">in</td>
<td class="width40 bottom">ik</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4249">440</a></td>
<td class="width40 bottom">.</td>
<td class="width40 bottom">?</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4385">454</a></td>
<td class="width40 bottom">gefiêteerd</td>
<td class="width40 bottom">gefêteerd</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4472">461</a></td>
<td class="width40 bottom">Magglore</td>
<td class="width40 bottom">Maggiore</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4494">463</a></td>
<td class="width40 bottom">&#x2019;</td>
<td class="width40 bottom">,</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4535">467</a></td>
<td class="width40 bottom">entrée</td>
<td class="width40 bottom">entree</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4588">472</a></td>
<td class="width40 bottom">porcelein</td>
<td class="width40 bottom">porselein</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4596">473</a></td>
<td class="width40 bottom">gezantschaps-attaché</td>
<td class="width40 bottom">gezantschapsattaché</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4643">477</a></td>
<td class="width40 bottom">u</td>
<td class="width40 bottom">uw</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4652">477</a></td>
<td class="width40 bottom">passèeren</td>
<td class="width40 bottom">passeeren</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4677">479</a></td>
<td class="width40 bottom">potood</td>
<td class="width40 bottom">potlood</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4737">485</a></td>
<td class="width40 bottom">monsigneur</td>
<td class="width40 bottom">monsignor</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4753">486</a></td>
<td class="width40 bottom">zij</td>
<td class="width40 bottom">hij</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4779">488</a></td>
<td class="width40 bottom">soiree</td>
<td class="width40 bottom">soirée</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4821">491</a></td>
<td class="width40 bottom">Piere</td>
<td class="width40 bottom">Pierre</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4841">492</a></td>
<td class="width40 bottom">alleen</td>
<td class="width40 bottom">allen</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e4885">494</a></td>
<td class="width40 bottom">Benenetta</td>
<td class="width40 bottom">Benedetta</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e5030">507</a>, <a class="pageref" href="#xd29e5826">595</a></td>
<td class="width40 bottom">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom">&#x201c;</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e5075">509</a></td>
<td class="width40 bottom">conventionneele</td>
<td class="width40 bottom">conventioneele</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e5204">523</a></td>
<td class="width40 bottom">Kanäan</td>
<td class="width40 bottom">Kanaän</td>
<td class="bottom">2 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e5314">537</a></td>
<td class="width40 bottom">weder-opleving</td>
<td class="width40 bottom">wederopleving</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e5349">541</a></td>
<td class="width40 bottom">:</td>
<td class="width40 bottom">;</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e5357">542</a></td>
<td class="width40 bottom">kindvolk</td>
<td class="width40 bottom">kind-volk</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e5392">547</a></td>
<td class="width40 bottom">bemoeiïngen</td>
<td class="width40 bottom">bemoeiingen</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e5411">550</a></td>
<td class="width40 bottom">duscussieert</td>
<td class="width40 bottom">discussieert</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e5452">554</a></td>
<td class="width40 bottom">gedachten-associatie</td>
<td class="width40 bottom">gedachtenassociatie</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e5747">588</a></td>
<td class="width40 bottom">coelibaat</td>
<td class="width40 bottom">celibaat</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e5892">602</a></td>
<td class="width40 bottom">herschenschim</td>
<td class="width40 bottom">hersenschim</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e6137">630</a></td>
<td class="width40 bottom">zouden</td>
<td class="width40 bottom">zou</td>
<td class="bottom">3</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e6168">635</a></td>
<td class="width40 bottom">vrijheidsidée</td>
<td class="width40 bottom">vrijheidsidee</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e6219">642</a></td>
<td class="width40 bottom">Ninivé</td>
<td class="width40 bottom">Ninive</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e6274">646</a></td>
<td class="width40 bottom">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom">)</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd29e6407">648</a></td>
<td class="width40 bottom">NEER</td>
<td class="width40 bottom">NEÊR</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
</table>
<h3 class="main">Afkortingen</h3>
<p>Overzicht van gebruikte afkortingen.</p>
<table class="abbreviationtable" summary="Overzicht van gebruikte afkortingen.">
<tr>
<th>Afkorting</th>
<th>Uitgeschreven</th>
</tr>
<tr>
<td class="bottom">n.l.</td>
<td class="bottom">namelijk</td>
</tr>
</table>
</div>
</div>

<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 61326 ***</div>
</body>
</html>
generated by cgit v1.2.3 (git 2.25.1) at 2026-04-05 11:29:57 +0000