diff options
Diffstat (limited to 'old/60480-0.txt')
| -rw-r--r-- | old/60480-0.txt | 36004 |
1 files changed, 0 insertions, 36004 deletions
diff --git a/old/60480-0.txt b/old/60480-0.txt deleted file mode 100644 index 1ca2b6c..0000000 --- a/old/60480-0.txt +++ /dev/null @@ -1,36004 +0,0 @@ -The Project Gutenberg eBook of Rimen en Teltsjes, by Broerren Halbertsma - -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and -most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms -of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at -www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you -will have to check the laws of the country where you are located before -using this eBook. - -Title: Rimen en Teltsjes - -Author: Broerren Halbertsma - -Release Date: October 12, 2019 [eBook #60480] - -Language: Frisian - -Character set encoding: UTF-8 - -Produced by: Frank van Drogen, Menno de Leeuw, Chris Curnow and the Online Distributed Proofreading Team - -*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK RIMEN EN TELTSJES *** - - - - -[Yllustraasje] - - - - -Rimen en Teltsjes - -fen de -Broerren Halbertsma - - -[Yllustraasje] - -YNHALD. - - Foarwird - Biografiske ynlieding - De Lapekoer fen Gabe Skroar - De Bolswerter merke fen Hoatse mei syn Wobbel - Widzesang - Jonker Piet en Sibbel - Deagravers Sankje - It Libbensein - Ut-fen-hûs by de Boer (De Moarntiid) - De Bear op reis - De Fûgel fen Bearn-poep - De reis nei de Jichtmasters - De omkearde widzesang - Nije widzesang - Oan Liuwe, do er troch it dom fearnsjier kaem - Geale Sljipke - It Famke - It Marke - Nimmen libbet fen ’e oerfloed - Ald Janom - It tsjerkhôf by jountiid ef it grêf fen Lokke - Trije gebetkes for Fryske berntsjes - De Rottelwacht - It Bolswerter Nut - It Jild - De harkers op it Bolswerter Nut - Doch dyn plicht en lit de ljue rabje - Miswier - It blomke tink oan my - Het Rietmuschje - De lêste frjeon - Oan Petrus, do er doctor waerd - An Petrus, als er doctor geworden - Blomke op it grêf fen Petrus - De geboarte-leppel - De âlde Friezen - Fryslân - Sibbel fen de Ryp - Nacht - Forteltsjes fen master Ale Bijfoet - It Maerteblomke - Oan de Swanneblommen - De Fryske Hirdsiler - Troch it Rinket - De Fryske Tsjirlen - De twade joun - De âld kies fen Pibomme - It Holograef - De Klúnskonk fen ús âld Domenij - Hidde en Almansa. Ballade 1217 - Snipperkes - Oan in berntsje yn de oare wrâld - Skippers-sankje - Request - It Aldershûs - Toevoegsel op de Lapekoer van 1829 - Naricht - De Skearwinkel fen Joute-baes - It grouwe pak - De Noarger Rún oan Gabe Skroar - Vriesland - De Treemter fen it Sint-Anthoni-Gasthús - Oan Eölus - Eölus syn Antwird - Oan Auk, mei in Lapekoer - Oan myn frjeon Gerhard van der Meer - Grouster weagen - Oan Piter Mulier, mei de Lapekoer - Jountiids Wémoed - Prins Willem de IVde op de Froskepôle - Letter fen in Bankrottiersfeint oan syn âlders - Grouster Merke - Redevoering tot Nut van het Algemeen dêr Piter Okse yn stykjen - bleau - Twigen út in Alde Stamme - De Winter fen 1624 yn it wetterlân - It Sweltsje Forjit - De Liekeblommen - De blauwe skine - Ald Greult-omme - Murk fen Ipekolsgea - It feartflagjen - Taheakke fen J. H. Halbertsma - It boike fen Seisbierum - Tsjerk Hiddes - Dokter Eeltsje letterke - Skipper Hylke fen de Ljemmer - Leed en Wille en De Flotgêrzen - Leed en Wille - Op Anna’s dead - Oantinken oan Justus - Oan Beslinge-state - Ofskied - In trien - Twa berntsjes yn ’t wâld - It liet fen in earm man - De lytse toarnbeisiker - Sémans klachte - Sierd Anes klachte - Bellis Pratensis - De Terp - Twa boeren en de skrie - De wylde ruter fen Dockum - Franske turven en Oranje-bitter - It Pelsrjucht - De boask troch de skoarstien - De rimpene Doktersgong - Foarlêzinge - De Sint-Pitersboask - Rienk fen Molkwar - Sémans klachte - De Langesleattemer man - Gabe Skroar en bysitter Goarrelt - In Jounpraetke fen Gabe Skroar - Njunken-lytsen - Gabe Skroar en de Studint - Sint Pontjer en syn wiif - De Skearwinkel fen Joute-baes - Gabe Skroars reis om in wiif - De hoanne fen Westerein - Mostert nei de mieltiid - Taheakke - De ljue fen de pomp - De Skearwinkel fen Joute-baes. Tajefte - It Heksershol - It Ingelgereaunt op Skiermountsjeach - Oan myn stalke Freark Fontein mei de Lapekoer - Yn Drachten net bikend - De blide bernkes - De foarname út-fen-húzers yn Fryslân - De Jonkerboer - It mantsje mei sân - De wite flokken - Welkom aan den winter - Skink ris yn, myn faem - It Poelke - It feintsje Rinse - Minne Jorrits reis nei it Kollumer oproer yn 1797 - Myn reis mei parsop nei stêd - Grêfskrift fen in wynsûper op him selme - Soun forstân - Foeke Sjoerds - In Skotsk miel - Batthyany’s dead - Taheakke - Japik Ingberts - Oanteikeningen fen Don Antonio de Magino - Ybel en Jelke ef de boask op it iis - De iere Maimoarne en de minske - Fammewille - In pear ferskes út de Quickborn - Jounfrede - Sneinsrêst - Ald-Jong - Nijjiers winsk for 1841 - Grouster Rottelwachts Nijjiers-winsk for 1842 - Grouster Weachbriefkes 1839 - Grouster Weachbriefkes 1840 - Grouster Weachbriefkes 1841 - Grouster Weachbriefkes 1842 - Grouster Weachbriefkes 1843 - In nij liet op Grouster merke - De Brune en de Bles op Trije Romers - De Grytman - Foeke Skutter en Hospes Tryn - De bêste freed yn Ljouwter merke - In jounpraetsje fen Ork en Sint oer it Bankerotspyljen - It paed nei de Jilddobbe - Maeike Jakkeles en hjar wiersizzerij oan de fammen - De wiersizzerij fen Maeike Jakkeles - List fen de Printen - Fuotnoaten - - - - -FOARWIRD. - - -Yn 1871 forskynde de 1ste útjefte fen de “Rimen en Teltsjes” ûnder -lieding fen W. Eekhoff, it tasicht op de stavering hie do de hear G. -Colmjon, ûnder hwaens lieding yn 1881 ek de 2de útjefte útkaem. De 3de -útjefte skynt in foartsetting west to hawwen fen de 2de. Yn 1895 -forsoarge W. P. de Vries de 4de útjefte yn de nije stavering; sadet dit -nou de 5te wirdt. - -Wy wolle efkes yn koarte wirden rekkenskip jaen fen ús opfetting by de -regeling fen de ynhâld fen dit boek. - -Do’t wy der fen to foaren oer praetten, waerden ûnderskiedene -sjenswizen oppere. Sa wierne der gûds fen miening, det de tael dêryn -hjir en dêr “beskaefd” wirde moaste. Oaren woene hjir en dêr hwet -weilitte ef foroarje. Wy lykwols mienden det de ljue de Rimen en -Teltsjes krije moasten safolle mûchlik yn it âld bistek, sa’t hja dy -fen âlds kenden. Alle foroaringen dêryn scoenen tocht ús yn it neidiel -wêze fen it wirk. Allinne de stavering moast yn oerienstimming brocht -wirde mei de tiid en safolle dwaenlik de printflaters der út socht. - -Nou lykwols de stavering fen it Selskip folge waerd, koe sûnder biswier -de útiensetting fen Dr. J. H. H. sines mist wirde en sa is dy foar út -it boek weilitten. Do bleauwen de “Lêz-oefeningen” en it foarste stik -fen de “Skearwinkel fen Joutebaes” oer, en dy moasten dêrom in oar plak -hawwe. - -Fjirder mienden wy det yn dizze echt Fryske útjefte it Hollânske fers -oan W. Bilderdyk wol forfalle koe. Ek kaem it ús foar det de -libbensbiskriuwing fen de Broerren Halbertsma hjir yn it Frysk by -hearde, en sa is dy fen Dr. Wumkes nou yn it plak kommen fen dy fen W. -Eekhoff. - -In pear ferskes efter “Leed en Wille en de Flotgêrzen” en de “Grouster -Rottelwacht Nijjiersswinsk” binne mei de “Weachbriefkes” ûnder de -forsprate stikken efteryn opnommen. - -Inkelde lytse foroaringen yn de folchoarder fen de stikken wierne -nedich om technyske reden mei it each op it plak fen de printen. - -Oan de ynhâld binne inkelde stikken tafoege, omdet ús tocht det fen -sommige wirkjes yn de libbensbiskriuwing opneamd, ek in prove yn dit -boek net ontbrekke mocht. - -Sa binne efteryn û. o. noch tafoege: út de Roeker: In jounpraetsje fen -Oark en Sint oer it Bankerotspyljen.—It foarwird út de wiersizzerij fen -Maike Jakkeles mei in pear “planeetsjes”.—“Foeke Skutter en hospes -Tryn.”—“Ik woe wol det ik Grytman wier”.—De bêste Freed fen Ljouwter -Merk.—Jounfrede út de Quickborn, en in inkeld ferske “Fammewille”, út -de tajefte op de Lapekoer fen 1834. - -Wy mienden, det dy hjir tige op hjar plak wierne. - -En nou hoopje wy mar, det de Friezen op ’en nij nocht en learing fine -scille yn dit wirk fen de Grouster broerren en det it de Fryske sin by -hjar forsterkje scil. - -Ljouwert, Maert 1918. - -O. H. SYTSTRA. - - - - -DE BROERREN HALBERTSMA. - - -Der is in âld Frysk sizke: “Eagum leit mids yn ’e wrâld; trije trêdden -fen ’e toer, dêr is it; dy’t it net leauwe wol, kin it neitrêdzje.” - -Ik lit oan ’e gelearden oer om út to meitsjen, yn hofier ús froede -Fryske foarâlden dêr gelyk oan hienen. Mar wis is, det likernôch mids -yn Fryslân it doarp Grou leit. - -Foar hûndert jier kaem dêr yn dy kontreijen nimmen as dy’t der wenne ef -der mei gewelt wêze woe. Men hie dêr sa gjin baeiplakken, nin bergen ef -rewieren om de ljue dêrhinne to lokjen. Ek laei dêr om sa to sizzen nin -tochte troch fen it iene lân nei it oare, lyk as oer Arnhim fen -Amsterdam nei Dútsklân. Men roun yn Fryslân op as yn in sek. Omseame -fen ’e sé, oan ien kant fêst oan ’e Jeropeeske wâl, hie it in bulte wei -fen in iensum skiereilân. - -As men midden yn dy Fryske gloppe in frjemdling sette, hie er mar in -lyts plak, dêr’t er him op omkeare koe. Rounom wierne it marren, -poellen, sleatten, fearten, driuwpôlen, dykjes, hikken en dammen. Yn -ien wird britsen lân, dêr’t nin skepsel de wei yn foun as dy’t it troch -’en dei bitrape. - -Yn dy sodze laei it âlde Grouwergea, it berteplak fen de Halbertsma’s. -Om 1750 hinne koe men dêr mei hynsder en wein net ienris komme. De -bûter waerd yn skouwen dêrhinne roeid ef syld, soms in pear ûre fier út -it wetterlân wei. De boeren kroasken hwet by de waech om, diene hjar -ynkeapen en glieden oer poellen en fearten wer op hûs ta. - -Allinnich mei hirdsilen wier der in hopen drokte. En as Noarman de -poellen tichtmitsele, krioelde it fen minsken út alle hernen fen -Fryslân. Den kamen der yn ien wike mear frjemden as oars yn in hiel -jier. - -Sadwaende bleau it libben dêr lang yn ’e âlde foegen. Men seach mei -minachting del op ’e stêdsljue. Eigen aerd en wêzen, eigen tael en -seden stiene dêr heech. - -Dit lân wier útkard om de bertegroun to wêzen fen it frije, -oarspronkelike Halbertsma-laech. - -Yn ’e stêd fen Dokkum stie it nêst, dêr’t de foarâlden fen dit slachte -hikke en tein binne. De earste, dêr’t men fen wit is _Douwe Halbetsz_ -fen Dokkum, dy’t oan de side fen Lodewyk fen Nassau yn Grinslân fochten -hat en dêrom fen Alva by sintinsje fen 20 Maeije 1569 ta de galge -forwezen is. As twade yn ’e stambeam komt foar: Dr. _Scipio Halbetsma_, -abbekaet fen it Hôf fen Fryslân, dy’t 18 April 1669 to Dokkum boaske -mei _Catharina Joostes Rinia Stinstra_, in boargemastersdochter. Oan de -namme fen de âldfaer _Halbetsz_ wier nou de stirt _ma_ hinge om der in -_fan_ fen to meitsjen. Letter skreauwen folle fen ’e staek hjar namme -mei in R. - -Sa trof men to Grou oan: _Hidde Halbertsma_, folbloed Mennist, dy’t 16 -Maeije 1788 boaske mei de skrandere _Ruerdje Tjallings Binnerts_. Hy -wier in sljuchtwei man; hja bilêzen, hertsfrom, in tige opfiedster en -fen itselde gelove as hjar man. Hja krigen fjouwer jonges en trije fen -hjarren binne de greate stipers wirden fen ’e Fryske sin en sprake, -nammentlik _Justus_ (berne 23 Okt. 1789 † 27 Febr. 1869), _Tjalling_ -(berne 21 Jan. 1792 † 12 Dec. 1852) en _Eeltje_ (berne 8 Okt. 1797 † 22 -Maert 1858.) - -Do’t Justus ef Joast, sa’t er neamd waerd, amper seis jier wier, rekke -er op ’e doarpskoalle fen Grou, dêr’t sa’n foech pear hûndert bern, -heech en leech, by elkoar sieten. Master hie de earenamme “âld poep”, -om’t er fen komôf in East-Stellingwerver wier en stêdsk praette mei in -Drintske tongslach. Hy siet yn in hoeke fen ’e skoalle efter in -banktafel op ’e troan, mei in stikje swart sop en kalmuswoartel efter -’e kiezzen, in greate brul mei roune glêzen op ’e noas, in bollepyst yn -’e lofterhân en in goezzepinne yn ’e rjuchterhân. Fen in ûndermaster -wier gjin sprake. Dy iene man learde it A-Bie oan ’e lytsen, it -staverjen en lêzen oan de greateren, it skriuwen en rekkenjen oan de -greatsten, en ûnderwilens forsnie er sels noch de goezzepinnen for de -hele skoalle. - -[Yllustraasje: Dr. Joast H. Halbertsma.] - -Joast learde earst út it Hoanneboek en it lyts skoalboek, hegerop út it -slim skoalboek, dêr’t stikjes yn stiene oer de algemiene en heitelânske -skiednis, keapmansbrieven, rekkeningen, rou- en troubrieven. Ta it -ûnderwys hearde ek it psalmsjongen en it ûnderrjucht yn it “Kort -Begrip.” Dat lêste sinnige syn mem alhiel net, dy’t yn mirch en bien -Mennist wier. Hy krige it boadskip mei, hjar jonge moast dêr frij fen. -Do’t er dat stammerjend oerbrocht, gnaude master him ta: “Wuuste dan ’n -heiden wudde”? - -Eeltsje wier de earste fen ’e broerren, dy’t it leksum krige út ’e -boekjes fen Ds. Nieuwold, de greate bernefrjeon en réorganisator fen it -ûnderwys. Hy koe lykwols dat lêz-ark net útstean, sa flau foun er it. -En do’t men it him oanpresse woe, smiet er it yn ’t wetter, sadet syn -âlden needsake wierne him yn ’e lear to dwaen by de forongelokke -prokkereur Obbe Ruardi, dy’t him yn in mannich wiken staverjen en lêzen -learde. - -Joast en Tsjalling sieten sa troch ’en dei frij lang op skoalle, mar de -skoften twisken de skoalle-tiden hiene hja hielendal for hjarren sels. -Den wier it de tiid fen boartsjen: aeisiikjen ef doerelûken, wâdzjen ef -baeijen, skipkesilen ef farkjen, bokstean ef draekfleanen, keatsen ef -knikken, alles sa’t de tiid sei. Dat joech wjukslach oan hjar geast en -foarme hjar ta frije, krêftige jongkeardels. - -Mei’t op Joast en Eeltsje in stúdzjekop siet, ornearre men, hja moasten -it paed op fen ’e wittenskip. Sa rekken hja nei Ljouwert op ’e Latynske -skoalle, dêr’t Valentinus Slothouwer rektor wier. - -De skoalle waerd hâlden yn trije fen ’e moaiste sealen fen it Hôf. -“Mynhear Hobbema”, in neisiet fen de forneamde lânskipskilder, wier -konrektor. Slothouwer, in Dútsker fen komôf, fielde him as in fûgel sa -frij ûnder ’e Friezen, wier wêrzich oan alle twingerij en forienige him -it bêst mei de liberale bigjinsels yn godstsjinst en polityk. Nei -âlderwenst moasten alle jonges, Grifformeard ef net-Grifformeard, de -Heidelberchske Katechismus fen bûten leare, net yn it Latyn fen Caesar -ef Nepos, mar yn min theologe-latyn. De rektor krige dêr einlings sa’n -hekel oan, det er op in moarn it Kalvinistysk kompendium de skoalle -útbande. Hy joech les yn âlde en nije skiednis, mythology, âlde -geografy, astronomyske geografy mei bihelp fen twa greate globes en -fierders yn ’e klassike talen. De klassike âldheit wier him alles. De -romanske boeken út ’e lêzselskippen neamde er fodden. De jonges moasten -hele stikken fen Homerus, Virgilius en Horatius út ’e holle opsizze -kinne om hjar de klassike uteringswize eigen to meitsjen. It ûnderwys -wier grammatikael yn ’e puntsjes en de rektor hie it grau op it -ûnderrjucht fen ’e plattelânsdominys, om’t hja oer it grammatikale -hinneflodderen. Hy stjûrde wakker oan op de sedelike foarming fen ’e -jonges troch warskôging for de ondeugd. Dêrom moasten hja ek nei de -eksekúsje. Dy wier altiten op in Freedtomoarn om âlf ûre. De deftichste -boargers fen Ljouwert stienen den yn ’e japon ûnder oan it bolwirk om -it skavot hinne, like goed as de boeren mei hjar linnen kleedtsje fen -it fjirdel bûter oer ’e earm. As de misdiediger by it giseljen ef -brânmerkjen skreaude en immen bliken joech fen meilijen, seine de -boeren kâldwei: “It is rjucht”! De Latynske skoalle gyng den út om -healwei âlven. As it halsrjucht wier, kaem dominy Bavius, praeceptor, -yn ’e skoalle, sette syn steek ôf fen ’e prûk mei fjouwer fordjippings -en frege út namme fen ’e jonges oan ’e rektor eft hja de eksekúsje mei -bywenje mochten. Dizze andere plechtich: “It is hjoed de tryste dei, -det ien fen ús evenminsken ûnder boalshannen stjerre scil op it skavot -om oan ’e gerjuchtigens to foldwaen. Jimme winskje dat yslik toaniel by -to wenjen en ik haw dêr net op tsjin, yn ’e hope det it jimme ôfskrikke -scil fen it kwea. Spegelje jimme oan de man, dy’t syn lytse skelmerijen -net telde en stadichwei forfoel ta misdieden, dy’t de wet as gefaerlik -for ’e maetskippij straft mei de dea”! - -Joast en Eeltsje hawwe oan it ûnderwys op dizze skoalle folle to -tankjen. Earstneamde gyng op it fragelearen by de gelearde, humane -mennistepreker Jan Brouwer, hwaens âldste soan Seerp, letter prefester -en Keamerlid, syn kammeraet wier. Rektor Slothouwer neamde nei de -skoallepromoasje de jonges _mynhear_. Bynammen de theologanten boun er -op it hert om de foetleasten to folgjen fen Jezus’ apostels. Mei de -bêste forwachtings seach er Joast nei Amsterdam gean om oan it -Seminaerje for menniste domeny to learen. Heechsteande mannen lyk as -van Swinden, Hesselink en Koopmans wierne syn prefesters. De earste hie -him hast oerhelle om yn de wiskinde to studearjen, mar de ynfloed fen -’e twa oaren hawwe him by de theology hâlden. Ho heech er mei syn -learmasters weiroun, hat er tritich jier letter biwezen yn de lof, dy’t -er hjar taswaeide yn syn boek _De Doopsgezinden en hunne herkomst_. -Deventer 1843. - -Bûten ’e godgeleardheit studearre er yn ’e Noardske talen, dêr’t er as -jongfeint fen sauntsien jier al smucht op krige hie. Nei de tinkbylden -fen de Noardske folken oer godstsjinst en seden, nei hjar boartsjen en -sjongen, hjar dieden en dreamen to pinfiskjen, en spoaren fen it ien en -oar yn ’e Fryske tael en skiednis wer to finen, joech him swieter -formeits as de âldheden fen Rome en Athene. Mei hertenjue seach er de -Germanistyske wittenskip opkommen en fen in baenbrekker as Jakob Grimm -dêr’t er heech mei roun, learde er “dasz jede Individualität soll -heilig gehalten werden, auch in der Sprache.” Dit paste er ta op syn -Frysk, dat er yn it leech seach en dêr’t er dochs it moaije fen fielde -en fen leaude, it scoe wer hwet bitsjutte kinne yn ’e wrâld. - -Eeltsje kaem op ’e stúdzje to Leiden (1814). De âlden wierne nou beide -dea (1809). De famylje tocht, det er dominy wirde woe, mar dat sinnige -him net. Do waerd ornearre fen bûterkeapman, mar it ein fen it liet -wier, hy scoe dokter wirde. Hy roun yn Leiden mei in stôk, waerd efkes -in kwast, mar hy bitocht him al gau en liet do oan ’e hele stêd sjên, -det er mar in “rouwe, goare Fries” wier, dy’t syn eigen wei wist. Hy -studearre net út ’e rike hân, moast folle litte om ’e duiten en liende -boeken fen syn maten. Do’t er trije jier de kolleezjes roun hie, wier -er net foldien. Om de geheimen fen it fak better kennen to learen, -reizge er nei Heidelberch, dêr’t er in stik fen 1818 trochbrocht en -stéfêst trije siken ef mear op syn noed hie. - -It wier dêr in fleurich libben yn Heidelberch. Dútsklân hie de boeijens -fen ’e Franske oerhearsking ôfskodde. Under de studinten wier in nije -geast oan it opkommen. Hja fielden hjar net inkeld mear thús yn -“bierkneipen” en skermsealen, mar forienigen hjar ta “Burschenschaften” -om nasjonale tinkbylden oan to kweekjen. De prefesters gyngen as -kammeraten mei hjarren om. Dat wier kuijerjen, piip roken en petearjen -oer ’e wittenskip! Mei de studinten, dy’t Bonaparte yn Parys opsocht -hiene, song er: “Was ist des Deutschen Vaterland” en “Freiheit, die ich -meine, Die mein Herz erfüllt.” En Eeltsje hie sa’n moaije tenorstimme -en sa’n suver muzikael gehoar”! - -Do’t er thúskaem, siet er stiiffol Dútske sangen, dy’t neirûsden yn syn -siel. - -It foel him as kâld wetter op it liif, as er yn Grou de ljue rouwe, -ûnfoege strjitlietkes balten hearde. It die him sear, det it Fryske hûs -nin widzesang, nin minneliet hie; det op ’e heitelânske bou en greiden -en wetters gjin ljeaflike meldijen wearklonken. Hy sei: “Dit scil oars” -en seach syn ropping for it folk. It slomjend dichterstalint ontjoech -him. En net de Klassiken, net Romantiken as Byron en Schlegel keas er -as model, mar folksdichters as Hebel en Grubel. Sjongen en dichten -waerden for him ien. Hy forfryske bygelyks _Hans und Verene_ út de -_Allemannische Gedichte_ fen Hebel ta _De Boalserter merke_ en it waerd -in echt heitelânsk lietke. De frouljue en famkes fen syn folk krigen -sankjes fen him to lien. Hja forspraetten se wer ûnder hjar goekinders. -Sa waerden se algemien. It dûrre net lang ef men hearde se sjongen oan -alle oarden fen Fryslân. Dokter hie de rjuchte snaren poend. - -Joast waerd 23 Juni 1813 bifoardere ta proponint fen ’e Menniste -“Societeit” en koart dêrop troch de mienskiplike stimmen fen ’e -broerren en sisters biroppen yn ’e gemeinte to Boalsert, de stêd fen -master Gysbert. Fen de âlde ienfâld en republikeinske gemiensumens wier -dêr mear oerbleaun as yn oare Fryske stêdden. Dêr hearske in -aristokratyske demokraetsy, dy’t bistie yn earbied en achting fen heech -en leech tsjinoer inoar. Dat kaem foaral út yn ’e gearkomsten fen it -“Nut”. Ald en jong, riken en boargers, ryp en grien, siet dêr troch -elkoar. De hear praette mei syn túnman, mefrou mei keapmanske, hjar -bûrwiif, de amptner mei de boer, de âldfaem mei de jiffers yn ’e -opkomst fen it libben. Dy’t him hjir op syn steat, syn jild ef syn ampt -hwette forstean litte woe, scoe fen al de oaren útlake wêze. Dominy -forsomme dizze gearkomsten noait, hwent hja joegen him bihalven de -nocht fen it frjeonskiplik petear, alderlei wirden en sprekwizen, dy’t -him de tael fen master Gysbert mear eigen makken. Ho’t er him to -Boalsert thús fielde, kin men neigean yn syn stik _De Harkers op it -Bolswerter Nut_. Mei de foarnaemste boargers, de dominys fen ’e Greate -tsjerke en pastoar Van Heeck, in tige golhertich man, hie er trochgeans -freonskiplik forkear. En oan in “Homerysk” diner by de femylje Haitsma -hearde hy ta de gasten. - -[Yllustraasje: „DOKTER=OM.” 1797. DR. EELTSJE HALBERTSMA. 1858.] - -Do’t dominy Joast de lietkes fen syn broer yn ’e hannen krige, tocht -er: hwennear ik dy printsje lit en yn in kreas pakje stek, kin dat in -middel wêze om de Fryske sprake hwet út it leech to heljen; it scil de -lêzers oertsjûgje, det yn it Frysk like goed as yn it Hollânsk de -folksgeast him uterje kin. Hy foege oan de lietkes inkelde -proazastikjes ta en joech dy mei inoar op eigen kosten as in great -almenak yn it ljocht, ûnder ’e titel: _De Lapekoer fen Gabe Scroar_ -(1822), mar sûnder de nammen fen de skriuwers derby. De twahûndert -eksemplaren waerden oan migen en frjeonen presint jown en foelen der -tige yn. Gjinien hie der miskien mear nocht oan as de âlde -Frjentsjerter prefester Wassenbergh, dy’t jierrenlang wrotten en wraemd -hie for ’e heitelânske sprake. Hy skreau oan dominy: “De skatten dy’t -Jy to foarskyn brocht hawwe út ’e Lapekoer fen Gabe Scroar binne mines! -Twivelje net ef dizze jefte, ho lyts ek fen foarm, haw ik as in geskink -fen hege weardije mei wille ûntfongen, yn ien sike trochlêzen en letter -mear as ienris op ’e nij lêzen. Hwer scil ik de foarkar oan jaen, oan -rym ef onrym? Beide binne echt en oarspronkelik.” (29 Maart 1823.) -Fierders spriek er de winsk út, det er Halbertsma treffe mocht op it -greate Gysbertfeest to Boalsert. Dizze hie nammentlik it tinkbyld -oppere om in eareteiken to stiftsjen for master Gysbert, hwet wakker -bijfal foun. En wylst Swol for Feith, Rotterdam for Tollens en -Amsterdam for Vondel troch heel Nederlân jild fregen om in monumint fen -dizze mannen to bikostigjen, seine de Boalserters: “Dat noait, Gysbert -heart oan ús, oan ús allinne de eare om him to bitinken.” It wier eft -in toverwisp de tûzenden gounen oanbrocht for in moarmeren kopstik en -in nasjonael feest, dêr’t Fryslân in twade foarbyld noch net fen hawn -hat. De 7e Juli 1823 wier Boalsert yn ’e feestpronk. Op it stêdshûs -seach men de gouverneur fen Fryslân, Jhr. Idsert Aebinga van Humalda, -in edelman dy’t mei de ealsten en bêsten fen it Fryske folk meilibbe, -Fryske Steateleden, Frentsjerter prefesters, froeds- en grytmannen, -dominys en rjuchters. Om healwei âlven gyngen allegearre yn optocht by -de treppen fen it stêdshûs del om hjar to bijaen lâns de Greate -Deilikker nei Sint Mertenstsjerke, de stêdsboade foarop, folge troch in -pear detacheminten skutterij mei slaende tromme en mezyk. Men foarme yn -tsjerke in rounte, in doek waerd weilitsen, de mezyk foel yn, dominy -Joast gyng yn de preekstoel stean en skildere it libben en de -fortsjinsten fen de dichter. Dizze taspraek is mei in forslach fen it -feest en oare stikken útjown ûnder ’e titel _Hulde aan Gysbert Japiks_ -(1e stik 1824, 2e stik 1827; it 3e stik dat ek tasein wier, is noait -útkommen.) - -Eeltsje fêstige him as dokter to Poarmerein, mar om’t er dêr net rjucht -soun wier en ek net aerdzje koe, naem er it bislút de praktyk út to -oefenjen yn syn berteplak. Dêr hat er jierrenlang doktere, ûren fier yn -’e omkriten. In maklik bistean wier dat net. It like by tiden wol in -matroazelibben, nacht en dei yn ’t spier, as er mei syn jacht “Gysbert -Japiks” oer de swartbrune, skomjende weagens fleach, om syn pesjinten -to bisiikjen. Foar syn trouwen mei jiffer Boukje Fockens, in -boargemastersdochter út Boalsert, wenne er by ien fen syn broerren yn, -mar troch ’en dei hie er yn it “Hof van Brussel” ek al folle syn -“residinsje” opslein. Dêr siet de jonge dokter jouns by it turffjûr mei -in lange strie yn ’e holle, in heal fearntsje op ’e tafel. Dêr waerd it -nijste nijs opikkere, wylst elts syn slokje dronk. It gefaer bistie, -det er yn it lytse doarpsgedoch net op peil bleau, mar as er wer -allinnich wier yn ’e greiden fol sinneglâns mei wolkens en blau dêr -boppe ef oer ’e poel strûsde, wylst de wite koppen fleagen, den hearde -er lûder en lûder in sjongstimme yn him en moast er de dichtpinne -hantearje. Troch de moaije útkomsten fen ’e Lapekoer oantreastge skreau -er wer nije stikken. Oer stavering, lêzteikens ef dúdlik skrift -bikroade er him net. It wirk seach ’er faken nuver út, mar Joast dy’t -wol seach det er jewieltsjes by wierne, woe it net ûnder ’e hannen fen -in útjower bidjêrre litte en gyng oan it ontsiferjen, boekstaverjen, -bipuntsjen en bistreepjen. Fen syn eigen wirk die er der ek hwet by. Om -de ljeafde for de heitelânske sprake ûnder alle stannen fen it Fryske -folk op to wekken, moast elk fen syn gading hawwe: rym en onrym, earnst -en koartswyl, forhael en petear, liet en gebet. Sa kaem yn 1829 de -forgreate Lapekoer út. Fyftich eksemplaren hiene as taheakke tsjien -lietkes op mezyk. Frij grif is it titelprintsje fen syn broer -Tsjalling, dy’t ridlik mei de teikenpinne omgean koe. Hy skreau yn -April 1828 oan Joast: “It goedkeapste vignet op Gabe is in âlde koer -mei ien ear en it oare, dat hwet útraffele is, kreas teikene”. - -It boekje waerd forkoft as slaed. Holtkamp, boekforkeaper to Snits hie -oanfraech fen hûndert-fyftich en krige fierstentomin. - -Prefester Seerp Brouwer skreau 3 Janewaris 1830 oan Joast: “It is -eigenskip fen de Fryske studinten yn Grins de Lapekoer op ’e keamer to -hawwen.” - -Underwilens wier de trêdde broer Tsjalling, bûterkeapman to Grou, ek -for de Fryske spraek yn it spier rekke. Yn 1828 hie er it drok mei de -útjefte fen berneheilingen. In hopen teikenwirk mei rymkes stjûrde er -nei Joast, om it to hifkjen en to skiftsjen. “Allegearre”—skreau -er—“doge se der net for, men moat der ek in sâltkerltsje op kwyt wirde -kinne, oars wolle de ljue der net oan”. De printen wierne alhiel yn -bernetrant. Ien forhearliket bygelyks it winterformeits mei sokke -rymkes: - -Ige Murks fen Wynjeterp -Bynt syn Luts hjir op it skerp. - -Dêr saeit Tsjal mei Halbe hinne -Dit pear scil de priis wol winne. - -Rimer mei syn fryster Jel -Ride hjir de Wimerts del. - -Dêr komt it belgereid to fjild, -Nou groeit de kastelein syn jild. - - -In oare stelt in hoanne foar, dy’t sprekt: - -Wol hûndert jierren efterien -Haw ik yn ’t a b c-boek stien, -De berntsjes waerden wiis en great, -Hja wisten folle en ’t like neat, -Men draeide hjar net yn ’e bocht, -Men makke hjar mar sljocht en rjocht, -Mar nou dêr waeit in oare flagge, -Bin ik út alle skoallen jagge, -Ik bin mei ’t a b c forbean, -Nou gean ik op in heiling stean. - - -Det de heilingen net allegearre like ûnskildich wierne, mar stikelich -wêze koene, docht bliken út dit skriuwen fen Tsjalling oan Joast (April -1828): “De heiling mei de houn, stiet lânhearre dêr ek tofolle op ’e -foargroun? Helje der mar in streek troch, dat scil it bêste wêze, oars -kriget men de hele wrâld tsjin.” De feguren op dizze printen binne fier -fen moai en de kleuren sitte der mâl op smard, mar hja hawwe for it -Frysk danich fortuten dien. Hja waerden oan ’e bern by tûzenden presint -jown op St.-Piter, to Sinte-Klaes, to wolkom-thús, op skoallefeesten en -jierdagen. Hwet harken de beukers op, as mem de rymkes foarsei yn hjar -eigen tael. Sels de feinten en fammen koene se op ’t lêst fen bûten. - -Keapman Tsjalling skreau mei syn broerren ek weachbriefkes. Fen jier ta -jier stiene de weachmasters op Grouster merke to weagen en for in sint -twa trije joegen hja de ljue op de keap ta in traktaetsje, dêr’t de -namme op stie fen him, dy’t op ’e skealjes wêst hie en syn gewicht. -Sa’n wirdtsje like allegearre koartswyl, mar it wier koartswyl en âlde -earnst troch elkoar mjukse. Yn 1841 koe Tsjalling oan Joast de tynge -dwaen: “De omset fen ’e weachbriefkes nimt ta.” Fierders makke hy -teikeningen for de nijjierswinsk, dy’t de Grouster rottelwacht oanbea -en dêr’t Joast ef Eeltsje it Frysk rymstik for opmakken. Ek wierne fen -him de “planeetsjes”, pompierkes mei foarsizzings, dy’t opteard sieten -yn in boerdpompieren doaske. Hy brocht dy yn ’e hannel troch frouljue, -dy’t sutelen mei bân en rûkersgûd. Letter joech er dy út yn -boekformaet, dat neamde er _Friesk Spjealdeboek. It libben in de -Wiersizzerijen fen Maayke Jakkeles oon de Frieske fammen._ (Ljouw., -1836). Yn in selskip fammen hâldde ien sa’n boekje yn ’e hannen, liet -den ien for ien by de rige lâns mei in spjeld ef breidspriem dêr boppe -ynstekke en frege: “Lofts ef rjuchts”? Den waerd it leksom, dat oanjown -wier, oplêzen. Kleuren as bellefleuren kamen den faken foar it ljocht -en it laeitsjen en pleagjen hie nin ein. En as it jongwiif tonei oan it -widzetou loek, koe se wol ris tsjin heit sizze: “Nou! Maaijke hie net -alhiel ongelyk.” Tsjalling wier der mar min oer to sprekken, det de -útjower de ynhâld bisnoeid en foroare hie. “Is der ek in -giselpeal”—frege er oan Joast—“dêr’t sa immen oan kin; dy moat mei saun -roeden ha”. Yn 1832 kaem ûnder syn redaksje fen ’e pers in rige -folksblêdtsjes, tytleseare _De Roeker_. It wierne yn haedsaek petearen, -dêr’t alderlei misstannen, as it bankrotspyljen, it tarren op in -oaremans bûse, de dommens yn ’e polityk en sa mear yn hikkele waerden. -Ljue as Mr. Amersfoordt en Binkes beaën hjar meiwirking oan. Ds. Rinse -Posthumus to Waaksens skreau der ek yn. De Friezen hiene tige smaek yn -dizze lektuer. De skippers hellen se Freeds by tsjienen út ’e -boekwinkel en fen it earste nûmer, dat fen Tsjalling wier, moast in -twade printinge oplein wirde. For ulefelbriefkes en almenakstikjes -achte er him ek net to heech. It petear fen twa hynsders yn it -boerealmenak fen Suringar makke sa’n opgong, det de forkeapers yn ’e -strjitten fen Ljouwert rôpen: “Almenakken mei de bles en de brune”! In -stikje “pennekonst” fen syn hân is de _Widzesang_ “Dou, dou biste myn -Anke,” dat songen wirdt op ’e wize “Du, du liegst mir am Herzen” en yn -stiendruk útkaem by Schierbeek to Ljouwert (1828). Dat wier allegearre -gjin heechsteand kinstwirk, mar taelpropaganda, dy’t men for dy tiid -net hegernôch oanslaen kin. Fryske sin en sprake to bifoarderjen wier -keapman Tsjalling syn lust en libben. Do’t Eizo de Wendt as grytman to -Grou ynhelle waerd, naem keapman oan it gastmiel it wird en as in frije -Fries spriek er by dizze offisiéle gelegenheit yn it Frysk dizze toast -út: - -“Idaerderdiel lit goed de flaggen waeije, -It âlde Grou, de pronk fen ’t wetterlân -Tilt op fen njue. De jonge fammen raeije -By Eizo’s komst. Nim romers yn ’e hân, -Lit ús de Grytman mei dizz’ dronk forearje, -Hy libbet lang! Hy wol ús goed rejearje.” - - -Do’t ds. Joast to Boalsert op it Gysbertfeest it wird fierde, hie er it -Fryske heitelân al forwiksele mei it Sassyske Dimter, mar de prefesters -fen it Athenaeum to Frentsjer en de keraters, dy’t ta de heechste adel -fen Fryslân bihearden, lyk as baron Rengers, Jhr. Scheltinga en Jhr. -Aebinga van Humalda, woene him dêr minlike graech weihelje en prefester -meitsje yn ’e âlde akkedeemjestêd. Fen 1824 oant 1829 is dêr wakker oer -skreaun en wreaun. Syn miich prefester de Crane, dy’t de Fryske saek -mei krêft foarstie, skreau him: “Mei nocht lies ik yn jins brief de -meidieling, det de keraters plan hawwe jo bûtengewoan heechlearaer to -meitsjen yn ’e Noardske talen. Hwet in treftich foarbyld! Dit koe -fierdere útsichten ek for earne oars iepenje. Nou is it sizzen, det jy -ta lektor bineamd binne. Kriget de saek dêrmei op in oare menear syn -bislach? Yn elts gefal winskje ik jo en it Athenaeum lok en seine ta op -it bislút. To Oxford is Ingram prefester yn it Angelsaksysk. Hwerom -hawwe wy hjir net in prefester yn it Frysk?” (31 Oct. 1829.) - -Der is lykwols noch fen it iene noch fen it oare hwet komd. It -Gouvernemint woe der net oan, it Athenaeum rekke troch it minderjend -tal studinten alheel yn it leech en yn 1842 skreau Mr. A. Telting oan -ds. Joast: “Eft it Athenaeum noch hwet omgammelje scil ef mei gauwens -stjerre moat, hinget ôf fen it Regear; byhwennear dat binaud is for in -lilk gesicht fen inkelde prottelige Friezen, kin it wêze det de -Minister it noch libje lit.” It oare jier foel de slach en dêrmei in -earekroan fen Fryslân. - -Joast Hiddes hie it prefesterskip dûbeld en dwêrs fortsjinne en scoe -syn plak to Frentsjer pryslik skien makke ha. Jierrenlang hat hy de -eare fen it Frysk ophâlden tsjinoer it bûtenlân. Hy stie yn -brieveforkear mei Grimm, Rask, von Richthoven en Bosworth. Lêstneamde -wier Ingelsk preker by de Episkopaelske gemeinte to Rotterdam, letter -prefester yn it Angelsaksysk to Oxford. Dizze taelgelearde, skriuwer -fen it Angelsaksysk wirdboek, sette de kinde fen de Dimter dominy, dy’t -him de eagen iepene for it ing forbân twisken it Frysk en it -Angelsaksysk, tige heech.—“Fryslân, Ingelân, ja Jerope”—skreau er -him—“roppe jo op for it skriuwen fen in Frysk-Latynsk wirdboek. -Halbertsma moat for Fryslân mear wêze as Johnson for Ingelân, Adelung -for Dútsklân en Kiliaen for Hollân.” Yn Bosworth’s _Origin of the -Germanic and Scandinavian Language_, Londen 1836, bl. 35-80, bihânle -Halbertsma it âld en nij Frysk, forgelike mei it Angelsaksysk, in -opstel, dat biheart ta it bêste fen it hele boek. Dytiids neamde men -him yn Amerika nêst Grimm en Rask. (Review of New-York, 1838, bl. 372.) - -Hy wier ek in baenbrekker for de Fryske bibeloersetting. Prins Louis -Lucien, omkesizzer fen de greate Imperator, en bioefener fen ’e -forlykjende taelstúdzje, hie yn 1847 to Florence útjown _Specimen -Lexici Comparativi omnium linguarum Europaearum_. Dat boek bifette yn -52 spraken, hwerby ek de Fryske, in fortaling fen de Latynske wirden: -_Deus_, _Spiritus_, _Angelus_, _Diabolus_, _Anima_, _Paradisus_ ensfh. -Hy frege oan Halbertsma in oersetting fen it Matthéusevangeelje. Dizze -hie nea net oer sa’n wirk tocht, mar hy seach wol yn det er dêrmei by -in godstsjinstich folk as it Fryske de bilangstelling en earbied for de -memmesprake bysûnder bifoarderje scoe. De prins hie, yn forbân mei de -taelstúdzje, ljeafst in wirdlike fortaling, mar dêr woe Halbertsma net -oan, om’t er eange, det de siel fen ’e Fryske sizwize alhiel forlern -gean scoe. Yn 1857 kamen it earste en twade haedstik elts apart to -Londen út. Trije moanne fen moarns ier oant jouns let spandeare -Halbertsma oan it Evangeelje, elts wird hifkjende. Do’t it wirk klear -wier, waerd it op kosten fen ’e prins yn 250 eksemplaren printe en oan -frjeonen en goekinders presint jown. Halbertsma hat syn masterskip op -dit gebiet biwezen en tagelyk mei gloarje it biwiis levere, ho’t it -Frysk yn neat to koart sjit by it útbyldingsformogen fen de oare -Jeropeeske talen. - -[Yllustraasje: Tsjalling H. Halbertsma.] - -Net minder fortsjinstlik hat er him makke mei it gearfandeljen fen -Fryske âldheden en it opmeitsjen fen in _Programma voor Frieslands -kabinet van oudheden_ (1885). Op in reis troch Ingelân, it lân, der’t -er Fryslân it meast oan bisibbe achte, troffen him de earbied en -ljeafde, dy’t men dêr hie for de oerbliuwsels fen ’e foarfaers. -“Hûnderten Ingelske frouljue”—skreau er—“haw ik sjoen, dy’t hjar -kostbere shawls fen foaren ticht diene mei deselde mantelspjelden, -dêr’t de Romeinske ef Homeryske helten hjar kriichsmantels mei tagaspe -hiene. Ek hat men yn alle kontreijen in Kabinet fen âldheden en elts -biïveret him om it to forrykjen mei bydragen.” Mei dizze ûnderfining -wier er amper yn it heitelân weromkomd ef hy die oan Deputearden fen -Fryslân it foarstel om in berchplak for Fryske âldheden oan to wizen, -dêr’t de kolleksje fen it Frysk Genoatskip yn koe. Dit foel yn goede -ierde en it Paleis fen Justysje krige de âldheidkeamer. Sels gyng er -foar yn myldens, troch syn keurkolleksje Hynljipper bonten en klean en -oare kostbaerheden oan it kabinet ôf to stean. En dêr bleau it net by. -Op syn âlde dei hat er syn samling hânskriften, portretten, brieven en -seldsume boeken oan ’e provinsje formakke. Men moat dy kastfollen yn ’e -Kanselarij biwûnderje as in skat, dêr’t Fryslân greatsk op wêze kin. - -It libbenswirk fen J. Halbertsma lykwols is it _Lexicon Frisicum_, -dêr’t er fen syn jongfeintetiid oan syn dea ta, sechstich jier lang, -for yn ’e wapens wier. Hy brûkte dêrta de Latynske tael mei it each op -it bûtenlân. Gjin moeite wier him to great om boustoffen op to swyljen, -mar twaderlei hâldde it rémeitsjen tsjin. Earst, om’t er folle tiid -bistege oan it gearstallen fen oare skriften lyk as _Het Geslacht der -van Harens_, Deventer, 1829; _De Doopsgezinden en hunne herkomst_, -Deventer 1843, _Aanteekeningen op het 4de deel van den Spiegel -Historiael van Jacop van Maerlant_ (Deventer 1851), en net to forjitten -syn opstellen oer dialekten, folklore en âldheidkinde yn de -_Overijsselsche Almanak_, bineffens syn biografyën fen Rinse Posthumus, -Petrus Wierdsma, Petrus Brandsma en Eelke Meinderts yn _de Vrije -Fries_. Men kin in list fen al syn wirken yn lêstneamd tiidskrift fine, -jiergong 1873, mei in libbensskets, dy’t skreaun is troch W. Eekhoff. - -Fierders naem syn ûnbidigen korrespondinsje rjue tiid yn bislach. -Einlings stie it neifolgjende de forskining fen it Lexicon yn ’e wei: -Halbertsma mikke nei in to heech doel. Hy woe nammentlik alle wirden -opnimme, dy’t ea en earne troch Friezen brûkt wierne: de wirdskat fen -Great Fryslân. Nou koe men in heel ein komme mei it âld- en -middel-Frysk en ek hwet de Eastfriezen, Noardfriezen en Saterlanners -oanbilanget. Ik hoech mar to memorearjen hwet Montanus Hettema, Epkema, -ten Doornkaat Coolman, Rinse Posthumus en Hoche op dit gebied levere -ha. Mar for it greatste part siet it fêst op it nij-Frysk, lyk as it -noch libbet yn ’e mûle fen it folk. Dêrfor moast men to faek wêze op -plakken, dy’t it fierst fen it greate forkear ôfleine. Sa hat er -mannich pantsje thé dronken by boeren en fiskers, by âlde baeksters en -bolrinsters, dy’t noch forâldere wirden brûkten. It waerd ’er net -better op, do’t er nei Dimter rekke. Foartoan brocht er jierliks in -pear wiken troch op syn sate Westerein by Warkum, to Grou en op oare -plakken om dêr nije boustoffen op to fandeljen. Dêr wierne wol, dy’t -him stipen en mei flyt wirden en sprekwizen opteikenen lyk as ds. -Posthumus to Waeksens, master Salverda to Wons, Roosjen to Hynljippen -en syn broerren Tsjalling en Eeltsje, mar it materiael groeide net sa -hird oan as er wol woe. Yn 1849, do’t er sechstich jier âld wier, -bigoun er de útjefte persré to meitsjen, mar earst nei syn dea kaem it -earste diel (A-Feer) yn it ljocht (1872) troch de soarch fen syn soan -Tsjalling, dy’t rektor wier to Haerlem, letter prefester yn it Gryksk -to Grins. Likemin mocht er de útjefte bilibje fen de _Rimen en -Teltsjes_, bisteande út de foarnaemste wirken fen him en syn beide -broerren. Koart foar syn dea hie er G. Colmjon, ûnder lieding fen Wopke -Eekhoff, archivaris fen Fryslân oanwiisd for dizze taek, dy’t er ek -neikomd hat (1871). - -J. Halbertsma wier tsjin de tachtich, do’t er forstoar. Mei him wier de -geleardste kenner dy’t de Fryske tael ea hawn hat, hinne gien. - -Dr. Eeltsje fielde him yn ’t lêstoan to Grou net mear op syn gemak. Syn -praktyk gyng efterút, in swier húskrús forspraette tsjustere skaden yn -syn wente, de dead frege mear as ienris in offer fen him. In neare -swiermoedigens koe him by riten oermasterje. Do die er de praktyk oer -oan syn soan Hidde en forfarde nei Ljouwert. Under alle tsjinrampen -hâldde er lykwols as skriuwer en dichter fieling mei syn folk. Hy -suchtte mei de Friezen ûnder de twang fen forjierre ynstellingen en -hege lêsten. Hy foreare de frijheit mei deselde gloede as yn ’e dagen -do’t er to Heidelberch nasjonale lieten ophelle. Syn _Grytmansfers_ is -in spotliet, dat yn 1848 troch heel Fryslân songen waerd. Syn _Minne -Jorrits reis nei it Kollumer oproer_ stiet yn forbân mei de -revolúsjonaire heibel yn dyselde tiid. _De foarname útfenhuzers yn -Fryslân_ is in wolkomstliet by it bisiik fen Kening Willem II en syn -húshâlding to Ljouwert (1841). _De Noarger rún oan Gabe Skroar_ (1834) -en _De Treemter_ (1836) rinne oer fen koartswyl en geastige -forhaeltrant om swartgallige minsken ris laitsje to litten. _Twigen út -in âlde stamme_ waerden fen him as “útrinsels út in forwettere stobbe”, -yn 1840 de Friezen oanbean. Syn _Leed en Wille_ yn ien bân mei _De -Flotgêrzen_ fen syn broer Joast scoene yn 1854 it lêste gerjucht wêze, -mar der kamen noch lytse priuwkes nei. De moaiste ferskes fen Klaus -Groth sette er oer en de Fryske _Quickborn_ kaem yn ’t ljocht. Syn -eigentlik testamint is _De Jonkerboer_, in forhael, dêr’t de ynlikens -fen ’e Krysttiid yn werjown wirdt mei djipfielde sankjes as _it -Poelke_, skreaun ûnder ynfloed fen Dútske meldijen. Do’t er fornaem, -det de pinne syn hân ontglide scoe, liet er him bringe nei it plak, -dêr’t er as jonge op ’e âlde terp boarte hie en it ideael koestere in -frije Fries to wêzen mei al de eigenskippen dy’t syn dreamen dêroan -forbounen. Sa is er yn Grou forstoarn en biierdge. Nei syn dea krigen -syn _Teltsjes fen de wize mannen fen Ezonstêd_, yn de trant fen -Schildburg, Kampen en Krähwinkel, mei hwet morael ta bislút, noch in -plak yn de Frîske Husfrieun (1858). - -Dokter is yn al syn wirk realist mei in tikje romantyk. Eft er de -Fryske simmerdei skilderet yn _Geale Sljipke_, de dronkenskip fen Murk, -de jounfrede yn _it Marke_, in iistafriel yn _Ybel en Jelke_, in -riedsforgearring to Dokkum, oeral sjucht men in stik wirkelikens. - -Hy hat de Lapekoer neamd: “Neiklanken út ’e foartiid”. - -Wy passe dat ta op de _Rimen en Teltsjes_. - -Sont it Grouster trijemanskip forteach, is Fryslân mei hannen omkeard. -Spinwiele en tsjernmounle, lûkskip en bûgelsjeas en safolle mear binne -út ’e tiid rekke, mar dit boek bliuwt it monumint fen in stik -folkslibben, dat de Fryske siele opropt ta ljeafde for syn eigen aerd -en wêzen. - -Snits, 28 Febr. 1918. -G. A. WUMKES. - - - - -DE LAPEKOER FEN GABE-SKROAR. - -[Yllustraasje: Beppe sneupt yn ’e lapekoer fen Gabe.] - -[Yllustraasje: De pleats fen Pibe en Saske.] - - -DE LAPEKOER FEN GABE-SKROAR. - -IN WIRDKE FOAROF. - - -_Twiske Bolswert en Frentsjer wenne Pibe Rommerts mei syn wiif Saske. -’t Wierne tsjeppe ljue, en goederjowsk boppe miette. As der in bidler -kaem, wier der nin brea brek, en wierne de ierdappels rom, den hie -mannich earm widdou in wintertarringe. Domeny krige alle jierren in -heal baerch en in goes to krysttyd. Pibe syn jonges wierne tige sa tûk -as hy: hwer’t se kamen, moast hjar hoanne kening kraeije, al scoe de -ûnderste stien boppe; en yn ’t keatsen en tippen, dounsjen en -koekeslingerjen, rinnen en hirdriden, koenen hja alleman oer. -Allegearre waerden hja for ’e boerkerij great makke; mar Gabe, dy -krepel en troch in dei altyd sa hwet gammel wier, moast dêrom skroar -wirde. Dizze Gabe koe nuver prate en sjonge, en al hwet er sizze woe, -koe er yn rym sizze. Skroarje koe er ek wol; mar in jongfaem hie er -dochs ljeaver op ’e knibbel as in âld broek. Hy is jong stoarn, en nei -syn dea hat beppe ûnder syn skroarsbank yn ’e lapekoer dizze sankjes en -rymkes foun._ - - -DE BOLSWERTER MERKE FEN HOATSE MEI SYN WOBBEL. - - -To Bolswert yn ’e merke - Seach ik in famke gean. -Ik tochte, bern! hwet bistou tûk; -Sa jong en prûs, sa nuver smûk; - Ja, nuver smûk; (_bis_) -Sa tsjep yn sneinske klean. - -Ik kaem hjar wer to miette, - En seach hjar bjuster oan, -Ik seach hjar oan, ik seach hjar nei: -Mar seach hja my, den roun ik wei; - Ja, roun ik wei, (_bis_) -En like hast bistoarn. - -Soms teach hja nei de kreammen, - En koft’ hwet nije klean: -Mar hwet hja koft’ en hwet hja die, -Ef hwet hja to binoaskjen hie, - Binoaskjen hie, (_bis_) -Hja moast my altyd sjên. - -Den glûrke se oer it skouder, - Krekt as ’t in skjirkert wier! -En hwet hja glûpte, ef hwet hja seach. -Ik wier hjar nea net út it each, - Net út it each, (_bis_) -Al wier ’k ek noch sa fier. - -De joun bigoun to kommen, - En ’t foltsen gong to bier; -De famkes kuijren hân oan hân, -En hwet ’er wier yn ’t Fryske lân, - Yn ’t Fryske lân, (_bis_) -Moast nou ris oan ’e swier. - -Myn makkers teagen hinne, - En namen elts in faem. -De pipen stieken se op ’e hoed, -En seinen: “Man! hwet bist’ in bloed, - “Hwet bist’ in bloed, (_bis_) -“Ik wist wol hwa’t ik naem.” - -Myn bloed bigoun to koaitsen; - Ik wist to wrâld nin rie’. -Ik wier dochs yet mar sauntsjin jier, -En nou al mei in faem to bier, - In faem to bier, (_bis_) -Dêr ’k nea net dounse hie. - -Nou stie ik by in kreamme - Fol koeke en swietekou; -Ik kocht hwet dúmkes for de bern, -En tocht’ den dêrmei wei to tsjen, - Wer wei to tsjen; (_bis_) -Mar né, dat wier dêr: hou! - -In hele rig’le fammen - Dy kamen op my ta, -En tomm’len my dêr op it liif, -En seinen: “Man! dêr is dyn wiif. - “Dêr is dyn wiif; (_bis_) -“Hwent Wobbel woestou ha.” - -En Wobbel liet hjar sinke, - En patte as in wyld. -As pypkeniel oer rizenbrij, -Ja, noch wol swieter smakke ’t my, - Ja, smakke ’t my, (_bis_) -Fen sokken aerdich byld. - -En dêrmei ûnder ’t dounsjen - En ’t patsjen sûnder ein, -Sei Wobbel: “Hwerom stunest’ sa? -“Dou woest my ommers lang al ha, - “Ja, lang al ha’, (_bis_) -“Ei! hiest’ it my mar sein.” - -“Dêr,” sei ik, “dêr, myn Wobbel! - “Dêr hast’ myn rjuchterhân. -“Bliuw altyd rjucht en sljucht as nou; -“Hâld jimmer dy oan Fryske trou, - “Oan Fryske trou, (_bis_) -“Der is nin fêster bân!” - - -_Nei it Dútsk._ -E.H. - - -_Dit sankje hat Gabe makke op ’e bêste snein fen ’e Bolswerter merke, -dy er nea forsomme. Dêr sjit ús by yn ’t sin, det er de lêste reis mei -poarte-lieden de stêd útgong, en do er in heal kertier op wei wêst hie, -him in Siktaris mei in oeribel tsjokke wyn-bealch mette. Dizze frege -him: “Jongetje! zou ik nog door de poort kunnen?” “Ja wol, hear!” sei -Gabe. “Daelk is der noch in weide hea mei twa grouwe hynzers sûnder -kantroeren trochriden.”_ - -[Yllustraasje: BOLSWERTER MERKE.] - -[Yllustraasje] - -WIDZESANG - - -Myn ljeave mût’le jonge, - Ei! kibje net sa fel. -Ik scil in sankje sjonge: - Myn boike! jaen dy del. - -Knyp dou dyn ljeave eachkes, - Dyn mûzige eachkes ticht, -En wiggelje as de weachkes - Mei ’t reid oan ’e wetters-ich. - -Dou hast’ nin sorge ef kommer, - Dou witst’ yet nearne fen. -Dyn widze is dy nou rommer - As de wrâld dy wirde kin. - -Dou haste in bûkfol tate, - En mem dy hat wol mear. -Och! lit dy mar biprate; - Sa’n sliepke docht net sear. - -Dou kinste ek swieter slomje - As mannich stumperke docht, -Dy yn ’e widze forklomje, - Dêr moer noch minske nei sjocht. - -Dy lytse earme hertkes, - Dy sloofkes haww’ ’t net bêst: -Hja lizze yn fodden en flardkes, - En dou yn in warem nêst. - -Dou haste it folle better - As mannich prinske it het; -Dy wirde net tsjokker en fetter - Fen al dat swiete banket. - -Dy hawwe in frjemde minne, - En keapje hjar tate for goud; -Dou heste dyn ûrkes allinne - For tútkes, myn ljeave bout! - -En wirdstou den to wekker, - En rekstou dyn earmkes út, -Den smakket it dy sa lekker; - Dêr is it ein fen út. - -Den tilt dyn mem ’t girdynke, - It tsjustre girdynke op, -En kipet as poes yn ’t spynke, - En gizet mei hjar pop. - -Den tilt hja dy út ’e gloppe - En triuwket en tutet dy sa; -Den meistou hjar oankrûpe, - En sobje en knobje mar ta. - -Myn ljeave mût’le jonge, - Ei! kryt mar net sa fel. -Lit my net langer sjonge: - Myn boike! jaen dy del. - - -E. H. - - -_Dit sankje is hwette onnoazel; mar Gabe wie’ ek mar in foech jonge, do -er it rymde. Mem wier der wakker greatsk op, en do lânhearre, dat in -permantich stedtsjer wier, eris kaem to tsjokiten, moast Gabe it mei -syn skel lûd fen A. ta Zeddet ophelje. Do it út wier, seach Saske -lânhearre oan, eft se freegje woe, eft dat net ris tige gnap wier; mar -hy striek de fingers oer syn spits kin en sei: “Ja, boerinne! dat is -aardig. Maar, vroeg rijp, vroeg rot. Kinders, die zoo vlug zijn, worden -veelal botterikken, als ze op jaren komen.” “Den,” herfette Gabe, “scil -lânhearre wol tige ier wiis west hawwe.”_ - -J. H. H. - -JONKER PIET EN SIBBEL. - - -Jonker Piet hie op ’t oanrieden fen in poep, dy syn heit him ta in -gouverneur jown hie, in roun jier yn ’t Franske lân omswabbe, en as in -great hear banketearre. Mar net fetter, net riker, net better kaem er -op it slot werom. Flokken hie er leard út ’e pin, en oare dingen, dy’t -er foarhinne net neamen heard hie, en dy’t er op it slot ek net leare -koe. It Fransk hie er wakkere hiem, en mei de fammen fen it slot libbe -er lyk as men ’er to Parys yn it Palais Royal mei libbet. - -Daelk nei syn oankomste (’t wier op in waerme simmerjoun) siet er op in -bank oan ’e bûteleane fen it slot mei in âld jachtpakje oan en boksen -_à la cosaque_. Dêr kaem Sibbel, de slotboers dochter, mei in linige -stap de leane del, jok en amers oer ’e skouders, en tinsende, det it in -oar hearskip wier, gong se mei in frjeonlik “goen joun” foarby. Mar -jonker seach hjar net, ef hy fleach as in hokling op hjar ta, en pytske -hjar mei in ryske tsjin ’e rokken oan. Dêrmei hat men nou it folgjende -twiske jonker Piet en Sibbel. - -[Yllustraasje: JONKER PIET EN SIBBEL YN ’E SLOT-LEANE.] - -_Jonker._ - -Bonjour, mijn allerliefste kind! - Zeg, waarom vliegt gij zoo gezwind? -Of kent gij dan den jonker niet, - Die voor een jaar het dorp verliet? -Ik heb gereisd in ’t Fransche land, - Partout, partout, en homme galant: -Mais telle teinte, tels yeux jolis, - N’ont pas les belles de Paris. - - -_Sibbel._ - -Goen joun, mynhear! Binn’ jy dêr wer? - ’k Bin wrammels bliid det ik it hear. -Ik roun hwet gysten troch de lean, - En woe sa nei de yester gean. -Mar jonker, né!—ik koe jo net. - Ik tocht, jy wierne tier en fet; -Mar nou binn’ jo de klean sa rom; - Ek sprieken jy sa nuver krom. - - -_Jonker._ - -_Hy kriget hjar by de hân, en smyt hjar it jok mei de amers fen it -skouder ôf efter oer, en sa foart hinne._ - -Morbleu, mon coeur, vous êtes niaise. - C’est des galanteries Françaises. -Kom, fop mij niet, mijn’ lieve zus! - Gij weigert toch geen welkomkus? -Amusons nous in deze laan, - En laat dat boerentuig maar staan. -Amusons nous, amusons nous! - Point d’amusements plus doux. - - -_Sibbel._ - -_Brimstiger._ - -Ei fij, myn jonker! fij, myn frjeon! - Hwet binn’ jy rimpen, mâl en gleon. -Jy binne dochs in grytmans bern; - Fij! lit my ljeaver mar bitsjen. -Och né!—Kom, foart! It wirdt to bot. - Rin nei jins fammen op it slot. -Ik nim myn amers en myn jok: - Wy haww’ it nou mar tige drok. - - -_Jonker._ - -_Hy glimket, en strykt syn great Fransk bosk hier yn ’e hichte._ - -Ma foi! vous êtes plus difficile - Que les laitières de la ville. -Ei! laat mij maar eens met u gaan, - En kijk mij dan eens vriendlijk aan. -Of meent gij dat ik u niet min? - O ja, gij zijt mijn hart en zin. -Je lui ferai pourtant la cour; - Elle est trop belle voor een boer. - - -_Sibbel._ - -_Noartich._ - -Ik hâld net fen de Franske swier. - Och, praet mar as forline jier. -Sprek net to folle fen jins hert: - Hwent siker, Sibbel leaut it net. -It streakjen, jonker! helpt jo net: - Ik haw myn sin op Rommert set. -Dy wrot dêr yn it roggefjild. - Dy haw ik ljeaver as jins jild. - - -_Jonker._ - -_Hy gysgobbet._ - -Ah peste! Ah, quel trait mauvais! - Non vive donc le gout Français! -Wel, meisje lief! word toch niet zot. - Die vent? Ik lach mij nog kapot. -Gij zijt te vlug, gij zijt te schoon - Voor een zoo lompen boerenzoon. -Je suis un cavalier galant. - Ik bied u aan mijn’ linkerhand. - - -_Sibbel._ - -_Finnich en lilts._ - -Nin lofterhân, nin rjuchterhân - Fen sokken banjer fen it lân; -Mar earme Rommert, from en froed, - Dy wangen hat as mâlke en bloed. -Dêrom, o jonker Piet, myn frjeon! - ’k Wier ljeaver by de Franskes bleaun. -De famkes yn it Fryske lân - Dy hâlde fen de rjuchterhân. - - -_Nei it Dútsk._ -E. H. - -DEAGRAVERS SANKJE. - - -Lodde, lodde en modder, - Deawirks ark en reau, -Dêr ik earme bodder - Mannich grêf mei kleau! - -Modder, grêf en lodde! - ’t Needbrea, dat ik ha, -Wyt ik skeppe en lodde, - Grêf en modder, ta. - -Earme en rike ljuwe - Tsjen’ hjir op my oan. -Minske! hjir moast bliuwe, - Boer en kenings soan. - -Smoarge kop mei hierren, - Laeist’ dêr op’e flier? -Blank—foar trije jierren, - As s’ in ingel wier. - -Tûzen jonge feintkes - Sobben hjar de hân; -Stauwen mei har weintsjes - Om sa’n byld troch ’t lân. - -’n Dou, formôgle plasse, - Nimmen knikst’ goên dei. -Hwer binn’ nou dyn skatten? - Hwer dyn greatheit? Wei! - -Lodde, lodde en modder! - Jow my brea en rêst; -Jow my earme bodder - ’n Grêf, in grêf for ’t lêst. - - -_Nei Hölty._ -E. H. - -[Yllustraasje: DEAGRAVER. SUD-YNGONG FEN IT TSJERKJE TO WEIDUM.] - -IT LIBBENSEIN. - - -Dêr laeit er oan ’t sûre libbensein; -Dêr laeit er, de wrâld is him ontflein. - Och, binn’ dat nou dy flinke lea, - Dêr kreft en fjûr troch fleach en sea, - Sa ticht foar tweintich jierren, - Nou rank as spjucht’ge spierren? - -Dêr laeit er, en ribosket stiif en krom, -En skrousk en forskromle, yn ’e slom: - It fel forwile en toar as hea: - Fen kjeld de neilen blau en rea: - Syn skonken, alear sa firdich, - Ho lam binn’ dy tsjinwirdich! - -Dy stjerrende eagen dof ef skel, -Hwet sinke hja djip yn ’e holle del! - Syn wangen, ear’n sa blier en rea, - Dy lizze nou sa dobbich en dea; - De fingers, tinner as rizen, - Mei wrinen en plomkes to tizen. - -O! harkje dat near gewein, dat gekjirm, -Dat rocheljend sykjen en getsjirm. - It lûd, foarhinne glêd en klear, - Bistjûrt nin snipp’re tonge mear; - Dy tomm’let yn ’e mûle, - As in bline yn ’e kûle. - -Dêr laeiste, myn earme âlde sloof, -Fij! blyn en forlamme, staf en doaf. - Noch trije siken, den is ’t dien. - Hy leit it ôf. Noch twa, noch ién.... - Moastou sa stil de wrâld ontslûpe? - Dy altyd fleach, it ein bikrûpe? - -Ja, ’t glês wier forroun; hy is er wêst. -En hwa, dy de grime dea bilêst? - ’t Is kening, skoaijer, jong ef âld, - De dea is master fen ’e wrâld; - De wrâld forgiet, en wy forsinke; - O! lit ús jimmer dêr om tinke. - - -E. H. - -[Yllustraasje: IT LIBBENSEIN.] - -_Nou ta bislút noch in wirdtsje oer Gabe. For in jonge, lyk as jimme -niis heard ha, wier er hwet to ryp yn ’e mûle. Wier er by ljue, dy hwet -op ’e hoarnen hiene, den roun er folle mei de stikel om. Mar mei de -jierren waerd er wizer. “De ljue,” sei hy, “dogge hjar bêst om my it -priizjen allehiel ôf to learen, en altiid to lekjen is my dochs to -grinich.” Tsjin de Eksteur, dy him biskrobbe det er op jonker Piet rymd -hie, sei hy: “Ik ha nin feet op de minsken, mar op hjar ondogensheit en -mâlle poepske franjes.” Op in oar tiid wier syn wird: “De ongelokkige -minsken biklei ik dûbeld; ienris omdet se yn ’t ongelok binne, en noch -ris, omdet se it hjar sels meast to witen ha.” Oer syn kreupelens tilde -Gabe net swier. In pronkske boerinne, dy frege, eft er him net -biskamme, as de stedsjonges him oer syn bryk gat en sarjes baitsje -neirôpen, krige dit fen him: “Ik scoe my skamje as ik flinke, moai -oppronke lea hie, en dêr yn in fordraeide en smoarge siel.” Nearne wier -Gabe mear mei op it skik, as det er him sels mei it skroarjen bidrippe -koe: tûzen-ris hat er it wol sein: “Eigen brea is swiet brea; hwent dêr -hoeft men nin hoedtsje for to lichten, as by ús lieven Hear.” As de -stokmantsjes him to mjitte rôllen, scoe hy se net weiskoppe, mar Gabe -woe der sa net om skreppe en skoerre as de measte ljue. Hy hie ’t -wakkere hiem, det it bisitten fen hûndert-tûzen goune sa swiet net wêze -koe, as it forlies fen twa tûzen fortrjitlik wier. Fen rike ljue, dy út -’e mûle bigoarrene om noch mear to krijen, wie syn wird: “Earme minsken -hawwe in bulte brek, mar gjirge minsken alles.” Op de oanmerking fen -immen, det er dochs ek in bulte wiernen, dy ’t jild brûkten, hie hy dit -wer: “Alles is for jild to keap; mar it bêste, in goed sin en in gesoun -forstân, net; en as dat al to keap wier, scoenen der dochs hast nin -keapers op útkomme: sa ’n bytsje binne der, dy dy waer kenne.” ’t -Moeide Gabe bjuster det er sa ’n bytsje leard hie; mar do him ris in -Domeny tsjin kaem, dy him gek studearre hie sei hy: “Dy man hat de mage -oeriesd. Hy woe de geleardheit opfrette, en men kin der, tinkt my, mar -fen priuwe.” Oan in studint, dy him forhelle det hy al acht jier Gryks -en Latyn leard hie, liet Gabe rûke, det it in moai mar djûr ding wier, -mei him to freegjen, eft hy dat frjemd praten nou sa goed al koe as de -skroar fen Cicero en de faem fen Demosthenes? Ien fen Gabe broerren, dy -fen syn wiif, dat in bjuster aerdich minske like, skaet wier, waerd -dêroer fen in selskip frouljue birabbe. Gabe, dy der by wier en krekt -in pear splinternije skoen oan hie, stiek syn beide skonken út en frege -hjar, hwet hjar fen dy skoen tochte? “Dat binne tige moaije skoen, -Gabe!” seinen se. “Dat kinne jimme sjen,” herfette de snedige skroar, -“mar fiele jimme nou ek, hwêr ’t se my twinge?”_ - -_Gabe hâldde in bulte fen de frouljue; mar se wierne him to rynsk yn it -oertollige en to deun op it nedige. Jamk sei hy: “Troch in dei in tige -miel en altomets in sechsteheal oan ’e earmen griist hjar wol helte -mear as in flardtsje kant fen fyftich goune.”_ - -_Gabe is ek ris forloofd west. Yn it neiste doarp by hjarres wenne in -faem, dat wier syn sin en syn libben; hja hjitte Wobbel Baukes en wier -in skippers dochter, dêr se wol ris in reiske mei dien hie nei -Rotterdam ta. Onfoege moai wier se net, mar hja wier mear as moai; hja -wier aerdich, nuvere aerdich yn wird en biskie, boppe-al sêftsedich; -mei ien wird, it wier in ljeaven ien. It waerd gau sok sib wirk, det -alle ljue seinen: “Dat wirdt in pear;” mar troch folle rabjen en -stokeljen fen wanginstige boartfammen rekke de boel dochs wer ôf._ Alde -ljeafde roastet net, _seit it sprekwird;_ en op âld iis wol it jern -frieze, _en dat seach men hjir ek wer. Do de hollen hwet bitommele -wieren, kamen bier en barmherticheit wer boppe; de âlde achting liet -him by beiden jilde, en Gabe loerde op eltse gelegenheit om Wobbel to -oerrompeljen. Dat lokte him op it ein, en wol, nuverdernôch, yn ’e -tsjerke. Op in snein tomoarne gyng Gabe yn ’t doarp, dêr Wobbel wenne, -to tsjerke. Dêr hienen se in kinstener fen in domeny, dy meast in tekst -keas fen twa ef trije wirdkes en dêr den in preek út spoun fen in pear -ûre lang. Dat wieren allegearre pronkstikken yn syn eagen, mar der wier -nei syn sin nin moaijer ûnder as syn preek oer de wirden:_ Ende de mol, -_dy Leviticus XI, fs. 30 biskreaun steane. Yn dy preek forlike er de -minske mei in molwrot, en dat die er yn de fiif folgjende punten. “1o. -De molwrot is blyn, en de minske is ek blyn for it wiere ljocht. 2o. De -molwrot wrot yn ’e ierde om, en sa wrot ek de minske op ierde, om goud -en sulver, lân en fé, by eltsoar to skraebjen. 3o. De mol iest yn ’e -modder op earme wjirmen, en de minske iest yn it tsjuster op it swit en -it brea fen de arbeidersljue. 4o. De molwrot bidjert de tunen en finnen -mei syn gatten en molsbulten, en sa foroaret de minske ús ierde, dat in -himel wêze koe, troch syn ondogensk gewrot yn in hel. 5o. De -mollefanger wipt de molwrot midden ûnder it wrotten út syn hol en -slacht him mei de lodde dea; sa grypt de divel op it ein de minske mids -ûnder syn skraebjen ef oerdwealske flinken oan, en slingert him by de -hierren yn ’e ivige hel, as er net by tiids yn it omsjen komt.” Dizze -selde preek hie domeny yn de lêste tsjien jier twaris dien, en dat scoe -de tredde kear wêze. Do Gabe yn ’e tsjerke kaem en Leviticus XI fs. 30 -op it tekstboerdtsje foun, sei er yn him sels: “Dou biste ’n âlde kinde -fen my, feint! Dy haw ik al ienris wrotten sjoen. Ik ha mei dy neat -mear to parten, mar in bulte mei Wobbel.” Hy seach roun yn ’t boun, en -ja wol, man, hy bimirk hjar op de efterste bank fen’e frouljue; en eft -it spil sprekke moast, krekt efter hjar wier in iepen mansplak, dêr hy -sitten gyng. Do domeny de tekst ôflies bigoun Wobbel yn it âlde -testemint om to siikjen as in forlegen minske; hwent hja wier better -thús yn de evangeeljes en yn it boek fen Ruth as yn de boeken fen -Mozes. Gabe, dy hjar al hinne en wer blêdzjen seach, rikte hjar syn -bibel ta; mar de biis, yn pleats hjar Leviticus op to slaen sette syn -finger op de Openbaring fen Johannes, kapittel twa, fers fjouwer. -Wobbel lies de wirden, dy dêr stienen, en bisauwe; hja seach foardel yn -Gabe bibel, en de domeny mei syn molwrot en de hele gemeinte draeiden -om foar hjar eagen. Dat dûrre in heal kertier, do bigoun hja wer to -blêdzjen, en joech Gabe syn bibel mei de lofter-hân wer, wylst hja de -foarste finger fen de rjuchter hân sette op fers sechstsjin en -sauntsjin fen it earste kapittel yn it boek Ruth, dêr se in tear by -dien hie. Gabe lies de hearlike wirden fen Ruth, de hearlikste dy oait -út de mûle fen in fromminske komd binne, en hy sei yn him selme: “Dy -priis ha ’k woun!” De tsjerke gong út en elts nei hûs. Mar Gabe seach -dadelik om nei in fyn sidene Eastynjeske halsdoek, dy er einling tsjin -’e jountiid for in kroan bisette. Dêr biknoopte er mei de Amelander -ljeafde-strûp twa gloednije dikketons yn, dy er fen beppe erfd hie. Om -acht ûre gyng er nei Wobbel to meiden; hy wier bjustere wolkom, dat kin -men wol tinke, en hy hie net lang mei hjar allinne west, ef hy hâldde -de sidene doek mei it jild foar Wobbel hjar greate blauwe eagen, -sizzende:_ - -Wotte sa wotte, Dêr haste de knotte; -Wost’ it net dwaen, Moast’ him werjaen. - -[Yllustraasje] - -_En hja griep ta sûnder in wird to sprekken, mar joech him in tútsje, -en dêrmei wier de boask twiske Gabe en Wobbel klear. Ongelokkich is ’t -net ta ’n houwelik komd. Dêr Gabe krepel wier en net reedride koe, die -hja by in skerpe Eastewyn mei hjar broer op in freed in rit nei -Ljouwert ta, dêr se hjar biklomje liet. It gefolch wier in droege kuch, -dy ontaerdige yn bloedspijing en longtarring, en op it lêst yn hjar -dea. Sa giet it yn it hôf fen it minskelik libben; de edelste fruchten -en de sierlikste blommen wirde it alderearst fen wjirmen en earkrûpers -stitsen. Mar Gabe wier sa ontheistere, det er sont net wer nei in -houwelik taeld hat; ho deadlik hy op hjar forslingere wier, sjocht men -út syn rymke_ it Famke, _dat hy op Wobbel makke hat._ - -_Do Gabe foar syn lêste anker laei, biklage Saske him, det er sokke -bittere drankjes ynnimme moast. “Klei dêr net oer, mem!” sei er. “Dat -is sa ús lot it hele libben troch. Fen de tûz’nerlei bitterheit, dêr wy -hjir for bleat lizze, is er net ién, dêr wy fen genezen wirde kinne, as -troch in oare bitterheit. As God tinkt, det dit libben in kwea for ús -wirdt, helpt hy der ús ek allinne troch de bittere dea út.” Do de -toersklok nachts toalf ûre bromde, sei Gabe mei in kleare stimme: “De -tiid is forroun; de ivichheit bigjint.” En foart dernei krige hy in -lytse knik troch de lidden en stoar._ - -_Hjir mei winskje ik Gabe goenacht, en jimme allegeare sokken -libbensdei, dêr in swiete nachtrêst en blide dage op folgje kin._ - -J. H. H. - -UT-FEN-HûS BY DE BOER. - - -_De Moarntiid._ - - -It ljocht brekt troch de griene girdynkes. De klok slacht -healwei-fiven. De wylde fûgels tjirmje oer ’t fjild. De hoanne kraeit, -en de ljipkes liepe yn ’e finne. De protters kwele en tsjotterje op it -ûleboerd en de skoarstien. De earebarre klaphalzet. De ljurken sjonge -oer ’e skûrre. De âlde mem heart de klok. “Bauk,” seit hja, dou moast’ -der ôf komme, fanke! en roppe Hidde en de feint: den kin de âldboer -yette hwet lizzen bliuwe.” “Goed,” seit Bauk, en wriuwt e’ris yn ’e -eagen, en strykt oer ’e reade roune wangen. Hja skouwt de glêdde billen -oer’e bêdsplanke, klaeit hjar oan, en ropt Hidde en de feint. - -Dêrmei is alles yn ’t spier. De feint jowt de kij earst in lyts jefte -hea, en Hidde bigjint to mjoksjen. Bijke, dy de hiele nacht op de -âldboer syn broek laein hat, rekt him út, en de bûthúsdoar útgeande -snuffelt er op it hiem om, en siket de ongânzen op. Bauk set nou fjûr -oan en hinget it tsjernwetter oer. “Mar wy moatte ek hwet ljocht ha,” -seit hja, en skouwt it ramt op, en smyt de finsters iepen, det se tsjin -’e mûrre stuitsje. Nou stekt se hjar tsjeppe troanje yn ’e loft, en -sjocht mei in pear frjeonlike eagen oeral yn ’e blide dage om. It -ljochte grien fen ’e simmerkrite skimert troch de tsjokke dauwe. It -jonggûd haffelt yn ’e lizen om. De ropeinkes wraggelje nei hjar ta, en -langhalzje om in hânfol beane. De âlde mem lit it molken yn ’e tsjerne -rinne. Hja is lykwol in minske fen sechstich jier, en dochs tilt se de -tine mei op, det hjar de lidden knieze, en set him op ’e tsjerne, en -lit it molken der útrinne, det it brûst. Dêrmei wirdt de spatskûtel der -op lein, it tsjernlid festkile, de pols oanslein. De âlde loaije bûnte -wirdt fen ’e stâl helle, en bigjint to tsjernjen, det it hûs droant en -de bynten kreakje. Nou it oar folk sit to meltsen, bigjint de âldboer -him ek to rissen. Hy stiet op, en klaeit him oan, en snijt for it folk -elkmis in tsjok omstik brea. As dat dien is, faget er it mês ôf, en -stekt it yn ’e skie. Hy nimt de brul út it finsterbank, en bigjint to -lêzen yn ’e Reis nei it himelske Jeruzalem. - -It meltsen is dien. It folk komt by de hird. De âlde man nimt syn roun -breedskade hoedke ôf, en bidt. De feint gobbet efter de hoed wei, en -giizjende tsjin Bauk trapet er hjar ûnderwiles op ’e teannen, det se it -laitsjen ek net ynhâlde kin. Elts nimt syn stik brea, leit it op ’e -knibbel, en yt ’er fen. De âlde mem is bang, det it waer foroarje scil, -sa hat it hjar jisterjoune yn ’t krús stitsen. De âldboer klaget ek oer -jichte en de slimme tiid. Hy biskrobbet it jongfolk, det se sa -oerdwealsk net wêze moatte; hwent det hjar de earen yette wol bikôge -wirde kinne. Dêrmei, as de kopkes en pantsjes weibirgen binne, birêdde -de frouljue de tsjerne, en bjinne de tinen en aden út. De manljue geane -oan ’t sjeadriden, ef leikje de simmerdykjes op. De âldman bliuwt yn ’e -hirdshoeke om de fûken to laepjen, en bisjocht de kobbe mei de brul op -’e noas.... - -E. H. - - -_Hjir brekt it ôf. Ik leau det Gabe it skreaun hat wylst er by beppe -út-fen-hûs wier. Alteas oan ’e oare side fen dat pljims pompier hie er -dit moalke: “Beppe, goemoar, scil yn it earste fearnsjier net oan hjar -forstân boarste. Forline snein to eftermiddei, do de kaeijen fen ’e -himel skjirre waerden en it measte folk slepte, bigoun hja yn ’e -tsjerke as in bern to skriemen. Domeny tocht det hy hjar sa by it hert -nomd hie en frege hjar, mei ’t de preek út wier, nei hjar -sielsbiswieren. Mar danich seach de man by de noas lâns, do it âlde -sloof him dit biskie joech: “Scoe ’k net krite, myn ljeave Domeny? -Okkerdeis is ús moaije twinter bolle stoarn; jy witte wol, dy mei dat -koltsje foar ’e kop; en do ’k jins lûd hearde, wier ’t krekt yn myn -earen eft it earme bist noch ris bigoun to bâlten.”_ - -J. H. H. - -[Yllustraasje: De Tsjernmounle.] - - -DE BEAR OP REIS. - - -Der wier ris in jonge bear, dy in wyld hier yn ’e nekke hie en in -danigen niget krige om to reisgjen. Hy woe op ienen sa mar de wide -wrâld yn. Syn moer, dy in bulte noed fen him stie, hie der in bulte op -tsjin, hwent hy kaem as in lompe klompe, krekt eft er út de dyk dold -wier, to wrâld, en dêr it earm sloof him wol in jier bislabbe hie om -der hwet fatsoen yn to krijen, gyng it hjar as alle oare moers, det se -it measte hâldde fen it bern, dêr hja it measte mei útstien hie. It -minske wier ôfgryslike bang, det hjar soantsje noch fen honger en kjeld -omkomme scoe. Mar de heit seach der nin swierichheit yn: “Us Olfert,” -sei er, hwent sa hjitte de jonge bear, “Us Olfert hat goede lea, en -hwet er yn syn kloeren kriget, dat is happa; dat triuwt er ek stiendea. -En in buffelske jas hoeve wy him net mei to jaen: hwent hy hat in hûd -sa tsjok as in iken bast, en dy is mei sok ticht lang hier biwoechsen, -det er yn rein en wyn, ja bidobbe ûnder de snie, in knipperke nimt en -sliept as in roas. En bûten dat reisgjen makket in minske.” Sa gong den -ús Olfert ûnder it skriemen fen syn mem en it fûstkjen fen syn âlde -faer en broerren de wide wrâld yn. - -Hy reisge fen heidefjild ta heidefjild, fen bosk ta bosk, fen doarp ta -doarp, fen lân ta lân, en seach tûzen dingen, dêr er noch nea fen -dreamd hie. Hy waerd al gau greatsk op syn ûnderfininge en sei faek yn -him selme: “Us folk, hwet binne dat onnoazele minsken; sa dom as it -efterein fen in kou! Mar sa giet it as men ivich by syn moers brijpôt -bliuwt. Den wit men net fen toeten ef bliezen. Myn broerren en sisters -miene al, det hjar hoale in paleis is, mar den moasten se sa’n tsjerke -en toer ris sjên! Jonge, jonge, hwet scille ús folk nuvere eagen -opskoerre as ik hjar dat alles ris forhelje, hwet ik sa al sjoen hab.” -Nou, ho fier de jonge bear it yn de kinde fen de wrâld brocht hie, dat -bliek ek al gau by ’t folgjende foarfal. - -Hy kaem by in boerehiem, dêr in team fen njuggen wjittene hinnen mei in -reabûnte hoanne om in holpanne stienen to drinken, en by eltse swolch, -dy hja dienen, de kop yn ’e hichte stieken. Dat bigriep Olfert de bear -net, en hy frege oan in kreaze hin út ’e keppel, hwet dat kopopstekken -to bitsjutten hie. “Dat is ús gebet,” sei de hin. “Jimme gebet?” andere -de bear, en mei ien bigoun er út to boarsten yn laitsjen. “Jimme gebet? -Nou is ’t briker as bryk!” en dêrmei de bear al wer oan it geijen, en -hy waerd op it ein sa slop fen laitsjen det hy mei de grouwe bealch al -sketterrende oer de wjuk truzele. De hoanne, dy dit seach, wier in -great hear; hy hie lange wite blibben, dy him om de kiel bingelen; in -brede bloedreade kaem, dy him as in lape op ien ear by de kop del -hinge, en den hie er noch lange flonkerjende stirt-fearren, dy him -ûnder it gean bôgjende op en del gongen; mar hy wier der edelmoedich by -en koe de smaed, syn godstsjinst en syn wyfkes oandien, net kropje. Mei -in pear deftige stappen kaem er op de bear ta, en sei him: “Frjemdling! -It is fen âlder ta âlder in godstsjintich gebrûk ûnder ús folk, det wy -by eltse swolch de holle yn ’e loft opstekke, om him, dy boppe de -wolken wennet en ús it wetter tareint, to tankjen; hwent sûnder dizze -goedheit fen him moasten wy earme fûgels fortoarstje. Oer dat gebrûk -mei immen tinke hwet hy wol, mar hy mei der net mei spotte. Allinne in -bear kin der om laitsje.” - -De hinnen binne de minsken, dy oare ceremoanjes yn ’e tsjerke hawwe as -wy en de bear binne sy ûnder ús, dy der om laitsje. - -J. H. H. - -DE FûGEL FEN BEARN-POEP. - - -Bearn-poep waerd njunken-lytsen in dei âlder en it swierste wirk wier -him ontkomd: it meanen binammen wier in wirk, dat him op it lêst -dregernôch waerd. Ek dat jierlikske kuijerpaedtsje werom, bigoun him -lêstich to fallen. Dêrom bistege er him for hearefeint by in Drint mei -in greate parade en in lyts garnisoen; hwent yn pleats fen him efter de -tafel oan ’e mieltiid tsjinje to litten ef op de bok fen ’e koets to -setten, lieten se him dong kroadzje, ef setten him by de jachtige -fammen yn ’e koken oan it wirk. Sa smiet den de kokenfaem him ris in -ezel (kenyn) ta en sei: “Dêr, Bearn, dêr hastou in einfûgel; ropje my -dy ’ris.” Bearn helle it beest de hierren getrou by plôken út de hûd, -en hie nin oare oanmerking as det er op it lêst sei: “De fûgels hjir to -lânne binne heel oars fen skik as yn Dútsklân; ik kin my op de wide -wrâld net bigripe ho de bisten mei sokke koarte fearkes fleane kinne.” - -J. H. H. - -DE REIS NEI DE JICHTMASTERS. - - -“It minskelibben is net altiten rys mei rezinen; it is elk wol ris -groat mei krôde,” sei Gabe oan Saskemoi, do er in danigen pine hie oan -in hounemiezel, in kwael dêr de skroarren folle mei oanhelle binne. Dit -hat syn heit Pîbe ek al e’ris ûnderfoun, as er troch folle ier opstean -en let nei bêd gean, troch folle heljen en skoerren jichtich wirden -wier, en sa krebintich as in kroade. Fen it bêd kroep er nei de hird, -en fen ’e hird nei de bêdsiggen. It spinnen fen Saskemoi wier him ta -lêst; it keakeljen fen ’e hinnen; it kraeijen fen ’e hoannen; it -tsjernjen fen ’e âlde bline, en ’t sjongen fen Gabe, wier him ta lêst. -Mar as de bûrljues bern mei hjar hipperts foar ’e glêzen kamen to -toetsjen, sprong er neiby út syn fel, sa noartich waerd er. En omdet er -fen pine opfleach, en nacht noch dei lins hie, wier er ek meager en -toar as in latte. Saskemoi, goemoer, bigoun al gau mei hjar Pîbom to -dokterjen. Hja helle in âld skinkebonke, dy fiif jier yn in pûdke op ’e -hoannebalken laein hie; bûke him mei in heal âldfries op ’e drompel to -knetter, en joech Pîbe fen it murch, om der him mei to smarren. Mar -hwet de man smarde, it holp net in bean. Gabe tochte ek det it better -wier, om ’t ris mei hounesmoar, kattesmoar ef hazzesmoar to bisiikjen: -in baerch hie er noait net folle rêdde sprongen fen sjoen. Pîbe bigoun -to kroanjen, dêrnei lûd to brommen, en einlings to kibjen. “Dou, biis!” -sei er, “dou jowst’ nearne nei; rounom hast’ de gek mei; troch yl en -swaerd gieste. Mar it scil yet op dyn kop del komme!” Gabe sei: “Ik haw -de gek net mei ús mem, mar mei hjar ienfâldige rie. Om jo moat ik wol -eris krite, heit. Mar, heit, gean nei master Freark: dy scil jo better -helpe as al dat bargemurch.” Pîbomme, dy hwette goarrich fen skik wier, -treau him brimstich dizze wirden ta: “Hwet eamelste wer fen dat -brebjirke Freark! Hat er my forline simmer nin grouwe tritich goune -nomd, do er my fen ’e galkoarts holpen hat? En hwet haw ik ’er for -hawn, heite? In mannich sûre húshimmelersdrankjes.” Gabe sei: “Scoene -jy him wol wer ha wolle for dat jild? Ik wit it wol, it hat jo hirder -oan ’e fiter litsen, as Jan Smid, dy ’t wetter nei de piskiker stjûrde: -mar dy wier yn ien wike dea, en den hâldt it biteljen op, dat yet al -gelokkich is for folle ljue: hwent wier it oars, de jildwolven lieten -hjar nin rêst yn ’t grêf, mar wrotten der hjar wer út as de wylde -wolven alear.” Dêrmei kaem pestoarske, dat nei ’t forstân, dat se hie, -yet al in fornimstich wiif wier, mei in rie by Pîbe. Hja hie den ris -lêzen, det de flearbeam in wonderbeam wier, binammen dy op -bjintsjekouwen woechsen. As men dêr de bast ôfskylde nei boppen ta, en -men sea dy, dêr koe men fen switte en koarje: en skylde men him nei -ûnderen ta, den makke it ûnderút romte. It dûrre net lang ef -skoalmasters jonges tôgen al gau in heal flearbeam fen ’e bjintsjekou -by Pîbom oer ’e flier: dy waerd ôfrûpele nei boppen ta. Mar Pîbom hie -net lang fen dat middel ynnomd, ef hy winske pestoarske mei hjar -flearbeam op ’e bjintsjekou; switte, koarje, en al hwet onhuer wier, -die de man. It wier oars noch oars, sei er, eft der him in libben rôt -fen ûnderen nei boppen, en fen boppen nei ûnderen troch ’e termen roun. -Dêr siet Pîbom nou mei de pôt twiske de knibbels en de holle twiske de -hânnen. Saskemoi stoe efter him mei de triennen yn ’e eagen, en in -pantsjefol wetter yn ’e hân. Gabe, dy dat hele wirk net noaske, siet -stil yn ’e oare hoeke to skroarjen, mei de poanne op, en de kreupel -skonk ûnder de oare trochslein, en bearde det er neat seach. Mar -einlings waerd it him ek to mâl. Hy sloech de holle oerein, en sei: “Jy -sprekke slimme wirden, heit! Dat geplaster en gekwaksalver mei -âldewiifsmiddels scil ophâlde. Ik helje master Freark.” Dizze master -Freark wier in kindich lânbrebier, en hwet yette mear wirdich is as -folle to witten, it wier in bjuster foarsichtich man. Dêrom kaem er ek -net fier yn ’e wrâld. De measte ljue tinke, det se fen izer en stiel -binne, en wolle ljeaver mei hynstemiddels genezen wirde as troch de -sêfte natûr. Do Gabe werom kaem, wier Pîbe dochs yet al bliid det -master komme scoe. “Ik bin oars eang fen dy masters-dranken,” sei er, -“mar sa kin ’t net mear.” Gabe sei: “Hwet wy moatte, kinne wy ek; mar -as ’t slim is, moatte de hynzers dochs net earslings foar ’e wein slein -wirde.” Dêrmei kaem master ek al; in glêd stoel út de pronkkeamer stie -al klear; in great kekynje laei al for him yn ’t pantsje, en de piip -laei ré. Do er Pîbomme ien en oar frege hie, sei er: _Ja, Pîbe! hier -zal het recept te pas komen, waarvan de vrome Job eertijds zoo veel -dienst gehad heeft in zijne rampspoeden, en dat recept is geduld._” De -mûlripe Gabe sei hjir op: “Joegen jimme allegearre sokke goede rie oan -’e minsken, folle scoene der wêze, dy hjar jild biwarren, en dy, as de -reap draeid wier, krekt sa fier wêze scoene, as do hja ophâldden fen -masterjen. “Ja,” sei er, “ik siz it yette ris, brûkten folle ljue dit -middel, hja waerden sûnder swolgjen en biteljen soun as fisken.” Pîbe, -dy licht tochte det sok sizzen master net noaske, groude Gabe mei in -pynlike troanje ta: “Hâld de bek der út, ju!” De rimpene jonge, dy sok -in noartsk biskie fen syn fromme heit net wend wier, gyng forslein de -doar út, en kriet him út op de bûthúsbalken. Mar Saskemoi, âld sloof, -sloech dochs bier en bermhertichheit om ’t hert, en socht him wer út -syn skûlhoale wei. Hja koe hjar Gaebke net kriten sjên. Master Freark -teach nou mei Pîbe to wirk, en mei folle pilkjen, drankjen en smarkjen, -en yette mear troch sêft iten en hirde bêdden, kaem er sa fier mei de -man, det er op in gripestôk nei de skûrrereed skoarje koe om de bargen -to bisjen. Mar it fleach Pîbe net hirder nôch, en hy woe it ris heger -bisiikje, sei er tsjin Freark. Hy teach mei ’t skip nei in Frentsjerter -prefester, dat in kindige skevel wier; mar dy hear hie noait, leau ik, -by in boer yn hûs wêst. Dy rette him iten oan, dat Pîbe noait net -neamen heard hie, en klean dy him to djûr wierne. Hy joech neat mei as -in lyts doaske pillen. Pîbe kaem wakker ongetreast wer yn hûs. “Memke,” -suchtte er tsjin Saskemoi, “hwet hat dy man my raer iten opjown: -saechmoalsop, lapen fen oksen, rys mei podden der yn, en hwet ik sels -wettere moast ik sels drinke mei hwet rea’ wyn der yn. It scoe licht to -fortarren wêze, en dêr scoe ’k fen dije.” Gabe sei: “Jy moasten him ris -frege hawwe, eft er it fen dat iten hie, det him syn tsjokke bûk fen de -iene beam nei de oare slingere, as er neimiddeis op it bolwirk trape?” -Pîbe sei: “Ja, heite, en flewiel moast ik ûnder it himd drage.” -Hindrik, ús moalkers soan, dat in heal stedman wier, joech der dizze -forklearring oan: _sagosoep, osselapjes, rijstpodding, selzerwater en -flanel._ It is net swier to rieden, det de prefester syn bier mei in -rep fortape hie. Sok iten koe Saskemoi net koaitse, en Pîbe tocht ek, -det syn foarâlders mei groat en bier âld wirden wierne: dêrom tocht er -det hy it yette ris heger bisiikje scoe mei de boal to Ljouwert, dêr -Gabe ris om lake. Do er by master Durk kaem, moast er him omtklaeije, -en do er him ris tige bitomke en útritsen hie, sei er det Pîbe de -skammel fordraeid hie. Dêrom woun er him yn in lang wynsel, en joech -him in potsje mei griene boalsalve mei. Mar Pîbe dy bleau sa stiif as -in kakstoel. Nei dy tiid kaem er yet trijeris by master Durk, en do -wier der ek in spalling mei oer ’e mûrre, dat him danich bigreate. Do -master Durks rie op wier, wier Pîbe rie ek wei: hy teach fen ’e iene -kwaksalver nei de oare, dy allegearre mear fen hjar eigen pong hâldden -as fen Pîbom, en hja brochten him sa nei oan ’e dobbe-ich, det it nin -stroffeljen lije kind hie, ef Pîbe hie der yn rekke. - -It wier op in reinige joun, det Pîbe by trije rykstealen siet to -kroanjen. Saskemoi neist him mei in readoekjen oer ’e eagen; de jonges -wierne út ’e hûs; de faem siet to hoasstopjen, en knikkebolle det de -stoel kreake. Dêr kaem Gabe wer mei master Freark oanstoaijen. - -_Master Freark._ _Goeden avond, Pijbe! Hoe gaat het, vriend?_ - -_Pîbe._ Mei twa foetten yn ien hoas. - -_Master Freark._ _Dat zie ik tot mijn leedwezen. Maar ziet gij nu wel, -dat gij Jobs geduld noodig hebt?_ - -_Pîbe._ Praet dêr net to rimpen oer; hie ik Jobs geduld en -frommichheit, den krige ik ek help. - -_Master Freark._ _Nu, Pijbe, ik heb er geen lust toe om meer proeven -met u te doen, maar één goeden raad wil ik u geven. Loop niet te veel -naar allerhande kwakzalvers: want dan is uw leven kort. Ik weet raad; -ik heb een goed vriend wonen te Groningen; ik bedoel mijn’ ouden -leermeester, doctor Pfificus, een bejaard man van veel ondervinding. -Reis daar eens heen. Die zal u ongetwijfeld helpen, zoo iemand u helpen -kan. Volg mijn raad. Ik meen het goed met u._ - -Saskemoi seach wol, det Freark hwet brosser wirden wier, en socht him -al oer to heljen mei tige swiete kofje mei koeke en trjouweltsiis. Mar -Freark bleau der by, geduld moast er ha: en dy him geneze scoe, moast -er leauwe, det him geneze koe. En licht stjûrde er him wol oarwei, -omdet er rekkene, det hy der syn krûd op forsketten hie, en det dy -greate wolfangers der nou ek net swiet fen ite scoene. Gabe tocht ek -det it net tsjoed wier, eris nei in âld dokter to gean. “Men kin fen in -rier sa folle net bijearje as fen in âld kou,” sei er. “Ik leau oars -det Freark net fierder komme kin; hy hat de pong om ’e hals, lyk as de -treddekeals kij.” Master Freark, dat in grien stedman wier, forstie it -net, det Gabe him priizge en gyng der brimstich en noartich op ou. Mar -nei ’t se it ris in wike mei eltsoar bikôge hiene, en Pîbe yette ris -hwet sterker wirden wier, folgen hja syn rie dochs; it wier nou dochs -in kwea jier, en Pîbe koe de reis dwaen. - -De blaukes waerden ynspand en Rommert tôge Pîbomme nei de wein, en sa -kroep er by it tiksel op. Saskemoi gyng mei in bidrukte troanje neist -Pîbomme sitten: Gabe scoe menne, en ’t wird dwaen by dokter Pfificus to -Grins. It wier al let yn ’e hjerst: de beanhearre waeide, en de dyk -wier as klaphout sa hird. Gabe wier oars nin hynstetysker: hynzers -neamde er folle rikeljues ongedierte. Hy liet de blaukes ris tige los. -Saskemoi waerd al eang en frege him ho det it sa mâl gyng? “Us Rommert -hat de wein to folle smard,” wier it andert. Dat sei er om it minske to -treastjen; hy wier oars mar heal baes mear. De reed gyng oer Boalswert; -hjir moast Saskemoi it jern nei de wever bringe. Dizze wever, dat in -longerige poep wier, tilde de stive Pîbe, yn trije jassen biteard, út -de wein, eft it in bosk swevelprikken wier, en sette him yn in -pakestoel del. Hjir waerden hja ris tige traktearre, en it dûrre net -lang, ef Gabe bigoun al gau mei Toon, sa hjitte de poep. - -_Gabe._ Wist’ ek rie for de jichte, Toon? - -_Toon._ Jau, manneke! wat scha ’k hum da von siggen? Dat zin -saucrementsche plaugen, Man ’k wil im in raut geven, dy veul lu pei ons -in Detmold de vliegende gicht afkoerirt hat. - -_Gabe._ Kom, Toon! sizz’ op dyn rie, It moat nou dochs út de fierte -komme. - -_Toon_. Noe, manneke! géwet dan acht, man sigge ’t nit gelyk an Piet -ond Klaus wider over; ’t hat mich sulf in harden Prusschen daalder -kost. - -_Gabe._ Domme ljues praet! Hwet jowt dy dat, eft in oar it wit ef net? -Lykwol ast’ der op set biste, scil ik ’t wol swije, as ús heit mar wer -holpen wier. En den mocht’ ik ek wol lije, detste yet helte wizer -wierste. Ik leau detste in goed dokters-hoed haste, mar de holle scil -dy wol to lyts wêze. Dêrom, hâld dy by skearing en ynslach. - -_Toon._ Doe pist ein spitspoev, doe honsvottige hinkende -schneidersgezel! Man ’k wil’t dir sagen, om dyn vaar uut den -miserabelen gicht to helpen. - -_Gabe_ (binnens mûle.) Ef yn in onsêft útein!—Lêz op! Man, ik scil de -earen opstekke as in hazze. - -_Toon._ So sel er hingaun, ond wikkelen im gansch ond gaar in zuver -flaachs, ond wan er dan so inne lygt as in jufferken inne rosen, so -schol er in schafenfel over im ligen, ond nemen dan in drei leffelvol -fischtrane, in half vandelken genever ond twei leffelvol semf. - -_Gabe._ Hwet is semf? - -_Toon._ Moster! - -_Gabe._ Fij, man! Flaeks, traen en jenever, dat roaide yette; mar dêr -moster by! Dat wirdt raer iten. Oan ’t flaeks kin men hearre detste in -wever, en oan ’e traen en jenever detste in poep biste; mar dy moster, -dêr wit ik nin rie mei. Hark, heite! As ús heit it lêste yn ’t rib hie, -en alle wize-ljues rie dien hie, den scoe ’k sizze, it komt in dea’ -baerch op in stek net oan, mar nou, sizz’ ik, scil hy it net ha, ef ik -scil nin Gabe hjitte. - -_Saske._ Foi, jonge! Dou moast de mûle hwette ynriuwe. Toon mient it -goe; de man scil ús net fen ’e wâl yn ’e sleat helpe. En de man den -yette for in poep út to rachen, dat is to bot. - -[Yllustraasje: BY TOON-WEVER.] - -_Gabe._ Né, mem; Toon ken my wol. Forline Bolswerter merke haw ik en -Janke, Hoatse en Wobbel, yette by him op in sûpke wêst. De moandeis yn -’e iere moarntiid, do hawwe wy him noch ien fen syn Dútske margen út de -skoarstien kaept, mar dy brieken ús lilts op. Do wy se in healûre yn ’t -liif hawn hiene wier it patsjen dien: de fammen mochten ús net sykjen -hearre, sa stonken we fen ’e knyflok. En det er in poep is, kin men wol -oan syn skeane tongslach hearre. Dat moat er him ek net skamje; mar as -er better weve kin as in Fries, den moat er it him ta in eare rekkenje. -En al koe er dat net, den moast’ er it yette, hwent dy net fen it lân -hâldt, dêr er widze is, dy binne de beane út it wetter to goe. - -_Saske._ Fij! en den de man syn woarsten yette to kaepjen, en dêr den -tonei in great wird fen to hâlden, Gabe! Gabe! - -_Gabe._ Hea’ mem, as er jo twa reaf flaeks minder oan doek werbrocht as -er fen jo ontfinzen hie, den wier de hele stjonkene woarst al bitelle. - -_Saske._ Hear der mar net mear nei, Toon: hy hat de gek ’er mei. Dêr ha -jy fiif inkelgounen weeflean, yette tweintich poun toppen, en in -flesfol reamme for ’e kofje. - -_Toon._ Noe, goete frau, gott befohlen! Dank veur ’t wark ond ’e munte. -’k Schal ’t ou bal suverkens afweven, ond de rohm dar kan Liesken de -kartoffelen in opsnorken. Und doe, spotvogelken! dich scha ’k nog ’n -söpken geven. - -_Gabe._ Ja, Toon; mar nin great sûpke; de blaukes binne my oars rom -folhandiger nôch. Wy koene oars wol yn ’e blaumodder by de doeren en -pompeblêdden to lânne komme yn pleats fen by dokter Pfificus to Grins. -As ik hjir Bolswerter merke werkom mei ús âlde Noarger rún, taepje op -den; den komt it my op in dripke nidlesmoar net oan, al woeste der den -ek moster by dwaen. - -_Toon._ Boe maneke! moster oder nicht moster, ’t is ’n goete-frunde -rath, ond wen dyn vaar em nu einmaal probierte, so broekt’ er nau keen -dokter meer to laupen, Und dit wil ’k dir nogmaal sagen, pei ons in -Detmold had ’s recht viel leute kesonnd gemacht. - -_Fridrich._ Hat aber auch recht viel leute zum teufel geholpen. - -_Toon._ Halt smaul, Fridrich! - -_Fridrich._ Der wirt da im Rothen Hahn, meister, is dran crepirt. - -_Toon._ Halt smaul, sag ich dir, schlingel! - -_Fridrich._ Weissen sie nicht? der kerl der sein weib jeder sonabend so -ungeheuher durchpriegelte. - -_Toon._ Halt smaul, hontsfot, sags ’ch dir oder! - -_Fridrich._ Gnädiger diener, meister! - -_Toon._ Du geschwätziger luder! - -_Gabe._ Nou bigjint de poep to stjonken. Mar, Toon, wy moatte der út, -en til ús heit ris út de stoel nei de wein; dy is dêr mei al dat -eameljen al yn de swiete rêst fallen. Dy goede man! wier er mar better, -den hie ik ek wer wille. - -Do se wer op ’e wein sieten, kroande Pibe en riboske, en hjitte Gabe -net hird to riden op ’e balstiennen. Saskemoi biskrobbe him, det er -Toon jimmerwei de foet dwars sette. Gabe sei: “Ja, tsjinakselje mei ik -graech ris. ’t Is in gelok det domme ljue sa goed binne; oars hie ik -oan de oare side ek kreupel wêst.” - -Hwet hja fierder nei de wâlden ta kamen, hwet it foltsen -tsjinstfirdiger en better waerd. Nuver seach Saske op, as de hospessen -foart de blaukes útsloegen en yn de stâl laetten, hwer hja den waerm -drinken en hjouwer en gêrs krigen by ’t bealchfol, en as se for in -mannich stûrkes iten en drinken nôch krigen for hjar trijen. “Nin -wonder,” sei Gabe. “’t Jild is hjir djûr, mem; en it is mei de minsken -net as mei de kij, hwet fetter, hwet better. Do Hearke jonges de -ierdappels sa djûr forkoften, wier der nin dwaen mei to hawwen; oeral -hongen se it baitsje op; oeral rounen se ’er yn as de bolle yn ’e reak; -hwet hjar yn ’e wei stoe waerd net út ’e wei set, mar út ’e wei -slingere. Keatsen wier nin wirk for sokke ljue; in biljart moast der -komme om de hospes ryk en hjar sels earm to meitsjen. De Franske -kelderrotten[1] laken der om, as der hannen as slaeijen op dy griene -tafel kamen mei kromme knoarrige ierdappeldolderfingers der oan; mar -hja binne yet net oan’e reap slein.” - -_Pîbe._ Fij, jonge! ho sûr it laitsjen my ek falt, ik moat wol, sa raer -komst’ der wer mei oan. - -_Gabe._ Jy laitsje, heit? Dat haw ’k yn nin tsjien wiken sjoen. Kom, -dat wier goe’. Laitsjen is soun wirk. Och, man, ik woe wol, det ik myn -heal âld skonk miste, en jy twa soune werom hiene; den wierne wy beide -klear. Skroarje kin men sachts, as men mar goede fingers en gleone -eagen yn ’e holle hat. Mar ploeijen en eidzjen dêr hearre earmen en -skonken ta. - -_Pîbe._ Ja, boi, dou mienst’ it bêst; dat wit ik wol; mar men moat de -mûle wol ris hwet ynriuwe. De wierheit is in spoek; folle ljue -skouderje him, omdet er in bysjager for hjar eigen rêst is, lyk as -greate Gerben fen Jobbegea wol ris sei. - -It wier lette joun do de ljue to Grins kamen; dêrom koene hja foart net -by dokter Pfificus klear komme. Pîbeman wier wakkere wirch, en dêrom -gyng dy mei Saskemoi ek al gau nei bêd. Mar Gabe, dat in plakkersbaes -wier, kocht yette hwet klúnbier, en snapte mei de oare ljue, dy dêr yn -’e slingerij wierne, oer alle dingen. Under dy minsken wier in man, dy -him yn ’e merke in gouden haloazje fen in smous út de bûse troggelje -litten hie. Dizze man klage earmlik, ho se him nou by de noas hawn -hiene. “De skande wol ik net iendris rekkenje,” sei de man. “Hwent al -hie immen saun jier by prefesters roun, en mear boeken lêzen as er -hierren op ’e holle hie, en al hie er dêrby yette twa brollen op ’e -noas, it holp him net. Gayom-en-hjar steane for gjin brollen; hja geane -der alle dagen sels mei om. Mar hwet yet briker is, de skea komt hjir -by de skea. Ik hie ’t oan de prokkereur oanjown, do ’k bistellen waerd, -dêr tochte my, koe nin kwea fen komme: mar nou ’t se miene, det se de -biis by ’t baitsje hawwe, nou wird ik hjir alle blaumandeis opontbean -om to biwiizgjen, eft hy it is ef net, howol ik net in fear fen ’e -smous sjoen haw. Nou kin ik ’er yet it jild by forreizgje. Fij, hwet in -lêst!” “Ja,” sei Gabe, “it giet jo as ús oarremem; dy woe forline wike -mei de lantearne in kroantsje wer siikje, dat se by dei forlern hie: it -minske is yn hjar bernskens.” Mei dizze lange noas koe de man nei bêd -gean, lyk as Gabe ek die. - -De oare moarns rieden hja al ier nei dokter Pfificus ta, dy op it oar -ein fen ’e stêd wenne. De feint fen ’e hospes ried mei, en dy tilde -Pîbe út de wein. Nei ’t hja in lyts kertier riden hiene, stien’ se foar -in great hûs stil, dêr wol tweintich lamme ljue, dy dêr foar ’e doar -stoenen, ek al help sochten. De feint loek oan in earnen knop, dy neist -de doar yn ’e mûrre siet, en do waerd der skille. - -_Dokters Feint._ _Wat blijft?_ - -_Hospes Feint._ _Hier heb ik luden oet Frijsland, dij dokter spreken -wollen._ - -_Dokters Feint._ _O, freunden! komt in de zydkôamer._ - -Hwet wier dat dêr in pronkkeamer! It wier eft hja op side trapene. Oan -’e mûrre hingen printen sa moai, det men yen net sêd sjên koe. “’t Is -onnoflik; men doar hjir net sitten gean,” sei Gabe; “hie ’k hjir mar in -wâldstoel!” Mar de âlde Pîbe foel sêft del yn in greate flewielene -briedstoel. Do er dêr sa sêft ynfoel, sei er tsjin Saske: “Ik leau det -it al mei my bigjint to betterjen.” Gabe sei dêr op: “It giet jo bynei -as my. Do ik foar jierren sa hwet gammel wier, scoe ús Rommert my hwet -pillen helje fen master Freark. Ear det Rommert heal werom wier, siet -ik al oer ’e groppe. As jy sa fêst oan Freark leaud hiene as ik, jy -wiene al better wêst.” - -_Pîbe._ Hâld op! dêr komt de dokter oan. - -Dêr kaem dokter Pfificus oan, in lang man mei in kattestirt yn ’e nekke -en puijer yn ’t hier. Bisiden fen ’e holle hong him lang toppich hier -ta de hoed út, eft it in strike flaeks wier. In great trijekantich hoed -siet him djip yn ’e eagen. Oan ’e lytse kromme noas laei de lytse -finger fen ’e lofter hân, en yn de rjuchterhân hie hy in fine rotting -mei in silveren kjetting, wol in healjelne lang. Mei’t er foar ’e doar -kaem, namen al dy earme ljue de hoed ôf, en do er even mei de stôk -foarút swong, spatte dat hele soadtsje út eltsoar. - -_Gabe._ Is ’t net krekt eft ús Rommert de keallen boarnt en der de -bollepyst ris trochhellet, as de iene de oare fen de trôch kringt? - -_Pîbe._ St! dêr komt er yn. - -(De dokter komt yn, set syn stôk tsjin de mûrre oan, en giet foar Pîbe -sitten mei in gouden snúfdoaze yn ’e hân.) - -_Dokter._ _Goeden morgen, vrienden! Goeden morgen! Welzoo, gij komt er -al vroeg met de wagen op los. Gelukkig dat de wegen nog zoo goed zijn -in den herfst. Waar komen de vrienden van daan?_ - -_Gabe._ Ut Fryslân, dokter, djip út Fryslân. - -_Dokter._ _Wel zoo, vrienden! ik wist niet dat ik zoo veel roem ook -buiten de provincie had. Maar laat hooren, wat gij mij te zeggen hebt. -Spreekt duidelijk en kort!_ - -_Gabe._ It ding sprekt fen sels, as ’t in mûle hie: ús heit kin gean -noch stean fen ’e jicht: dêr wirdt rie for frege. (Dokter leit de -finger fen ’e rjuchterhân op ’e noas, en freget him fen alles. Einling -ropt er Gabe bûten de keamersdoar, en seit:) - -_Dokter._ _Hoor eens, Jongetje! drinkt uw vader ook te veel rooden -wijn?_ - -_Gabe._ Och né, dokter! Forline jier hat ús heit to Makkum-op-sé de -earste kear fen syn libben in flessefol opdronken, en as dat it him -dien hie, den hie ús bysitter al lang dea west; dy kin alle dagen wol -in heal ammerfol op. Freegje je my eft er wol ’ris oars to folle -dronken hie, forline jier yn ’e mylde dagen wier it soms mar it iene -hanfetfol waei efter it oare; putskje wei mar! - -_Dokter._ _En uw grootvader aan vaders kant, vriendje; was die ook niet -wel eens jichtig! Wat deed die?_ - -_Gabe._ Us oarreheit dat wier in kofskipper: dy hat my wol forhelle, -det er soms wol fjouwer roune wiken trochwiet west hie. - -_Dokter._ _Alla, daar zit de kneep!_ - -_Gabe._ Net ret, dokter! Op syn njuggentichste jier stoar er sa linich -as in lape. - -_Dokter._ _Maar uw overgrootvader, maatje?_ - -_Gabe._ Myn oer-oarreheit wier in Amelander fiskerman, dy mar ienris yn -syn libben field hat det er in mage hie, do er op in Holwerter merke in -pankoek opiet fen oardehealsnies aeijen en in poun spek. Mar jy siikje -it to fier, dokter. Us heit hat fen syn âlders neat meikrige as soun -bloed, en in korpus, dêr de holle rjucht op stiet; en dêrmei hat hy it, -God tank, sa fier brocht, det er him sels en ús allegearre bidrippe -kin. Dêr sit de krupsje net, dokter. Mar ús heit wol it goede to folle -dwaen; hy hat him forskrept, to folle wirk dien, en gjin rêst hawn. -(Hja geane wer yn ’e keamer.) - -_Dokter._ _Nu, wij zullen kort zijn; ik zal uw vader een middeltje -voorschrijven, waarvan ik in vele gevallen zeer veel dienst gehad heb._ -(Dokter Pfificus hellet in moai rea’ boekje út ’e bûse, en kriget út de -oare bûse in silveren ding dêr pin en inket yn is; leit de finger op ’e -noas, knypt de eagen ticht, brimt e’ris, en skriuwt it middelke op.) - -_Dokter._ _Ziet daar vrienden! gaat hiermede naar den apotheker. Het -gebruik staat er op. Maar nu, wat uwen leefregel aanbetreft, heb ik u -de volgende lessen te geven. Eet geene te sterk aangezette spijzen; -houd u bij de eenvoudige kost; geniet de vrije buitenlucht zooveel -mogelijk is; gaat vroeg naar bed, en dekt u niet te sterk. Eindelijk -overwint het geduld alles._ - -_Gabe._ Dit docht de doar ticht, dokter! As ús heit hjir oan leauwe -wol, den is jins preek de reis en it jild wol wirdich. Master Freark -hat ús dy rie ek al jown, mar dy wennet to tichte by om him folle to -leauwen. Dêrom leauwe folle minsken de jenever-oalje-kopen sa; hwent dy -komme út Hongerijen, sizze hja. Ik scoe oars sizze, det hja better oan -’e seine foegene as oan ’e fizel. En hwa wit, ho folle om hjar great -geloof oan it frjemde nei it greate mienskar reizgje! Mar hwet scil men -sizze, dokter? It moat mâl wêze, oars wolle folle minsken it net -leauwe: en dat folk hat mâlle klean oan, en hja sjugge as nytlige -bollen; hja rûke sa frjemd, en hja prate sa krom, det sokke minsken -moatte wol rie witte for frjemde kwalen. Mar hwet miskearret ús heit -nou, dokter? - -_Dokter._ _Die laboreert aan ’t Rhumatismus Chronicus, vriend._ - -_Gabe._ Is dat Hebreauwsk, dokter? Dêr pielde de âld domeny ek wol mei, -as er yn ’e knipe siet. - -_Dokter._ _Neen, babbelaar; dat is Latijn. Ik heb den tijd niet om met -u hier te reutelen. Ziet gij daar die arme ellendelingen niet, die op -mij wachten?_ - -_Gabe._ Yet in wird, dokter! Dat Latyn, dat je dêr neamden, wier dat -nou de jichte? - -_Dokter._ _Hoor eens, maatje! Rhumatismus Chronicus en jicht zijn een -zusje met een broertje. De naaste oorzaak van deze kwalen mag de duivel -weten. Maar geduld is er bij noodig. Adieu, kreupel maatje, al genoeg -gebabbeld._ - -_Gabe._ Dêr ha jy in goune, dokter. Ik tankje jo for jins wiere rie. As -ik yette riker wird, as ik nou bin, scill’ jy myn dokter wêze. Nou, -gesontheit en wolwêzen. - -_Dokter._ _Adieu._ - -[Yllustraasje: PLEISTERJE BY IN WALD-HERBERCHJE.] - -Pîbe siet al wer mei Saskemoi op ’e wein mei de feint fen ’e kastelein, -en Gabe wipte der mei syn oardeheal skonk ek gau op. Hja rieden nei de -herberge en lieten it reau klear meitsje; do it bitelle wirde scoe, -klage Pîbe oer ’e snijerij. “Dy sok smoar net hat kin mei nin wein mei -twa hynzers ride,” sei Gabe; “den wier it better mei de bilwein to -reizgjen; dêrom treastgje jo, heit, en wêz tofreden, det jy soks -habbe.” De reed nei hûs gong firdich: de blaukes hiene wille, en oeral -hwer’t hja kamen, waerd hjar ek rie for ’e jicht jown. Gabe stoe de -toet net stil. “’t Giet ús,” sei er, “as Klemint Marrot, do er pine yn -’e mûle hie; dy krige ek rie fen alle man, ta de kening ynklús.” Pîbe -en Saskemoi laken der beide om; mar dit stie koarts dêrnei yn skriemen -en kibjen to foroarjen. Pîbe, dy wol wiste, det kasteleins-brea djûr -brea wier, liet Gabe twa hiele breaën helje, do se yet yn Grins wierne, -en dy yn ’e bak fen ’e wein lizze om dêr de hynzers mei to foerjen; en -dêr kaem it drankje by. Gabe, dy wol seach, det dy trije nin goede -bûrljue wêze scoene, sei al: “Heit, it is krekt sa folle, as je ’t by -de bolle op stâl settene.” Mar it koe net oars; der moast mar tige -rûchte en hea omwoelle wirde; hwent Saske snobkoer wier oan ’t lid ta -fol fen Grinzer koeke en _stoeten_. It gyng yette lang goed, mar do se -einling by in waerdshûs kamen fier yn Fryslân op, scoe der foerre -wirde, en do briek it onwaer los. It brea wier heel, en it glês ek, op -in lyts roun gatke nei, en dêr wier alles ta útroun hwet der yn west -hie. “Flokken is sonde, en it stiet lilts, mar dit is wol divelsk, -heit!” sei Gabe: “it drankje is britsen.” Hwet hjir op folge kin elts -tinke, dy mar ienris fen syn libben yn ’e boddelerij fen syn wiif in -treppôt omreage hat. “It moeit my,” sei Gabe, “hwent jy binne better -wirden sont je it gûd yn ’e wein hawn habbe; hien’ je ’t ris yn ’t liif -krige, je hiene klear west.” Wyl’t se dêr sa yn eltsoar omtsjouwden, -kaem der ek oar folk by, dy hjar fregen, hwer se sa om klagen. Gabe -forhelle alles koartwei. Ljue, dy it leed is, as it in oar wolgiet, -laken der om; oare biklagen hjar, en wer oare, dy it yette better -mienden, joegen hjar goe’ rie; en goe’ rie wier nou djûrder as brea, -sei Gabe. Under dy riejouwers wier der ien, dy lang neat sein hie, mar -einling opstoe, en mar tige ris it leksum opsei. “Ik hjit Pieter -Flapút,” sei er. “Omdet ik dy namme ha, scil ik ek mar ris útflappe -hwet my op it hert laeit, en om jimme nou it hier ris tige út ’e eagen -to striken, sa sizz’ ik jimme, det jimme steapelsljucht west binne, det -jimme sa fier reizge binne om hwet jimme sa neiby fine koene to -Frentsjer. Man! dêr wenje ommers ljue dy mannich domme loebes en -ondogenske swiften ta formaerde ljue meitsje; en scoene sokke ljue sa’n -man net helpe kinne? Mar it is sa mar, op ’t lêst rint men nei de -prefesters, en op ’t alderlêst nei de boal: dêrom wol ik jimme yet ien -rie jaen. Hjir tichte by wennet in keardel, dy ek wol ris mei de jicht -ommastert: hja neame him wol de divelbander. Hwet dêr oan is, lit ik -oan jimme oer, mar hwet er útrjuchtet is op ’t tsjoenen ôf. Hja lizze -de ljue bânnen, en jowe se hwette krûden; dêrmei is de boel ôfdien; mar -dit sizz’ ik jimme, it is in mâl feint.” - -_Gabe._ Den docht er krekt as ús beppe die: dy pielde ek wol mei -knoffelbânnen, as ik my ris forkloft hie, en den waerd der ek wol in -goed wirdtsje by sein. Ik leau oars net, det se fen it wird wier; hwent -al hie se tsjien jier op it tsjoenen gien, hja hie it net leard. - -_Pieter._ Jins beppe, dat is dêr oan ta: mar ik siz, it wirdt hege -tiid, det jimme nei dy man ta reizgje. It giet mei dy steddokters as in -lûs op in tarrich kleed, en jimme heit is sa ribskjin al, det as er net -makket, det er by dy man komt, den koene de hounen wol ’ris skielik om -him bylje moatte. - -_Gabe._ Nou, heit! hwet sizz’ je? Wy binne nou dochs yn ’e lytse lij. - -_Pîbe._ Jonge, dou moast’ it witte. Dou haste mear forstân as ik. - -_Gabe._ Tinkt jo dat, heit? Nou, fyat den; nei de divelbander! - -Gabe mûskoppet ris hwet mei Pieter en de kastelein, en lit ynspanje. -Saskemoi wier der skouderich fen en bleau yn de herberge: tsjin de -divelbander wier men net opwoechsen. Dêr rieden se wer hinne; Gabe -bliid, det er wer in nij iffentûrke op stôk wier, en de goede Pîbe heal -bliid en heal bang. Do se oan de wringe fen de yester kamen, dêr stoe -de man sels. - -_De Divelbander._ Dêr komme jimme al oanriden? Ik hie jimme al -forwachte, mar sa ier net. - -_Pîbe._ (Binnens mûle.) Och hea’, hwet is ’t raer! - -_Gabe._ Ja, man, dêr kamen wy oan. Wennet hjir de divelbander net? De -jichtmaster? - -_Divelbander._ Dou smytste my kneppels foar ’e skinen. Scoe der wol in -divel wêze, heite? Dou likeste oars mar in kanstoppe fen in keardel. - -(Pîbom wirdt út de wein tild en yn hûs tôge.) - -_Divelbander._ Ik wit net, boer, dit stiet der skean foar. Jy binne -oars in keardel as in lôge, en dochs as jy net by my komd wierne, jy -hiene de koekkoek net wer heard. - -_Gabe._ Sizz’ net to folle! Earst dwaen, en den sizze. - -_Divelbander._ Hâld der dyn toet út, dou gerstige skinke, ef ik jow ’er -dy for in fjirtsjin dagen in pine yn, dêr gjin smous dy fen rêdde kin, -al skoert er dy al dyn kjizzen út. - -_Pîbe._ Fij, man! - -_Divelbander._ Habb’ jimme al frij folle mastere mei alderhânne frjemde -snûshoannen? - -_Gabe._ Snûshoannen habbe wy nin ien by west, dêr ’k fen wit, oars net -as by de boal; dy seit it ris hird en heech; dy skynt it wol to witten, -eft er ’t út de krante lies: mar ’t ein learde, det er om ús heite jild -sa opswetst hie. Oars binne wy yette by twa steddokters west, fikse -ljue, mar dy hwet folle geswaei en bistel hiene. - -_Divelbander._ Habbe jimme ek al by de âlde hirdbaerch west, de soldaet -fen Herbaijum? - -_Gabe._ O ja, man! dy wier lilts op syn wize, det wy net earder by him -komd wierne, en ik leau det de skevel gelyk hie: hwent hie ús heit nou -by him komd, nou de pitten der yet mear útgien binne, hy hie de man -kâld makke as in frosk. Hy joech ús heit in lyts middelke for in -ryksdaelder, en ik leau net, det er ’t heal op hie, ef it wier oars net -eft er heit de termen mei hânskrobbers útreage. - -_Divelbander._ Ja, it is in mâl feint; dêrom leauwe de ljue him; scoene -der oars wol sa folle nei de piskikers rinne? It liket nuver sa mar út -in bekjefol pisse to sjen eft de ljue in lintwjirm habbe, ef it kolyk, -howol dy twa nei gedachten al oare middels foreaskje. En dit wol ik -yette rinne litte; mar út de pisse to sjen eft immen foar fiif jier -bloed spein hat ef in breuk hawn hat, en sokke ljue braekmiddels to -jaen as der galkoartsen omgeane, dat koe wol ris blide erfgenamen -meitsje. Ik leau oars net det dy ljue it sels ek leauwe, mar jildwinnen -is swiet, en dêrom sjucht men ’t tsjinwirch ek al fen oare dokters to -Ljouwert en Snits, en dit giet eft it skonken hat. Fen sokke ljue is ’t -yet ondogensker; hwent dy witte better. Die ik, dom boer, it yette, ik -koe miene, det ik it wiste. Hja binne minder as de gûchelhanzen, dy de -mouwen opstrûpe, as se bigjinne. - -_Gabe._ Ja, ús master Freark kniest der soms ek wakker oer. - -_Divelbander._ Jimme master Freark is in gek; dy wol de ljue net -biskite, en dêrom moat er earm bliuwe. Hwer kniest de man oer? Hy scil -fen de hûndert wol tachtich genêze as de piskikers der tweintich -genêze. It giet hjar as de baden yn ’t poepelân: dêr binne fen dy -wetters, dêr de ljue mei hjar lamme lea ynkrûpe. Dêr wirdt lûd fen -roppen, alle jierren wirde der boekenfol fen drukt, ho folle det dêr al -genêzen wirde; mar waerden al dy ljue ek ris opjown, dy der net genêzen -wirde, dy der stjerre, ef der slimmer wei komme, de nearring roun gau -staf, en sa scoe it my ek gean. - -_Gabe._ Ho? Jo ek? Dêr hear ik nij fen op. - -_Divelbander._ Ja, skroarke! Ik bin, God tank, sa fier, ik hoef net to -ligen om it brea, lyk as folle wize ljue wol ris dwaen, woll’ se de -stôk út de hals keare. Sjuch, feint! folle ljue komme hjir om rie; ik -haw in âld middelke for ’e jichtkwalen, en dêrmei wirde folle genêzen, -en folle ek net. Mar omdet it nuver liket sa fen in boer fen sa’n -swiere pleage bifrijd to wirden, dêrom tinke de ljue det ik alles -genêze kin, en det der mear as ien oer geane: dêrom neame se my ek -divelbander. - -Myn jonges, dat swiften binne, sizze oars det de divel nei Eastynjen -tein is sont er nin heil mear op ’e preekstoel hat, en det it him gean -scil as Malbroek, det er net werom komt. Wol jimme heit fen my genêzen -wirde, den moat hy leauwe hwet ik siz. En folle haw ik genêzen, dy -yette slimmer wierne as hy. - -_Gabe._ Mei heit moatt’ je dwaen sa je wolle; hy is dommer nôch. Hy -scil jo wol bitrouwe en leauwe. - -De man giet allinne by de suchtsjende Pîbe yn ’e keamer, en hwet dêr -geskaet wier, hat er net forhelle, mar it hie in nuver getsjoen west, -en as er net moatten hie, hja hiene him der net ta krige for nin -tsjiis-tsjettel-fol-jild. Hy joech Pîbe yette ek krûden, en sei der by, -det der net mear as twa pear eagen oer gean moasten. - -Hja rieden wer nei hûs, en it draeide der op út, det se allegearre mis -west hiene. Hwent Pîbom krige in abstoanje oan de skonk, dat master -Freark iepenje moast, en dat er einlings mei folle kinst en flyt ticht -makke, sa det Pîbom de oare maityds ier al wer to Frentsjer yn ’e -poarte mei in greate kneppel yn in keppel lammen omtyske. - -E. H. - -[Yllustraasje: OMKEARDE WIDZESANG.] - - -DE OMKEARDE WIDZESANG. - - -Myn ljeave mût’le jonge, - Ei! kibje net sa fel. -’k Moat krite, bern, en sjonge. - Och, boike! jaen dy del. - -Knyp dou dyn ljeave eachkes, - Dyn mûzige eachkes ticht, -En wiggelje as de weachkes - Mei ’t reid oan ’e wetters-ich. - -Dou krytst’ sa earmlik fen honger; - Dou witste oars nearne fen, -En ’t lod’rich tategelonger, - Dat is dyn paradys, bern! - -Dy lytse earme hertkes, - Dy binne yet ryk by dy; -Dy lizze yn fodden en flardkes, - Mar memke tate ha sy. - -En hawwe se fjûr noch sinne, - En knippe de glêzen fen froast, -Den krûpt de mem ’er om hinne, - En triuwt hjar djip yn it boarst. - -Och, wierste ek ryk as in prinske, - En hiest’ dyn widze fol goud, -Yet hieste net dyn winske, - Myn boarst fol tate, bout! - -En hast’ den hwette slûge, - Och, rek dyn earmkes frij; -Dou kinste smachtsje en sûge, - Mem hat dochs neat for dy. - -Den tilt in frjemde minne - Dyn tsjuster girdynke op; -Dy hat de wille allinne - En gizet mei myn pop. - -Dy tilt dy út dyn glûpe, - En tutet en boartet mei dy; -Dy wolste ticht oankrûpe - En ljeaver hawwe as my. - -Ik haw for dy nin tate, - Ik haw de boarsten for pronk; -In sankje en noflik prate - Is al hwet natûr my skonk. - -Och, koeze, net sa kibje! - Mem mient it sa mei dy; -En kin ’k net for dy libje, - O! stjerre scoe ’k for dy. - -Myn ljeave mûtle jonge, - Ei! kibje net sa fel. -Lit my nin triennen sjonge, - Och, boike, jaen dy del. - - -_Nei it Dútsk._ -E. H. - -[Yllustraasje] - - -NIJE WIDZESANG. - - -Dou, dou biste myn Anke; - Dou, dou biste myn bern; -Dou, dou, biste myn fanke; - Witst’ net ho goed ik it mien, -Ja, ja, witst net ho goed ik it mien. - -Sliep, sliep sêftkes myn bernke; - Sliep, sliep stil as in blom. -Dûk, dûk, krûp yn dyn hernke, - Tink dou mar nearne net om. -Ja, ja, tink do mar nearne net om. - -Dy, dy scoe ik wol triuwe, - Ticht, ticht, djip oan myn hert. -Nin, nin pinnen biskriuwe, - Nin memme-ljeafdefjûr net. -Ja, ja, tink dou mar nearne net om. - -Troch, troch fjûr en troch wetter - Gean, gean, flean ik for dy. -Nin, nin libben is better - As it stjerren for dy. -Ja, ja, tink dou mar nearne net om. - -Dou, dou biste myn koeze, - Dou, dou tôgest my wei. -Na.. na.. nane sûze, - Bliuw ’er sa swiet yn wei. -Ja, ja, tink dou mar nearne net om. - -Tût! tût! tûzen priuwkes - Ut, út myn libbens-ier: -Tût! tût! tûzen triuwkes - Wekje myn fanke moarnier. -Ja, ja, tink dou mar nearne net om. - -Dou, dou biste myn Anke, - Dou, dou biste myn bern: -Wird, wird in tige fanke, - Wird in Friezinne, myn bern! -Ja, ja, tink dou mar nearne net om. - -Sliep! sliep! slút hjar de eagen. - Sliep! sliep! krûp troch hjar lea. -Tiis, tiis hjar yn dyn reagen, - Meitsje hjar libjende dea. -Ja, ja, witst’ net ho goe’ ik it mien. - - -_Nei it Dútsk._ -E. H. - -OAN LIUWE, - - -_do er troch it dom fearnsjier kaem._ - - -Wolkom, trij’ris wolkom, Liuwe! - Ut it dom fearnsjier. -Ik moat dy ’ris tige triuwe; - Dy, myn libbensier! - -Lit ik dy myn hert útjitte, - ’t Folle blide hert! -Slûgje sêft op memme skirte, - Sûch dy roun en fet. - -Yette foar in mannich wiken - Laeiste as Bouke yn ’t koarn, -En nin gyzjen, roppen, striken - Helle in glimke oan. - -Nuver skaeiste, lytse solle, - Mei dyn losse lea, -Knikkebolste mei de holle - As hanswoarst om ’t brea. - -De eagen rôlleste yn ’e holle, - As in stjitrich raem; -Soms seachste as in nytlich bolle, - Nou wer as in laem. - -Mar dou bist’ der troch, myn jonge! - Dou hast’ nou forstân. -Yet laeiste ’er hinne as in wronge, - Hast rinst’ ús oan ’e hân. - -Laitsje kinste, en sjongen hearre, - Nei de lampe sjen; -Ja, de widze skjin bidjerre, - Krekt as greate bern. - -Hy hat forstân, myn lytse koeze; - Hy hat forstân, ja wol! -By mannich sit it yn ’e bûse; - Hy hat it yn ’e bol. - -Wolkom, trij’ris wolkom, Liuwe! - Ut it dom fearnsjier. -Lit, boike, dit it lêste bliuwe: - Wird wizer jier op jier. - - -E. H. - - -_Dizze Ljouwe ef Liuwe wier de âldste soan fen myn broer Dr. Eeltsje. -Hy hjitte Liuwe nei syn oarreheit oan memme-side, Liuwe Fockens, -boargemaster fen Bolswert, in brave stege stân-Fries, in man mei in -gesoune kop, en dy ’er altiten op út wier om syn folk en frjeonen en my -boppe-al, goed to dwaen. By syn bêste beppe en moikes hat neef Liuwe -syn learjierren as Latynske jonge to Bolswert sliten, en mei dy -opfieding kaem in sêftheit yn syn seden en manieren, dy ús folk oars -net eigen wier. Hy wier bileefd, billik, meigeande en geskikt. Hy siet -fol geast, en wier sa lear-gjirrich, det neat, hwet in minske foredelje -kin, him frjemd wier. Hy teikene út ’e holle alderlei flinke -karikatúrtsjes. Hy wier handich yn it biknitseljen fen lytse -ystremintsjes; as bern pielde er al mei ’t knippen en teikenjen fen -sinnewizers. Fjirgesichten en mikroscopen hie er altiten by de hân. De -rin fen de stjerren koe er op in prik. Yn de muzyk wier er for in -ljeafhabber in master. Net allinne bispile er de klawier, de fyoele en -guitarre; mar faek sette er syn muzikaliske ynfallen op ’e noat; hwent -hy koe nuver aerdich kompenearje. Hy song fol smaek en ynfieren, en dat -talint brûkte er jamk om in forslein hert hwette op to beurjen. Ik ha -der by wêst, det hy in boartfeint, dy hopeleas mimere, hwet moed -ynsprekke woe, en do him dat mislearre, gong er yn in tsjustere gong -bûten de keamer, en song dêr sa lang de moaiste Dútske sankjes, dy er -koe, ûnder de guitarre, det der in glimke op de lippen fen syn miich -kaem. Sa wier Liuwe. Fier scoe hy ’t yn ’e wrâld brocht ha, wier er nin -domeny wirden; mar al syn talinten, dy him oars foartholpen hienen, -wierne him dêr tsjin. De ljue hjir to lânne miene, det it hynste-wirk -is om yn seis dagen in preek by eltsoar to haspeljen, en dy den sneins -út to galmjen; en as se sjugge, det de domeny dêr ek noch ûnder sjongt, -spilet, rekkent, stjerresjit, ef michjes en wjirmkes troch -forgreatglêzen bilôket, dat giet fen it preekjen ôf, tinke se. Dat kin -noait in rjuchte domeny wêze, sizze se. Dêrom studearje de measten ek -net; foaral en bilieven net yn Gryks ef Latyn, dat sa ’n ivigen tiid -nimt. Sa dageliks wei hwet godgeleard mâlk-en-wetter yn it Lêsselskip, -dat is alles hwet se fen geleardheit en kinst ynnimme. As er nou -fierder mar permantich stapt, deftich praet, en binammen snjeons for -nimmen to sprekken is, den scil de gemeinte bêst mei him op streek -wêze. Snjeons, siz ik; hwent den moat in goed domeny wêze as in jong -wiif, dat yn ’t roeijen is; op it punt fen to boarsten oan al de -geleardheid, dy er yn ’e wike ynnomd hat. Dêrom, hwet sei pastoarske -Wolf-Bekker, dy oan domeny Wolf to Beverwyk troud wier, do de schout -hjar man op in snjeon sprekke woe?_ Mijnheer de Schout, _sei hja_, mijn -man is Saterdags altijd onzichtbaar, om Zondags onverstaanbaar te zijn. - -_Om koart to gean, Ljouwe hat it net fierder brocht as Imbden; dat wier -syn earste en lêste birop. Dêr is hy ier stoarn; ik mien al yn 1855, -mar noch libbet hy dêr yn de hege achting fen elts, dy sok in holle as -op him stoe, en sok in hert, as yn him sloech, op de rjuchte priis to -skatten wiste; noch libbet hy dêr yn de fjûrige ljeafde fen twa trouwe -sielen, dy moarns mei syn byld foar de eagen opsteane en der jouns mei -to bêd geane, ik mien syn treasteleaze widdou en syn jinnichste -dochter, dy er ús neilitten hat._ - -J. H. H. - -GEALE SLJIPKE. - - -Yn poepeslom bidobbe - Laei Geale yn ’t leavich reid; -Hy hie de kersen gnobbe - Yn ’t hôf fen oarreheit. - -De pet oer ’t holke hinne, - En oer ’e eagen del; -Hwent warem wier de sinne, - En brimzen stieken fel. - -En oan in wyljen stobbe, - Dêr hong syn baitsje oan, -En oan it baitsje sobbe - In tsjoarre kealke oan. - -De rûge holders sûzen - Troch blomkes en troch krûd, -En troch ’e stannen rûzen - De simmertwjirkes lûd. - -De wettergulpen fleagen - En gûlden yn ’e fljocht, -En nei de terpen teagen - De hoantsen yn ’t gefjocht. - -De skouwe teaperts songen - De âlde lange team, -En d’ ekster wipt’ mei sprongen, - En gloep fen beam ta beam. - -En Toon de seine harre - Fier yn it lege mêd, -En Doeke mopke narre, - Fen ’t swyljen wirch en sêd. - -En koazze yn ’e doeren, - Dy haff’le yn ’e brij, -Laei hymjend loai to poeren - En joech de sinne frij. - -En op ’e daem dêr blaeide - In eike sêd en slûch, -En oer ’e lânnen waeide - Sint-Janstried wyt en rûch. - -Swiet yn ’e sliep fortize, - Wist’ boi fen nimmen kwea, -As sêftkes him hwet kize - Oer holle, boarst en lea. - -Hy gappe en rekte en sette - Syn doave skonkjes út, -As by de noas him fette - In kâlde keallesnút. - -“Hoei!” skrilde er, “Oarre, Oarre!” - En sprong hast út it fel, -En seach nou as in bloarre - Op ’t earme kealke del. - -Och, Geale wroechwjirm kneage, - ’t Wier oeral: “Oarreheit!” -Hy waerd ’er yet troch pleage - Bidobbe yn ’t leavich reid. - -Krûp yn in syd’ne wrine, - ’t Kwea lit dy nearne rêst; -Dou kinste it net ontwine: - It fret dy sliep en rêst. - - -E. H. - -[Yllustraasje: GEALE SLJIPKE.] - - -IT FAMKE. - - -Myn famke kipet gol en blier - Ut hjar twa blauwe eagen. -Hja is sa mûtel, glêd en tier; -In flodder draegt se nei de swier, - In kyps mei syd’ne beagen. (_bis_) - -En om ’e sêfte hals in string - Fen moaije reade kralen: -Dêr foare yn in gouden ding, -It flikkert as in stjerrekring, - Mei stienkes gleon fen stralen. (_bis_) - -Mar boppe pearel ef robyn - Blinkt yet hjar spitsich kinke: -In dobke stiet ’er midden yn. -Hjar wankjes binne waerm en fyn - As ’t iere foarjiers-sinke. (_bis_) - -En fen dy ljeave kralestring, - Dêr wynt in slinke hinne; -Mar hwer dy slinke hinne wynt, -En hwet dêr efter ’t jakje tynt, - Dat wit hja mar allinne. (_bis_) - -Hjar tútke—o, sa weak, sa hyt! - Dat wit ik mar allinne. -In rig’le tosken, geef as kryt, -Biseamd mei lipkes read en wyt - Eft ’t Berlts’mer kêrsen binne. (_bis_) - -En yet by al dy snipperheit - Fen klean en ien en oare, -Sa hat s’ in fromme, froede sin; -De kreazens fen in wjitten hin, - De blierens fen Aurore. (_bis_) - -Mar hwet yet swieter is as swiet, - Dat kin nin bloarre priuwe. -Hwent is hja tsjep en smûk en moai, -En hat hjar kantens mjitt’ noch roai, - Hja wol it sels net leauwe. (_bis_) - - -_Nei it Dútsk._ -E. H. - -IT MARKE. - - -It wier op in simmerjoun; -It sinke stoe op ’e groun -Wol heal yn ’e dauwe wei, -Krekt as it yn ’t wetter laei. -Sêftkes en stil wier de wrâld, -It wetter laei sûnder fâld, -En ’t goud’ne sinnefjûr, -Spraette syn gleonens ’er oer. (_bis_) - -Men hearde nin flinter ef mich -Sa flodderjen oan ’e ich, -Ef gonzeljen oer ’e poel, -En ek nin bernegejoel. -Smûk mei de kop yn ’e plom -Driuwkelen de einkes rounom, -Yn ’t lizich-blêddige gnod -Yet syljende yn ’e dod. (_bis_) - -Djip yn ’e ladene tsjalk -Song skûtefaer as in alk -In sang fen d’âlde tiid, -En wier mei ’t wyfke sa bliid. -En ’t wyfke spoun en striik, -En digere troch ’e riik -Troch it heal opskoude lûk, -En wier by hjar hirdke sa kloek (_bis_) - -En Hearkeman om hwette bút -Skouwt mei de peasjou ’er út. -Sakeman fisket op iel, -En skouwt, det er stint, nei it wiel, -En keilt der syn dôperkes yn, -En jowt se oan waer en wyn; -O, roun ’er in ielke oan! -Hwet joech it in rike moarn. (_bis_) - -En ik mei in wiffe sin -Roike myn swiet ingelin -Flink oan ’e oare marswâl, -En wier mei it famke sa mâl. -Hwet songen, hwet boartten wy! -Hwet wier it ús rom en frij! -O wille! O noflike tiid! -Hwet tins ik oan dy wer bliid. (_bis_) - -Soms dreauke it sa sêftkes wei, -De riemen sleau efternei: -Den fette ik hjar ljordichkes om, -En neamde hjar hunichblom. -Den lake hja wyt en blier, -As it maiblomke op ’e wier -Tsjin ’t ljeave rea’ sinke oan -Yn de iere foarjiersmoarn. (_bis_) - -O ljeaflike stille mar! -Hwet lake en gobbe ik mei hjar! -En hwerom brochtste sa fier -Us lûd gegou en getier? -Ei! hwerom wierste sa froed? -Ei! hwerom tilste ús lûd, -Al pipen we ek as in mûs, -Sa hearrich oer fjild en hûs? (_bis_) - -O joun! o ljeaflike dei! -Hwet tink ik dy efternei. -En hwerom fleachste sa swiid, -Dou goudene griene tiid? -Dou himelske simmerjoun, -Hwet wierste my rêd forroun! -O, kaemste! Ei! mylde, kom! -Ei! kom my faker werom. (_bis_) - -E. H. - -[Yllustraasje: DE ALDE SKEPER EN DE GRYTMAN.] - - -NIMMEN LIBBET FEN ’E OERFLOED. - - -In grytman libbe op syn stins - As d’ earste fen it lân; -Hy hie dêr alles nei syn winsk, - En alles yn syn hân. - -Hy iet al hwet syn mûle mocht, - Siet ivich oan ’e fles, -En dochs hy krige gau syn nocht, - En waerd dat libben wers. - -Soms reage er troch it hele slot - En flokte op ’e fammen. -Den wier ’t, _verd.... kale rot_! - Al tsjinnen s’ him as lammen. - -Sa’n mâlle boi wier wer ’ris oer, - Mynhear woe út to jeijen; -Hy socht Diana en syn roer, - Om wyld en tiid to deijen. - -’t Hie reind, it bosk wier him to wiet; - Nou teach er nei de heide, -Dêr Oedsom by syn skjipkes siet, - En fredich pypke en breide. - -Hy rink’le mei de hân yn ’t jild - En Oeds sei: “Goeden dei!” -“Sa, Oedsom, sa allinne yn ’t fjild? - Hwet jowt dat wol sa’n dei?” - -“O Jonker, neat as kost en klean - Fortsjinje ik dei op dei: -Dat is jier út, jier yn, myn lean. - Ik lizz’ myn botsen wei.” - -“Dat is in bytke!” sei mynhear; - “Dat is nin billik lean.” -Mar Oedsom sei: “Ha jy den mear?” - Dêr koe mynhear mei gean. - - -_Nei it Dútsk._ -E. H. - -ALD JANOM. - - -Wel, boer, ’t is eft ’t hjir frijers reint. - Is dat hjir ek in spil? -Ik bliuw net langer jins âldfeint, - As dat sa langer scil. - -Do Fyke yet in famke wier, - En yn ’e widze kriet, -Do wist me yet al gau ’ris rie, - En hwer de pleage siet. - -Den loek ik oan it widzetou, - Ef roan ’t ús oer ’e fûst, -Den joegen wy hjar oan ’e frou, - Den dronk hja det se pûstt’. - -En waerd hja yn ’e kakstoel boas, - En hie hja hwet gegryn, -Den ram’le ik mei de brilledoas - Mei trije duiten d’r yn. - -Hwet ha we wol in wille hawn! - ’t Wier altyd Janoms pop. -Hja sjag’le mei my troch it lân, - En socht de blomkes op. - -Hja trog’le my de duiten ôf - For swiete snobberij; -Ik tom’le mei hjar yn it hôf, - En waerd in bern as sy. - -Mar nou, nou hat s’ in oare pleach: - De deale wit er fen! -Fê! sa’n gefljoch en sa’n gereach, - En dat fen oarljú’s bern. - -’t Is eft w’ in slimme sike ha, - Sa wirdt me hjir oerroun; -De masters komme ’er hird op ta. - Och, wier hja mar wer soun! - -Den komt ’er wer in gielbird oan, - Dy just is út de dop. -Den lange Jelke, ús bûrmans soan, - Dy mei syn poepekop. - -Den komt ’er ien troch rein en wyn, - It wetter dript him nei; -Den seit de fryster: “Skik mar yn; - D’ âldfeint kin dêr wol wei.” - -Dêr sit er den, en dampt en smookt, - Krekt as in grytmans soan, -Wylst Fyke tige prikken stookt, - En ik sit efteroan. - -Den jowt se him hwet brandewyn: - Hwet laket se den wyt! -Den is ’t: Skink Janom ek ’ris yn!” - En oars krij ’k nea nin skyt. - -Den stekt se him de fûst ’ris ta; - Den knypt se him yn ’t ear; -Den smyt se him myn prûk ’ris ta. - Fê, hwet in mâl gebear. - -“Kom, Janom, jaen myn guds hwet foer; - Sa skikt er my den wei. -Ik bin ’er as de wever oer - Alear op ’e lânsdei. - -Soms komme ’er trije op ien joun: - Den stroukje, hest’ sa net! -Twa ite hjar de bûk den roun, - De tredde krijt de pret. - -Twa slûpe ’er út, en helje mear, - En komme let werom. -Den strúnje, en snuve om hûs en hear, - Troch skûrre en hôf rounom. - -Den dekke se ús de skoarstien ta, - Den komme se ’er ta yn: -Al hwet wy bûten doarren ha, - ’t Is earsling hwet ik fyn. - -Den stiet de haiwein op it hûs, - De bolle oan ’e klink. -Den skreppe en skoerre by de rûs, - En de oare deis to sink. - -En gnoarje ik ’ris oer dat spil, - Den seit dat famke yet: -“Och, Janom, hâld je dochs mar stil, - De âlde dei forjit.” - -Né, boer! as dat sa langer kin, - Ik kin sa langer net; -Ik tankje jo en ’t húsgesin! - Myn hearring bret hjir net. - -E. H. - -[Yllustraasje: SNEINTOJOUN.] - - -IT TSJERKHôF BY JOUNTIID, - -EF - -IT GRêF FEN LOKKE. - - -Dêr op dat hege tsjust’re hôf - Lei ik myn Lokke del; -Dêr setten hjar myn bûrren ôf, - Dêr yn dy kûle del. - -Dêr laeiste, Lokke, dêr, myn bern! - Dêr yn dy kâlde groun. -Mei dy ha ’k alles hjir forlern, - Hwet me oan de wrâld forboun. - -Dêr laeit myn libben en myn sin, - Dêr yn dy griene wier. -Det nimmen mear in trien ontrin, - Ik fiel en fiel it swier. - -De toersklok bile hol en fol, - Do ’k hjar nei ’t hôf ta brocht’; -My tinkt, ik hear it yette wol, - En sjen it as by ljocht. - -En mannich famke teach ’er mei - Nei ’t hege tsjerkhôf ta, -De bier mei Lokke efternei, - En kriet en snikke sa. - -En mannich feintke teach ’er mei, - Nei ’t hege tsjerkhôf ta, -De bier mei Lokke efternei, - En kriet en snikke sa. - -En beppe mei hjar reinkleed om - Kaem slierend efteroan; -Dat âlde minske, goed en from, - Troch rou en leed bistoarn. - -Sa tôge se hjar lêste blom - Nei ’t neare tsjerkhôf ta, -En moast noch yn hjar âlderdom - Ek dizze rouwe ha - -Hwet is it libben op ’e wrâld - In wif en faei bistean! -Ho selden sjucht men immen âld! - Ho faek in blom forgean! - -Dy hjoed fol libben en fol fjûr - Om grêf noch stjerren tinkt, -Hat moarn it wite deakleed oan, - Forjit men—en forsinkt. - -Mar, famke, sliep en slomje dêr, - Dêr yn dyn griene wier; -Det wjirm en modder dy fortar, - Fortar mei ’t earste jier! - -As nei in lange wile en tiid - Nin trien mear om dy rint, -En de âlde frjeonskip wiid en siid - Wer nije frjeonen fynt, - -Den tink ik yet om dy, myn bern, - To ier forwile blom, -Sa faek as ik it tsjerkhôf sjen, - En op dyn grêfstien kom. - - -E. H. - -TRIJE GEBETKES FOR FRYSKE BERNTSJES. - - -_Moarngebetke._ - - -Scoene wy dy forjitte, dy net tankje, ô Heit yn ’e himel? Tûzen bern -binne dizze nacht ynslomme, en hawwe hjar eagen for ivich sletten; mar -myn eagen hastou wer iepene, om it bliere ljocht fen dyn moaije gleone -sinne tsjin to laitsjen. Ieremoarn stiet it brea for ús ré, detstou -simmers waechsje litste. Dêrom binne wy ieremoarn ek bliid, en sizze -tsjin eltsoar: “Kom, lit ús tankje en bliid wêze! Der is nin heit, sa -goe’, sa frjeonlik, as ús Heit, dy yn ’e himel wennet, en ús it libben -en alle dingen jowt!” Hoedzje ús dizze dei for alle kwea; bilieven, -hoedzje ús for de sonde, dat it iselikste kwea by dy is, o God! Jow ús -dêrta in fromme sin, det wy flitich yn ús wirk binne, en by âlde ljue -om sizzen jane. Doch dou goed oan hjar, dy my goed dwane: seinje myn -ljeave âlders, myn folk en frjeonen, myn masters en oppassers! Hwent ik -bin earm; ik haw neat om hjar to forjildzjen. Tink ek om myn -ongelokkige evenminsken! Jow brea oan ’e neakene en bleate! Stjûr dyn -hillige ingel mei in treast oan de siken, dy folle pine útsteane, en -mei it each nei dyn hege himel sa earmhertich kroanje en weinje. Helpje -dou se allegearre, hwent dou biste de heit fen ús allegearre troch -Christus ús forlosser. Amen. - -J. H. H. - - -_Gebetke foar it iten._ - - -Wy tankje dy, goede God, for it iten, dat hjir foar ús klear stiet. Ho -goe’ bistou, ô Heit yn ’e himel, detstou alles jowste, hwet wy fen -dwaen hawwe! Hwet jowstou ús folle mear as oan ’e earme minsken, dy -bitter honger lije! Lear ús dêrfor tankber to wêzen, en hwet mei to -jaen fen alles, dat wy to folle hawwe. Dêr hastou ommers wille oan, ô -Heit fen meilijen, det wy dyn skepsels, ús evenminsken, goeddwaen, lyk -astou ús goed dochste en forjowste om Christus dyn soan. Alles hwet -goed is skinkstou ús, en howol wy it net fetsje, kwea komt nea út dyn -seinjende hânnen. Scoene wy den net op dy trouwje? O, jow ús hwet goed -is, as wy ’er net om freegje, en omthâld ús, wize God, hwet kwea is, ek -as wy ’er yn ús blinens by dy om krite en trúnje. Amen. - -J. H. H. - - -_Joungebetke._ - - -O Heit, dou dy fier boppe de stjerren wenneste! Ik bitankje dy, det ik -de hiele dei dyn goedheit priuwe mochte. Klean en iten, ûnderwys en -gesontheit, alles hwet my lêstte, hwet my tsjinstich wier, haw ik hawn. -Tanke, tanke dêr for, ô beste Heit yn ’e himel! Myn eachlidden wirde -swier, en ik moat to bêd. Forkwikje myn wirge lea troch de swiete -sliep, en weitsje foar myn bêd, as ik net wit, det ik yn ’e wrâld bin: -hwent dou, o ljeaven Heare, sjuchste alles, hearste alles, ek de kweade -minsken as it tsjuster is. Tink net om it kwea, dat ik dy hjoed dien -haw; forjow it my om myn sillichmeitsjer, dy alle froede bern by him -ropt, dêr it nea nin nacht wirdt. Amen. - -J. H. H. - -DE ROTTELWACHT. - - -Tsjien hat de toerklok slein! -In swiere dei is wer forflein. -Minsken, harkje nei myn sizzen; -Bid, en gean to rêsten lizzen! -En dy nin tsjoed gewisse het, -Slept sêft en swiet op sa’n gebet: -Hwent yn ’e himel hâldt de wacht -In helder each de hiele nacht. - -Alve ûre hat de toersklok slein! -It fjûr is hast yn yeske lein. -Harkje, hwet ik dy wol sizze, -Dy ’t yet net to rêsten lizze, -Ef dy noch oan de arbeid swit, -Ef dy yet by de kaerten sit; -Dy sizz’ ik for de lêste kear, -De deaklok slacht for immermear. - -Toalf hat de klok! sa ropt de wacht, -Boargers, it is middennacht! -Harkje, hwet ik dy wol sizze, -Dy ’t de soarch to heech mocht lizze, -En hwer noch yn de neare nacht -In hert fol soarch en kommer smacht, -Sa jow dy God in swiete slom; -Ja, sliep de wizer yn ’t rounom. - -It is ien ûre, dat dêr slacht; -Kâld en tsjuster is de nacht. -Harkje, hwet ik dy wol sizze, -Dy yet helske leagen lizze, -As hjir ef dêr mei satans ried -In tjeaf op tsjustre gongen giet. -Sa gean nei hûs en tink to rjucht, -Det God dêr boppe dy wol sjucht. - -Hark, dêr slacht de klok al twa! -Dat rint nei de moarntyd ta. -Frij fen soargen en fen lêsten -Laeit nou alleman to rêsten, -En hwa ’t nou, foar det it daget, -De swiere soarch oan ’t herte knaget, -Dou earme sloof, dyn sliep is oer. -Hwet soarch? God soarg’t yn syn bistjûr. - -Trije hat de klok, God tank! -Kom, de kjimmen wirde blank. -It ljocht brekt troch ’e wolken hinne, -En dêrmei komt de blide sinne. -Bilibbest’ nou gesoun de dei, -Sa tankje God, en gean dyn wei. -En gean mei friske goede moed -Oan ’t wirk, en hâld dy goed. - - -_Hebel, De wachter-ruf._ -E. H. - -IT BOLSWERTER NUT. - - -Gabe hie in bulte praten heard fen it Bolswerter nut: de iene sei ’er -dit fen en de oare dat, mar dy ’t ’er west hiene seine allegearre, det -hja der in bulte nocht hawn hiene. Master, dy der Gabe faek fen om ’e -earen tongere, kaem op in eftermiddei, det de sinne al toalle, to -freegjen, eft er nou mei woe; dy joun wier de brij wer opskept. Gabe -stie earst wakker yn bistân; mar Fetke bôlrinster, dy der krekt by stie -en de mûle yn twa hânnen hie, makke der in ein oan. “Kom, kom, sei hja, -ik sjen ’t wol oan dyn noas, Gabe. Dou bist’ der sa nijsgjirch nei, -detste der wol in langskonke mich om yn ’t gat krûpe scoeste, aste der -mar yn koeste.” Gabe lake ’ris om dat snjirdich wiif, en joech tawird. -Saskemoi siet noch to skimerjounjen, (it wier djip yn ’e hjerst,) do se -de Noarger rún foar ’e sjeas spanden en nei Bolswert rieden. De wei -wier as klaphout; it spoar glinstere; it poepesinke skynde wakkere -moai; en der wier nin grilke oan ’e loft. Hja spanden by in boer fen -hjar kinde út, en do se yn ’e Lêste Stûr in foech slok koft hiene, -stapten se aenstons de stêd yn. De poarte wierne se, tink ik, sa ’n -great tritich trêd troch west, do se oan ’e lofterhân in tuitich tilke -oergongen, en foart, noch ’ris lofts om, in plat tilke oer; do in foech -ein strjitte by de feartswâl lâns; do wer oan ’e rjuchterhân in gloppe -yn, en nei ’t se noch in pleats oerroun wierne, moaste se einlik in -steile treppen op, dêr Gabe koarts syn soune skonk britsen hie. “Hwer -bring’ je my hjir?” frege Gabe. “Ei, ju! sei master, dit hat alear in -kleaster wêst.” “As ’t ús den mar net ôfgiet as de rotten yn ’t -kleaster, sei Gabe, dy’t der nea wer libben útkomme.” Mei ’t er dit -sei, staette master oan de rjuchterhân in doar iepen, en, ja, man! dêr -hien’ je ’t spilke. In wide seal mei in wyt wulft as in tsjerke; oan d’ -ein in preekstoel, dy yn in rêst skammels, fyoelen, en oar spylljues -ark, hast bidobbe wier; dêr omhinne sieten spylljue yn pleats fen -dyakens; by de mûrre lâns lytse tafelkes, dêr de manljue oan sieten to -smoken; yn ’e mids wol hûndert frouljue, de iene twanger as de oare, dy -krekt as yn ’e tsjerke op stoellen efter inoar sieten, mar dy lûd -hoallefoallen, ef praetten as alken. Do Gabe dat in bytke oangappe hie, -kaem der in flink jongkeardel yn mei in frommiske op ’e side as in -lôge; hja wier fiks út ’e kluten sketten, hie in tsjeppe troanje, -bliere lippen, en de kleare gollens yn hjar twa blauwe eagen. Gabe -seach wol det it dochter en sweager fen hjar Feikomme-en-hjar lânheare -wier, en tochte det se him hjir net kenne woene, mar sy, sa gemiensum -as in arbeider, sprieken him aenstons ta, en makken in frjeonlik -praetke mei him. Do dy hear syn wiif nei hjar stoel brocht’, en yn de -greate plimzen pompier, dy foar de spylljue laeinen, omblêdde hie, kaem -er mei in gysten stap wer op de skroar ta, en om ’t er wiste, det Gabe -it bryk útstelle koe, naem er him by in rêst Bolswerters yn ’e kring. -Dêr hiene je in froedsman, sa hwette smel fen troanje, in aerdich -koartswilich man, dy termen yn ’e holle en it hert op it rjuchte sté -hie. Den noch ien, hwette lytser en swart fen oansjende; mar dy ek net -slûch wier, en wol tweintich boeken mei extoarjes fen bûten koe. Ek -stie der in bleek man by, dy hwet rimpen yn ’t praet wier; lang nin kou -mei skjipperibben, mar ien fen ’t âlde skaei, dy yen mei ried en died -alle dagen mear yn ’e hân foel. Yette wier der in boekhâlder by, in -stânfries, dy fen oarder hâldde, en ien om minsken to helpjen, howol -him de frjeonlikheit mear yn ’t hert as yn ’e troanje siet. Den hien’ -je ek noch (Foi, det ik dy forjitte scoe!) ús dokteromme; o! de gollens -laei op syn wêzen, en hy lake, det er skodde, sa faek as de skroar út -de koker spile. Gabe seach gau, det er hjir krekt by syn minsken wier; -allegearre wakkere sêftsedich en frjeonlik. Sy wierne sa rûch net as -folle boeren, en sa greatsk net as folle stedkers: mar: _sljucht en -rjucht_, as hjar Gysbertomme. Do se dêr sa ’n foech healûre mei eltsoar -praten hiene, sei der ien: “Gabe, boppe de skouders biste noch al -mansk; mar hwet seist’ der hjir fen?” - -_Gabe._ Wel, it liket in nuver spulke. It is nin weardshús, it is ek -nin tsjerke, en dochs liket it sa hwet nei beiden. Heal divel, heal -minske, lyk as Fokke flokker seit. - -_De Hear._ Nou, is dat sa tsjoed? Sa krijt lichem en siel elts syn -deel, dêr oars ien fen beiden meast om ’e stûke rint. Wy wolle de -minsken sa folle wille dwaen as yn ’t weardshús, en sa folle leare as -yn ’e tsjerke. - -[Yllustraasje: GABE OP ’E NUTSLÊZING TO BOLSWERT.] - -_Gabe._ Wirdt der den ek leard? - -_Froedsman._ Alteas forhannele. En ’t bigjint mei stoarm en ûnwaer. -Hark mar! - -Mei iens bigounen al dy spylljue om de preekstoel to striken en to -bliezen, det de glêzen der fen dinderen en Gabe sa luftich waerd, det -syn kreupele skonk bigoun to trantsjen. Do dit in amerij dûrre hie, -wynde ’er him in smel man troch de spylljue hinne nei de preekstoel ta, -en dy bigoun, as hjir nou folget, to praten oer - -IT JILD. - - -Hearen en boargers! Juffrouws en Jiffers! Feinten oan ’t útdruijen, en -jimme dy de frysters nei de hakken sjenne! Alde fammen, en jimme dy -noch hoopje! Dy hjir binne om to sjen, ef jimme bisjen to litten! Jimme -allegearre, dy hjir komd binne to praten ef to harkjen, to smoken ef to -priuwen, ta Nut fen Al it gemien! - -Us oarremem plichtte ús folle to forheljen fen in âld preker, dy troch -de gemeinte pijd wier om it wird to dwaen, en do er yn it houten wammes -stie, net oars uterje koe as dizze wirden: “Jimme binne! Jimme binne! -Jimme binne!” In âld wyfke, dy dat bigoun to forfelen, frege him -einlik: “Wel, heite, hwet binne wy den?” “Jimme binne allegearre -gekken, sei er, hwent ik moat preekje, en ik kin net.” Egentlik hiene -jimme krekt lean nei wirken, as ik jimme mei sa ’n bolstjûrich wird ek -’ris tige útheuvele. O, as jimme wistene, ho ’t ik yn ’e knipe sitten -haw, en dat troch jimme skild! Né, der wier nin tsjinakseljen oan; ik, -ik moast dizze joun prate, en do alles omkomd wier, wist ik net hwer ’t -ik oer prate scoe. As jimme allegearre ien sin hiene, hwet joech ik den -om sa ’n Nuts-preek! Mar in baerch hat in sin, scoe in minske den nin -sin ha? De iene hâldt fen ’e moer, en de oare fen ’e dochter; de iene -hat in sekfol forstân, en de oare nin fingerhoedfol, en dêr komt it fen -dinne, det de iene him ta de teannen út formakket, wylst de oare him -forfeelt, en de preker as in âld hynzer tsjingappet. Lykwol haw ik my -’ris skrep set om ’t jimme allegearre to goedzjen. Earst tocht ik, kom, -ik scil ’ris riddenearje oer de praktiske rede fen ’e Kantiaenske -wysbigearte, en dat hie in onfoech moai stik west for in inkelde djippe -drinker[2], dy ’t der ûnder jimme skûlet; mar de frouljue scoene miene, -det ik hjar yn in tsjokke mist laette, noch tsjokker as de -Amsterdamske, dêr minsken en hynzers by yn ’t wetter truzelje. Do -tochte ik wer, lit ik it hawwe oer ’e hannel yn Fryske tsjiis, en dat -scoe de tsjyskers bjuster sinnige hawwe; mar hwet is ’er de oare ljue -oan de tsjiis fêst, as det de boeren se suver meitsje, en ’er nin hert -fen sûre brokken yn triuwe, dy nin houn frette wol. Einlik skeat my yn -’t sin, om it ’ris to hawwen oer it ljeaflike fen in kreas prûs -frommiske en myn sizzen mei de libbene bylden, dy hjir foar ús eagen -sitte, oan to skroeven: in jamk stikje, siker, for de jongfeinten, mar -for de kâlde stakkerts, dy de tsjerkhôfsblommen al op ’e holle steane, -om ’er swietkes by yn ’e doljorum to reitsjen. Sa wier ’t jimmer -onklear oan de iene ef d’ oare ich, en al myn hersenskraebjen hie -hea-terskjen wêst. Underwilens kaem dizze dei neijer en neijer, en -jimme forgees yn ’t kleaster komme to litten, wier krekt sa folle as my -mei wiif en earme berntsjes for ivich bûten de klokkeslach fen Bolswert -to bannen. Hwent as ien lilts wiif in great krús is, hwet scoene den -hûndert wol wêze? De grizen rint my oer de grouwelen, as ik ’er mar om -tink! Dat bigoun my earjister sa yn to barnen, det ik in forhânlinge -hawwe woe, al scoe ’k him onder de stiennen fen ’t hynstepaed wei -skoerre. Yn dizze binaudheit grabbele ik mei myn fingers yn it -fesjebûske om, en helle der yn gedachten trije inkelgounen út; mar do -ik dy yn ’t each krige, joech ik my sels in trewinkel foar ’e holle, en -lilts oer myn eigen slûgens, sei ik: “Hwerom siikje ik allehiel om -fierrens, dat ik yn myn eigen bûse ha? Oare dingen fen dizze wrâld -binne sa fen skik, det de iene se skoudert wylst de oare der om skrept -en skoert; mar jimme, silveren skiifkes, tûzenris moaijer as de -silverblanke moanne for in smûk pear! hwaens hert is sa ilich en -stiennich, dat dyn geflikker net ynnimt? Hwet sang tommelt sa ljeaflik -út de kiel fen in nachtegealke yn minske-earen, as it gerammel fen -jimme by sekfollen yn earden skealjen útskodde? Hertlap fen my, fen -alle minsken! ho iiskâld dou ek biste, jow ynfierne oandacht oan de -hearders; jow fjûr en krêft oan myn wirden...... Kom, lit ik it mar -platwei sizze. Ik scil prate oer it jild. - -Mar nou ha ’k noch in slimme striid mei my sels hawn, eft ik myn preek -yn fjouwer parten deelje scoe, ef, lyk as de domenys, yn trije; dêrnei -eft ik dy trije stikken elts wer yn fjouwer splisse scoe, ef yn mear; -en einlik, omdet trijeris-fjouwer toalf is, eft ik dy toalf delen jimme -op ’e fingers tatelle scoe, fen ’e tomme ôf nei de lytse pink ta, ef -fen ’e lytse pink ôf nei de tomme ta. Mar om de wierheit to sizzen, haw -ik nin tiid hawn om my op sa’n swierwichtich stik to birieden; howol ús -pake sei, det preken mei sa’n bulte yndelingen krekt as âlde tsjerken -binne, dy in hele bulte neare finsterkes, en in wakker bytsje ljocht -hawwe. Ek hoopje ik, det immen, dy preket wylst de blêdden fen ’e -beammen falle, troch ’e fingers sjoen wirde scil, al wier it, det him -de plasse soms in bytsje bigoun to malen. Ik kom hjir dos mar simpel -oanstjitten mei twa delen; it earste, de útfining fen it jild; it -oarde, de útwirking fen it jild. - -Om to sjen, ho it jild útfoun is, scille jimme in lyts reiske fen in -tûzen jier fiif seis tobek dwaen moatte, om sa dwaende ûnder de earste -minsken fen ’e wrâld to lânne to kommen. Alderearst pielden se sa -hwette mei fiskjen ef jeijen; mar do wierne se meast sa wif as heidens -en skjirslipers, dy fen de iene oarde nei de oare fleagen, en omdet ’er -do nin each op to hâlden wier, scille wy der net om tinke foar det se -earne tsjoarre wierne. Sa gau wierne se net mei wiif en bern op in fêst -plak to stoel en to bank komd, ef sy bigounen fé oan to setten: ek -túntsjene se ’r sa’n bytke mank mei in pounsmiet twa for bûzekoal, -earten, beanen, en sokke kost oan to lizzen. Sy houdden kij, skiep, -ezels, kammielen, al nei’t de lânsdouwe sei, dêr se hjar deljown hiene. -Sy libben stomp ienfâldich, en hienen in bytsje brek. De fammen -frisselen hjar hier net foar in spegel, mar mei de holle foardel oer in -dobbe mei klear reinwetter: de memkes, net eang for gapskens, lieten it -bare ljocht fen ’e himel yn ’e finsters skine sûnder lagen fen boppe- -en ûndergirdynkes; matten, flierkleden, en sok ark, om de berntsjes oer -stroffelje en bûden oan ’e holle fâlle to litten, koenen se net! -koaitsfammen, banketbakkers, en dy sok kjiskou makken, wierne fier to -siikjen. Sy genearren hjar mei mâlke, triuweltsjiis, waei, hwette -moalkost en griente; it wetter skepten se, lyk as Dyogenes, mei de -holle hân en as hja ’ris tige smarre woenen, den slachtten se in -sûpkeal fen hjar reau bisten, en pluzen it mei folk en frjeonen op. -Licht fetsje jimme, det se yn dizze ienfâldigens hjar bynei allehiel -rêdde koenen mei hjar eigen gemaek, en ’t bytke, dat hja mear brek -hiene, rûlebúten se fen eltsoar. Spek oan spinnen! Hie immen sin oan de -apels ef prommen fen syn bûrman, den naem er in koerkefol aeijen mei, -en dêr hanbakken se sa lang oer, det se ’t iens waerden, ho folle -prommen men tsjin in snies aeijen oerdwaen scoe. Hie er in hynzer brek, -den joech er in team biggen en sa folle eikes as it hynzer wirdich -wier. - -Dat sjamperde allegearre sahwet hinne, sa lang as it each net greater -as it liif wier, en de ljue in bytsje dingen brek hienen; mar dy -roalhannel bigoun in deakerske pleachhannel to wirden, sa gau as se -hûndert dingen mear hawwe woenen as se sels makkene. Yn pleats fen waei -en reinwetter krigen se ’t yn ’e holle om bier en brandewyn mei sûker -to drinken. Earst droegen se for in jas in kouwehûd mei de hoarnen ’er -op, dy hjar boppe de holle útstikene; mar neijerhân moast ’er sarjes, -do lekken, op it lêst side en flewiel komme; ja, sa tier waerden se yn -’t iten, det se hjar brette poarsken ef skroeide fearnen skjipflêsk -lekskoaijende, rikke salm, oanleine snoek, en skylpodde-sop ite woenen. -Omdet se nou it tsjiende part fen al dy snoarrepiperijen sels net -meitsje koenen, moasten hja de njuggen oare tsjiendeparten fen oare -ljue oankeapje, en by dit útwreidzjen fen de hannel bigoun it roaljen -in drôvich lêst to wirden. Forbyldzje jimme ’ris, det ’er nin jild by -uzes yn ’e maling wier, nin dekaten, nin gounen, nin trettsjindehealen, -nin dûbelstûren, nin duiten, nin sinten; op ’e wide wrâld neat, dat nei -goud silver ef nei koper like; moast den alles, dat jimme brek hiene, -net koft wirde mei ien ef oar, dat jimme yn hûs hiene? Yn in théwinkel -woene se in romerke wyn drinke, en hja scoenen by de wynforkeaper mei -in pûdke peccothé komme. De lekkenkeaper woe ’ris oesters sline, en hy -scoe de feint mei in lape bommesyn nei de sâltefiskman stjûre. De -loaijer woe syn dochter in guitarre keapje, en hy scoe in pear -stjonkende hûden út de kûpe toaije om it ystremint to biteljen. De -slachter woe bier drinke, en hy scoe in yntaest yn ’e brouwerij -opsjouwe. De boekforkeaper woe syn boike in stik koeke jaen, en hy scoe -it bern mei in roman fen Walter Scott nei de koekebakker stjûre om ’er -in fearn hoiteflip oan to heljen. Op snjeon to joun, as de measte ljue -waerme bôltsjes ite, scoe ’er hast sok mâl en nuver gûd net yn ’e stêd -wêze, ef hja scoenen ’t de earme bakker yn hûs tôgje. Hwet in -abbegaesje fen alderlei reau kaem der for de keapljue út foart! Hwer -founen se pakhúsromte om sa’n arkefol to bergjen? Mar dat noch tsjoeder -is; al dy flardkes fen dit en fen dat, al dy bekjefollen nou fen ’t -iene den fen ’t oare iten, ho kamen se der sûnder skea ôf, as se hjar -op it lêst it hûs útstonken? Hwent sels koenen se ’t net út it swiet, -en in oar wier faek al takocht, as se de helte noch net kwyt wierne. Ek -wier it ondwaenlik krekt sa folle en net mear to keapjen as men nedich -hie. In frommiske, byfoarbyld, woe in brief mei spjelden keapje, en dêr -koe hja neat oars as in moaije douwe oan jaen, dy se op ’e matte to -folle hie; mar de douwe wier wol twaris sa folle wirdich as de -spjelden, en hja koe it bist dochs de wjukken net út it liif ef de -boutsjes út it gat skoerre, om ’er krekt sa folle ôf to nimmen as de -spjelden kostene: hwent den wier it hele bistke nin spjeldskop mear -wirdich. Ek wier it onnoflik, det de dingen do op nin fêste priis -stienen, dêr me fen sizze koe: “dat is nou hjar prik.” As in boer in -lape Ingelsk bont for in jak fen syn wiif keapje woe, en hy kaem by -Nathan mei in ammerfol bjist; ef in gnjirker kaem by in skoenmakker, en -sei: “Meitsje my in pear klaeitrapers, ik scil dy mei snijbeantsjes -bitelje”.... Ljeave minsken! hwet forlikinge is ’er twiske de bjist en -it bont, twiske it pear skoen en de snijbeantsjes? Dêr gong it den op -in hifkjen en tingjen, eltsoar it hert út it liif, en as dat ûren oer -ien boech dûrre hie, roun it noch meast al út mei ’er in slach nei to -slaen, dêr ien fen beiden skea by hie. - -Al sa roallebútsjende hiene de minsken wol tûzen jier mei eltsoar -foartpandere, do ’er op it lêst in fynst dien waerd, dy hjar glêd út de -pikel holp. Yn in bercheftich oarde kaem in nij boer op in kâld sté, -dêr er in boarne ef saed (dat wit ik net krekt) by hawwe woe, om syn fé -to boarnen; hy dolde, en noch wier er net healwei oan ’e welle ta, ef -hy staette mei syn stiennen lodde op in klute, dy folle swierder wier, -as er oait in speesje hifke hie. Do er mei in heidebjizzem it rûchste -sa hwette ôfhimmele hie, bigoun de klute to blinken en út de readens to -sjên. Om lykwol krekt to witten hwet it wier, keilde er him yn in great -fjûr; en sjuch, de klute woe wol gleon wirde, mar net barne. “Dat is -nijsgjirrich gûd,” sei de boer. “Mar ik scil dy wol krije, feintsje.” -Mei ien tilde er in swiere balstien oer de holle, en pompte dy fen -boppen op ’e klute del, det it sta sei; de klute briek net, mar krige -in dûk, dy der yn sitten bleau, do er bikoelle wier. Koartom, de boer -hie in stik koper foun. Neijerhân founen se noch in bulte mear sokke -klonten, mar jimmer sa’n onnozel bytke by hout en stien to lykjen, det -it altiten in hiel selsomme speesje bliuwe moast. De iene makke ’er in -hammer fen; de oare it oerd op syn pile; de tredde in kniif; in rike -skevel liet ’er in kop fen bûtsje, dêr hy it sop fen ’e druven yn -úttreau; mar einlinge kaem de fornimstige Tubalkaïn op ’e proppen, dy -’er alles fen makke, hwet syn eagen seagen. Do waerd it koper folle -mear wirdich as jinnich ding, dat de minsken yn wetter ef ierde foun -hiene, en elts woe it minlike graech ynroalje tsjin alles, hwet hy to -forkeapjen hie; de slachter tsjin syn spallingspek; de bakker tsjin syn -mikkebrea; de loaijer tsjin syn hûden; om koart to gean, alle ljue dy -hwette to missen hiene. Nou hie de keapman net mear to rieden mei in -grienmank fen alderlei waren, dy in bulte birêdding en in bytsje winst -joegen. Hy hie syn koper, dat er yn in lyts hernke weistoaide: roast en -skimmel kaem ’er net oan; hy koe ’t fordele sa lyts as er woe, sûnder -in drip to bidjerren, al wier ’t ek yn sokke lytse pyskes, dy net mear -as in spjeldskop wirdich wierne; en hie er hwette fen in oar brek, elts -wier allike happich, om it fen him yn to roaljen. As de harder en it -ljeaf lodske fen ’e heide to foaren hakketearrene, hwet mear wirdich -wier, syn pansfluitsje, ef it lint mei de blommen, dy op hjar prûze -molkenkeamer stiene to pronkjen, den koene se ’t noait net mei eltsoar -iens wirde; mar nou sei hy mar, det syn fluit in fearnslead koste hie, -en it wier sa klear as de sinne, det de fluit fen Daphnis fjouwerris sa -folle wirdich wier as de rûker fen syn Amarillo. - -Do dit roalmiddel earst útfoun waerd, woegen se eltsoar it koper ta; -mar jimmerwei mei de skealjen yn ’e hân to stean, lyk as in Jeud, dy de -boeren formôgle figen fen ’e kroade forkeapet, waerd op it lêst, do ’er -tûzenen op ien dei omset waerden, danige lêstich. Dêrom woegen de -keapljue in hiele rêst pounen, fearnen en leaden yn foarrie ôf; den -wierne se mei in boarst klear, as se hwet to biteljen hiene. Ek binne -de nammen, dy de measte naesjes oan it jildstik jowe, dêr hja by -rekkenje, út dit gebrûk fen dinne komd. It _pound_ fen ’e Ingelsken, de -_livre_ fen ’e Fransken, it _poun flaemsk_ fen ’e Hollânners, wierne yn -âlde tiden net oars as sokke ôfwoegene pounen koper ef silver. Mar dy -skealjen, dêr mar twa eagen oer gongen, wierne net altyd de skealjen -fen ’e rjuchtfirdichheit; dêr skeelde rju folle oan. Hwent sjuch, -frjeonen! dat skacheljen siet al ier yn Adams bern. Fen dit poun waerd -wol ’ris in fearnslead ôfgnibbele: bisneine en onbisneine bysfeinten -sieten ’er ek wol ’ris mei de file op om to boartsjen. De falske -weager, dy se bitraptene, sei soms, det er him forsind hie, en den wier -it grapke dêr mei út; mar meast flokte er, det ’er de lôge nei gong, -det hy suver wicht jown hie, en dêr folge den deilisskip op mei sa’n -gerach, gepleit en fûstkespyljen, det stêd en gea der fen optilde. It -gerjucht krige gau syn meuch fen dit spil, en forbea op galge en rêd, -det nimmen koper útjaen mochte, ef hy moast it earst op ’e warkeamer -troch in lânsitiger stimpelje litte. Fen dy ûre ôf waerd it koper -egentlik dat ding, dat wy jild neame. It gerjucht sloech ’er krús en -mint op, en elts dy sa’n klop seach koe steat meitsje, det er op ’e kop -dat gewicht en dy speesje krige, dêr hy it for ynbarde. Letter founen -se ek silver yn ’e bergen, dat noch selsommer is as koper, en goud, it -selsomste fen allegearre; en omdet de dingen priziger wirde, hwet se -minder to krijen binne, sa joegen se fiifintweintich koperen sinten for -ien silverstikje fen de selde swierte, en fjirtich silverstikken for -ien goudstikje, dat allike swier woech as ién silverstik. - -Mar fen dy earste klop op it jild spritsen; witte jimme wol, ho’t dy -’er útseach? Ja, dat scille jimme net gau riede! Tsjinwirdich slaen se -’er folle it kopstik fen de baes fen ’t lân op, mar do in kou, in okse -ef in skjippekop. Nou scoene jimme wol tinke, det de ljue hjar do fen -skjippekoppen en okseprippers regearje lieten; mar dat wier al -hielendal net rekke. It wirk laei op in oar moar, frjeonen! hwent yn ’t -regearjen wiern’ se do krekt sa tûk as tsjinwirdich. It jild kaem yn ’e -pleats fen lân en sân, fen fé en hûs; alles hwet men op ’e wrâld -bisitte koe, waerd troch it jild forbylde. Mar by ’t útfinen fen it -jild wier de jinnichste, alteas de greatste rykdom fen ’e minsken hjar -reau bisten, hjar hynzers en kij, hjar skieppen en bargen. Sa folle -poun koper as it bislach bisten wirdich wier, ef de bisten sels, dat -kaem op it selde út, en dêrom sloegen hja op it jild it kopstik fen ’e -bisten, dy ’er troch forbylde waerden; nou in bok, den in baerch, ek -wol in okse ef in ezel. De nammen, dy wy en oare lânnen oan it jild -jane, wize it noch út. _Een schat_ op syn Hollânsk is it âld-Fryske -_sket_, dat skot-, hok- ef stalfé, ek wol hoklingen, bitsjut. _Penning_ -wol sizze in fearkou. De Angelsaksen seinen _keap_ tsjin fé, priis en -keappenskip, en ús foarâlders, mei hjar út ien lape toarnd, seinen -tsjin jild _fia_, dat nou by ús fé hjit. Ek it Latynske wird _pecunia_ -is nei de letter _bistegûd_. Dat binne nou ’ris onfoege liltse nammen! -Hwent as de stedtsjers tsjin eltsoar sizze: _je bent een schotvarken_, -ef: _het is vee, het is beestegoed!_ den dogge se dat noait net om -eltsoar mei plomkebjizzems ôf to feijen. Mar moaije bern hawwe wol ’ris -liltse nammen, en al woenen alle rimers it jild útgûle en skrieme for -_Blinkend slijk, besproeid met zweet en tranen_, ik hâld fol, det it -ien fen de ljeaflikste, nuttichste en krêftichste dingen op ’e wrâld -is. Mar omdet de frouljue net wend binne, det ien it wird sa lang -allinne hat, scil ik hjir in bytke pleisterje; den kinne se de mûle ek -’ris wille jaen, om friske oandacht to gearjen for it oarde stik fen -myn forhanlinge. - -(Geskrep fen foetten en stoellen.... opfleane nei de kastelein...... -wyn, pons, kofje.... _Brand je niet!_ de feint ridelje se oan ’e -earmtakke.... poezje yn ’e krollen fen ’e jiffers.... de jongehear -kettermintet...... mûskopje, gysgobje...... eltsoar kjiskou tapije út -pûdtsjes. Gabe fjirket nei it forfolch.... mei in healûre bigjinne de -spylljue wer op to striken, de man giet yn ’e preekstoel, en is wer oan -’t wird.) - -Ik scoe den earst oer it ljeaflike, neijerhân oer it nuttige, en op it -lêst oer de krêft fen it jild prate. - -Jimme út to rekkenjen, det it jild ljeaflik is, is egentlyk sa folle as -to biwiizgjen, det it wetter wiet en it fjûr hjit is. Hwet ommers in -ding ljeaver is, hwet men ’er mear noed fen stiet; mar hwer steane wy -mear noed fen as it jild? hwer binne wy eanger fen as dat to forliezen? -Oan ús hiele liif is nin tearder plak as de pong, en it útlûken fen -tsjien kiezzen docht noch sa ’n ôfgrysliken pine net, as det in ryk -man, dy jild útset, yn ’e stêd komt en heart: _Het kantoor heeft -opgehouden te betalen._ It hat my ek bjuster nij dien, det ’er ûnder de -tûzen-en-ien moades, dy de minsken yn ’e lêste tweintich jierren -trochflein binne, net ién west hat om in roulintsje oan de earm to -dragen, as immen in bankerot hawn ef him in ding ûnderwoun hat, dêr se -yn ’t ein fen sizze: “In dea houn oan in izeren keatting.” Dat scoe, -tochte my, al sa djip fen herten gean as de rou oer in âldomke, dy in -fikse knoarre jild neilitten hat. En nou it blêdtsje omteard: is ’er in -blider eagenblik, as det ’er jild ynkomt, dat al trochskreaun wier? -Lekkenkeapers, wynkeapers, banketbakkers; jimme allegearre, dy sa faek -jimme rekkeningen fen levere waren ynbrocht hawwe mei dy poatterige -taheakke: _Volgens overgelegde rekening van den jare 1836!_ Sprek op, -en doch tugenisse fen ’e wierheit, eft ’er swieter eagenblik yn jimme -hiele libben wier, as det de faem einlik de winkel ynwipt mei de -wirden: _Het compliment van Mijnheer, en hier was het geld?_ It is sa; -Baur koe tsjoene mei syn sépinseel; Fen der Kooi skildert baeseftich in -kopstik, en Schelfhout smûkskaedzjende beammen, dy yen noadzje om to -skûljen for it prykjen fen ’e sinne; mar al dy moaije skilderstikken -hawwe neat to bitsjutten by de earste ynsjuch fen in erfgenaem yn ’e -keeft fen in oarre dy nei lang omneuljen einlik dit triennendal goen -dei sein, en hjar pleats mei fyftichtûzen stokmantsjes oan ’e bernsbern -ynromd hat. Ljeave minsken! as yn dat hokje in trop lânskipsbrieven -laeit; yn dat hernke in pûdtsje mei gouden potstikken forstoppe is; yn -dy baerch in hûndert ef twa gouden riders rammelje .... jonges! jonges! -dat is de bare ynsjuch yn it himelryk! As de dea ek mar lije woe, det -wy mei it roun goed ús wille yn ’e kiste hiene, wy scoene sa eang net -for syn komste wêze. Hwet koene wy ’er aerdich mei boartsje! Hwet binne -wy op ús snjit, as wy de kammeraten in loech ôfsjen kinne! mar as it -spil op syn bêst is, komt de dea, dy grimmitige skerminkel, ús fen -efteren sa loebeseftich oan, tikket ús op it skouder, en kâldgnyskjende -seit er ús mei syn falske troanje: Berntsjes! It spil is út; stek de -knikkerts yn ’e bûse, en gean to bêd.” - -En dizze gedachte, det wy om it jild mei eltsoar boartsje, laet ús fen -sels op it twade stik, det it jild in nuttich ding is. It bringt de -minsken by eltsoar, en alles hwet minsken oan minsken keppelt, ha wize -ljue jimmer for in nuttich ding hâlden. Scoene de measte migen net as -pûr frjemden út eltsoar rinne, as se troch nin triedden fen goud en -silver oan eltsoar beste waerden? As wy sa neat by ús folk to winnen ef -to forliezen hawwe, och! den is ús earm geheugen sa lek as in -gatsjepanne: soms kinne wy net ienders omthâlde, hwa’t ús eigen broers -en sisters-bern binne. Mar goedryk, bloedryk! Al is ’t kâld, mei in ryk -man geane wy nei de arke fen Noäch, en wize him yn Cham ef Japhet de -affear fen ús beide. Troch it jild, it jild, frjeonen, fiele wy -egentlik, det wy allegearre út it selde bloed skaeid binne. Krûpe de -migen eltsoar oait wol tichter oan, as det er in âldfaem ûnder hjar -folk is, dy tige by tige smoar set hat? Neven en niften, trutlingen en -eftertrutlingen, dy eltsoar oars yn jierren net sjenne, komme to heap, -dêr se ervje moatte. Oan moike skriuwe se frjeonlike letterkes; oan -moike stjûre se, nou fen ’t iene, den fen ’t oare, in swiet mûlfol; by -ljeave moike komme se yn hûs as sêfte lamkes fen ien keppel skiep, dy -allegearre gobberje om mei ’er tiid út de selde gouddobbe lave to -wirden. - -Fen in mannich hûsgesinnen ljep ik oer nei in hiel folk, en freegje; -hwet is de minske, dy nin jild hat, ef nin jild hawwe wol? In earme -skoveling, dy de woastine fen it libben troch poddebûket, sûnder det er -moer ef minske nei him omsjocht. Mar haste jild, de frjeonen flodderje -om dy hinne, as de bijkes om de swiete roas, dêr se de hunich út sûge -wolle. Wolste jild hawwe, den gieste ûnder de minsken, omdetste witste, -det it op in seinepôle yn Tsjûkemar, ef yn _Een hut van klei aan ’t -eind der aarde_ net to finen is. - -Fen ién folk gean ik oer nei alle folken fen ’e wrâld, en ik fyn, det -jild se nei eltsoar ta fitere hat, en op in djûr ek de knotte bliuwt, -dy se oan eltsoar fitere hâldt. De wysgearen âlje in bulte oer ’e -forieniging fen alle minsken; mar nea scille se yn hjar Flossofyske -lynbaen in reap draeije, dy de folken sa deun en stiif oan eltsoar -hellet as it jild. Sizz’ my ’ris, goede ljue! de earste skipper, dy oer -’e Spaenske sé swabbere, die er dat út nocht, lyk as wy nei Birgommer -daem sile om bears to iten? Jûk! it mocht hwette! De farrensman hie de -gouden’ bergen fen loailekkerlân oan ’e oare wâlskant yn ’t each. Earst -lieten se ’t om it roun-goed driuwe nei it ryk, dat neist oan hjarres -laei; dêrmei, al wer hwet fierder, nei in oar wrâlddiel, dat tichtst by -honk laei; do noch in ein fierder nei de oare ich fen ’e ierdkleat; en -tsjinwirch reizgje de Amerikanen nei Jeropa, de Jeropeanen nei Amerika, -de Hollânners nei Japan, de Sjinezen nei Batavia, de Ingelsken nei -Indostan, net út nocht; ik siz noch ’ris, net út nocht! mar -lykm’-allinne om eltsoar de goudene flieën ôf to fangen. - -Ik wit wol, de Flossofen hiene altyd in bulte smelle praetsjes oer dy -ljeafhabberij yn ’e krúste penning: it is gek, en min, en lyk folle -hwet hawwe se ’er fen to lekskoaijen; mar ’k wol jimme sizze, dy hearen -hiene it mar ’ris illindige skrok, en bûten in planke mannich boeken, -in keale swarte mantel, dêr nin lûs skrep op hâlde koe, en in lege -oaljekanne, dêr in woartel yn pleats fen in koarken stoppe op stike, -wierne se sa earm as in swel. Dêrom, al dat geëamel, _De wijze is -alleen rijk_, wier neat oars as in ynfrettene jeloerskheit, det se neat -fen ’e brij mei krigene: sjende det de rike ljue oer ’e heap oan hjar -forstân ef deugd net boarste scoenen, koene se hjar moed oer dizze -onrjuchtfirdige eindeling net oars kielje, as det se op jild en -jildwinnen smeulden. - -Hjirmei is nou al dat geäksel tsjin it nut fen it jild de mûle stoppe, -en ik gean oer om de krêft fen it jild oan to wizen. As wy mar bigjinne -mei it oarlogjen en moardzjen fen folk tsjin folk, den sjenne wy, det -it allinne om en troch it jild is. As de Rus en de Turk, ef de -Franskman en de Ingelskman eltsoar yn ’e faksen sitte, det ’er de -flarden nei stouwe, lit d’ iene d’oare den mar in pear kofsladingen mei -dekaten stjûre, en mei fjirtsjin dagen ha je de frede yn ’e Haerlemmer -krante. En as se al hjar krûd forsketten hawwe, en nin stûr yn ’e pong -om nij to keapjen, den is de hoas ek allike goed ôfbreide. Nou se den -net allinne om, mar ek troch it jild fjochte, sa is ’t oan twa kanten -wier, det jild de siel fen ’e oarloch is, lyk as nin jild to hawwen de -siel fen ’e frede is. In ivige frede bitsjut yn ’e polletike wrâld, -ien, twa ef trije jier, sa lang as ’t yens foech is; (hwent polletyk, -sei de boer, is oars sizze as dwaen;) mar as ’t noch oait ’ris in -suvere ivichheit wirde moat, it scil den wêze, as se sa keal op ’e bûse -binne, det alle rekkenmasters fen ’e keningen de oarddeiskjeld op it -liif krije, as s’ ’er mar oer tinke, om in stûr mear for krûd en lead -út to jaen. - -Fen de oarloch, dêr se eltsoar nei ’t lichem formoardzje, ha ’k in -goede oanrin nei de moade, dêr de ljue eltsoar de ivige deastek mei yn -’e pong jane. Hwent wylst se tsjin eltsoar pronkje, lûke se eltsoar de -moedfearren sa skjin út, det op it lêst alle einen to koart binne. Ja, -myn Fryske kop, dy for nin kening swichte wol, bûcht him njueter as in -laem for dizze godinne, dy de keningen fen ’e wrâld as earme wjirmen -oan hjar foetten krôljen sjucht. Mar ien ding is krêftiger as hja; it -jild! Bisjen nacht en dei de printsjes mei moaije mankes en wyfkes, dy -de tsjinstige Pariseners ús om ’e fiif dagen tastjûre; haw sin oan dy -Paryske bilstikken, oan in luzebosk yn ’e nekke ef oan dy spinnebealchs -jûpe; it is forgees gobbere, aste net rûch op ’e bûse biste. Wier is -it, alles kinste mei ’t heech fatsoen opskriuwe litte, alles kinste op -’e pof helje; mar boargjen sûnder biteljen, dat jowt noch koarter -ivichheit as in ivige frede. Om koart to gean, _point d’argent, point -de Suisses_, dat bitsjut op syn Frysk, nin jild, nin hoedtsjes en -slingerdoeken út ’e Franske winkels. Hwet de oalje yn ’e lampe is, is -it jild for ’e moade; aste hjar hânnen alle dagen mei dat smoar net -smarste, al kin se oars de wrâld brekke, hja giet út as in eintsje -kears, en stjert yn poatterige lompen. - -Litte wy it dwaen fen ’e minsken noch hwette nauwer op ’e keper bisjen. -Al dat gewrot, dat bitsich bodzjen en hersenskraebjen foar dei en foar -dage, hwer is dat om? Hwer op hotsje de ljue hjar sinnen, as se -moarnsier de poanne út de nofteren eagen lûke, ef jouns as se him -gapjende opsette? Op it jild! O! alle-, allegearre smachtsje wy ’er nei -as de iel nei de dauwe. Wier is it, de arbeidersljue wrotte om klean en -iten, dat se for hjar deihiersjild keapje. Mar dy tûzenen en -tsjientûzenen, dy boppe de arbeidersminsken steane, dy hawwe noch -hwette oars yn ’t sin, leau ik, as klean en iten. De Javaen arbeidet yn -’e moarntyd krekt sa folle, det er toalf duiten beet hat, en den jowt -er syn hânnen healjoun; hwent for toalf duiten kin er krekt sa folle -rys en drûge fisk keapje as er dy iene dei nedich hat. As nou alle -ljue, dy de kost yn ’t Sint Antoanjes gasthûs keapje kinne, ek sa -tochten as de Javaen, sizz’ my, hwerom scoe de man mei in trompfol -lânskipsbrieven nou noch fierder hannelje yn faeije, yn deade ef yn -deaslaende skild? Hwerom scoe in waerme boer de kij troch dûkelige -dammen en yesters wiet en ûngedien alle hjerstmoarnen efter it gat -rinne? Hwerom scoe in keapman mei in rêch oan Jan-rap-en-syn-maet noch -prommen efter de toanbank forkeapje, ef in loaijer yn stjonkende hûden -omgrieme? Hwerom scoene de ampteners, dy hjar oan it jislok al tsjok -iten hawwe, it lân langer tsjinje? Hwerom scoene de ljue jimme en jimme -widdouwen op in pompieren souderke tsjin pyn yn ’t liif en kâlde -foetten, tsjin pest en hel, tsjin dea en divel feiligje wolle? Wier it -net om ’t jild, hja scoene allegearre mei de rêch yn ’e briedstoel, in -Ademaspiip yn ’e rjuchterhân, in romerke Hannemas yn ’e lofter, de -Ljouwerter krante lêze en hearebaei smoke, en litte den mar hannelje, -boerkje, fondzje, dy ’t oars de stôk net út ’e kiel keare koenen. _Item -zooveel, het geneest._ O! dat ljeave jild, it forswiettet de tûzen -soargen en plannen, dy Evas bern hjar ûnderwine. Hwerta mear wirden? -Hwet de wichten yn ’e klok binne en de wjukken yn ’e mounle, dat is it -jild yn ’e minsken. Snij de wichten ôf, de klok swijt; barn de wjukken -op, de mounle mealt net langer; krekt sa scoene wy minsken swije en -stil wêze as wy troch it jild net langer opwoun en omgisele waerden. - -Dit giet allegearre noch bigryplik ta, mar it jild docht ek dingen, dy -boppe ús bigrip geane; hwent it jowt dat it sels net hat, en dêr liket -de kweade wol in hantsje yn to hawwen.—Ik kom op ’e keamer fen de -herberge; dêr sit in man, dy ’k net ken; ik gean him deun foarby, mar -draei nin each nei him. De notaris stjit my stil oan ’e earm, en wylst -er glûpsk nei de man sjocht, lústert er my yn ’t ear: “Dy keardel hat -tsjien tontsjes yn ’e wrâld. Scoeste dat wol oan him sizze?” Op dit -wird gapje ik de man, dy ’k niis nin bean telde, mei de greatste -oandacht oan, myn eagen mjitte him fen boppen nei ûnderen krekt eft it -in oaljefant wier, en mei myn wêzen lykje ik wol to freegjen: Ei, ju! -bistou in man fen tsjienmiel-hûnderttûzen goune?” Wel, dat is nuver, -frjeonen! Hwet hat it jild yn sa’n bekfol tiid dochs oan dy man -foroare? Is syn noas ’er bryk, ef syn hier grien troch wirden? Dat wit -ik net; mar forstân hat it jild him wis jown, lit it sels den stom en -doaf wêze as in stien. Dat witte jimme ommers like goed as ik, det de -wirden fen sa’n riken skevel en in slatter yn wysheit skele, as it -helle ljocht fen in Ingelske lampe tsjin it slûch barnen fen in -strjitskynfet, dêr de opstekkers de oalje út slabbe hawwe. In -fornimstige poep hat in priislist makke fen it forstân, dat de -stokmantsjes meibringe, en dêr is dit de prik: Trijetûzen goune, in -matich goe’ forstân; tweintichtûzen goune, ien dy ’t net skimert; -fjirtichtûzen goune, in keardel mei termen yn ’e kop; tachtichtûzen -goune, in fyn forstân; twamiel-hûnderttûzen goune, it forstân fen in -ingel. Dêr jild en forstân den it selde ding is, is ’t den net from fen -’e minsken, det se immen eare nei ’t er jild, dat wol sizze, forstân -hat? Ik haw ien kend (syn namme is my ontsketten,) dy ’er sa tûk op -wier, det hy oan ’t hoedtsjelichten fen immen sjen koe, hwer ’t er in -oar, dy him foarby gong, op skatte. In preamskouwer en sok soarte, dy -neat yn ’e marse hienen, krigen allinne mei skeane eagen in ljeaf lyts -knikje fen ’e holle. Foar fiiftûzen goune bigoun de foarste finger -efkes oan it skaed fen ’e hoed to tippen. For tweintichtûzen goune -waerd de hoed al lichte. For fyftichtûzen gong er oan ’t skouder ta. -For hûnderttûzen goune oan ’e mil; mar for fiif tonkes sonk de hoed -earbiedich, mei in rêch sa krom as in hoep, allehiel op ’e stripe del. -Lykwol haw ik fen dy franjes sa ’n bytke bidroai, det ik ’er op eigen -manneboet net folle fen sizze doar; mar fen ’e talen ha ’k in bytke -mear brea iten, en dêr doar ’k fen sizze, det it jild oan ’e wirden in -hiel oare bitsjutting jowt, as se dageliks-wei hawwe. - -Ien fen myn migen, de soan fen in domenij, wier twa jier lyn op -brilloft mei de dochter fen in boere-edelman, dy fiif klaeipleatsen -hie. As it op in patsjen gong, hinge se om him hinne as wiet hea om ’e -skûte, en hy fielde gau, det der oankommen oan wier, as er net slûch -wier. Twa dagen dêrnei skreau er hjar in minnebrief, dy ’k jimme -foarlêze scil; mar, o wé! as jimme my forfyskje. - -_Reonixa!_ - - -“De pin ridelt my yn ’e fingers, eang for de straffe fen hjar -frijpostichheit, det se jins namme sa gemiensom skriuwe doar. Mar de -ljeafde, mansker as myn bangens, hjit it, en de hân folget as in laem. -Dy to sjen en ljeaf to hawwen wier de tiid fen in waerslach! Myn eagen -gljirkene yn dines, en ik fielde oan myn triljend hert, det de -ivichheit allinne sielen oan eltsoar fitert. O! ik fielde en seach for -it earst fen myn libben, det ljeafde mei it jild ef de steat fen hjar, -dêr ús kar op falt, neat to dwaen hat. De tafel, dêr ik dit op skriuw, -fielt de lôge dy yn myn ieren ombôget, en de swiere siken, dy út de -djipste dobbe fen myn hert opflamje, biwiizgje jo det it in wird fen -wierhaftige wierheit is, det ik dyn ljeafde, neat riker, neat silliger -as dyn ljeafde allinne, siikje. Scoe dyn ôfwêzichheit myn grêf -dolle.... O Reonixa! Anderje, anderje ién inkel wirdke fen treast oan -him, dy for ivich is dyn - - -_Jelmer_.” - - -Do ik dit lêzen hie, sei neef Jelmer tsjin my: “Dit letterke, moat ’k -sizze, haw ik skreaun nei de bitsjutting, dy de tael yn it wirdboek fen -it jild hat. Wolste witte, hwet ik sizze wol, as wy dageliks wei prate, -kear de bôge om: dêr ha ’k it op kwattele.” Ik kearde de brief om, en -foun dizze wirden: - -_Earsomme Jiffer!_ - - -“Do wy mei eltsoar by jonker Eminga brillofte hiene, haw ik de oare -moarns foart nei jins habben en dwaen fornomd, en it sinnige my wakker, -do ik hearde, det jy bûten in erfenisse fen tweintichtûzen goune, dy al -birgen is, ek noch in healtonke fen jins âlders to wachtsjen binne; -makket mei eltsoar sauntichtûzen goune: Ik sizze _f_ 70.000. Nou moatt’ -je witte, det in houwelik by my sa folle as in negoasje is, dy men -dwaen moat as ’er jild mei to fortsjinjen is, en dy men altiten stean -litte moat, as it foarlân is mei wiif en bern om to heukerjen; en dêrom -slaen ik jo in houwelik foar mei de ûnderteikende. Hwent om jo de -wierheit to sizzen, is ’t om jo sels sa jamk net to dwaen: ik haw neat -oars foar, as in hertgrounige en ivige forieniging twiske my en de -blikken tromp mei lânskipsbrieven, dy yn jins pultrum laeit. As jy hjir -nou sin oan hawwe, forwachtsje ik biskie en bliuw ûnderwiles mei -groetenis en frjeonskip jins tsjinner - - -_J. Jilderda_.” - - -Dizze útlizzing, sa wiis wier neef Jelmer wol, stjûrde hy ’er hjar net -by; mar op it egentlike briefke joech it jong frommiske dit andert: - -_Mynhear._ - - -“Hie ik oait tinke kind, det jins sin op in simpel faem as my falle -scoe? Jins brief kaem my oer as in tongerslach! Jy woene jern, det ik -myn hert to’n-earsten iepen lei; mar howol ik net sizze doar, det ik -wêrzich oan it trouwen bin, forsiikje ik frjeonlik om dêr frij fen to -wêzen. Heit hat it net breed op in houwelik mei immen, dy ’t er oars -net kin as fen oansjende, en it scoe him jamk oanstean, det ik hwat -sibber wier mei de jongehear Hotsinga, dy ’er troch kin for in dimmen -en oppassen’ jongfeint. Deugd en frommens, seit heit, is ’t fornaemste -yn ’t houwelik. Dêr ha je al ’t biskie, mynhear, dat ’k jo tsjinwirch -bringe kin. Det it nin mear útslútsel jowt, moatte jy oan nimmen minder -wytgje as oan hjar, dy mear tinkt, as se uterje doar. - - -_Reonixa Okkinga_.” - - -In healjier letter is neef Jelmer mei dizze Reonts roppen, en omdet ik -nei hjar trouwen greate spitsen mei hjar wirden bin, haw ik hjar ’ris -tante, eft it mei hjar letterke ek wol plús spil wier. Dêr doarst se -nin ja op sizze, en op it lêst krige ’k hjar sa fier, det se sei: “Nou, -miich, ik wol ’t dy wol bychte; de helte fen myn brief is ek wol yn ’e -tael fen ’t jild skreaun. Dêr ha je de útlizzinge!” Mei ién joech se my -in stikje pompier, dêr dit op to lêzen stie: - -“_Aerdige Jonge!_ - - -Hie ’k net tocht, det Reonts in minnebriefke fen dy krije scoe? Op ’e -brilloft, do de non op paters knibbel siet to sjongen, krige ik sokke -swiete lodderige fingerknepen, det, my tochte, lytse amor moast wol mei -yn ’e govert wêze. Sont ha ’k altiden oer dy popele, en fen nacht noch -trijeris fen dy drôge. Dou dounseste sa licht as in douwefearke; dyn -kûten trilje; dou kinste gekjeije mei de jiffers, det se allegearre om -dy hinne hokje, en al myn spylfammen romme dy net allinne as in -tsjeppe, mar ek as in ljeave jonge. Dou bigrypste my ommers wol! Wolste -komme to meiden, de doar is iepen, en wolst’ ’er de knotte by jaen, -noch ljeaver. - Mar ús heit, Jelmer, dat is de greatste jildwolf fen ’e saun - provinsjes. Hy scoe wol in duit mids twa knipe! Hy wit detste de - soan fen in lânpestoar biste, dy mear preken as Russiske brieven - hat en dêrom keppelt er my ljeaver oan dy sjobis fen in Hotsinga, - dy krekt sa min fen ús kinde is as dou; mar dêr wit er fen, det hy - mei sechstichtûzen stokmankes yn ’e ruften lein is, en dat docht de - doar ta. Mar dat wik ik de âlde, foar ’t ’k in sjoele nim mei de - kop yn ’e skouders en it kût op ’e skinen, gean ik earder yn in - kleaster. Wel, ik moast my sels forfije! Kom dou mar opdaegjen, - Jelmer; wy scille de âlde sa wol to fiter hawwe, det er Jelmer - trouwe lit mei syn - - -_Reonts Okkinga_.” - - -Nou bin ’k oan ’e tapassinge ta; mar dat scil ’k nou ’ris hiel koart -meitsje; hwent domenij fen Hynlieppen, selger, plichtte to sizzen: “As -de preek langer as in ûre dûrret, komt de divel yn ’e tsjerke.” - -As it jild in ljeaflik, in nuttich, in krêftich ding is, pas den mar -op, det jimme der allegearre in tsjiistsjettelfol fen by eltsoar -skraebje; wol to forstean, from en earlik. Hwent, “Skyt geweten as ’t -jild kostet,” dat seit in gnap keardel net. Mar omdet it útfoun is om -maklik en gau fen ’e minsken ôf to kommen, moatte jimme it net útsette, -en ’er ek de keapman net fen spylje, sa lang as ’er noch onfoldiene -rekkeningen lizze; aenstons ta in duit ta bitelje, is de baes. It liket -moai de blêdden ef de winst fen in oarmans jild to rispjen; mar skild -stiet skurf, en by ’t eintsjesluten is ’t meast de mot yn ’e pong. Lyk -is ryk! - -Ek ha jimme sjoen, det it jild alles forbyldet, hwet men op ’e wrâld -winskje mei; moaije klean, swiet iten en drinken, in sinnich hynzer, in -flink frommis, lyk fol hwet is ’er for to keap. Dat leart ús to’n -oarden, det wy ’er ’t ien en oare ta ús plezier for keapje moatte: -hwent bliuwt it lizzen en wirdt it mar to heap steapele, den is de -moaiste keabelde trijegoune for ús neat mear wirdich as in balstien. -Dêrom, frjeonen, mei in rep bitelje; en ’t ’er mar goed fen nimme. - -Mar, lyk as de stêdljue sizze, _Duren is een schoone stad!_ en dêrom is -’t bêst, det wy sa keapje en gastrearje, det wy keapjende en -gastrearjende bliuwe; net allinne for in pear jier, ef sa lang as de -wâl it skip keart, mar alle jierren fen ús libben. En bliuwt ’er den -noch in klipke oer, sa follesto better. “De kou dea, en ’t hea op,” ik -wit net, dat is sa raer: dat binne wy Friezen sa net wend, howol it nou -mei de Franske franjes en hierkrollen al in bytke yn swang komt. As de -âlders wei binne, en de bernkes fine den noch in aike yn ’t nêst, dat -is sa aerdich; den kinne hja sjen, det heit en mem noch om hjar tocht -hawwe. Dat is ommers folle gnapper as det se yn ’t lege nêst sjenne, en -sizze: “De hinnen leinen goed, mar sy hawwe alle aeijen opfretten.” -_Surcheange van betaling! Faillissement!_ O, dat binne ôfgryslike -liltse wirden yn ’e Ljouwter krante! Hja geane in from minske troch -ieren en sinen hinne! It wol egentlik sizze: “Men kin in lûs net mear -nimme as ’t libben.” - -To Ljouwert op ’e Greftswâl ha ’k in âldfeint kend, dy allinne mei in -gammele sister omkrúste en meast to bêd laei. Hy hie in gjirch rite, dy -folle dûrre fen ’e earste Jannewaris ôf oan ’e lêste Decimber ta. -Snjeons op merkedei, as it giseljen dien wier, den koft’ er in fearn -weake hoiteflip op ’e Wirdumerdyk, en dat lei er den biskûl efter de -treppen, dêr syn sister it as in Sintneklaes foun, en sa bliid as in -bern opsmûzde. For him sels koe ’er dat net ôf: hy hie alle jounen, -efkes foar ’t er nei koai gong, in plesjirke, dat him nin duit kostte. -Den gloep er as in dief op hoasfoetlingen yn ’e kelder, die de izeren -kiste sunichkes iepen, en liet syn eagen weidzje oer de pongen mei -goudjild, dy ’t er der yn flijd hie. Op in moarntyd bleauwen de -finsters sletten, en om ’t de bûrren dat net wend wierne, krigen hja -bitinking op dieven. De witsjers fen ’t hôf stieken de doar iepen, -founen sister to bêd, mar broer...... Ja, broer, minsken!.... mei de -grize holle biknypt yn ’e izeren kiste: hwent it swiere izeren teksel -wier him op ’e nekke flapt, wylst er djip, hiel djip nei syn jildpongen -seach. O, dou satan fen it jild! - -Nou haw ik ek in spylman to Ljouwert kend, dy it ongelok hie om -seistûzen goune út it doaske fen Pandora, ef de lotterij, to striken. -De man wier sa ryk as de prins, en om noch helte riker to wêzen, liet -er alles forwikselje yn bare dekaten. Hy woe net langer op ’e fyoele -spylje, mar út ’e wisse libje. Syn okkebyld fen in wiif, ontsjuske moai -mei hjar bleistrige jûpe oan, en de eagen yn in bosk wylde lokken -bitrollemolle hie alle jounen in oansit fen rabbige frouljue, dêr nin -lewaskes, nin kofje mei tsjokke reamme, ef twiebakken mei bytlingen, -sparre waerden. De trije dochters, jenten en drenten jifferkes yn ’e -dagen fen ’e optochte, wierne deis en sneins yn ’t brat; oer dei, as se -oan ’t stroatskaven wierne, biggelen hjar gleone linten by ’t gat del, -en jouns spilen se mei de boartfammen in jaske ef in blufspilke. -Mynhear, in darkert mei in brodze fen trije dassen om ’e hals, wier -meast út-fen-hûs yn ’e Hopsek, ef mei syn brúntsje nei Trije-Romers ta, -dêr geryflike frjeonen him selskip hâldden, sa lang as er in drip yn ’e -flesse hie. De seistûzen goune oan dekaten, dy hinge er...... ja, hwer -hinge er dy? ried ’ris, minsken!...... dy hinge er boppe oan in balke -fen ’e keamer yn in fisknetke op, en dêr diene heit en mem mei de -ljeave bernkes alle dagen elts in greep út nei det se fen neden hiene. -Mar it gong mei dat fisknetke, lyk as mei alle dingen, dêr wol ôfgiet, -mar net bykomt; yn twa jier wier it glêd leech, en it hûsgesin fen ’e -want yn ’e tomme. Us goede spylman naem it keallebout wer op; syn -moaije dochters gongen oan ’t komeedjespyljen, en dreauwene der in -bytke bline nearring ûnder; mefrou gong oan ’e wasktobbe om de -skriuwersjonges for in skeljen yn ’e wike to biwaskjen en to biwringen, -en ta bislút waerd de hûsbaes mei it bêdstrie bitelle. - -Nou wol ik ’er dit mar mei sizze; wy moatte sa folle net pronkje, net -smarre, net kofjehúsrinne, net omflinterje en hirddrave as de spylman -mei wiif en bern die, en wy moatte sa djip net yn ’e izeren kiste sjen, -as de âldfeint die. Hwent sa as de spylman die is ’t gau: “Bek ta, pong -iepen,” en wy wirde mei wiif en bernkes sa earm as in swel; en lyk as -de âldfeint, den komt de divel mei in glûpske taest, en flapt it teksel -fen ’e izeren kiste ticht, det ús de nekkebonken kreakje, sûnder det wy -fen al ús jild in drip wille hawn hawwe. Dêrom, frjeonen, as ’t in -bytke liket, twiske de spylman en de âldfeint mids troch! Amen! - -J. H. H. - - -Ut wier ’t! Dêr fleach de boel oerein en troch inoar eft it de -wyldemerke wier. De stoellen makken romte, de tafelkes loeken se yn ’t -midden, en dêr de frouljue en manljue yn bonte rigels om hinne. “Nou -noch briker, sei Gabe: earst in weardshús, do in tsjerke en nou in -keamer dêr fammen en feinten to bier binne. It is komeedje, en dit scil -de neikluft wêze.” - -_De Hear._ Ret, Gabe! _Dit is het Nanut, moetje wete._ Wy hawwe hjir in -sekfol nocht for in bytke jild. Ho hat it de skroar foldien? - -_Gabe._ Skoan, hear! Skoan! Mar ik scoe hast wol sizze, det dy preker -ek in skroar wier. Hy makket rokjes for alle man; en hja sitte de -minsken eft se hjar om it liif getten binne. - -_De Hear._ Ja! En is ’t net nuver? Dochs wol nimmen se net oan ha. Elts -smyt se syn bûrman op ’e hûd, en seit: “Dêr, heite! Dat baitsje past my -net: it is for dy.” - -_Gabe._ Krekt as by ús, en oeral. It liket oars frjemd, as de nammen -der sa dudelik op lettere binne. Mar scoe men dy preker ek ’ris praeije -kinne? Se sizze, det men him sa hwet heine moat. Hy is ommers net -greatsk, hear? - -_De Hear._ Hy is alteas lang. Wy scill’ ’t ris bisiikje. (_Sy geane nei -de preker ta, dy by it wiif fen de hear stiet to praten._) In wirdke, -as ’t jo b’ljeaft! Hjir kom ik mei Gabe Pibes oan. - -_De Preker._ Bistou Gabe-skroar? Bliid det ’k dy sjen, man! Ljeaver in -skroar mei in kop, as in boargemaster sûnder. Ho stiet it libben, Gabe? -Thús ek goed? - -_Gabe._ Allegearre fiks yn ’e heak, hear. Heit bigoun forline jier -wakker nei de lodde to rûken; mar dy is nou allehiel wer yn ’e ûnderwâl -opskrabe. - -_De Preker._ Hastou _it marke_ makke, Gabe? - -_Gabe._ Ja, hear; ho freegje jy dat sa? - -_De Preker._ Dat is moai; for in skroar, scoe ’k sizze, freeslike moai. -Ik bin út it wetterlân; ik fetsje it. Helleste dyn hert noch wol ’ris -op mei sjongen? - -_Gabe._ Hie ’k mar hwette to sjongen, hear! Hwent de lietkes fen ús -boerefolk is sok túch, men scoe yen forfije, det men in Fries wier: sa -laf as luzen, en smoarch der by. As se der it kielsgat goed fen -opskoerre, scoe men sizze, det ús frouljue pompierblazers en de -jongfeinten yn hjar bernskens wierne. My tocht’, ta Nut fen Al ’t -Gemien mocht dat wol hwet oars. - -_De Preker._ Gnap sein, Gabe. Mar ho krigeste it oars? Mei in lietke, -dat elts-en-ien noaskje scil, is ’t nau to hitten. En it komt noch mear -op ’e wize as de wirden oan. Fen hûndert spylljue en rimers net ién, dy -’t der efter is. It is net kinstich en net bot, net skrander en net -laf, net heech en net plat; ik wit net hwet it is. - -_Gabe._ Mar as jy it net witte, hwa wit it den? - -_De Preker._ Men kin dat better fiele as sizze, Gabe; en dy witte wol -eft syn lietke goed is, dy moat it mar ûnder de minsken stjûre. _Schep -vreugde in ’t leven_, en _Wilhelmus van Nassauwen_ binne goede lietkes; -dy hawwe se foar fjirtich en twahûndert jier al ophelle, en dêr wolle -se noch wol oan. Mar as de minsken, dêr ’t for is, it lietke net sjonge -wolle, den hat it mar ién brek; den dooch it net. - -_Gabe._ Sêft, hear! Sêft hwet! sa lûd net op it Nut. De folkslietkes, -dy se de bern op ’e skoalle tapije wolle, dy binne wol troch tweintich -keurmasters itige; de gouden priis hawwe se stritsen; se moatte perdoes -moai wêze; en as de bern fen skoalle binne, wolle se der nin bek fen -opdwaen. Men heart se noait op strjitte, en hiel-komselden yn selskip. -It komt altyd wer op _jerobbedop_ en _hup Marianneke_ del. Hwet sizz’ -je dêr fen? - -_De Preker._ Nou, as dat sa is, ik hâld fol, den doge se net. It scoe -in biwiis wêze, det yn ’e wirden fen _het meisje van Scheveningen_, en -fen _hup Marianneke_, mei al hjar laffens en smoargens, doch hwette -sit, dat yn dy folkslietkes net is, en dat in keardel mei in kop der -dochs yn bringe scoe. Wolle sy se tsjeppe dichtstikjes neame, ik haw -der neat tsjin; mar den binne it noch nin lietkes. - -_Gabe._ Mar as de Munsterljue ljeaver flantrige skylfisk as ferske -meije, hwaens skild is dat? de ferske fisk sines, ef de Munsterljue -hjar smaek? - -_De Preker._ Dou wolste sizze, Gabe, det de ljue hjar smaek bidoarn is, -en det hja dêrom dy folkslietkes net sjonge wolle. For de helte is ’t -wier en dêr troch forswolgje se sa makkelik in bulte onhurens en -laffens; mar for de oare helt is hjar it ear en hert noch sa geef wol, -det se noait in strjitdeuntsje algemien oannimme scille, dat yn ’e wize -net hwet moais, en yn ’e wirden net hwette luftichs hat. En lyk as se -om dat moaije en luftige in bulte onhurens en laffens graech fordouwe, -sa scoene se om hwet teamich riddenearjen yn ’e folkslietkes neat jaen, -as der dat fine mar yn siet, dat egentlik de doar tadocht. Aste de -minsken in lietke jowste, dat yn wierheit in lietke is, den moatte hja -sjonge eft se wolle ef net. - -_Gabe._ Wel, dat wier wol onnozel, det der ûnder fyftich rimers noch -net ién is, dy in lietke meitsje kin. - -_De Preker._ It liket onnozel, omdet it lietke in onnozel ding liket, -mar der is neat slimmer. Hark ’ris, Gabe! Us foárâlders, dêr de -keningen hjar sjongers en spylljue út hellen, wiernen der tige efter; -de âlde biersalmen wize it noch út; mar wy binne nou earme-lytse yn dat -ding. Sjuch, ik bin nin poep, mar eare dy ’t de eare takomt, de -Dútskers hawwe der yet in hantsje fen. Hjar wizen binne tsjep, en hjar -wirden noch folle moaijer; dêr is krekt dat fine snaerke yn rekke, dat -ús oan ’e hertier komt. - -_Gabe._ Dat is in wird nei myn hert, hear! Ik doarst it net sizze. - -_De Preker._ Ho! Forstieste den Dútsk? - -_Gabe._ Né, hear! Mar de hantsjemieren, dy wy simmers krije, ha ’k wol -’ris faek to fiter mei sjongen. Sont Bonneparte dat foltsen ’ris omgien -hat, stappe se sa kreas as in hoants, en hjar âlde doedelomdoe is ek -foroare. Forline jier krigen wy de nije griente fen Paderborn, en do -wier der ién ûnder, dy ’t moai goê rêdde koe; hwent hy hie de seine op -skouder nomd om ús lân ’ris forgees to bisjen. As men sa fier fen dy -keardel stie, det men him net rûke koe, scoe nin minske sein hawwe det -it in poep wier; sa moai song dy keardel: hy hie in fal yn syn stimme, -it wier in lust. Hy koe de moaiste nije lietkes allegearre, en dêr hat -er my sa folle fen fordútske, det ik it klear bigripe kin. - -_De Preker._ Is ’t sa? Ik tochte al, ho komt ’er hjir en dêr in set út -Dútske sankjes yn dy lietkes fen in skroar. Mar it rokje, detste hjar -oantein haste, is sa goê Frysk, det immen, dy’t net wiste, noait sizze -scoe, det der in poepelucht oan wier. - -_Master._ Wy moatte foart, Gabe! Witste wol, det de moanne sit? - -_Gabe._ Kom, ja master. (_Hy hellet de pong út, en rinkelt mei it jild -tsjin ’e preker._) Mar wy scille earst it beestegûd útjeije, om fen ’e -kastelein ôf to kommen. (_Hy giet nei de kastelein._) - -_Mefrou._ Dat is in nuver bern, master! - -_Master._ Ja wol is hy dat, mefrou! En hy is ’t ek al ier west. Hwent -ik ken him; ik haw him mei de pin opfokke. Do ’t er sa’n foech jonge -wier, en by my to skoalle gyng, krigen wy krekt de nije draei fen -learen. Nou hie ik in bytke to min fen ’t nije ljocht, en myn -ûndermaster, in grien Ljouwerter feintke, hwette to folle: hwent dy hie -’t by lantearnen fol; it skynde him sels blyn. Dy woe mar net lije, det -de bern in mich deabruiden. _Gij moogt geene dieren zonder reden -dooden_ sei er tsjin ’e boerejonges, _dezelve hebben zoowel gevoel en -leven als gij._ Mar Gabe flapte lykwol alle skoften in pear hûndert -dea, en do er ’ris in blauwe gounzer yn ’e fûst hie, det de ûndermaster -it seach, sei dy hiel permantich tsjin him: _Gabe, breng die mug naar -buiten, en laat dezelve vliegen; dezelve heeft u geen kwaad gedaan, en -gij moogt dezelve ook geen kwaad doen._ Gabe gong sunichkes de doar út, -seach ’ris yn ’e loft, kaem werom, en sette de mich hiel foarsichtich -twiske tomme en finger foar de ûndermaster del. Dy frege him, hwet dat -bitsjutte. “It reint, master! sei Gabe, It earme bist scoe trûzich -wirde.” - -_Mefrou._ Dy kreupele biis! Stil, dêr is er al wer. - -_Gabe._ Master, it gelach is bitelle. - -_Master._ Nou, segen en sontheid, frjeonen! - -_Gabe._ En earlik jild der by. - -(_Hja fûstkje._) - -_De oare trije._ Ek sa! Gereis! - -J. H. H. - -DE HARKERS OP IT BOLSWERTER NUT. - - -De ljue, dy it Bolswerter Nut lêzen hiene, hawwe my wol ris moanne, om -hjar to sizzen, hwa dochs de oanhelle harkers wierne, dy Gabe dêr -mette. Howol it nou neat om ’e hakken hat, eft hja dat witte ef net, sa -sjen ik ’er dochs nin swierrichheid yn, om nijsgjirrige minsken in -plezierke to dwaen, en dat to earder, omdet fen ’t koerakter en dwaen -fen myn oanhelle frjeonen neat as inkel goed to sizzen falt. - -Op de gearkomste fen it Bolswerter nut seach men klear as de dei, det -de âlde republikeinske gelykheit dêr noch lang net útstoarn wier. Ald -en jong, heech en leech, riken en boargers, ryp en grien, siet hjir -ûnder en troch eltsoar. De hear siet neist syn tunier, mefrou neist -_koopmanske_, hjar bûrwiif, de domenij neist syn koster, en de âldfaem -neist de jiffers yn de _dagen der optochte_. Dy him hjir op syn steat, -syn jild ef syn ampt hwette foarstean litte woe, scoe fen al de oaren -útlake wêze. Mei ién wird, men seach dudelik, det de Bolswerters noch -net alleheel útskaeid wierne fen dy greate kop, dy for de fierste -neikommelingen songen hat ûnder de spreuk: _Sljucht en rjucht as dy fen -Bolswert._ - -De measte fen jimme scille wol rekkenje, det it allegearre gelearde ef -foarname ljue west hawwe, dy it moarmeren kopstik for Gysbertomme yn ’e -Sint-Mertens-tsjerke oprjuchte hawwe. Och, né, minsken! dat wierne -meast dead-ienfâldige Bolswerter boargers, mar dy it hert dochs sa -heech tilden, det it kopstik út Bolswerter jild komme moast, ef hja -woenen fen nin monumint witte. Hwent it hiele lân troch mei de -biddelkoer to tôgjen om in moarmeren byld for hjar Gysbert to krijen, -lyk as oare folle rikere stêdden for hjar helden, kinstners ef -gelearden diene, dat wier dy ienfâldige Bolswerters fjirs-to skamsum en -to min. Jinnige heechachters fen Gysbert kamen ’ris by eltsoar, -praetten oer it monumint, en yn in amerij wier it jild klear. Hja -tochten en seinen as de âlde Friezen: “It is mei sizzen net to dwaen.” -Ik hab in mannich fen dat skaei yn de gearkomste fen it Nut oanhelle, -en dêr wol ik nou hwette fen sizze, om der jimme in lyts bigrypke fen -to jaen. - -Dy flinke jongkeardel den, dy Gabe dêr seach, wier de nommele ***, dy -noch jongfeint as man fen ear tsjinne hie, en letter yn oare -bitrekkingen sa niver as nuttich wier. Opgeromd fen sin wier er -spraeksom en koartswilich, en howol fen treftich folk, yn de omgong -wakkere gemien mei heech en leech beide. Hy brocht yn sa’n stille -lânstêd rju libben en biskave nocht troch syn omgong. Fen it lytse -concert wier hy de siel en it libben; hwent hy dwepe mei muzyk. Ek hat -Gysbert for syn moarmeren kopstik in bulte to tankjen oan de hjitte -iver en foarspraek fen dizze myn stalke. Hy wier altiten drok, mar -noait net drokker as om forlegene minsken mei ried en died út ’e need -to helpen. - -Dy minskefrjeon wier troud oan in edele dochter fen de hear en -mefrou***, dêr hja de prealkroane en de heechste skat op ierde fen -wier. Hja wier yn myn eagen de type en it teanbyld fen in echt Frysk -bistek fen in frou. Fiks út ’e kluten sketten, flink fen liif en lea, -blank as in leelje, kaem yen út hjar laitsjende blauwe eagen en heel -hjar tsjeppe en bliere troanje de kleare gollens to miette. Alles -oprjuchtens, alles frjeonskip, alles suvere natûr! En dy sierlike blom, -dêr ús Ljeaven-Hear neat oan forgetten hie, moast ier, fen in deadlike -wjirm stitsen, forkwine en stjerre; op it bêst fen hjar libben, de lust -en ljeafde fen elts-en-ien dy hjar kende, segene mei skatten en -oansjen, skoerde de dead hjar ûnder kritende binaudheden út de earmen -fen hjar forplettere man en âlders, ja, fen hjar ljeave bern, dêr se sa -minlike jern by bleaun hie. Né, dat stjerren forjit ik net as yn myn -eigen grêf. - -Fierder dy âlde froedsman mei syn smelle troanje wier myn brave bûrman; -in hiel gnappe baes en in wize faed der by. Forstânnich, matich en -oprjucht yn al syn dwaen en litten, wier hy in man mei in gesoune kop, -en dêrby in fine opmerker, dy my de opkomste en foartgong fen it -patriotisme, dêr ik sels as jonge de lêste tonielen fen bywenne, op in -hier útlein hat. Hy hie der sels mei yn west en koe him net bigripe, ho -men sokke brike flinken as earnst mei bihertige hie. As men do, tinkt -my, oer folle pleatsen in net spand hie, hiene it krekt sa folle -gekkehuzen west. Ik woe se wizer hawn hawwe, froedsman! sei ik; ha jy -ek mei boarte? “Wel ja, sei froedsman, hwa boartte do net mei? De -wiiste, de wolmienendste, de bêste en stadichste ljue diene lustich -mei, kin ik jo sizze. It wier in jacht, dy krekt as de reahoun, de -mûzels ef de pokken húsriem omgong.” Nou dêr sizze jy hwet, froedsman, -sei ik, dêr is in bulte wier oan. Wy hawwe twaris in jachte fen hjitte -koartsen hawn; jy witte wol, iendris fen domperije, en noch ’ris ien -fen liberalisme. Dat kaem hird oan. De minsken dwylden krekt eft se pûr -gleon yn ’e kop wierne. Do tocht ik, nou moat ik der ek oan, mar mei -folle purgearjen en litten, mei festjen en it putskjen fen deis in -healamer iiskâld pompwetter, bin ik ’er gelokkich noch mei de hele hûd -ôfrekke. “Dêr binne jy nin drip better om, anderde my froedsman. As wy -beide op ’e merke steane, bin ik mear wirdich as jy. Ik bin as in kou, -dy de pest hawn hat en wer opbettere bin; en ik siz jo, ik haw sa ’n -leksom al hawn, det ik krij de kwael noait wer. Mar jy kinne de kwael -noch krije, omdet je ’m noch net hawn hawwe, en den moatte we noch -ôfwachtsje, hwet der fen jo to lânne komme scil. Hwent dat sizz’ ik jo, -ik haw it sjoen: yn dy polletike biroerten sitte de minsken ljeaver yn -klubs en societeiten as thús by hjar affearens. Dêr meitsje se eltsoar -de kop den warem; dêr dispetearje en politesearje se, det se skombekje, -fiifhûndert út; dêr drinke en klinke se ta heil fen it faderlân; ja dêr -sûpe sommigen as kreupels en komme mei in folle en biroaide kop en in -lege pong by wiif en bern thús. _Societeiten_ binne _soepesteiten_, -seinen de âlden do. Koartom, nimmen hat by al dat politesearjen spek -set as de tapkast fen de kroech- en kofjehûs-hâlders yn ’t lyts, en de -pong fen de foarname ljue yn ’t great, dy mei de gekheden fen ús -boargerminsken moai waer spylje. Alle minsken hjir to lânne miene, det -se dokterje en regearje kinne, de twa slimste dingen, dy der yn ’e -wrâld bisteane. De measte binne der noch keurmasters fen it geloof by.” -Nou, anderde ik, jy woene sizze, froedsman, det de minsken prate en -rjuchtsje oer dingen, dêr hja krekt sa folle bigryp oer hawwe as in aep -oer de pasleinkast. En is ’t net nuver, det de ljue, dy jamk to dom -binne om hjar eigen lytse boel rjucht to stjûren, krekt de alderwiiste -binne om de kening en it hele lân ’er by to regearjen? Ja, froedsman! -It is sa. It komt der krekt op del sa as dokter Styl fen Harns yn dy -tiid rjimme hat: - -_Wat leest men wel het meest en met het minst verstand? -Ik zal ’t u zeggen, vriend! “Den bijbel en de krant.”_ - - -Leau net, det it noch sa ris komme kin, lyk as forline jier de -wier-sizzer op Ljouwerter merke profetearre oan Keimpe polletyk, dy de -planeet fen ús lân by him loek: “Harkje, mannen! Hark!” sei de planeet: -“De eigenwysheit bringt ús lân yn it lijen. De twisten fen ús bline -foarâlden hawwe ús yn de hânnen fen de Jakobinen spile, en kin ’t -geharrewar fen even bline neisieten ús net bringe ûnder de swipe fen -mieren, dy mei earnseagen loere op dat gehaspel, om der in hân twiske -to krijen? Is it net to dwaen om jimme sparpôt, frjeonen? It stienâlde -sprekwird, seit it net, det de iene, as er dines nimt, in bileefde -bûging makket en seit: _S’il vous plait, Monsieur!_ wylst de oare dy -tagrouwt: _Dass wol ich haben, halunke!_ en aste ’t net mei in rep -jowste, dy mei in izeren latte noch op de hûd ta tichelt, det dy de -ribben kreakje? Harkje, mannen! Hark! Dy net hearre wol moat fiele.” -Profete-lak! - -Dy lytse man, sa hwet swart fen opslach, wier de skrandere froedsman -***. Hy hie ús bêste histoarjeskriuwers, lyk as Hooft en Brand, sa faek -lêzen, det hy se hast fen bûten koe. En hwet him bilangryk for my -makke, wier syn wenst, om de útkomsten fen de âlde tiden op ús tiid en -regearring ta to pasjen. Romans dêr bimoeiden dy ljue hjar net mei: dy -lieten se oer oan de jiffers yn _de dagen der optochte_, en oan de -eigenwize soannen fen madam _Oberflächlich_. - -Nou kom ik oan myn eigen oppernolke foargonger. For syn persoan wier er -bleek en fyn fen troanje, en sa hwette rimpen en skichtich yn syn wird -en menearen. Hy wier ien fen de bêste kristenen, dy ik op myn reis -troch dit libben mette, en ik hoopje him wer to sjen, om him noch ris -to tankjen for al it goede, dat er oan my dien hat. Hy hie rju -formogen, mar hy wier it ek wirdich; hwent as er in earlik en iverich, -mar forlegen ambachtsman by him kaem, dy liende er jild frij fen -rinten. - -De stânfries wier myn trouhertige frjeon ***, string fen gemoet en -woldwaend mei de mylde hân. Yn de Franske tiden in segen fen ’e stêd, -wier hy steil en ûnforsetlik as hy de wierheit, it rjucht en de -wolfeart fen de miente, him fortroud, foar hie. In fêste stipe fen syn -folk, en altiten in foarstânner fen wittenskip, kinst en forljochte -godstsjinst, stoar er fredich, lyk as hy wiis libbe hie, nei it biromde -leksom: - -_Laet d’ijv’raer in zijn waen, die uw geloof weerstreeft; -’t Geloof van hem is goed, die zijnen plicht beleeft. -Het menschdom moge in hoop, ’t moge in geloof verschillen, -Maer ware menschenmin moet elk betrachten willen._ - - -Dy gesette man hienen wy ta dokter, dy by ús út en ynroan. Mei syn -roune folsleine troanje, readfallige wangen en blierskrandere eagen, -wier hy it byld fen de gesontheid, dy hy syn lijers werjaen moast. Ik -sjen him noch as ik siik to bêd laei, en hy moarns de girdinen mei ’n -flink _goeden morgen_ weistriek. It wier krekt eft de ingel fen heil út -de wolken delsaeide en foar my stie; ja, ’t gesicht fen dy man makke my -hast noch better as al syn puijers en drankjes mei eltsoar.—Foar det hy -to Bolswert kaem, hie er dokter west to Dockum, en dêr hat er hwet fen -ien fen myn folk heard, dat jimme witte moatte. Howol it rju smoarch -stiet om hjir fen myn folk to praten, sa moat ik dochs, om forstien to -wirden, sizze, det to Dockum it nêst stiet, dêr myn foarâlden yn hikke -en tein binne. Hege sprongen hat ús folk noait net makke en dat is -mûchlik de reden, det se de hals noch net britsen hawwe, mar as -boargerminsken trije ieuwen oan ien swietsjes wei, by it wâltsje lâns, -foartpandere binne. De earste, dêr ik fen wit, wier Douwe Halbetsz -(Halbetszoon) fen Dockum[3], dy oan de side fen prins Lodewyk fen -Nassau yn Grinslân fochten hat, en dêrom fen Alva by sentinsje fen 20 -Maeije 1568 ta de galge forwezen is. De twade, dy ’k wit, hjitte Justus -Halbetsz dy yn 1674 Medicine-dokter to Dockum wier. Letter hawwe se oan -de namme fen de âldfaer _Halbetsz_, lyk as oan tûzen oare Fryske -nammen, de stirt—_ma_, (sa folle as _man_) hinge, om der in fan fen to -meitsjen, en _Halbets_ waerd _Halbetsma_. Sont it jier 1700 skreauwen -folle fen ús staek _Hatbetsma_ faek mei in R. _Halbertsma_; sa diene ek -ús pake en heit, en HALBERTSMA waerd de fêste fan fen ús, hjar soannen -en neikommelingen. Yn it lêst fen de foarige ieu, libbe der noch in -neisiet fen Justus Halbetsz to Dockum, dy ek al medicine-dokter wier, -en sa folle ik wit, regearjend boargemaster fen de stêd der by. Nou, -fen dy Th. Halbetsma hat dokter my de folgjende set forteld. - -De skroarren brochten do hjar wirk oan de klanten sels thús; wier it in -rôk, kammesoal ef jas, dy sloegen se oer ’e earm, en sa gongen se oer -’e strjitte nei de klant ta. Allyk wier it wisansje, det de dokters by -de bigraffenis it lyk folgen fen de patient, dy ûnder hjar hannen -bleaun wier. De dokter gong den ek mei de roumantel oer de earmen nei -it stjerhús ta. Sa kaem it by tafal to barren, det wylst Dr. Halbetsma -mei de roumantel oer ’e earm nei de bigraffenis fen in patient gong, -syn skroar him to miette kaem mei in nije jas oer ’e earm for ien fen -syn klanten. Yn it foarbygean sei dokter, _Goeden morgen, baes!_ hwerop -syn skroar anderde: _Goeye morgen, dokter! Bringt dokter syn werk -thuus?_ - -De takke fen dizze man is mei syn soan Mr. Cornelis Halbetsma, dêr ik -de âlde frjeonskip noch mei oanhâldde, to Leiden útstoarn. By syn wiif -jiff. Jonckheere hie er nin bern. - -Us dokter hâldde net folle fen konsulten. Dokters, sei er folle, binne -eargjirrige en jaloerske wezens, dy yn de praktyk net licht bikenne, -det se missjoen habbe. As der nou twa oer ién patient geane en de iene -sjucht de kwael oars yn as de oare, den kriget jamk nin ien fen beiden -syn sin. Hja lizze it op in akkoart mei eltsoar, en sa wirdt ’er in -drankje by eltsoar klitst, dat twa wegen útgiet; dat is to sizzen, nin -ien wei yn ’t geheel, en dos de patient bliuwe lit sa as hy is. Eft dat -nou wier is ef net, lit ik oan de konsjinsje en de ûnderfining fen de -hearen fen de kinst oer; mar dokter *** sei altiten, as hy fen in -konsult thús kaem: _Vele honden is der hazen dood._ - -En nou kom ik oan twa fen myn âldste en bêste frjeonen, dy howol-’t se -net op it Nut kamen, my to folle goed dien hawwe, om hjar hjir yn it -forjittelboek to litten; it wier it nommel pear, mynhear *** en mefrou, -syn wiif. Dy hear wier in echte Fries, en in tige man fen de âlde styl. -Hy hie rju termen yn ’e holle; en dy sa geef, sa edel as goud. “Nin -franjes fen holle wirden en kompleminten; dwaen is in ding, sei er. -Hâld oarder yn dyn dingen detste krekt witste, op hwet gat dou sitste. -Jow foaral en bilieven nin jild út, datste noch net yn ’e bûse haste. -Effecten binne defecten, sei er. As de kroande hearen mei de noarder -sinne weigeane, den kin ik se net, as myn krediteuren ûnder de -boargers, foar ’t rjucht daegje. Dêrom, ik wenje net op it pompieren -souderke; mar ik haw dochs effect, om my mei de blêdden tideliks to -formeitsjen, en wirdt dêr de pin troch stritsen, ek goed; ik bliuw -dochs sitten op de fêste groun fen myn Fryske greide.” Hy wier in -kindich en binlik lâneigener, dy alle boerestrûpers yn syn siel -forachtte. “Dy de boeren strûpe, sei er, “strûpe hjar eigen lân earst.” -Fen grize Fryske sprekwirden, b.f. “Astou it lân net biskytste, biskyt -it lân dy,”[4] wier er net fiis. Mei ien wird, dy earlike Fries sei it, -sa as de wrâld woechsen wier. “Rjucht troch sé, en net omsjen! Doch sa -folle goed aste kinste, en lit it den op in generael pardon oankomme!” - -Mefrou, altiten by honk, wier in wirdich, gastfrij en wakker foldedich -minske. In goeddwaende ingel for earme widdouwen, libbe hja boppe dat -for hjar folk en frjeonen, om dy genoegen to dwaen. As se dy oan hjar -hearlike tafel krige, wier hjar greatste nocht, as se de fine -gerjuchten, dy se opdiste, braef nuttigje woenen; sels preauke se der -mar efkes oan. Under de gasten roun inkel wol ’ris ien, dy obligaet op -de mondharpe spile, ef om it plomp-wei to sizzen, dy allinne in greate -klaei-hazze mei ham en gram en de nedige omballingen ophimmele, sûnder -det de man der oars ef oars fen waerd. Sa ’n man scoene se dêr yn ’e -hichte stekke, krekt eft hy hjar út lêst en ellinde holpen, en in -monster forslein hie. Op inkelde hege feesten, dêr freugde pas joech, -hie mefrou hjar moed net, ear det it lêste kromke fen hjar fynste -gerjuchten orbere wier, en dy mei sa folle drippen fen hjar fine winen -bigetten, det de gasten sjongende fen tafel opstienen. Dy den net song, -bitelle syn gelach net. “It liet, seinen de âlde deftige Romeinen, is -de saus fen it gastmiel.”—Koartom, dizze gasthear en gastfrou wierne -greaten fen it âlde jestael; hja lienden nin diners, lyk as de greaten -fen letter tiid; hja joegen diners, sûnder der oait ef oait in griselke -for wer to nimmen. “Jimme moatte ús ris wer forsiikje; jimme moatte -jimme skea i’s wer “ynhelje”, sizze de iters as se weigeane, en rosje -hjar hûd oan ’e stile fen ’e keamersdoar; mar dêr woe dit nobele pear -minsken neat fen witte.—Dit inkele eksimpel, soks wit ik, biwiist neat, -en howol ik der in bulte oare ta bifêsting bydwaen koe, sa haw ik dat -hjir allinne oanstippe, om myn, op in ûnderfining fen fyftich jier -rêstende, oertúging kenber to meitsjen, det fen alle naetsionale -deugden, dy ús âlden noch by it bigjin fen dizze ieu egen wiernen, nin -ien, ûnder Hollânners en Friezen beide, mear efterút gien is as de -gastfrijheit, dy yn alle tiden fen ’e wrâld hâlden is for it onfeilbare -teiken fen in edelen aert. - -Do ’k oer ’t jild preke hie, sei mynhear tsjin my, det it goed foldien -hie, en ’t moeide him, det er my net heard hie. “_Mar dou weetste wel_, -liet hy er op folgje, _Dou weetste wel, dat ik niet op ’t Nut komme -ken._” Nou, dat wiste ik do net, en ik woe ’t him ek net freegje, -hwerom net? Mar jierren dêrnei kaem in âlde gelearde en trouhertige -frjeon fen de Saen by my to út-fen-hûzjen, en dy joech my in bytsje -ljocht, troch det syn heit, dy him it ding faek útlein hie, en de brave -oprjuchters fen it Nut, kennissen wierne. Hjar lieder wier in -wolmienend en sedich, mar ek kindich en forljochte man. Trou oan syn -geloof miende hy, det mei dommens nin klear bigryp fen de plichten fen -kristen en boarger to pearjen wier; hy lei him dêrom mei liif en siel -ta, om it ûnderwys op de berneskoallen to forbetterjen, en nuttige -kundichheden, dêr de gemiene man nea fen heard hie, troch bigryplike -skoalboekjes oeral to forsprieden. De forljochte ljue fen syn tiid yn -dy oarde wierne soks meast mei him iens, en rjuchtten yn 1784 mei’noar -dat selskip _Tot nut van ’t algemeen_ op, dêr neijerhân alle -departeminten mei tûzenen fen lidden oer ’t hiele lân út groeid binne. -Mar yn de byienkomsten fen dat selskip waerd, bûten de -folksforljochting, yn ’t bigjin ek noch hwette oars bitiksele, sei myn -stalke, en dat wier in angeltsje, dat de prinseljue, nei syn sizzen, -danich stiek. - -It wier do de ongelokkige tiid, det de natie, om sa to sprekken, yn twa -fyandige legers fordeeld wier; to witten, yn oranje-ljue en patriotten, -dy eltsoar it ljocht yn ’e eagen net ginden. De patriotten woenen -foroaring fen regearringe, dy de princeljue wegeren. It hôf bigong yn -1787 de deadlike misslach, det it in leger fen Prusiske soldaten yn it -lân rôp om hjar to helpen, en sa dwaende de patriotten ’t rokleaze -eksimpel joech, om yn 1795 op hjar bar de Franske soldaten yn to heljen -ta hjar ûndersteuning, en sa is ús lân do njunkenlytsen in Franske -provinsje wirden. Yn dy tiid nou, foaral nei 1787, spile de regearring, -mei frjemde bajonetten efter de rêch, hjitkoppich de baes. De -patriotten waerden forfolge, ek tsjin it sin fen de bêste princeljue; -de foarnamen út alle ampten staet, de minderen tobek set; alle -byienkomsten, dêr patriotten sieten to biriedslagjen, as nêsten fen -Jan-rap en oproer út eltsoar jage; en sa kaem it, det de patriotten de -forgaderingen fen it Nut yn it bigjin as in frijsprekkerij misbrûkten, -dêr se feilich oer de regearring sizze koenen, hwet hjar foar de mûle -kaem. Nou is ’t net fier to siikjen, tinkt my, hwerom de princeljue it -Nut skouderen as in club fen lânpesten, en de patriotten der in -skûlpleats yn sochten, om ’er feilich alles yn to sizzen hwet hja -woenen. - -Ta de princeljue hearde de âlde aristokratie en it hôf; de soldaterij -mei hjar kommedanten; de ampteners, dy fen it lân iten en klean krigen; -alle ljue fen de steile Reformearde tsjerke; hwent orthodox en oranje -wier do hast ién wird. Ta de patriotten hearden folle meagere -beunhazzen en gelearden, dy by de foroaring macht, jild en ear sochten, -en op de greaten, dy de fette posten ynhienen, skolden as stjonkende -aristokraten; ek de ljue út ’e deftige boargerstân, dy op de namme fen -forljochte en liberale minsken oanspraek makken, meast braef en -wolmienend, mar min trochsichtich folk, dy op ’t ein troch breinroere -Jakobinen oer ’e kop mend binne; folle skroarren, skoenmakkers, -herbergiers, dy de els, de nidle ef de tapkast mei it kjessen op it -stedshûs omroalje woenen. Der wier boppedat in ape-natûr yn in partij, -om al de kattesprongen en babbelgûchjes fen frjemde naesjes, binammen -fen de Fransjes, nei to dwaen, howol dat hjar ôfgong as in baerch it -safraen-fretten. Nou wier it omtrint yn ’e tiden, det de Franske -revolutie, en in bytsje earder, de Amerikaenske frijheits-oarloch oan -’e gong wier, en dy twa omkearingen makken de hjitste koppen hjir sa -oerstjur, det der foroaring komme moast, al scoe de ûnderste stien -boppe. It like wol, det de Jacobinen it yn hjar eigen lân, fol fen -jild, handel en in fleurige skipfeart, net mei de hele hûd hirdzje -koenen. As ondogenske jonges, dy de breakrommels stieken, wier nin rêst -yn hjar bonken, foar det ’er in frjemd man kaem, dy hjar mei de -bollepyst op ’e breadronkene hûd tichele, det hjar de bonken -kreakene.—By folle oranjeljue siet de godstsjinst mei yn ’t spil; de -godstsjinst, siz ik, dy yn pleats fen ljeafde en iendracht to -stichtsjen, lyk as hjar roppinge is, de geast forninicht en de fonken -fen partijgeast ta in helsk fjûr oanbliest. Dêr is noch it sizzen fen -dinne komd: “Meitsje him de kop net Oranje, ef hy slacht dy heal-dea!” - -De Roomsken wierne meast patriotten en dat wier natúr-eigen. Hwent hja -wierne sletten bûten alle ampten en bitsjinningen; de Reformearden, as -biliders fen de religie fen steat, wierne dêrta allinne birjuchtige, en -troch de foroaring, dy de patriotten yn it each hienen, koe dat hatelik -privilegie allinne to neate gean, en alle godstsjinsten it selde rjucht -op ’e lusten fen it lân krije, lyk as hja der de lêsten fen hienen. Mar -op de gearkomsten fen it Nut, dêr de greate saek fen it folksûnderwys -bûten hjar tsjerke om rigele en foartsterke waerd, bleauwen de Roomsken -folle wei. - -Hwet de Minnisten oangiet, lang wierne hja de _stillen in den lande_, -dy hjar net om polletyk bikroanen: dy ’t lân hie hie hjar ek, en as se -’t to krap krigene, forfarden se nei in oar lân ef provinsje ta. Net -_Pietje foaroan boartsje_! Net regearje! Net stjûre as hjar eigen -affearens! Sa wierne se yn stilte formogende ljue wirden; de ryksten -ûnder hjar folle formogender as de earste ampteners fen ’t lân, dy, ho -heger hjar traktemint wier, ek des to heger steat fiere moasten, en de -wierheit fen ’t Fryske sprekwird biwiisden: _In swan hat syn fearren -krekt sa goed nedich as in mosk._ Myn heech-foreare frjeon, de -goeverneur Jhr. Æbinga fen Humalda, hat my wol ris forhelle, ho de -greate lâneigners út de Fryske aristocratie, foar de stimmingen by rike -Minnisten kamen om jild to lienen. Yn hjar ôfsondering hienen se -altiten jild en tiid, middels en lust hawn om hjar op nije útfiningen -en fabriken út to lizzen; om hjar kennis yn hege rekkenkinst en -stjerrekinde, yn natûrwitenskip, en foaral yn histoarje en steatkinde, -to oefenjen. Hja kamen op de hichte fen hjar tiid, en bigounen hjar to -forienigjen mei de tiid, dêr se yn libbene. De âlde ienfâldigens yn -kledaesje, dêr men de Minnisten as in montearring oan koe, bigoun -pleats to jaen for in pak, sa as de tiid sei. Mei de kledaesje foroare -ek hjar libben binnen en bûten hûs. Hja kamen swietsjeswei yn de -selskippen fen oare gesinten, en sommige iisbrekkers ûnder hjar weagen -’t yn iepenbiere gearkomsten to forskinen, dêr se it wird fierden. Om -koart to gean, tofoaren wieren de Minnisten yn ’e wrâld, en nou kaem de -wrâld yn ’e Minnisten. Scoe ’t nin merakel west hawwe, det de -frijheits- en gelykheitsswimel, dy Noard-Amerika, hiel Frankryk en sa -folle hûndert-tûzenen yn Nederlân bifongen hie, sokke hollen alheel -frij litten hie? De Minnisten wierne folle patriotten om gelike -rjuchten for alle boargers to bitingjen, en sa waerden hja ek de -foarnaemste oprjuchters en útbreiders fen it Nut, om ljocht en -boargersin ûnder dy evenboargers to stichtsjen, dy mei de hânnen hjar -brea fortsjinje moasten. Hjar eachmerk en dwaen yn dat alles wier siker -net kwea, mar eft se der sels side by spoun habbe, dat is in oare -fraech. - -Nou gisje ik for it neist, hwerom it earlike oranje-bloed fen 1795 net -op it Nut komme koe. In prinseman fen âlder ta âlder hie de haet tsjin -de patriotten en hjar klubben mei de tate ynsûgd. Dy earste bistimming -fen it Nut, dy hy him foarstelde as in smokkelgat for patriotske -slûkers, siet him noch yn it krop, en howol dat alles nou forjitten en -forjown wier, en de man bêst wiste, det der neat as in ûnskildige -útspanning fen oerbleaun wier, sa miende in stege Fries dochs, det hy -de skyn fen in omflapte oranje-man op him lade scoe, as hy de -gearkomsten fen it Nut mei syn bywêzen foreare. - -De Preker. - -DOCH DYN PLICHT EN LIT DE LJUE RABJE. - - -_Tetke._ (Tetke, domenijs faem, rint by Gabe-en-hjarre yn hûs.) G’n -joun sizze fen domenij; eft de japon klear wier? - -_Gabe._ Dêr mienste, detste my oer ’t mat kaemste, mar mis wier ’t. Ik -scoe him krekt bringe, ljea’! Wacht efkes, det ik it baitke oanlûk: den -gean ’k mei dy, en as domenij it lije wol, Tetk, den bliuw ik fen nacht -mei ien by dy to meiden. - -_Tetke._ Fui, heite! Sa ’n eardske? Dou biste ommers net fen seizen -klear. - -_Gabe._ Mienste det meiden hirddraven en hynstewirk is? Dy bêst pattet -is de man, en ik rop skrik fen patsjen. Dou kinst’ it earst bisiikje, -Tetk! Jow my mar ’ris in fûgel. - -_Tetke._ Fê, sa’n gemael altiten. Kom, gean mar mei: domenij wachtet -nei my. - -(Tetke en Gabe geane mei eltsoar út hûs. It wier in sêfte simmerjoun -nei in mylde dei: der loek nin sigenke oan ’e lije loft. De koekkoek, -djip biskûl yn ’e blêdden, song syn dof lietke. De kikkerts raesden -fier yn ’t stille fjild. Ut it foaronder fen in skûteboer, dy yn ’e -bûrren laei, kaem in salm fen Dathenus mei tûzen draeijen as út in -smoarmogge nei boppen setten, wylst de bûrljue fen ’t doarp op ’e -stoepen by eltsoar in jounpraetke houdden.) - -_Gabe._ Hat domenij al jimmette? - -_Tetke._ Né, wy scoenen aenstons to wirk oer ’t selaed. Pestoarske is -út-fen-hûs, en hy mient, det ik de aeijen net salvich siede kin. Nou ha -’k de tsjettel mei sieden’ wetter en ’t haloazje mar by him set; nou -kin er him sels op it menút ôf rêdde. - -_Gabe._ Dat hie ’k net weage, Tetk. As de ljue mei ién wyt en ién swart -hoas nei de preekstoel geane, ef de bef oer skis op it skouder drage, -dat jowt noait nin goede aeisieders. (Hja komme oan ’e pasterije-doar.) - -_Tetke._ Ik scil him iepen dwaen, dy doar hat in sin. - -[Yllustraasje: DOMENIJ OAN ’T AEISIEDEN.] - -_Gabe._ St! St! Lit my foargean; ik scil i’s ôfloere hwet er docht. - -_Tetke._ Foi, Gabe! It is krekt eft wy strúnjeijers binne. - -(Gabe glûpt teantsjende de gong lâns, en kipet troch de keamersdoar, dy -yn ’t kier stie, nei binnen ta. Domenij siet mei in pear greate eagen -stiif to digerkykjen; hy hie it netke mei fjouwer aeijen permantich yn -’e fûst, en it haloazje hinge yn ’e tsjettel to sieden, det it -rammele.) - -_Gabe._ Domenij! Is dat aei noch net gear? My tinkt, it scil wol hird -wêze. - -_Domenij._ Nou is ’t formaerde bryk! - -(Domenij fljucht op; hy set de aeijen rimpen op ’e groun del, det de -djirre him om ’e teannen spat: hy skoert it haloazje út ’e tsjettel, -mar it kjetting is sa hjit, det er it net daeije kin, en it haloazje yn -grús op ’e groun falle lit.) - -_Gabe._ Allegearre diggels! Ik wit net, domenij; ik scoe mar nin aeijen -siede. - -(De faem, dy net mak wier, komt mei in dweil, en himmelt de boel op. -Domenij sjucht sneu.) - -_Gabe._ As ’t sa fet yn ’e koken is, det de aeijen oer ’e flier rinne, -den hawwe dy klitsen fen fammen it mâl fel noch oan. Ho sjuchste sa -bros, Tetk? Wel, wel, in spjelde hat ek in kop! - -_Tetke._ Nou binne de aeijen salvich, hê? Fê, sa ’n gemjoks! In domenij -aeisiede is krekt sa folle as de faem preekje. - -_Domenij._ Kom, wammis mar mei de boel. Tonei better, seit it almanak. -Sa ’n frjemde bink ha ’k myn libben noch net hawn, Gabe! Ik wier fen -top ta teil yn ’e stúdzje wei. - -_Gabe._ It is better det jy yn ’e stúdzje wei binne, as det de stúdzje -yn jo wei is. Folle fen jins bûrljue sjucht men alle dagen as -sjammelûken twiske de snijbeantsjes en de roomske beane stean; hja -witte op in hier ôf, ho folle aeijen in wjitten hin leit, en ho mannich -tellen de skylfisk siede moat: it binne bêste gnjirkers en kokenfammen, -mar minne prekers. - -_Domenij._ Haste myn japon, Gabe? Pas ’im ’ris oan. (Gabe tsjocht ’m de -japon oan.) Kom, fiks, man. Dêr is romte yn. Nauwe klean binne for it -lichem, hwet in skrabberich geweten for ’e siel is. Men doare yen net -reppe. - -_Gabe._ As ik ’t mei alle minsken sa goe’ roaije koe as mei jo, -domenij, ik krige wol helte mear klanten. Mar de iene seit, det ik ’m -de pânnen fen ’e rôk sa koart meitsje eft se fen ’e rotten ôfgnaud -binne; de oare klaget, det se him to lang binne. De iene seit, det ’m -wol in mosk ta de broek yn fleane kin, en de oare klaget as in earme -ridder, det er net nei de groun wize kin ef de naden kreakje him. -Lêsten siet ik by Auke-boer to skroarjen: dêr kaem Poppe Stút oan mei -in rêst smelle praetsjes, det yn myn lapekoer rju onrjuchtfirdige lapen -laeinen. In amerij dêrnei hienen je ’er Bouke-slachter ek by om in fet -kou to hanneljen, en dy sei, det er gau sa folle lekken troch it each -fen ’e skjirre skoerre scoe, det er by de boerkes nin taei bolleflesk -langer hoefde to kôgjen. - -_Domenij._ Bouke-slachter tochte mûlk, dy in oar kjimme wol, moat sels -nin lûs ha. Immen, dy sels by ’t mak ôf is, docht bêst, det er -kameraten siket.—Ik hear it wol, lek en brek fen ’e skroarren by de -rûs: mar mienste det it mei de domenijs better is? Alle dagen hearste -ommers, “It is mei de domenijs, de bûse ticht en de hân oan ’e hoed. -Men kin dat foltsen net fierder as oan ’e mil ta.” Wiste wol hwet jimme -pake sei? - -_Gabe._ O, dy sei ommers, det de domenijs wriuwpeallen wiernen, dêr -alle bisten, dy jokte hienen, hjar rudige hûd oan rosten. Dêr tocht’ ik -jouns noch om, do Klaes Tsjalkskonk, de skûteboer, by ús yn ’t milhûs -trape: hy hie trije brakke baggeler ûnder ’e earm dy er mem for bêste -linde forkeapje woe. Hy pipe sa fyn as in mûs, en de holle hinge him op -ien skouder. “Jimme domenij, sei er tsjin mem, bringt it fier mei de -letter, mar hy hat de geast net.” - -_Domenij._ Sjuchste wol! En de siktaris fen it Nut hat my jister noch -mei it kryt yn ’e hân útrekkene, det ik wol fyftich jier mei de letter -binefter wier. - -_Gabe._ Lêsten frege ik dôve Japik, ho jy ’m foldienen; nou, jou -preekjen wier oars sa slim net, mar der siet nin lonte yn je. - -_Domenij._ Dat scil de jiffer fen ontfangers om de deaker net sizze. Dy -krige forline snein de limoer yn ’e tsjerke, do ik in gjalp yn ’e -tapassing die, dy hwette hird oankaem. Mar Teake Stikel, (witste? dy al -myn teksten opskriuwt,) dy hat ’m noch better ward; dy kraeide -okkerdeis oer it hiele gea út, det ik twa âlde preken nei eltsoar dien -hie. - -_Gabe._ Men hat it slimmer mei de niten as mei de luzen. De stimper kin -der oars neat fen as de tekst. It bytke dat er mear fen jins preek thús -bringt, berget er jouns noch mei de sneinsklean yn it kammenet; as je -mar in oar kraech op dy âlde rokjes settene, Teake scoe allegearre for -nij oansjen. Mar, hawar, it is om yen stikken to laitsjen. Okkerdeis -siet Tetkemoi goêmoer by de tsjerkefâden, en klage earmlik hjar need; -en hwer mien’je oer, domenij? Det jins gebetten en jins preek eltse -snein oars wierne. Jy giselen alles troch inoar as in keallestirt, en -der wier nin each op to hâlden. Fen ’e âld-domenij koe se foar- en -nei-gebet op in prik fen bûten, en dat koe se den sa swietkes yn ’e -tsjerke neiprottelje! Mar al stiene jy ’er noch fyftich jier; den wist -s’ er noch nin grevel fen. Jy laitsje, domenij; mar sizz’ my, ho scil -men al dy ljue de mûle stopje? - -_Domenij._ Ei, Gabe; doch dyn plicht, en lit de ljue rabje. Kom, lit ús -fen hwette oars prate. Witst’ ek nijs? Hwer kaemste hjoed wei, doste -uzes foarbygongste? - -_Gabe._ Ik hie nei Auke-boer west om in rokje to mjitten. Hwat ha ik -ûnderweis lake, domenij! - -_Domenij._ Hwet wier ’t den? - -_Gabe._ Jy kenne masters Olfert wol? - -_Domenij._ Dêr de âlders sa ier fen weirekke binne, en dy do by master, -syn omke, ynkomd is? - -_Gabe._ Krekt. Nou, dy laei plat op ’e rêch sa lang as er woechsen wier -yn ’e ûnderwâl fen ’t leanke del; krekt kaem der in jong fyndoekspoepke -foarby, dy him de wei nei Frentsjer frege; en ho mien’ je, det er dy -man dat bitsjutte? Om ’t er to loai wier oerein sitten to gean, tilde -er ien fen syn longerige lobben yn ’e hichte, en wylst er dy nei de -kant fen Frentsjer swong, sei er: “Dêrre, keapman!” - -_Domenij._ Dat wier den danich, ju! Ja, hy moat hwet útmintsje yn -loaijens. - -_Gabe._ En dêr hat er gelyk oan. Olfert hat ommers oan âlderserf -meibrocht njoggentsjinhûndert goune en seis pounsmiet bêst finlân; en -den noch de oanstjerte fen in âldomke fen in keeft mei klean en linnen. -Dêr kin in keardel wol loai op gean. - -_Domenij._ Dat ’s wier. Mar wy wolle hoopje, det ús ljeavenhear dy en -my for in segen biwarje scil, dy ús de bargen allyk makket. - -_Master._ (Oan ’e doar.) Hijla! Folk? - -_Domenij._ Kom yn, master. - -_Gabe._ Jy moatte him ’ris tantsje oer Olfert. - -_Master._ Ik scoe ’ris freegje, domenij, eft jy moarn de koalplanten -hawwe wolle? - -_Gabe._ Binne ’r noch net nôch domenijs, dy koal forbouwe en forkeapje? -Moatt’je ’r ús domenij ek noch oan helpe, master? - -_Domenij._ Hâld dy stil, Gabe: wy krije nou prefesters, dy de jonge -domenijs dat leare scille, as se ’t út hjar sels net koenen. Mar do ik -op ’e stúdzje gong, waerd de gnjirkerij noch net leard, en dêrom -scill’je wol wachtsje moatte, master, as myn wiif thús komt. - -_Master._ Nou, domenij, den winskje ik jimme genacht. - -_Domenij._ Né, né! In eagenblikje. To! Toalf minniste blêdden, wylst ik -selaed yt. Jy hawwe ommers neat to forstriken. - -_Master._ Nou, for jins rekkening. Wy scille stroukje, en as ik de -tsjien geboden fen myn wiif yn ’e troanje krij, for jins rekkening. -(Master stoppet.) - -_Domenij._ Wy hiene jimme Olfert by de holle. Hâldt dy ’m noch noatich? - -_Master._ Sa matichjes. Hy hat in tsjoed kwael, dy noch folle slimmer -is as de treddeis tsjinst. Alle dokters en prefesters fen ’t lân kinn’ -’m net weimasterje; hy hat evert op ’e rêch. - -_Gabe._ My tinkt, dêr binne noch al middelkes for. Hwette trochgeande -salve op syn tiid is ’er bjustere skoan for, wolle de ljue wol sizze. - -_Master._ Dat leauste! Mar foaral en bilieven mei de fûst ynsmard, en -as ’t slim komt, bollepystsmoar der boppe op. Mar hy wirdt nou sa âld, -det er de mint fen dat smarren kriget, en ik moat nou mar, tuike, -tuike, mei him oan. - -_Domenij._ Jy wolle sizze, master, Olfert mient, det ús ierdkleat in -planeet is om der baei to smoken en yn ’t waer to sjen, mar net om to -adamjen. - -_Master._ Op ’e kop, domenij; op ’e kop! En ik miende, det it in -planeet wier om er op to pocheljen en to smoken fen beiden; mar -binammen pochelje. - -_Gabe._ Mar hien’ je den nin licht wirk for him master, dat him -sinnige, sa as hwet túntsje? Jy hawwe ommers in great hôf. - -_Master._ Túntsje? Myn ljeave man, hy forflokt alle griente, dy ús -ljeavenhear oer ’e groun krûpe lit. As er him bûgt om de stambeantsjes -út it onk to redden, ef hwet bledkeselaed ôf to snijen, den stint er -eft er boarste scil. Lêsten heard’ ik him as in âld bear yn him sels -gromjen: “Dat goare gêrs.... ik fordom it sa wyt as sûpe! It is noch -nin goe’ kouwefretten...... det in jong keardel dêr syn soune lea op -brekke moat!” - -_Domenij._ Mar kin hy net skriuwe? Skriuwe is tinkt my, goe’ loai-ljues -wirk. - -_Master._ Skriuwe, domenij? Skriuwe? As in abbekaet, wo’k jo sizze. Mar -de deaker, loai is slim. As ik tsjin him siz: by jountiid fiif skriften -klear, den binne se klear, mar allegearre hoannepoaten; hwent ik haw -him nin tiid dien, seit er; en as ik him langer tiid doch, den skriuwt -er yn in hiele dei just in pljims foarskrift. - -_Gabe._ In mâl séskip, dat op nin ien fen beide boegen sile wol. - -_Master._ Ja, mar op it lêst ha ’k dochs hwette foun, dat him noaske. -My tochte, dat gewyn en gebombam fen in klok wier noch sok onbinlik -wirk for Olfert net. Ek wier er sa âld al, det ik him it setten fen ’e -klok der wol by tabitrouwe koe. Op ’e sinnewizer scoe er him net gek -studearje, en op it winen en lieden net lam arbeidzje. En, ja wol, man, -dat wier rekke; hy hie ’er aenstons krêft op. To njoggen ûre, to twa -ûre, to acht ûre lette Olfert, det de bynten wriggelen, en de kaën fen -’e toer fleagen. As ’t dien wier, hinge er mei syn grouwe hûd oan ’e -klokstouwen, en liet him op en del slingerje sa lang as de klok -neilette. Lêsten fleach er noch mei de plasse tsjin ’e balken oan, det -er yn ’e sûs delfoel, en for heal-dea thús kaem. - -_Domenij._ Sa giet it mei dy fornimstige ljue: hja siikje allegearre de -hichte. - -_Gabe._ Dat wier in stik bûter yn ’e brij. Mar wier it wol dûrjen? - -_Master._ Fjouwer wiken hat it goe’ gien; mar do rekke er yn omslach -mei de skoalbern. Okkermoarns, do er fen it njoggenûrs let thús kaem, -hie er danich it mâl fel oan. Hy seach as in ûl, kin ’k jo sizze, en do -’k him frege, hwet him ritte, keilde er de klots tsjin ’e flier: Dat -wjirmske kloklieden! sei er. Dy syn faer en moer foarmoarde hat, is -noch to goe’.... - -_Olfert._ (Hy ropt oan ’e doar.) Omke, as je ynkomme wolle; de -pankoeken binn’ klear. - -_Master._ Dêr is er; freegje ’t him nou sels. Hy is tsjinwirch sa flak -en njuet, det me him wol om ’e finger woelje ken. - -_Domenij._ Olfert, kom yn! Omke hat daelk de piip út. - -_Olfert._ Joun allegearre! - -_Gabe._ Joun Olfert! Is dat sa, det jimme omke seit, detste sa ’n mier -oan ’t kloklieden haste? My tochte, dat mêd wier sa ’n dûbelliddich -keardel as dy oars net to mansk. - -_Olfert._ It wirk pleage my net, skroarke. - -_Gabe._ Hwet pleage dy den, heite? Binne der spoeken yn ’e toer? Haste -de liken sykjen heard, ef in bigangel sjoen? Binne de minske-skrinkels -út ’e bjintsjekou tsjin dy oandounse? - -_Olfert._ Né, né, Gabe! De deade hawwe it my net dien, mar de libbene. -Ik woe det de toer mei de klokken en de hele santepetyk ombruide. - -_Gabe._ Nou, dêr haste wol kans op; hwent de domenijs bidde wol for de -tsjerke, mar net for de toer. - -_Domenij._ To, Olfert, forhelje dou it my ’ris, en hear mar net nei dy -praettsjemakker. - -_Olfert._ Wel, domenij, foar trije wike hat de sinne mei dat dizenich -waer wol in dei ef fjouwer biskûl west, en do er wer troch ’e wolken -kipe, seach ik op ’e sinnewizer, det de klok krekt in healûre binefter -wier. Ik tochte, kom, koarte metten; ik naem myn trekken daelk ûnder -skoaltiid waer, en sette de klok twiske ienen en fjouweren in healûre -foarút. Dat wier in skoft fen treddel-ûre for de skoalbern en -timmerfeinten yn plaets fen trije. - -_Gabe._ Sinnige hjar dat net, Olfert? - -_Olfert._ O man, hja sprongen as hoklingen út ’e skoalle, en do se -hearden, det ik it dien hie, wier der nin skoander keardel yn ’t hiele -gea as Olfert. Mar foart dêrnei krigen wy wer trije dagen efter inoar -in bilommerde loft, en do it opklearre, wier de klok in healûre foarút. -Ik tochte, kom, feintkes, fen ’t selde lekken in pakje; en ik liet de -klok ûnder skoaltiid in healûre stilstean. Dat wier in skoft fen -fjirdel-ûre yn pleats fen trije for de skoalbern en timmerfeinten. - -_Domenij._ Hwet sein’ se do, Olfert? - -_Olfert._ Myn ljeave domenij, de jongens pjuwden my efternei, en -forsprieken my. “Olfert, rôpen se, loaije Olfert komt noait yn ’e -himel.” In hiel espel fen de alderûndogenste namen my yn ’e maling, det -ik sa mâl as in tûr yn ’e termen waerd. De joune, do ik acht ûre let -hie, stie der in swift fen in timmerfeint om ’e hoeke fen ’e toer, dy -my de glêzen fen ’e lantearne ynskopte; man! de kears út, en in slinger -om ’e earen ta, det ik om ’e mûtse sochte. In lyts bytke fierder hien’ -se op it tsjerkhôf in stûrts-line staid; dêr trûzele ik hals-oerkop yn -’t grêf fen fine Lyske, dy ’t d’ oare deis opdragen wirde scoe. - -_Gabe._ Olfert en fine Lyske! In skoander pear! It bêst wier, det ’er -nin skaei fen komme koe. - -_Master._ Ja, mar der kaem in bûde fen oan ’e holle, sa great as in -hânplak. Net wier, Olfert? - -_Olfert._ Sjuch, dêr kinne jy de groede noch sjen, domenij. Ik haw ’er -altiden noch hwette foetpok op. - -_Domenij._ Mar hwet dieste do? - -_Olfert._ Wel, ik waerd eang. Ik tochte, kom men moat de divel wol to -frjeon hâlde, det er yen nin kwea docht. Ik joech de klok eltse dei in -knikje fen in goe’ kertier yn skoaltiid foarút, en dat woun ik wer op -skofttiid út. Sa wiern’ se in kertier koarter oan ’e bân, en in kertier -langer frij. Man, hwet wier ’k do in spekkeaper by de skoalbern en de -timmerfeinten! Mar it briek my op as de houn it spek. Forline freed -mette ik fjouwer timmerbazen, dy my oanseagen as nitelige bollen. Sy -gongen om my hinne stean, krekt eft se my to liif woenen. Ien krolle -syn fûst op en douwde ’im my ûnder de noas, det ik tochte, dêr krij ’k -in maling. De oare sei: “Loebes! biste to loai om de kop yn ’e hichte -to stekken en nei de sinnewizer to sjen? Mienste det wy in hiel skoft -bitelje wolle, as der in heal arbeide wirdt?” - -_Gabe._ Dat wier in trawaet, Olfert. Ik hie op ’e naed gien. Biste er -noch mei de hiele hûd ôfkomd? - -_Olfert._ Efkes. Ik sloep as in lyts honke mei de stirt twiske de -skonken troch, bliid as in ingel, det ik der sûnder flikken ôfkaem. De -selde eftermiddeis liet ik de klok ûnder skoaltiid in lyts kertierke -stilstean. Do laken de bazen wol sa wyt; mar.... - -_Domenij._ Mar de skoalbern, en de timmerfeinten? - -_Olfert._ Pûr gleon, domenij! Breinroer! Sy scoenen my wol roppe hawwe, -det er nin fear oanbleau. Nou bin ’k er sa skjin yn fortize, det it ein -der fen wei is. Ik kin de iene de mûle net stopje, ef de oare gappet -wer as de sé. - -_Master._ Hark ’ris, Olfert. Doste sa’n foech jonge wierste, ha’k dy in -bulte bitsjut mei de bollepenis; nou woe ’k dy ek wol ’ris hwet leare -mei sêfte wirden. Ik scil dy in goe’ rie’ jaen. - -_Olfert._ As it jo bleaft, omke. - -_Master._ Set den de klok altyt nei de sinnewizer. Hâld dy by de wiere -tiid, en wyk der nin sekonde fen ôf. Hawwe de ljue noch hwet oer dy to -sizzen, paei hjar mei swiete praetkes, en as der hjir ef dêr al in -stúthaspel is, dy oer de klok gnoarret, de measte minsken scille goe’ -mei dy op streek wêze. - -_Gabe._ Hwet sizze jy der fen, domenij? Dat komt krekt op jins sizzen -del; doch dyn plicht en lit de ljue rabje. - -_Domenij._ Op in hier, Gabe. Elts scil op syn wei skoalbern en -timmerbazen fine, en de iene scil him hjir hinne tôgje wolle, en de -oare dêrre. Aste dêr nei harkje wolste, den scilste as de hoanne op ’e -toer mei twa-en-tritich winen omdraeije, en noch scille de minsken hjar -moed net oer dy ha. De iene is lilts, aste de oare syn sin dochste. -Dêrom bitink dy earst goed; mar aste dy ienders ryp en goed bitocht -haste, folgje den dyn ein paed, en wyk dêr om rabjen ef priizgjen nin -striebreed fen ôf. Doch lyk as master seit; sjen nei de sinnewizer, dêr -it ljocht fen ’e himel de ûren oanwiist. Dat giet altyt grif. - -_Gabe._ Ja, domenij, dat is in bêst ding for Olfert, dy de klok sette -moat; mar.... - -_Domenij._ Hat de selde, dy ’t de sinne gleon makke hat, syn ljocht ek -net yn it binnenste fen dy, fen alle minsken, skine litten? Ef is dyn -geweten hwette oars as it ljocht fen God, dat yn dy skynt? - -_Gabe._ Dat is de suvere wierheit. Mar as ’t ús yn ’e kreamme to pas -komt, den lizze wy dat geweten sa nuver út. As it seit, krom, den -tsjoene wy it rjocht; as it seit onfrom, den draeije wy it mei in -slingerslach from, en sa gûchelje wy ús selme in rêd foar ’e eagen. It -ljocht is himelsk en godlik en grif; mar wy forbûge de sinnewizer, en -den wiist er net goe’; sims to let, sims to ier. - -_Domenij._ Dêrom, Gabe, skynt dat ljocht twaris for ús; iendris yn ús -hert, en yn ’e skrift iendris. Om al dy miswizingen fen dyn geweten to -forhelpjen, hast’ it ljocht noch ’ris yn ’e bibel. Dêr skynt de sinne -fen ’e gerjochtichheit ûnforfalske. Sjoch dêrnei, aste dyn eigen -sinnewizer yn dy net bitrouwste, en dou scilste noait net yn ûre ef -tiid fen dyn plicht felearje. - -_Gabe._ Mar de minsken, domenij! - -_Domenij._ Nou, ja, de minsken! de minsken! Hwet scoe dat? Wy siikje -ommers de lof net fen minsken, mar fen God. - -_Gabe._ Wier, domenij; allegearre wier. Mar wy sitte mei de minsken yn -’t skipke, en wy moatte der mei farre. Fen Gabeskroar ôf oan kening -Willem ta kin nin ien der bûten, en wy moatte mei it foltsen oanpiele, -sa as it is. - -_Domenij._ Wolle se net om lyk, nou, lit se smaedzje en dwersbongelje: -hy dy de sinne skine lit, is dy ommers mear wirdich as alle minsken mei -eltsoar. Mar hwet scoene se sizze? Detste in gnap keardel biste, dy -rjocht troch sé giet. Sy scille it allegearre net sizze; mar de bêste, -oan hwaens lof dy allinne hwette fêst is. En leau my, Gabe, ien -middelke is der, dêr se hjar noch al troch liede litte: swiete praetkes -jaen, lyk as master seit. - -_Gabe._ Ja, dy swiete praetkes lizze my dreech yn ’e mage. In minske is -sa net, ef hy wol de mûle wol ’ris spiele oer gekken en snaken. - -_Master._ Dat moat ik ek sizze, Gabe en it is net onnoflik, as me oer -skis de galle ’ris kwyt rekket. Mar gekjeijen is fyn wirk. Elts ken ’t -lang net, en folle wolle it ek net fele. Uble fretter hat dy dat op -Wytmarsumer merke noch bitsjut, do ’t er dy in âld grou-bôle tsjin ’e -holle keilde. - -_Domenij._ Gabe, harkje ’ris. Binne de minsken net in goedkeap ding, -aste hjar for in tik oan ’e hoed, in bliere troanje keapje kinste? O -man, den witste net hwet se yn dy oersjen, aste hjar swiete praetkes -jowste. Mar al dyn goeddwaen scil dy ek nin byt helpe, aste swart -sjuchste en de wierheit oeral mei bitsens seiste. As men de bern mei in -daelder koeke paeije kin, hwa wol den dat gegryn en getrún.... - -_De faem fen Master._ (Hja ropt foar doar.) Master, de pankoeken wirde -kâld. - -_Master._ De donker, ja! de hiele pankoeken forgetten. Nacht domenij! - -_Domenij._ Nacht, allegearre! Olfert, hâld dy by de wiere tiid. - -J. H. H. - -MISWIER. - - -Yn ’e krystdagen hie Saske hjar broers bern, twa soannen en fjouwer -dochters, fen Aldegea oernoade, dy ek kamen; hwent it wier moai iis. De -Woansdeis scoe der to Frentsjer in silverheften mês forhirdriden wirde, -en dêr woe de hiele fleet fen jongfolk mei Rommert foarop hinne; mar de -foarmiddeis lune it waer mei stilte en bilitsene loft sa hwet om. “Ik -wit net, sei Pîbe; ik haw ’er swak moed op. Der wier jister in waerûl -om ’e sinne, en it hat my fen nacht yn ’t krús stitsen; ik tink, hjoed -in tige pak snie.”—“Ei né, omke, sei ien fen ’e niften. It bigint to -glierjen, en nyskes kamen der al hoeken en gatten yn ’e loft.” Mar in -bytke foar toalven bigoun it to krôkjen, en wylst se oan it iten -sieten, sloech it mei in eastewyn, dy fiks trochkaem, danich oan it -wiskjen: men koe net út ’e eagen sjen. De fammen, dy de kriuwel yn ’t -liif hiene om nei Frentsjer ta, rôpen al: “It scil op ’e sté wol -betterje.” Mar yn pleats fen better boaze it waer oan, en it waerd for -hjar allegearre in thúsbliuwer; hwent in boer scoe syn houn net útjage -ha. - -It wier kâld, en de froast kitele mei dy hirde wyn yn ’e huzen op, det -se jouns moai ticht oan ’e hird kroepene. Do se hjar nocht fen dammen -hiene en allehiel útpraet wierne; sei ien fen de bern, det se mar ’ris -teltsjes fortelle moasten. Dat scoe ek aenstons oangien ha; mar krekt -stapten der twa útfenhûzers fen domenijs yn ’e keamer, dy ek nei -Frentsjer ta west hawwe scoene, en dy nou op ’e reek fen ’e moaije -frouljue ôf by Pîbomme kamen. It wierne beide studinten fen Grins; de -iene, in miich fen domenij, en d’ oare, syn kammeraet, de soan fen in -divelbander dy it sei sa de wrâld woechsen wier. Dizze twa stienen hjar -diel mei oan ’t fortellen. “Mar dêr nin kriich is, is nin eare,” sei -domenys miich; “dy it moaiste teltsje fortelt, scil kar út de fammen -ha, mei hwa-d-er fen nacht meide wol.” Dat wier klear. Saskemoi sette -in tinnen kanne mei boerekofje by it iene ein fen it efteroansblok op -’e hird del, en Gabe smiet hwet dôve prikken op ’t fjûr, dy braef -spatten en knapten, wylst de soan fen ’e divelbander dit teltsje -bigoun. - -[Yllustraasje: DE BISITE BY PIBE EN SASKE OM ’E HIRD.] - -“Yn it jier fen trettsjinhûndert-trije-en-fjirtich gongen twa boargers -fen Dockum mei Rouke Lefferts, in boer fen ’e Geast, op in -pilgrims-reize nei Romen ta. Om ’t de weardshuzen do sa net yn swang -wiernen, gongen se mei in knapsek op ’e rêch, in lange kouwestôk, dêr -in tsjokke roune knop op siet, yn ’e hân, en in restje âlde skeljen yn -’e bûse, nei Itaeljen ta. Kaem it sa út, det se by jountiid oan in -kleaster ef slot kamen, den hienen se tek, fjûr en wetter frij, en dêr -seane en brettene se den hwet hjar knapsek ef de tiid sei. Mar wier der -nin kleaster ef slot yn ’e omtrek, den slepten se lyk as Adam en Eva -ûnder de loft, en wylst de blêdden fen ’e beammen hjar for girdinen -tsjinnen, wier de groun mei gêrs hjar bulsek. Noch in heal dei wierne -se fen Romen ôf, do ’t er mei de knap net bêst bigoun út to sjen. Hjar -moal wier sa nei op, det elts fen it krouske, dat er oer hie, nin bôle -mear for him sels bakke koe, en by ongelok wierne se binachte yn in -oarde, dêr nin slot ef kleaster hyn ef nei to sjen wier. Ho scoe dat de -oare moarns gean? Hwent de mage bigoun hjar nou al to kiteljen, en as -se in heal etmiel fierder wierne, scoe it net better wêze. Lyk as de -honger nou in skerp swird is, en de minsken bjustere fornimstich -makket, sa wier it ek mei dy twa Dockumers. Sy reauntene eltsoar, yn ’t -ear: “Scoene wy nin útfynsel witte om dat moal fen Rouke yn ús mage to -krijen? Sa ’n boer kinne wy stedkers licht formale, en bynammen dizze -Geastmer; hy is sa gload, det in jonge him bijeuzelje kin.” “Ei, ja, -ju!” sei d’ oare; “dat is neat. Dy boer scille wy mei ús beiden wol -forrifelje!” - -Aenstons stie ’er ien fen hjar oerein, en bigoun syn twa kammeraten mei -dizze wirden oan to sprekken: “Frjeonen! It stiet ’er skrok mei ús -foar. Hwent it klikje moal, dat elts fen ús oerhâlden hat, is sa lyts, -det it him tsjin ’e honger neat helpe kin; mar as al de trije poarsjes -by eltsoar kamen, scoe it ien allinne noch in eintsje term folle kinne: -dêrom liket it my net slim ta, det wy it allegearre yn ién hân -brochtene. Mar for nin kleasterfol skeljen scoe ’k in byt yn ’e mûle -stekke, dat my net from en earlik takaem, en dêrom wol ’k it op ús -ljeavenhear jaen. Wy geane nou lizzen to sliepen, en hwa-d-er de -moaiste dream tastjûrt, dy scil alles hawwe.” “Baeseftich, man!” sei de -oare Dockumer, lyk as by sels spriek, en howol de boer in slûch-slimme -en bitûfte feint wier, dy de beide Dockumers gau yn ’e myt hie, joech -hy lykwol ek tawird, en hâldde him eft er him gewillich yn dizze falle -biflapje litte scoe. Sy diene den hjar trije poarsjes moal aenstons by -inoar, en do se it in bytke kwytst en knypt hiene, leinen se ’t daei op -gleone stiennen, en bidobbene de hiele boel ûnder hjitte yeske: dêr koe -it skoan gear bakke, wylst se it fel oer ’e eagen hienen. De Dockumers -hiene krekt sa min erch yn in bizestik fen ’e Geastmer boer, as yn ’e -ûre fen hjar dea: det hy soks haftich wier, kaem net ienders yn hjar -op. Dêrom leinen se de holle rêstich del, en wirch as in maits fen it -rinnen, foelen se mei in boarst yn ’e sliep. Mar de boer, dy lardich -fen it festjen wier, loerde op dit eagenblik. Hy gong sunichkes op -hoasfoetlingen fen syn leger ôf, wyndere de yeske mei de sliepmûtse -wei, en iet de hiele bôle mei ham en gram op. Do er de boel himmele -hie, koe er it kâldgnyskjen dochs net litte, en wylst er dy snoade -Dockumers sa swiet mei de bobbels swit op ’e noas raspjen seach, sei er -sunichkes yn him sels: “Sjê sa, goede minsken! Nou is Roukomme gerust. -Nou scille jimme de mage net oerieze. Sa’n daeijige bôle wier jimme -ommers al to dreech, en Roukomme koe it brief allinne moai skoan lêze. -Hwet steane jimme nou to moarntiid frisk op! Nacht, bêste feinten! -Nacht!” En mei in rep gong er wer lizzen to sliepen. - -Sa gau as de sinne út it nêst wier, waerd ien fen ’e boargers to -wekker, en do er syn beide kammeraten roppen hie bigoun er it -neifolgjende to fortellen: “Frjeonen, harkje! Ik scil jimme myn dream -forhelje. Ik stie op in jountiid by Fetse-put to Dockum, do der twa -ingels mei wjukken út ’e loft delsaeiden, en my, krekt as twa earnen in -dou, yn ’e loft opnamen. Yn dy fljocht waerd it my grien en blau foar -’e eagen; de loft gûlde my lâns de earen as de stoarmwyn, dy troch de -touwen fen in skip fluitet, en de hierren waeiden straelrjucht efterút, -mei in gewelt eft se út ’e holle wei skoerd waerden. De iene ingel -stroep it fel op fen ’e fingerseinen ôf oan ’e earmtakke ta, sa -fûleindich wier de swang. Do wy sa fjouwer-en-tritich wiken flein -hiene, kamen wy oan ’e poarte fen ’e himel, dêr de oare ingel in gouden -kaei út ’e bûse naem, en de doar iepen die. Mar hwet ik dêr seach, dêr -is it ein fen forlern! Al hie ’k in inkethoarn sa great as de Spaenske -sé, en in pin sa lang as fen Dockum ont Romen ta, scoe ’k ’t noch net -biskriuwe kinne. De strietten en mûrren glinsteren allegearre fen goud -en dyamanten, det it yen de eagen blyn teistere. In minskelichem ha ’k -der net ien sjoen, mar wol miljoenen fen sielen, en dy wierne sa fyn, -sa fyn, det der âlve-tûzen op ’e punt fen in nidle dounsje koenen.” - -De man forhelle noch wol helte mear mirakels fen ’e himel, mar dy wy -mar oerslaen scille. Do er dien hie, bigoun de oare Dockumer syn droam -to forheljen. - -“It kin raer, sa bigoun er, dou haste dreamd detste yn ’e himel -wierste, en ik yn ’e hel. Op in jountiid metten my yn ’e Keppels in -pear ljue, krekt eft ’t smidsfeinten wierne, dy my by de hân namen, en -yn in omsjen by de fjûrput fen Starum skoerden. Dêr sakken wy mei in -blits yn del, en do wy ûnder komd wierne, stie ik mids yn in meagere -lânsdouwe, dêr neat oars groeide as mork en risken. In hiel toarn hiene -wy dêr yn omdoarme, do wy by in steile berch opkladderje moasten, en sa -gau wierne wy op in trêd ef fjouwer nei net boppe komd, ef ien fen dy -swarte ljue sei: “Foarsichtich! Hjir binne wy by de rânne fen ’e hel.” -Dat wier it earste en lêste wird, dat ik fen hjar hearde. Ik kroep -aenstons op ’e knibbels nei it uterste seamke ta, en wylst ik my goe’ -skrep op ’e hânnen skoarre, seach ik mei in lang útritsene eibertshals -oer dy rânne hinne yn in sé fen fjûr del. Dat gromde en spatte dêr, dat -knette en djoeide, dat skomme en brûze, krekt as in broutsjettel, dy -oan ’t oersieden is. Ik skrilde; ik skrabe my to bek, sa eang as in -wezelke. Mar myn swarte kammeraten bounen my mei in amerij twa wjukken -oan ’e earmen fêst, en fleagen mei my boppe de barnende hel. Dêr -wyndere ik mei de wjokken, en krekt as in meau, dy nei in fiskje loert, -en pal op ién plak yn ’e loft boppe it wetter stiet to flodderjen, stie -ik onbiweechlik fêst boppe de greate helledobbe. Mar, minsken, as ’k -tink, hwet ik dêr seach, den griist it my sa, det it einefel my noch op -’e earmen komt. Ik hearde de swiere pûsters, dy it fjûr fen ’e hel -oanblieze, rocheljen en smûgen. De hjittens stime fen tiid ta tiid mei -walmen fen neare binaudheit nei boppen, det ik koarts swimele, en de -gleone lôge fleach my sims mei miljoenen fonken om ’e earen, det it -hier my fen ’e holle skroeide. Dêr moarten se; dêr flokten en fordomden -se; der fleagen hiele fleten fen divels op en del, elts mei in trop -minskebihagers efter hjar, dy se for hanswoarsten brûkten.” - -Wiles de Dockumer dit forhelle bearde de boer det er wer ynslept wier, -howol er alles wirdke foar wirdke ôfharke hie. Sa gau as ’t fortelsel -út wier, rôpen se him. Hy waerd kwanskwys kel to wekker, en wylst er -stikelich seach, krekt as immen dy út in djippe sliep opkomt, frege hy -mei in skrille stimme: “Hwa is dêr?”—“Wel, wy, seinen se; kenste ús -net, ju?”—“Jimme? frege er wer, Jimme? Hwennear binne jimme den -werkomd?”—“Werkomd? seinen se. Wy ha net wei west.”—“Hwet deale, nou!” -frege hy wer: Net wei west? Wel, sa kin ’k it net oan. Net wei west? -Mar, krekt...... den ha ’k it droamd.”—“Hwet haste den droamd?” hja -wer: “Siz op dyn leksom!”—“Wel, ik drôge, sei Rouke, det ien fen jimme -mei twa ingels nei de himel fleach, en det de oare mei twa swarte -keardels foar de divel nei de hel gong. It is krekt eft ik jimme noch -ôfreizgjen sjen! Earst eage ’k jimme nei sa lang as ik koe, en do’t -jimme út it gesicht wierne, wachtte ’k al en wachtte al, ien lang en -twa breed! mar hwa ’t wer kaem, jimme kamen net wer. Op it lêst tocht -ik, dy twa Dockumers komme yn der ivichheit net wer, en omdet jimme den -ek nin iten mear brek hiene, haw ik yn myn jinlikheit (it hege wird -moat der mar út!) de hiele bôle allinne opiten.” - -Dat teltsje wier dêrmei út. De niften fen Aldegea harken hjar de earen -fen ’e holle; men koene se net sykjen hearre; sa stil wiern’ se, en do -it dien wier lieten se alle fjouwer in djippe sucht. Mar Saskemoi -brocht de kop mei boerekofje ’ris om, en do bigoun de miich fen Domenij -it neifolgjende teltsje. - -“Yn it jier fen saunhûndert-en-sauntich, do Radbod de twade to Starum -kening fen Fryslân wier, wenne der to Almenum in boer, dy Gjalt hjitte, -en it moai goe’ stouwe koe. Hy hie altyt âld jild yn foarrie, en hy -sâlte syn weet en koarn op, as ’t net nôch nei syn sin jildzje koe. Mar -hy wier hwet âldfrinzich yn syn dwaen, en tilde altyd oer it swierste -ein fen ’e balke. Omdet er al moai jeltich waerd en mar feint bleau, -wierne de bûrljue him altyd oan om to boaskjen; hja seinen tsjin him, -det er in heukerers libben hie, mar hy smiet hjar foar ’e skinen, det -me licht mei frouljuesflêsk bidragen waerd, en det in kwea frommis in -min stik húsrie wier. Lykwol scoe er wiivje, sa gau er syn bûkswjergea -foun. - -Nou wenne der to Almenum ek in âlde fjûrfretter, dy ûnder kening Radbod -de Utersken efter de boksen sitten hie, sa faek as de biskop fen Utert -yn Fryslân mankes meitsje woe, en dy nei jierren fen moardzjen en -barnen fen syn kening to folle krige om to stjerren en to min om to -libjen. Hy wenne to Almenum, omdet it him ûnder de forweende bern fen -Starum to djûr wier, en wylst er dêr mei túntsjen en goarjen sa hwet -troch ’e tiid kaem, seach er sims op syn groeden del, lyk as âlde ljue -de gekke flinken fen hjar bernejierren neitinke. Hy hie in ljeave -dochter, (Keimpke wier hjar namme), dy syn meager stik brea mei him -dielde; in wakker kein en tipsidich ding, dy krekt op hjar sels, en -kras yn ’e hûshâlding wier. Hja wier sa snoad as roet, en like yn hjar -snedige krychslisten wol hwet nei hjar faer útskaeid to wêzen. Ek koe -se spylje op ’e Noardske balke, dêr se de fiktoarjes fen ’e Friezen oer -prysters en keningen ûnder song. Om koart to gean, Keimpke wier de -treast en wille fen hjar heit yn syn heukereftich libben, en hy hie nin -oar fortriet fen hjar, as it útsicht, det se earm en forlitten wêze -scoe, as hy de holle ’ris del lei.—Ienders kaem ’er om skimerjoun in -âld bûrwiif by him, dy earst in swiet praetke makke, en him op it lêst -’ris bigoun to klirkjen, eft Gjaltboer wol ’ris by syn dochter komme -mochte. De kaptein seach nuver op, en fielde, det nou de kniper op ’e -skinen kaem; hy woe syn dochter minlike graech by him hâlde, mar hjar -it brea út ’e mûle to stjitten koe ek net. Einlik omtinkende, det it -gelok fen syn ljeave Keimpke boppe alles gean moast, gong er nei hjar -ta, en sei det Gjaltboer hjar de knotte jaen woe. Sy hie er allehiel -nin smuchte op, en woe ljeaver by hjar earme heit bliuwe, as yn ’e -romte lyk in rike boerinne libje; mar troch folle oanretten fen hjar -faer joech se einlik tawird, en yn fjouwer wike wier Gjaltboer frijer, -brêgeman en troud man. - -Yn ’t earst snijde it neat as roazen en anjelieren by Gjaltboer; mar do -de wiggemoannen om wiernen, bigoun er oan ’e pong to merken, det sokke -wite hynzers in bulte struijen nedich hienen. De hânnen stienen hjar -allehiel net om ’e bûter to baren; ek woe se de húshâlding yn ’e esse -ha, nou ’t hjar barre mochte, en omdet de boer altiten mei in gjirch -âldfaem húshâlden hie, krimmenearre er alle dagen: “Hwet nimt dat! Hwet -nimt dat!” Lykwol hy koe dat rêgje, en Keimpke wier sa tsjildich tsjin -him, en wist him sa to heinen, det er op it lêst oer ’e kosten net -folle mear kreunde. Mar Keimpke wier moai, for Gjalt fiersten to moai, -om nin skalk each to hawwen op in pear jonge stroatskavers, dy by sines -wol ’ris ynkipen en oer ’e flier wiernen, as hy yn ’t fjild stie. Hja -wier lykwol sa ûnskildich as de wite snie; mar syn jaloerskens, dy út -alles fenyn sûgde, waerd fen dei ta dei grimmitiger, sadet er hjar dy’t -er yn syn hert oars ljeaf hie, einlik mei bruijen twinge woe, om, as hy -út wier, in oar manminske net ienders blier oan to laitsjen. “As ik -hjar moarns hwet knoffele,” tocht er by him sels, “den scil se de hiele -dei oan ’t gekjeijen fen ’e feinten nin nocht ha, en jouns scil ik hjar -mei streakjen en patsjen wol wer goed krije.” - -Do er dit yn ’e holle krige, kaem er krekt fen ’t lân thús to iten, en -mei det er it lêste byt trochswolge hie, stie er op as in wjoldich man, -en joech hjar in earbân, det hjar it fjûr út ’e eagen spatte. It minske -koe yn ’t earst (sa forheard wier se!) nin wird kikje en nin trien út -’e eagen krije; mar do se wer in bytke by hjar wé komd wier, boarst hja -út yn kleijen en skriemen. “Och, heare!” sei se. “det ús heit my oan dy -boal jaen moast! Hiene wy den nin stik drûch brea mei eltsoar? Wier ús -fredige earmoede net tûzenris better as it libben mei in rike -wivebruijer? Mem, mem, stieken jy de holle út it grêf op; it hert scoe -jo tobrekke oer jins ûngelokkige dochter!” Sa klage en skriemde -Keimpke; mar hja hie it wan wei, en Gjaltboer krige syn sin: hwent hja -wier de hiele dei for nimmen to sprekken. De jouns, do er thús kaem, -wier syn earste wirk om it wiif del to bêdzjen. Hy sei hjar, det de -divel it him ynjown hie, mar det er it noait net werdwaen scoe, en hy -bea hjar mei sa’n earmhertige troanje om forjiffenis, det it goelik -wyfke it net langer útstean koe. Hja joech him de hân fen frjeonskip, -en in tútke ta; en do se swiet mâlken-groatten-brij iten hienen, -kroepen se mei eltsoar efter de bêdskirden eft der de deis neat omgien -wier. - -Dat hie dy pringel sa goed foldien, det hy tochte, “moarn fen it selde -lekken in pakje.” Sa gau hie er de oare moarns it ombyt net op ef hy -naem de lodde op it skouder, en joech yn it weigean syn wiif in -trewinkel, det se tsjin ’e mûrre stuitte. As se fen it waer slein wier -koe se net raerder opsjoen ha. “Hwet in falske loebes is dat!” tochte -se yn hjar sels. “Mar de kerfstôk is izer, feint, en ik scil dy fiele -litte, det in Friezinne, dy de earste mâlle flink wit oer to -sljuchtsjen, ek forstân hat om de twade bitelle to setten.” - -Wylst it wyfke dêr oer mimere, seach se twa jonkers op wite hynders -foar ’e doar stean, dy yn hûs kamen en út namme fen kening Radbod om -hwette iten en drinken fregene. Keimpke, dy wakkere foldedich wier, -diste tige op, en wylst de jonkers swiet ieten en dronken, frege se -hjar, hwer ’t de reis hinne scoe. Wel, seinen se, boerinne, it stiet -der skeef foar. Prinsesse Bauk, de dochter fen ús kening, hat earjister -skylfisk iten, en omdet it fanke hwet roppich is, is hjar de graet yn -’e kiel sketten, dêr alle masters fen Starum al mei ommoarde ha, mar dy -nin ien der útkrije kin. De prinsesse hat nou yn twa etmiel neat dien -as kokhalzjen; nin wiet ef drûch is der oer hjar lippen gien, en nin -wink hat se yn ’e eagen hawn. De kening sit as in forwezen minske by -hjar bêd; hy hat ús yn ’t fjild stjûrd om in dokter to siikjen; en as -’t ús hjir mislearret, den geane wy daelk nei Dockum ta. “Wel, dat -treft skoan, sei Keimpke; hjir to Almenum is jimme man. Nin snoader -pisbiloaitser yn hiel Fryslân!” De jonkers stienen beide gysten fen ’e -stoel op, en seinen: “Myn ljeave minske! Dat flouw’ je ommers.”—“Né, -siker sonk,” sei se, “mar it is in man op him sels, dy dokter. Hy wol -net dokterje, ef hy moat ’er mei bruijen ta twongen wirde.”—“Is ’t oars -net,” seinen de jonkers, “lit ús dêr for kedize. Wy scille him wol neef -hjitte. Wiis ’m ús mar.”—Do die Keimpke de bûthûsdoar op, en sei tsjin -hjar: “Dy dêr mei de eide op it foarhaed fen dy kampe boulân stiet, dy -is ’t; mar dat siz ik jimme noch ’ris, jimme krije ’m net mei as troch -gewelt.” De jonkers, dat twa linige keardels wierne, namen dêrom elts -in grou kneppel yn ’e hân, en gongen rjucht op Gjaltboer ta. “Eale, -frije Fries, gemoarn!” seinen se tsjin him. “Wy moatte jo goendei fen -ús kening sizze, en dy lit jo bidde om ta him to kommen.” “Hwerom?” -frege Gjaltboer forheard. “Om syn dochter, prinsesse Bauk, to genêzen,” -seinen se. De boer andere, det er goe’ mjoksje en eidzje koe, en as de -kening him dêrta nedich hie, det er den alle ûren fen ’e dei klear -stie; mar dokterjen, dat hie er noait net leard. De beide jonkers -seagen eltsoar oan, en seinen: “Mei swiete praetkes kinne wy hjir net -winne. Mar wy hawwe oar remeedzje, feint!” en mei ien setten se beide -skonk, en bruiden der op sa fûleindich as se koenen. Dat bikaem Gjalt -bjustere nij, en hy rôp wraek, det in frije Fries sa slein waerd. - -“Ja, ja, seinen de jonkers, dy net hearre wol, moat fiele. Woste mei, -ef net?” en den wier it al wer, dek op. Gjalt, dy fielde det twa tsjin -ien nin partuer wier, joech gau krimp: pipe ef lipe, hy moast mei. Sy -spanden it hynzer foar ’e eide wei, dêr se Gjalt opsetten, en howol it -in floateftich bist wier en lang net hertlik, giselen se it mei swipen -om ’e bonken, det se as de baerlike fiand nei Starum fleagen. - -De kening siet mei it moed fol en de triennen yn ’e eagen foar it bêd -fen syn ljeave dochter, do de beide jonkers mei Gjaltboer yn ’t slot -stapten, en in steil wird fen hjar nuvere dokter diene. Aenstons liet -de kening syn dochter foar de boer del sette, en sei tsjin him, det er -hjar genêze moast; hy hie mar kar, ho ’t er ljeafst woe, mei goedens ef -mei lilkens. Dêrop rôp de boer alle hilligen út ’e himel ta getúge, det -er krekt sa folle forstân fen dokterjen hie as de kat. De kening sei -neat, mar knypeage tsjin in pear bjinitige keardels, dy efter de boer -stienen, en him sa ongenedich mei bollepysten op ’e rêch tichelen, det -er útgûlde: “Genede, genede! Ik scil hjar genêze, ik scil hjar -genêze.”—Dêr siet prinsesse Bauk foar him, sa bleek as in wytling, en -de mûle wiid iepen, dêr se mei de finger yn wiisde, om him it plak fen -hjar kwael to bitsjutten. Gjaltboer seach hjar oan, en wier noch -binauder as hja sels; bruijen ef genêzen wier hjir syn foarlân. Nou -tocht’ er yn him sels: “De graet sit hjar net yn ’e mage, mar yn ’e -kiel; as ik hjar ’ris oan ’t laitsjen krije koe, wit eft de graet der -fen sels net út fleach.” Dat kaem him net slim foar: hy forsike de -kening dêrom, eft se in great fjûr yn ’e seal oanlizze woenen, en him -den in amerij mei de prinsesse allinne litte. Sa gau wierne se -allegearre net wei, en ’t fjûr oan ’e brân, ef Gjaltboer klaeide him op -it himd ôf út, en gong foar ’e hird lizzen sa lang as er woechsen wier. -Wylst er dêr in toarnke stôkrjuchtút as in deade lein hie, sprong er yn -ienen as in kikkert fjouwerkant fen ’e groun, en tommele sauntsjin -slaggen oer ’e kop de hiele seale lâns. Do dit dien wier, bigoun er to -skeuken eft er rudich wier; hy roste en klaude de hirde hûd mei syn -swarte kromme neilen, en makke sokke mâlle gibelkes, det de prinsesse -mei al hjar pine op it lêst útprústte fen laitsjen, en hjar yn ienen -ûnder it sketterjen de graet ta de kiel út fleach. Gjalt stroep flink -syn klean wer oan, en roan mei de graet nei de kening ta, dy net wiste -hwet goed er him for sa’n greate deugd dwaen scoe. De kening woe him do -minlike graech ta slotdokter hâlde; mar it wier altyt mei Gjaltboer: -“Greaten tank for my!” De kij moasten forweide wirde: it noat stie to -fjilde en moast noch yn ’e berch; o! hy hie hûndert fiven en seizen, dy -him allegearre bittere nedich thús rôpen. De kening, dy sjoen hie ho -skruten er for bruijen wier, rôp dy selde twa manljue, dy him nyskes -huf jown hiene; mar sa gau as dy foar ’e tried kamen, joech Gjalt de -war aenstons forlern, en bilove net allinne in dei mannich, mar syn -hiele libben, as ’t de kening syn biljeaven wier, to Starum to bliuwen. -Hy seach der lykwol for in keningsdokter hwette grobbelich út; hwent -hja hiene him sa mar yn syn arbeiderspakje fen ’t lân opnomd. Dêrom -waerd him de klapmûtse ôfset, it pijen rokje úttein, de bird skeard, it -hier knipt, en do er sa fen top ta teil opgnapt wier, waerd him in rea’ -flewielen mantel om ’e skouders hinge. Dêr siet er sa moai as poes! mar -syn hert wier yn ’e hirdsherne by syn Keimpke, en it wjirme him al yn -’e holle om, troch hwet lûk er him út dit keninklik hounegat wei wine -scoe. - -Ungelokkich waerd it genêzen fen ’e prinsesse húsriem forteld, det it -mei in omsjen as diggelfjûr troch ’e stêd wier, en binnen ’t healûre -stienen der fjouwer en tweintich siken foar de poarte fen it slot, dy -troch alle masters en divelbanders fen Fryslân opjown wierne. De kening -dit foltsen sjende, en in bytke greatsk, det hy in wonderdokter oan ’t -slot hie, hjitte Gjaltboer om se allegearre to helpen. -“Fjouwer-en-tweintich opjowne siken helpe?” sei de boer mei in swiere -sucht: “Nou, kening, as God it net docht, ik kin ’t net dwaen.” “Kom, -andere de kening, “den moasten je ’t earst mar ’ris oerlizze mei dy twa -prefesters, dy ’t jo niis it resept for myn dochter op ’e rêch skreaun -hawwe.” Mar sa gau hie Gjaltboer nin skimke fen dy twa stoere keardels -sjoen ef hy trille as in poarsk, en hy bilove, det er alles genêze -scoe, hwet de kening him foarlei, al wiern’ se lam en blyn en stom en -lazeris allyk. - -Do de fjouwer-en-tweintich siken yn ’e seal brocht wierne, ordeneare -Gjalt oan ’e fjûrboeter fen it slot om in fjûr fen hûndert-fyftich -lange smoezen oan to setten, en do dat tige oan ’t barnen wier, -forsocht’ er kening Radbod om him mei dit heapske noch ’ris allinne to -litten. De kening gong út ’e seal en bleau yn ’t gesicht fen ’e doar -stean. Sa gau wier Gjaltboer net allinne ef hy liet de siken allegearre -yn ’e kring om ’e hird stean, en wylst de lôge fen dat hege fjûr yn ’e -skoarstien opfleach, spriek er hjar mei dizze wirden oan: “Frjeonen! It -scil der hjoed swier for my ynhingje, om sa ’n bulte minsken yn in -amerij to genêzen. Ik wit der mar ien smeet op; to witten, om de -aldersiikste út jimme to nimmen, en dy op dit fjûr to forbarnen. As syn -lichem dêr ta polver op fortard is, den wol ’k in leppelfol fen syn -yeske yn in swolch twa bier riere, en litte dat de oare -trije-en-tweintich ynnimme. It middel is rjue kras, mar it is probatum, -en ik forset ’er myn holle ûnder, det it jimme allegearre helpe -scil.”—Do er dit útstel dien hie, seinen de siken nin inkel wird; hja -seagen eltsoar oan eft se freegje woene, hwa ’t de slimste fen hjar -wier; hwent ûnder it hiele boun wier net ien, dy for kening Radbods -jild bikinne woe, det er de tsjoedste kwael fen hjar allegearre hie. -Undertwiske bigoun Gjaltboer hjar fen d’ ein ôf oan mei greate -permantichheit to freegjen, en spriek de sike, dy ’t yn ’e hirdshoeke -stie, alderearst oan. “Ho komstou sa yn ’e mizel?” sei er: “Hwet is dyn -kleur plotsk! Dou bist’ in kwiner, man! It kâlde swit stiet dy by -kobbels op ’e foarholle.”—“Ja, mar, dokter, dat...., dat....” sei de -sike, “dat komt egentlik fen ’t fjûr. As ’t mei jins biljeaven wier, -woe ’k wol i’s efkes út ’e seal om azem to skepjen.” Hy gong de seal -út, en do de kening him frege, ho ’t him ôfgien wier, sei er, det er yn -’e groun genêzen wier; en hy kaem noait wer.—Nou kaem Gjalt by de twade -sike, en do er dy in toarnke yn ’e eagen sjoen hie, skodholle er -bjuster, en sei tsjin him: “Ik wit net, feint; ik wit net, eft ’t mei -dy wol giet. Dou sjuchste ’er my sa geizenich en tsjouwerich út, det it -eintsjebislút scil de dea wol wêze. My tochte....”—“Hwet tocht’ jo, -dokter? frege de man triljende, det ik barne moast?”—“Ei ja, ju,” -andere Gjaltboer; “dou biste ommers sa slop as in jernwine, en de -bonken wolle dy net langer drage.”—“De gong is oars noch sa slim net, -dokter,” sei de man; “wol je ’ris sjen, ho ’t ik rinne kin?” En mei ien -wipte er de seal út, en romde tsjin ’e kening, det er al sa soun as in -fisk wier, en ek net wer hoefde to kommen.—Do kaem Gjaltboer by de -trêdde, en sei tsjin him: “Lit my de pols i’s fiele. Dou biste -tsjinstich, feintke! Stek de tonge i’s út. Fui, man! hwet in swarte -koarste. Maet, dou rûkste nei de lodde. My tochte as wy dy ’ris efkes -op it fjûr bretten; de pine is gau oer, en den wierne dy oare -ien-en-tweintich minsken ek holpen.”—“Ja, mar, dokter,” stammere en -swolge de man, “sa slim is ’t noch net. Ik scil ’t bêst hise.” “Ho!” -sei Gjaltboer, “biste net siik? Hwet dochste hjir den? Komste hjir om -de dokter fen ’e kening de gek oan to stekken? Loebes! skear dy út myn -eagen, ef ik scil dy....!” Dy ek al mei in boarst de doar út, en do de -kening him frege, ho it gien wier, rôp er: “Klear, Sire! Klear as in -klontsje!” Dat gong ek sa mei de fjirde, mei de fyfte, oan de -fjouwer-en-tweintichste ta, allegearre mei kûgelsgewelt de seal út, det -se de kening hast ûnder de foetten rounen. Om koart to gean, der wier -nin ien, dy nocht hie om him for syn bûrman ta yeske barne to litten, -en de iene nei d’ oare namen se allegearre hakken op, omdet se dat -greate fjûr fen lange smoezen as de baerlike hel en divel skouderen. - -Kening Radbod stie eft er foar ’e holle slein wier, det in simpel boer -sa folle sike ljue mei de nuverste kwalen yn in amerijstiid genêze koe. -Hy wiste ek net hwet goed er him dwaen scoe; mar Gjalt houdde ’t ’er -mar op yn, det er bittere nedich thús wier, en frege neat oars as -frijheit om nei Almenum by syn Keimpke to gean. “Nou,” sei de kening, -“omdetstou it biste, scil ik it ynskewiele, mits aenstons opkomme, as -ik dy opontbied, sûnder det wy de kneppel hoeve to brûken.” Dat bilove -Gjalt, en dêrmei naem er ôfskie fen ’e kening, dy him in span moaije -hynders, en sa folle jild mei joech, as er mei skik bergje koe. Sa gong -Gjalt as in boer út Almenum, en oerlistige fen syn wiif kaem er as in -bineamd dokter werom. Hy hie nou nei syn sin to folle yn ’e wrâld, om -sels yn waer en wyn langer to lânjen; it útwirk liet er dêrom oan twa -feinten oer, en thús houdde er sa hwet pieljen for him sels. Syn wyfke, -dat er yn ’t hert ljeaf hie, sloech er nea net wer, omdet er sels field -hie, ho ’t bruijen smakke. Hy libbe yn greate frede en frjeonskip mei -hjar, en krige in keppel moaije bern by hjar, dy de steun en eare fen -syn âlde dei wierne en him fiele lieten ho folle in troud man lokkiger -is as in âldfeint.” - -Ut wier dit telke ek. Nou wier de bar oan Gabe: mar Gabe woe ljeaver -efter de girdinen as forhelje. De bern fleagen him lykwol sa lang by it -liif op, det er moaste, en dit telke bigoun. - -“Yn ’e tiden, do de kou Bartele hjitte, wenne der op Westerein by -Warkum in boer, dy tichte by syn hiem yn in âlde leije in lytse butte -foun, dêr sechstjinhûndert goune yn laeinen. Hy gong aenstons nei de -wâlden om ’er skiep for to keapjen, en hy kochte tsjin acht goune it -stik sa lang as syn jild op wier. Do hie er twahûndert skiep. Hy dreau -se swietkes nei hûs ta, mar do er oer Galamadammen scoe, wier it wetter -danich opset; it lân stie bros, de skou wier yn ’e groun, en de skouman -hie neat oars as in lyts mâlkboatke, dêr’t net mear as twa skjippen -allyk yn koene. Do de boer roppen hie, makke er it miertou los, kaem -mei syn boatke, en helle twa skjippen oer.” - -Hjir houdde Gabe him stil, en sette de sliepmûtse op. “Nou,” seine de -niften fen Aldegea, “do ’t dy twa oer wierne, hwet die de boer -do?”—“Wel,” sei Gabe, jimme witte, mei dat hege wetter wier de feart -helte wider, it boatke wier lyts, en der wierne twa hûndert skjippen: -der gong in bulte tiid mei wei. Lit ús dêrom, wylst se oerhelle wirde, -in bytke sliepe; moarn scil ’k jimme forhelje, ho’t fierder gien is.” -Mei ien loek Gabe it baitke út, en gong to koai. - -De niften fen Aldegea wierne der mar matichkes mei to freden; mar omdet -it waer oanhâldde mei sniewiskjen, kamen se de oare jouns wer by inoar, -en do hat Gabe it foart útforhelle. Do hawwe Saskemoi en Pîbomme ek -noch in telke fen ’e âlde tiid dien. Ik leau de niften fen Aldegea elts -ek ien. Mar omdet wy net witte, eft jimme dat it harkjen wol wirdich -is, scille wy earst ris wachtsje, hwet jimme fen dizze sizze. - -J. H. H. - -[Yllustraasje] - - -IT BLOMKE TINK OAN MY. - -(_Walstroo, galium palustre._) - - -Der waechst in blomke yn de mêden, - Nin minske tinkt der oan; -It wirdt fortrape en fortrêden, - Dy ljeave simmersoan. - It libbet jinlik, stil en frij, - It is it blomke _tink oan my._ - -It floddert net as ’t hege reid - Hjar leaven troch de wyn, -Mar yn de stille ynfâldichheit - Dêr is hjar wille yn. - De lege groun dêr bliuwt it by, - Dêr sucht dat blomke: _tink oan my!_ - -Lit stoarm en weagen hjar birinne, - Hjar grien komt jimmer wer. -Bliuw wei, dou mylde simmersinne, - Hja komt op tiid en bar, - Den seit dat lytse pôlke my: - “Hjir bin ik nou! Tinkstou oan my?” - -Scoe ’k, holpleas krûdke, dy forjitte, - Dy, frjeonskips nommel byld? -Dou dijste op yn kjeld en wiette; - Dyn loft is swiet en myld; - Djip út de gêrzen ropste my: - “Ik bin it blomke _tink oan my._” - -En as myn berntsjes om my krite - En snikjend’ stean’ op ’t hôf, -Den bloeiste wer, myn lytse wite! - Lizz’ ik dizz’ ierde ôf, - Dou lytse treaster, bliuwst’ hjar by, - Dou ljeave, froede _tink oan my._ - -Mar wirdt dyn libbenstried forbritsen - En wirdste bút for ’t grêf, -De meaner komt, wei wirdste stritsen, - Fortoarst’ as hea en tsjêf. - Yet ropstou, lytse blomke, my, - “O minske, minske, tink oan my.” - -En seiste my: “Ik kin net bliuwe, - De sinne nimt my wei;” -Ik tink werom: “Ik mei net bliuwe, - De dea stiet oan de wei.” - Den seistou, stille frjeon, oan my: - “Ik kom werom; o, tink oan my.” - -As frjeonen lang forgetten binne, - En ierde en ivichheit hjar dekt, -En as de triennen net mear rinne, - Ef dea ús stjerrende eagen brekt, - Al hwet forgiet, dou bliuwst ús by, - Dou lytse, ljeave _tink oan my._ - -Jow, hoaske blomkes fen de sleatten. - Fortrape miedebern, -Jow, byld fen echte frjeoneherten, - Jow my myn frjeonen lang forlern. - Krûp oer hjar grêf, en siz oan my: - “Hja tinke yn de ivichheit oan dy.” - - -E. H. - - -“_Eltse man, dy kaem, woe him sels in nij hûs opsette; hy gong wei, en -liet syn wenje oan in oar. En dy oare foldie syn idelheit ek al; mar -nimmen fen hjar lei de lêste hân oan syn gebou. Dêrom set dyn sinnen -net op sa’n wiffe fryster; in wezen, dat sokke kuren hat, fortsjinnet -dyn ljeafde net. Dêr de goeden en de tsjoeden demd binne ta stjerren, -lokkich hy dy mei de priis fen de deugd striken giet! Lit de tarissinge -ta dyn takomstich gelok foar dy útgean nei it grêf; stjûr it foarút, -hwent nimmen kin it dy neistjûre. It libben is lyk as snie, en de sinne -barnt op ’e lape. De idelheden fen dizze dei, o minske, fortiermje as -de_ tinkoanmykes _yn de mieden._” - -Ut it Persiaensk fen Sadi, yn syn Gulistan ef blommetún, fen domenij -for Gabe fordútske. - -J. H. H. - -[Yllustraasje: REIDMOSKJE, MEI OP ’E EFTERGROUN IN IELTICHTSET.] - - -HET RIETMUSCHJE. - - -Philomela in het riet, -Ik veracht uw’ zangen niet, -Lieve vogel van het meer, -Lieve vogel, komt gij weer? -O, de morgen is zoo schoon; -Zing maar, lieve waterzoon! - -Zingt uw’ zuster van het woud -Treurend in het donk’re hout, -Gij roept al in den ochtenstond, -Gij zingt al de wat’ren rond, -Spartelt, diertjes in het meer, -Uwe zangster is er weer! - -In de ontwakende natuur, -Bij het dauwend morgenuur, -Hoor ik u zoo menig keer, -Lieve vriend van ’t stille meer; -En gij roept mij in het riet: -“Waarom looft ge uw Schepper niet?” - -Somber bij dit hemelsch weder -Hangt mijn suffend hoofd ter neder, -En ik drijf uw riet voorbij, -Stom voor uwe melodij. -Philomela van het riet, -Vraag mij, vraag mij de oorzaak niet. - -’k Heb ook eens met forsche longen, -’k Heb de wereld volgezongen. -Was de wereld wereld niet, -O, ik zong als gij in ’t riet. -Treurend, morrend hoor ’k u aan, -Want mijn zingen is gedaan. - -Philomela in het riet, -Ik veracht uw’ zangen niet. -Lieve vogel van het meer, -Lieve vogel, komt gij weer? -O, die morgen is zoo schoon; -Zing maar, lieve waterzoon! - - -E. H. - -DE LêSTE FRJEON. - - - Hwet bistou, libjen? - Tsjin ’t lot to stribjen -Yn noed en yn hoopjende weane: - Lange riten fen rou, -En nochten, dy as dauw’ -By de moarntiid yn wolk forfleane. - - En hwet bistou, dead, - Foar hwaems skepter fen lead -De slaef en de keningen trilje? - De lêste, bêste frjeon, -Dy ús oer is bleaun, -Om ús soargen yn ’t grêf to stiljen. - - As ’t alles is weiflêd, - Spriedstou ús noch in bêd, -Dêr w’as roazen op sliepe yn freden: - Alle hertwounen helest’ ús, -En de eagen bisegelst’ ús -Forskriemd en forwekke yn neden. - - -J. H. H. - -OAN PETRUS DO ER DOCTOR WAERD. - - - Lyk as in man to roer, -Troch klippen en troch banken, - Heart nei nin stoarmrumoer -Ef nei Sireneklanken, - Mar ’t skip mei goe’ bileid - Wer stjûrt yn feilichheit, -En om gjin need ef dead mear tinkt, -Dêr ’t lûd hoezé fen wâl ôf klinkt; - - Sa gean’ ek Pallas bern -Nei al hjar peinzjend bodzjen, - Nei al dat lettersjên, -Dat digerjen en dodzjen, - Ut Leidens wyld gesûs - Nei ’t noflik âldershûs, -Dêr blydskip op de troanjes blinkt -En ’t wolkom hjar to mjitte klinkt. - - Gelokkich, nomm’le miich, -Ik mei dy wolkom hjitte: - Dou bist dy sé oerdreaun; -Dyn skipke koe net stjitte. - Dou jagest’ stille skatten nei, - (Dy feije tiid noch oermacht wei,) -En eare, dy net kin forgean. -Dat, Petrus, is dyn heechste lean. - - As ginstling fen natûr -Forskopste nea hjar ginsten, - Mar fleachst’ mei iverfjûr -Nei wittenskip en kinsten. - Dy sa syn tiid mei iver slyt, - Fielt nea it bittre selsforwyt, -Mar ’t is in streling for de geast, -For d’âlde dei in stipe en treast. - - Gelok, gelok, myn frjeon, -Op al dyn libbens-wegen! - Dou hast’ it swiet fen ’t libben preaun -Priuw ek yn ’t ein hjar segen. - Dije oan yn learing en forstân, - Wird d’eare fen dyn hûs en lân, -En fen Bolswinas âlde stêd, -Dêr mannich wize kop útbrett’. - - Farwol! Forjit dochs net, -Ho w’ altyd frjeonen wierne. - Farwol! Forjit dochs net, -Hwet wille wy wol hiene, - En hwer it lot dy hinne stjûrt, - Tink faek ho wy togearre oan ’t roer, -Sa mannich ljeave simmerjoun -Oer Fryslâns poelkes hinne dreauw’n. - - Driuw ek dyn skipke sa’ -Swiet, sêft, troch ’t libben hinne! - En falt ea it gelok dy ta, -Ef moatt’ ’er hjitte triennen rinne, - Biwarje den dyn edel aerd, - En wêz’ foarsichtich en bidaerd. -Hwer dy den ’t lot ek hinne laet, -Den hat it ûnk op dy nin faet. - - -Grou, Oct. 1841. -E. H. - - -Do myn âldste soan Piter to Leiden opgien wier ta dokter yn ’e letteren -winske syn omke Dr. Eeltsje him gelok mei it rjimke, dat hjir foargiet. -Piter wier der wakker mei yn syn bladeren en liet it drukke efter de -Latynske forhânlinge (dissertatie),[5] dêr hy op promowearre wier. -Nimmen hie dat stikje hjir achtslein, mar do dit ûnder de eagen fen de -gelearde Dútskers kaem, waerd it oars. Dadelik nei det Piter to Leiden -promowearre wier, gong hy nei Berlyn ta, om dêr syn Grykske stúdzjes -ûnder de biromde Böck foart to setten. Nearne nou bloeit de greate -taelstúdzje yn it algemien, en dy fen it Germaensk en Frysk yn it -bisonder, mear as to Berlyn, dêr de biromde profester Fryhear von -Richthofen, nei jierren en jierren fen in reusaftich blokken, dat -biromde wirdboek fen it âld-Frysk yn quarto ôfmakke hat, dêr nin -taelgelearde hjir iendris in drukker for fine scoe. As men dizze -hearlike skat goed yntaest en it lân-Frysk ’er by forstiet, den moat -men bikenne, det de Friezen nei sa folle forwoastjende ieuwen noch in -ryk en geheimnisfol taelynstinkt yn hjar binnenste omdrage, dêr hja -selme onbiwust fen binne. Us Piter makke to Berlyn gau frjeonen ûnder -de studinten, dy dadelik foelen op it rjimke efter syn dissertatie, dy -hy hjar jown hie. Troch hjar stúdzje wend oan de ienfâldige en edele -skiente fen de Grykske dichters, fielden hja dat deselde geast yn it -Fryske stikje amme. - -Under syn gelearde kammeraten to Berlyn wier der ien, Ferdinand -Hanthal, dy ek mei rimen pielde, en sa’n skik yn it stikje fen myn -broer hie, det hy der in Heechdútske fortolking fen makke, dy ik hjir -folgje lit. - -J. H. H. - -AN PETRUS, ALS ER DOCTOR GEWORDEN. - - -Gleichwie ein steuermann, - Durch banke und durch klippen, -Nicht hört das sturmlied an, - Noch auf Sirenenlippen, - So dass auf sich’rer bahn - Sein schiff geht wohlbethan, -Und er so noth wie tod vergisst, -Bis “Hurah!” laut von wall ihn grüsst: - -So geht der Musensohn, - Nach vielem bücherlesen, -Wo erudition - Sein mühsam ziel gewesen, - Aus _Leidens_ wildem saus - In ’s liebe vaterhaus, -Wo freude auf dem antlitz blinkt, -Und “Wilkomm!” ihm entgegen klingt. - -Heil, neffe theuer mir! - Glücklich bist du gelandet; -Die see ist hinter dir: - Dein schiff ist nicht gestrandet. - Du jagtest stillem glücke nach, - Das zeit und neid nicht tilgen mag. -Die ehre, die nichts kann bedrohn. -Dies, Petrus, ist dein höchster lohn. - -Ein günstling der natur, - Hast nie du sie verachtet; -Mit eifergluth die spur - Des wissens nachgetrachtet. - Den, der die zeit mit werken schmückt, - Nie eignes herzens vorwurf drückt; -Sie sind des geistes ehrengab’ -Und einst dem greis ein trost, ein stab. - -Heil dir, mein theurer, heil - Auf deines lebens wegen! -Du kennst des lebens schönsten theil, - Erfahr’ auch seinen segen. - Nimm zu an wissen und verstand; - Sei du der stolz von haus und land, -Und von Bolsuinas alter stadt, -Die manch talent geboren hat. - -Leb’ wohl! Vergiss es nicht, - Wie stets wir freunde waren. -Leb’ wol! Vergiss sie nicht - Die lust, die wir erfahren. - Wohin das loos dein steuer lenk’, - O sei in freuden eingedenk, -Wie wir so manche sommernacht -Auf Frieslands wellen zugebracht! - -So fahr’ auch sanft, in ruh’, - Dein lebensschiff von hinnen, -Und, fall’ ihm glück einst zu, - Ob heisse thränen rinnen, - Bewahre deine edle art, - Mit vorsicht auf der weisen fahrt: -Wohin sich wende dann die bahn, -Das unglück selbst hat dir nichts an. - - -H. - - -Myn broer wier dichter geboren, en sûnder dat hie er ek nea dichter -wirde kind. Mar bûten it dichterlik tinkbyld en de gong fen de -tinkbylden is noch de foetmjitte, dy folgens de rigels fen de kinst yn -elts couplet deselde heart to wêzen. Dy nou kriget de dichter troch -oefening, en as hy oplet wirdt him dat sa eigen as in twade natûr. Nou -op dat diel fen de rjimkinst hat myn broer him nea mei de boarst -talein. It wier him genôch, det it tinkbyld edel, ienfâldich, -eigenaerdich útdrukt waerd, en det de fersmjitte yn syn muzikael en -dichterlik gehoar harmonieus floeide, sûnder him to bikommerjen, eft yn -elts couplet it selde getal syllaben werkaem. For it gros fen de lêzers -komt dat der ek net op oan, as de mjitte hjar mar ljeaflik yn ’e earen -klinkt. Hwa fen myn lêzers, by foarbyld, hat him ergere oan de sonde -tsjin de fersmjitte, dy de gelearde Hanthal Piter oanwiist yn it -folgjende briefke? - -Verehrterster, liebster freund! - - -Meinem versprechen gemäss habe ich das glükwünschungsgedicht ihres -herrn onkels ins Deutsche übersetzt. Das bild von dem steuermann und -dem lebensschiff ist in der urschrift durch die fahrten auf den -Friesländischen wellen gut motivirt und recht gemüthlich und sinnig -durchgeführt. - Von der _dritten_ strophe an aber sind, statt der 3 jamben im 4 u. - 5ten verse, allemal _vier_ vom dichter gesetzt worden, und ich, als - übersetzer, habe dasselbe gethan; ja, in der 5ten strophe sind - sogar im 3ten verse auch einmal 4 jamben geworden, die ich auch - treu wiedergegeben habe. - Nehmen sie diese kleinigkeit mit nachsicht auf und als einen beweis - meiner freundschaftlichen hochachtung, mit welcher ich die ehre - habe zu sein. - - -Ihr -Sie hochschatzender und liebender freund -FERD. HANTHAL. - - -H. am 21/2 XLII. - -BLOMKE OP IT GREF FEN PETRUS. - - -Passieflora, dou ljeave blomme, - O! byld fen krús en lêst, -Dy wol ik op de dobbe plantsje, - Dêr nou ús Petrus rêst. - -Us Petrus, de eare fen syn stamme, - Sa edel, from en trou, -Forliet syn frjeonen hjir op ierde - Yn triennen en yn rou. - -Geleardheit mocht dyn holle siere - Mei earekrâns en lof, -Dyn eedle deugden wierne, Petrus, - Mear as dat tsjef en stof. - -Forsierd mei inerlike deugden, - Mei ’n hert, sa Frysk, sa roun, -Naem him in Demon yn syn kloeren - En trape him to groun; - -Bitsjustere syn kleare holle, - Binaem him frede en rêst, -En skoerde him mei earne-klauwen - Yn syn forskriklik nêst. - -Hwa kin de tûzen jammers neame - En ’t hert-forwringjend leed? -Nin swirden fen de wrâld-tyrannen, - Nin folter wier sa wreed. - -O! ’k sjen him yet sa djip forsonken - Yn mym’ring sûnder ein, -Forskromfele ta sine en bonken, - Fortoarre en forslein. - -En do de dead syn bânnen loste, - Do tanke ik God út herten-groun. -De triennen fen ús frjeone-herten - Binn’ nou forsige en forroun. - -Mar ivich scil myn siele eare - Dyn eedle neigedachtenis, -For dy dit blomke bloeije litte, - As ik ek yn de ierde liz. - -Ho steatlik sprekt mei hirde wirden - Syn eedle neigedachtenis, -Det bliere jeugd en wrâldske hope - Mar inkel stof en spinreach is! - -Wier him troch tûzen martelingen - In tsjuster Golgotha dizz’ wrâld, -Wol God syn earme siele treaste, - En nimme him yn syn bihâld! - -Passieflora, dou ljeave blomme, - Sa hearlik oan to sjen, -Dou ropste ús ta yn earnst’ge tale, - “Bist’ ek sa’n minske-bern!” - -Passieflora, dou ljeave blomme, - O! byld fen krús en lêst; -Bliuw yn gedachtnis fen syn lijen; - Us goede Petrus rêst. - -_Emden_, 27 Decembris 1855. - - -Doctor E. HALBERTSMA. - - -DE GEBOARTE-LEPPEL. - - -It is in âld gebrûk ûnder de Friezen, om oan elts bern by de geboarte -in _silveren geboarte-leppel_ to jaen, dêr syn namme en de dei fen syn -geboarte yn snein is. Us stamneaten, de Ingelsken, hiene dit ek yn -gebrûk, en neamden dy leppels _apostel-spoons_, Apostel-leppels, omdet -hjar geboarte-leppels op it ein fen ’e stalle it byld fen ien fen ’e -toalf Apostels hienen. Ik hab in âlde Fryske geboarte-leppel sjoen, dy -it byld fen in santinne op it ein fen ’e stalle hie. De fraech is, hwer -dit gebrûk fen dinne kaem? - -Om dêr it andert op to finen, moat ik jimme in amerij yn de alderâldste -en rouste tiden fen de Noardske naesjes tobek bringe; hwent dy wierne -mei de Friezen nau bisibbe. Us Fryske kroniken rikke sa fier net, det -se ús dêr it minste biskie fen jane, mar wol de âlde boeken fen de -Noarljue, dy ljeafhabbers fen oanteikenjen wierne, wylst de Friezen, -howol se it koenen, sa bang for skriuwen wiernen as in houn for -giseljen. - -Yn dy alderâldste tîden den wier der yn folle oarden bynei nin -boerkerij ef bouboerkerij to bikinnen. Hiele lânskippen laeinen for -wyld, en men seach ’er hast neat as ûnôfsjenbre heidefjilden en wiet -onlân, hjir en dêr mei pôltsjes skrale greide ôfwiksele. Hjir kaem by -it ivich gefjucht fen stam tsjin stam, hwerby it bytsje, dat der -groeide, noch roofd ef forwoestge waerd. It gefolch wier, det der mear, -folle mear minsken geboren waerden as der iten wier, en det der by it -minste misgewas hongersneed kaem. De barmhertichste âlders moasten dos -yn dy dagen wol oppasje, det se nin mear bern oanfokkene as se iten en -klean jaen koenen, en by de geboarte fen in bern wier de earste fraech -fen ’e heit, eft er it bern opfiede koe ef net. Wier dit it gefal net, -den waerd it op in iepen fjild to fondeling lein, mei in pûdtsje sâlt -neist it earme hert oan ’e side. Dat mocht de faer lykwol net dwaen, as -hy it bern it minste kromke iten ef it lytste dripke drinken jown hie. -Hy moast it suver nofteren op it fjild bringe; as it bern mar in drip -hunich slikke hie, hie de wreedste moardner it hert net yn it liif, om -it bern in inkel hier to krinkjen, sa hillich en djip siet dat forbod -yn de siel fen dy rouwe naesjes skreaun. En neat minder hillich wier de -plicht fen him, dy it bern mar efkes laefde, om for it hert to -soargjen, it to fieden en to klaeijen; mei ien wird, om it bern alles -hwet it nedich hie to jaen; om it op to fieden en great to bringen, lyk -as eigen heit en mem hearden to dwaen. Dêrom leinen de earme âlders ek -in pûdtsje mei sâlt neist it bern del. As der nou in meilijige siel -foarby kaem, dy it net útstean koe, det sa’n onnozel skepselke dêr fen -honger en toarst omkaem, ef fen it wyld forskoerd wirde scoe, dy foun -dêr it sâlt, om him ta de opfieding to forbinen. Hy struide in griselke -sâlt twiske de lipkes, en mei dat griselke wier in hillige eed foar God -yn ’e hege himel sward, det hy for it bern as syn eigen bloed soargje -scoe. - -It kristendom preket ljeafde, meilijen, woldwaen, minsklikheit, en ien -hjarrer tearste soargen is, om de lytse bernkes as in mem to kweekjen. -“Lit de berntsjes ta my komme,” sei Jezus. Howol nou de earste -kristenprekers hjir kamen om it heidendom út to roeijen, sa namen se -dochs de heidenske ceremonies, dy in woldedich doel hiene, yn ’e -kristelike religie oer, om de bikearde heidens troch plechtige foarmen, -dêr se oan wend wierne, des to krêftiger ta kristlike deugden to -bringen. Hja joegen oan elts bern, dat to wrâld kaem, in _pleech-heit_ -ef _pleechmoer_ (Nl. v. _peet-oom_ ef _peet-moei_), dy by de doop de -post fen heit ef mem, as it need wier, for hjar rekkening namen. - -Dy peten nou namen it forplichtsjend sinnebyld fen de heidens oer, mar -forkristlike en nei de tidelike foarderingen yn biskaving. Men iet do -net mei foarken; hwet wy ite mei foarken, dy fen in lettere útfining -binne, ieten hja mei de fingers, in wisansje, dy yn myn bernetiid by de -wetterlânners om Grou hinne, noch net útstoarn wier. Brij en oar wiet -iten allinne nuttigen hja mei de leppel. Lytse berntsjes ite meast -leppel kost. As nou in pleech-faer ef pleechmoer oan hjar pleech-bern -in silveren leppel, mei it bern syn namme der op, joegen, en dêrút ite -lieten, woe dat sizze: _Ik nimme oan, om dy as myn bern to ûnderhâlden, -hwennear dyn heit en mem to koart sjitte._ - -En hwet bitsjutte dat byldtsje, dat op it ein fen ’e stalle stie? It -wier it byldtsje fen de apostel ef hillige, oan hwa de pleech-âlder de -gelofte die, om for it pleech-berntsje, hwaens namme de leppel droech, -as syn eigen soan ef dochter to soargjen en op to kommen. Dy hillige, -dy selde apostel, mocht op de ontsettende dei fen it lêste oardiel foar -de ivige rjuchter tsjin him getúgje, as hy it earme skepselke oan it -lot oerlitten, en noch nei lichem noch nei siel forsoarge hie. Hwent de -earste fen alle plichten fen de pleech-âlders wier, om it bern yn -godstsjinst en kristelike deugden op to kweekjen. - -Mei sa ’n miening waerden de geboarteleppels fen folk en frjeonen oan -it bern skinsen, en fen de âlders oannomd. Hûnderten fen jierren dûrre -dat, mar de tiid, dy alle minskelike gebrûken slyt, sliet eindelik ek -dizze tinkbylden út, en yn de lêste tiden waerd de geboarteleppel net -oars, as in biwiis fen forknochtheid fen de jower oan de âlders fen it -bern, dat hy mei de leppel foreare. - -Ienders mar haw ik tsjinst fen myn geboarte-leppel hawn, en dat by ’n -gelegenheit, dy nimmen fen myn lêzers riede kin. Under de republyk -wierne hjir to lânne nin ampteners fen _de burgerlijke stand_, dêr men -de geboarte fen syn bern oanjaen moast. De oerhearsking fen de Fransken -fierde dy ynstelling hjir yn, en as men trouwe woe, moast men op ’e -rjuchtkeamer ef ’t stedhûs earst it officiéle biwiis ynleverje, det men -den en den, dêr en dêr, en út dy en dy âlders berne wier. By gebrek fen -in lânsregister moast de boargemaster do ’n biwiis oannimme fen de -geastelike, dy yn it tsjerkeboek de bern, dy yn de gemeinte berne en -doopt wieren, opteikene. By de Roomsken wier dat klear; hwent dy -houdden hjar doopregisters; sa ek by de Lutheranen en Reformearden, -howol net sa naukeurich; mar by de Minniste gemeinten, dêr nin bern -doopt waerden, en oerskis nin register fen geboarten houden waerd hinge -dat der jamk swier yn. Getúgen moasten faek wech-en-weer opswile wirde, -en hjar getugenis troch in notaris mei folle kosten ynlevere wirde. Der -wier mar ien middel, om dy jildfûke to ontkommen, en dat wier in -geboarte-leppel. - -In Dútsk amptener fiert de wetten fen it lân út as in korporael syn -exercitiereglemint; hy freget net eft it wiis ef gek is, eft it -dwaenlik is ef net; hy giet as in machine troch linnen en wollen hinne; -it reglemint seit it. De Franskman dêrtsjin is in rekkelik en -forstandich man, dy by it onmûgelike jowt en nimt, en bûten de letter -fen de wet om hwet ynskewielt. As immen nin biwiis hie ef fen getugen -krije koe, en hy woe trouwe, den teande hy syn silveren -geboarte-leppel, en de Franske administratie naem de bytsje letters, dy -der op snein stienen, as in officeel getúchskrift oan. Do ús lân by -Frankryk ynlive wier, frege ik in pas, om nei Hollân to reizgjen, dêr -ik studearje scoe. It wettiske biwiis fen myn geboartedei hie ik net; -mar ik hie ’n geboarteleppel. Do ik oan it Franske bureau fen policie -forskynde, kaem der in gendarme foar, dy my sei: _Monsieur, Votre -billet de baptême!_ (Nl. _Mijnhear, uw doopcedul._) En do ik him -anderde, det ik net doopt wier, skoerde de man rare eagen op, seach my -skean as in heiden oan, en die der biskie fen oan syn baes. Dêrop lei -ik de commissaris sels myn gefal út, teande him myn ienfâldige -geboarteleppel[6], dêr neat oars op stie as dat ik de 23 October 1789 -geboren wier, en do de Franske commissaris fen policie de leppel -naukeurich bisjoen hie, joech hy my dadelik in officiéle pas. - -Mei dy pas kaem ik to Amsterdam en seach mei myn eigen eagen, det -Napoleon, krekt sa lyts wier yn de kinst om in steat to regearjen, as -great op it oarlochsfjild. Elts dy fen it iene trekskip yn it oare -stapte, moast syn pas oan ’e skipper teane, ef de skipper mocht him net -oan boart litte. It respekt fen de skippers en foerljue foar dy passen -wier den ek great! Do ik to Amsterdam kaem, woe ’k dadelik nei Saendam, -om in stalke to praeijen. Dat gong mei in fearskip, dat by de -Nije-steds-herberge laei. Foar oan boart to stappen iepene ik myn pas; -sa gau krige de skipper de earn, it keizerlike wapen op de pas, net yn -’t each, ef de man sei: _Ik zie de kraai al; het is in order; steek je -pas maar weer op.—Noem je de keizerlijke arend een kraai?_ frege ik de -skipper, hwer hy op sei: _Als ik maar een roofvogel op de pas zie, dan -ben ik wel te vreden._ - -J. H. H. - -[Yllustraasje] - - -DE ALDE FRIEZEN. - - -Frysk bloed, tsjoch op! Wol nou ’ris brûze en siede, - En bounzje troch myn ieren om. -Flean op! Ik sjong it beste lân fen ’e ierde; - It Fryske lân fol ear en rom. -Klink den, en daverje fier yn it roun - Dyn âlde eare, o Fryske groun! - -Ompolske fen it hege sâlte wetter, - Fortroppe op in terp ef stins, -Hien’ d’ âlde Friezen yn de wrâld net better. - Hjar lân en frijdom wier hjar winsk. -Klink den, en daverje fier yn it roun - Dyn âlde eare, o Fryske groun! - -Frjemd fen it jok fen frjemde hearen, - Faek earem, mar dochs sterk en frij, -Stoe de âlde Fries stânfêst by syn menearen. - Hy wier in Fries, in Fries stoar hy. -Klink den, en daverje fier yn it roun - Dyn âlde eare, o Fryske groun! - -Troch waer en wyn, tsjin need en dea to striden - Mei ’t gleone swird yn d’iiz’ren hân, -Wier wille yn dy fromme tiden, - Wier ’t for de frijdom fen hjar lân. -Klink den, en daverje fier yn it roun - Dyn âlde eare, o Fryske groun! - -Fen bûgjen frjemd, en fij fen ljeave wirden, - Wier rjucht en sljucht hjar hert en sin. -Hja beane om neat, mar mei de bleate swirden - Stoen’ s’ alle twang en oerlêst jin. -Klink den, en daverje fier yn it roun - Dyn âlde eare, o Fryske groun! - -Sa faek troch stoarm yn djippe sé biditsen, - Oerâlde ljeave Fryske groun, -Waerd noait dy taeije bân forbritsen, - Dy Friezen oan hjar lân forboun. -Klink den, en daverje fier yn it roun - Dyn âlde eare, o Fryske groun! - -Trochloftich folk fen dizze âlde namme, - Wêz’ jimmer op dy âlders great. -Bliuw ivich fen dy grize hege stamme - In grien, in krêftich dûrjend leat. -Klink den, en daverje fier yn it roun - Dyn âlde eare, o Fryske groun! - - -E. H. - -FRYSLâN. - - -Alle minsken binn’ myn broerren, - En de hiele wrâld myn thús; -Mar it bloed yn Fryske ieren - Krûpt nei Fries en Fryslân ta, - Krûpt nei Fries en Fryslân ta. - -Brabân, ha! dyn snipp’re famkes - En dyn bierkes hien’ myn hert. -Skoander lân as dou bloeit nearne, - Mar ús Fryslân biste net; - ’t Trouwe Fryslân biste net! - -Hearlik Hollân! mei dyn stêdden, - Moaije greften, jild en rie: -Hwer scoe ’k earne ljeaver wenje, - As ’er mar nin Fryslân wier, - As ’er mar nin Fryslân wier. - -Gelderlân! hjir op dyn bergen - Sjen ’k Gods moaije wrâld yn ’t roun -O gesichten! Ho forruklik - Is ’t dêr jinsen op ’e groun, - Is ’t dêr jinsen op ’e groun! - -Fryske hert! kinst’ hjir noch grine? - Hert, myn hert, ho stunest’ sa? -’k Bin fen ’t platte lân onwennich; - Och! ik moat nei Fryslân ta; - Och! ik moat nei Fryslân ta. - -Ja, ik sjuch dy flakke weiden; - Karren stouwe oer’e wei; -Feint en faem nei merke jeije; - Flodders fleane efternei, - Flodders fleane efternei. - -Fryslân! Fryslân! de lânsdouwe - Dêr ús mem my widze het; -Dêr ik boarte mei de famkes; - O! dat lân forjit ik net; - O! dat lân forjit ik net. - -Fryslân! Fryslân! dy forjitte - Scil ik yn it tsjustre grêf, -En dyn heldenrom útmjitte - Sa lang as ik sykje kin. - - -J. H. H. - -[Yllustraasje] - - -SIBBEL FEN DE RYP. - - -Sibbel fen de Ryp stiet op ’t skerp; - Scil ride. -Wol ’ris nei Harns op redens ta; - Lit glide! - Allinne ride, - En noait net glide -Mei frjemd folk wol hja, Traldra. -Is Sibbel nin tsjep faem? seit sy; -Hwa bliuwt ’er in tsjep faem mei my? - -Dêr tsjen’ de keapljue op hjar ta - Mei heakken. -“Moai famke, sizze sy, ryd net - Yn wjekken.” - Mar hja oan ’t rekken. - Docht lange skekken. -Net to keap! seit hja, Traldra. -Myn waren binne to djûr for jy; -Siikj’ yn ’e stêd jins kreammerij. - -’t Studintke wonk to Frentsjer my, - Woe patsje. -Lei sêftkes om myn hals syn hân, - Sei: “skatsje!” - Meist’ my net patsje, - Al seiste, skatsje. -Feint, studearje dou! Traldra. -Mar Sibbel hat nin boekje for dy: -De flinkste faem yn ’t gea is sy! - -Is Sibbel fen de Ryp nin tas? - Lit saeije! -Mei my lei mannich hearke op, - Woe aeije. - Meist’ my wol flaeije, - Mar ’t kin net aeije. -Hearke, hânnen thús! Traldra. -Sibbel is in flink kant faem, seit hja: -Wol heare-hân net oan hjar ha. - -Hâldt Sibbel fen de Ryp nin streek - Yn ’t riden? -O! ja, as sy mei hjar ljeaf feint - Mei glide. - Den kin ’k wol ride, - En lit my glide -Yn syn earmen. Traldra. -Bin ’k net in rappe faem op it iis? -Mar hwa wol ride mei in biis? - -Is Sibbel net for hjar ljeaf feint - Allinne? -Hy is in boer, en ik wird syn - Boerinne. - Ik wol him nimme - En lit se rinne -Dy my sa aeikje. Traldra. -Bin ’k net in echte faem fen ’t lân? -In boer jow ik myn hert ta pân. - - -J. H. H. - -NACHT. - - -Stjerren blinke, wyntsjes swije, - En natûr laeit yn ’e slom. -’t Is de stille nacht fen ’t frijen; - Kom, myn ljeave famke, kom! -Lit ús hân oan hân hjir sitte, - For nin loerende eagen bang; -Lit ús wrâlds fortriet forjitte, - Ljeafde wit hjir fen nin twang. - -Djippe stilte is om ús hinne, - En it fjild laeit yn de dau: -’k Hear it flústerjen allinne, - “Ivich, ivich, ljeafde en trou!” -Ingels yn dit hillich tsjuster - Flodderwjokje om ús ta; -Sizze fen ús lok forwond’re: - “Hwer is ’t yn de himel sa?” - - -J. H. H. - -FORTELTSJES -FEN -MASTER ALE BYFOET. - - -Lytse master Ale Byfoet wenne to Dockum, en hie noait fierder yn ’e -wrâld op west, as nei Kollum en Birdaerd. En yette hie er mear sjoen yn -’e wrâld, as mannichien, dy syn âlders jild yn Parys ef Londen -forslampampet. Faek forteld’ er alderhanne lytse forteltsjes, dy er sa -út egen ûnderfining opskoffele hie. Folle krollen wierne ’er net oan, -mar hja taestten op ’e lever, en ’t nuverste der fen wier, det der -jimmer twa en twa sokke forteltsjes by eltsoar wierne. Ienris priizge -him Jarich Tille, syn bûrmanssoan, oer syn skoan forstân. Ei, sei de -âlde master, bin ik den sa wiis yn dyn eagen, heite? en knypeage ’ris. - -_Jarich._ De hiele stêd seit it, master, en ik woe ek wol, det hja dat -fen my seinen. - -_Mr. Ale._ Nou heite, aste der oan wo’ste, dat ’s nin hynstewirk. Dou -moaste mar tige sjên, Jarich heite, ho ’t de gekken dwaen. - -_Jarich._ Hwet gûd? ho de gekken dwaen? - -_Mr. Ale._ Ja, ja, en den rjucht oars dwaen as sy. - -_Jarich._ Ho giet dat, master? - -_Mr. Ale._ Hark, boi, ik scil ’t dy fortelle. Foar jierren wenne hjir -in rekkenmaster, in tin, splinterich, grimmitich keardeltsje, master -Spin hjitte er. Dy roun deis oer ’e strjitten, eft er in slach mei de -moalpûde hawn hie, en praette en eamele jimmerwei binnensmûle mei him -sels; mei nin minske praette er oars. En immen ’ris rjucht yn ’e tût to -sjen, dat doarst’ er net dwaen, sa fier kaem er net; ivich seach er -foardel, en nei him sels.—Ho mienste wol, Jarich man, det de Dockumer -ljue dy man hietene? - -_Jarich._ Wel! in man dy yn ’e stúdzje roun, tinkt my. - -_Mr. Ale._ Jûk! ja wol, man, it liket der net nei. In gek neamden hja -him.—Fij man, tocht’ ik by my sels, dy titel stiet my net oan: lyk as -master Spin scil ik net dwaen, dat roait net. Sjuch dou de ljue fiks yn -’e tût, tocht’ ik. Ef, hwet yette briker is, yn dy sels to praten, as -de healwize ljue; né, fij! sprek dou ljeaver mei oare ljue, sei’k.—Nou, -hwet tinkt dy, Jarich heite, hie ik nin gelyk? - -_Jarich._ Ei, wis en wrachtich, master! wis dat! - -_Mr. Ale._ Ik wit n’t, ik wit n’t, keuninkje; alheel-en-al yet net. -Hwent der roun do yet ek ien yn Dockum om, dat wier mynhear Mich, de -dounsmaster, dy seach alleman rjucht yn ’e troanje, en tsjantere mei -alleman, dy mar earen oan ’e holle hie, jimmerwei by de rige lâns. En, -Jarich heite, ho mienste det de Dockumer ljue dy man wer hietene? - -_Jarich._ Wel! in plezierich man. - -_Mr. Ale._ Bynei; ’t is der op ôf.—Né, man! hja neamden him ek al in -gek. Hea! tocht’ ik wer, dat is onnoflik, hjir wit ik nin rie mei: ho -moastou nou dwaen om wiis to hjitten?—Net alhiel-end-al as master Spin, -en ek net alhiel-end-al as mynhear Mich. Earst moast de ljue fiks yn ’e -toet sjen, as de iene, en den sjuchste bidaerd foardel en nei dy sels, -as de oare. Earst praetste lûd mei de ljue, as mynhear Mich, en den yn -’t geheim mei dy sels, as master Spin.—Sjuchste Jarich, sa hab ik dien, -dat is it geheim. - -Op in oare kear kaem in jong keapmantsje by him, mynhear Skrepper -hjitte er, dy illindich oer syn ûngelok simpere. - -Ei, kom, keardeltsje! sei master Ale, dou moast’ it lok mar siikje; dou -moast’ der mar op rinne. - -_Skrepper._ Wel, ik rin der lang op, man, mar hwet kin it helpe? ’t Is -eft de divel der mei spilet. Ik scil tonei de hânnen oer eltsoar lizze, -en bliuwe by honk. - -_Mr. Ale._ Foaral net! Foaral en bileaven net, mynhear Skrepper! Net -opjaen! jimmerwei moatt’ je der op gean; mar tige der om tinke, ho je -it gesicht drage. - -_Skrepper._ Ho? hwette? ho ’k it gesicht draech? - -_Mr. Ale._ Ja, ja, ik scil ’t jo better bitsjutte.—Do myn bûrmans hûs -boud waerd, do laei de hiele strjitte fol spierren, balken, stien en -kalkbakken. Dêr kaem ús boargemaster Kriek, dy do yet in piipjong en -blastich froedsmantsje wier. Dy roun mei de earmen fier fen eltsoar, -mei de holle yn ’e nekke en de noas steil nei de wolken ta, en de brol -op. Pomp! dêr laei er hals oer kop, en briek syn lofter skonk, dêr er -yette krepel oan giet.—Hwet wol ik dêr mei sizze, mynhear Skrepper? - -_Skrepper._ Och! it âlde leksom, det men de noas net al to heech hâlde -moat. - -_Mr. Ale._ Ja, sjugg’ je wol? en dochs ek net al to leech. Hwent in -toarntsje dêrnei kaem der wer in oar foarby gean, dat wier mynhear -Bombom, de stedsrymler. Dizze man moast jimmerwei ien fen beiden yn ’e -kop hawwe, soargen ef gedichten. Dy slûpte sa glûpsk en forslein -foarby, en seach stiif nei de groun, eft er der yn delsinke scoe. Krak! -dêr briek in tou; as de blits foel der him in stegerbalke foar ’e noas -del. De stumper foel fen kjeltme yn ’e swime, en moast fjouwer wiken -siik op bêd lizze.—Bigryp’ je nou wol hwet ik mien, mynhear Skrepper, -ho men it gesicht drage moat? - -_Skrepper._ Jy miene yn ’e mids, net? - -_Mr. Ale._ Ja, just, det me net to dryst yn ’e wolken, en net to bang -nei de groun sjen moat. As men de eagen bidaerd nei de beide siden -weidzje lit, koartom as men om yen hinne sjucht, den komt men yet al -troch ’e wrâld, en it ûngelok sit meast yn ’e holle fen ’e ljue sels. - -Op in oar tiid kaem der in jong kouwekeaper by him, Pjitter Ploffer -hiett’ er; dy woe in bytsje jild ha for in lytse negoasje, dy er yn ’e -holle hie. “Ik wit wol, sei er, folle scil der net útkomme; mar it rint -my nou dochs yn ’e bek, en ik ken ’t sêfts meinimme.” Dit praet stoe -master Ale net oan.—Ho folle scoest’ den wol hawwe moatte, Pjitter? - -_Ploffer._ Och! net folle, in fotsen hûndert goune sa hwet. - -_Mr. Ale._ O! as ’t net mear is, dy kinst’ krije; heel wol, man! En den -scilste sjen, det ’k it goed mei dy mien; hwent ik scil der dy yette -hwet op tajaen, dat ûnder goe’ frjeonen wol tûzen goune wirdich is. - -_Ploffer._ Mar ho nou, master! der yet op ta? - -_Mr. Ale._ O! ’t nimt my net ôf; ’t is mar in forteltsje.—Do ’k jong -wier, hie ’k hjir in bûrman, in wynkeaper, mynhear Gleon, in nuver -mantsje; dy him in selsom praet oanwende, mar dat brocht him ta de -poarte út. - -_Ploffer._ Ei? en hwet for praet wier dat? - -_Mr. Ale._ Wel, as men him ’ris frege: mynhear Gleon, ha je dêr net wer -in plomp bulte jild fortsjinne? “Och, sei er, in luzige tûzen goune; -hwet wol dat sizze?” As men him sei: mynhear Gleon, de ljue forhelje, -det jy frij hwet in slompe by dat bankerot sitte litte. “Och!” sei er -den, “hwet scoe dat bitsjutte? in pear sekjes sechstehealen sa hwet. ’t -Is de pine net wirdich om der sa oer to jeuzeljen.” Lyk as ik dy sei, -Pjitter, de man hie in brede rêch; mar dat fordomde praet lichtte him -glêd wei út it seal; hy moast der mei de poarte út.—Ho folle moaste -hast ek hawwe, Pjitter? - -_Ploffer._ Ik haw jo om hûndert goune forsocht, myn frjeon. - -_Mr. Ale._ O ja! ’t is ek sa; ik wird hwet staf.—Mar ik hie hjir yet in -oar bûrman, dat wier de flaekskeaper mynhear Foeger, dy boude troch in -oar menear fen praet dat greate hûs mei dy skûrre der efter. - -_Ploffer._ De diker! dat woe ’k wol ’ris witte; ho wier dat? - -_Mr. Ale._ As men him ’ris frege: dêr ha je in gnap plokje hawn, net? -dêr ha je frij hwet jild fortsjinne, net? “In bulte, man! in tige -skoane bult, in grouwe hûndert keizersgoune.” En den koe men sjen, det -de man it hert yn ’t liif lake. Mar as men sei: Ho nou mynhear Foeger! -stiet de mûtse net goed? “Och,” sei er den, “praet der net fen, man! ik -haw in lilke dei hawn, ik haw in hânfol jild forlern, fyftich goune, -man! in grouwe skoane fyftich goune!” Hy wier mei in bytsje op ’e stap -komd, mar lyk as ik dy sei, dit hiele hûs, mei dy greate skûrre der -efter, hat er der del set. Nou, Pjitterman, hwet for praet stiet dy nou -bêst oan? - -_Ploffer._ Nou, dat wit’je wol, master Ale; de lêste. - -_Mr. Ale._ Neiby, mar alleheel-en-al stie er my dochs ek net oan, dy -mynhear Foeger. Hwent hy sei ek: Folle jild! folle jild! as er oan ’e -earmen, ef oan it lân jaen moast. En, Pjitter heite! ik, dy twiske -beide praters yn wenne, haw fen beide in bytsje nomd, en den praet ik -nei de tiid seit, soms as mynhear Gleon en soms as mynhear Foeger. - -_Ploffer._ Wel, de deale! né; ik hâld it mei mynhear Foeger. - -_Mr. Ale._ Ho folle moast’ den ek habbe, Pjitter heite? - -_Ploffer._ Folle jild! folle jild! in grouwe hûndert goune! - -_Mr. Ale._ Sjuchste, Pjitter? ’t scil wol gean mei dy: dat wier ’ris -gnap fen dy, man! As men fen in goe’ frjeon boarget, moat men prate, as -mynhear Foeger; en as men in goe’ frjeon út ’e need helpt, den moat men -prate as mynhear Gleon. - -E. H. - -[Yllustraasje] - -[Yllustraasje] - - -IT MAERTEBLOMKE.[7] - - -Kom, myn ljeave foarjiersberntsje, - Mei dyn wite poanne op: -Krûpstou ek wer út dyn herntsje? - Wolkom, wolkom, griene pop! - -Koeste troch ’e snie yet boarste, - Lytse ljeave poanneman? -Koeste troch ’e hirde koarste - Poarje, lytse maerteman? - -Wierste dêr net trochforklomme, - Yn dy izerhirde groun? -Koeste troch ’e winter komme? - Wierst’ de hiele winter soun? - -Hieste ’t dêr net kâld, myn koeze, - Hast’ dêr ek nin selskip foun? -Haste dêr allinne klûze - Yn dy djip-bifêrzen groun? - -Wolkom, trijris wolkom, soantsje - Fen ’e skrouske wintertiid! -Wis, dou bliuwste hjir in toarntsje, - En dou makkest’ ús ’ris bliid. - -Mar myn ljeave griene boade - Fen dy romme griene tiid, -Fij! it rûge en kâlde noarden - Gûlt en bilet wiid en siid, - -Spijt yet heil út swarte loften, - Reint en touwert wyld en kâld, -Eft der tûzen tongers ploften - Op ’e keale kâlde wrâld; - -Pipet yet troch mêst en toerren, - Faget tek en beammen wei; -Skoddet yet mei hûs en skûrren, - Bliest de wylde weagen wei. - -Nou, dou bist’ der nou, myn koeze, - Mei dyn wite poanne op, -Simmerloften scill’ hjir rûze, - Bliuw hjir mar, myn ljeave pop. - -Och, dou kinste hjir net bliuwe, - Dat laeit net yn dyn natûr; -Mannich ûren scilste kliuwe, - En den is dyn libben oer. - -Hast litstou dyn holtsje sinke, - En den giest’ wer nei de groun; -Nimmen scil om dy mear tinke, - As dy ’t libben dy hat jown. - -Dy scil dy yn ’t libben roppe, - Grien en prûzich lyk as hjoed, -En dou komste wer hjir boppe, - Ljeaf forgetten maertekrûd! - - -E. H. - -OAN DE SWANNEBLOMMEN.[8] - - -Lang forgetten swanneblommen, - Driuwers op ’e stille mar; -’k Freegje wirden fen de stommen, -Alde Fryske wapenblommen! - Tinkt der immen yette oan (hjar)? - -Mei hjar griene sterke spjirren - Komme se út it wetter op, -Ivich bluistrich alle jierren, -Prykje en loaitsje hja fen fierren, - Tsjin it gleone deiljocht op. - -Fyn bisneine syd’ne lapen - Dobberje op it wetter om; -’t Binn’ hjar griene gledde kapen, -Dy op ’t âlde Fryske wapen - Sprieken: “Sa driuwt Fryslân om!” - -Winters binne hja forgetten, - En hja rêste yn de groun; -Under iis en snie bisletten, -Yn de poellen, yn de petten, - Sliepe hja de winter roun. - -Hwa scil hjar wer libben meitsje? - Hwa docht hjar de eagen op? -Ut hjar deasliep hjar opweitsje, -Det se boppe wetter reitsje, - Frjeonlik glûrjend út hjar knop? - -Lyk as d’ âlde Fryske lânnen - Faek forswolge troch de sé, -Mar troch krêft’ge Fryske hânnen -Wer forlost fen twang en bânnen - En ophelle út de sé; - -Komt de hân, dy ’t al bistjûret, - Lûket jimme út de groun, -As de maitiidssinne gloeret, -’t Dôve libben wer oanfjûret, - Krûpe jimme út de groun. - -Yn in weake groun fortize, - Sitte se yn hjar stamme fêst; -Frjeonlik scill’ s’ hjar troanje wize, -Frjeonlik laitsjend wer oprize, - Ut dat kâlde wetternêst. - -Blier sjen se oer it wetter hinne, - En hja rypje ta in knop, -Stoov’ hjar berntsjes oan de sinne. -Geane hjerstmis den wer hinne, - En fordriuwe as kaf en hop. - -Sa ek, Fryske wetterfammen, - Gongen de âlde Friezen oer, -Binn’ forgetten de âlde nammen, -Binn’ fordylge de âlde stammen, - En útwjoed mei ierd en oer. - -Binn’ der nou ek krêft’ge tûken, - Utroun út dat âlde haed, -Dy fen bûgen witte ef bûken, -Mei gjin twingen ef gjin lûken - Binn’ to troaijen fen hjar paed? - -Fryske blommen, wetterfammen, - Pronkers op de stille mar, -Tsjûgen fen dy âlde stammen, -Fryske blommen, wetterfammen, - Siz my, lykje wy oan hjar? - - -E. H. - -[Yllustraasje: YN ’E PIKMAR BY GROU.] - -[Yllustraasje] - - -DE FRYSKE HIRDSILER. - - -Skipkesile, skipkesile, - Dêr nei stiet myn Fryske sin. -Skipkesile, skipkesile, - Sa lang as ik tôgje kin. - -Wetter, wetter is myn libben, - Hinget siel en libben oer. -’t Libbet, popert my troch de ieren - As ik oer de weagen stjûr. - -As de wylde fûgels djoeije, - ’t Reidmosk tsjottert ljeaf fen toan, -De eintsjes troch de weagen roeije - Mei de piken efteroan; - -As it djier yn griene weiden, - Yn de gêrzen wille het, -Ef biskûle yn de reiden - Fiskerman syn fûken set; - -Den oer Fryske markes driuwe - Yn de romme simmertiid, -Yn de lije simmerjounen - Makket hert en sinnen bliid. - -Yn de kâlde hjerstmismoarnen, - Wolkom, stoere noardewyn! -Moantsje mei dyn silv’ren hoarnen, - Wolkom mei dyn gleone skyn! - -Sûzje my troch mêst en linen, - Ljocht my op de tsjust’re poel! -Noarman hirdet ier en sinen, - ’t Moanljocht wiist my paed en doel. - -Yn de kâlde hjerstmismoarnen, - As ’t noardwesten giert en bromt, -As de heil it wetter giselt, - Dobb’rje ik iensum op de romt’. - -Diggelfjûr sit oan de toppen, - Swarte loften hingje ’er oer, -Touwers fluitsje troch de stroppen, - Eangstich skoarje ik oan it roer. - -As de wite koppen stouwe, - ’t Skipke kreaket, hellet, sûcht; -Hingje, slepe, dweile, sjouwe, - Dat is ’t libben dat my noecht. - -Noflik is ’t den thús to kommen, - Om de ljochte gleone klûs -Fen it diggelfjûr forhelje, - Fen it wylde weachgebrûs. - -As de bernkes freegje en harkje - Hwet hjar heit het ûnderfoun; -Moast ’k sa ’n dei mei noed trochfarkje, - Trij’ris noflik is de joun. - -Friezen binne wetterlieuwen; - Het it wetter wille en noed, -’k Wol in wetterpolsker bliuwe; - ’k Bin fen ’t âlde Fryske bloed. - -Sa, Tsjerk Hiddes, greate lieder - Fen de frije Fryske fleat, -Wier dyn libben, waerd dyn stjerren - Op it wide wetter great. - -Silen, swabjen wier dyn libben, - Hiest’ net oer de weagen bromd, -En de Ingelskman bitong’re, - Hwa hie den dyn namme romd? - -Ja, de Vries, dyn Fryske namme - Is net op de weagen stoarn: -Né, hy libbet oer de séen - Ivich, Fryske wettersoan! - -Skipkesile, skipkesile, - Dêr nei stiet myn Fryske sin: -Skipkesile, skipkesile, - Sa lang as ik tôgje kin. - - -E. H. - -TROCH IT RINKET. - - -Foar tachtig jier wenne der in smidswiif op ’e Gordyk, dy hjar man -skjin oer hie, en dy nearne mear nei langhalze, as nei de ûre fen syn -dea. In bysfeint, dy ûnderdúms ek in goe’ frjeon fen ’e smid wier, -joech hjar de rie, om hjar man alle moarnen op waerme boltsjes to -traktearjen, en dêr scoe er blyn fen wirde, en einling wol stjerre. Dêr -harke sleaukemoi nei, eft hjar lij wetter yn ’e earen getten waerd. En -man! hjar bislút wier: de smid scoe der oan, hy scoe de sêfte -waermboltsjedea stjerre. As hja moarnsier de bakkershoarn hearde, den -fleach hja as in wylde draek ta de doarren út, en helle for in skeljen -waerme boltsjes. De smid bearde det er nearne fen wiste, en sei tsjin -syn wiif, dy oars sa fym’l as in skjirre wier: hea ljeave, ho komt -Peaske sa yn ’t lân? Dou wirdste rynsk! “Ja,” sei hja, “baes, wy habbe -langernôch goarre, wy moatte it der mar ’ris hwette rommer fen nimme; -en jy moatte der sa swier for smeije, det, my tinkt, jy meije it der to -minste wol goed fen nimme.” En de smid, dy in great longerich keardel -wier, en dy lyk as de measte fen syn swarte collegas, in man oan it -ambeld, mar ek in man oan ’e krêbbe útmakke, friet as in lieu alle -moarnen wol tweintich waerme boltsjes op. Einling stoe it him dochs -tsjin, en do er seach, det it syn wiif ek bigoun to bigreatsjen, klage -er det him de eagen bigounen to skimerjen, en hy dronk syn dikkop ek -net mear, omdet er wol ’ris heard hie, det it kwea for it gesicht wier. -Dit stoe it bygelovige wiif danich oan, en hja biklage him yette ek, dy -falske njirre! Dit wirk sjampere noch al twa dagen sa oan, mar de -tredde deis, do de smid moarns opstoe, woe er syn broek krije, en hy -taestte yn it turffet; hy woe syn skoen oantsjen, en hy krige de âlde -boarre by de kop; hy woe de prûk opsette, en hy hie de feger beet. -Jimme kinne tinke hwet in nocht it wiif der oan hie, mar hja hâldde -hjar froed en fyn, en sei: “Och hea, baes! kinn’ jy net mear sjen?” -“Né, Lys!” sei er; “Nou woe ik mar, det ik mar dea wier: mar ho kom ik -dea? Ik hab wol ’ris heard fen master Ipe, det fordrinsgjen de sêftste -dea is. Mar ik doar it sels net dwaen; den moastou my helpe, ljeave. -“Fij, sok raer praet, baes! Jy moatte sa net,” sei it falske wiif, “jy -kinne licht yette wol ’ris betterje. Ik scil ’ris nei master Baltes -gean; dy hat sok superber eachwetter.” “Wel,” sei de smid, “ik wol dea, -dat hab ik sa mar yn myn holle set, en dou scilst’ my helpe.” “Dat is -oars al hwet raer, sei it wiif, mar it is lyk as jy sizze, baes; in -blyn minske is in ûngelokkich minske. Sa is ek dochs neat oan it -libben. It griist my oars as ik der om tink. Mar ho moat dat den, -baes?” “Wel,” sei de smid, “my tochte, dou moaste my mar nei de rânne -fen ’e feart liede, en dêr scil ik stil stean bliuwe, en den moastou -der my mei in oanrin yn fiere.” - -Sa sein, sa dien. De oare deis, do de fallaetsman krekt oan it skutten -wier laette Lys de smid nei ’e kolkswâl, en do gong hja earst efterút, -en do fleach hja mei koegelsfeart op him ta; mar de baes, net sleau, -stapte twa trêdden út ’e wei, en nou fleach syn wiif him as in swel -foarby, hals oer kop yn ’e kolk. Do moartsje en gûle, sa ûnhjirmlik, -det yen hearren en sjen forgong. “Och, rôp se, “ljeave baes, help my -dochs!” “Ja,” sei de smid, “ik scoe dy wol helpe, ljeave, mar ik kin dy -net sjen, ik bin blyn.” “Help, help!” rôp se for de lêste reis, en -dêrmei sonk hja ûnder wetter. - -De fallaetsman, forheard fen it gûlen en geijen fen Lys, kaem ta de -doar út stouwen, en dy rôp oan ’e smid: “Dit is raer, net, bûrman? Moat -dit sa, man?” “Ja, man,” sei er, “hja is der sels ynflein, en wolstou -se opfiskje, dat kinste dwaen, mar ik wol der nin hân nei útstekke; -hwent hja woe der my ynrame, mar ik wier hjar to rêd.” De fallaetsman -grypte syn heak, en fiske yn ’e kolk, mar de stream hie hjar troch it -rinket litsen, en do kaem hja oan ’e oare kant fen ’e sylsdoar wer -opboarsten, en do pikte er hjar mei de heak yn it jak, skoerde hjar op -’e wâl, en brocht hjar healdea by de smid thús, dy hjar in heal -romerfol Berenborger yn ’e hals geat, hjar forskjinne en nei bêd -brocht. De smid koe sjen, en dronk de selde joun syn dikkop wer op, en -’t wiif wier tonei sa mak, det er se om ’e finger wine koe. - -Manljue, dy onmakke frouljue habbe, lit se troch it rinket fleane. It -helpt hear!— - -E. H. - -[Yllustraasje: TROCH IT RINKET.] - - -DE FRYSKE TSJIRLEN. - - -Wierne de âlde Friezen frij, -Fryske soannen binne wy. -De âlde moed is net forroun: -O, wy stjerre for ús groun! - -Stoarm en wetter haww’ wy hawn -Oer ús ljeave Fryske lân; -’t Folk, dat for nin weagen swicht, -Falt it oarlochsswird ek licht. - -Jane wy den ek nin keap -For in wylde stropers heap! -Frijdom, koft troch eigen moed, -Is ús mear as goed en bloed. - -’t Gleone skerpe krigersswird -Lûke wy for hûs en hird, -En wy binne eang ef bang, -As for frjemde keunings twang. - -Brûz’ nou ’t âlde Fryske bloed! -Kom wer, frije Fryske moed! -Frijdom, frijdom is ús noft -As de fûgels yn de loft. - -De âlde Friezen wierne frij; -For de frijdom fjuchte wy, -En in echte frije Fries -Hat fen frjemde twang in griis. - - -E. H. - -DE TWADE JOUN. - - -Dy teltsjes, dat hie moai skoan foldien; de niften fen Aldegea -langhalzen der al wer nei. Domenij hie der ek fen heard, en siet de -oare jouns al ier by Saske en Pîbomme to pizeljen; it jongfolk wier út -to slydjeijen, en der wier nimmen fen hjar thús as de klomske skroar, -dy dat fiersto kâld wirk wier. Saskemoi, goêmoer, siet oan ’e kiel ta -fol fen dat iene studinteteltsje. Dat fen dy hel en dy himel wier it -fromme minske al to ûnfoech, en Pîbomme hie bynammen it grou op de -studint, det er ta preker studearre, en den sa grousom forhelje -doarste. It wieren beide moai luftige ljue sa yn ’e omgong, mar as der -fen ’e skrift yn kaem, wierne se fen top ta teil earnst. Gabe sels wier -dat mei al syn flinken to mâl. De bysfeinten mienden wol ’ris, det hy, -dy oars sokke brike útstellen die, ek wol mei hjar oer de skrift hinne -roffelje scoe; mar mis wier ’t! “Dat is hillige groun, heite!” sei er -den; “Aste my dêr op hawwe wolste, den earst hoed ôf en de skoen út.” -Mar der siet mei Pîbomme en hjar noch oar sear. Pîbe en Saske hjar -beide âlders wierne fen Dockum fendinne, en it stike hjar wakker yn ’e -krop, det dy twa Dockumers der mei dy Geastmer sa sneu ôfkamen. Om -koart to gean, Pîbomm’ seach noartich, en Saskemoi wier prot. Domenij -rûkte gau, dat wier poetsje it each út, en makke in boadskip nei hûs ta -om de studint to sizzen, det er dat wer yn ’e es bringe moast. Dy kaem -aenstons mei domenij werom, en do hien’ je it praetsje, dat folget. - -_Domenij._ Biste oer Dockum reisge! - -_Studint._ Fen Grins ôf? Ja, domenij. - -_Domenij._ Wel, ho wier ’t mei de greate granaet? Laei er noch oan ’t -keatting; ef hiene de Dockumers him al oppluze? It is in krappe tiid, -en yn de kjeld is men roppich. - -_Saskemoi._ Dêr ha je it deukerske genar wer. Hie ’k it net toft? Nou -scill’ der de kâlde turven wol by komme. - -_Pîbomme._ En de protter, dy it plakkaet bisnjit. Ik woe jo wizer ha, -domenij. - -_Studint._ Ja, dat earm Dockum hat in bulte to lijen. It is de bok -Azazel; alle sonden wirde der op laden. - -_Saske._ Hâld dou dy mar stil, feint. Dy mei dyn Geastmer stroufretter -kenne wy wol. - -_Studint._ Wel, nou ja, boerinne! Dat wier al hwette. Ik kin ek noch in -teltsje det twa Geastmers fen ién Dockumer bijeuzele wirde. Scil ik jo -dat ’ris forhelje? - -_Saskemoi._ Né feint! Wy hawwe ús meuch al fen dy teltsjes. Doch dy to -Grins! Wit, jowe se dy gjin stik _stoete_. - -_Domenij._ Om dy de wierheit to sizzen, fljochste de ljue hjir to heech -ef to djip. Dou gieste mei hjar nei de hel en nei de himel; dat woll’ -se wol lije yn ’e tsjerke, mar ûnder de boerekofje is ’t hjir in âld -jestael om op it ierdryk to bliuwen. - -[Yllustraasje: JONGFOLK TO SLYDJEIJEN.] - -_Studint._ Den ha ’k ’t dêr mei forbruid. Nou, dat wier ek by ’t mak -ôf, dat biken ik. Mar dat fen Dockum, né, dat lit ik net op my sitte. -Hwent as der ién is, dy fen Dockum hâldt, den bin ik it. - -_Pîbe._ Dou? Ja, dou! - -_Studint._ Hark ’ris húsman: alle gekheit op in stokje; Dockum is nei -Starum de âldste stêd fen ús âld Fryslân! nin pleats haww’ we ek dêr sa -folle wize ljue, sa folle krychshelden út foart komd binne as út -Dockum. Lyk as men nou de âlde ljue yn eare hâldt omdet se âld binne en -de fale merken fen ’e tiid op ’e holle drage; lyk as we tsjin de grize -held mei eagen fen earbied opsjen, omdet wy ’er by tinke hwet hy west -is en dien hat, sa ear ik in stêd, dêr de geboartedei fen weisinkt yn -’e forgettene ieuwen fen âlds, en dy sa goed as de bêste syn part oan -de leaven hat fen ús Fryslâns earekrans. - -_Saske._ Scil ik dy in pantsje bysette, feint? - -_Studint._ Nou, kom, ja, boerinne! Lit ik de mûle ’ris wiet meitsje.—En -hwet scil ’k fen Dockum sizze, as ’t oankomt op it bergjen ef oanfokjen -fen tige wize ljue? Ik swij fen wrâldske wysheit; ik sprek allinne fen -de himelske, en den siz ik, det it Dockum is, dêr it Kristendom -alderearst leard, oannomd, en foart oer hiel Fryslân útspraet is. Dêr -hat Bonnefacius de groun mei syn bloed hillige: dêr hat Willehaed de -bern fen de Fryske edelljue it Evangeelje leard: dêr hat Alberic wenne, -dy ek yn ’t lân fen plak ta plak, fen doarp to doarp, it Heidenske -gelove útroaide en it Kristelike yn ’e pleats plante. - -_Saske._ Hwet haste ljeafst, feint? In wyt ef in read klontsje? - -_Studint._ Kom, jow my mar i’s in read. Dat is goe’ for myn âld -boarst.—Om nou noch in wirdtsje to sizzen fen de kriichstikken fen -Dockum; hwet wolle jimme ljeafst? Scil ik bigjinne fen anno 1218 do se -mei twa koggen it kestiel fen Damiate ynnamen, en for de oare kristenen -romte makken om de Sarracenen op ’e hûd to kommen? Mar né!.... - -_Saske._ Kom, feint, stek i’s oan; dêr is piip en tobak. - -_Studint._ Mar, né; ik scil mar i’s hwet neijer oan ús tiden delkomme. -Siz my ’ris, goede minsken! do de Spanjerts.... De deuker! dêr brek ik -myn piip. - -_Pîbe._ Dat is nin byt. Helje in oaren, Gabe. - -_Studint._ Do ’t de Spanjerts hjir to lânne troch moardzjen en barnen -alles forstomd hiene, en in kik ef mik de dea wier; do allinne in -heapske Wettergeuzen, dy op ’e Noardsé omswabberen, net bûge ef swichte -woenen; ja do dy earme sérobben yn hjar wrakken de frijheit fen ús lân -laden hienen, en by gelok de Briel ynnamen, siz my, hwerre kamen do de -Fryske kapteins wei, dy mei dizze helden foeren en fochten? Hja kamen -fen Dockum; it wierne twa broerren, Fokke Abels en Jan Abels, boargers -fen Dockum. - -_Domenij._ Ei, ju! Dat ha ’k noait net witten. - -_Studint._ Hea, Domenij, wisten jy dat net? Op dy twa broerren hat Oene -Zwier ommers noch dy moaije rimen yn syn _Geusen_ makke. - -_Domenij._ O ja, dy ken ik; mar sizz’ se mar ’ris op. - -_Studint._ Harkje den! - -_Die stuurse weezens zyn twee Friezen; -Eén schip is onder hun gebied. -Sy kunnen niets als dat verliezen, -En hebben ander erfgoed niet. -De moeder ging daarvoor verpanden -Haar huys, haar haav’, en hare landen; -Geen ampt voor soonen was ’t begeer. -“Gaat,” zeide zy met norsche woorden, -“Verjaagt die wet en godsdienst stoorden, -“En keerd hier, Vry! of, Nimmerweer!”_ - - -_Gabe._ Dy dat makke wist ho it Friezen om it hert is. Dêr sit pit yn. - -_Domenij._ Krekt, skroarke! Dêr sit pit yn, en dêrom meije de ljue der -nou net oer. De mage fen hjar hersenpanne is nou allehiel oan dat -winerich en wetterich flut fen rimen forwend. - -_Gabe._ Ik hear in belgereid. Dêr scille Rommert en hjar wêze. - -_Studint._ Kom, ja; den gean ik foart: oars wirdt de keamer to fol. - -_Pîbe._ Wel, my tochte, feint, dou moaste hjir to joune mar bliuwe; wy -scill’ ’t nou hiel wol mei dy skipperje. - -_Studint._ Ja, mar, myn kammeraet sit allinne thús. - -_Pîbe._ Domenijs neef? Wel nou, helje dy, man; den hawwe wy ommers it -folk wer by de ljue. - -De studint gong om domenijs neef op to heljen. Undertwiske kaem Rommert -mei de frouljue yn, en do it folk allegearre by honk wier, fiteren de -niften fen Aldegea Gabe oan om syn teltsje út to fortellen. De skroar -sei, det de skiep bihâlden to Westerein oankomd wierne, en det syn -teltsje dêrmei út wier. “Né, seinen de niften fen Aldegea, dat hâldt -net. Den moaste in oar. Scoestou frij? Wylst Gabe dêr mei alderlei -kwinkslaggen tsjinaksele, sei Pîbomme, det er him mar i’s bitinke -moast, en det Bokke ûnderwiles wol in teltsje opsnije scoe. Bokke wier -de âld feint, dy alear mei in Hynlipper fluit op Nerf fearn hie, en dy -’t de nuvere staeltsjes, dy’t er as siler heard hie, noch yn ’e holle -sieten. Syn teltsje bigoun sa: - -“Yn ’e wâlden stoe alear in domenij, dy rju neigeande wier. Hy neamde -him sels harder fen ’e gemeinte, mar de man houdde hast mear fen de wol -as fen de skiep sels, en as er hjar de skjirre op ’e hûd krige, like it -mear nei fillen as nei knippen. Dizze domenij hjitte Gripius, en -domenij Gripius galme yn ’e tsjerke noch al folle fen ’e wirken fen ’e -barmhertichheit, bynammen dy men dwaen moat oan de tsjerke en de -wachters fen Syon: dêr miend’ er de domenijs mei. Ienders sleat er syn -preek mei dizze wirden: “As jimme oan de minsken jild liene, jowe se -jimme krap fiif goune fen it hûndert, mar al hwet jimme oan ús -ljeavenhear jane, dat jowt er dûbeld werom.” De preek wier dien, it -ponkje waerd troch de earmfâden lege, en sjochste wol, ûnder in -pearhûndert duiten laei ek in gouden rider forsyld. “Dy preek hat -fortuten dien,” rôp de dyaken, dy de rider earst yn ’t each krige, en -omdet it noch noait bard wier, roun domenij mei greate feart nei hûs -ta, om pastoarske dit greate nijs bikend to meitsjen. It fromme minske -hearde ta syn forbazing alheel net frjemd op: mei in blier wêzen andere -hja: “Den stiet jo dat goed oan? Kom, dat foldocht my, domenij! Jy -hawwe sa dierber preke, det ik koe ’t net langer útstean. De rider fen -beppes hie sa lang al yn ’e bûgel omtoarke, det hy moast der nou mar -oan, tochte my.” “Ja, mar, de deuker, sei domenij, sa ha ’k dat net -miend, wyfke. As wy sokke dingen sizze, dat is for de gemeinte en net -for de pastoarskes. Foi, man! In grou rider!! Dat is ommers sa bryk as -in hispel.” Mar domenij woe heech springe, hy woe leech springe, de -rider wier wei en pastoarske houdde fol, det de leksoms fen ’e -preekstoel yn ’e earste pleats wierne for him, dy se joech, en for syn -húsgesin, om nei to dwaen. “Och! hwet bistou in sloofke!” sei er op it -lêst, en helle de skouders op. - -Mar dy preek dêr kaem noch in oar bollekeal fen, dat net better wier as -it earste. Domenij hie do ek yn ’e tsjerke in âlde koaterboer, Ealsom -wier syn namme, mei syn wiif Botsjemoi; in pear dippere, sunige ljue, -mar dêr it sa hwet mei by de flotgêrzen lâns moast; hja hienen hjar -brea, en ek net mear. De greatste rykdom fen de âlde minsken wier in -kou, dy bloarre hjitte, en dy se mei in tou by de kanten fen de bosken -en bou-ikkers lâns laetten om it beest oan ’e kost to helpjen. Do de -preek út wier en hja nei hûs panderen, sei Ealsomme tsjin syn wiif: -“Haste wol heard, ljea’, hwet domenij sein hat? Dat wy oan him jane, -jowt ús ljeavenhear dûbeld wer. Hwet toft dy, ljea’, as wy domenij ús -bloarre joegen?” Op dit wird seach Botsjemoi de âld man oan, krekt eft -se sizze woe, det it him yn ’e holle slein wier. Hjar bloarre weijaen, -dy hjar jinnichste treast en gewin wier; dêr hja mei praette as mei -hjar eigen bern; né sa sterk wier hjar gelove net. Mar hjar -tsjineameljen holp net folle; Ealsom houdde oan as in klis, en hy sei -op it lêst: “Dou wiste ommers, ljea’! it bist jowt net to folle mâlke; -forline jier wier it jaer der skjin ûnder wei; in kealforlizzer is ’t -ek, en det se dy lytse klei ôfstaet hat makket hjar om de deuker ek net -better. En hwet haww’ wy lang mei dy raspige skonken ommastere! It -beest is nou oars noch al sjuch, en domenij scil der wakker mei op -snjit wêze. En den twa kij werom, Botsje! Bêste meltsekij! púk, púk, sa -as ús ljeavenhear se jowt.” Mei dy twa kij spegele Ealsom syn wiif sa -lang yn ’e eagen, det hja op it lêst kamp joech en fen de kou ôfseach. -Dêr panderen de âlde ljue mei hjar bloarre hinne; Ealsom hie it bist by -it hoarntou, wylst Botsjemoi, dy de stirt houdde, heal geande, heal -tritsen, efteroan skoffele. Sa kamen se by domenij oanstoaijen, dy -wakker yn ’t skik wier, en de earme ljue mei in sekfol segenwinsken en -in droege hals nei hûs ta stjûrde. - -_Studint._ Sa as it sprekwird seit: Gods barmhertichheit en -pape-gjirrichheit dûrje ta yn îvichheit. Amen. - -_Saske._ Foi! sok sizzen. Hikkelje him mar i’s domenij. - -Studint. Ja, mar jimme domenij der bûten. - -_Domenij._ Dat is noch al genadich. It moat onfoech mei dy, ef it is -net moai. Mei sok preekjen krigest’ noait nin birop.—Ho gong dat do -fierder, Bokke? - -_Bokke._ It bislach fen domenij Gripius wier nou helte greater wirden: -hwent fen him sels hie er in mûskefeal kou, en dêr nou de bloarre fen -Ealsomme by, dat wier twa. Hy hjitte dêrom de koster, dy syn boerkerij -birêdde, om it bist oan sines to keppeljen, det it net weirinne scoe. -Yn de earste ûre twa krige bloarre dat allehiel net yn ’t sin; hwent -oan ’e wei hie se it altiten bjust’re skrok hawn, en nou kaem se yn it -pasterijefintsje, dêr ticht fyn gêrs woechs; dêr friet se det se -stinde. Mar do se de bealch fol hie, gong it hjar as folle ljue dy to -gast west hawwe, en bitankje mei it gat oan ’e stile fen ’e doar to -rossen. Bloarre waerd onwennich; hja doek, hja krong, hja skodde en -dune, det de oare mei moast, se woe ef net, en sa foartwramende fleagen -se op it lêst mei hjar beiden troch de hikke.... - -_Gabe._ Nei wâldmans menear, in peal mei in prikke. - -_Saske._ Al wer op ’e wâldtsjers. Hâld dy stil, ju! - -_Bokke._ Do se op ’e wei kamen, waerd it net better. Bloarre wraksele -en skoerde noch mear, en houdde net op foar det se wer foar de âlde -krebbe by Ealsom stie. Dêr bâltte se, det de glêzen der fen dinderen. -Ealsom, dy krekt sûpenmoalyn siet to iten, moast i’s útkypje hwet der -to dwaen wier; mar sa as hy de boppedoar iepene, lei bloarre de kevel -op ’e ûnderdoar, en de âld man, dy mei ien de holle foarút treau, -staette de noas tsjin de kâlde kouwetoet oan, det it sta sei. Mar do er -oer ’e doar kipe en noch in fet kou oan sines keppele seach, wier it -krekt eft der twa ingels út de himel foar him stiene. “Wonder! Wonder!” -gûlde er sa lûd as er koe; “Hjir Botsje, ju; kom hjir! Wonder! Gau, ju! -Wonder!” It âld wyfke dribbele mei saun hasten fen hjar brijpôt nei de -doar ta, en frege hwet der wier. “Botsje! Kom hjir!” sei er. “Ha ’k ’t -dy net sein? Sjuch, twa kij for ién. Sa giet it ús as wy oan ús -ljeavenhear jowe!” Do it âld wyfke mei eigen eagen dy twa keppelde -bisten seach, die se de hânnen goêmoer gear en biklonk der fen. “Nou -kinste sjen, sei it minske, hwa ’t ús domenij is. Dat is in man! De -suvere wierheit sprekt er; it is allegearre ta ús eigen bêst syn -preekjen. Jonges! Jonges! Twa kij for ién! Dat is in man!” “Ja, ljea’, -sei Ealsom, en den binne der noch fen dy rabbers dy sizze, det de man -alles ta syn eigen profyt docht.” - -Noait hiene dizze twa âlde stakkers sa wyt lake, as dizze joun. Mar -heel komselden is ’t hjir folmakke; by hjar ek net. Hja hiene nou twa -kij en koene mar ién hokje; jild om in nije stâl by to bouwen hien’ se -ek net. Dat wier al slim. Yn ’t ein like ’t hjar mar bêst om de oare -moarne nei Drachtster merke to reisgjen, en de bisten to forkeapjen; de -kij wierne do wakkere prizich, en kâld jild wier noflik gûd; dêr koen’ -se altyt for keapje hwet se woenen. Dat dienen hja, en kamen mei in -fikse knoarre keabelde gounen en in luftich sin fen ’e Drachten werom. - -[Yllustraasje: EALSOM EN BOTSJEMOI OP WEI NEI DRACHTSTER MERKE.] - -_Pîbe._ Dat wier moai, Bokke. Domenij Gripius snei him der danich mei -syn eigen kniif. Toe, Saske, nou moastou. Hwet seistou, Jieldouw? Moat -moike net? - -_Nift Jieldouw._ Ja, moike, nou moatte jy. Jou boerekofje is swiet; -haboes! jou teltsje scil ek wol smeitsje. - -_Saske._ Och, ljea’; ik kin net. Foi, né. En dêr domenij by en -allegearre. - -_Nift Jieldouw._ Domenij scil jo net opite. Toe, in teltsje moat der -wêze. Oars geane wy nei Aldegea, en sizze oan heit en mem, det je -stymsk binne. - -_Saske._ Nou, as ’t den moat, den moat it.—Der wier ’ris in âld, âld -wyfke; dy foun in houten skeisen; wist net hwet s’ er for keapje scoe. -Op ’t lêst gong se nei merke, en koft der in baerch foar; mar de baerch -woe net nei hûs ta ef moast nei hûs ta dragen wirde. Do gong it wyfke -nei de houn ta, en sei: Houn, Houn! wolstou nin baerch bite? baerch wol -net nei hûs ta ef moat nei hûs ta dragen wirde. Né, sei de houn. Do -gong se nei de stôk ta, en sei: Stôk, stôk! wolstou nin houn slaen? -Houn wol nin baerch bite, baerch wol net nei hûs ta, ef moat nei hûs ta -dragen wirde. Né, sei de stôk. Do gong se nei it fjûr ta, en sei: Fjûr, -fjûr! wolstou nin stôk barne? Stôk wol nin houn slaen, houn wol nin -baerch bite, baerch wol net nei hûs ta ef moat nei hûs ta dragen wirde. -Né, sei it fjûr. Do gong se nei it wetter ta. Wetter, wetter! wolstou -nin fjûr úteaze? Fjûr wol nin stôk barne, stôk wol nin houn slaen, houn -wol nin baerch bite, baerch wol net nei hûs, ef moat nei hûs ta dragen -wirde. Né, sei it wetter. Do gong se nei de kou ta. Kou, kou! wolstou -nin wetter sline? Wetter wol gjin fjûr úteaze, fjûr wol nin stôk barne, -stôk wol nin houn slaen, houn wol nin baerch bite, baerch wol net nei -hûs ta ef moat nei hûs ta dragen wirde. Né, sei de kou. Do gong it -wyfke nei de line ta: Line, line! wolstou nin okse bine? Okse wol nin -wetter sline, wetter wol nin fjûr úteaze, fjûr wol nin stôk barne, stôk -wol nin houn slaen, houn wol nin baerch bite, baerch wol net nei hûs -ta, ef moat nei hûs ta dragen wirde. Né, sei de line. Do gong it wyfke -nei de mûs ta: Mûs, mûs! wolstou nin line koaije? line wol nin okse -bine, okse wol nin wetter sline, wetter wol nin fjûr úteaze, fjûr wol -nin stôk barne, stôk wol nin houn slaen, houn wol nin baerch bite, -baerch wol net nei hûs ta ef moat nei hûs ta dragen wirde. Né, sei de -mûs. Do gong it âld wyfke nei de kat ta: Kat, kat! wolstou nin mûs -fange? mûs wol nin line koaije, line wol nin okse bine, okse wol nin -wetter sline, wetter wol nin fjûr úteaze, fjûr wol nin stôk barne, stôk -wol nin houn slaen, houn wol nin baerch bite, baerch wol net nei hûs ta -ef moat nei hûs ta dragen wirde. Ja, sei de poes, en do de kat efter de -mûs, de mûs efter de line, de line efter de okse, de okse efter it -wetter, it wetter efter it fjûr, it fjûr efter de stôk, de stôk efter -de houn, de houn efter de baerch, en do.... - -_De Niften fen Aldegea._ En do sei it âlde wyfke fen hoarre, hoarre, en -do se thús kaem wier de baerch yn ’e skûrre. Ha, ha, ha! Dêr hat beppe -ús wol fyftichris mei yn ’e riften brocht. - -_Saske._ Nou, Jieldouw trune ommers sa, en ik wit net oars. Jimme binne -ek sa keken. - -_Domenij._ Dêr laitse jimme nou om, en it is ek in berneteltsje; mar as -jimm’ i’s wisten’ ho âld it is! Yn Ingelân is ’t ek; it is to lêzen yn -in berneboekje, dat se dêr noch by tûzenen útjane; en de Ingelsken -hawwe it meinomd, do se fen uzes útflechte binne nei Brittanje ta; dat -is nou lyn, lit ’ris sjen, ampter fjirtjin hûndert jier. - -_Domenijs Neef._ Ja, omke; ik ha ’t okkerdeis noch yn in Ingelsk -berneboekje lêzen. Mar de Ingelsken haww’ it teltsje in bytsje -bisnoeid; yn pleats fen nei de line, geane hja mei de okse nei de -slachter, en as dy oan ’t kilemoarjen wol, fljocht it bist nei it -wetter, it wetter nei ’t fjûr, en sa foart hinne. - -_Pîbe._ Wel ljea’, dou krigeste ommers de kroane alheel wer op ’e -holle. - -_Saske._ Domenij is sa wiis, dy scil my wol helpe. Mar, boer, nou -moastou; dou haste my earst oanfitere. Elts syn bar, heite. - -_Pîbe._ Dêr kin ’k neat tsjin ha. Mar fen de baerch wolle se net sykjen -hearre; en it teltsje fen ’e stiennen parrebeam scoe it net better -ôfgean. Hwer scil ’k den fen? - -_Gabe._ Heit moast mar ’ris fortelle, hwet Toon-wever ús lêsten fen syn -faer sein hat. - -_Pîbe._ Hwet mienste? - -_Gabe._ Wit heit net? Dat fen ’t linnen. - -_Pîbe._ Kom, ja, jonge! Dat wier sa slim net. Dou wiste altyt rie. Nou, -harkje den mar.—Harmen, Toon-poep syn faer, wier in foech koaterboerke -tichte by Munster, en hy weefde ’er sa’n bytsje mank. Iendris waerd hy -wakker fen ’e lânhearre pleage om ’e hier, en hy hie neat om jild to -meitsjen as in tritich jelne linnen, dat noch heal wiet op ’e bleek -laei. Wirch fen al dat gemoan, skoerde de stakker it doek fen ’e -hantsen ôf: hy rôlle it net op, mar hong it fjouwerdûbeld oer syn -skouder hinne, det it him oan ’e boksen ta bingele; sa koe it ûnderweis -noch hwette droegje, toft him. Sa trape er swietsjes wei nei Munster -ta, do him tichte by de stêd in gaudief ynroun, dy him in rare pots -spile. Dy snaek boksele him deun efter oan, naem it uterste seamke fen -it linnen op, en bestte dat sa ûnder it rinnen oan syn baitsje fêst. Sa -gau wierne se net yn ’e tsjustre poarte fen Munster komd, dêr in heel -espel boeren stoe, ef dy skelm joech Harmen in dúst op ’e hûd, det er -hals oer kop yn in smoarge goatte trûzele. Harmen stie wer op, en scoe -syn linnen wer opnimme, mar dat wier wei: hy seach yn ’t roun, om en -werom, mar nearne gjin linnen. Do bigoun de stakker earmhertich to -kriten en to kjirmjen, myn linnen, myn linnen! De gaudief stie heel -krankyl rjucht op en del nei dit spul to sjen; op it lêst sei er tsjin -Harmen: Ho ropste sa lûd, feint? Hast’ dy sear fallen?” En do Harmen -him forhelle, det syn linnen him ontfytmanne wier, sei dy skelm heel -permantich: “Dat is ongelokkich, boerke: mar om dy de wierheit to -sizzen, biste ek in slûge pôpe. Sjoch hjir, man! Hieste dien lyk as ik, -en dyn linnen sa oan it baitsje beste, leau my, nin divel hie it dy -ontstellen.” - -_De Studint._ Gnap sein, Pîbom! Gnap, man! Jy hawwe in swolch -fortsjinne. Bring i’s om! - -_Domenij._ Den krigeste mei ien ek hwet, hè? Mar ja, Pîbe; jy falle my -danich yn ’e hân, en Rommert mei it sa goed meitsje, forbetterje scil -er ’t jo net. - -_Rommert._ Moat ik den ek? - -_Domenij._ De âlde ljue forhelje, en de jonge frij? Dat scoe ommers de -omkearde wrâld wêze. Kom, gau, rep dy hwet! De joun wirdt ús oars to -koart. Ik en Gabe moatte ek noch. - -_Rommert._ Dêr giet it den hinne.—To Ljouwert wenne alear in âld faem -fen sauntich jier, (Fetsjemoi neamden se hjar), dy moai stiif yn ’e -rêch wier. Hja hie mar ién erfgenamme, en dat wier hjar broers soan, dy -officier op in trijedekker wier. Hy wier al ier ten oarloch gien en -swabbe meast op sé om; en om de twa ef trije jier koe er pas iendris by -moike thús komme. Ungelokkich foel it âld minske, dat in goe’ sloof -wier, yn hânnen fen in tutsjemoi, dy Maike Plom hjitte, en hjar it hûs -fol tôge fen alderhânne snaren fen frouljue. Dit heapske pongele hjar -swietsjes út, nou mei bisytsjen, den mei lotsjen en jildlienen, en der -wierne al frij hwet fearren fen hjar flein, do de farrensman noch -gelokkich opdaegjen kaem om der in boerdtsje foar to skutten. Dat stiek -Edzer Folperda (hwent sa hjitte de séofficier) danich yn ’t krop; hy -seach klear det se moike alleheel weitôge hiene, as er net yn tiids -thús komd wier, en den hie hy de houn yn ’e pôt foun. Folperda laei -dêrom op ’e loer, om Maike Plom in pots to bakken, dy hjar heuge scoe. - -Earst fornaem er ’ris nei hjar komôf, en hearde gau det se as in foech -jongfaem mei in skipper foartroun wier nei Amsterdam ta, sûnder det -immen wiste hwer ’t hja stouwen ef flein wier. Einlik wier se wer -opboerljen komd. Hja wenne nou yn it Ruterskertier to Ljouwert, en dêr -hie se in stik ef fjouwer jonge frouljue yn hús nomd, om mei for de -ljue to naeijen; hwent hja koe baeseftich mei de nidle omgean. It wirk -fleach hjar by de rûs it hûs yn, mar it woe dochs nin smoar sette; hja -wier fjir-s-to rynsk, en as se in skeljen fortsjinne hie, woe se graech -in trijegoune útjaen. Yn hûs seach it ’er ek oerhearich út; hwent dat -lyts lapke yn ’e mûle kostte sa ’n bulte, det se oan dweilen en -luiwagens net folle spansearje koe. Hjar âlders wierne stoarn sont se -foart west wier, en fen hjar oar folk koe nimmen oer wêze, as in broer -fen hjar mem mei namme Rouke Lefferts, in húsman yn ’e súdhoek, dy -neijerhân mei wiif en bern nei in oar oarde forfearn wier; hwer hinne -wist nimmen net. Do Folperda dit mei folle omsnuven wys wirden wier, -stelde er syn prikken yn ’t wirk, en dat die er al heel nuver. - -[Yllustraasje: FOLPERDA AS ALD BOER.] - -Op in moaije hjerstdei, det er in greate kouwemerke to Ljouwert wier, -gong er nei de klean fen syn oarreheit, dy Fetsjemoi noch biwarre hie. -Hy teach in wide broek oan mei in gulp, en in koart sarjes rokje mei -twahûndert knopen; hy sette in hoed op mei in douweflappe, die in -jildriem om ’e mil, en naem in lange stôk yn ’e hân, dy boppe mei lear -en taetsen bislein wier. Mei dizze plunjes as in âld boer optakele gong -er nei de hoeke fen de bargesteech, en koft in fearn Dimter koeke mei -twa brette bokkens fen in tafeltsje; do gong er de kouwemerke in slach -twa om, det syn skoen alheel en al kouwedong wierne, en sa taboeid -stiek er de holle dûkelhalzich foarút, en trape mei in loame mâlkstap -nei it Skavernek ta, krekt eft er yn ’t ien-ûre trekskip moast. Mar do -er foar it hûs fen Maike Plom kaem, wier it krekt eft er wirch waerd; -hy gong op ’e rollaech fen hjar stoepe sitten mei de rêch nei de -finsters ta, en dêr bigoun er syn koeke en bokkens oan to sprekken. Nei -de tiid wier ’t moai lij waer, en jiffrou Plom siet foar it opskoude -raemt mei hjar fammen to naeijen; mar hy die eft er neat mirk. Do de -biis in bytsje oan it smûzen west hie, bigoun er yn ’im sels to praten. -“Fè, man!” sei er, en striek him om ’e holle, “Fê, man! Hwet binne dat -dagen; hwet binne dat dagen! Dy kouwestirten hingje my in jelne ta de -hals út. Sa bliid as in ingel, det ik fen ’e merke bin, en it jild yn -’e riem sit. Ho folle scoe ’k nou al by eltsoar hawwe? Wacht ’ris! For -de fette bonte fyftich inkelgoune.... dy slachter hat my it hert út it -liif tinge, mar Roukomm’ wier ek taei!...... fyftich inkelgoune, dat is -sauntich. For de fearkou tritich goune.... Dat wier in bytsje, mar it -wier ek mar in pyst.... tritich, tritich en sauntich, dat is op ’e kop -hûndert goune. Dêr moat ôf it merkejild en de sûpkes.... Heare, hwet -hawwe wy dy Roskam faek út en yn west, en den jimmerwei jeneverje: ik -leau det wy wol twa skeljen forsûpt hawwe. Mar hwet hoeft dat ek sa -op’e stirt út; dy bytsjes binn’ nin tel. Nou noch dy fluzen wol, twa -skippoun tsjiis, en trije fjirders bûter. Sauntsjin en tweintich; -tweintich, tweintich.... dat is saun-en-tritich; saun-en-tritich en -njoggentich dat is, as Bartjes net liigt, hûndert-sauntsjin. Wacht -i’s... Né, né! Dat is hondert-saun-en-tweintich.... Fê, det ik nin brok -kryt ha.... Mar, de deuker! hwet hat dy bûterkeaper ek for in slok -nomd!.... Dat is in naesje fen de divel; dy ploaitsje de boer fen ’e -hûd hwet se kinne. O feintsje, hie ’k witten det dyn jenever sa djûr -wier! Ik biloof it dy, as ik werkom scil ik oare spoennen fen dyn romer -slaen.... Hûndert, en hûndert-saun-en-tweintich, dat makket....”—Mei -ien gaspe Folperda de riem los, en grabbele braef mei syn hânnen yn it -jild om. De fammen lústeren eft hjar lij wetter yn ’t ear getten waerd, -en scoene wol útprúste ha fen laitsjen. “St, St,” flústere jiffrou -Plom, “nin wird kikje. Mei dy boer kenn’ wy wille ha.” Nou, jiffrou -Plom wier net foar ien gat to fangen, mar de farrensman wier ek bitûft, -en hjir scoenen nou de hotte en de file oer eltsoar to gear. Hy farde -al foart mei syn tellen en rekkenjen, det er hast in sekje skeljen by -eltsoar hie, mar as it tsjin it ein fen de rekkening roun, den rekke er -kwanskwys alheel wer yn ’e boel fortize, det er altiten wer fen ’t -foaren ôf oan moaste. Dêr hien’ je den wer it âlde geëamel op syn -fingers, fen tritich, en sauntich, en hûndert, en sa foart hinne. Op it -lêste, do er oan syn rekkening nin kop ef stirt mear fine koe, joech er -de moed glêd forlern. “Jonges! jonges!” sei er mei in swiere sike, “Hie -’k nou de dochter fen myn sister Wypk noch! Dy Maike, dat wier in snoad -fanke! Hwet koe se rekkenje! Dêr siet in holle op. Hwet hie dat in -oanhâld for my west nou myn wiif en berntsjes wei binne! Hja hie myn -húshâldster wirden; ik hie hjar op it ein oan in flink jongkeardel -holpen, en yn ’e spillen set. En dêr giet dat gek frommis hinne, en -forslingert hjar: fij man! Nou sit ik hjir yn ’e wide wrâld pûr -allinne.” Do er dat sei, kaem it moed him alheel fol, en mei in britsen -stimme kriet er it earmhertich yn him sels út: “Maike, Maike! Och, hie -ik nift Maike noch!” - -Jiffrou Plom, dy skoan wiste fen opheljen as se byt hie, naem nou hjar -trekken waer. Hja kaem op ’e stoepe, en tikke Folperda op it skouder. -“Húsman! sei se, mei jins wolnimmen; jy binne in omke fen mines net -wanlyk. Hwer binn’ je dochs fendinne?”—“Ikke, minske?” sei er, en -draeide de holle forheard nei it finster ta; “Ik bin fen Hilaerd.”—“Ho -hjitte jy den?” sy wer.—“Wel, jy binne in nuver minske,” andere -Folperda; “sa freget men de boer de kinst ôf; jy moatte ek alles witte. -Mar hwa binne jy?” (en mei ien seach er hjar stiif yn ’e eagen). “It is -krekt eft jy in sister fen my út ’e mûle stapt binne.”—“Ik hjit Maike -Plom,” sei se.—“Maike Plom?” frege er forheard, en stie gysten oerein, -“Nou kin ’k it sa net oan. Den biste myn nicht ommers, ljea’! Ik bin -Rouke Lefferts; ik bin dyn omke.” Sa as jiffrou Plom dit wird hearde, -foel dy falske njirre as in sek yn eltsoar; hja gûlde sa beare mei in -fyn lûd, loek it wyt foar ’e eagen, en sike stjitterich, krekt eft se -de limoer hie. Hja bikaem njunkenlytsen wer, en bigoun bargetriennen as -balstiennen to skriemen. “Dêr hat ús ljeavenhear den einling i’s jown,” -sei se, “dêr ik him wol tûzenris om bean ha!” en mei ien foel se omke -om ’e hals, en tute him op ’e mûle, op ’e noas, op ’e eagen, hwer se -mar manljuesflêsk rûkte, sa det Folperda, ho mansk er oars ek wier, -hast mei de boel oanhelle waerd. “Wel, ljeave!” sei er, “bistou it -wrychtich den?”—“Ja, omke,” sei se, “ik bin it.”—“Och, ja, ljeave!” sei -er, “Nou sjen ik it ommers sa klear as de dei. Dêr haste ommers dat -selde deaplakje op it krop noch; en ommers ek dy mael oan it kin. Foi! -hwet haw ik in fortriet fen dy hawn. Hwerom rounste dochs wei? Mar, -kom, nin âlde kij út de sleat helje! bliid ta, detste der wer biste.” - -De fammen, dy earst it raem út laeinen, flitteren nou ek al op de -stoepe om, en fregene eft dy man fen jiffrous kinde wier. “Fen myn -kinde?” sei se, “Fen myn sibste bloed; ús eigen omke Rouke.”—“Heare -sei!” anderen de fammen, “Hwet je sizze! Omke Rouke, dêr je sa faek fen -praten ha? Nou, dêr mei je wrychtich wol greatsk op wêze. Hwent as in -nift lyk as jy in ear ûnder de migen is, hy is ek al sa’n kant keardel -for syn jierren, nin gnapper yn ’e saun provinsjes.” Do kamen al dy -frouljue en túten him ek, det it klapte. “Mar, omke!” sei jiffrou Plom. -“Hwerom bliuw’ je dochs op ’e stoepe? Kom yn, man; jy scille it hawwe -as in prins.” Mei ien namen twa fen dy fammen omke elts al by in hân -beet, en setten him de oare hân ûnder de earm eft it in bern wier. -Folperda liet him liede as in laem, en seach sa from en gol, det me yen -to boarsten laitsje scoe. De twa oare fammen blaeiden him wiles -efternei, en sa kaem de smite yn ’e keamer fen Maike Plom oanstoaijen. - -Jiffrou Plom tochte det hjir in ryk erfpoarsje oan hinge; sy moast omke -dêrom mar i’s heel sêft sette, tochte hjar. Hja lústere dêrom de faem -yn ’t ear, om mei in pear nije jassen nei Jan Snotleppel[9] to gean, en -dêr in pear dekaten jild op to heljen. De faem as in blits hinne en -werom nei de Hearestrjitte, en brocht gau in goed hânfol jild en in -flesfol annisette thús. Do aenstons wer út om bôle, prommen, -spallingspek, in war einfûgels, en hwet yn in boeremage fierder bêst -flije woe. Sa gau as se mei dy spillen thús wier, de fammen allegearre -oan ’t wirk: de iene rûpele, en de oare grimde in fûgel; in tredde -skylde parren; de fjirde púste it fjûr oan. Yn in jier wier der sa’n -trelit net yn jiffrou Ploms koken west as by dizze yntochte fen -Roukomme. - -Underwilens siet jiffrou mei omke to pizeljen en annyske to pimpeljen, -dêr se wakkere slij nei wier. En om ’ris faker to priuwen, staette hja -omke algedurigen oan det er ’ris ombringe moast; mar omke, dy goe’ -smarre, mar ek by syn stikken bliuwe woe, hie den altyt it leksom -klear: “Ja, ja, ljea’; der forsûpe mear yn ’t bierglês as yn ’e -sé.”—“Jonge, ja!” sei jiffrou Plom op it lêst, “Dêr ha’k omke noch -alleheel net nei frege. Ho giet it moike dochs?”—“Och!” suchtte er do, -“Moike is dea, ljea’; ús berntsjes ek. Ik haw se allegearre forlibbe. -Ik bin nou allinne yn ’e wrâld en haw nimmen oerhâlden as dy. Dou biste -nou myn jinnichste treast, myn dokke!” en mei ien aike er hjar om it -kin.—“Heare, omke!” sei se, “Dêr skril ik fen. Allegearre to hôf -brocht! Hie ’k net tocht det it op dea útdraeije scoe? Hwet haw ik fen -nacht fen brilloftsjen droamd!” Mei ien rôllen hjar wer triennen as -groujerten by de wangen del; hwent dy koe se taepje as in brouwer it -bier, sa faek as se woe. Mar mei ien wipte der ien fen ’e fammen yn ’e -keamer, dy sei: “Kom, kom! dea is dea. Dy stoarn binne lit dy op it -tsjerkhôf lizze, en laitsje mei de libbene. Toe jiffrou! it iten is -nôch. Drink earst ’ris; den ha jimme oan tafel triennen om to -skriemen.” - -Hja gongen oan tafel. Dêr siet omkoal yn al syn hearlikheit; in -gastmiel foar him, en fjouwer tsjeppe frouljue oan syn griene side, dy -him hast net fen de hûd ôf bliuwe koenen. Hwent dy klitsen wierne -alleheel fen ’t keatting, en wisten fen oerdwealskens net hwet se dwaen -scoenen. Omke sei det er noch noait sa swiet traktearre wier; it moeide -him mar det nift sa’n droevigen kosten om him die, en hy helle de pong -al út de foarbroek en woelle it tou mei de kaei los om hjar in dofke yn -’e hân to triuwen. “Né, omke;” sei jiffrou Plom, “as je my net lilk ha -wolle, hâld je den stil fen biteljen. Ef mien’ je det it hjir om jins -jild to dwaen is? Foi! for myn eigen omke scoe ’k sa’n bekfol iten net -oer ha.”—“Nou, ljea!” sei Folperda, “Omke woe it dwaen út bêst. Set de -pols foaral en bileaven net to fier: dou moaste him útljeppe kinne. Dy -de tsjin to great nimt tommelt yn ’e sleat. Ho giet it mei de -breawinning?”—“Ja, ho giet it?” sei jiffrou Plom. “Wy binne nou just -net jildich; hwent, wit je, it giet tsjin it lêst fen ’t jier. En hjir -to Ljouwert!.... Foi, ik mei der net om tinke, omke!.... To foaren wier -’t in eare lyk to wêzen, en tsjinwirch is men nin man fen fetsoen -langer, as der nin rekkeningen rinne, dy trije jier âld binne.”—“O!” -sei ien fen de fammen, “om skilden wirdt nimmen hinge.”—Mei sokke -praetsjes kamen se oan ’t ein fen ’e mieltyd, en Folperda bigoun ’ris -om to tinken ho’t er mei skik út it gat komme scoe, dêr er hjir ynkrûpt -wier. Ut de praetsjes ûnder it iten hie er mirken, det ien fen de -fammen nei iten allinne hwet to rêdden hie mei hjar naeiwirk yn it -efterkeammerke, en him tochte as er dêr in healûre allinne by wier, det -er de boel den wol klearje scoe. Hy sei dêrom oan nift, det er in lange -en swiere dei hawn hie; det er sa wirch wier as in maits, en det er -graech in lyts knipperke yn hjar efterkeammerke ha woe, foar’t er op -reis gong. Aenstons spraetten se in pear stoelkjessens op ’e matten, en -omke die de riem ôf, naem it jild ’er súnich út, en gong lizzen oer ’e -flier sa lang as er woechsen wier. It dûrre net lang ef hy slepte, en -raspte kwanskwys, det it keammerke der fen dreunde; de jongfaem kaem -wiles yn ’t keammerke en pielde swietsjes mei hjar naeijen oan. Nei in -healûre stoe er wer op, en gong aenstons nei foaren ta, dêr jiffrou -Plom wier. “Dat stiet der bryk by, nift!” wier syn earste wird.—“Hwet -is ’t den, omke?” sei hja.—“It is bryk!” hy wer; “Fordomde bryk, siz ik -dy; ik doar it hast net sizze.”—“Heare, hwet is ’t den, omke?” sy -wer.—“Dy faem!” sei Folperda, en hy trille der fen; “Dy faem dêr yn it -efterkeammerke hat my al myn jild út de riem stellen, wylst ik laei to -sliepen. Dêr is er!” En mei ien smiet er hjar de lege jildriem foar de -foetten del. Hwet eagen hjir by opskoerd waerden, kinn’ jimme licht -bitinke. As in pûr razene divelinne fleach jiffrou Plom nei it -efterkeammerke ta, en dêr wier it earste wird: “Dief! It jild -werom!”—De jongfaem skrikte, en frege forheard, hwet jild?—“Fen ús -omke, flarde!” sei jiffrou Plom, “Né, dou wist’ it net, hè? Mar ik scil -’t oanbringe dêr it heart; ik scil dy yn in gat sette, dêr sinne noch -moanne dy biskine kin. Hwet mei dy man wol tinke? Det er by -pompierblazers is?”—“En hwet is Maike Plom oars as in pompierblazer?” -frege de jongfaem, en sette de hânnen yn ’e side; “Praet’ jy fen -stellen? Fen dief? It is in dief dy’t seit. Fordomd! dêr jy de mûle -hâlde moatte, kin ik myn earen skodzje det se klappe. Ik haw Fetsjemoi -noait net op ’e bûse libbe.” Op dit wird bigoun jiffrou Plom to -skombekjen en to tieren, det de oare naeifammen der ek op ta fleagen, -en fregen hwet der to dwaen wier. Nou wierne al dy jonge frouljue eft -se ûnder de hoantsen útbret wierne, en de wirkfaem wier al sa’n -bekstik. Dêrom do de iene de partij opnaem fen jiffrou Plom, en de oare -fen hjar naeifaem, tsjitten en skolden se troch inoar, det de iene de -oare net forstean koe, en it dûrre koart, ef sy kamen fen wirden ta -bruijen. Yn in omsjen fleagen de mûtsen en earizers troch ’e keamer; de -hierren stauwen wech en wear eft der in partij katten oan ’t -plokhierjen wierne; de pannen skaeiden se fen ’e tafel, det se yn ’e -stikken en stallen omtrapen, en by dit alles kraeiden en moarten dy -seis frouljue troch inoar det bûrren en oerbûrren it hearre koenen. -Under it geraes fen dit helske muzyk glûpte omke stilkes de doar út, en -hy kaem noait wer. - -_Gabe._ Ut is ’t! Dat swiet iten en drinken by jiffrou Plom byt my de -kiel út; kom, mem, smar my in byt bôle, en bring i’s om. - -_Saske._ Dêr bin ’k nin houn fen, heite. Mar den moastou to set. Dou -haste ús jisterjoune sa sneu ôfsâlten. - -_Nift Jieldouw._ Krekt, moike. En as er ’t net docht, scille wy him mei -spantouwen op ’e stoel bine; en net los, ef earst in teltsje. - -_Gabe._ Ja, mar Jieldouw, ik bin krekt as de Jeuden. Ik kin net prate -as my de hânnen boun binne. - -_Nift Jieldouw._ Toe, toe, bigjin mar! - -_Gabe._ Yn ’e gasthússteech to Frentsjer wenne alear in jong keardel, -dy Keimpe hjitte; hy wier net troud, mar hie in sister ta húshâldster, -dy in set jonger wier as hy, in flink jongfaem, mei namme Saepke. Hy -wier keapman, en die for dy tiden in greate negoasje yn stopjern, side -en sok spil, bynamme op Grins en Imbden, dêr er alle jierren mei syn -keappenskip hinne ried. Ienders op ’e thúsreis út dy oarden mette him -by de Birgumer heide in trop dieven, dy him alheel útstrûpten, en noch -bont en blau ta sloegen. Hja ontstielen him wol trije tûzen goune oan -kâld jild, en al syn goedtsje. - -Dêr kaem Keimpe wer yn Frentsjer sa earm as in swel. Mei in lyts pakje -ûnder de earmen stapte er by syn sister yn ’e keamer, liet hjar de -bûden en plakken sjen, dy se him slein hiene, en forhelle hjar syn hele -ûngelok. Do er dien hie, bigoun de jongfaem bitter to kriten; mar it -meilijen mei syn ûngelok makke de ljeafde for hjar broer noch greater, -en hja naem fêst foar hjar, om him, dy hjar út de romte ûnderhâlden -hie, yn ’e krapte net to forlitten. It slimste wier om de handel sa -hwet oan ’e gong to hâlden. Jild to lienen, dêr siet hjar beiden it -Fryske hert to heech ta; djipper as immen fielden sy de wierheit fen it -sprekwird, dy witte wol ho folle in goune jildt, moat ien liene. Saepke -forkoft dêrom ljeaver hjar gouden’ kroantsjes en fingerringen, hjar -bras en kralen, hjar potstikken en silveren koppen, ta de silveren riem -fen hjar beppe ta, om Keimpe wer in bytsje jild om ’e hânnen to jaen. -Mar nou sa neaken yn Frentsjer om to heukerjen, dêr se altyt as in -deftich boargers dochter forkeard hie, dat wier in hird gelach. Hja -wier sa krigel as in bij; en, o! it hie der altiten sa kreas bystien. -Hja leinen it dêrom mei eltsoar oer eft it net bêst wier det se nei -Grins teinen; dêr koe sa to sizzen nimmen hjar, en hja koenen der hjar -bihelpe sa’t se woenen, sûnder hjar for immen to skamjen. Dat scoe den -ek earstdeis oangean; mar foarôf barde der hwet, dat ik jimme eigentlik -forhelje woe. It is kluftich en ôfgryslik tagelyk. - -De gasthússteech, dêr hja wennen, hie syn namme fen in gasthûs, dat der -yn stie, mei in lytse tsjerke der neist. Yn it gasthûs wennen alderlei -âlde en gebreklike ljue, dy net goed mear for hjar sels wierne; ek -waerd der wol ’ris in siik reisger yn opnomd, dy to Frentsjer stykjen -bleau. Dizze minsken mei al de frouljue en oppassers, dy dêr de boel -gnap houdden, makken mei eltsoar in hiele beijert út, dy tûzenen yn it -jier kostte; mar der wierne ek rju boerepleatsen en grounpachten ûnder, -dêr in foarnaem hear, Lubbert Skrok, it ynkommen fen stjûrde. Dy man -wenne dêr ek yn ’t gasthûs, en hie in stik ef trije fen de moaiste -keamers for him sels. Hja neamden him de proast fen ’t gasthûs; hy -libbe as in banjer, en de gasthûsljue litten ek nin honger, mar syn -fingerseinen wierne dochs fiersto lang om him sels net earst to -biskaeijen. Alle boeren brochten him jierliks in kynsen twa bûter, ek -wol aeijen, tsjiis, ljirre, bjist, en al hwet de tiid sa sei; dat -hjitte út frjeonskip, mar it wier egenlik, omdet se oars ophyst ef fen -’e pleats jage waerden. Mar dy hear proast hie noch mear ljeafhabberij -as yn it jild fen it gasthús: hy hie ek sin oan oarremans frouljue, en -bynammen oan jonge, prûze fammen sa as Saepke wier. De âld keardel wier -sa hjit as in holder! Hja wenne twa huzen fen it gasthûs ôf en hy somme -dêrom net om hjar nou en den hwet swiete parren ef moaije dûkemartens -út it gasthûshôf to stjûren. Dat barde meast as Keimpe út wier, en den -kaem er sels wol ’ris om in jounpraetsje to hâlden, dat him net folle -mislearre; hwent hja wier wakkere húsk. Tsjinwirch kaem er noch faker, -kwanskwys om hjar yn it ûngelok to treasten, en dêr er hjar goed, toft’ -er, yn ’t forstân hie det it allegeare suvere frjeonskip mei him wier, -wier it nou de goudene ûre nei syn gedachten om in tige raem to dwaen. -Krapte fen jild, miende er, scoe by it frommis wol swierder weage as -hjar earlikens. Hy stjûrde den in âlde fekke út it gasthûs.... hwent -dêr de divel sels net komme doar stjûrt er in âld wiif hinne. - -_Domenij._ Tink om dyn mem, heite! - -_Gabe._ It is ek sa. Mar it is der út, domenij.—Nou, hear Lubbert -stjûrde om de skoat fen middei in gasthúswyfke nei Saepke ta, dy hjar -sei det de proast hwet útfoun hie om hjar út de jildpine to helpen, mar -det er it for nin minske, ek for hjar broer net witte woe. De lofterhân -moast net witte hwet de rjuchter die. Hja moast dêrom nachts to toalf -ûre mar yn ’e tún komme; den scoe er oer it stek komme en alles mei -hjar forprate; hwent jimme moatte witte, det Keimpe-en-hjar tún en dy -fen ’t gasthús oan eltsoar skeaten. Saepke rûkte gau hwer dy -barmhertichheit hinne woe, mar naem it lykwol in healûre op hjar birie, -en sei it âld wiif det se den werkomme moast om biskie to heljen. Sa -gau it âld fel foart wier, sei Saepk oan hjar broer hwet der geande -wier, dy op it hearren fen dit stik yngrimmitich waerd. Dieven hiene -him earm makke; in rike man woe him ek noch to skande meitsje! “As in -goe’ Fries”, en hy stiek de fûst foarút wylst er dit sei, “As in goe’ -Fries fei ik in earm man de skoen ôf; mar wé de greaten! Ik trape se -ljeaver saun foet yn ’e ierde, foar ’t ik dêr in swart opsicht fen -fordroech. Ik scil dy rike stjonkert omgean; dat biloof ik him!” Mei -ien hjitte er Saepk om proast Lubbert sizze to litten, det se komme -woe; hy scoe wol oppasse det hjar nin kwea oerkaem. - -It klokje fen de gasthûskapelle sloech toalf ûre, do Keimpe sei: “It is -hynstemiddei; Saepk! nei de proast ta.” Saepk gong nei efteren yn de -tún, dêr omkoal al klear stie om mei in ljedder oer it stek to -kladderjen. Hy kleau oer. It wier ierdetsjuster en alleman to Frentsjer -yn ’e rêst. Proast Lubbert, dy miende det er fen nimmen aen hie, treau -syn ljeafste tweintich goudene fûgels yn ’e hân, en hy aeide en flaeide -ûnderwiles det it sa hwet die. Mar mei in wip wier Keimpe der ek by, en -joech de âlde punthoun in trewinkel, det er mei syn grouwe hûd yn ’e -beibeammen trûzele, en dêr in skop twa boppe op, dy der net om liigden; -hwent it wier in drege keardel, dy Keimpe. Lubbert sei kik noch mik, en -bleau lizzen as in stien. “Dat komt to bot oan,” skrilde Saepk. “Dat -koe wol wêze,” sei Keimpe; “yn ’t tsjuster is ’t knoffelwirk. Wacht, ik -scil de lantearne helje.” Hy kaem mei de lantearne om dit spil to -biljochtsjen, en sjuchste wol, Lubbert diene de kiezzen net mear sear. -De skop wier yn de sliep fen ’t haed komd; hy wier dea, kroandea, kin -’k jo sizze. - -_Nift Jieldouw._ Dêr ha je it al wer! Ivich hastou it fen moardzjen. - -_Gabe._ Nou, oars wolle jimme der ommers net nei harkje. Alle -lietsjesjongers rinste altiten foarby, mar as der ien stiet mei in -skilderij, dêr faer en moer mei al it folk op formoarde wirde, den -stietste to lústerjen, efste mei it gat yn lije mâlke sitste. Kom, mem -bring i’s om for ’e skrik. - -_Nift Jieldouw._ Ja, for ’e skrik! It scil wol in slachterij wirde. -Toe, lit mar ’ris harkje. - -_Gabe._ Nou, Lubbert wier dea. Dêr wier goede rie djûre waer! Dat scoe -der net bêst mei hjar bystean, as it gerjucht de oare moarne it lyk yn -hjar tún foun. Dit joech hjar sa’n onjowliken eangstme, det hiene de -poartedoarren fen Frentsjer do al útheakke west, hja hien’ der útflein -sa fier as hja lân fine koene. Mar de need, de hege need learde hjir -bidden. Keimpe liet it lyk oer it stek yn it gasthúshôf tommelje, tôge -it forfolgens yn de gelderij fen ’t gasthús, dy er mei de kaei, dy yn -Lubberts bûse stike, iepen die, en hjir sette er de proast tsjin de -gongsdoar op, sa fier as in slop lyk oerein sitte kin. Dêrmei mienden -Keimpe en Saepke det it ding alheel yn ’e klinken wier en sloepen -stilkes nei bêd ta. Ungelokkich hie de faer fen it gasthús, dy ticht -oan de gelderij slepte, dêr geruchte fen fornomd. Hy strûpte flink hwet -klean oan, en do nei de gongsdoar ta, dêr deade Lubbert fen bûten tsjin -oan line. Mei feart fierde er de doar iepen, en, plof! dêr laei -Lubbert, de faer hals oer kop oer him hinne. De faer fleach wer op, en -helle ljocht. Mar ho forheard seach de man, det de proast dêr foar him -laei, dea as in stien. Do aenstons tûzen gedachten ho’t dat komd wier. -Hy hie dy doar mei sa’n evels gewelt opstaet; wit eft Lubbert, dy wol -’ris mei de dongwein op ’e rin wier, der net krekt foar stien hie om -wer to bêd to gean. Sa’n swiere doar mei izeren rongen liigde der net -om! Mar dat noch slimmer wier, dy selde moarne hie er ’t noch mei de -proast oan ien ein hawn, en dy hie him útmakke det er nin turf heech -wier; alle âlde wiven hienen dêr de earen fen opstitsen. Scoene se net -sizze det hy de proast formoarde hie? De faer seach it lyk noch ’ris -oan, kearde it om en om, mar op it lêst skodde er de holle en sei yn -him sels: “Dou laeiste dêr al mei dyn bilitsene mûle, feintsje; mar -hjir kinste net bliuwe; der út moaste, en der út scilste. Mar hwer scoe -er yn ’t holst’ fen ’e nacht mei sa’n lyk hinne? Dêr kaem him hwet yn -’t sin! De hiele boerren wiste det de proast in bulte smuchte op Saepk -hie; de gasthûs-wyfkes hiene al rabbe, det it breed wirk mei hjar -beiden wier, en det hjar broer de proast wikt hie, om noait wer yn syn -doar to kommen. “De deale!” tocht de faer yn him sels, “Ik scil myn -baes op Saepk en hjarre stoepe bringe; den scille se sizze det Keimpe -him moffele hat.” Mei in rep tôge de faer it lyk nei foaren op ’e -strjitte en lei it foar Saepk en hjarres del; do die er mei de fûst in -hirde bons op ’e doar, en kroep gau wer yn de fearren. - -“Heare! hwet is dat?” rôp Saepk, en fleach kel oerein, “Scoene wy -forklapt wêze? Keimpe! der gau ôf; sjen ’ris.” Keimpe laei yn d’ oare -keamer, mar dy wier al sa wach en skrutel as sy; hwent it wier der -binnen mei hjar beiden net suver. Keimpe sprong fen ’t bêd ôf, en sy -him op hoasfoetlingen efternei nei foaren ta: mar do se dêr it lyk wer -foar hjar doar founen, tochten se net oars as det de divel Lubbert -werom brocht hie om hjar beiden oan ’e galge to helpen. Dit woe Saepk -de kweade lykwol bilette! Hja joech dêrom in briefke oan hjar broer, -dêr it earste fêrs út it Evangeelje fen Johannes yn skreaun stie mei -saun krusen der ûnder. Mei dit briefke yn ’e mouwe krige Keimpe wer in -riem ûnder it hert, en naem de proast for de twade kear op it skouder -om him hjir ef dêr del to lizzen. Sa hie er it lyk moai tsjien huzen -fier tôge, do er in skimke fen de dongbult fen de gasthûsboer yn ’t -each krige. “Dêr is dyn grêf, frjeon!” sei Keimpe yn him sels, en liet -de proast slirkje. De gripe stie gelokkich noch by de rúskerne, en -Keimpe aenstons oan it dollen; mar hy hie noch nin djippe dobbe makke -ef hy staette op in greate sek mei gûd. Hy fielde ’ris, mar it wier nin -graen ef jild, ef sok spil; it like earder flêsk to wêzen. Hy sette him -skrep om de boel der út to lûken, en skoerde sa fûlbandich, det er de -sek op ’e dong krige. Nou fielde er klear det der kop en poaten oan -sieten. “Hwet divel, nou!” sei Keimpe yn him sels, “Scoene se noch in -proast dea bruid hawwe?” Mei ien makke er de sek op, en seach ta syn -greate forbaesdheit det der in fet slachte baerch yn siet. “Kom!” sei -Keimpe, “Dat is gûl om goarre! Wy scill’ i’s mei jimme omroalje, -feinten!” en hy naem de baerch út de sek, en liet ’er Lubbert for yn ’e -pleats glide: sa smiet er him yn it gat, die der wer hwet dong op, en -gong mei de baerch opstriken nei Saepke ta. - -Mar nou scille jimme freegje ho’t dy baerch dêr yn ’e rúskerne kaem? -Wel, de gasthûsboer hie dy deis krekt syn sûch slachte en yn ’e skûrre -ophinge; yn ’e jountiid hiene twa dieven him der weitaekt, mar om ’t -der dy do noch to folle skiere iel roun om him yn ’e stêd op to -sjouwen, hien’ se him sa lang yn ’e dongbult bidobbe; djip yn ’e nacht, -as al it folk fen kant wier, scoene se him der wer úthelje. Underwiles -wierne se nei in húske fen hâldoan gien ûnder by it bolwirk, dêr hja -braef fen de Haerlemmer tape dronken op de gesontheit fen ’e -gasthûsboer. Dat wier al in rare kasie! Dêr hien’ je in oansit fen -alderhânne skoarremoarje: in bakker, dy troch ’e oun flein wier; in -pear dweilen ef hearefeinten, dy de gleone stripen fen hjar slavernij -op ’e hoed droegen, en der noch greatsk op ta wierne; ek twa -opsichters, dy hjar eigen jild forslampampe hiene, en nou op dat fen -stêd en lân passe moasten; fierder in boargerssoan, dy der kaem om it -sûr fortsjinne stûrke fen syn faer to fordobbeljen; den noch de twa -bargedieven, en in snaek dy tsjien jier yn ’t tichthûs west hie. As se -dy man fregene hwerom ’t er sa lang sitten hie, andere er altyd: “om it -gelove”, en as se him den fregene, hwet gelove er hie: “Ik leaude, sei -er, det in oarremans mines wier, en dêr wierne dy dealske hearen fen ’t -gerjucht sa prot oer, det se my gisele en brânmerke hawwe, en dêr noch -tsjien jier lang dweilen, op ’e keap ta, by weve lieten. - -Al dizze snaken sûpten dêr yn dy gribus as mûzen. Al oan en oan hearde -men dêr it wird: “Kom, litte wy it bern in bekje jaen! It is better it -jild as de man fordrinsen;” en den gongen de romers en glêzen wer -klinkklank gloria, lustich yn ’t roun. Dit dûrre sa lang det yn ’t ein -it jild op wier en it kredyt der by, en do gong it hjar as alle -seupelaers, det de iene nei de oare bigoun to kleijen det er lardich -waerd. Hja hiene al hwet droege stuten ynskobbe; en it wier nou komd -oan in krouske greauwen en in nuske hirde ljirre, dy’t de kastelein to -bêste jown hie. Mar do dat ek op wier, stie der ien fen de bargedieven -op en sei: “Kom, mannen! den scil ik jimme i’s traktearje op -spallingspek; hingje de tsjettel mar oer;” en mei ien gong er mei syn -kammeraet nei de rúskerne ta om de baerch to heljen. Do se mei dat -sekfol gûd yn hûs setten kamen, stie it hele selskip forwondere fen -sa’n skoan bûk flêsk. “Dat is in prefester!” rôpen se allegearre, “Ik -doar wedzje det er tachtich poun siden hat.” Nou mei alle man to wirk! -Hjir wier ien dy hwet mot en spoennen by eltsoar skrabe; dêr stoe ien -to mêsslypjen; in oar helle wetter ef fitere it fjûr oan. De faem, in -grou Bilfrommis, sa breed as in barte, waerd ûnderwiles sa nijsgjirch, -ho ’t dy baerch der útseach, det se it hast net langer útstean koe. Hja -woelle den it bantsje fen de sekkehals sunichkes los, wipte de sek by -de ûnderste tippen op ’e kop, en skodde it beest der út. Plof! dêr laei -deade Lubbert foar hjar foetten op ’e flier! De faem die in ôfgryslike -gjalp; de seupelbroers, yn ienen stom, waerden bleek as in wytling; de -kroechhâlder, in onbisnoeide feint, stelde him oan as in hôfhoun, omdet -er miende det dit op syn lân waeije scoe. Hy woe by alle heiligen -witte, hwa’t hjir de moardner wier. “Moarde?” sei ien fen de -bargedieven. “Né, man! Dat hat hjir nin pleats. Wolste krekt witte ho -’t sit? Joukeboer hat hjoed slachte; wy hawwe syn baerch kaept, en de -divel, om ús de nekke to brekken, hat him yn de proast fen it gasthûs -foroare. Mar hâld dou dy mar stil; baes! Der scil dy neat fen oerkomme. -It beest heart oan Joukeboer, en Joukeboer scil it ek wer ha. It scoe -my grize, det de man in fear to koart kaem.” Yn in amerij tôgen se -Lubbert nei de skûrre fen de gasthúsboer ta, en dêr hingen se him op -oan itselde bynt en itselde tou dêr se de baerch ôfsnien hiene. Dit ien -en oar joech sa folle gedrús út, det Joukomme, dy tichte oan it heafek -slepte, en noch al wach wier, wekker waerd en premomsje krige det der -altomets ljeafhabbers om syn baerch wierne. Sûnder him tiid to dwaen om -ienders hoazzen oan to toljen gong er yn ’t neaken himd nei de skûrre -ta, om ’ris to fielen eft de sûch der noch hinge. Hy taestte en taestte -al, en foun wol minske-, mar nin bargefoetten, en dat it tsjoedste -wier, it tou, dat for dit nije slachtbeest to swak like, briek stikken, -sa, man, det deade Lubbert boppe op Joukomme plofte, en him ûnder in -skansloper, dy er noch oan hie, biflapte. Dêr laei de âld boer, gûle en -moartsje nin brek, krekt eft de kweade yn de hel him ûnder hie. Syn -wiif, syn bern, de feint, de faem, de houn, it fleach alles nei de -skûrre ta. Bigryp nou ’ris ho forheard dy minsken seagen, do se -Joukomme dêr neaken ûnder de deade proast fen it gasthûs founen. Oan -dat ding koen’ se kop noch stirt fine! Hja fregen al, mar koenen nin -útslútsel krije. Mei dit gefal wierne se danich yn omslach, en stienen -lang yn bistân hwet hjir to dwaen; mar do ’t alles omkomd wier, wier -foart, tocht hjar, de baes. De proast moast der út, it gong sa ’t gie; -it gerjucht scoe oars miene det hja him deabruid hiene; hwent -jisterjoune hie er der noch west om bûter to bistellen, en de boer hie -rju mei him hakketearre oer ’e jilding. Mar ho krigen se him der út? It -roun tsjin healwei fiven en it bigoun al to skimerjen; him fier to -toaijen koe net. De feint fen Joukeboer, in fornimstige jongkeardel fen -Herbayum, wier de jinnichste, dy hjir rie wiste, en hjar allegearre út -de pikel holp. Hja hiene dêr in moai trinten hynzer op stâl, dat sa to -sizzen nin slach noch dien hie. Ienders hien’ se ’t yn de beage foar de -haiwein slein, mar it wier sa weinfljochtich, det se ’t stake moasten. -Om koart to gean, it wier in fjûrskiter! Dit helle de feint fen stâl, -lei der in seal op, en dêr hyste er deade Lubbert mei touwen op fêst, -det de boel forwege noch forwrikke koe, ho det it ek fleach en -slingere; do boun er him noch de teugels mei in pytske yn ’e hannen -fêst, det de proast, hied er in bytsje stiver yn ’e rêch west, hast sa -kreas siet as in ruter. Sa gau as dat spil allegearre klear wier, -waerden de skûrdoarren iepensmiten, en mei ien joech de feint it hynzer -in ûngenadige slach mei de swipe op it gat, det it beest as in reek de -stâl útstau de gasthússteech op. Yn it selde eagenblik fleach de boer -mei wiif en bern, mei feint en faem de doar út, en gûlden allegearre sa -hird as se koenen: “Hâld! Hâld! Minsken, hâld! De proast is op ’e rin!” -It wier in bytsje foar fiven, det de ambachtsljue krekt nei it wirk -gongen, en yn in amerijtiid hien’ je yn en om de gasthússteech in -hûndert minsken op ’e proppen, om it hynzer to kearen. Mar hwet hja -mear gûlden en kearden hwet dat beest gleoner en skrutelder waerd. It -giuwde der op it lêst sa mâl troch, det elts wol graech romte meitsje -woe. Dat wier op in g’lop stritte yn strjitte út, piip op piip del, en -krekt eft it spil sprekke moast, do it hynzer heal Frentsjer sa -trochflein wier, kaem it op it lêst yn ’e gasthússteech wer to lânne. -De gasthúsmantsjes en wyfkes hiene ek fen it mirakel heard; hja wierne -dêrom allegearre al yn ’t spier, en stiene yn ef foar de doar om út to -kypjen. Mar sa gau as hjar patroan op syn hirddraver de hoeke fen ’e -steech omdraeide, en elts gûlde: “Romte mannen!” stau dit hele heapske -yn hús, en hja kjirmen, allegearre: “Bergje jimme! Us hear proast is -gek wirden! Minsken, bergje jimme!” Fjouwer timmerfeinten lykwol -bleauwen op it mids fen ’e strjitte stean om it beest ta stean to -krijen, en dy klapten yn ’e hannen en gûlden sa dierber, det it hynzer -omswong, en de gasthúsdoar, dy wiid en waech iepen stie, ynfleach. Dat -wier mei koegelsfeart de wide gong lâns, it gasthúshôf yn, dwers troch -beibeammen en snijbeantsjes hinne, en do it dêr in slach twa yn -omdraefd hie, scoe der in raem dien wirde om de doar wer út to kommen. -Mar ongelokkich trof it hynzer yn syn rin in plak, dêr in djippe kûle -for in saed fen it gasthús dold waerd, en dêr tommele it hals oer kop -yn. It beest kaem op ’e rêch to lânne, en dêr Lubbert dûbelde hals -ûnder, det de touwen, dêr er mei fêst siet, fen de fal losboarstten. -Nou hellen de gasthúsljue geld en wyld op om it ûngelok fen hjar hear -proast to sjen, en hja seinen allegearre det de man it yn ’e holle -slein wier, en det dy fal him de dea dien hie. - -_Domenij._ Hwet tinkt je dêr fen, boer? - -_Pîbe._ Lean nei wirken. De keardel scoe yn syn eigen hôf bleaun hawwe. - -_Saske._ Ik wit net; dea is sa mâl. En den noch mei sa’n lyk sa -ommoardzje. Fê! It scoe yen grize. - -_Gabe._ It wier better, mem, det de proast it ierdryk bidonge, as det -er it gasthús bistiel en jonge frouljue bidoar. Mar kom; hwet oars. -Domenij! nou moat jou neef. - -_Domenij._ Hat dy jisterjoune net? - -_Gabe._ Ja, Domenij; mar dêr for hat er mei Jieldouw koartegearre. Dat -is lyk. - -_Domenij._ Kom, feint! den mar op ’e proppen. - -_Domenijs Neef._ Yn it jier fen 1690 learde der in studint to Grins ta -Dokter, dy fen Dockum fendinne wier. It wier in nuvere feint; fiten -útrjochtsje wier syn nocht, en fen biizjen hinge er gear. Do de greate -fekansje oankaem, scoe er wer nei heit en mem ta; mar it wier him dat -jier goeman to Grins gien as de measte fen ús foltsen, hy hie net -oergarre; as er syn pong tsjin ’e wyn smiet scoe er net fier fleane, en -by it eintsje-sluten wier der yn nin bûse fen fesje, bokse ef rôk in -stûr mear to finen. Dos steande op kâlde foetten wier er dochs to -edelmoedich om in oar to soebadden om jild to lien, en hy bigriep om -mar op ’e bonne foi ôf nei Dockum to kuijerjen. Mar in kammeraet, dy -dokter yn ’e rjuchten wirden wier, en de joune to foaren in trop -studinten traktearre hie, forlette him hwet; ek wier it dy deis to -brodzich om hird to rinnen, en hy brocht it oan ’e joun net fierder as -oan Burum ta. It wier healwei njoggenen; hy hie de skoen út ’e liken -roun, en wier sa wirch as in maeits; dêrby bâltte er fen honger, en -jild om yn ’e herberge to gean hie er net. Hy gong dêrom nei in -boerehûs, dat in eintsje fen ’e wei ôf laei. Hy kloppe oan en in himmel -wiif die op, dy him frege, hwet er hawwe woe. “Hy woe de piip wol ’ris -oanstekke”; nou dat koe wol lokke. De studint pypke i’s oan, en makke -in swiet praetsje. Underwiles kaem de faem yn mei in great krintebôle, -dy se yn ’e spine lei; in amerij dêrnei kaem de feint ek mei in -braskoerke, dêr twa flessen brandewyn útkamen, dy er yn in kaske ûnder -it bêd sette, en do sloep er wer foart sa hoeden’ as in skjirkert; -daelk kaem de faem ek wer, dy nou in pûde mei rezinen en in poun -klontsjes hie, dy de boerinne yn it sûkerdjear útskodde. Yn ’e -hirdsherne stie in holpanne mei beu to meuken, en oer it fjûr hinge in -skinke to sieden, dy soms mei de hakke boppe bobbele, en de studint de -kiel útbiet. Earst miend’ er det de ongetiders it margemiel hawwe -scoenen, en tocht’ yn him sels, kom, dat reits ik yn it lid. Mar dêrmei -kaem der in snaek yn, dy him gau yn oare gedachten brochte. Dy keardel -hie in rounbollich breedskaed hoedtsje op, dêr twa swarte linten by del -hongen; om ’e hals droech er neat as in smel himdeopsetsel mei -mûzetosk, dêr in pear silveren knopen yn sieten. Den hie er in -grouwollen baitsje oan; syn blauwe ûnderbroek protte by de knibbels -ûnder de boppebokse wei, en wier yn ’e hoksen fêstboun mei blauwe -strûpen, dy him by syn piper-en-sâlten hoazzen del biggelen. Dêrby hie -er útsneine skoen oan mei in pear útplatte silveren gaspen der op.—Ken -’k dy, ef ken ik dy net? frege de studint yn him sels, en ja wol, man, -hy hie him mear sjoen: it wier in kompenijster, Oeble Fluem, dy alear -wol i’s by syn âlders oan ’e doar kaem mei heidebjizzems, riskepitten -en sokke snypsnaren. Neijerhân wier er bigoun to oefenjen; ek koe er in -bytsje wiersizze, nei it ding him oanjoech; en meast roun er by -ienfâldige wyfkes, dy him it liif fol iten en de bûse fol jild -treauwen. De boer hie freeslik it grou op him, en hie him al ienders -fen it hiem reage; mar syn wiif, dy oan tsjoenen en spoeken leaude, en -dêr in bytsje mank fimele, houdde him for in hillich man. Ek koe er de -line sa moai om ’e reak skeare, det se, alheel mei him ynnomd, net wist -hwet goed eft se him dwaen scoe. De boer wier nou twa dagen nei -Holwerter merke ta, en it wiif, dat den hjar trekken waernaem, hie -Oeble de knik jown om aenstons oer to kommen. En dêr siet er nou al yn -syn bladeren, de piip yn ’e hân, en in sûpke brandewyn mei sûker foar -him. “It is hjoed den bjustere myld, boerinne!” sei er heel teamich en -fliensk. “Ik ha siker switten as in oandrager.”—“Dêr hie ’k al -gedachten fen,” sei de boerinne, “en dêrom hie ’k it slokje al klear. -Kom, drink i’s, Oeble. It is goe’ for it swit yn to druijen.”—“Ik -winskje jo de segen fen de Heare!” sei Oeble, en stiek de hele romer -út.—“Dy bin ’k wol nedich, Oeble!” sei de boerinne: “Ik tankje jo. Men -kin mei dy myldens nin helm yn ’e bûter krije, al is ’t noch sa.”—“Foi, -sok sizzen, boerinne!” sei Oeble wer, “Jou bûter stiet ommers as in -peal; de oare boerinnen mochten wol wolle, det se dat sa koenen as jy. -Mar de waermte scil net lang dûrje, ljea’! De waerlamkes hawwe hjoed sa -blettere, der scil wol gau noardewyn op komme. Hwa is dy jongfeint? Dat -is siker fen jins folk.”—“Né, sei de boerinne, dy man stekt hjir de -piip mar ’ris op.”—“Ik bin fen Grins, sei do de studint, “en scoe nei -Dockum ta; mar ik bin hjir binachte. De boerinne scil my wol in lyts -herntsje yn hûs ynskewiele.” Op dit wird bigoun it wiif to sjen as in -ûl. Né, dat wier fierwei mis; sy koe him net bêdzje. “Nou, den yn ’t -hea,” sei de studint.—“Foi né! sei se, de boer is om utens en ik scoe -frjemd folk ynnimme. Dêr kin nin byt fen komme. Ik wol dy ljeaver in -reispenje jaen.” En mei ien die se de hân yn de bûgel en joech him in -stûr, eft it in nachtbidler wier. De studint, dy seach det syn hoanne -hjir net brette, gong foart, en stie al op ’e drompel, do er noch i’s -omdraeide, en tsjin de boerinne sei: “Mar myn ljeave minske! jow my den -alteas in wébyt, as ’t jo b’ljeaft. Ik ha de hele dei roun.”—“dat de -kou skyt is dines!” sei de faem, joech him in homp, en flapte de doar -efter him ta. De studint wier oars net gau forbûke; mar dit wier him -slimmernôch. Hy tochte aenstons om de forlerne soan. Mistreastich wiek -er fen ’t hiem ôf, en gong yn ’e ûnderwâl fen ’t leantsje sitten, -lynjende mei it kin tsjin syn gongelstokje oan. Mar net lang hie er dêr -sitten, ef in boer op in hynzer, dat in lepsen moal om ’e nekke hie, -kaem it leantsje op draven. De boer bikipe de studint earst ris (it -skimere al hwet) en do-’t-er seach det er noch al moai gnap yn ’e klean -wier, frege er him: “Drigeste nei Kollum, feint?”—“Né, ik moat hjir -bliuwe”, sei de studint.—“Dêrre?” frege de boer, “dat is sa mâl. Hwerom -gieste net nei dat boerehûs ta?”—“Dêr haw ik al west, sei de studint, -mar dêr bin ik hosk. De faem hat my de doar útstompt.”—“Wel, dat is -nuver wirk! sei de boer. Kom, den moat ik it i’s bisiikje. Gean dou mar -i’s mei my, feint.” Gelokkich wier dat de boer sels, dy in dei earder -thús kaem as er sein hie. Underweis en to Holwert hie er frij hwet fen -it bierke preaun, det er in wakker luftich sin en in rynske boi hie. Hy -stapte mei de studint op it hiem, en scoe rimpen de doarsklink -omdraeije; mar mis wier ’t; de doar siet op skoattel. It wiif, dat -earst i’s efter it girdyntsje nei bûten glûpe, wier wakker yn ’t gat -bibiten, do’t hja de boer seach. “Gean gau op ’e golle yn ’t hea!” sei -se tsjin Oeble. “Ik scil sjen det ’k de boer to bêd krij, en den scil -ik jo útlitte. Gau, myn ljeave man! Hy slacht jo oars dea.” Do nou -Oeble biskûl en al it iten berge wier, die hja de doar op, en de boer -mei de studint kaem yn. “Toe, heite, gean sitten,” sei de hûsman, “Al -binn’ wy boeren, wy hâlde dêrom wol fen nijs en selskip. Kom, memke, -hwet haste for ús to bikken?”—“Neat! sei it wiif, “ik tochte det je fen -nacht útbleauw’ne, lyk as je seinen: nou ha ’k neat klear.”—“Ik wier sa -ier slachs, sei de boer, det ik koe mei ién dei ta; hwerom scoe ’k twa -útbliuwe? En it is ek goed det ’k hjir bin; hwent oars hie dy jongfeint -net ûnderkomd. Mar, neat! neat! dat is sa’n bytsje, ljea’! dat is -genôch yn ’t each.”—“Ik kin him wol in brogge klieme,” sei de boerinne -do.—“Kom, kom!” de boer wer, “mienste det syn tonge in seemslearen lape -is? Hy moat hwet waerms yn ’t liif ha, hy hat de hele dei roun.”—Jy -prate goed; sei de boerinne, “ik kin ’t net út in hynstekop sûgje. -Woll’ je ha, det wy hwet pankoeken for him bakke scille, dat kin wol; -moal ha je dochs meinomd.” Dat gong do op stroukjen yn, en lipe ef -pipe, de faem moast for de selde feint it miel klear meitsje, dy se -niis die doar útfierd hie. Hja sloech yn it bisleek om krekt eft se gek -wier; de klitsen fleagen hjar om ’e holle; en hja scoe de boer mei syn -gast wol forgriemd hawwe, sa grimmitich wier se. De studint, dy sjoen -hie hwet der for de kompenijster prefeet ynret wier, tocht yn him sels: -dat scil joun for jimme honje, frjeonen! ef ik scil nin Douwe hjitte. -Wylst de frouljue klearrichheit makken, kaem er gau mei de boer oan ’e -slach, dy him frege hwer’t er fendinne wier, hwet er die, en sa foart -hinne. De studint bychtte alles trou op, en spriek soms balken oan twa. -“Dêr to Grins”, sei de boer, “dêr leare jimme frjemd praten oars? Kinne -jimme alle minsken forstean? Kinn’ jimme ek sa prate as de -hantsjemieren?”—“Om-ende-by, sei de studint, mar alheel net; sa as de -Dútskers, wit’ je? Forline jier ha ’k noch yn Dútsklân west”.—“Ja, -wakker! sei de boer. Wel, ho sjocht it dêr út? Binne de kij en de -bargen dêr lyk as hjir? De poepen bjuwe der in bulte fen; mar it scil -wol wêze as mei hjar sels, smel fen bealch en nin gat.”—“Dêr scil ik -jou fiten fen fortelle, sei de studint, as je mar geduld -hawwe.”—“Jonge, ja, andere de boer; “toe, Auk! dou moaste nou ’ris -swiete, tige by tige swiete pankoeken bakke; ik wit detst’ it de feint -yn ’t hert ginste. Nou, feint! siz op mar.”—“Ja mar, sei de studint, ik -moat je sizze, it is ougryslik; hwent sa ’n skrik as ’k do hawn ha wol -’k for nin tweintich fjirders bûter wer ha.”—“O, dat is neat, andere de -boer;—“forhelje dou mar. Ho hjitste ek?”—“Douwe Agema”; sei de -studint.—“Nou, as ’t dy b’ljeaft Agema. Hwet woeste sizze fen dy -poepebargen?”—“Wel man!” sei de studint, “op in ieremoarn roun ik troch -in freeslik great bosk; ik tochte, dêr komt nin ein oan: mar amper -njoggen ûre kaem ik der einlik út, en do hie ’k in iepen fjild foar my, -dêr in keppel op roun fen wol oardelhûndert bargen. Der wierne fen -alderlei skaei ûnder: lytse, greate, swarte, wite en bonte bargen; mei -rjuchte stirten en ek mei krollen der yn; yn dat gûdtsje wier krekt sa -folle ûnderskie as ûnder de minsken. Hja wiernen ek sa fluch as -koardedounsers; hwent bealgen hien’ se as wynhounen, en it spek siet -hjar net yn ’e wei. Mar der wier lykwol ien ûnder de heap, dy ’t de -foargong hie, dat wier in onwiten ding; fet! en heech! ôfgryslik, man. -Noait ha ’k foar ef nei sa ’n baerch yn Fryslân net sjoen, ef it moast -dy wêze, dêr Auk niis de skinke fen út it goatling helle -hat.”—“Skinke?” sei de boer tsjin syn wiif; “Haste skinke? Foi, ik -wiste net, detste sa flouwe koeste.” De boerinne krige in kleur sa read -as de bloedkralen, dy se om ’e hals hie; tsjinakseljen koe hjir net -helpje; hja bikende det it wier wier. “Kom, Agema!” sei de boer, “Ik -sjen wol, wy hawwe nin koerang; fen honger scille wy joun net stjerre. -Ik bin bliid detste fen dy bargen bigoun biste. Mar ho gong dat do -fierder?”—“Ho dat do fierder gong?” sei de studint. “Wel, man, dy -greate baerch wier sa mâl as in tûr. Eft it beest do krekt wyld wier, -ik wit it net, mar hy wipte den hjir, den dêr hinne; op it lêst rekke -er in heel ein fen ’e keppel ôf, en kaem by in djippe foerge, dêr in -wolf op ’e loer laei.”—“Dy deuker!” sei de boer, “In wolf! Wel, sa mâl -koe ’t net. In wolf, ju! Godtank, det wy sok goed hjir to lânne net -hawwe.”—“Net ha?” sei de studint. “Jûk! Ja, wol! Us lân is der fol fen; -mar hjir rinne de wolven op twa en yn Dútsklân op fjouwer -poaten.”—“Nou, dat is den goed,” sei de boer;—“mar hwet die dy wolf op -fjouwer poaten den? Toe! Dou moaste hwet foart meitsje, Agema; daelk -binne de pankoeken gear.”—“Yn ienen,” sei de studint, “sprong de wolf -op, die in raem, op de baerch, dy ’t er nei in bytsje gewraksel yn ’e -strôt beet krige, en do repte er him slûpstirtsjende foart, krekt en -allyk, kin ’k je sizze, as jins feint, do er dy twa flessen brandewyn -dêr ûnder it bêd del set hie.”—“Hwet seiste?” frege de boer, “ek -brandewyn? Dou bitinkst’ it wrychtich goe’ om de skrik wei to drinken. -Dy eangstme fen Agema biskriuwt hwet! Kom, bring den i’s om, frou. -Baeseftich, Agema! dou bist’ in flinke keardel. Mar dat moast ik dy -noch freegje; hie dy bargedriuwer nin hounen by syn spil?”—“Né, man!” -sei de studint, “dêr siet him de kneep. Oars scoe dy wolf dat wol stean -litten ha. Ik wier der tichter by as de bargedriuwer, en it gong my fen -’t hert det sa ’n skoander beest toskoerd wirde scoe. Ik tochte yn my -sels, is der nou neat oan to dwaen? En je scoene sizze, ho kin ’t sa -gelokkich? krekt laei der in stien foar my, dy ’t ik opnaem, om him de -wolf nei de kop to smiten.”—“Dy moast ek al hwet mâns wêze,” sei de -boer, “as it tsjin in wolf hwet helpe scoe.”—“It wier in ding! Nou! sei -de studint, “it wier in stien, ik scil ’t net forgreatsje, in balstien, -kin ’k je sizze, sa great wol as de krintebôle, dy ’t jins faem niis yn -’e spyskeamer lein hat.” Op dit wird rekke de boerinne alheel út ’e -fâlden. “Ja, heit! sei hja. Ik en Auk.... en ik.... ha in bôle bakke -litten; ik woe jo ’ris útstrike; it is ien mei krinten.”—“Wel, kom, -ljea’!” sei de boer, “Ik wier niis al in bytsje prot op dy; mar nou -hast’ it i’s keuninklik makke. Dy skrik fen Agema leit ús gjin -wynaeijen. Nou, Agema, dou smietste in stien nei dy wolf?”—“Ik smiet -nei dy wolf, andere de studint, “en, man, it wier rekke. Mar do scoe de -bûter jild jilde; sa eang as do bin ’k fen myn libben noch net wêst. Sa -gau as de wolf dy stien tsjin ’e bek krige, liet er de baerch los, en -fleach rjucht op my ta. Hy knerseltoske, en seach my oan mei gleone -eagen: wyt’ je ho, boer? krekt as dy Kompenijster, dy’t dêr efter yn -jins hea leit.”—“Hwet kompenijster?” frege de boer.—“Ei, dat witte jy -ommers wol, andere de studint; “Jins bêste frjeon, Oeble Fluem.”—“O -divel! rôp de boer, “dy snaek? Ik scil him omgean.” Nou, hwet dêr op -folge scil ik jimme mar net sizze. Der waerden stikken snein, det der -omstikken neifleagen. De boer wier oars sa goed as bôle; mar hjir kaem -it sprekwird to pas, as goede lju lilk wirde, wol it hounje. Hy heuvele -syn wiif en faem sa danich út, det se nin turf heech wierne; wyt en -swart forwiet er hjar. Mar yn iens naem er mids ûnder it kibjen de -lampe fen tafel op, en sei tsjin de studint: “Agema, hâld de lampe -’ris! It is wol yn ’e simmer, mar wy scille it fé i’s ôfljochtsje.”—“O, -jy miene dy wolf op twa poaten! andere de studint. Ha ’k it jo niis net -sein? Kom, graech, man! Der is bûter to kjimmen, bigryp ik.” Dêr gongen -se hinne, Agema de lampe yn ’e hân, en de boer in lange bollepyst. Hja -seagen earst yn ’t heafek, dêr wier er net; yn ’e skûrre ek net. “Den -mar by de ljedder op,” sei de boer. “De kompenijster is der yn, hy scil -der ek útkomme.”—“Jonge, foarsichtich, man! sei de studint, “op it hea, -dat is sa noedlik! Meitsje nin brân.” Mar der wier nin bidden tsjin; -dat wier aenstons mei ’t ljocht by de golle op, en ja wol, man, dêr -laei omkoal alheel-en-al ûnder it hea bidobbe. Op hânnen en foetten -riisde er oerein en seach mei gleone eagen troch krok en hearaeijen -hinne, dy him oer ’e holle hongen; switte fen binaudheit, sa haste net. -“Ha je in knipperke nomd?” frege him de studint. “Hjir is in man om jo -to sprekken; dy woe wol ’ris, det je him wierseinen. Hy hat in gast -krige, en syn wiif wol net sizze hwer ’t dy man op onthelle wirde scil. -Kinne jy dat ek riede?” Oeble kâldgnyske ’eris: wel, him tochte, dat -scoe wol op rizenbrij útdraeije. “Dat is omtrint ret, sei de boer, mar -alheel-en-al net. It is bollepyst-smoar.” En mei ien gong er dy -kompenijster profeet sa ûngenadich om, det er foar syn foetten krôlle -as in iel. Op it lêst gong it de studint sels to bot, dy de boer ek -sei, det it profetelean for dizze reis sa greater-nôch wier. Oeble gong -de golle ôf, en syn twa frjeonen him efternei; mar do se op it hiem -kamen, lichtte de boer him noch ’ris fjouwerkant fen ’e soalen, en -slingere him dwers oer ’e wringe hinne. “Dat is nou for dizze kear it -útsetsel, feint! sei de boer. Aste wer komste, scil dyn profecy -neikomme; den krigeste rizenbrij mei bret flesk; hjir net, mar to -Ljouwert, en dêr jouwe se er dy fêst wirk op ta. Nou, gereis! De -groetenis oan ’t folk!” De studint lake him wiles slop, en gong -forfolgens mei de boer wer nei it milhûs ta, dêr de frou en de faem -hjar mei ûlseagen sieten op to wachtsjen. Mar dat bilette de boer net -om ’ris tige mei syn frjeon fen it profetemiel to smullen, en op it ein -oan de boerinne to sizzen, det se hjar bêste bêd yn ’e pronkkeamer -spriede moaste. Dêr slepte de studint as in roas, en de oare moarne -gong er heel foldien nei Dokkum ta, dêr er soun en wol by syn âlders -oankaem. - -[Yllustraasje: DE KOMPENIJSTER WIRDT OMSEAME.] - -_Saske._ Dêr kaem Oeble keal ôf. - -_Gabe._ Mar it wiif en de faem net better, mem. - -_Domenij._ En hwer kaem al dy ellinde nou fen dinne? - -_Gabe._ Ja, hwer kaem dy fen dinne? As it wiif oan de studint in -frjeonlik gesicht en in goed omstik brea jown hie, hie er hjar net -forklapt. - -_Pîbe._ Dêrom, jonge, as in frjemd man dy om brea freget, jow him in -byt. Al mienste, detste noait nin fear fen him wersjen scilste, dou -wiste noait net ho’t in ding komme kin. - -_Gabe._ Krekt sa, heit. Der giet neat yn ’e wrâld foar goeddwaen. - -_Nift Jieldouw._ Ik hie wol in lyts, lyts forsiikje oan jo, domenij. - -_Domenij._ Sprek op, jongfaem. Ik stean alle minsken ta tsjinst. Dat is -myn birop. - -_Nift Jieldouw._ Ik woe sa bittere graech, domenij, det je ús ek in -teltsje dienen. - -_Gabe._ Ei ja, domenij! Der is sa folle fen de gekheit ynroun, sprek jy -ek ’ris in wiis wirdtsje. - -_Pîbe._ It is hjir de forkearde wrâld. De domenijs hawwe oars de -foargong, mar hjir binne jy yn ’t efteroanrinnen. - -_Domenij._ Ja mar, boer; it is hjir nin bigraffenis. Wy hawwe hjir in -frjeone-oansit, en dêr is de domenij net mear as de boer. - -_Gabe._ As dat sa is, haboes den, hear! Drink as in boer, en fortel as -in domenij. - -_Nift Jieldouw._ Ja, domenij is gemiensom. Bigjin mar, domenij, as ’t -jo biljeaft. - -_Domenij._ De ljue geane gau ’ris út hjar eigen lân, mar as se it by de -frjemden to kwea krije, dwane se krekt as de jonge fûgels, dy ’t onrie -fornimme, hja fleane nei it nêst, dêr se útbret binne, en siikje treast -ûnder de wjukken fen de âlde. Dit seach men foar jierren noch ’ris oan -in Fries, dy ’t op syn fyftichste jier op in bûtenpleats yn Oeryssel -gong to wenjen. Mannich jier hie er dêr in stil en noflik eintsje -libben hawn, do er einlik yn tsjok waer mei in pear ridders rekke, dy -mienden det hja allinne en nimmen oars de hazzen op syn fjild jeije -mochtene. De Fries spoun wakker tsjin syn bûrljue op, en frege eft de -wet fen de natúr net sei, det de hazzen takamen oan de man, dy se mei -syn noat en koal foerre hie? Mar de ridders wisten him dat mei de wet -fen it gewelt gau to bitsjutten, en hja makken ’t him sa bang, det er -mei al syn habben en dwaen wer nei Ljouwert teach, dêr er berne en tein -wier. Do er feint wier, hie er de stedhâlders fen Fryslân yn ’e kriich -mei folle noed en prikel tsjinne, en dat dreau him om de prins to -Ljouwert noch ’ris op to siikjen, dy him ek noch heel skoan koe en -bilove om him foart to helpjen, hwer ’t nedich wier. Dit wierne nin -moaije wirden, dêr sokke ljue âlde tsjinsten oars meast mei leanje, mar -dy prins fen Nassau miende hwet er sei, en it dûrre heel koart ef hy -stelde de man oan ta boekhâlder fen it hôf, in ding, dat noch al -aerdich joech, en dêr’t fierder net oan fêst wier, as de rekkeningen -fen de prins syn húshâlding nei to sjen, yn oarder to hâlden, en op syn -tiid út to biteljen. Hy koe ’er dêrom ek noch in lytse flaekshannel -ûnder driuwe, dat him riddelik goe’ slagge en boppe syn oar ynkommen -jierliks noch in aerdich stûrke yn ’e húshâlding brochte. - -Dizze man wier egentlik fen it bloed fen de Hettenga’s, dêr er de namme -noch ek fen hie; mar syn foarâlders hiene dien as folle Fryske -edelljue, dy hjar perkeminten forrotsje en hjar titels sliepe lieten, -om swietsjeswei yn ’e boargerstân to forranen. Hettinga hie it dêr ek -al sa goed nei syn sin, det er nin lust krige om de âlde rjuchten fen -syn stamme wer op to waermjen. Der wier him yn dy tiden ek to folle oan -fêst om it karakter fen in Frysk edelman op to hâlden; hwent dy do syn -herte troch geleardheit ef trouwe stikken for it lân nin eare oandie, -waerd it bloed onwirdich kard, dat in tige by tige edel foarslachte him -neilitten hie. Mei in bytsje nederiger deugden, tocht Hettinga, koe men -ûnder de boargers in man fen oansjen wêze, en dat wiisden de stikken ek -wer út do’t er in bytsje to Ljouwert west hie. - -Ta syn wenje hierde de man in himpen húske op ’e twiebaksmerke, en dêr -hie er net lang wenne ef de bûrren houdden sa’n bulte fen him, det se -him wol op hânnen drage scoenen. Hy wier bileefd en tsjinstich; koe er -immen mei in oantaest wirk gerive, hy stie altyd klear; hwent de man -hie to lang mei minsken omgien om net to witten, det se mei sokke lytse -tsjinsten en in frjeonlik gesicht mear op skik binne, as mei de -greatste deugden, dêr dy glâns net oerhinne stritsen is. Sa wier der -seis jier to Ljouwert omgien, do einlik syn wiif stoar, dêr er tritich -jier mei troud west hie. Syn jinnichste soan, dy er by hjar oerwoun -hie, do in jongfeintsje fen njoggentsjin jier, gong dizze dea droevige -nei; hy wier sa oerstjûr, sa mistreastich, det er ite ef drinke koe. De -heit wier al sa forbûke, mar hy forbriek him om syn soan treast yn to -sprekken, en dat die er mei dizze wirden: “Dyn mem is wei, myn feint! -sei er, God hat hjar opeaske! Mei ús triennen kinne wy hjar net -werhelje, en as wy koenen, scoene wy ommers net meije. Hwent dyn mem, -myn soan, forhûget hjar nou oer dat selde forreisgjen fen dizze ierde, -dêr dou en ik sa bitter om krite moatte. Mar mei koartens scil ik by -hjar wêze, meitsje dêr steat op. As de jierren sa heech binne as by my, -kin it eintsje libben, dat der oer is, net lang mear wêze. Fen dy -allinne, myn soan, moat nou al myn treast, al myn wille komme. Us folk -wennet allegearre op it Fean; hjir is nimmen. Pas tige op; den wirdste -in segen for dy sels en dyn evenminsken, en dou scilste in kroane op -dizze grize hierren sette. Aste mei ’er tiid in tsjep en sedich frommis -wiste en hjar folk goe’ selskip for my is, scil ik hjar as eigen -dochter oannimme, en by jimme beiden wol ik den myn lêste dagen slite.” -Mei dizze wirden liet de soan him in bytsje sizze; mar de tiid spriek -him mear treast yn, as de moaiste wirden dwaen koene. - -Ungelokkich wenne der op ’e twiebaksmerke ek in edelman, dy makke det -al de útsichten fen de âlde Hettinga yn inkel fortriet oergongen. De -heit fen dy edelman wier in Dútsker, dy alear as hopman ûnder de -liifwacht fen ’e Prins yn ’t lân komd en foart mei in rike nommele -Fryske frelle troud wier, dy’t hjar bern rju jild neilitten hie: mar -dizze soan, dy mei gewelt grytman wirde woe, hie de bisitters in rêst -stimmende hússtallen mei jild út de hânnen britsen, en dêr wier by de -Minnisten sa folle jild ta opnomd, det de yntressen him alheel yn ’e -groun frieten. Sa wier syn memmeërf for de helte forkromle; en dêr kaem -by det er in greatsk Dútsk wiif troud hie, dy him mear kwertieren yn -syn wapen as jild yn ’e pong bisoarge, en mei pronkjen ek de oare helte -gau opholp. Tsjinwirch wier it sa fier komd, det er neat oer hie as in -meager amptke en syn great hûs op ’e twiebaksmerke; mar dêr biwarre er -noch in skat yn, dy’t foar it each fen in jongfeint moaijer wier as al -de klaeipleatsen fen Fryslân mei eltsoar. Hy hie in jinnichste dochter, -it moaiste frommis dat men ea yn Ljouwert sjoen hie. Oan hjar kleur -seach men det se in Fryske faem wier; hwent hja wier sa blank as in -leelje: mar de eagen wiisden hjar Dútske komôf út; hwent dy wierne as -gitten sa brún, en flonkeren by it hagelwite fel fen hjar foarholle as -de stjerren yn it blau fen de himel. De soan fen Hettinga, dy’t hjar -alle dagen foar ’t raem sitten seach, koe sa folle moaijens net lang -útstean; mei koartens krige hy sa folle smuchte op hjar, det er syn -heit frege om him dit frommis ta wiif to jaen. De âld man hie oan dat -grjimmanke bloed fen heal Dútsk, heal Frysk alheel nin sin: mar hwet -scil men sizze? It wier syn jinnichste soan, dy’t er neat wegerje koe, -en lyk as folle âlders, dy oars heel wiis binne, mar hjar bern mei -slaggen fen goeddwaen formoardzje, stie er ta yn in boask, dat for him -en syn soan in hel op ierde wirde moast. - -Hettinga gong den nei de edelman ta om de dochter for syn soan to -freegjen. It wier in boarstich keardel, dy syn dochter net graech oan -in boargersbern jaen scoe, sa bang wier er om de eelheit fen syn stamme -troch smoarch bloed wei to griemen; mar yn syn jildpine dreau er -keappenskip yn syn eigen bloed, en dy de swierste priis bisteegje woe -wier keaper. Hy bigoun Hettinga dêrom aenstons to ûnderstean oer de -hylkspunten; mar dêr woe de man yn ’t earst alheel net fen hearre. Lyk -as alle Friezen, wier Hettinga fij fen dy Hollânske menear om op it bêd -goederen gemien to hawwen en yn ’e pong skaet to wêzen. It boask, sei -er, is nin kompenijskip fen twa keapljue. It is troch Gods bistel it -ynienranen fen in minskepear, dy liif en siele, ho folle to mear it -wrâldske jild, mei eltsoar gemien hawwe. Mar al syn sizzen holp net; de -edelman woe witte hwet Hettinga yn ’e wrâld hie, dy’t yn ’t ein troch -de koer foel, en syn kaptael yn lân en brieven skatte op fyftichtûzen -goune. “Dat falt my net ôf,” sei de edelman,—“Ja! sei Hettinga, “en -hwet mear wirdich is, Hear, as fyftichtûzen goune, hja binne -allegearre, ta de lêste stûr ta, earlik woun. Noait is der in dei -forroun, ef ik koe jouns by it skoatteljen fen myn doar sizze: hjir is -in earlik man bisletten.” Fen al myn goed scil ik myn soan nou de helte -jaen, en de oare helt komt fen sels ta him as ik dea bin.”—“Dat sprekt -goed,” sei de edelman, en ik leau det je miene hwet jy sizze; mar fen -’t nou oan jins dea ta kin der sa folle wetter troch ’e Ryn rinne. As -jou kaptaeltsje den flein wier, koe myn dochter yn ’t nêst sjen.” -Hettinga hie in wakker bytsje nocht om him yn ienen alheel út to -klaeijen, en hy lei der mei alle macht tsjin yn; mar it omtinken, det -syn soan oars net krije koe dêr’t syn sin op wier, forrette him en foar -saun getugen droech er al syn hawwen en dwaen oan syn jinnichste soan -oer. O! hie er witten, mei hwet minte dizze goedens leane wirde scoe, -ivich scoe er dat faei eagenblikje, do er syn hân sette, forwinske ha. - -Nou wier de keap sletten. De neistkommende snein foel it pear al fen de -stoel, en yn trije wike wierne se man en wiif. De jonge ljue krigen -binnen ’t jier in erfgenamme, dat in flinke jonge wier, dy rjuchtút -dijde, en dêr pake noch mâller mei wier as mei syn eigen soan. For in -jonge wier it bern wakkere stil en dimmen; mar hy seach as in falk út -de eagen, en as heit selskip krige, siet er folle to harkjen, hwet de -âlde ljue seinen. De âlde man, dy by syn bern ynwenne, hie it -ûnderwiles sa mar hwet matichjes. Sa lang as er him sels drippe koe, -koene de bern him noch fele; mar mei de jierren naem er ôf; op it lêst -koe er nin slach mear dwaen, en do waerd er alheel in skoveling. De -soan wier oars sa slim noch net; mar syn frommis, dêr de greatskens fen -hjar faer en moer ynsiet, hie it ljeaver om ’e earmen as yn ’e termen, -lyk men seit, en hwet hja mei de rjochterhân forpronke woe hja mei de -lofter wer ynskoerre. Mids yn de rijste forkwisting wier se sa earnich -en fûl as in foarke. Op in bosk swevelstokken scoe se ôftingje; de -boden waerden troch it rib foerre, en it wier hjar to folle det hjar -skoanfaer it liif fol iet. Hwet de âld man die om it hjar to goedzjen -it koe allegearre net helpe. Alle dagen laei se him to narjen en to -hjitfolgjen, om him it hûs sa wers to meitsjen, det hy ’er útgong; mar -hy forkroppe alles, goeman. Hwent hy koe nearne hinne, en as er al koe, -op syn âlde dei by frjemden, dat wier ek net folle; onwente jowt -blierren. En den noch de skande fen syn eigen jinnichste soan, det er -him út hûs staet hie! Mar do it frommis dit mislearre, bisike se it op -in oar boech, en bigoun hjar man to pleagjen, det dy syn heit -forstjitte scoe. Nou sizze de Friezen wol det de bern, dy in stypmoer -krije ek in stypfaer krije; mar hjir seach men, det de âlders mei in -kwea snoar tagelyk oan hjar soan wol ’ris in kwea sweager krije. De -soan, forgetten hwet er oan God en de natûr skildich wier, sei syn heit -det er om in oar hinnekommen sjen moast. Dit wird gong de âld man troch -yl en swaerd hinne. Hy siet krekt yn it efterkeammerke in netsje for -syn bernsbern to bûtsjen; mar hy liet net in prikke út de hânnen sakje -en seach stiif tsjin ’e groun, krekt eft er in maling krige hie, dêr -syn earme holle fen sûze. Einlik mei in pear skrille eagen opsjende sei -er tsjin syn soan: “Hwet wird giet dêr út dyn mûle, Ige? Hear ik ’t -goe’? Ik ha dy alles jown dêr ik fyftich jier om switten en bodde ha, -en ta dankberheit reageste my it hûs út. Dit is den myn sonde, det ik -to folle fen dy hâlden haw; dêrfor wolste dyn âlde heit kastije. Yn -Gods namme, lit my net fen honger omkomme. Dou sjuchste, myn foetten -wolle my net fier mear drage; jow my yn dit dyn hûs den in lyts -oertollich herntsje dêr ik myn koarte tiid rêste mei. Ik freegje om nin -plommen bêd, net om it swiete iten fen dyn tafel: in bytsje strie op -dizze ûnderlegers, hwet brea en wetter is alles hwet ik dy bidde mei. -Op dizze wirden folge in amerij stilte; mar to lêste bigoun de soan wer -to sizzen: “Ho scil ik ’t stoalje mei myn wiif? Alle dagen hat sy it -mâl fel oan.”—“Hwette?” sei de âlde man, “Kinste dyn wiif net ljeaf -habbe sûnder dyn heit to forstjitten? Is it biwiis, det in wiif fen de -ljeafde fen hjar man easket, hjir yn gelegen, det hy de stimme fen de -natúr en de tankberheit smoaret? Ik scil de hân net twiske bast en beam -stekke; mar dit is in tsjoede ljeafde. Lykwol net om my; om dy, om dy -sels, myn soan, wêz my genedich! Tink om de segen, dy God oer alle -goede bern útspritsen hat; tink om de lôge fen syn flok dy ivich barne -scil boppe de holle fen de ondogenske. Ear dyn heit en mem, seit de -greate God, den scil it dy goe’ gean yn ’t lân, dat de Heare God dy -jown hat. Mar dy hjar fortreaune faer yn ’t grêf stjitte, wé dy -ûngelokkigen! Hjar wjirm scil net ophâlde fen stekken ek den net as it -fen bûten inkel goud en hearlikheit is.” Dizze wirden troeften ta en -brochten de soan frij hwet fen syn stel; mar krekt eft ’er trijedûbel -yl om syn hert woechsen wier, kaem er gau wer op de âlde team det it -syn wiifs skild wier, mar det syn skoanmoer der ek ûnder roeide, en det -hy om frede mei dy beiden to hâlden, graech hawwe woe det syn heit der -út gong. “Mar hwer wolste den, frege de âld man, det ik hinne scil? -Scille wyldfrjemden de âlde man opnimme, dy’t fen syn eigen soan -forstaet is. Sûnder jild, sûnder breawinning, is biddeljen fen dizze -ûre ôf myn foarlân, om net fen honger to stjerren.” Wylst er dit sei, -dripte him in greate trien by de rimpelige wangen del; mar de soan -bleau as in stien. Yn ’t ein wirch fen al dat preekjen en smeekjen, -naem de âld man it stokje, dêr er ûnder it gean op line, yn ’e hân en -wylst er syn stramme lea oerein skoarre, seach er earmhertich omhégens, -kjirmjende yn him sels: “Onhjirmlike sear docht it! Mar, God, forjow it -myn bern; hy wit net hwet er docht.” Lykwol foar det er de doar útgong, -hie er noch ien forsiik. “De tiid heget; sei er, en ta de winter ha ’k -nin hâld. As God my forwiist om dy noch to bilibjen, ha ’k fjûr ef flam -om my tsjin ’e kjeld to warjen. Ik bin lask klaeid en myn jas, lyk aste -sjuchste, is yn flarden. Jaen my den foar al de nije rokken, dy’t ik dy -meitsje litten haw, ien jas fen dines werom; jow my de minste, dyste -sels net mear drage wolste.” Ek dit forsiik waerd ôfslein; de snoar -grouwde him ta, det se de âlde jassen oan in Jeud forkoft hie. Do bea -de âld man for it alderlêste noch, eft er den net ien fen dy twa -hynstetekken ha mochte, dy’t yn ’e stâl hongen, en do de soan seach, -det er dêr net ôf koe, joech er syn jonkje de knik om der ien fen to -heljen. Dit bern wier do tsjien jier âld, mar hy hie it forstân fen ien -fen tweintich. Mei de hantsjes gear en greate eagen hie er den syn -heit, den wer syn pake, dy earmhertich kriet, oan gappe; mar do syn -heit him de knik joech, roun er fluch nei de stâl ta. Dêr helle er in -skerp knyfke dat oarreheit him to Ljouwerter merke jown hie, út de -bûse, en snei it moaiste tek, dat er fine koe, op eigen manneboet yn -twa stikken. Mei dy stikken, yn elts hantsje ien, kaem er wer yn ’e -keamer en joech oan pake de iene helt. De âld man, dy miende, det dit -it jonkje ynstitsen wier, waerd lilts, spriek nin inkel wird, en smiet -it bern mei it stik tek om ’e earen. Dit wier syn soan den einlik ek to -bot! Hy biskrobbe it bern, det er mear dien hie as him hjitten wier, en -mei dat snijen it hynstetek for pake en him beide bidoarn hie. Mar it -bern joech goe’ reden fen syn dwaen. “Ho kin heit sa op my kibje? frege -it jonkje. Ik miende det jy pake gau dea hawwe woene, en dêr woe ik jo -in hân ta helpe. En tinke jy det dy oare helt fen it tek wei is? Ja, -wol! Dy biwarje ik as goud! Dat stik tek scil ik oan heit tsjin de -kjeld jaen, as heit ek sa âld ’ris as pake wirden is.” - -Dit antwird bûke de hirde siel fen it greatske wiif to pletter, en snei -de ûntankbre soan as in flime troch hert en sinen. Hja seagen al it -grousomme fen hjar bistean yn en beide, eft se troch it waer slein -wierne, knibbelen foar hjar teistere heit del, en beane om forgiffenis. -Op dit teiken fen birou sloech de âld man al de ljeafde, dy in faer ea -fielde, wer om it herte. “Scoe in heit, sei er, scoe in heit him net -erbarmje oer syn bern? De forlerne soan waerd oannomd: scoe ik jimme -forstjitte? Dêr is myn hân; alles is forjown, forgetten, útwiske mei dy -triennen, dy ’t ’k út jimme eagen biggeljen sjen. En dou, (dit sei er -tsjin it lytse jonkje) myn ljeave boi! Soan fen myn soan! Kom yn myn -earmen, slaen de hantsjes om myn hals en tútsje dyn pake! Hwent dou -biste it wirdich det in Fries dy ljeaf hat. Frjemd bloed krûpt yn dyn -ieren; mar dyn hert is lotter, suver Frysk.” - -_Gabe._ Dêr koen’ je wol in moaije preek op meitsje, domenij. - -_Domenij._ Ja, Gabe. En den scoe ik der yn ’e tapassing dit by -sizze:—“O âlden! onthâld dizze skiedenis, en spegelje jimme! Wêz wizer -as dy goede man, dy ’t him omtklaeide foar det er nei bêd gong. Jimme -bern scille jimme achtsje en eare; dit wolle wy hoopje; hwent God en de -natúr hjitte it hjar; mar it wiste is om dêr net op to fortrouwjen. Der -is neat gelokkiger as ôf to hingjen fen him dy ’t yn de himel wennet; -mar dy ’t him ôfhankelik makket fen immen op ierde, wirdt de slaef fen -de grillen fen dat wispelturich gûd, dat men minsken neamt.” - -_Gabe._ Dêr seit eltse Fries amen op. - -_Allegearre._ Amen, domenij! Amen! - -Nift Jieldouw wier sa weak, det it moed hjar fen it teltsje fen domenij -alheel fol komd wier; de triennen stienen hjar yn de eagen. Mar de oare -niften houdden mear fen hwette luftichs, en trunen danich by Gabe, det -er noch ’ris op ’e proppen moast. “Wel, hwa scoe for sokke tsjeppe -fammen as jimme net fortelle wolle? frege Gabe. En o, ljea’, as jimme -wisten hwet in moai teltsje ik noch binefter haw! Mar it is ek in nuver -teltsje. It bigjint mei in riedsel, en as jimme dat riede, wirdt it -aenstons útforteld. Mar as jimme it net riede, den moatte jimme -allegearre aenstons to bêd en fjouwer-en-tweintich ûren wachtsje. Dat -moatte jimme nou sels witte. Jimme bigripe wol, it kin my nin byt -skele.” Hja fregen eft it riedsel ek slim wier. “Slim? sei Gabe, “och -hea! In lyts bern kin ’t riede.” Nou, den moast it mar oangean, seinen -de fammen. Do joech er hjar it riedsel op: “Hwet gelikens is der twiske -in goe’ domenij, en de tonger en de bliksem? Rie, rie, hwet is dat? De -iene rette dit, de oare dat; mar om koart to gean, hja wisten ’t -allegearre net. “Nou, sei Gabe, den winskje ik jimme allegearre goe’ -nacht, en as jimme útslept binne, in tige birie oan ’t moarn-to-joune -ta.” Dêrmei gong it selskip út eltsoar: domenij mei syn gasten nei hûs, -de niften grinende to bêd, en Pîbomme nei it bûthús om it fé ôf to -ljochtsjen. Mar de niften wynde dat riedsel al yn ’e holle om en de -nijsgjirgens prike hjar sa fel, det se nin wink yn ’e eagen krigen. -Saskemoi, dy’t noch hwet om krúste om de boel op to rêdden, waerd al sa -fen de nijsgjirgens pleage, en op it lêst bipraetten de niften hjar om -Gabe op it bêd to freegjen hwet er der mei sizze woe. “Ha jimme it sa -slim, sloven? sei Gabe. Nou den moat ik ’t ommers mar sizze. In goe’ -domenij dy tongert mei syn wirden, bliksemt foarôf mei syn eksimpel. ’n -Nacht!” - -J. H. H. - -DE ALD KIES FEN PIBOMME. - - -Wy trapen ’ris mei ús trijen op ’e terp om, sei Gabe; ik, master en ús -heit, om i’s yn ’t waer to sjen. It dûrre net lang ef dêr kaem in -keardel mei in swart bosk hier en in kromme noas, mei in gieleftich jas -oan, it paed oer. Dy frege ús eft wy ek âlde kiezzen ef tosken to -missen hienen. “Dwane jy der keappenskip yn, hear?” frege ik. “_Wel -nha!_” sei de man, “_bhen je mal, bhoertje! Hik bhen gehadmitteerd, -mhond-, khies- en thandmeester. Hik trekse hyt zonder phijn._” Ik gappe -dalik sa wiid det er it bigjin fen de swolge sjen koe, en do knerste ik -op ’e tosken as in âld skiep. Hwent ik hie tosken as in wynhoun. “_Heen -sterke mhond heb je!_” sei de man. Do gappe ús heit. “_Daar misshe der -drie_,” sei de man. “Ja hear, sei ús heit: mar de oare binne goed. Stek -’er de finger mar ’ris yn; weagje it mar ’ris.” “_Mhar de bhinne sho -swart; de mhoete gepoetst worde._” “O, sei ús heit, ik haw wol ’ris -lêzen, det it de moade yn Eastynjes is. Dêrby is myn wiif wol mei my to -frede, en as hja stjert den siikje ik noait wer ien, en sels jaen ik -’er net om.” Do spriek er master oan: “_Houwe heer, hoe is ’t met je -mhond gesteld?_” “Och, man! sei master, “myn âld mûle is in -wyldernisse. Hjir en dêr stiet in swarte stobbe, en dêr is sa mannich -hûndert poun tabak al yn forsmeuld, det ’er nin skoarstien op ’e hele -bûrren is, dy fyftich jier oan ien stadiger rikke hat. Mar ik rêd it -der mei. Smoke kin ik yet sa goed as foar fyftich jier. It iten lit ik -meast tin meitsje, en de breakoarsten lit ik myn bernsbern opite. En -dêrby frjeon, ik bin op it lêste skoft: ik hoef net ôf to brekken. It -âld gebou scil njunkenlytsen fen sels wol ynfalle.”—En dêrmei winske de -man ús goe’ joun, en wy him goêreis. Wy gongen do yn hûs, en sa kaem ús -heit fen syn âld kies to forheljen. - -Hy sei: “do ik in opslopen jonge wier, hie ik folle lêst fen pine yn ’e -mûle. Us oarremem, dy meastal de masters út it hûs keare koe, jeuzele -jimmerwei: Bjinroas, heite! Allegearre bjinroas.—Dy lei my roaspûdtsjes -fen roggenmoal en blausel op it wang, mar it holp neat. Do lei se my -griene sjippe efter de earen: al wer it selde. It biet en lûkte, mar de -pine hâldde oan. En ik wier do in rimpen blastich jonge: ik roun dalik -mei in opljeapjend sin nei ús brebier, master Keimpe, ta. ’k Hie mar -amper de boppedoar iepen, ef ik rôp al: Toe, master! Ik haw dêr in âld -kies sitten; skoer dy my ’ris knaphandich út. Wy binne yn ’t hea to -skreppen, en dat rottige pjut fen in ding pleaget my mear as de hele -ûngetiid.—Eat is makliker sein as dien, heite! sei master Keimpe; wiste -wol det minskebrekken sear docht? Ik wol ljeaver frij: ik dwaen ’t net -folle.—As jy it weagje, andere ik him, ik weagje it, al scoe ’er de -heale kewel mei út.—Do helle master in brekizer út syn tafelslaed, en -skoerde my twa kiezzen yn ien hoart út. Dat die my gryslike sear; ik -spei se yn myn hân, en sei: O divel, master! dêr haw je my twa yn -pleats fen ien útskoerd. Dat is jammer.—Ja! sei master Keimpe, dat in -skarlún wier, de goede moat it soms mei de tsjoede ontjilde. Treast dy, -heite! As de forkearde der út wier en de kweade wier sitten bleaun, den -wier ’t slimmer: den moaste twaris pine útstean.—En mei dy treast -reisge ik nei hûs. De pine wier glêd oer, mar ik tochte, dat is ienris, -mar noait nin kies wer útlûke litte. For sa ’n moardnerspine woe ’k -ljeaver in ûre oan myn hierren hongen hawwe. Lykwol twong my de need -tonei yet al ’ris ta dat kwea. Dat scille jimme nou hearre. - -Mei trije jier krige ik wer in hol kies oan de oare kant fen de mûle, -dy my wer folle pine die. Nou, tochte ik, scil ik my oan ús oarre -hâlde. Dy wit for alle mies’lerije rie; dy scil my ek wol helpe. Oarre -sei al dalik: Ik haw it dy al sein, Pîbeman. It scil dy net helpe, boi, -dat kiesútlûken. It is bjinroas, op en út bjinroas. Dou kinst’ der de -faren yet fen krije; faren, siz ik dy, en fliegende jichte.—Ik leaude -it minske nou better as de earste kear. Ik wier wiis wirden troch it -swiere pynlike leksom fen master Keimpe. Hja teach nou wer mei my to -wirk: earst wreau se my it wang mei nofteren flibe; do lei se my hjar -roaspûdtsjes op it wang, en woun my de holle yn fette wol; en do joech -se my hite mâlke mei hinnekjitte yn, en sa waerd ik den yn de broei set -ûnder twa smoarge hynstetekken. It wier freeslik hwet my det âlde -minske útstean liet! It swit briek my ta alle hierseinen út, en ik -flamme as in flêsktsjettel, en ’t mocht my doch neat bate. Mar as ik it -den útgûlde fen pine en binaudheit, den joech se my yette in stik fine -koeke om my to treastjen, en as dêr in kromke fen yn de kies kaem, den -wier ’t krekt eft der oalje yn ’t fjûr getten waerd, Ik âlle fen pine -as in onwennich houn; ik waerd optild fen pine, moat ik jimme sizze. Do -lei se my griene sjippe mei fine piper efter de earen, en brea mei -yettik op it wang. De holle singere my do dat goed triek, en de pine -lichtte; hwent it iene kwea fordreau it oare. Mar it dûrre net lang ef -it waerd my efter de earen sa iepen as spek, en dêr waerden lapkes mei -rinnend wetter op lein om to heeljen. Mar twa dagen dêrnei krige ik de -hals fol gleone pûsten, dat oeribel jokke. Master Keimpe, dy it ek -seach, sei det it fen dy skerpe sjippe kaem; mar oarre sei, det it -ringfjûr wier, en hja bistriek it mei erfsilver. Mei twa ef trije dagen -joech him dat ek wer del, mar dy pine bleau pine. Us oarre kriet der -om: hja hie jong by in kindich master wenne; hja koe brânsalve koaitse; -roassalve, spjinsalve en skynplasters meitsje; hja koe de kjeld -ôfnimme, de hûch lichte en breukwine; hja wier op in snein berne; hja -koe knoffelbânnen lizze; hja wier mei in helm to wrâld komd. En dêrby -wier se fen it wird! En det se nou hjar Piibke net helpe koe gong yn -hjar eare. Nou bigoun se my de pine to bisetten mei de tomme yn ’t krús -en nei ûnderen ta. Ik miende det it for in toarntsje lichtte; mar hwet -wier it, man? As der in pûst wyn ef swiet gûd yn de kies kaem, den -waerd ik gek fen pine. Om koart to gean, oarre rie wier út. Nou kaem -der in Ongersman by ús oan de doar, dêr oarre, goe’ sloof, for fjouwer -goune gûd fen kofte, dat ysbaerlik stonk. It wier in lyts fleske, dêr -ik ytlike drippen fen yn brandewyn geat, om yn de mûle to hâlden: hwent -de man woe der op út det ik in libben wjirm yn de kies hie, en dy woe -er mei stank fordriuwe. Mar de wjirm kaem net; de Ongersman mei ús -fjouwer goune teach foart, mar de pine yn de kies bleau. - -Us bûrwiif Tettsje, dy ’t it altiid sa goed mei my miende, spriek my sa -oan: Pîbeheite, ik hear fen alleman, detste danich yn de pogge sitste -mei dyn kies. Hwerom sprekste my net oan? Haw ik dy net mei in simpel -triedtsje reade Keulske side fen in hounemiezel holpen?—Ja, -Tettsje-ljea’! sei ik, alle rieders binne nin dieders: mar witte jy rie -for my, ik woe om jo en my det ik de lêste wier.—Dêrop sei se: Dou -moast’ twa parten pokhout en ien part alún op trije parten brandewyn -sette, en hâld dat yn de kies; dat lûkt der de fûlens út.—Ik haw hjar -rie folge út frjeonskip. Ik moat jimme sizze, it loek my de mûle by -eltsoar as in Harmen-Harkes-par, mar bate koe ik der ek al net by fine, -en ik tochte: Moaste pine lije, dou biste it allinne net. Dat treastte -my machtich. - -Do krige ik rie fen in jiffrou, dy op it slot út-fen-hûs wier, dat in -dokters wiif wier. It middel bistie út tredderlei oalje: spykoalje, -nieroalje, en oalje fen pjirren. Dat moast ik op de nekke smarre, en -den stopkes mei Haerlemmer oalje yn ’e earen: dat wier fjouwer oaljes -tagelyk, en net ien fen alle fjouwer holp my. Do kaem ús grouwe smid by -my; dy treau my mei in spiker de kies sa fol thélead, det wy it der -hast net wer úthelje koene. Us ferver treau der my waeks yn; dat joech -lichting, mar de kies wier bidoarn en stonk as in rúskerne, sa det it -kliemske waeks der einling ta út stonk. Us timmermans wiif lei my brea -mei yettik hjit op it wang; ús skipper treau der my in prûmke mei tar -yn. It hert keart my yn ’t liif om as ik der om tink! In klokmakker -barnde my de kies út mei in gleon priem, det ’er de reek nei gong. Dat -holp earst folle; it dûrre mar fjouwer dagen, do foel der in stik fen -de kroane ôf, en de pine kaem werom. Us Minniste preker treau der my in -heal krûdnagel yn; dy tynde út, en it foldie. De oare deis om njoggen -ûre kaem er al by ús oer de ûnderdoar roppen: Ho is ’t Pibe?—Skoan, -domenij! It hat holpen.—Kom, sei er, dêr helje ik de kofje ’ris for -tonei. Ik scil nou út to peasjou-fiskjen. Goe’ moarn, Pibe!—En do teach -ik mei jimme mem nei Bolswerter merke, mar dêr iet ik wer koeke, en oer -wie de nocht. Ik makke det ik thús kaem: ik kroep ûnder de wrine, en ik -slepte ridlik op de merkebrandewyn. De oare deis kaem ús seilmakker by -ús om nije mounleseilen to mjitten: dy seach my mei myn holle yn de -doek sitten, en frege: Ho nou, Pibe? Formerke, heite? Hat de faem to -hird oanlitsen? Ef hast’ in stik lead op ’e holle? Dou biste oars noch -al fleurich as dy neat skeelt. Toe, lûk de holle ’ris út it helter, -man!—Och, man! sei ik, baes, baes! Ik forgean fen pine yn de mûle.—Pine -yn de mûle, man? Pine yn de mûle? Dêr wit ik fen to sizzen. Mar ik wit -’er in rie for; dat giet troch, grif troch: dat siz ik dy, Pibe!—Do de -man sa praette loek ik de doek oer it kin, en sei: Hwet is dat den, -baes?—Ja, sei baes, it hat frij hwet omslach dat middel, mar ik siz it -dy, it giet grif troch, glêd yn ienen. Dou moaste in great fjûr -oansette fen lindeturf, en gean dêr mei de holle by lizzen, en den -moaste in healmingelen kleare jenever by mûltsjefollen foar dat fjûr yn -de toet hjit wirde litte en wer útspije: en as it healmingelen leech -is, den bistou in genêzen man, dat siz ik dy. De onkosten binne net -swiid, mar it hat omslach.—Lit dat hinne bruije! sei ik, en ik de selde -jouns yette to wirk. Heit en mem wierne dy deis by de kûper to Bolswert -to iten, mar oarre wier der by. Dy noaske dat wirk al net, lykwol -woelle se my in kleaun wirk om de holle, en liet de troanje frij, en do -oan ’t brieden. Jimme kinne tinke hwet ik útstie midden yn de simmer -foar in great fjûr mei in mûlfol-jenever en dat wirk om ’e holle. Mar -it slimste wier binefter. Hwent just wier ’k mei it lêste mûltsjefol to -wirk, dêr bigoun oarre to roppen: “Pîbe! Pîbe! Bern! Dou biste yn de -brân.” Do skoerde en plôkke ik al yn dat wirk om en barnde myn fingers -ek al. Mar gelokkich roun ik nei de pomp ta; dêr stoe in ammerfol -saedswetter en dêr stiek ik myn rûge holle yn. Dat wier yn ienen út de -oun yn it bit. Ik oeffe der fen! It hier wier my fen de kop singd. Ik -hie gjin tiid om oan de kies to tinken, mar ik fielde him gau wer do de -skrik oer wier, en ik forwinske de seilmakker: mar dat moeide my tonei, -hwent de man hie nin skild. - -Us domenij, dy ek al gau fen myn ûngelok hearde, kaem de oare deis mei -in opstritsen seil nei my ta. Pibe! Pibe! sei de man, _Wat ga je maken? -Ben je razend, ventje? Je zoudt je zelven ongelukkig maken. Ga naar -mijn zwager den dokter; die zal beter raad geven._ De oare deis ried -domenij mei my nei syn sweager ta. Dy man frege my folle, mar de mûle -biseach er my net. _Gevatte koude, sei er, Gevatte koude, man! Anders -niet. We moeten je aan ’t zweeten helpen._—Switten haw ik genôch, hear, -do ik mei dat kleaun wirk om ’e holle by it fjûr laei.—_Ja Pibe!_ sei -de dokter, _Maar dat was geen natuurlijk zweet._ Hy skreau in briefke, -dêr ik in drankje op helle by de aptheker, en in dracht kamelleblommen -om to drinken as thé. Op oanstean fen domenij reisgen we yette trije -wiken nei stêd, mar det it net holp, wier de man net kwea to nimmen: -hwent hy wiste net det ik in hol kies hie, en ik doarst it him net -sizze, sa bang wier ’k for ’t brekizer. De fjirde wike kaem ’k wer ’ris -by ús aptheker. Dy sei: _Hoe is ’t, Pibe? Betert ’t ook wat?_—Och, né, -man! Hwet betterje. Wit’ jy der nin rie for? Hwent dy dokter wit der -net fen. Jy moatte witte, ik haw in rottich kies, en dêr hat er my net -iendris nei frege.—_Och, hor i’s, Pibe! Wij gain ook al zoo feul met -sukke dingen om, dat wij binne ook al halve dokters. Gain mar in ’t -kamerke: dar hefje ’n glaske mee; dat zal je wel smake._—Hy joech my in -lyts pakje krûden; dy moast ik op in koaltsje forbarne, en den in -trachter oer de reek hâlde en de tute yn de holle kies sette. It dûrre -net lang ef ik waerd dronken en mislik fen dy stjonkene reek. Ik -tochte: Heite, dou meiste in heale dokter wêze ef in fjirde part, dou -bist’ mines net. - -De pine waerd nou sa slim det ik hast sljucht waerd, en det ik alle rie -dwaen woe al like se noch sa raer. Do kaem ús bakker by my, dat in -echten skarlún wier; dy sei: Dou sitst’ der raer ta, hear ik, Pîbe. -Mar, heite, der moatte oare prikken yn ’t wirk. Ik haw in middel dat -liket noch raerder as de rie fen de seilmakker; mar it is probatum. Ik -siz it dy, der is in oare wei op, en it is in lytse pine. Dêr hast’ -tsjien piperkerlen, en aste joun op bêd laeiste, den moaste dy sels yn -’t stompe ein triuwe.—Ik scoe it net dien hawwe as ik goed by myn wé -west hie, mar do ’k de jouns yn de waermte kaem, wier ’k gek fen de -pine, en ik treau se der ien foar ien yn op. Tink e’ris ho dat my -bigoun to barnen en to biten, do dy kerlen dêr bigounen út to weakjen. -De bakker kaem net wer, mar de oare moarns ier om fiif ûre kaem ús -bûrman by my, dy mei yn de grap siet. Dy sei: Wel nou, Pîbe! Hast’ al -lichting? As dit net helpt, moast’ earst in ôfspile fyoelesnare om de -hals bine, en den moast’ in bekfol kâld wetter nimme, en gean dêrmei -tsjin it fjûr oan lizzen, det it bigjint to sieden.—As ’t flokken do sa -yn de moade west hie as nou, den hie ik bigoun to kettermintsjen det de -lôge der nei gong; mar ik stiek him de fûst ta, en groude him ta: Skear -dy ’er mar út, âlde prûk! - -Nou bigoun ik to bigripen, det se my allegearre to fiter hiene; de iene -om it jild, en de oare om ’e nocht. Ik slûpte de jouns stil nei master -Keimpe ta, en frege him eft er my wer in kies útlûke woe. Dêr scille wy -net fen hawwe, sei master. Dou haste do de mûle sa wosken oer dy twa -kiezzen, det ik scil der myn hannen net wer oan bikweadigje. Dêr hast -twa pilkes; triuw it lytse yn de kies en it greatste yn ’e mage; en den -scilste to nacht swiet sliepe. It is moarn merkedei to Ljouwert; dêr -stiet Rotarmel foar de Hopsek; dy scil der dy wol ôfhelpe.—Ik die as -master sei. Ik slepte de nachts swiet, en ik reisge de oare deis nei -stêd. Gabe-heite! hwet wier ik raer yn ’t liif, do ’t ik de stêd -ynried. ’t Wier eft se my mei in stik iis by de rêchstring lâns -strieken. Dêr siet de man op in meager guds, dat de holle sinke liet, -krekt eft it de groun bea om him mar gau yn d’ ivige rêst op to nimmen. -Hy sels hie in rôk oan mei gleone knopen en kwasten; in heech hoed, mei -in plom der op, op ’e holle. Hy hie in wreed gesicht yn de kop. Ik sei -him, det ik in kies misse woe. _Wo sitst er?_ sei er. Dêrre, master! -sei ik, en dêrmei loek er in skerp swird út de skie, en sei tsjin ús -heit, dy efter my stie: _Halt den bursch!_ Hy stiek my de degen yn de -mûle, en ear ik ’er om tocht, staette er my de kies der út, en joech my -him oer. _Das war ein luder!_ sei er tsjin my. _Sie mir die wurzel! Ein -alter kuh hat se gewis nicht ticker._ Ik frege him ho folle jild. _Drei -gulden_, wier it andert. Us heit woe krimmenearje, mar ik joech it de -man risselút wei. Nou is al dat gepleach en gehún oer. Ik stiek de kies -yn ’e bûse, en ik haw him yette biwarre, en dy scil by wolwêzen en -gesontheit mei my yn de kiste. Mar yn ’t ein fen ’t jier krigen wy in -rekkening fen de dokter: dy moast seisenfyftich stûren hawwe, en de -aptheker fjouwer goune en in dûbelke. “Dat dûbelke, sei master, wier -for dat glêske mé. Dat is al nuver, Pîbe, hwet je ús forhelle hawwe. Op -in oar joun scil ik jimme ’ris hwette forhelje fen in rottich skonk, dy -’t ik foar jierren hawn haw. Goe’ joun jimme!” - -E. H. - -[Yllustraasje: KWAKSALVER FOR DE HOPSEK TO LJOUWERT.] - - -IT HOLOGRAEF. - - -Der hat in boer yn Dútsklân west, - Dy hie sa ’n skoander houn; -In biter út it echte nêst; - Hy hjitte Frans, dy houn. -Dy hâldde alline by de nacht -Oer hûs en hiem en alles wacht. - In ychel wier ’t; it wier in aes; - Nin minske stie him as syn baes. - -Bisprekke koe him ek net ien, - Nin skoaijer, nin soldaet, -Ef hwa ’t mar fen dat wirk forstoe, - It holp net, hjar gepraet. -Nin bûrman liet er op it erf. -Hy tinge dalik nei de nerf, - En siet hjar yn it hier - Krekt eft ’t in frjemde wier. - -Nin frjemde pijde ’im iten ta; - Al wier ’t ek frikkedil; -Frans tocht: “Ik wol der dochs net oan.” - Hy eange for in pil. -Forrifelje koe men him net, -En fluitsjen, flaeijen holp ek net. - Dy nei him ta doarst gean - Dy snaude er yn de klean. - -Op ieners wirdt de houn sa stil, - Hy sjucht sa slûch, sa sleau. -Nou tocht de boer al om de pil, - En sei: “Dat divels reau!” -In hounedokter tige wiis -Dy jowt him oalje yn mei tsjiis, - Dryakel, skrabe bokkehoarn— - It holp net! Frans dy moast ’er oan. - -“Dat griist my om myn bêste Frans!” - Sa kreunde do de boer, -“As ik nou mar syn moardners foun! - “Mar dêr ta is nin kans. -“De strûper scil him dochs net ha. -“In earlik tsjerkhôf komt him ta. - “Nin dief kaem hjir myn hiem tonei. - “Nou is dy stimper wei.” - -En om ’t syn Frans sa ’n bêsten wier, - Sa hâldde er ek syn wird. -Hy draegt him nachts nei ’t tsjerkhôf ta: - ’t Bidobjen foel him hird. -“Och! tocht’ er, ’t is de neare nacht; -“Nin minske hâldt hjir dochs de wacht. - “En merkte it ek tonei al ien, - “Dat grêf wirdt gau wer grien.” - -Sa tocht de boer, mar ’t wier wol mis; - It wier nin eigen fjild. -De opdracht, ja, dy wier goedkeap, - Mar ’t leed dat kostte jild. -Hwent praet de boer hwet plomp en krom, -En liket hy de stedljue dom, - Hy is yn ’t sparjen oars nin bloed; - Hy stiet syn man den goed. - -De skoalmonarch giet ier oer ’t hôf, - En sjucht al fluch dat stik. -“Hwet?” seit er, “iere moarn in grêf? - “Dit spil is út de mik. -“Né, hjir is modder oan de kloet. -“Lit ik dit sitte ûnd’re ’e hoed, - “En rop ik hjir pastoar net by, - “It wier forhelle op my.” - -Nou rint er nei de pasterij, - En skillet heftich oan. -“Ja, tocht er, Master, skilje mar!” - Mar master hâldde oan. -Do rôp pastoar fen boppen del: -“Ho liedt dy skoallebok sa fel? - “It is in dondersk lêst! - “Men hat hjir noait nin rêst.” - -““Net kibje, bêste hear en frjeon! - ““It ding is fen gewicht. -““Ik bingelje sa by pastoar - ““Foar saunen oars net licht. -““Gau oan de mantel en de bêf! -““Dêr by de mûrre is in grêf: - ““Dat is to nacht der komd! - ““En ik haw neat fornomd.”” - -Pastoar smyt gau syn mantel om, - En giet ek dalik mei, -En sjaggelt op it eagenblik - De master efternei. -“Nou”, seit er, “Frjeon, it ding is sa; -“Lou deadegraver moatt’ wy ha. - “Hjir, master, sit hwet yn; - “Hjir skûlet kwea fenyn.” - -Dêr komt Lou loddeman al oan. - “Kom, meits dat grêf ’ris op!” -““Bêst, hear! Wacht mar in eagenblik - ““Det ik myn ark opskop.”” -Hy dolt en wrot, en ta bislút -Hy lûkt der Frans by ’t stirtein út. - Dêr steane se forheard! - Dat spiltsje wier forkeard. - -Pastoar dy ropt út hals en kiel: - “’t Is slimmer as in moart. -“God jow, det sokken ketter wirdt - “Yn sieden’ oalje smoard. -“Siz my, hwa scoe de skild hjir ha?” -““’t Is Frans! Dy hearde oan Michel ta.”” - “Kom, helje ’im mei in rin, - “Siz mar det ik ’er bin.” - -Nou, dêr kaem Michelboer al oan: - Dit scil hjir nuver gean. -Pastoar dy gûlt fen fierren al: - “O Michel, dat stiet skean. -“Siz my, ho komt dy houn yn ’t gat? -“Hwent, Michel, w’rachtich! Wiste hwet? - “Bring ik ’t net dalik oan, - “Den helje se my moarn.” - -““Sêft, sêft, mynhear! Ei wachtsje hwet! - ““Dat ding hat, tink ik, tiid. -““It wier in Kristenhoun, mynhear! - ““Dy makket jo yet bliid”. -“In houn, ek as er alles het, -“Dy heart yn wijde ierde net. - “Ik siz it dy mar ier: - “Michiel! dyn straf wirdt swier.” - -““Hwet straf? Dy houn hat jo, mynhear, - ““En dy twa, dy dêr stean -““Ek yn syn testemint bitocht. - ““Wel, woll’ je yette mear? -““Hwent fiifentweintich goune maet, -““Is fen in houn in gnap legaet. - ““For Lou en master elkmes tsjien. - ““Wier dat net Kristlik dien?”” - -“In houn, dy testeminte het? - “Dat liigt Michiel!” sei Lou. -““Wel, man, ’t is nei de nije wet, - ““En seiste det ’k it flou? -““Nin preester ef nin domenij -““Skreau dêr in ink’le letter by. - ““It is in holograef! - ““Wier dat for Frans net braef?” - -“Nou, om’t dy houn sa Kristlik wie, - “En hie sa ’n fromme wil, -“Sa stopje him mar yn it grêf, - “En jimme hâld’ it stil. -“It is oars ivich string forbean, -“Mar nou moat dat sa gean.” - Troch ’t testemint bleau Frans to hôf: - Sa roun dit wirk do ôf. - - -Nei de Neurenborger rimer Grübel. -E. H. - -[Yllustraasje: PASTOOR BISKROBBET BOER MICHEL.—STIENNEN KLOKKESTOEL.] - - -DE KLUNSKONK FEN US ALD DOMENIJ. - - -“In klúnskonk! Dat scil jimme nuver yn de earen rôlje; net? En dochs -binne der rju ljue, dy der mei troch de wrâld strampelje moatte.” Sa -bigoun Gabe op in reinige hjerstjoun yn de hirdsherne to forheljen om -in bûrreselskip to formeitsjen. Saskemoi sei: “Net al to mâl, jonge. -Heite! heite! dat mûltsje seit wol ’ris hwette, dêr it holtsje wol ’ris -om krite moat.”—“Lit him syn feart mar gean;” sei master, “It wird is -him bitroud.” - -“Us âlde domenij, sei Gabe, wier in feardich keardel, dy in liif hie as -in folle sûch, en in holle as in rea’ bûskoal; hânnen as slaeijen, en -skonken as skûrstilen. In goed, ynnich goelik man wier it, mar oan syn -preekjen koe men hearre, en oan syn noas koe men sjen, det er mear yn -de romers[10] as yn de boeken studearre hie. Hy wier mei in ryk -boeredochter út it Oldambt kepp’le; in tutte, dy in kroadfol jild hie, -en mar in nútsdopfol forstân. Dit minske sea en brette him al hwet hjar -eigen mûltsje bijearre, en domenij dronk ’er by al hwet syn mûltsje -bijearre. Berntsjes krigen de lju net. Hwet in oar oan it hoarnwiif en -de kreamheinster, oan ruften, oan naulebantsjes, oan greate spjelden, -oan widzen en koerren, oan bôlen en kofje, oan klontsjes, oan -sûkerbakken, oan doopmiel en brandewyn, bistegen, brocht domenij oan de -wynkeaper to Frentsjer; net wier, master? Jy wierne do skipper. Gong it -net mâl? - -_Master._ O man! Dy wyn, dy ’t ik nei de pasterije tôge ha, dy kin yn -jimme mounleïe net, Gabe. - -_Gabe._ Nou, dit dûrre sa ytlike jierren. Dy ljue dy gruzen dêr sa -fredich hinne. Pastoarske krige ek in gnap riezel oer de bûk, en dy die -neat as tsjanterjen en snuven; mar op it lêst krige domenij foetten as -learzens. Men koe nin ankel mear bikenne en de man bigoun sa -strompelich to gean! Do frege ik jo yet al, master: “Ho giet dat mei ús -domenij? Dy man kriget foetten as hele breaën, en dy gong wirdt sa -loom.” Do sei master yette: “Och, jonge! De wynkeaper komt om syn -jild.” Is ’t sa net, master? - -_Master._ Dou kinste selsom onthâlde, jonge! Dou wierst’ do oars mar in -opslopen jonge; mar it is sa. Dou haste gelyk. ’t Is wierheit. - -_Gabe._ Op in jountiid let komt domenij mei ’t weintsje fen de slotboer -thús fen de klassis, en dêr glydt de man út, en biseart him oan de -treeft fen de wein, en skramt de hakskine. Dat joech in gejammer! -Pastoarske, dy al nei bêd scoe, kaem foar de doar as in sjamme. Skrieme -en bâlte nin gebrek. De âld faem mei de lantearne efternei. Domenij -laei efteroer op de wiete terp mei de stôk yn de hân, hoed en prûk ôf. -De slotboer, slop fen laitsjen, hie wirk om syn jong hynzerke to -hâlden. Einling komme der twa fen de bûrren op it lûd ta, en dy tôgje -domenij mei folle kreunjen en suchtsjen to bêd. Hja krije in mûltsjefol -for de alteraesje, en do se dat út hiene, do snoarke domenij al. -“Nacht, pastoarske! Betterskip mei domenij.” “_Dankje buren!_” Knip, de -pasterije ticht, en it ljocht út. “’n Nacht, domenij!” Mar de oare -moarns, do domenij wekker waerd, do wier dy skonk sa glei en oerstjûr, -det de man fin noch fear reppe koe. De man wier forlegen. “Ien gelok, -sei ik do noch, ien gelok, domenij, det de mage net biseard is.” Hy -seach my skean oan. - -De boerefrouljue rounen al gau to heap. De iene sei, der moat sûpenbrij -op mei knikelsblêdden; de oare sei, lynkoeke yn sûpen sean; de tredde, -greate beane sean; de fjirde sei, der moat spek op. Masterke (Ja, jy -sjenne my oan!) dy woe der wite hounekalmei yn mâlke sean, en dêr -hunich yn rierd, oplizze. (Dêr bigoun it hele boun to laitsjen, en -masterke waerd read om de troanje.) Us timmerman woe der kalk en tar -oplizze om it kwea der út to skoerren. In oar woe der kouwedong op -lizze: en einling, Joukeboer woe hawwe det domenij scoe der syn eigen -kwea op lizze. “Dat haw ik by ûnderfining,” sei dy âlde goede man do; -“der is neat dat in swolm better ta rypjen bringt as dat.” “_Altegaar -gekheid!_ sei domenij. _Daar zulle wij niet van hebbe. Ik heb in mijn -jeugd te Groningen te veul van dat zware kluunbier dronken. Dat gaat -iemands altiid na de bienen. Wij zulle ons niet met kwakzalvers -ophoude. Wie van de vrinden wil voor mij eens na Bolsward rijde om onze -dokter te halen?_” “Ik wol graech,” sei Joukom do, en omdet de man âld -waerd, dêrom gong ik do mei. Wy hiene sa’n âlden ruter mei dy -rottestirt der foar: as men dy oan ’t efterein kaem, den sloech er as -in fiterhynst; mar as er ynspand wier, den wier ’t in keuning; den gong -er der út as de reek foar de wyn. Nou, man, dêr kamen wy to Bolswert by -dy dokter, in swier man, mar sa frjeonlik en plezierich! Do wy him -forsochten om by domenij to kommen, “_Zo!_” sei er, “_Zit mijn vriend -de klassis al in ’t lijf? Nu, hij is de eerste niet._” Hy pakte ’t ien -en oar yn de mantel, en dêrmei foart. Do de dokter by domenij kaem, sei -er al gau. “_Jongetje, wat heb jelui ’t daar gister diep in laten -hangen! Maar dat is gepasseerd. Laat je been eens zien._” Do er dy -gleone bonke oanskôge en bitomke sei de man: “_Nu, het zal wel -schikken._” Mar der moast in ierlitting dalik gebeure; den moast -domenij fen binnen skjinmakke wirde; der moasten toalf bloedsûgers oan -de skonk lein wirde, en den moast der pappe wirde mei -hjouw’ren-groatten-brij. De litting waerd dien; de bloedsûgers waerden -oanlein, en wy brochten ús dokter wer nei stêd. Wy namen in drankje mei -om dy klassikale onhurichheden op to romjen, en wy kamen mei in pear -ûre wer by domenij. Mar dêr wier it lijen geande. Dokter hie haest -hawn, en dy sei, as de bloedsûgers der ôffoelen, den moasten se mar -weismiten wirde, en domenij moast dy sûchgatten mar bliede litte sa -lang as se rounen. Mar do dy dingen der ôffoelen, do sipere dat mar -wei. Al oan, al oan bliede: de iene fodde nei de oare fol bloed. En -domenij wier sa heislike bang for syn hearlik eintsje libben, en for -syn kroadfol jild, en syn pasterij, det hy bigoun lûd to jammerjen: -“Och, heere! Ik bloed mij dood.” “Nin need, sei ús bûrwiif Janke; -“helje mar gau hwet tonder.” Ja wol! Der waerd in hânfol tonder op -lein, mar dat holp net. Do grou pompier; dat spielde der ek al gau wer -ôf. Do sei baes timmerman: “Ik scil rie skaffe.” Dy helle boppe út syn -timmerhûs in hânfol spinreach. Ek al mis! Joukeboer striek ’er mei in -stik fen in stroefe têst oer. Us mem joech him ús stimpheft yn ’e -hânnen. Heit jage ús Jelke de finne út, en sei: “Jonge, siikje my gau -in mannich ûlefysten.” ““Hwet binne dat for dingen, heit?”” “Och, wist’ -net? Fen dy brune dingen, fen dy fordroege poddehûden, dêr fen dat stof -útfljocht, as me der op trapet.” Jelke op ’e rin, en wylst dy siket, -pielde pastoarske mei alúnwetter. Dêr kaem Jelkeboi oan mei trije -ûlefysten yn de hân; hymje as in wynhoun! Us heit teach dalik to wirk -en treau dat stof op dy sypnêsten, en it like earst ek det it hwette -stie. Mar it woe nin koarste sette, en domenij blette mar foart. -Einling komt ús grouwe smid der op ta stoarmjen; dy sei: “Hwet divel, -nou? Witte jimme dêr nin rie mei? Ik haw sa mannich hynzer litten; dat -binne oare gatten dy wy der yn bruije, en wy kinne se altyt ticht -krije! Toe, Gabe, skoer jimme âlde bonte in mannich hierren út ’e -stirt, en den moast pastoarske my in mannich fen hjar fynste niddels -jaen; den scille wy der gau in ein oan meitsje.” De smid stiek dalik dy -fine niddels dwers troch dy sûchgatten, en woun do in hynstehier om de -niddels, krekt eft er in hynzer litten hie, en oer wier it blieden. -Domenij wier eft er in oar minske wier, en sei tsjin de smid: _Het -heeft mij wel zeer daan, en het is een peertemiddel, mar jou benne de -middelijke redder van mijn leven._” “Dat is neat, domenij; sei de smid, -“hwent as dat middel net holpen hie, den hie ik dy nêsten mei in gleon -izer taskroeid.” “_Wel ijselijk! sei domenij, Wat benne jimme wrede -menschen._” Us bûrwiif, de kûperske Aukje, in rimpen sloof, dy kaem der -ek op ta, just do dy bloedd’rige flarden to wâl brocht wirde scoenen. -Dy bigoun lûd to geijen en to razen: “Heare, domenij! Hwer bliede jy sa -fen?” “_Ja, buurvrouw_, sei domenij, _dat komt altemaal van dat zware -Gronninger kluunbier, dat ik in mijn jeugd te onmatig bruikt heb. Wacht -je voor de onmatigheid!_” Dêr liet ik boppe oer hinne falle: “Oan de -kleur fen ’t bloed to sjen, scoe men sizze, det er ek wyn mank wier, -domenij.” “_Waar is de pap, Gabe?_” sei domenij. “Hjir, myn frjeon. Dat -scil jo goeddwaen. Dy is sa hwet mâlklij.” Wy flapten domenij de pap om -de skonk, en winsken de man goenacht. - -De oare deis kaem dokter werom, en dy hâldde it roun liif fêst fen -laitsjen, do er dy niddels fen de smid sitten seach. Domenij suchtte: -“_Dat kluunbier! Dat kluunbier!” “En die klassikale en synodale -vergaderingen, die doen ook geen goed aan uw been, domeny_,” sei -dokterom. - -[Yllustraasje: DOMENIJ EN SYN RIEDJOWERS NEI DE OPERATIE FEN ’E SMID.] - -“Dy scille it domenij net wer dwaen, dokter, sei ik; hwent de lêste -kear is de domenijs oansein, det it lân nin stûr mear ta dy mieltiden -jaen wol, mar det se it út hjar eigen bûse bitelje moatte. Is ’t sa -net, domenij?” “_Ja, Gabe; snap niet zoo veul. Maar is de pap gaar?_” -“Krekt ré, domenij. Hjir is er.” Ik lei de pap der op, en winske -domenij en dokter it bêste. - -Dokter rette domenij om net mear iten to nimmen as er nedich hie, om it -libben to hâlden. Moarns mâlkengroat; deis kealflêsk en griente; jouns -sûpenbrij: en den moast er oanhâlde mei de pap op de skonk. Domenij -folge dy rie. De skonk waerd slank, de noas fetsoenliker, en it liif -joech ’im ek yn. Mar as domenij nei de deizen seach, en hy seach dêr dy -fette skinken en woarsten, en as er den tochte: “Dêr laeit dat ljeave -iten, en it is net for my.” En as er den om syn folle kelder mei wyn -tochte, den suchtte de man: “Heare, hwet is it libben sûnder swiet iten -en drinken!” Moarns yn it nofteren moast domenij in gleske saedswetter -drinke, en as er de pomp kreakjen hearde, dat klonk him yn de earen eft -it syn deadklok wier. Lykwol it die him goed. Mar dat libben stoe de -man sa min oan, det er sa suchtich en siikkreunich waerd as ien dy ’t -op ’e dea siet. Einling sloech it de man heal yn de sinnen. Den byldde -er him yn det er in nêstfol ylbijen yn ’e holle hie; den det er in -kikkert yn de mage hie; as him it liif oproun fen de winen, den byldde -er him yn, det er in izeren pôt yn it liif hie; as it wetter net sjitte -woe, den byldde er him yn, det se him in kleaun jern yn ’e bonge -tsjoend hiene, en as it den goed roun, den rôp er lûd: “_Gaauw, gaauw -de haspel, vrouw! Het komt al._” Al dizze franjes praette dokter him út -de holle; mar einling troch dat folle papjen en stoven miende de man -det syn hele skonk pap wier, en sa weak as bôledaei. Dit koe nin minske -him út de sinnen prate. Hy liet de skoenmakker in learen hoas meitsje, -en dêr teach er in greate Yslânske hoas oerhinne om dat spiltsje by -eltsoar to hâlden; en sa hompele domenij mei de papskonk troch it gea. -Pastoarske en dokter hâldden it stil, en it hjitte domenij hie in sear -skonk; de man wier oars souner as er yn tsjien jier west hie. Hwent fen -to foare wier er poffich en opblaesd, krekt as in bûk kealflêsk, det de -slachters mei wyn oppûste om great for it each to lykjen; mar nou wier -er sa as er hearde, meager en gesoun. De klúnskonk wier genêzen, mar de -papskonk dat wier slimmer; hwent dy kaem út de holle foart. En dy -holle! dy holle! Praten holp neat mear, en hie men de gek ’er mei, den -waerd er pûr lilts. Einling is domenij der noch al nuver ôfkomd; sa -nuver, as it mar koe. - -Net fier fen de pasterije laeine twa Kompenijster bysfeinten mei in âld -snikke; de âldste hjitte Harke en de jongste Stoffel. Deis rounen se sa -hwet mei reap en hanskrobbers om it wirk yn de huzen sa hwet op to -nimmen, en den nachts hjar iffentûr to meitsjen, en to kaepjen hwet los -en neilfêst wier. By ús bûrman Wâtse mâlktaper, dy ek in slok forkofte, -en dêrby in snobwinkeltsje hie, dêr wierne se wakker hiem. Dy earm man -hie yn it efterhûs in fet skiep stean. Dat moast ’er de nachts mar oan, -tocht’ hjar. Om toalf ûre kroepen se stil út hjar snikke, elts mei in -lege sek op de rêch, lyk as sok reau to fjilde tsjocht. In brekizer, in -fjurslach, en in eintsje kears mei. Oan it efterhús wier it mis; dêr -siet in boam foar de doar. Foare gong it better, mar do se yn it -foarhús wierne, do miende Stoffel, dy yette jong en skruten wier, det -er gerissel hearde. Hy spatte de doar út, en Harke him efternei; mar dy -grypte yn de rin noch gau in great sekfol nuten, dy dêr yn it foarhús -stoene. Hja fleagen op it tsjerkhôf; do sei Harke: “Dou bist’ in -bangeskiter. Jokket dy de rêch wer? My tinkt, de earste giseling biste -yet al goed ôfkomd.” “Dat bytsje bruijen is neat, sei Stoffel, mar dat -tichthûs, dat tichthûs!” “Nou, wiste hwet? sei Harke, “ik leau net det -se ús fornomd hawwe. Dêr heste myn sek. Deel dou dy nuten dêr yn de -bjintsjekou: dêr scil nin minske dy bitrappe, en as ik it skiep krij, -den scille wy it dêr deije. Den kin nin minske bloed fine.” Harke teach -wer op ’e strún en Stoffel gong op de bonken fen ús foarâlders om de -nuten to parten. Den naem er in hantsjefol út de sek, en dy die er yn -syn eigen sek, en den in hânfol yn Harkes. En den sei er yn de -gedachten wei: “Dat binne mines, en dat binne dines,” en dat lûd op. -Domenij, dy folle laei to mimerjen oer syn kwael, dy koe dy nachts net -sliepe. Dy hompelt op ’e kruk fen it bêd, en docht it finster iepen om -yn it waer to sjen. Do er dêr in bytsje sitten hie, do hearde er dat -gerottel fen dy nuten, en dêr by: “Dat binne mines, en dat binne -dines.” It wier in stille nacht. Him tochte it wier op de bjintsjekou, -lyk as it ek wier. Nou wier der in boekje útkomd fen in domenij hjir -net fier fen dinne; dêr stoe yn biskreaun, det de wrâld yn dat selde -jier forgean scoe. Us goede domenij makket him dêr sa eang oer, det hy -seit tsjin pastoarske: “_Roep gaauw meester. Zeg dat die hier dadelyk -koomt._” Master wier just út iten west, en mar heal út de klean; dy -tsjocht fluch de rôk wer oan, en dy nei domenij ta. “Hwet is ’t nou -wer?” seine jy do, Master; “Ik bin noch bang, det domenij de holle -trochrinne scil.” Hwent de man wier noartich: is ’t net sa, master?” -“Ja, sei master Harke; Mar, heite, ik hie my oars foarnomd, om it oan -nin minske to forheljen as oan dy, en detste it der nou sa mar -útflapste, dat is net from en earlik fen dy. Mar dou haste it nou sa -fier brocht, it moat der nou mar út.” - -“Nou, frjeonen, sei master Harke do, “ik kaem dêr by domenij, lyk as -Gabe wol forteld hat, noartich en ongemaklik. Hwent dat wier mar alle -klapsketen, det se my dêr hellen om rie. Dêr siet domenij mei syn skonk -biwoelle, de reade japon oan, en de wite sljipmûtse op. De kruk stoe -nêst him. Mei in ophef rôp er my ta: “_Meester! Meester! De groote dag -breekt aan. Ik ben stellig overtuigd dat mijn collega waarheid zegt in -zijn boekske. Nog dezen nacht zal de wereld vergaan. De dooden -verdeelen reeds hunne beenderen in het knekelhuis. Ik heb het duidelijk -gehoord. Wees zoo goed en draag mij naar den grietman. Mijnheer is mijn -oudste en beste vriend; ik moet, ik wil eerst afscheid van hem nemen._” -Ik stie earst al hwette biteutere, en ik tochte, dit rint mis mei -domenij; mar ik hie den wol ’ris sizzen heard fen dokter, det as it net -útscriptis mâl wier, den moast er syn sin mar ha. Pastoarske skriemde -en dy joech domenij for de soarch in wyt tekken om de rêch for de -kjeld; en sa naem ik domenij oer it skouder, eft it in nofter -kealleboltsje wier, en teach rjuchtút mei him nei de grytman ta oer it -tsjerkhôf hinne. Mar dêr komme wy by de bjintsjekou lâns, dêr Stoffel -mei syn nuten siet, en do dy dêr ien oantôgjen kommen seach mei in wyt -ding oer de nekke, do rôp dy al: “Biste dêr al, Harke, mei de bút? Ik -haw it mês al klear.” “_Nu geldt het mijn leven!_” sei domenij, en ik, -om’t myn namme neamd waerd, wier sa bisouwe eft ik yn de groun weisonk, -en ik liet domenij falle. Mar hy wier gauwer wer by pastoarske as ik, -kin ik jimme sizze. Frjeonen! hwet roun dy man! Yn nin tsjien jier hie -er sa roun. Hy fleach pastoarske om de hals. “_Oude!_ rôp er lûd út. -_Wat was dat een ontmoeting!_”—“_Maar waar is de kruk?_” sei -pastoarske.—“_Dat weet ik niet_, sei domenij. _Maar nu ondervind ik de -waarheid van het gezegde van ons kreupele Gabe_: Jins skonk scil hird -wirde, as jins holle soun is.”—Wy sloegen in Franskman de mûtse ôf, en -dronken en praetten oan fjouwer ûre ta. Pastoarske snúfde hjar greate -doaze leech, en wy gongen nei bêd, bliid det domenij syn skonk wer hird -wier.” En do hie master dien. - -“Wel, ho gong dat do tonei, Gabe?” sei ien fen de bûrren. “Wel, sei -Gabe, dat gong sa. Domenij libbe op de âlde foet foart. Hy die nin -minske kwea. Hwet er oer hie joech er graech oan in earm minske. Hy -preke net oer waer en wyn, mar gong syn âld paed lâns. As er de tekst -ôflêzen hie, den joech elts him del. De gemeinte tochte: Wy witte nou -hwet for wei wy op moatte; lit ús dy wei maklik opnimme. Hja slepten -hjar sillich, dy fromme ljue. En as domenij syn skonk oerstjûr waerd, -den seine de ljue: Hy hat it poatsje wer. “En hwer bidarren Stoffel en -Harke, Gabe?” Dy krigen elts, yn pleats fen in boutsje skjipflesk fen -Wâtse, in waerm poarsje rizenbrij fen master Durk to Ljouwert. - -E. H. - - -Hjir is noch in teltsje. Ho dat der by komt wit ik net, mar it siet der -oanspjelde. - -Der wier in keuning, dy ’t in reis oer sé die, en in Persiaenske -slavejonge meinaem, dy neat oars sjoen hie as it sân fen syn woastinen. -Mei it earste slingerjen fen it skip bigoun de jonge to triljen as in -poarsk, op it lêst to gûlen en to moartsjen krekt eft er stjerre scoe; -en dat al oan en oan, det de keuning skjin syn nocht krige. Do frege de -dokter fen de keuning eft er der ’ris mei riede mocht. “Ja,” sei de -keuning, “gean jou gong mar.” Do liet de dokter dy slavejonge mei in -boat en twa silers útsette, dy him hals oer kop yn sé bruiden en wer by -de hierren opskoerden; en do se dat sa ’n tweintichris dien hiene, -triuwden se him nei ’t roer ta, dêr er as in kat by op kladdere; en sa -skrabe er oer it dek hinne wer yn de kajút. Hjir kroep de jonge yn in -herntsje wei, en men hearde kik noch mik fen him. De keuning, dy dat -wol sinnige, frege, hwet kinst dêr nou oan wier? “Dêr sit dizze kinst -yn,” sei de dokter, “det de jonge net wiste hwet forsûpen wier; nou -fielt er ho noflik en feilich it oan boart is”. - -J. H. H. - -HIDDE EN ALMANSA. - - -BALLADE. - - -1217. - - -Hidde wier nei Lisbon tein - Om de Moar to reagjen. -Goud ef silver woe er net, -Mar de hill’ge himelwet - Fen syn Hear fordeegje. -Iv’ge flok oer Mahomet -Bea er yn elts moarngebet! - -Mei it krús op helm en skild - Fleach er oer de mûrren. -Mannich Moar foel yn syn swird, -En de dea dy meande hird - Under ’t fjochten, skoerren. -’t Kristenfolk woun ’t ta bislút, -En de Moarman moast ’er út. - -Ear en bút, oerwinners lean, - Krigen nou de Friezen. -O! de Moar dy hâldde neat. -Lân en jild en hege steat - Moast hy hjir forlieze. -Jonge fammen noch dêrby -Moast hy jaen yn slavernij. - -Hidde krige ’er ien fen mei, - ’t Púkje út de riken. -Tsjep, en edel fen geslacht, -Klaeid yn keuninglike pracht, - Woe s’ in prins net wike. -Hidde brûkte hjar for faem, -En hja tsjinne ’im as in laem. - -Mar ús sillichmeitsjers wet - Woe sa ’n twang net lije. -“Frijheit, rôp de keuning út, -“Kristenen, for minskebút! - “Oars scil God ús krije.” -Dêrmei elts syn faem weidreau, -Mar allinne Hiddes bleau. - -“Moaije ridder, sei de faem, - “Wol my net forstjitte. -“Fier fen âlders, ticht by jy, -“Yn jins swiete slavernij - “Wol ’k myn libben litte. -“Lichemsfrijheit helpt my net: -“Finzen giet mei jo myn hert.” - -Ho, Almansa! Is ’t dy earnst? - Scoest’ dyn fyant minne? -Dat moai flaeijen stean ik net. -Njirren krôlje ier en let - Dêr de blomkes binne. -Gean nei heit-en-memmes ta, -My, leas famke, scilst’ net ha. - -“God stjûr al dat kwea oer my - “Dat ik jo tawinskje. -“Swiete fyant! do myn each -“Friezen yn dit Lisbon seach, - “Wier ’k in lokkich minske. -“Mei ús pleats hien’ j’ ek myn hert; -“Fier den mei hwet jo taheart.” - -Jonge blom, kom, skriem net mear. - Frijers kinst’ nôch krije. -Eltse Spanjert flamm’t op dy, -Sjongt de swietste melodij - Om dyn hân to winnen. -Friezen binne stymsk en stil, -Spanjerts bûge nei dyn wil. - -“Spanjert is jeloersk en falsk; - “Dêr mei ’k net fen hearre. -“Jy allinne ha myn hert; -“Jow my oan in Spanjert net; - “Ljeaver woe ik stjerre. -“Lokkich sit dat wiif ’er ta, -“Dat sa’n dapp’re Fries mei ha.” - -Skande, skande oer de man - Dy ’t in faem woe stelle. -Né, sa ’n frouljuedieverij -Stiet de frije Fries net frij. - “’n Faem, scill’ jy net stelle, -“Sei hja, ’k klaei m’ yn manljuesklean, -“En as feint scil ’k mei jo gean.” - -Goud en silver haw ik net; - Hwer scoe ’k dy fen fiede? -Mei in hearefeint to fjild, -Faem, to reisgjen kostet jild. - Dêr kin ’k net for riede. -Moed en stiel is al de skat -Dy ’t ik ha fen ’t nidich lot. - -“Nommele kaptein, dat ’s neat; - “Lit my dêr for riede. -“Fier in hege banjersteat, -“En al binn’ jy earm en bleat, - “Ik scil jo wol fiede. -“Honderttûzen goune jild -“Ha ’k bidobbe dêr yn ’t fjild. - -Faem! de stoere reis op sé - Scoe dy rouwen leare. -Stoarm en klip en tongerfleach -Tape triennen út dyn each. - “Lit de sé mar beare, -“Sei hja, dea mei jo is swiet, -“Bûten jo is ’t al fortriet.” - -’t Hege wird sit tsjin myn kiel. - Moaije, ik moat it sprekke. -In ljeaf breid yn ’t Fryske lân -Hat al lang myn hert en hân. - Scoe ’k myn trou den brekke? -Spanjes goud en ’t Moarske swird -Troaije my net fen myn wird. - -“O, ho sillich is de faem, - “Dy ’t sa ’n frjeon mei krije! -“God joech hjar syn heechste sein. -“Hjir nimt myn getrún in ein, - “En bigjint myn lijen. -“Och, forjow myn kwea oansiik! -“Ljeafde wier ’t dy ’t yn my spriek.” - -“Siz fen my jins breid goe’n dei; - “Bring hjar dizze kanten; -“Dit swier keatting fen fyn goud, -“Dêr ús mem noch is yn troud, - “Dizze dyamanten, -“Lit se sierje jins swiethert: -“My forlitt’ne stean se net. - -“Ik swar ljeafde en manljue ôf. - “Jouwes mei ’k net wêze. -“Yn in kleaster slûp ik wei, -“En ik slyt myn libbensdei - “Om ’t gebet to lêzen. -“Leau det ien ynfieren bea -“Dêr yn dûrret ta myn dea; - -“Bea, o ridder, for jou min, - “For jins breid en ljuwe. -“Swij hjar hwet Almansa die! -“Swij hjar ivich ’t onbiskie, - “Dat hja woe bidriuwe.” -Hidde spriek (syn moed waerd fol) -“O dou—ed’le faem!—farwol.” - - -J. H. H. - - -Dit rjimke laei ûnder in restje skroarsmjitten. Der wierne in hele boel -snipperkes by, dêr Gabe hwette op kwattele hie; mar ik kin ’t -allegearre net lêze, sa droevige fyn is ’t skreaun. Hwer ’t er dat -allegearre weiskrabe hat, wit ik net. Hjir is ’er in bytsje fen: -foldocht it hwet, der binne noch wol twahûndert sokke flardkes. - -SNIPPERKES. - - -* In from man bea fen âlds: “o God! ha meilijen mei de godleazen. De -fromme ljue ha je genôch bitocht mei hjar deuchdsom to meitsjen.” - -* “Dy gelearde man, hwet is hy stikelich! Dy rike man, hwet is hy -dwers! hwet is hy deun njunken de earme!” Nou, siz hjar den: Dou biste -in bij sûnder hunich. Wolste nin hunich jaen, stek den ek net mei dyn -angel. - -* “Sjuch my dat folk ’ris! In bytsje lyn noch lyts, dom, earm, -forgetten, en nou alle man oer ’e holle. Dy poddehoeden!” Treast dy, -fromme siel! Lit de dyamant yn de dong falle, it bliuwt in edele, djûre -stien. Lit in twjirre wyn it smoarge stof fen ’e strjitten nei it swerk -optouwerje! it bliuwt stof, en hâldt syn lege forachtlike komôf. - -* Ik foun in pauwefear yn ús memme bibel. “Feintsje, sei ik, dizze -wenje is fier boppe dyn steat.” “Sêft in bytsje, andere de fear; in -gnap jongfeint, dy’t aerdich is, fynt nin hân, dy’t him út de doar -stjit. Ljeaflik is fen adel.” - -* Dy him ôfjowt mei dogeneaten sjucht nin goede dingen. In ingel út de -himel, dy mei in divel forkearde, scoe einling syn húnjen, syn nocht -oan onnocht, syn falske knepen, oernimme. Deuchd! nea learste hwette -goeds fen minne ljue. De wolf is ’t net to dwaen om de hûd to touwjen, -mar to forskoerren. - -* Wêz’ sa fûl net, det de ljue dy skouderje, en sa goelik net, det se -mei dy weirinne. In skieppeherder frege syn heit om in spreukje. -“Jonge! sei de âld man, mei goedens scilst’ it fier bringe; mar lit de -skerptoskige wolf de baes net spylje.” - -* Hja fregen in âld man hwerom ’t er net troude. “Ik haw nin sin oan in -âlde fekke,” sei er. “Nou, seinen se, siikje den in jong wiif. Jy binne -ommers ryk.” Mar dêr andere hy dit op: “As ik, dy ’t in âld man bin, -nin sin oan in âld wiif ha, ho kin den in jongfaem ljeafde for my -hawwe, dy’t in âld man bin?” - -* In gek hie it wakkere drok mei in ezel, dy ’t er it a-bie leare woe. -In wiis man seach it, en sei tsjin him: “Dat is forkeard, boi! In beest -kin fen dy nin sprekken leare, mar lear dou swijen fen it beest.” - -* Trou him net, dy gappet fen honger, en syn gebet by God forjit, as hy -iten kriget. Dy syn plicht net telt njunken God, dy boppe him is, fynt -der nin bien yn om syn evenminske to misdwaen, dy gelyk mei him stiet. - -* Hâld it kwea en fortriet fen oaren for dy sels. O nachtegael! bring -dou de tynge fen it ljeave foarjier, en lit de ûl it ûngelok fortelle. - -* Ik seach in rykmans soan by it grêf fen syn heit twistjen mei in earm -mans soan. “Sjuch, sei er oan de earme, hwet rêst ús heit dêr ûnder in -moaije greate grêfstien, en dyn heit, fij man! dy laeit dêr ûnder hwet -skovele klinkerts, dêr in mannich teisterkes trochwaechse.” “Wier is -it, andere de earme feint, lyk as je sizze. Mar foar ’t jins heit him -ûnder dy swiere stien weiwrot, is mines al lang opwjukkele en yn ’e -himel flein. Neat fitere him oan in ierdryk, dat him twong om ivich to -bodzjen, en earmoede ta lean joech. En dy yn hege steat libje, hwet -scil it hjar sûr falle yn oerfloed en eare fen sa’n hearlike wrâld to -skieden. De slaef, dy syn boeijen ôfskoddet, is lokkiger as de prins, -dy se finzen nimme.” - -* In hillich minske drôge eren, en seach in keuning yn ’e himel, en in -wysgear yn ’e hel. “Ho is dat komd, rôp er gysten, det dy sa forhege, -en dy sa forstaet is? Dat moast oarsom wêze!” Do kaem dizze stimme út -’e wolken: “De keuning krige de himel omdet hy de deuchdsommen heech -sette, en de wysgear sonk yn de hel, om ’t er him mei de ljue fen de -keuning ôfjoech.” - -* O keuningen, harkje nei myn rie! Der is nin moaijer, nin wizer yn al -jimme brieven as dizze: “De wizen binne de pronk fen it keuningryk, en -de deuchdsomme de rom fen de godstsjinst. De keuningen hawwe it selskip -fen de wizen mear nedich, as de wizen it selskip fen de keuningen.” - -* In ûngelokkich heit hie in deuchdsom soan, dy ’t ier stoar. De -stienhouwer frege him: “Hwet skriftuerpleats moat ik op syn grêfstien -bikje?” Do spriek de heit: “It wird fen God is to hillich om ’t op -stiennen to bikjen, dêr waer en wyn it útfaget, dêr minskefoetten der -op traepje, en dêr de hounen it bismoarkje. Wolste lykwol hwet hawwe, -bikje der dizze wirden op: “Ik spriik, Och! ho swiet, ho streeljend -wier myn hert it blide grien fen dyn libben, dat nou yn de tún -forsoarre laeit!—De deade andert: Heit! ha geduld ta ’t foarjier, as de -roas wer út it môg’le stof opsjit, en op myn boarst stiet to pronkjen.” - -J. H. H. - -OAN IN BERNTSJE YN DE OARE WRALD. - - - Byld fen myn hûs en myn herte! -Bern fen myn siel en myn sinnen! - Wêzen fol ljeafde en fol nocht! - - Neame, o! doar ik dy nimmer, -Mar binnen hjir yn it herte - Dêr stiet dyn namme biskreaun. - - Lakest’ my frjeonlikjes oan -Mei glûpige freegjende eagen, - Gods ingel lake my ta. - - Sietste my jouns op ’e skirte -En streak’ne dyn hantsjes myn wangen, - Oer wier de soarch fen de dei. - - Leiste jouns ier sa to sliepen, -Mei ûnskilds waes oer dyn troanje, - Roazen bloeiden sa net. - - Twiske de sliep en it weitsjen -Tyspele yet foar myn sinnen - Inerlyk, berntsje, dyn byld. - - Twisken it ljochten en tsjuster -Wekken dyn flaeijende lûdtsjes - Ljeaflikjes my út de sliep. - - Triennen forrinne en fordroegje, -Mar wounen yn memmeherten - Helet de ivichheit mar. - - Tiden en minsken forgeane, -Mar libjend’ stiet foar myn siele - Ivich en ivich dyn byld. - - -E. H. - -SKIPPERS-SANKJE. - - -Forjit my net as bolle wyntsjes waeije, - En ik oan ’t roer myn sankje sjong; -As kroeze weagen ’t glêdde skip omaeije; - Forjit my net. - -Forjit my net as millioenen stjerren, - En ’t frjeonlik moantsje my biskynt; -En dou swiet droam’ hast yn ’e sêfte fearren; - Forjit my net. - -Forjit my net as wrede touwerfleagen - My slingerje dêr God it wol. -As ik ompolskje mei de dead foar eagen - Forjit my net. - -Forjit my net, as wreed de stoarmen bylje, - En ’t libben hinget oan in tried; -As wy forslein oan ’t needtou ride en fylje; - Forjit my net. - -Forjit my net as swarte tommelweagen - Oertruzelje it warleas skip, -En alle eleminten tsjin ús teagen; - Forjit my net. - -Forjit my net as w’ einling yet forsinke, - En teare yn ’e djippe sé: -Wol den mei triennen om my tinke; - Forjit my net. - -E. H. - -[Yllustraasje] - - -REQUEST. - - -Jow, keuning, oan forbûke minsken, - Oan breid en fryster dochs de freed’! -Lit ús ús ljeave skutters patsje: - Wy hawwe boaske en sitte yn need. - -Hwent is der hjir ef dêr in merke, - De spylman saget om ’e nocht; -Net ien dy ús to dounsjen freget, - Net ien springt mei ús yn ’e bocht. - -Hwet hawwe wy in moaije winter! - En as de diken is it iis; -Wy fleane ’er oer as winterfûgels, - Mar sûnder skutters. Is ’t nin griis? - -’t Is wier, jy litt’ se útfenhûzje; - Mar, och, wy sjen dy maets net oan. -In djakensrôk mei gleone knopen! - En poepeskoen mei spikers oan! - -In bollefel sit op hjar rêch boun: - Dêr sit in blikken thébos op. -En om ’e hals, yn pleats fen doeken, - In learen ding, it hjit in strop. - -Ho heislik is hjar toet biwoechsen! - ’t Is eft ’t in âlde tarkwast is: -En wol men hjar ’ris ljordrich tútsje - Men rekket noait dat kramtried mis. - -De iene hompelt op syn blierren, - En klaget oer de hirde wei, -En bringt ynpleats fen Dimterkoeke - In koarste knersich mikk’brea mei. - -Dy bringt in himdfol hippentrippen; - De grize rint ús oer de grou! -Hwet stjonke se fen ’t plaggestoken! - In neare wallem giet hjar ou. - -In tredde skarlt op Keulske redens, - Dêr opkoft yn dat heidelân: -Mar is dat poepe-ark hwet roastich, - ’t Gewear dat blinkt dochs as de brân. - -Mar, och, wy meij’ dat ding net lije: - Dat moardzjen, o! dat griist ús sa. -Och! teagen se mei sein’ en kanne - Mar nei de lege mieden ta. - -En as wy ’ris in oansit hâlde, - En komt it op ’e bûse oan, -Den moatte wy de gearjeft meitsje: - Hja ha forkearde broeken oan. - -Mar heart men den dy feinten praten - Fen fammen dêr yn hjar kertier, -O né! dy meij’ se net oan rûke. - Wy leauwe it wol! Hja binne tier!! - -Wy kenne ek wol manljue, keuning; - Leau dat de Fryske fammen mar. -Mar hawwe wy hjar op ’e skirte, - Den hawwe se mar ienris kar. - -Dêrom wol dochs in bytsje tajaen; - Och, keuning, keuning, jow ús freed’! -Jy scille tûzen tútsjes hawwe: - Help mar ús skutters út de need. - - -Lisk Doekeledr Rjimkema. - - -Ut namme fen alle Fryske fammen, dy skutters yn ’t fjild hawwe. - - -E. Halbertsma. - -IT ALDERSHUS. - - -Hwer libbet in minske loksillich? - Hwer libbet in minske mei nju? - Yn ’t âlde âlderlik hússté, -Dêr libbet, dêr hoalet er willich, - Dêr hat er sa’n wille, sa’n nju. - -’t Neitinsen fen bernefornoegen - Fen âlders hjar ljeafde en trou, - Fen koestringe by de gloede, -Dat jowt in ynfieren forhûgen - Oan it Halbertsmas-nêst fen Grou. - -Kom, treftige boikes fen Hidde, - Fen Hidde, fen Hidde en Rjurtk! -Lit ús for ’t âlderhûs bidde, - En tsjûge hwet it bitsjut, - Det Hiddes âlde klûs - Is ’t echte Fryske hûs. - - -E. Halbertsma. - -TOEVOEGSEL OP DE LAPEKOER van 1829 - - -_voor de goede vrienden van den uitgever._ - - -_Friezen, waarde landgenoten!_ - - -Onfangt met genegenheid deze zwakke pogingen van mij en mijnen broeder -Eeltsje Halbertsma om uwe schone taal enigen hoe flaauwen luister bij -te zetten. Gaarne hadden onze ontwerpen zich tot groteren voorraad en -ene prachtiger uitvoering der drukkunst uitgebreid, indien de last der -onderneming tusschen de bijdragen van vermogende Friezen en den arbeid -onzer hersenen had mogen verdeeld worden; maar in beide opzichten aan -onze eigene geringe middelen alleen overgelaten, omdat wij ons het -vragen schaamden, zijn die ontwerpen uit onmacht en niet uit onwil tot -dit geringe beperkt gebleven. - -In dit boekje zult gij vinden proeven van allerlei stijl: kindergebeden -en satires; verhalen en zamenspraken; het vaderlandsche lied en den -tederen zang der moederliefde naast het kluchtig minnedeuntje. Indien -het enen meester vordert in slechts één dezer onderwerpen uit te -munten, zult gij de moeilijkheid beseffen om aan alle deze uit één -lopende onderwerpen te gelijk den eisch hunnes stijls te geven. Zijn -wij slechts geslaagd om u de mogelijkheid te bewijzen, dat de taal, die -heden nog onder u wordt gesproken, zich in allerlei gedaanten zal laten -plooien, zoodra haar ooit een vernuft als Gijsbert te beurt valt, dan -zullen wij het doel van onzen arbeid getroffen achten. - -Grote moeite hebben wij ons gegeven tot ene waardige behandeling van -het hekelschrift. De satire, die de ontdekking van het menschelijk -hart, de opruiming van vooroordeelen en de verbetering der zeden ten -oogmerk heeft, wordt hier te lande ongelukkig verward met bouffonnerie, -die niets hogers bedoelt dan een ijdel lachen. Zeer zelden, en dan nog -met luim verstikkenden schroom, durfden vaderlandsche vernuften dit -vooroordeel trotseeren, uit vrees van hun karakter in het oog der -menigte tot dat van een potsemaker te verlagen. Ondertusschen leren de -voorbeelden van Persius en Juvenalis bij de Romeinen, van Boileau bij -de Franschen, en van Rabener bij de Duitschers, dat het hekelschrift -bij andere volken zijne eigene plaats der ere heeft naast dichtkunst en -welsprekendheid, en ook wij, zonder enige aanspraak op de hoge -verdiensten dier vernuften te maken, hebben gemeend op onze wijze de -satire te moeten beproeven, als een onderwerp, waarvoor de aart der -Friesche taal bij uitnemendheid berekend is. In de deftigste kerkrede -en in het kluchtigste hekelschrift zijn doel en waarheid één; de -omhulsels verschillen slechts. - -In dit geschrijf, waarde landslieden, zal zeker, gelijk in alle -voortbrengselen van stervelingen, het kwade met het goede gemengd zijn. -Vergeving vragende voor het kwade bedelen wij gene lof voor het weinige -goede, dat uwe welwillendheid hierin misschien zou kunnen ontdekken. -Uit uwen lof immers kunnen wij niet leren, maar veel, zeer veel uit de -openhartige aanwijzing onzer misslagen, waarom wij minzaam verzoeken. -Mocht ons het geluk gebeuren van u te vernemen wat u mishaagt, wij -zullen gene kosten of moeite, die onder ons kort bereik vallen, sparen, -om ons te verbeteren. Wij kennen geen strelender denkbeeld, getrouwe -Friezen, dan dat van u vermaak te doen, dewijl het zich sluit aan het -andere denkbeeld van langs dien weg een kleine plaats te verwerven in -uw welwillend aandenken. - -Justus Halbertsma. - - -Deventer den 28 Augustus 1829. - -NARICHT. - - -In de Lapekoer zijn twee eigentlijke vertalingen: _It deagravers -sankje_ is Holtys _Grabe, grabe und spade_, en _de Rottelwacht_ is de -_Nachtruf_ uit _de Allemannische gedichte_ van _Hebel_, vrij gevolgd. -Genoodzaakt om met de zangwijze van Duitsche liederen tevens de maat -van het vers over te nemen, verviel men somtijds ongevoelig in het -hoofddenkbeeld tevens, of in den algemeenen gang van het geheel. -Vergelijk uit dit oogpunt _de Bolswerter merke_ met de _Hans und -Verene_ uit _de Allemannische gedichte_ van _Hebel; Jonker Piet en -Sibbel_ met _Verzeihen sie, mein herr Baron_; het _Skippers-sankje_ met -het bekende _Vergiss mein nicht_; de _nije widzesang_ met _Du, du -liegst mir am herzen_; en _Sibbel fen de Ryp_ met _Das mädel im thal_. -Het prosa is, zo veel wij ons kunnen herinneren, alles oorspronkelijk. -Alleen zijn de verhalen in het _Miswier_ van oud-Franschen oorsprong, -verfriescht echter en overal verrijkt met brede verzinsels. Het skelet -der eerste vertelling van _de drie pelgrims_ vindt men in de _Fabliaux -et contes des poètes Francois des_ XI, XII, XIII, XIV _et_ XV_e siecles -publiés par Barbazan, augmentés par M. Meon. Paris 1808. Tome_ II, _p. -127_, en aldus beginnende: - -Encore chastioit le pere -Son fill en itele maniere. -Beax filz, se tu prenz compagnie -A nului, ne l’engigne mie, -Que tu ne soies engennez -Et par ton pechié encombrez, -Si com as Borjois avint ja, -Que li Vileins bien engenna. - - -Het twede vertelsel van _de boer geneesheer_ is uit het zelfde boek, -_Tome III, p. 1_, alwaar het aldus aanvangt: - -Jadis estoit uns vilains riches, -Qui moult estoit avers et chiches; -Une charrue adés avoit, -Tos tens par lui la maintenoit -D’une jument et d’un roncin. - - -Het derde en laatste verhaal van _het overzetten der schapen_ staat -aldaar Tome II, p. 89, en begint in deze voege: - -Un Roi un Fableor avoit, -A qui deduire se souloit. -Une nuit avoit molt conté, -Si que tot en estoit lassé, -Requist le Roy qu’il puist dormir, -Mais li Rois nel’ volt pas soffrir. - - -De vergelijking zal enige zwarigheid ontmoeten, omdat het boek, behalve -op de koninglijke bibliotheek en bij een enkelen beoefenaar der -Noorsche talen, hier te lande niet gevonden wordt. - -De tegenwoordige uitgave der Lapekoer zal wegens de toevoeging der -muzijkstukken te veel moeten kosten om door al die menschen gekocht te -worden, in wier handen men het boekje gaarne zien zou. De uitgever zal -daarom op een goedkooper uitgave en zonder muzijk bedacht zijn, zodra -hem enige snipperuren van gewichtiger bezigheden zullen overschieten. - - - - -DE SKEARWINKEL FEN JOUTE-BAES. - - -DE SKEARWINKEL FEN JOUTE-BAES.[11] - -_Lânsljue!_ - -’t Kin wêze det Joute-baes jimme soms hwette ûnsêft skeart, mar hy -mient it net tsjoed. Hy wol jimme fen it smoarch bird ôfhelpe; jowt er -jimme ’ris in skramke, jimme hawwe ek wol ’ris pûkels. En blet it -hwette lang nei, liz der in pompjirke oer ef tonder, en as ’t slim -komt, it skraebsel fen in âld hoed. - -_Bouwe en Rinse_, -_twa Eastynje-farjers._ - - -_Abe en Fetse_, -_twa boeren, dy mei Wopke-slachter en oar foltsen sitte to wachtsjen -nei it skearen._ - - -_Bouwe._ Ho bistou sa op dyn sneinsk? - -_Rinse._ Ik hab ús Bokke-omme to hôf brocht. - -_Bouwe._ Wier der al lucht oan ’t lyk? - -_Rinse._ Dat kinste tinke mei sa’n fol lichem. It stonk wol saun mile -boppe de wyn. - -_Bouwe._ It moat wol mei sok myld waer. Mar yn de East is ’t noch oars. - -_Rinse._ Ja, dêr hab ik ’ris in grap fen sjoen. Ik ha ’ris mei ús -kaptein to Buitenzorg op Java wêst. Dêr bouden se do in hûs for de -goeverneur. Dat waerd seishûndert trij-en-sauntich foet heech, en dêr -arbeidden do njoggenhûndert swarte keardels oan. Sa barde it, det der -op de boppeste steger in keardel fen in balke kroandea slein waerd, en -om der ôf to wêzen liet dat swarte houne-gûd it lyk mar nei ûnderen -trûzelje. Ik stie der by, det it del kaem; mar yn dy fal wier it lyk -wol heal fen de muskiten opfretten, sa’n biderf kaem ’er yn dat amerij -tiid oan. - -_Bouwe._ Ja, sa’n lân kin men nin bigryp fen krije, ef men moat der -wêst habbe. - -_Rinse._ En haste it gûcheljen dêr wol ’ris sjoen? De koelies, fordomd, -de sjouwerljue kinn’ it dêrre better as hjir Bamberg. - -_Bouwe._ Bamberg? Bamberg? bernewirk! To Soerabaya kaem ús in swarte -timmerman oan boart om it skip to brouwen. Sa kaem it ek fen gûcheljen -to praet, en det wy wol ’ris in kinst fen him sjen woenen. Do naem er -in sechs-tried line, en dêr boun er in tweintich-pouns kûgel oan. Mei -ien keatste er dy kûgel yn ’e hichte; de line folge, folge al, krekt sa -lang er allehiel útroun wier; ûnderwiles kladdere dy keardel as in -blits yn de line op, en yn in omsjên wier er sa heech, det wy him net -mear biëagje koenen. Wy tochten, dy keardel sjugge wy yn der ivichheit -net wer; mar do er him in heale dei oan de loft fêsthouden hie, saeide -de kûgel mei de line by ús skip del; in amerij dêrnei folge omkoal oan -it oare ein, dy er yn ’e hânnen fêst houdde, krekt as in jonge, dy mei -in hynstebiter boartet. De kaptein sei tsjin my: Bouwe, spring yn de -sloep. Dit die ik, en helle de timmerman wer oan boart. De keardel wier -sa kâld as in poarsk: hy hie noch in lyts byt fen in sniebâl yn ’e -bûse, dy er boppe yn ’e wolken makke. - -_Rinse._ Dat is nou forflokt ligen, datstou dêr dochste, Bouwe. - -_Bouwe._ Dat kin wêze, Rinse. Mar dyn lyk, dat fen de muskiten -opfretten waerd, dêr wier ek in lucht oan, feint! My tochte, wy moasten -de rekkeningen mar tsjin eltsoar útstrike. - -_Joute._ En den bitingje ik der by fen net wer. Hwent as jimme hjir -komd binne om ús de hals fol to ligen, den moasten jimme mar yn ’t -apelân bleaun hawwe. En dy it wer weaget, dy scil ik noch hwet mear as -’t bird ôfnimme. - -_Rinse._ Hwet den? - -_Joute._ Dy scil ik in plasse fen de noas ôfsnije, den kin elts him for -sa’n liich-bist wachtsje. - -*** _Abe._ Ho djûr binne de mieren, Fetse? Ik haw jister net nei stêd -wêst. - -_Fetse._ ’k Wit net; sa hwet by de daelder om, ek in kromke der oer. - -_Abe._ Wierne der al rju? - -_Fetse._ Ja, der stiene al hiele keppels. It liket det se rom binne, -mar it wier myn soarte net. - -_Abe._ Haste den dyn fêste mieren jiers? - -_Fetse._ Né, mar de smoarchste haw ik ljeafst. Ik haw altiid fen dy -Lipske mei hjar bêdteken rokken oan. Dy it fûlst stjonke, dy haw ik -ljeafst, en dy wierne der net. - -_Abe._ Ja, dat wirdt der fen sein, dat binne de bêste efter de seine; -mar hja binne droevige onhuer. - -_Fetse._ O, dat is neat; de skûrre is rom, litte se dêr ’ris útstjonke. - -_Abe._ Ja, mar ús frouljue binne der eang fen. - -_Fetse._ Frouljue! Lit dy mar omklieme mei hjar lappen en diggels, mar -ik wol de mieden del ha. - -_Abe._ Hawwe se hjar eigen kost, jimme mieren? - -_Fetse._ Hwet mienste? Det ik my de earen fen ’e kop frette litte wol? -Ik haw simmers genôch oan twa úthongere wâldljue, dy’t ’k by my yn de -ongetiid ha. - -_Abe._ Jane jimme se den jouns ek neat? - -_Fetse._ Ja, den krije se sa hwet in heal kroadfol sûpenbrij, en dat -bihimmelje se ek sûkerswiet. Ik wit net hwer se it bergje yn hjar -smelle pansen. Hja binne wis oars fen binnen as in Fries. - -_Abe._ Ei, kom ju! It binne ommers ek minsken as wy. - -_Fetse._ Wel, dat scil der wol oan ha, as ’t dêr oan takomt. Hwet, -divel, kinne wy traen sûpe as in poep? Ik ordenearje, heite, baes Joute -scoe dy gau dyn lêste bird ontnimd ha, astou ’ris mei hjar ombringe -scoeste. - -_Abe._ Mar dat dwane se ek oars net as as se net dogens yn de hûd -binne. - -_Fetse._ Nammers to briker. Dy siik wol traen op kin, kin wol kraenoach -frette as er soun is; en binne dat minsken? Wel, man, ik ha ’ris trije -mieren hawn, dy haw ik sechstjin dagen oanien in gong sûpe neitôge, en -dêr frieten se den fen dat trjimmich âld bargespek by, det hjar de -strôte knapte. As wy dat diene, man, hwer scoe ’t hinne! En scoeste den -sizze wolle det in poep in minske is as wy? - -_Abe._ Wel, nou scil ’k den ek ’ris mâl bigjinne. Us âlde sikkretaris -hat ’ris âlve flessen wyn opbealge, scil ’k mar sizze; scoe dy den ek -net oars wêst hawwe? - -_Fetse._ Dat leauste! Sikkretaris hat in bealch as in oxhooft, en scoe -dêr nin kwartsje yn kinne? Mar de poepen habbe nin gat en nin -liif...... - -*** _Wopke._ De divel, Joute! Dêr jow’ je my in feech om raek. - -_Joute._ Is ’t roerd? Ja, man; efkes. Kom, ik scil der in kromke swam -op lizze. Dou biste ek in bytsje ûnbidich, net? - -_Wopke._ Dat tanket de donder jo! As ’k jo ’ris in plasse fen ’t kin -ôfsnei scoen’ je ek net wyt laitsje. En dat moarn trouwe en allegearre! -Dat sjucht der gnap út; mei in sneed yn ’e bek foar ’e preekstoel. - -_Joute._ Dat is nin byt; in sneed yn ’e hân is slimmer. Scilste trouwe, -Wopke? Den moaste ommers wol in printke fen my ha. Hawar! - -_Wopke._ Hwet stiet dêr op? Dat liket Adam wol yn ’t parradys; dy laeit -dêr to sliepen. Mar hwa riist dêr út syn side op? O, dat is Eva, dy’t -yn ’e sliep út syn ribbe makke wirdt. - -_Joute._ Tûk sjoen, Wopke. Krekt, dat is ’t. Mar hwet stiet der nou -ûnder to lêzen? - -_Wopke._ Zijn eerste slaap was zijn laatste rust. Dat fetsje ik net. - -_Joute._ Stek it printsje mar yn ’e bûse, en bring it my mei in jier -twa ’ris wer. Astou den noch net yn ’t bigryp biste, den scil ’k it dy -útlizze. Mar ’t scil wol lokke. - -_Wopke._ Nou, dat giet oan. Dêr laeit myn botsen. Dei jimme! - -_Fetse._ Dat wier in fyn stikje, baes. Ha je mear sokke? - -_Joute._ Lûk dat laedtsje ’ris op: dêr laeit in stikje fen myn âld-omke -Hoarnstra yn; dy hawwe se yn acht-en-fjirtich it hûs boppe de kop -ôfbarnd. Lêz it mar ’ris lûd op for dizze húsljue. Jimme hawwe it oan -de tiid; der binne noch toalf foar jimme. (Fetse lêst.) - -_Boerkerij en keapmanskip._ - - -“Hawar for den divel! Dêr laeit it ark. Ik fordom it sa wyt as sûpe om -langer yn ’e modder en kouwestront om to slaen,” sei Rients, do’t er -syn spylfeint Eable mei in tsjep faem oan de griene side de dyk lâns -riden seach. Hy teach it baitsje oan, en sei tsjin ’e boer: “Ik hab myn -nocht, boer! Ik hâld op.” - -_Boer._ Dyn nocht? Dyn nocht? Hwet skilt der oan? Sit de merke yet yn -’e holle? - -_Rients._ De holle is my noch al tizich en sûzich; mar bûten dat, ik -wol Maeije meitsje. - -_Boer._ Ja, mar sa kin ’t net op ’e wrâld. - -_Rients._ Kinne ef net kinne, it hâldt op. - -_Boer._ Nou, aste de sile op ’e hakken nimme wolste moaste selme witte. -Ik moat my rêdde. Mar hwet scil Rients? - -_Rients._ Freegje je noch? keapmanje. - -_Boer._ Keapmanje? Dou keapmanje? Dêr stiet dy de mûle al nei. - -_Rients._ Ja, sjen, dêr rydt keapman Wylde syn soan hinne as in hear. -Forline wike is er my twa kear oan de klean lâns jage, en den is ’t: -“dat wirk stiet dy linich, Rients!” en mear sokke smeulske praetsjes. -Men scoene gleon wirde. Dat dwaen se allinne fen hwette tyskjen en -hanneljen. Scoe ik sa net kinne? - -_Boer._ Den tinkt dy det it keapmanjen sa folle opsmyt, detste den ek -sa kinste? As it gelok dy altiten to mjitte roun lyk as keapman Wylde, -den ja, al wier de wei ek sa smoarch. Mar der binne ek oare, dy’t ’er -hjar sa skjin úthannelje, det se de hjekkel wer opsiikje moatte. Ik -sjên der nin ljocht yn. - -_Rients._ Tsjienris sa goed as dat kouwestirtwaskjen. Hwet is boerkjen? -Hwet hab je bidijd mei de boerkerij? En dat je habbe is ommers mei -goarjen en in liiffol wirk by eltsoar skrept. In hiel winter moat men -sa lang by de âld sûch weitsje, det men selme hast mei bigjint to -gnoarjen. - -_Boer._ Hei! hei! hwet giet dat ’er út. - -_Rients._ Neat to lûd, boer. Nou habbe jy noch in lânhearre, dy syn -boeren in stik brea mei bûter en tsjiis gint; mar der binne ek oare. -Dat wirdt jins bûrman gewaer nei de dead fen syn âlde lânhearre. - -_Boer._ Dou seist der hwette fen. - -_Rients._ Syn nije lânhearre mei allerlei ongedierte op it hiem slacht -greater swé as de âlde, en nou de beide einen sa fier net mear oan -eltsoar komme kinne, moatte de boeren koart opboun wirde, det se it -helter útstrûpe. Mei in boer libje se as mei de moalpûde: hja slaen der -op sa lang as ’t stout. In boer kin ’t sa noait winne, al ite se -modder. Is dat in libben? - -_Boer._ Dou jowste de mûle folle wille. For bûrman scil ’t net rom -omkomme. Dy man is to heech ophise: dêr haste gelyk oan. En syn -lânhearre past it, oan ’t waeijen fen ’e flagge to sjen, as de man roun -spylje scil; dêr haste ek gelyk oan. Mar, feint, der binne mear as ús -bûrman. - -_Rients._ Boer, ik mei nin praet mear hearre fen dat getsjoen oan de -kouwe-ûren. Dêr habbe jy de nijboer, in man, dy’t út syn eigen fearren -fljucht. Ho is ’t dêr mei? Yn twa jier yn ’e flotgêrzen. - -_Boer._ Ja, mar nijboer hat it op de nije menear, alteas oars as ik it -leard hab. Nijboer kin fjouwer-en-tweintich kij meltsje, en hy hat in -omslach fen acht-en-fjirtich. De greate wirkier stikken. Folletiids fen -’t hiem, en mei in lange piip yn de holle yn de Gouden Snoek sitte. Nei -alle merken ta reisgje dêr hirddraefd wirdt, en den mei de rûzige holle -yn de hynzers omtyskje. Hein en fier nei alle boelgûdden, en mei -allerlei moai gûd thús komme, dêr nimmen nin sin oan hie as hy selme, -en ’t arbeiderslean fen ’t nedich wirk yn ’t lân bigreatsje. As dat -koe, hie ik ryk wêst. - -_Rients._ Dat scoe it him net dwaen; de húshâlding wier altiten yn ’e -heak. It wiif lit it net forsmoarkje, en hja lit it hjar ek net to djûr -oansmarre. - -_Boer._ Ja, dat liket al sa. Hja lit it net forsmoarkje, en hja keapet -net to djûr, mar hja keapet to faek en to folle. De bûgel komt to faek -los. Dat wisten de fyndoekspoepen bêst, dy by folle boeren de reamme -fen de aden nomd habbe; dy rounen dêr in bryk gat, en praetten de -boerinne de trijegounen út de kast wei, en dêr wer moaije doeken for yn -de pleats. - -_Rients._ It hat altiid in kwea wiif wêst. - -_Boer._ Dat is nijboer faek gewaer wirden, as hy mei de bûter to merke -kaem. - -_Rients._ O, praet my net fen dat divelsk reau fen bûterkeapers. Dy -stekke yen ôf, det it bloed der neirint. - -_Boer._ Dat is sa slim net astou bearste. Hja meije wol op hjar hânnen -sjên; hwent der wirde hjar rare drankjes by eltsoar klitst. Hja triuwe -der alles mank. It hâldt by fyn moal allinne net op. - -_Rients._ Praet ’er net fen, boer. Yn myn earste tsjinst ha ’k genôch -heard, as de boer thús kaem; den wier it altyd oarloch yn hûs; den wier -de bûter bont, den to heech, den to wyt, den to sâlt, den to lef; den -smakke se spekkich, den fiskich, den to weak, den to sûpich. Den -bitter; den is se net goed útkjimd, den to waerm tsjerne; den in -wetterluft; den smakke se mjitsk, den nei ’t molkenkrûd; den laeit der -in bernehoas ef in holdoek yn: allegearre mirakels om der in rider ôf -to skoerren. - -_Boer._ Ik hear dou hast’ dêr in houn giseljen sjoen; de boerkerije -kinste nin goe’ fen hearre. Mar dou seiste fen goarjen en in liiffol -arbeidzjen.... - -_Rients._ Ja, dat siz ik noch. - -_Boer._ Ik wit net better, ef ik yt my goed sêd, en doch nin wirk mear -ef ik kin ’t bêst ôf. Dêr for hab ik soune lea, en in pear goede hânnen -fen ús ljeaven hear krige. Dou seiste, ik hab noch in goe’ lânhearre; -dat is sa, mar lânhearre is sa wiis wol, det as hy alles habbe wol, det -hy den neat kriget. En dy’t goed yn ’t blêd stiet hat nou hwette mei to -sizzen. Wize lânhearren nimme de heechste skriuwers net mear; hwent dat -binne ûngelokkige ljue, ef dy it net goed foar habbe. Folle boeren -habbe de lânhearren minder makke: hwent hja waerden foar in jier -mannich, do it goud reinde, fen inkelde boeren fen de hege dyk jage, en -dat wier mis. - -_Rients._ It boerkjen is dochs mar domme ljues wirk. - -_Boer._ In kretfol geleardheit hoeft der net ta, mar in earnamerfol -gekheit kin der ek net by. In goe forstân krekt sa as ús ljeaven hear -it oan de measte minsken jowt, in soun forstân, dat op de kâlde groun, -net yn broeibakken, ryp wirden is, en dêr de nije gekken de hânnen net -oan hawn habbe om it in earsling bocht to jaen. In goe’ sin, nocht oan -arbeidzjen, en dêrta goede lea, dy dingen hearre der by. Ik hab in jier -by in boer tsjinne, dy altyd mei ’t gewelt yn ’e mûle en de beide -hânnen roun. As hy op merkedei nei stêd teach, den jeije en hirddrave -fen ’t hiem ôf, det it hier efterút stiek. Folle boadskip en neat to -dwaen, en sa lang mei de goede kennissen yn de stêd en ûnderweis prate, -det hy mei in read noas en in wylde holle flokjende en tsjierende thús -kaem. Ut to gast gean en gasten habbe, krekt eft it net op koe. Ik -moast alle dagen nei bûrren om de jeneverkanne folle to litten, en -dêrmei soms sa lang by him sitte, det hy bigoun to âljen as in lyts -bern. Dy hie to folle gekheit, it is den ek einlik op in earm -kouwedriuwer útroun. - -_Rients._ Dêr habb’ jy it wer! It kin neat lije. - -_Boer._ Neijerhân kaem ik by ien, dy rom geleardheit genôch brûkte yn -’t boerkjen. Hy tochte der oer as dou, det boerkjen domme ljues wirk -wier, en det hy hwet mear mansk wier as al syn bûrljue mei eltsoar. Yn -’t praten like it al sa, mar yn ’t boerkjen koe hy lang net tsjin syn -domme bûrljue út. Hy koe redevoeringen dwaen ta nut fen ’t algemeen.... - -_Rients._ Fen al ’t gemeen? - -_Boer._ Né; fen ’t algemeen, en hy forgeat syn eigen nut. Hy wiste ho -folle rivieren eft der yn Spanjen binne, en hy wiste net ho folle -sleatten en greppels er yn syn eigen lân habbe moast. Hy die folle -lânboukindige proeven, en as ’t jier roun wier, hie er in tredde part -minder sie’ as syn ienfâldige bûrljue. Ien kear tochte ik, nou is hy -gek: do setten Domenij en hy togearre tweintich mollen yn ’e tún om in -los groun to krijen for de snijbeane. Dat hien’ se eltsoar wiis makke. -Mar it dûrre net lang ef de pasterij en ús hiem tilden op. Hy mjokse en -gisele de boel sa troch eltsoar en yn tizen, det hy oan alle iggen en -einen to koart kaem. - -_Rients._ Ja, jy kinne wol folle lek en brek by eltsoar siikje, it is -dochs mar arbeidzjen al dwane je jins bêst noch sa. - -_Boer._ Ja, man, dêr binne wy hjir for, en gelokkich dy wirk fine kin, -dêr hy as in earlik man it ein mei fine kin. Dat is ’t feilichste paed, -mar altiid net moai. De measte ljue siikje de bypaden; den kinne se -gauwer en makliker, mar der binne ek gûds, dy’t fordwaelje en noait net -goe’ wer to lânne komme. Alde bysitter, lyk astou wiste, hat my yn ’t -spil set: do ik bigoun, sei er tsjin my: “feint, it scil op de man -oankomme. Dou haste in great stik wirk oannomd: hast’ it al bifiemd? -Trouwen en boerkjen is moai to bigjinnen: mar it skip to stjûren, det -alles op syn poaten delkomt, is keardels wirk. It hiem is earst sa lyts -for jonge ljue, hja hawwe jamk de divel op it hiem sjoen, en jeije en -jachtsje wech-ende-wear hinne en hûndert goune is net sa’n great bulte, -det men der mei hanfetfollen mar ôfskeppe kin; en de pong wiid op, en -foar de hân, om der alle amerijen in taest yn to dwaen.” Ik krych noch -folle mear op reis, en hab ûnderfoun, det bysitter it wol wiste. Mar -dat helpt dy net. Dou wolste keapmanje. De njuggen goune, dyste to -Drachten oan de keallen fortsjinne haste, sitte dy yn ’e holle. Siz my, -hwer scil ’t yn wêze? - -_Rients._ Hynzers en kij fen beiden, tinkt my. - -_Boer._ Den kinste hânnen en foetten beide sparje: mar den ried ik dy -om earst in jier twa nei Kollumer-sweach to skoalle to gean. Dêr -forsteane se de kinst om der hwette mei to bidijen. Oars wit ik net -folle dy spek sette mei de hynstenegoasje: en om mei de hearen om to -gean haste nin goe’ postuer en kinste net goeder-nôch prate. - -_Rients._ Hwerom net? - -_De opsichter Hoarnstra stjit de doar op, en seit_: Ha jimme slachte? - -_Rients._ Né, ju. - -_Hoarnstra._ Hwet dogge dy keallepoaten den yn ’e linebeam to hingjen? - -_Boer._ Dou tommelste ús hjir sa raer op ’e hûd. Kom yn, den scille wy -dy dat allegearre bitsjutte. Wy hawwe dyn rie ’ris krekt nedich. - -_Hoarnstra._ Hwer hien’ jimme it oer? - -_Boer._ Rients hingje de kouwestirten wol saun jelne de hals út: hy wol -keapmanje, hynstetyskje. Mar ik siz, hy hat nin postuer, en kin ek net -goeder-nôch prate. - -_Hoarnstra._ Ja, lige dat moat er út de pin kinne, en in foech bocht yn -’e rêch der by. Ik ha toalf jier by mynhear Diependael wenne; dy hat -alles mei hynzers en moaije frouljue forspile; mar dat hong fen -flaeijen en ligen gear om mynhear it jild út ’e bûse to tsjoenen. - -_Rients._ Ho nou? Seistou it dyn breahear den net, det er bidragen -waerd? - -_Hoarnstra._ Ik it sizze? Jonge, hwet bistou in Jobbe. De hynzers, de -moaije frouljue, de fammen, mynhear, it friet en soep allegearre fen de -hege beam ôf: en ik die mei, hertke hwet woll’je, múlke hwet lêst je. -En hwet waerd der in noed fen dy moaije frouljue en hynzers stien! Der -wierne nin flarden sa djûr ef it waerd hjar om it gat hinge. - -_Rients._ Dat wier in libbentsje. - -_Hoarnstra._ Ja, mar it ein! It is de hynzers gien as de moaije -frouljue, en de moaije frouljue as de hynzers. De hynzers binne fen -mynhear komd by in lânbrebier, fen de lânbrebier by in foerman, fen de -foerman by in sleper to Ljouwert, dêr se meager as in range, lam en -krepel, mei in iepene hûd onbarmhertich by de pipen opgisele waerden; -de sleper hat se for it lêst noch ’ris merke hâlde litten to Frentsjer, -en fen Frentsjer binne se nei Kollumer-sweach kuijere, dêr it -fildersmês de bisten yn ’e ein út de ellinde holpen hat. - -_Rients._ Wy wolle dochs wrychtich hoopje, det it mei dy moaije -frouljue hwette better gien is. - -_Hoarnstra._ Krekt en allyk. It kin net krekter. Fen mynhear gongen se -ornaris oer yn ’e hânnen fen in oannimmer, in hynstekeaper, in -officier, ef sokke maets; dizze leveren se ôf oan in soldaet ef -fyndoekspoep, dy hjar wer yn in sûphúske brochten; fen it sûphúske -diene se de greate sprong nei in spylhûs, en fen it spylhûs kamen se -swietkeswei troch it gasthûs op ’e snijkeamer: ef, as ’t op syn -aldermoaist bisloech, modderfet mar âld en forwile by de -ontfanger-generael ûnder in brêge to Amsterdam, en dêr forkoften se den -biljetten oan de geande en kommende man. Dêr moaste mar om tinke, -Rients, lichte frouljue en moaije hynzers komme op ien plak to lânne. - -_Rients._ Dyn hear hie al in nuver plak for hjar bisteld. - -_Hoarnstra._ Dêrfor hat syn folk him den einlik ek plak bisteld yn in -kosthûs, dêr se him twaris deis omthelje op beane en smoar. En ik.... - -_Rients._ Nou, ja; en dou? - -_Hoarnstra._ Ik bin opsichter wirden. - -_Rients._ Dou biste wrychtich oan ’t bêste ein komd. Dou biste in hear. - -_Hoarnstra._ Och, och! Dat meager stikje brea scoeste net rom fen -sopje. Wy frette de hjouwere net, heite. - -_Rients._ Hwa den? - -_Hoarnstra._ De koetshynzers, myn frjeon! De koetshynzers! Dy kinne nin -sile mei lûke, nin man drage; dy boarste fen fettens. Dy beesten doge -nearne oars ta as mei in moai tek op stâl to stean en to fretten. -Lykwol dy krije de hjouwere, maet. - -_Rients._ En hwer hearstou den ûnder? - -_Hoarnstra._ Der binne koetshynzers, en der binne hierknollen, dy -sleepje en jeije moatte. Dat binne ongelokkige beesten, dy hierknollen! -Elts, dy’t se oer hjar hawwe, sit hjar op ’e kop. De iene stjûrt hjar -hjir hinne, de oare dêrre; dy lûkt en hoartet hjar yn ’e bek, en dy rit -hjar mei in sloppe jageline. En noait de selde wei! Eltse moanne is ’t -bynei oars. Nou is de wei rjucht, den krom; nou heech, den leech. Hja -scille noch wol tweintich jier probearje, hwer de bêste wei lâns rydt. -Hat de foerman in noartige boi, ef is er útmakke fen syn baes, de -knollen moatte it ontjilde. Binn’ se hwet loai, stroffelje se ’ris, dat -slacht hjar fen boppen del mei de swipe op ’e ribben. En hwet binne dy -ribben meager! Man, nútemuskaet scoestou der op raspje. - -_Boer._ Nou, sêft hwet! Jimme krije dochs ek foer. - -_Hoarnstra._ Ja, lang foer. Bruijen en hakstrie by ’t bealchfol. En -bigjint it hwet krap om to kommen, roppe se om bisunigjen, den moat it -noch út dat hakstrie weipinige wirde. De koetshynzers hâlde it rib -allike fol. En wylst allerlei tizige bazen de earme knollen fiterje, -wylst de termen hjar rommelje fen honger, moatte se fen sok foltsen as -jimme noch hearre, det se lânopfretters binne. - -_Rients._ Ja, ja, wy sjênne ’t wol, frjeon. Mei in poepepiip yn ’e -holle, in gongelstôk yn ’e hân, en in blauwe rôk oan swiere de hearen -troch it fjild. As se my opsichter meitsje wolle, ik smyt de hjekkel en -de toelle sa fier as ik se krije kin. - -_Boer._ Hou, hou, feintsje! dat giet sa maklik net. Dou kinste op ’t -jild fen ’t lân net pasje ef dou moaste dyn eigen earst forspile hawwe. -En haste it sa fier brocht, det nin skroar, nin bleeker, nin bakker, -nin timmerman, nin divel in duit fen dy helje kin, ef sy moatte it dy -earst mei abbekaten foar it rjucht fen de bealch ploaitsje, en dou -kinste dy noch in jier mannich op ’e proppen hâlde, den haste noch wol -’ris kâns oan it greate ieslok to kommen. - -_Hoarnstra._ Ja, ja, feint! Troch finansjes komste yn de finansjes. Ik -bin der ek sa komd. - -_Rients._ Dou ek? Skammeste dy net detstou it seiste? - -_Hoarnstra._ Dat is de wrâld sa. De boer wit it like goed as ik. -Mynhear Diependael hat my einlik syn kokenfaem ta wiif jown. - -_Boer._ Ja, Hoarnstra; mynhear hat in bulte wirk for dy dien! - -_Hoarnstra._ En do hat er ús yn in winkelke set. Mar myn wiif wier yn -de koken fen mynhear skjin forwend; en as hja in poun prommedanten -forkofte, den iet se de winst altyt op. Koartom, alle iggen en einen -wierne mei in rep to lyts, en de keapljue to Ljouwert woene ús -útstrûpje; mar der wier neat. Gelokkich wier der in mynhear fen der -Slemp, dy folle mei ús mynhear op in paed wier, do ’t ik noch by him -wenne; dy hie rju to sizzen, en hat my opsichter makke. Mynhear -Diependael hie myn wiif oars altiten in tolhikke twiske Ljouwert en it -Hearrenfean biloofd. - -_Rients._ Nou, as ’t sa moat, den net. Ik bliuw mar by myn earste sin. -Sa hwet hannelje yn hynzers en kij, dat liket my net tsjoed ta. - -_Boer._ Mar ik siz dy noch ’ris, dou haste gjin goe’ postuer om mei de -hearen om to gean, en kinste ek net goedernôch prate. - -_Rients._ Hwerom net? - -_Boer._ Kom oan! Astou ús âlde rún forkeapje scoeste, in beest dêr net -folle goed flêsk oan is; trije kear mei de dongwein op reis wêst; in -spoeksjender op-en-út; ho scoeste dat oanlizze? - -_Rients._ Wel, ik scoe him stiif by de bek hâlde, en rinne den mei it -beest sa fûl as ik koe op en del, en sjênne den to akkoartsjen. - -_Hoarnstra._ Mis is ’t. Jonge, jonge, ik ha dat munsterjen sa faek by -mynhear Diependael bywenne. En dat spile allegearre mei eltsoar ûnder -ien tekken om mynhear to bijeuzeljen. De keapman stoppe de pikeur en de -feinten fen mynhear de hânnen, en sa pissen se allegarre yn ien pôt. -Wier it hynzer wiid fen skonken den munsteren se ’t mei it gat deun -tsjin in mûrre oan, en den loek it beest de foetten yn. Wier it beest -leech op ’e foarpoaten en it moast bisjoen wirde, den lieten se ’t mei -de efterpoaten stean op in steed, dêr de groun in tomme twa leger as -foare wier. Wier it beest folfoettich, den waerd it noait op stiennen -munstere, mar altyd op sêft sân. Rients-om, dou wiste net heal hwet der -al sa yn dy greate wrâld to keap is. - -_Rients._ Dêr ha ’k myn libben net fen heard. - -_Boer._ Mar hwet scoeste tsjin de ljue prate? - -_Rients._ Wel, ik scoe sizze: “Ik haw in rún yn ’e hanlinge,” en den -koene se him selme bisjên. - -_Boer._ Dêr hawwe wy it al. Sa fier mis as Jistrum fen Madrit leit. - -_Rients._ Ho den? - -_Boer._ In hynstekeaper, dy de kinst leard hat, seit: “ik haw hwette -moais yn ’e hanlinge; in skilderij, dêr woe ’k de wjerga wol ’ris fen -sjên yn de saun provinsjes. It is mar jammer det syn likens net yn ’e -wrâld to finen is; der kin noait in span fen komme. In earste minister -op biennen; in foarwirk as in lieu; bonken as glês; in opperprefester -yn ’t túch, en den sokke nuvere seden en sin, as men se noait fynt. Fen -krachten en formogens wird’ je de ein noait gewaer: hwent der is nin -minske, dy sa lang sitte kin, as hy rinne kin. In bern kin him mei in -siden tried stjûre, en der mei troch it fjûr ride. Ja, sa’n ding is der -op ’e wide wrâld net, dêr men him net foarspanne kin. Hy hat in lyts -koltsje, oars hie hy lang by in fjouwerspan wêst by mynhear Fen Rinde -yn Hollân. As se freegje: “stapt er ek hwette oan?” den wirdt der sein: -O, it is in dom hynzer; der is noait net mei pield; mar as hy yn goede -hânnen is, kin hy yn acht wike gouden-swipe-hird. As men him in tik mei -de jageline jowt, o, den bigint er sa raer op de fyoele to spyljen. Den -mjit er oan, dat siz ik jo. En is ’er den ien, dy ’er hwet lek en brek -fen sizze doar, den moaste him aenstons oer ’e snute houwe; dou moaste -him aenstons mei ontfanger sizze: “der scil noch ien mei in siden broek -op ride, wearljach!” - -_Rients._ Dat liket my nuver ta. - -_Hoarnstra._ Mar nou moat ik dy noch hwet freegje. Hwet scilste sizze -as de rún forkoft is? - -_Rients._ Wel, den scil ’k it jild nei my strike, en dêr is de boel mei -út. - -_Hoarnstra._ Sjuchste wol, al wer mis. It is net allike folle ho de -keaper fen ’t hynzer fen dy weigiet. Dou bigrypste wol, det hy yn ’t -gebrûk al de geheime kwalen fen dy rún fine scil, en as er den seit: -“dy knol is damsteech, koppich, kolderich, dimpen, ef weinfljochtich, -ef bekstallich; dêr habb’ jy de rún wer, jaen my myn jild werom, den -moastou tsjin him sizze kinne: “ik woe’ it beest werom nimme; mar jy -woene it perfoars hâlde. Hâld it nou ek.” - -_Rients._ Nou noch mâller. Ho giet dat? - -_Hoarnstra._ Dat scil ’k dy sizze. Astou him to tûk wêst haste, moaste -him yn ’t forstân bringe, det hy dy to tûk west hat. Earst moaste de -keaper ’ris hifkje. Wylst er dy it jild tatelt, moaste tsjin him sizze: -“ik wit net, it moeit my dochs, det ik fen it beest ôf bin.” As er den -bigjint to glimkjen krekt as ien dy sizze wol: “Ja, feint, ik ha dy al -beet;” den moaste sizze: “ik wol je traktearje op in bêste flesse reade -wyn.” As er den mar foarttelt, en seit: “kom, kom, keap is keap; stek -my de gek net oan. Jy witte wol better;” den moaste de hân útstekke en -sizze: “hawar, hâld de hân ’ris op;” en den moaste him yn de hân -bruije, det him de fingerseinen piipje, en sizze: “Dêr binne fiif -inkelgoune, den hâlde jy it jild, en ik de rún.” Astou den sjuchste, -det er goed yn ’t bigryp is, det er dy bitritsen hat, den moaste it -jild sa beare lilts nei dy skoerre. “Dy fordomde jildpine,” moaste -sizze, “nou bin ik myn awentûr kwyt.” - -_Rients._ Dat liket my nuver ta, siz ik jo. - -_Boer._ Kom, yn koartens is ’t Easterwierrumer merke: dêr moaste ’ris -mei keapman Geale hinne. Dêr kinst’ der hwet fen hearre. Mar siker, -biried dy! Sliep de merke earst goe’ út, en kom moarn ’ris wer. - -_De faem._ De frou seit, hjir is in stik wrakke tsjiis, Hoarnstra. Dat -moatt’je oan jins wiif bringe. - -_Hoarnstra._ Woelje it mar yn in krante. _Immers zullen mijne oogen het -loon der ongerechtigheid niet zien._ Dei jimme! - -_Fetse._ Dat is út, mannen! Hat it hwet foldien? - -_Abe._ Skoan opperbêst. Mar hwerom roun dy skriuwer fen ontfanger sa -wei, en dy twa boeren? - -_Joute._ In bytsje rudich! - -_Abe._ It is ommers al fyftich jier lyn; hwet habbe hja hjar dat oan to -tsjen? - -_Joute._ Dat scil ’k dy sizze. Lêsten is ’er yn ’e stêd in priis op -redens forriden; de jouns hiene de hearen in great gastmiel, en dêr -hiene se de winner by mei syn maet, dy’t de premie woun hie. Do’t op it -lêst roun, en it bierke sa hwet yn ’e man kaem, bigounen de hearen to -fjuchtsjen. - -_Abe._ Nou, hwet wier dat, det de hearen eltsoar ris by de hûd krigene. - -_Joute._ It wier Frysk, krekt sa as ’t hearde. Folle better as -pluchsnije: en hwet moat der dochs wêze. Mar de hirdriders, dat twa -dimmene boeren liken, sieten elts mei in lang piip hwet efterôf om dat -spiltsje oan to sjen. Ien fen de hearen, dy net mei fûstkespile, tochte -yn him sels, det dy boeren der wol nuver by opsjen scoene; hy frege -hjar eft hja dat wol fen sokke hearen forwachte hiene. “Krekt-en-allyk -as by ús,” seinen de minsken heel krankyl, “earst ite en drinke, en den -bruije.” - -_Abe._ Nou, hwet bitsjut dat? - -_Joute._ Bitink dy ’ris, Abe! Do dy ljue Fetse preek hearden, makken se -selme de tapassinge; dy kaem hwet hird oan, en sa gongen se foar amen -de tsjerke út. Oars? - - - - -IT GROUWE PAK. - - -IT GROUWE PAK. - -It pakt raer út! It pakt nuver út! It pakt bryk út! It pakt den ris -mâl, donderske mâl út! Dat wird heart men nou deis oeral; folle minsken -is it yn ’e mûle bistoarn. - -Dêr hawwe jimme, om ris mei eximpels to sprekken, dêr hawwe jimme fine -Fite, dy de eagen sa bidêst del sloech; hwet loek hja dat mûlke eptich -yn fâlden as der oer it goede spritsen waerd, en hwet rimpele se dat -noaske fiis, as der flokt waerd. Ho dimmen, ho foarsichtich yn al hjar -dwaen en sizzen wier hja! En nin tsjerkgong sloech Fiteke oer. Mar op -iens bigjinne de frouljue to mûskopjen en eltsoar yn it ear to -reauntsjen. “Fite bilûkt sa om ’e troanje; der skûlet hwet.” En op it -lêst boarst it as in tongerslach oer de hele bûrren los: “Fite moat yn -’e kream by de feint,” en Jan en alle-man geit it eltsoar ta: “Dat pakt -al mâl út.” - -En hwet sizze jimme wol fen Jakkele Grypsma? De man driuwt in bulte -negoasje, dat hâldt nearne by op; hy hat lân en sân, en dêrby jild as -modder om sa ’n greate hannel út to fieren. O, Grypsma is sa wiis as -Salomon; hwent hy is skatryk. De dippere en sunige minsken, dy in -stûrke oerwoun habbe, dêr se op ’e âlde dei fen libje, sette hjar jild -by Jakkele út tsjin fjouwer percint; jierrige boerefeinten, dy fen hjar -sûr fortsjinne lean in hûndert goune twa oerlein habbe, bringe it ek al -by Grypsma. Allegearre, de iene syn hûnderten, de oare syn tûzenen, -allegearre bringe se hjar jild by Grypsma; hwent dêr is it sa wis as by -de Nederlânske bank to Amsterdam. Mar hwet is it eintsjebislút? Yn -ienen heart men wech en wear: “Alle einen binne by Grypsma to koart, -Grypsma is bankerot!” en in lyts fjirtsjen dagen letter stiet yn de -krante fen Smeding to lêzen, det Grypsma in gat makke hat fen trije -tontsjes. De kriddeteuren, dy it hise koenen, seagen as jonges, dy -sneins om jild spylje en dy exteur de sinten foar de noas weistrykt; dy -der mei riwwenearre wierne, sieten to skriemen yn ’e hirdsherne. Mar de -bysfeinten, dy ’er net mei to dwaen hienen, gnyskene oer de onnozelheit -fen dy minsken, en seinen: “Dat pakt den ’ris mâl, wealachske mâl út!” - -Jimme kenne dy Murk ommers wol; de út-fen-hûzer Murk Slûchslim? Dat -wier sa ’n stillen gearer. Ja wol, dy lei se mar by tûzenen efter it -linnen, en hy hie in greate blikkene tromp mei lânskipsbrieven en -oblegaesjes op Ruslân. De man hie wiif ef bern en wier mar allinne yn -’e wrâld. It mocht him skoan barre om thús in rom libben to hawwen; mar -sa folle omslach noaske him net en om de oanhâld en de gesellichheit -gong er wol trije parten fen it jier by syn folk en goede frjeonen -út-fen-hûs. By sommigen bleau er wol ’ris in pear moanne to tarren en -to smarren. Ja, as de ljue by útstek foldedich wierne hienen hja wol -’ris de eare fen him in fearnsjier by hjar op it hok to hâlden. Mar -oeral wier er allike wolkom: hwent, o, dy Murk wier sa aerdich yn syn -praet, sa sêft en noflik yn ’e omgong, sa tankber for it goede dat men -him die. De berntsjes joech er koeke en hazzenuten en de frouljue -krigen wol droege mangels, ’ris in siden doekje en in doaske fol -lodderein ef âlde klongels fen him. “Sjuch, sei er, om yen út to -klaeijen foar ’t men to bêd giet, dat is onwize ljues dwaen; mar kom, -ik scil jimme in oblegaesje teikenje, det ik jimme tûzen goune skildich -bin, om nei myn stjerren fen myn kaptael oan jimme út to kearen, den -hoeve jimme ek nin succesje to biteljen. Mar jimme moatte it oan nimmen -sizze, hear!” En sa krigen al syn folk en goede frjeonen, dêr Murkom sa -swiet iten en dronken hie, elts in oblegaesje fen him, de iene fen -fiifhûndert goune, de oare fen tûzen goune, en in inkele ek fen trije -tûzen. Syn neef Draisma, in doarwaerder fen Dockum, makke er al it oare -en stelde him oan ta Kerater; dy er den ek by syn libben noch mei de -ynhâld fen syn testamint bikend makke en hwet er al sa oan de minsken -op de oblegaesjes, dy hja fen him hienen, útkeare moast. Eindelyk -Murkom bitanke de wrâld for de goede tractaesje en stoar yn it -moardjier, it trij-en-sechtichste fen syn libben. Sa hwet in moanne nei -de dea rôp Draisma de erfgenamen en kriddeteuren yn ’e krante fen -Smeding op, om by de iepening fen it testamint, en de tromp mei -oblegaesjes to wêzen. Hja kamen prompt as ien man op; Draisma lies it -testamint ûnder de djipste stilte fen de forgadering foar, en do it út -wier iepene hy de izeren kiste, dy mei trije fêste slotten en twa -hingelslotten en den noch wol toalf reade lakken ticht siet. “Dar hebbe -wy de aep, frinden,” sei Draisma mei in segepralende troanje, en helle -der in greate moaije tromp út, dy glimmend grien ferve en oan ’e rânne -bisegele wier en dêr mei greate goudene letters opstie it wird -_Speculatie_[12], (wy Friezen sizze _spikkelaesje_), hwent dy tromp hie -Murk noch ’ris koft op it boelgûd fen in banketbakker. Op dy tromp siet -al wer in hingelslotsje, en do Draisma it kaike dêr yn stiek, wierne -alle eagen wachtsjende en men koe wol in mûs risseljen hearre. En hwet -miene jimme nou, det ’er foar den dach kaem? In moai pakje brieven yn -in bôge wyt pompier mei in siden oranjelint biteard, dêr mei in -sierlike hân op skreaun stie: - -_Veel beloven en weinig geven -Doet de gekken in vreugde leven._ - - -Foarsichtich tearde Draisma it pompier los en foun dêr yn hûndert -lysten fen hirdriderijen, hirddraverijen en sylpartijen, -hûnderttweintich lotterijbriefkes, dêr nieten op fallen wierne, en -trije delen fen in Dútske roman, _Het bedrogene meisje_. By dy fangst -stie Draisma as forwezen en forstomme, de oare erfgenamen en -kriddeteuren wierne biskamme en seagen sneu op ’e noas del. “Dat pakt -raer, duwelske raer út!” sei Draisma op it ein, wylst er de roman fen -it _Bedrogene meisje_ fen boppen del yn de spikkelaesje-tromp keilde. -“Dat is nou de groatste beschiterij dar ik oit ter werelt fen hord hew. -En die stinkert hebbe wy noch flaeid en alle goed deend. Sude men niet -tureluurs worde?” “Ja, doarwaerder, sei in sékaptein op Eastynjen, dy -hie er for syn kostjild ek bitelle mei in oblegaesje fen tûzen goune, -“ja, doarwaerder, it kaptael, dat je dêr efter sa folle slotten wei -helje, is net great, mar it is sachts sa great as de grenaet, dy jimme -oan in koperen keatting lein habbe. Mar ho dat ek is, wy binne maets en -farre allegearre op it selde skip. My tocht, wy moasten allegearre ús -oblegaesjes mar by _het bedrogene meisje_ yn dy spikkelaesjetromp dwaen -en skinke se oan Draisma, dy is dochs erfgenaem fen al it oare; den kin -hy it hele soadtsje by de ontfanger-generael bringe ta bitelling fen it -succesjerjucht. Mar dat bliuwt oer, frjeonen, krekt as Draisma seit: It -pakt mâl, blaxomske mâl út.” En dêrmei gong dit gearleger fen -kriddeteuren en erfgenamen út eltsoar, as in houn, dy by de slachter in -pak bruijen kriget yn pleats fen flêsk, mei de stirt twisken ’e -skonken; geande mei in lege pong nei hûs, lyk as se mei in lege pong -komd wierne. - -Dat binne nou mar eximpels, ho wy Friezen dat wird _útpakken_ brûke; -mar jimme wolle witte, hoe de minsken oan dat wird komd binne; nou, dat -scil ik jimme útlizze, as jimme mar hwette gedild hawwe en by myn -teltsje, lyk as by de eftermiddeispredekatie, net yn sliep falle. Dy -hwet útpakke wol, moat earst in pak hawwe, dêr hwet yn sit; nou it wier -krekt in pak, in mâl, in oeribel great pak dêr dizze sprekwize fen -dinne komd is. - -[Yllustraasje: LIAUKAMA-STATE ALEAR TO SEXBJIRRUM.] - -Jimme habbe siker wol ’ris heard fen de âlde adelike famylje Liaukama, -dy nou al lang útstoarn is, mar syn slot hie to Sexbjirrum, dat ik noch -sjoen hab it jier foar det it ôfbritsen waerd; it seach ’er forlitten -en poatterich út, en ik haw ’er neat foun dat my bybleaun is, as det it -folle greater wier as alle oare Fryske stinzen: foaral hie ik myn niget -oan dy lange rigele fen hege holle kelders, dêr it slot oerhinne boud -wier. Nou stiet der nin ien stien mear op de oare; allinne it lege -plak, dêr it stien hat is oerbleaun om ús it wrakke en wankele fen alle -minskelike greatheit foar to hâlden. De Liaukamas wierne al mei fen de -âldste, de rykste en machtichste adel fen Fryslân, dy oer it lân en de -tsjerke yn de heechste bitsjinningen sieten; bikend is binammen dy -fromme en edele abt Liaukama, dy de loaije en breadronkene mûntsen oer -it oerdwealske libben bistrafte en fen hjar formoarde waerd. Mar by de -reformatie houdde hjar macht yn ienen op; hwent do koe nimmen in -offysje mear krije as dy Gereformeard wirden wier, en dêr de Liaukamas -Roomsk bleauw’ne, sa hienen se foartoan net mear to dwaen as de hier -fen hjar boerepleatsen to barren, mei de lange jacht de hazzen yn -Barradeel efter de broek to sitten en út-fen-hûs to tsjen. Dit lêste -wier ek wer it gefal yn it neijier fen sechstjinhûndert trije en -sauntich; do die Jonker Liaukama in plezierreiske troch Dútsklân en -Brabân om net foar Krysttiid wer to kommen. It slot bitroude er wiles -oan syn boden: Bauk, in jongfaem fen twa-en-tweintich jier, húswarre yn -it slot; in âld tersker, dy Oebele hjitte, hie syn went yn ’e skûrre, -dy mei in syddoar yn it slot útkaem, en dêr wenne in tersker, Hessel, -mei noch in neef, in greate jonge, mei namme Sikke, by yn. Dy koenen -Bauk bystean as der onrie kaem, en as it nypte en wer nypte, ek noch in -pear boeren fen de Jonker, dy deun oan it slot wennen. As in -jongkeardel by de âlde Friezen om hjar dochter kaem, den fregen se -jimmer nei twa dingen; it earste wier: hat er al keate? Hwent in -mammiske[13], seinen hja, giet altiten iendris yn syn libben troch de -bocht, en as hy it jong net dien hat, den docht er it âld, en dat is -for wiif en bern net bêst, hwent âld mâl giet boppe al. Nou, sa die -Jonker Liaukama ek mei syn boden: as de faer en moer net doge, doge de -bern faek ek net, sei er. De opfieding en it eximpel doge net; en it -aerd doocht den ek net.... It twade, fen hwet skaei is de feint? Hwent -as er fen forkeard folk wier ef syn faer en moer net doogden, den siet -der faek ek al in forkearde hier oan him selme. Der binne wol dy -útskaeije, mar it eximpel en de opfieding is sa min, en it bloed, dêr -hja út groeid binne, sa bidoarn en smoarch, det der yn ’e regel de bern -fen oanhinget. Mei ien wird, de âlde Friezen seinen: Jow acht op it -laech, hwent de apel falt net fier fen de beam. Nou, sa die Jonker -Liaukama ek mei syn boden; hy hie nin feint ef faem yn syn tsjinst, dêr -hy de âlders en it folk fen for in rudich soadtsje skoude. Hy naem se -allegearre út de kinde. Bauk wier de dochter fen syn koetsier, dêr er -nou mei op reis wier. De âlders fen syn beide terskers wierne soannen, -de iene Oebele, fen de túntsjer fen syn oarreheit, en de oare, Hessel, -de soan fen de jager fen syn heit. En Sikke, in opslopene jonge fen -sechstjin jier, wier de soan fen in oarlochsbonke, dy yn in sé-gefjucht -tsjin de Ingelsken deasketten wier, mar foar dy tiid ek jager op -Liaukama, dy syn hear altiten earlik en trou tsjinne hie: dêrom hie de -Jonker syn soan den ek ta him nomd. - -Jimme kinne wol tinke det ’er yn sa’n slot fen goud en silver hwet to -keap wier. De boarger- en boere-frouljue kreaken do fen goud en silver, -dêr hja stiif fol fen sieten; meitsje nou jimme rekkening hwet it west -hawwe scil yn ien fen de âldste en rykste adelike geslachten fen -Fryslân, dêr alle kostlikheden fen de âlden, ieu út, ieu yn, as -hillichdommen yn biwarre bleauwen, lyk as se dy nou forkwanselje om ’er -nije fodden wer for to keapjen en hjar to klaeijen as de hoeren fen -Parys. Silveren leppels by de rûs, hwent foarken brûkten se do noch -net; silveren milriemen; kannen en bikers fen alderlei fatsoen; dêr se -bier út dronken, ek al fen wakkere swier silver, om net to praten fen -silveren brandewynskoppen, kommen, silverheften messen en skjirren mei -silveren eagen. En hwet scil ik sizze fen de fracht goud, dy de freules -oan holle, hals, boarst, liif, earmen en hânnen ta de fingerseinen út -droegen? Genôch, it wier in hele skat hwet sokke minsken do allinne oan -liifsdracht bisieten, en dat alles lieten se stean op in jongfaem, dy -húswarre as mynhear en mefrou mei de jonkers en freules út-fen-hûs -wierne, sûnder det ’er in hier op hjar holle wier, dy ’er om tochte det -it hjar ontstellen wirde scoe. Sa folle greater wier do de earlikheit -fen de minderen en de bitrousomheit fen de riken as yn lettere tiden. - -Nou, ik moat sizze, Bauk wier dat bitrouwen ek wirdich. It wier in -tsjep en rizich frommiske; blier fen eagen en gol fen troanje, in hege -foarholle, en in lange boppelippe. As hja lake, en dat kaem hjar noch -al ’ris oer, den draeiden ’er in pear nuvere skelmaftige kûltsjes yn -hjar wangen. Lyk as alle dochters fen Eva mocht hja ljeaver it evenbyld -fen hjar heit as hjar mem lije; dat is natúr eigen. De Sexbierrumers -seinen wol fen hjar det hja in bulte wyt yn ’e eagen hie; mar nimmen -hat ea fen hjar sein, det it midden de beide einen yn ’e macht hie. -Howol riper-nôch yn ’e mûle, bitocht hja hjar altiten as it op dwaen -oankaem, en om alle feinten en skatten fen ’e wrâld scoe hja net eat -dwaen ef talitte, det hjar hear en master hjar forbean hie. - -Oeblom wier in man fen amper sechstich jier, in fromme gemoedelike -siel, dêr nin spyn oan siet. Mei alle ûngelok hie er in hertgrounich -meilijen, en hy kaem for syn breahear op as for him selme. Wé de snaek, -dy Jonker Liaukama in skeisen to koart dwaen woe. Hessel wier in -stillen yn _den lande_, dy mear die as sei, nei it âlde Fryske -sprekwird: it is mei sizzen net to dwaen. Hy koe net lêze ef skriuwe; -hy hie neat leard, mar hy hie in skoan gesoun forstân, dat ûnder it -ivich learen noch wol ’ris bidoarn wirdt, en as hy prate woe, stie it -better op poaten as men fen in earm tersker forwachtsje scoene. - -Sikke wier in rimpen en gysten jonge, en dêrby sa dryst, det hy foar -fjûr ef wetter stie. It wier syn gelok det hy de ploech dreau by in -dimmen ploeger, dy him mei sêftsinnichheit hwet wiste yn to teamen en -by it stik to hâlden. Syn greatste wille wier as er mei de jonker as -polsdrager op de lange jacht gean mocht, sleat út, sleat yn, en mocht -er to mûk hjir ef dêr yn it iepen fjild e’ris in snaphaen ôfsjitte, den -gong syn hert iepen. - -Mar hwer bliuwt nou dat pak, dêrste fen forhelje woeste? hear ik jimme -sizzen. Nou ja, dat is ek sa; om de foarreden net langer to meitsjen as -de preek, scil ik den ek mar bigjinne. - -It wier djip yn ’e hjerst; it waer wier mistich, en skrousk; de loft -stil, en mottich; de klaei wiet en glêd, do Bauk forsiik krige fen in -âlde moike, mei namme Akke Grynstra, in âldfaem fen rikelik fyftich -jier. Dat minske hie minnelike graech in man hawn; hwent hja hie mear -honger as breahonger yn hjar jonge jierren. En nou wier hja spitich -tsjin alle mânljue, omdet ’er net ien ûnder west wier, dy him troch -hjar fange litten hie, ho folle netten hja ek spand hie om ien to -biflappen; dêrby rette se alle fammen it houwelik as in put fen -alderlei ellinde ôf, hwent omdet hja selme net fen de apel priuwe -mochte woe hja ek net det oare fammen der nei taeste scoenen, krekt eft -it de forbeane frucht fen it parradys wier. Dat leksom sei se nou ek -wer op oan hjar nift. Mar Bauk wist fen al dat grinich geëamel neat to -sizzen. “Witte jy hwet, moike, sei hja; dêr for binne wy frouljue yn ’e -wrâld, om to trouwen. As ik goede kans sjen, doch ik as ús mem dien -hat; in goed bern dy op syn faer en moer liket. Us mem is der net oan -stoarn en ik scil der ek net oan stjerre.” Moike en nift koenen dat -lang net yn ’t lyk krije, en do se der lang en breed op omjeuzele hiene -en it ek tsjin ’e joun bigoun to rinnen, gong de âld faem noartich wei -nei de bûrren fen Sexbjirrum, dêr hja in keammerke hie. Sa gau hie dy -de hakken net lichte ef in jong keardel mei in great pak op ’e rêch en -in grou iken stôk mei in izeren prop ’er yn yn ’e hân kaem by Bauk yn -’e pizel[14], hwent dêr siet hja to spinnen. Bauk seach forheard op, en -houdde de wiele yn ienen stil. Yn de earste opslach miende hja det it -in fyndoeks-poep wier, mar oan syn tael mirk hja dadelik, det se dat -mis hie. “Goe’ joun jimme, sei de jonge keapman; “Noch goed?” Bauk sei -snibbich: “Ja. Mar hwa hat dy hjir hinne stjûrd?” “Wel, sei hy, wylst -er it pak fen de rêch op it iken oanrjucht sljurkje liet, wel, ik foun -de poarte fen it slot iepen en my tochte jimme scoene in keapman nin -tek wegerje.” Bauk hie wol ’ris mear in lang pak fen in fyndoeks-poep -sjoen, en ek wol ’ris ien, dat sa breed wier; mar in pak dat tagelyk sa -lang, sa breed en tsjok wier as dit, hiene hjar eagen noch net met. -“Hwer komstou sa let fen dinne? út de loft rôljen?” frege Bauk fierder. -“Fen Holwert, ljea’! Op Amelân is in Ingelsk skip yn de lêste stoarm -strâne mei linnen, bontgoed, doeken en sok spil. Dat is dêr jister -forkoft en dêr bin ik by west, om der hwette fen myn gading to keapjen, -en dat haw ik dêr yn dat swiere pak.” “Soa, den bistou fen Holwert.” -“Né, ik bin fen Dokkum, mei permisje. Dêr wenje ik by ús moike; dy -docht yn sokke spillen. En nou scil ik it boeltsje by de winkels fen -Harns ef de boerinnen útsutelje.” “Soa, den bistou egentlik fen Dokkum. -Wier der ek nijs?” frege Bauk! “Nijs en ek nin nijs, sa aste wolste,” -sei de feint. “Lyk astou wiste, as it to Dockom net mâl is, den doocht -it net. Forline wike kaem ’er op ’e merke in nuver keardel, dy in -swarte neger by him hie mei in read aperokje oan, en in spitse hoed mei -hoannefearren op syn kroeze swarte kop. De neger sette foar syn baes in -tafeltsje del en in stoel, dêr de man op stean gong. De swarte jonge -bloes in deuntsje op de trompet en yn in amerij hie er in hûndert -Dockumers om him hinne. Mannen fen Dockum, sei er do, ik bin in -Dockumer fen geboarte, lyk as jimme selme to Dockum tein en opfed -tichte by de Fetse-put. Dêr hab ik oan myn njuggende jier ta boarte en -do bin ik mei in omke, in bûtenfarjer, nei Eastynjen rekke. Fjirtich -jier en twa moanne hab ik dêr wenne, en nou bin ik mei in aerdich -slompe jild werom komd, sa as ek mei dizze feint, dy syn faer út de -strampel fen in ebbenhouten beam kleaun hat en dy dêrom hwet brún -útfallen is. De minske, lânsljue, lûkt altiten nei syn boartepleats; to -minsten sa giet it my, en Dockum laeit my heech. Hwet de Ljouwerter -galgelapers sizze meije, der is mar ien Dockum! En om in blyk to jaen, -ho my ’t hert oer jimme hinget, sa bied ik elts fen jimme, sa folle as -jimme dêr steane, twa goune ta ’n wolkomthús oan. Mar dat dwaen ik -allinne oan it suvere Dockumer bloed, oan de echte Dockumers, en dy fen -jimme de kroan oannimt, moat foarôf de hân opstekke, det hy yn dizze -stêd berne en tein is. Lyk as wol to tinken wier, elts hie sin oan dy -kroan, hwent joukebier is swiet bier, en elts fen de omstânners stiek -de hân op. Mei ien sette de swarte feint in read sidene reissek mei -oranjestrûpen op ’e tafel del en do elts miende det dêr syn twa -keizersgoune yn stîken, helle hy ’er in partij lytse pompieren pûdtsjes -út, dy wakkere bont mei stripen goudpompier en griene knipsels biplakt -wierne. Mannen fen Dockum! sei er do, yn dizze pûdtsjes haw ik in -puijer út de stampte kerlen fen trije krûden, dy ik op de heechste -berch fen Java, de bineamde berch Stultorum deliciae, mei libbensgefaer -foun hab; hwent dy berch is sauntjin tûzen foet heger as de hoanne fen -de toer fen Dockum; it binne kerlen fen _mundus_, kerlen fen _vult_ en -kerlen fen _decipi_; hwent sa hjitte dy krûden op syn Javaensk. Dizze -puijer is probatum for pine yn ’t liif en de mûle; for it smerten yn ’e -kerne en yn ’e ljisken; for seare eagen en rinnende earen; for blauwe -skinen en skythakken; for liifrinnen en hirdlivichheid; for seare -spinen en de limoer; it is goed for de rude en de luzen fen jimme bern. -Ja, lit immen in inkel fingerhoed fol fen dit puijer op de naule lizze -en al hie hy al dy kwalen t’ allyk, de oare deis scil hy sa frisk wêze -as in nút. Om nou ta de saek to kommen: Yn alle stêdden fen Europa nim -ik seis-en-fjirtich stûren for it pûdtsje, mar om ’t jimme Dockumers -binne en út achting for myn geboartepleats Dockum, doch ik jimme it -pûdtsjen for in skeljen: den winne jimme de twa goune dy ik jimme -tasein hab. Dy lust hat, moat gau wêze en tagripe; hwent ik moat mei in -ûre nei Grins, dêr de ljue my roppen habbe om hjar ek gelokkich to -meitsjen en al op gleone koallen my sitte to wachtsjen. Al de Dockumers -seinen: De duwel, dat is ons gouden uer, en namen elts in pûdtsje for -in skeljen. De hele reade reissek rekke skjin leech, en do de dokter de -Dockumer skeljen yn ’e bûse hie, pakte er syn spillen by inoar en -reisge foart nei Strobos ta. Ik moast wol laitsje om in earme -koudriuwersjonge, dy mei ûnder de heap stie; do hy dy minsken hjar -skeljens útpûljen seach, sei er tsjin syn bûrman, in Dockumer, Fedde -Skroar: Dat pakt dêr nuver út; earst biloofde dy keardel twa goune en -nou jowe se him elts noch in skeljen ta! Waer praetstou over, sei de -Dockumer brimstich tsjin. Dou biste ommers to dom om foor de duwel to -dansen. Kenste dat niet begripe? Wat ken it ons schele of wy de kroon -in beste middesinen of in geld beure? Middesinen is noch beter, dan -hoewe wy niet na de dokters en de dure apthekers te lopen. Der hestou -wol gelyk an, Fedde, sei Geale Bakker, dy der by stie. En buten dat, wy -binne Dockumers met enander en wy mutte it ok met enander houde. Dar is -mar ien Dockum, sei de dokter, en dat sei hy niet, as hy niet ivige -feul fen Dockum houdde. Is ’t niet waer, boer? sei Geale mei in -segepraeljend each en wylst er in boer fen Foudgum op it skouder -flipte. Ja, Geale, sei de boer, sa sleau wei, dêr hat de dokter gelyk -oan: men fynt mar ien Dockum, mar men fynt oeral Dockumers. - -Op it lêst krige de koudriuwersjonge dochs gelyk; hwent do alles -birûkt, bipreaun en fen kindige minsken ûndertaest wier, kaem it dêrop -út, det yn ’e pûdtsjes neat oars siet as saechsel fen provinsjehout -mingd mei jinnige drippen Harlemmer oalje en in krommel divelsdrek.” -“Nou, sei Bauk, dat pakte bryk út.” “Ja wol, bryk, sei de jongkeardel, -mar as it to Dockum net mâl giet, den doocht it ’er ommers net. Nou -bigjinne de ljue ek brike dingen fen Liaukama slot to fortellen.” “Ei, -sei Bauk heftich, en hwet is dat?” “Wel, hja seinen my niis, det de -âlde abt Liaukama wer mei de montsen, dy him deaslein hawwe, nachts op -in baen wier en det hja alle nachten hjir tichte by kamen, krekt eft se -op it slot ta woenen. Jister nacht moatte der sokke skynsels al yn de -leane fen it slot west hawwe, de abt mei in skirte fol moaije roazen -foarop en de montsen al barnende mei de divel efternei.” “Wel, Heare -seikes! sei Bauk, fen sokke mirakels haw ik hjir nea fornomd. En ik -leau it ek net foar det ik ’t mei myn eagen sjen. De abt is yn ’e himel -by ús ljeavenhear, dêr hy it better hat as hjir; hwet scoe er den op it -ierdryk ûnder de ondogenske minsken dwaen? En de montsen binne yn ’e -hel, dêr de divel wol oppasje scil det se fen hjar earnen keattingen -net losbrekke.” “Nou, ljea’, sei hy, wolstou it net leauwe, dat -moatstou witte; ik kin dy it geloof net jaen. Mar ik haw it dy sein.” - -Dy pakdrager wier in flink jongkeardel fiks út ’e kluten sketten, mei -swart kroes hier en donker brune eagen; ek gnap yn ’e plunjen en nei -minske each in aerdich selskipsman for in faem as Bauk yn in lange -tsjustere hjerstnacht, mar der wier hwet oan him, dêr se nin each op -hie; eft it syn frypostigens ef hwette oars wier, koe se net krekt -sizze. Ek syn teltsje, howol se dernei harke hie eft hjar lij wetter yn -it ear getten waerd, kaem hjar for in dageliks feint al to moai foar; -ien dy sa geleidelik forhelje koe, tochte hjar, moast fierder west -hawwe as Dockum en syn memme brijpôt. De pakdrager bimirk det de faem -koeltsjes bleau en bigoun dêrom de line better om ’e reak to skearen. -Hy ûnderlei it mei de gekheit; de bêste kwinkslaggen, dy er leard hie, -brocht hy hjir yn it spil, en foaral forgeat hy net om hjar mei -plomke-bjizzems om de noas to aeijen. Hjar bliere blauwe eagen, hjar -kûltsjes yn ’e wangen dy by it minste glimke foar den dach kamen, hjar -krytwite tosken, o, dy wist hy der sa fyntsjes en ûnbemirken ûnder to -smarren! Underwiles skikte hy syn stoel njunkenlytsen al tichter by -hjarres, om hjar ’ris troch de hânnen gean to litten; yn ienen sette hy -mei in bihindige greep Bauk op syn knibbel en ontstiel hjar in tútsje. -Bauk, dy for in bytsje net forfeard wier, wraksele hjar los en sei: -“Hou, baes, de mûle frij, mar de hânnen thús!” Hja miende det it de -feint to dwaen wier om in nacht by hjar to meiden; mar dat kaem oars -út. - -De pakdrager bigoun al wer fen oare spoekteltsjes, tsjoenderijen yn en -om it slot Liaukama op to heljen; ûnderwiles bigoun it moai oan to -tsjusterjen en op it lêst kaem it hege wird ’er út; hy woe dêr de -nachts minlike jern mei syn pak op it slot bliuwe; mar o hea, dêr koe -neat fen komme. “Ik bin mar faem, sei Bauk; ik bin hjir nin baes. Ik -kin hjir net herbergje hwa’t ik wol. Foar syn reis hat de Jonker it my -mei djûre wirden oplein, nimmen nachts yn to nimmen as dy hjir boadskip -hawwe, en den noch wol sokke, dy fen ús kinde binne.” “Myn ljeave -minske, ik moat nei Harns ta en ik bin nou al sa wirch as in maits: ik -bin net yn steat om dat swiere pak in hûs fierder to pucheljen. Sa hird -biste ommers ek net om in forlegen man, dy hjir binachte is, yn ’e -tsjustere nacht bûten doar to stjitten. Dat docht men in houn, mar nin -minske.” “Nou, ho dat moat, sei Bauk, dat wit ik net; mar dat wit ik, -ik wol hjir nin frjemd folk op it slot hawwe en dou kinste hjir út ef -yn net bliuwe. Dou moast der út, ef ik scil dy skonken meitsje.” “Wel, -sei de feint, biste nou sa’n onbarmhertich skepsel? Yn ien ding kin ik -dy nin ongelyk jaen, detste net mei my ûnder it selde tek oernachtsje -wolste; hwent it scoe for in jongkeardel hwet ynhâlde om op syn bêd to -bliuwen en litte sa’n ljeaf skepsel as dy allinne lizze. Mar aste my -hjir net bêdzje kinste, lit my yn ’t hea yn ’e skûrre lizze, en ik scil -dy moarnier de moaiste Eastynjeske sidene doek jaen, dy’t ik yn it pak -hab.” Op it hearren fen dy Eastynjeske doek bigoun der in bytsje -foroaring yn Bauk to kommen; hwent hja wier gek nei moaije sidene -doeken; nou, dêrfor wier hja ek in dochter fen Eva, dy bigoun to -wettertoskjen op it sjen fen de forbeane apel. In inkel eagenblikje -stoe hja yn bistân, mar yn ienen oerwoun hjar trou en gysten biet hja -de feint ta: “Né, né! dou kinste hjir net bliuwe; dou kinste net bliuwe -yn it slot en net yn ’e skûrre; dou moaste der út sa goed biste net. -Dyn pak kinste mei in slyptrôch wei bringe, en oars moat dat fen nacht -hjir bliuwe.” Bauk waerd finzen by hjar wird: “Oars moat dat fen nacht -hjir bliuwe.” Hja hie eigenlik neat mei dat pak to meitsjen. De feint -hie syn moed net oer hjar, det hy syn bizen pakke moast en koe hjar de -oare moarns wol biskildigje, det hja hwet út it pak nomd hie. Mar it -wier hjar eigen útstel en hja koe de mâlke nou mei skik net wer oplûke; -sa stie hja it den, howol stoatskavende, ta det it pak op it slot -bliuwe scoe. “Mar scoe myn pak, frege de feint, “for dy net hwet better -út ’e wei wêze, as wy it hjir ef dêr yn in hok ef keammerke delsetten?” -Bauk laette him yn in pijkeamer en dêr sette hy it pak foarsichtich op -’e flier del. Do winske hy Bauk goe-nacht, en gong syn wei. - -Do Bauk dêr allinne yn dat âlde holle slot opsletten siet, wier hjar -dat pak nin eagenblik út hjar gedachten. Hwet mocht ’er dochs wol yn -wêze om it sa swier to meitsjen, det sa’n sterken gewanten keardel it -net fierder bringe koe? Kom, hja moast i’s sjen hwet der yn siet. Hja -gong nei dy pijkeamer en loek in laed fen it pultrom op, dêr se neat yn -to dwaen hie en dêr se net ienders yn seach; hja seach ûnderwiles -skeansk nei it pak. It is in frjemd pak, sei hja yn hjar selme, it is -fjouwerkant oan de iene side, mar net oan de oare. It is in dondersk -frjemd brodze gûd. - -It bigoun njunkelytsen let to wirden en Bauk kaem net sûnder in soarte -fen eangstme út de pijkeamer werom. Hja smiet hjar wer by de wiele del, -mar de kop mimere hjar sa det de tried gedurigen oan ôfbriek. Hwet, sei -hja yn hjar selme, hwet makke dy keardel sa hjit om de hele nacht by my -yn it slot to bliuwen. It wier in lêstige keardel. Hy koe yen net fen -’e hûd bliuwe. Hwet mei hy dêr dochs yn treaun hawwe? Dat donderske pak -is sa lang en sa tsjok as de âldehou. - -Hwet skrikbylden de bangens oan in jong frommiske net foarspegelje kin -is sa net to bigripen. Hja naem it stâllampke en gong al wer nei de -pijkeamer ta. Hja skoude it raem op; loek de finsters ta en skoattele -se tige ticht; mar foar ’t se weigong stoe se rjucht oerein, hâldde de -siken yn om better to harkjen en stoareage op it pak, mei gleone eagen -krekt eft se der dwers troch hinne sjen woe. Mar, ljeave God yn de -himel! Dêr seach hja dat pak biweegjen, miende hja, as de dei. Eltse -hier op hjar holle stoe oerein: eltse lead flêsk, dat hja oan hjar -lichem hie, kromp yn eltsoar as in nêst mei piseamelers. Hja fleach nei -de pizel eft hjar de kweade eftersiet, troch it gewicht fen de skrik, -dy it earm hert fen Bauk oerstolpe, knikten de knibbels ûnder hjar. Hja -bloes de lampe út en stiek in kears wer oan, hja koe nin bleaker fine -en der stienen fjouwer bleakers neist hjar yn ’e boddelerij; by gebrek -fen in bleaker stiek hja de barnende kears yn in smel reamkantsje mei -wetter en sa hja nei de skûrre om Oeble to heljen. “Oeblom, Oeblom! -Jezus Mary, Hillige Josef! Gau, gau! Kom gau by my yn it slot!” Oeblom -scoe krekt wer in wan terskje, mar op dat gegei lei hy de fleale op it -skouder en frege: “Wel, famke, hwet is ’er to redden? Is der ongemak?” -“Och, Oeblom, sei Bauk triljende, en hja trille as in blêd oan ’e beam; -in marsedrager kaem by my en woe fen nacht op it slot bliuwe; en do ik -him dat ôfsloech is hy weigien en hat syn pak stean litten.” “Nou, en -hwet scoe dat? frege Oeble; ik wedzje mei dy, Bauk, om dyn dûbelstûr -tsjin myn goune, det de man earder nei syn pak sjen scil as it pak nei -syn man.” “Mar, Oeblom, Oeblom, Bauk wer, ik forsink hast, nou ik ’t jo -sizze moat! Wy binne allegearre wei; dat sizze ik jo, hwent dat pak -libbet.” Op dit wird fen _libbet_ waerd Oeble inkel forbazing; hy sette -de fleale fen it skouder ôf mei it swingelein op ’e groun en mei de -hânnen lynjende op it oare ein, seach hy Bauk út de eachshernen oan. Hy -wist foar njuggen jier al det se moai wier; mar nea seach hy hjar mei -sa’n each oan as yn dit eagenblik. “In pak dat libbet, sei Oeble; it -frommiske is gek, dêr is nin mis op.” “Nou, Oeblom, sei Bauk, as ’t jo -biljeaft, nin praetsjes mear. Mar sa wier as der in God hjir boppe ús -libbet, hawwe dizze myn eagen sjoen, det it pak him forroerde. Dêrom, -by alle hilligen rep je, bid ik jo, en sjen ’er nei.” Oeble frege hjar -nin wird mear; sûnder syn baitsje ienders oan to tsjen folge hy hjar yn -it slot, howol hy by him selme tochte, dat is wer ien fen dy -frouljuesgridzen, dy wy sa faek mei hjar bilibbe hawwe. Sa gau wier -Oeble net yn ’e pijkeamer, ef hy sei: “Fen alle fratsen en ynbyldingen, -dy yn it brein fen in minske opkomd binne, liket my dizze de -onnatuerlikste en onmogelikste ta, dêr ik noch fen heard haw. Ho kin in -pak mei doeken, linten en flinten, mei hoazzen en sljipmûtsen by -mogelikheit libje? Dat is ommers allike bryk as det in hier út de -moannen fen ús âlde gûds yn in iel foroarje scoe.” Mei dit wird naem er -de kears út it kantsje en him omkearende lei hy de hân op it pak. Hy -bitaestte de watten ûnder de hernen fen it pak, dêr de draechbânnen -oerrounen, om it gûd fen binnen net to knûkeljen. It wier ek fen it -selde gûd en fen it selde fetsoen as oare pakken. Hy koe net sjen det -der eat frjemds oan wier om it to mistrouwen. De boel wier nei Oeble’ -each alleheel yn oarder. “Wier is ’t, sei hy, it is in lomp great pak -en it mei de keapman wol twa tûzen goune kost hawwe, mar hy scil it ’er -mei syn poppelapkes by de pronkske boerefrouljue wol dûbel en dwêrs wer -útskoerre.” Bauk wier net bêst to moede, det hja Oeble mei it sjen en -bitaestjen net oertsjûge koe. Hja woe wol om hûndert goune det hja it -pak en de keardel nea sjoen hie; hwent hja leaude hillich det hjir -njirren ûnder it gêrs skûlen; mûlk wier it wol stellen gûd ef soks -hwette, mar hja skrilde der fen om der allinne in nacht mei yn it slot -troch to bringen. - -Underwiles kaem Sikke, in jonge fen rikelik sechstjin jier, dy de -ploech dreau, út de bûrren thús. Lyk as ik sein hab, wier hy de soan -fen in oarlochsbonke, dy ûnder Tsjerk Hiddes fearn hie; in strop fen in -jonge, wakkere rimpen en gysten, dy as it op it útrjuchten fen fiten -oankaem, foar fjûr ef wetter stoe; mar oars ek nin slimme jonge; -aerdich yn ’t wirk, en wondere fornimstich. Syn faer hie mei by Chatham -west, do ús helden dêr it keatting stikken sylden en de Royal Charles -forbarnden. Dêr forhelle de man Sikke altiten fen en it âlde swiere -snaphaen, dat syn heit him neilitten hie, neamde hy dêrom Sjatham. Dêr -skeat hy de roeken mei út de beammen fen it slot en de protters fen de -skoarstiennen en skûrren. Dat wier de jonge syn greatste wille. - -Sikke wier net yn ’e pizel, ef hy seach wol det Oeble en Bauk oer hwet -wonderliks mûskoppen; hij stiek de earen op en harke skerp ta; mar do -er der grútsjen hearde fen in mâl pak, in pak dat libbe, wier der nin -hâlden ef kearen oan de jonge. Hy naem de kears dy Oeble noch altiten -yn ’e hânnen hâldde, en sloep teantsjende nei de pijkeamer dêr dat -freeslike pak stie. Hy sette de doar op in kier en houdde de kears sa, -det it ljocht it pak biskynde. In minút ef twa mei er sa mei earneagen -loerd ha, do er yn ienen de kop opstiek en as in blits werom fleach, -mar net mei sa’n bliere troanje as hy der hinne gong. “Sa warhaftich, -sei er, as ik jimme hjir foar myn eagen sjen, seach ik it pak -forroeren.” Mar as de jonge dat nou miende ef mar sei om oan it sjitten -to kommen, dêr scoe ik de hân net for opstekke doare. “To, ju, Bauk, -sei er heftich, lit der my mar ynbarne.” “Noch ’ris sizze ik dy, groude -Oeble him ta, hâld dy stil; dou biste in gek.” “Né, sei Sikke, my stil -hâlde doch ik net. De jonker hat ús syn hûs en goed oanfortrouwe. De -skat fen goud en silver, dy hjir sit, koe licht in gautjeaf forliede om -’er syn hûd oan to weagjen. Wy moatte der aeijen yn klopje en witte -hwet der yn sit. Sit der ongemak yn, de divel hwet scil ik dat piperje! -En is it suver spil, den kin de keardel neat mear fen ús helje as -skeaforgoeding.” Eindelik liet Hessel, de tersker, him ek ’ris hearre. -“Nou, de jonge seit dêr hwet, wier syn wird, dêr hat hy sa’n great -ongelyk net oan. Hwent snije wy it pak iepen, den kin de keardel ús as -tjeaven oankleije for sa folle as er wol, mar as Sikke der in skot mei -in goede koegel yn docht kin hy net mear fen ús helje as it gûd dêr de -koegel troch flein is. Kom, gau rie, goe rie, weagje dou der mar in -skot op, Sikke.” “Nou, as jimme dat sa bigripe, sei Oeble, it is my -goed, mar dy syn gat barnt, moat op ’e blierren sitte; de gefolgen -binne for jimme rekkening, hear!” Sa as Sikke syn Chatham oangriep en -mei twa goede koegels laedde, glimke Bauk as in onwiis wanhopich minske -en bigoun hjar tsjeppe troanje in heiselik wêzen fen fortwiifling oan -to nimmen, dat Sikke for in tastimminge oannaem. Mei de kears yn de -iene en Chatham yn de oare hân gong er nei de pijkeamer ta; en sûnder -him in eagenblik to birieden sette hy de tromp fen it snaphaen op it -midden fen it pak en barnde los det it sta sei en de hele keamer -boarstende fol krûdreek kaem. Yn it selde eagenblik kaem der in neare -needgjalp út it pak wei, daelk fen in dompich gerochel en getsjirm -folge, en in gewein dat útgong as in lêste sike. Foart dêroan, roun it -bloed by hele stralen út it pak de flier lâns, en Sikke seach it bloed -net ef hy liet syn Chatham út de hân falle en fleach as in mâl minske, -dy it yn ’e sinnen slacht, nei de koken ta. De koken wier sa to sizzen -tsjuster, hwent hy liet de kearse yn ’e pijkeamer stean. Dêrop hals oer -kop de doar út en de bou op, sjende as in skjirkert nou ’ris oer it -lofter, den ’ris oer it rjuchter skouder en rinnende koegelsfeart eft -hel en divel him efter de fodden sieten. Bauk spile ek hakken op en -roun him efternei út al hjar macht, mar hja koe net heal sa hird as hy. -It wier in minskegriis om oan to sjen ho earmhertich dy earme faem -kriet en hime. Ald Oeble-om stie as in forwezen man en koe nin wird -uterje, mar op it lêst in swiere sucht opheljende, sei er mei in -britsen stimme: “Ljeave God, hwet scil ús nou oerkomme?” De flier wier -ien bloed, krekt eft der in keal slachte wier en it pak, dat oer ien -side kantele, dreau ’er yn om; mar it gewein en getsjirm wier oer, -howol Hessel miende det er noch ienris in soarte fen kielgerutel -fornomd hie. - -Do Oeble wer by syn wé kaem, seach er klear det dy boel dêr sa net -lizzen bliuwe koe en det ’er it iene ef oare dien wirde moast om de -flier op to rêdden. De moanne wier yn it oankommen, en it wier sa -tsjuster net, ef immen, dy de paden kindich wier, koe de fluchtelingen -noch wol ynhelje en werbringe. Hessel gong dêrom yn it fjild om Bauk en -Sikke wer op to heljen, dat ek al gau lokte. Howol Sikke in goed ein út -’e reek wier, sa koe er dochs ek heel koart krieme, en kaem aenstons -mei Hessel werom; hwent hy die him nin tiid om earst nei to tinken oer -de gefolgen fen in stap dy er die; as in oar noch yn bistân stie, hie -hy it al útfierd. Bauk, earm hert, dy lang sa fier net wier, kaem ek -mei werom, mar langsumer, en even barmhertich kritende en snikjende as -to foaren. Sikke, dy stevich oanroun, helle hjar mei in amerij yn; mar -wylst er hjar foarby skeat, kearde hja him de nekke ta en forspriek -him. “Dou _moardner_”, sei se. Op de klank fen dat wird _moardner_, dat -hja him út in hearske rauwe kiel tabiet, stie Sikke in eagenblik -stôkstil, krekt eft hy hwet sizze woe; mar hy swolge allinne syn kwile -troch de toarre kiel op en houdde him dea stil. - -Sa wier it foltsen yn ’e pijkeamer wol wer by eltsoar, mar allegearre -yn nipende eangstme hwet ’er út it pak to foarskyn komme scoe. Hessel -loek syn breahogge út ’e skie en snei it pak mei in feech los. En hwet -tinke jimme wol hwet der foar den dei kaem? It wier in lyts jongkeardel -fen sa’n fiif-en-tweintich jier, dy Sikke in koegel dwers troch it hert -jage hie en dy dos yn in amerij tiids de lêste sike útbliesde. Ik -weagje it net, frjeonen, om jimme to mieljen, hwet der yn dit eagenblik -op ’e troanje fen Sikke to lêzen stie en folle minder noch hwet ’er fen -binnen yn syn siel omgong. It like eft hy forstjinne wier ta in -marmeren byld, hy roerde nin fin, hy kikte nin wird; yn in hopeleaze -forstomming die er neat oars as gedurigen oan syn kwile op to swolgjen -en syn maets mei wylde eagen as om genede en help oan to sjen. - -De measten leauden, det Sikke nin hier op syn holle hie, dy der om -tochte in minske dea to sjitten, do hy it skot die. Sjende det Bauk in -kwea each op it spil hie, tochte hy det jonker Liaukama syn drystens -wol goedkarre scoe en ek wol mansker-nôch wier om him tsjin in -fyndoeks-rinner to biskermjen. Boppe dat hie er noch nea in skot op sok -in great ding en fen sa ticht by hawn as op dat onwitten greate pak. O, -wat jokken him de fingers, al wier it allinne mar om to witten troch ho -folle doeken syn Chatham wol in koegel jeije koe. Dêrom do dat gekroan -út it pak kaem en it bloed ’er mei ien útboarste, waerd er oerrompele -en forbluffe. Sa lang as er libbe hat er wol folhâlden det it pak him -foar syn eagen forroerd hie; mar syn barnend forlangen om ’ris to -sjitten mei syn Chatham en syn skrik op it sjen fen it bloed, det er by -it sjitten fen in libben ding dochs wachtsje moast, makken syn -getugenis yn dizzen wol hwet twifelaftich. - -Sa gau as hja koenen makken se de man út de boel los, dêr er yn bipakt -siet, om ’er de brebier fen Sexbierum by to heljen; mar it wier to let; -it libben wier der út: hy wier kroandea. Oeblom houdde him noch de -spegel ’ris foar de noas om to sjen eft it glês ek biwazeme, en do it -glês klear bleau, helle er in swiere sike op en sei: “Fij, Fij! It is -dien mei him, for ivich dien mei him. Och, mocht hy noch hwet langer -libbe ha om de greatheit fen syn grouwelstik yn to sjen en him ta God -to kearen; hwent hy is yn in swiere sûnde stoarn. Hy hie dochs ek in -heit en mem, dy er ljeaf en dierbaer wier, en God wit fen hwet in lytse -misset hy njunkenlytsen ta dizze greate misdied komd is.” Oeblom waerd -weak en fage mei syn himdsmouwen syn wiete eagen ôf; hwent syn baitsje -hie er noch net oantein. De âld man waerd moeilik: “Foi, foi! sei er, -en kriet as in bern; as syn âlders dit to witten komme, ho scille de -earme herten it drage. Earme stimpers! God mei him om hjar erbarmje!” - -Nuver en kinstich wier dy keardel dêr yn dat pak bitimmere, en howol hy -mar in plat keardeltsje wier, moast er it al forskate dagen probearre -hawwe om it yn sa’n lyts bistek in ûre mannich út to hâlden. Syn -knibbels hie er ta de hichte fen de naule sa hwet optild en mei syn -skonken siet er yn in greate roune doaze. Noch in oare doaze, mar -hwette wider en sûnder boaijem, folde de romte oan twiske syn troanje -en de knibbels, en dêr ’er in tin wollen ding mei fitergatten, dy ek -hjir en dêr yn it pak sieten, oer him hinne slein wier, hie er -bihoarlik romte om to sykheljen, mar it is dochs warskynlik it op en -del gean fen syn boarst by it sykjen west, dat Bauk oan it pak heefjen -seach. Syn rjuchter earm stike yn ’e doaze, en yn dy hân houdde’ er in -skerpe breahogge, dêr er him yn ienen mei losrippe koe. By him laeinen -den noch fjouwer ladene pistollen en in silveren jachtfluitsje om de -kammeraten fen syn binde op to roppen. Do hja oan it mês en de -pistollen kamen, waerd Oeblom oars yn it liif, en nou yn dat deade lyk -neat oars sjende, as in moardner, dy syn rjuchtfirdich lean krige hie, -waerd er fen meilijend yn ienen lilk, en sei: “Dou skobbert, hwet hawwe -wy hjir? Mar ik moat him ek mar net for skobbert forsprekke, die hy ’er -ûnder it mylderjen fen syn stimme by; hy is nou al gien om to rjucht to -stean foar de rjuchter, dy him troch nin falske getugen, troch nin -babbelerij fen abbekaten bigûchelje lit, mar dy elts mei griffe -skealjen weacht nei det er swier is. Hy is nou yn ’e wiere wrâld en wy -yn it gûchelspil fen de onwiere.” “Dat is wier, sei Hessel, wy -oardeelje eltsoar mar by gisjen, en gisje kin misje; mar ik tankje God, -det dy skelm dy dêr yn syn bloed driuwt, noch yn tiids ontditsen is; -hwent oars scoe nimmen fen ús it ljocht fen in nije dei warskynlyk wer -sjoen habbe, en mûlk wierne wy nou allegearre al in lyk west. - -Dit sizzen fen Hessel sloech wer in riem om it forbûke hert fen Sikke. -Hy wist net hwer er wier en hwet ’er fen him nei in moart wol wirde -moast; mar hy miende nou yn to sjen det er in tige daed dien hie en for -de earste reis, nei det er it skot dien hie, bigoun er ek in duit yn it -ponkje to smiten. “De wearlich, sei er, hwet in gelok det ik der mar -ynbarnd haw!” mar net ien fen syn maets, dy der goed ef tsjoed op -anderde. Bauk houdde hjar nou ek stil, en howol wakker ontskroefd, -houdde hja hjar by dit bloedich stik krankiler, as men fen in boerefaem -wachtsje scoe. Sikke hie syn each net ôf fen dy fjouwer ladene -pistollen; hy kearde se om en wer om en biseach se fen alle kanten. Twa -dêr fen wierne fen in nuver makelei en wondre kinstich makke. “Mar hwet -sizze jy nou Hessel, frege Sikke, det hy mei dy dingen dien hawwe -scoe?” “Hwet hy dêr mei dien hawwe scoe? anderde Hessel, dat hoefste -wrychtich net to freegjen. Dat is in bernefraech!” “Nou, my tinkt, sei -Sikke, it is mar in segen, det ik der yn puijere ha. Hie dy divel dêr -yn it holst fen de nacht libben útkomd, wy hiene allegearre om sjippe -nei Jerusalim gien. Akkerloat, ik hab dat galgebrok de laech sa jown!” -“Ja, heite, sei Oeblom, ús ljeavenhear hat it sa stjûrd, det de koegel -op it rjuchte plak kaem; hwent hie dyn skot bisiden him lâns gien, den -hie sa’n bitûfte gaudief wol sitten bleaun. Mar egentlik sjen ik nou yn -de hele boel in trochtrape fyn plan, om ús earst fen kant to helpjen en -den it slot fen Jonker Liaukama to plunderjen en yn brân to stekken. -Nei myn dom bigryp komme by dit wirk mear to pas as de iene dêr mei syn -bilitsene mûle.” - -Dit wird fen Oeblom wier der net út, ef Sikke bigoun aenstons to tinken -oan in binde nachtdieven, swartmakkers, moardners en sok reau. O, hwet -scoe er mei syn Chatham ûnder sa’n pak ombarne! Hwet scoe hy se sjitte -det hjar de termen op ’e skoen hingen! Hwet scoe hy se yn ’e bek barne, -det de iene kewel oan de oare hinge! Hwet scoe hy se foar de kop -sjitte, det it brein tsjin ’e beammen spatte! Ho scoe Bauk den gûle en -Oeblomme bidde! O, dat scoe allegearre gean as in liere! “Ja wol, sei -Hessel, dat scil gean as in liere aste mar neat to dwaen hieste, as mar -jimmer wei to sjitten; mar der moat ek laden wirde, en hwa scil dat -dwaen? Ik hear wol, heite, dou bigrypste der neat fen. Mar dat nimt net -wei, det wy hjir help hawwe moatte en aste hwet dwaen wolste ta ús -feiligens, rin den gau nei de slotboeren en sizz’ hjar, hwet hjir -dwaende is.” Mei ien fleach Sikke as in pyl út ’e bôge nei de twa -slotboeren, om hjar to warskouwjen en dy twa seinen it fierder oan noch -trije fen de neiste bûrljue, en in bytke oer achten hienen se -fiif-en-tweintich man oan it slot, fyftjin ladene snaphanen, Chatham -dêr ûnder bigrepen, en de fjouwer pistollen, dy se by de keardel yn it -pak foun hienen. Sechstjin fen dat folk fordielde Oeble foar de -finsters, fyftjin mei snaphanen en ien mei in goezzeroer, allegearre -laden; de oare houdden ûnder de wacht, de iene wapene mei in heafoarke, -de oare mei in âlde houwer út de Boxumer slach, in tredde mei in iken -kneppel, en oaren wer mei pistollen. Sikke sette him mei syn maet oan -it finster flak foar de poarte en tagong ta it slot, en mei sa folle -man efterbaks wachtte hy ongedildich nei de folgjende aventûren. - -Lykwol, ho Sikke ek op syn plak stie to barnen, bleau alles sa stil as -in mûs oan ien ûre nei middernacht ta, do it him yn de kop kaem, om op -it silveren jachtfluitsje to bliezen, dat er by de tsjeaf yn it pak -foun hie. Sa sûnder immen fen syn maets to warskouwjen stiek hy de -holle it finster út en bloes út al syn macht, det it skille kritende -lûd yn it holste fen dy stille tsjustere nacht oer de fjilden klonk. Al -de mannen, dy dêr de wacht hienen, skrilden der fen, mar ho folle -frjemder hearden hja op, do dat fluitsje fen Sikke eagenblikkelik fen -in fluitsje, dêr net fier ôf, andert krige. - -Ho dat geheimsinnich fluitsje de wapene boeren yn de earen klonk, kin -elts licht neigean. It lot fen hjar breahears slot en skatten en ek -hjar eine lot fen libben ef dea scoe nou binnen jinnige eagenblikken -útmakke wirde, en nimmen as Hy, dy de takomst oersjucht en bistjûrt, -koe sizze hwet der de útkomste fen wêze scoe. Eltse boarst heefde him -heger, eltse polsslach tikke hirder; eltse sike waerde ôfbritsen en -forhastige troch it popeljen fen it ontroerde hert; eltse snaphaen -waerd oerhelle en oanlein op de poarte fen it slot; elts digerkike by -it feale skimerljocht fen tûzen fonkeljende stjerren oan it útspansel -om de grins fen syn kjimmen út to setten en alle earen spitsten hjar, -om de fiere geluten op to fangen, sa as se op it labberjen fen in -ripich nachtkoeltsje oandriuwen kamen. - -Oan dat ondildich wachtsjen kaem ringen in ein. De opkommende moanne -kaem krekt troch in skoer yn ’e wolken hinne en biskynde de groun foar -en efter de poarte mei syn dizenich ljocht, do men yn ’e fierte it -gedraef fen hynzers fornaem, dat al oanwoechs hwet it neijer kaem. -Eindelik seagen se in trop hynstefolk skimerjen, dat op de poarte -oanstoarme, do Sikke him net langer ynbine koe. Hy naem syn Chatham op -en skeat dat folk flak yn hjar troanje, mei dat gefolch det der ien fen -tommele en syn hynzer nei de poarte sprong. Dit skot wier it sein for -de maets fen Sikke, dy allegearre ta gelyk út de finster ôffjûrren, -hwerby sechstjin snaphanen en fjouwer pistollen yn ienen hjar fjûr en -koegels braekten. Foar det de reek oploek, wier de hele trop weistouwen -as tsjef foar de wyn, sûnder twîvel út it fjild slein troch sa’n -onforwacht wolkom. Hja mienden it fluitsje fen hjar kammeraet út it pak -to hearren en alles op it slot yn in djippe sliep to finen en by it -hearren fen sa folle skotten mienden hja in hûndert man mei de wapens -yn ’e hân yn it slot ré to sjen om hjar de hals to brekken. Sikke en -syn maet fleagen dadelik de treppen del, om to sjen ho de dingen ûnder -stoenen; hwent hja bylden hjar yn det de hele trop deasketten wier en -det hjar forskrikte hynzers sûnder de ruters op de rin gien wierne. Mar -dy ûnder wierne kearden hjar, en woenen út ef yn net lije det de doar -iepene waerd, foar det it dei waerd en sa moasten se tsjin heuch en -meuch boppe op hjar post bliuwe. - -Howol ús boeren wer hwet fortrouwen op hjar selme krige hienen, wierne -se dochs noch lang net op hjar dreef. Hja hearden jinnige minskelike -skepsels, dy se del sketten hienen, tsjirmjen en weinen yn de lêste -deastriid en dat by de kâlde nacht ûnder de bleate himel. Mei dat al -doarsten hja nin hân útstekke om to helpen, bang as se wierne, det de -tsjeaven hjar oer it mat komme scoene. Hwet Sikke en syn maet oangiet, -in ûre ef twa nei dat sjitten kamen hja al wer del, biddende en -smekende om er hjar út to litten, det se ’ris opnimme koenen ho it der -bûten útseach; nei in bulte tsjinakseljen stie Oeblom hjar dat nou -eindelik den ek ta. Mei in greate hoarnen lantearne gongen se nei de -poarte ta en founen mar fjouwer man sneuvele, dy hjar taliken moars-dea -to wêzen. Ien ’er fen laei binnen op it foarplein. “De divel,” sei -Sikke, “dêr is de kwant, dy ik it ljocht útbloes”. De oare trije wierne -der bûten, en laeinen noch al in aerdich eintsje feninoar ôf. Hja -doarsten it spoar fen it bloed net fierder folgje, omdet de wei troch -beammen roun, dêr se net wisten hwet ’er yn skûlje koe; hja gongen den -wer nei hjar posten sûnder it ien ef oar oan to roeren. - -Sa hwet in ûre foar det de dage oan de loft kaem, stieken de weitsers -wakker de earen op; hja hearden namlik in gerucht fen draevjende -hynzers, mar dochs net heel klear en by lange twiskenpoazen: ek hie it -nin gefolch. Net lang dêrnei fleagen Sikke en syn maet hast út hjar -fel, op it sjen, sa as hja by it feale moanljocht mienden, det de deade -man, dy binnen it plein laei, wrotte om op to stean en to ontsnappen. -Dead hienen hja him sjoen, lizzende yn in plasse fen syn eigen bloed, -en do dêrop alderleije skynsels, spoeken en geesten yn hjar holle -bigounen to spoekjen, forgeaten hja om ’er yn to sjitten; yn pleats -dêrfen telden se dat grousomme nijs mei folle gegei oan de oare -weitsers. De loft wier ûnderwiles sa dizenich en ticht wirden en hja -bleauwen allegearre op hjar plak yn twivel en eangste sitten, ta de -oanljochtsjende dei hjar de groun klear en iepen lei. En sjoch, de -deade liken wierne ’er wei helle en neat as plassen stjûrre bloed -wierne der oerbleaun. It moarngerucht fen de geesten en draevjende -hynzers wier neat oars west, as knapen fen de moardnersbinde, dy de -liken fen hjar kammeraten weislypt hiene om dêrtroch net forklapt to -wirden. - -Dy selde moarns noch fleach it grousomme en nea hearde nijs as -diggelfjûr troch de Bjirrumen, ja, hiel Barradeel. Hele kluften fen -nijsgjirrige minsken bosken om it slot hinne. Bauk, Oeble-om en Sikke -koenen net foar den dach komme, ef hja waerden bistoarme fen -nijsgjirrige frouljue, dy hjar it himd fen it gat fregen en alles op in -hier ôf útfiskje woenen. Mar nearne hienen se mear lêst fen, as fen it -bidden en smeekjen om it lyk út it pak to sjen. It foltsen koe hjar -eagen net sêd sjen oan de bloedplakken op ’e groun, en de jonges en -famkes fen Sexbjirrum spoarden it bloed lâns wegen en fjilden nei. -Jonker Liaukama, lyk as sein is, wier krekt yn Brabân, de grytman op ’e -lânsdei en de siktaris fier fen honk; sa waerd der wol folle fen geid -troch de ljue, mar it gerjucht makke net rêdder-nôch regaet om de tried -fen dit gefaerlike tsjeavepak yn hânnen to krijen. Earst de folgjende -wike waerd ’er in preemje fen tritich acht-en-tweintigen op steld, dy -de deade liken ef de wounen fen de binde oanwize koe. Hjir en dêr foel -wol premomsje op skurfte keardels; hjir en dêr roun ek wol ’ris ien mei -in seare foet ef hân; mar biwiis ef klearichheit kaem ’er net. It -jinnichste, hwet men mei sikerheit sizze koene, wier det der in pear -greate gautsjeaven misten dêr nea in spoen fen to rjuchte kaem. It lyk -fen de keardel út it pak laei in wike for elts yn ’e skûrre to sjen, -mar nimmen koe him thús bringe. Dêrom bigroeven se him mar oan de -noardkant fen it Sexbjirrumer tsjerkhôf; mar do it dêr sa hwet in -fjirtsjin dagen laein hie, foun master op in moarntiid it grêf iepen en -it lyk weifierd, troch hwa, wist nimmen. Yn it koart, net ien fen dat -bretale en goddeleaze complot waerd ’er ontditsen, en de jinnichste -útlizzing, dy men fen dit tsjustre ding jaen koe, bistie dêr yn, det -greate ljue mei hwaens famylje de Liaukamas sont trettjin hûndert en -fjirtich yn ivige en gleone twisten laein hiene, hjar dizze koal stoofd -hiene. - -Do Jonker Liaukama út Brabân thús kaem, bileanne hy de trouwe -fordedigers fen syn slot en goed, sa as de âlde adel fen Fryslân -altiten die, keninglik. Oeble-om krige kost en klean oan it slot sa -lang as er libbe, en hie neat oars to dwaen as de hinnen to foerjen en -moarns, middeis en jouns to lêzen (bidden) ûnder de boden fen it slot. -Bauk troude oan in flink jongkeardel to Harns, dy yn bargen en -keallehûden die en mei tûzen goune, dy Bauk fen de Jonker ta bileanning -krige, in foarnaem bargeslachter for de Eastynjefarrers waerd. Sikke -krige fen de jonker in silveren tabaksdoaze mei in nij gewear en waerd -syn jeijer; hwent dat wier syn lust en libben. Mar hy hie in wyld hier -yn ’e nekke; do er fen de hazzen en foksen syn nocht hie, woe er it -opnimme mei de fyanden fen ús lân, en waerd soldaet, mei tasizzing om -fierder to kommen. Hy wier in gnap keardel, dêr flinke lea oan sieten, -en hy koe it syn oersten nuver nei it sin meitsje; troch oppasjen, mar -binammen ek troch it jild en de foarspraek fen jonker Liaukama brocht -hy it ta kaptein en wenne de greatste fjildslaggen by, dy ús lân tsjin -Lodewyk de fjirtjinde levere hat. Op it lêst waerd him in skonk -ôfsketten en mei in houten skonk kaem er to Sexbjirrum wer, om dêr syn -dagen to eingjen. Hy moast alle wiken op Liaukama slot komme to iten, -en dat dûrre sa lang as er libbe. Syn âlde spylfeinten, dy noch -oerbleaun wierne, formakke er yn ’e lange winterjounen mei it forheljen -fen de aventûren, de bataljes en bilegeringen, dy er by wenne hie; mar -de bern, dy om him hinne hingen as wiet hea om ’e skûte, hiene nearne -mear nocht oan as it teltsje fen it _grouwe pak_; den lústeren se eft -hjar lij wetter yn it ear getten waerd. - -Do Jonker Liaukama de earste tynge krige, hwet er op syn slot bard -wier, rôp er mei forbazing: _Dat pak pakte raer út_, en dêr fen noch -it sizzen, det in ding raer útpakt. Sikke, dy divel en dea bravearre, -hat nou al lang de flach stritsen for de kâlde oerwinner fen alle -helden, de dea. Syn moedich en edel hert is nou forsmolten yn de blauwe -klaei fen it tsjerkhôf, en syn grize hierren, dêr sa folle koegels -ongedeard oerhinne fleagen, binne mingele mei de kâlde ierde ûnder de -griene seadden. De tsjeppe, flotte Bauk, mei hjar ljeave eagen en -leeljeblanke swannehals, is nou neat as hwet grêfierde en bonken, dêr -fen hjar even min as fen de forrotte roazen, dy foar twa hûndert jier -bloeiden, in inkel spoar to finen is. En dat hert fen bêste âld -Oeble-om, dat sa from, sa trou en meilijend sloech, dat tikket net -mear; it is stôf wirden. Mar sy en wy, wy en sy tôgje in pak troch dit -libben, dêr wy fen alles, mâl en wiis, goed en tsjoed ynstopje; dat -pak, as it ús net goed taliket, kinne wy by it ein fen de libbenswei sa -mar net weismite; it bliuwt by ús; de dingen, dy der yn binne roppe ús -ta: Dou haste ús makke; wy binne dines en wy folgje dy.” En it is wier, -hja folgje ús siel yn in oare wrâld; hwent dêr wirdt it pak iepene en -al hwet der yn is, stikje foar bytsje, naukeurich neisjoen. Minsken, -litte wy den oppasje om ’er nin oare dingen yn to triuwen as dy goed, -from en earlik binne, mei ien wird, dy it ljocht fordrage kinne. Den -scille ús folk en frjeonen, dy ús hjir for gnappe ljue oanseagen -neimiels net ta ús ivige skande sizze: Dat pakt smoarch út! Dat hiene -wy noait fen sa’n moai man tinke kind! Mar foar minsken en Ingels -scille wy de holle opstekke doare, det wy mei al de lekken en brekken -fen de minsklikheit dochs yn oprjuchtichheit foar it alsjend each libbe -hawwe. O ho skoan pakt den de sek út, dy wy yn dit libben fold en tôge -hawwe! - -J. H. H. - -[Yllustraasje] - - - - -DE NOARGER RÚN OAN GABE SKROAR. - - -DE NOARGER RÚN OAN GABE SKROAR. - -IN BRIEF SKREAUN YN DE MOANNE, FOUN EN OPBROCHT TROCH SYN OMKE DOKTOR -E. HALBERTSMA FEN GROUWERGEA, MEI KANTTEEKENINGEN FEN J. H. HALBERTSMA. - -_Friezen, -echte goede lânsljue!_ - -_Gabe Pibes is dea; jimme kenne him; ik haw syn koer omskomle, en alles -bisjoen; ik haw de koer omkeard, en ’er alles úthelle. Ik woe net yn -syn boel omhelje en skoerre; mar beppe hat boppe yn syn sliepmûtse in -lyts briefke foun; dêr stoe eigenhandich sûnder help fen in domenij -yn_: Docter-omke scil myn kerater wêze. - -_Omdet ik nou oansteld bin as kerater, haw ik alles ek ’ris goed -neisjoen. Skilden hie Gabe net, mar ek nin effekten: dat wier syn -ûngelok, hwent den hie de man forneamd wirden as syn sweager Tys._ - -_Ik haw alles omsnuff’le krekt as alle keraters dwane, en einlings kaem -ik ek oan it persizer fen Gabe; dêr fyn ik om it hânsel earst in blauwe -snier, en dêr ûnder in great pompier, en dat wier de brief fen de -Noarger rún. Ik jow him, lêzers, sa as er wier. Goed stiet ’er yn en -tsjoed; dy ’er net oan rûke wol, dy moat ’er fen priuwe, en dy it net -lêze kin, moat it sjonge._ - -DOCTOR HALBERTSMA. - - -DE NOARGER RúN OAN GABE SKROAR. - - -_Nommele frjeon Gabe!_ - - -Foar fiif jier bin ik hjir mei de steamloftbol the Icarus fen jimme -planeet oankomd. De[15] Ingelsken, dy dit brief ek mei werom nomd -hawwe, wierne wakker skrousk en úthongere. Fen de reis scil ik dy mar -neat forhelje; it gong ’er snijsom troch, en op it lêste eintsje -sloegen se der yette twa greate fûgels foar, dy neame se Condors. Dy -bisten sloech de bealch ek krekt as my, do ik ûnder de hânnen fen de -hynstetyskers en hirddravers wier. Dou scilste nuver opsjen in brief -fen jimme Noarger rún to ontfinzen, en dat sa fier wei; ’t is ek wol -mûlk detste der forskate stûren for bitelje moaste, mar it scil dy net -bigreatsje: hwent dou goarrest’ net, en ik koe it net litte om dy to -skriuwen; hwent dou biste ien fen dy lytse mannich op jimme wrâld, dy -my bihanlen as in minske, bihalven aste oer dyn bier wierste. - -Dou wo’ste wol graech ’ris witte ho it my op ’e wrâld, en nei myn -forstjerren to Kollumersweach, forgien is: ik scil den mar fen myn -earste libbensjier ôf bigjinne. - -Ik bin jong west to Peise yn Drinth; dêr tsjinne myn mem by in lyts -koaterboerke. Hwa myn heit west is, wit ik net, en dêr mei men ommers -tsjinwirch net mear nei freegje to jimmes. It docht ’er ek neat ta fen -my ôf; hwent ik haw yn myn libben ek al ûnderfoun, det de soan net -altyt oan de faer liket, howol der by de greate ljue op jimme wrâld wol -’ris oars tocht wirdt. - -It libben to Peise wier sa. Nachts koene wy op in poatstâl strie bite, -en deis moast mem de plaggen út de heide sleepje en den pangele it -fôltsje mei by de wein, en gnabb’le hjir en dêr sa ’ris in grien -heidetopke by de wei ôf. Lyk as ik dy forhelje, de ljue joegen it ús -dêr sa rom as se ús it jaen koene, mar wy moasten oars mar sleepje en -tôgje lyk as sy ek: it wier dêr earmoede, en dêrom wierne hja ek maklik -yn ’e bihanlinge. Det folle jild de ljue oerdwaelsk en wreed makket, -haw ik tonei rju ûnderfoun; dêr to Peise krige ik der ’ris in lyts -foarpriuwke fen. - -Der kamen ienris twa Grinzer heartsjes oan op in wyld aventûr; it -wierne studintsjes. De ienfâldige Drinten mienden earst, det it ljue -wierne dy’t út de kriich kamen. Bosken hier hiene se op ’e holle as -seadbulten, en dêr mûtsen oer hinne, omtrint as yn Yntsje Jans boekje -biskreaun steane; oeribele mûtsen, mei kwasten[16] der oan as fûsten. -Boksen hiene se oan as lânrollen. Horloazjes op ’e side mei lange -keattingen, dêr greate bosken kopergûd oanhingen. De iene hie in greate -poepepiip yn ’e holle: de stalle wier in skjippepoat mei de kleijen der -oan, en dy rikke as in panwirk. De oare hie in prûmke as in fûst efter -de kiezzen. It wier yn de neisimmer, en de wei wier droech, en dochs -hienen se learzen oan, en hja wierne op it ruterskerp. Yn de -rjuchterhân hiene se in kneppel as in swinge; dêr hellen se in gleon -skerp swird út; en dêrby flokten se sa onhjirmlyk en oer ’e mjitte grou -op ús boer, omdet er hjar de húsfestinge wegere, det men klear hearre -koe, det dy maets op in hege skoalle gongen. Hja forstoenen it út de -pin, Gabe! Lykwol hja bleauwen yet al hingjen mei goede biloften, hwent -it wier ek spinjoun. Den komme de Drintske famkes by eltsoar to -pizeljen en to kofjeslabjen, en dêr komme de feinten den op ta, as de -houn op ’e ljirre. En ús frjemde bysfeinten hiene it dêr ek nei hjar -sin as de foks by de koaiker, dat kinste tinke. En do se seagen, det -der ek spek for hjar yn ’t leger laei, do hâldden se hjar sa froed as -ouderlingen yn ’e tsjerke; ja, hja makken de skeel mei ús boer ôf, do -de iene in great hamboai út de rôk helle, en ’ris mastereftich -psalmspile, wylst de oare song, det him de strôte knapte. It âlde wiif -sette hjar bril op ’e noas, en song mei in triljend lûd mei. Hja -blettere as in wjerlaem yn de loft, sa mâl, kin ik dy sizze, det de -bysfeinten mar efkes it laeitsen ynhâlde koene. Dou kinste bigripe, det -se by de fammen ’ris tige yn it nijgêrs kamen; en dy formakken hjar ek -ta de teannen út; de Drinten koene ’er net oan rûke en hja waerden sa -stil as piseamelers. Dat song en patte en regearre dêr sa lang om, det -einlinge de spinwielen fen de iene ich fen ’e keamer nei de oare -fleagen as keatseballen. Us âld boer, dy foart wol mirken hie, det er -mirden op it hiem hie, reage it hele oanset mei hirde wirden nei bêd -ta. Nou moasten ús frjemde út-fen-hûzers ek tsjin heuch en meuch yn de -plommen. Mar hwet ik egentlik sizze woe, dizze studinten fregen ús boer -de oare deis eft de soan hjar ek nei Noarch bringe woe for jild en -goede wirden, en dat waerd hjar net wegere. Dêrby, omdet it sokke hege -ljue wierne, moast ik ’er foarslein wirde: ik wier do treddeljier âld, -en ik hie lea sa flink as in fûgel; ik wier in skilderstik fen in -hynzer. Hinne gong it yet al stadich, mar werom, do waerd ik oars -oanpytske; do moast ik lije as in houn. Hwent do ús studintsjes -fierdernôch wierne nei hjar sin, do geaten se hjar foerman in fearn -brandewyn yn ’t liif, en treauwen him noch ek fjouwer skeljen ta; en -nou gong it lijen oan. De Drintske jonge, dy my oars altyt aeide en oer -’e moannen striek, waerd in boal oer my, en dat deade sûpke en dy -onnozele fjouwer stikjes jild bisoargen my wol hûndert swipeslaggen; ’t -wier in foarpriuwke fen itjinge ik tonei fen hûndert-tûzen goune en in -magefol reade wyn ûnderfoun haw. - -Nei dizze lange kronkel yn myn brief scil ik dy mei in mannich wirden -forhelje ho ik út Peise wei rekke bin. Dou moaste witte det ik ta myn -ûngelok it moaiste en it flinkste hynzer yn it hele Drintske lân wier, -en ik roun dêrta sa’n gnap trantke, det der oeral fen my praet waerd: -to Grins yn de Slingerij; to Onderdam yn Grinslân; op ’e Birgumer daem; -op it tolhûs oan ’e Swarte-wei; op de Trije-romers, ja, to Amsterdam -oan de Bearebyt, roun ik oer alle hynstetyskers tongen as in wonder fen -de wrâld. Einling komt Seakele mei de knolfoet, in soan fen dy âlde -grouwe Homme, by ús to Peise: dy ienfâldige jobbe foel mei de doar yn -’t hûs, en bea ús boer hûndert ryksdaelders for my sûnder det er him -easkje liet. Us boer, dy yn alles dom wier bihalven yn it jild, bigoun -út sa’n great gat to bliezen, det Seakele mei syn knolfoet wer nei hûs -hompelje koe sûnder rúntsje. Do de boer seach det ’er aventúr yn my -siet, do waerd ik fierd en tein as in jifferke, en ik hie in libben as -smoarge beane. Ik die neat mear, ik friet hjouw’re en beane sels oer de -meuch; ja, it âld wiif, dy oars yette goarriger wier as de boer, treau -my sels de stuten yn de hals as hja de romte der fen hiene. Ik waerd sa -glêd as de pultrom fen jimme âld mem, en elts, dy my seach, sloech de -hânnen yn elkoar. Mar lyk as ik dy sei, it wier ta myn ûngelok, hwent -der ried nin hynstetysker, nin hynstegek troch Peise ef ik moast -bitomke en bisjoen wirde fen it iene lid ta it oare. En den krige ik -for in ôfsetter yette in streek mei in Ingelske swipe ta, det ik oan de -souder ta fleach fen pine. En dat neamden se den pronkjen! En den wier -’t: “O, ho, poalle! hou, popke!” wylst my de hûd pipe fen de -strjimmen[17]. Lykwol ik waerd net forkoft: ús boer wier oer it hynzer -tild, en dy _holde_ it mar op trijehûndert goune yn. Dêrmei waerd it -Noarger merke, en dêr scoe ik jild jilde. De jouns foarôf joech it âld -wiif my in poatfol groat, det se de deis oerhâlden hiene, en karde my -oan ’e hals wylst ik friet; en de jouns tsjin it alderlêste kaem -Annegien hjar dochter en joech my in stik Grinzer koeke; it fanke kriet -en snikte. Ik wreau hjar wiete wangen mei myn kâlde hynstesnút, en -slikke hjar om ’e troanje; en Gabe-heite, ik die it mei in folle -oprjuchter en frommer sin as dou, doste jimme lytsfaem op ’e weide hea -patteste, do ik for de lêste kear to jimmes haeide. De moarns foar dei -en foar dage waerd ik nei Noarch laet. Dêr seach ik heel folle -forroaide Fryske hynstetyskers, dy in heale nacht, fjouwer op ’e rige, -op ien bêd omtomle hiene, mei in liiffol Drintesop en knarsige stoeten; -dy seach ik nou yn de tinten al to smookjen en to swetsen. Ik seach -Drintske fammen en feinten, dy de hele nacht patte en kofje-dronken en -psalmsongen hiene; dat wier in libben! Alle alderforneamste en -alderfornimstichste hynsteljue bitomken en bitaestten my, en lieten my -draevje. Dy my hawwe woene lekkene my, mar op myn skonken koene se neat -sizze; dy wierne sa suver as glês en myn eagen klear as in gril. -Einling kaemstou en jimme heit der oan. Dou wierste do in opsketten -jonge; dou rounste do wakker permantich mei in swipe yn ’e heide: den -stiekste ’ris in grou promke efter de kiezzen, det dy de giele -tabaksflibe by dyn wite poddehierrige bird delroun; mei ien wird, dou -hieste do gansk smoar nei detste in beestke wierste. Do haste my ek al -’ris in linige feech mei de swipe jown, en it hat dy tige nei stien -detste do net in slach tsjin dyn tinne skroarshûd krige haste, detste -oer ’e heide trûzele biste. Ik wier do skraech fjouwer jier âld, en sa -flink as in leep; jimme heit sei ’er net folle fen: “In gnap gudske,” -sei er, “mar de kop is hwette Drintsk.” Nei folle hanbakjen waerd ik -for trije-hûndert gounen min in dikketon oan jimme forkoft. Ik hie dy -deis fen folle kwea biwarre west, hiestou dy net to folle mei de merke -bimoeid; hwent wy rekkene let op reis, en do wy op Bakkefean kamen, dêr -sieten in fiifentweintich skeve en sûzige hynstekeapers, dy my -opminsteren en wakker priisgen. Greatsk detste sa’n gnappen nijkeap -foar ’e karre hieste, jageste my det de oare deis my de bealch tsjin ’e -rêch oan siet; dat kaem fen al dat priisgjen. By jimme âlders haw ik it -as in prins hawn, mar ienris haste my aeklich pleage; wiste, Gabe, dy -Bolswerter merke, doste sa ûnder wetter wierste? Dy deale, hwet wierste -oan de gong! Wiste, do jimme de woarsten by Toon Poep út de skoarstien -hellen? Ik kaem dy nachts neiby om fen honger en fen toarst. Ik kaem -neist in wite guds to stean, in âlden trompetter; dy sloech as in -fyllekaen, mar ik wier flugger as hy, en ik tochte as dat sa moat, -hawar den! en ik joech him in trewinkel, det him de kalkoensprint yn -syn meagere skinke stie, en do wier er tofreden. De oare moarns, do ik -fen de stâl helle waerd, tocht’ ik, dat scil wêze om hwet to fretten; -ja wol! in amerfol kâld wetter yn de bealch, en do nei de Kleau, -alleman foarby; dyn goede Wobbelke griisde it ta de teannen út. Hjar -wite klean seagen der út krekt eft se troch de reade wyn helle wierne. -En hjar golle blauwe eagen waerden sa bleek! Hja woe dy ek al nei hûs -ta driuwe, mar dêr hieste nin earen nei. Dou wierste in balorigen -_hont_, aste dy oan de taepkast oerjown hieste. Op ’e Kleau smiet de -kastelein my yette in tek oer, en joech my brea, it ienichste dat ik -dat etmiel krige. Dêr fen dinne moast ik nei de Wommelser merke. Dêr -baltten se it fen fierren al út, do se dy dêr oankommen seagen; dêr -haste do yette forteld fen jimme reis nei de jichtmasters, wiste wol? -Wiste ek wol, detste yet ek ’ris efkes mei de karre omtearste, doste op -’e weromreis ’ris mei de faem oanlizze woeste, en detste de man út it -dykhúske, dy de boel wer oerein holp, in keizersgoune joechste for it -swijen? Wiste wol hoste sliepste, doste by dy faem hjar âlders kaemste? -Wiste wol, det Wobbel my noch menne moast? Noait bin ik sêfter mend, -noait mei sêfter wirden oantreaste; hwent it fanke siet yn tûzen neden. -Wiste wol? Mar ik scil dy mar net mear forwite, wy wierne beide jong en -dertel; en om mar rjucht troch to gean, it neifortriet wier greater as -it plezier west wier. Dou laeiste twa dagen op it fjouwerkant to -snoarkjen, en wol in fearnsjier tonei kreunste noch oer dyn weismiten -jild. En jimme heit hat fjouwer wiken mei lynsied en trudzepoeijers -dokterje moatten foar det my de reis út de lea wier. Ho jimme Rommert -my it hirddraevjen learde, dat wiste; en ik naem it tige oan, mar dat -wier myn ûngelok. Dou wiste wol, ho folle wyn ’er opbealge is, ho er -leagen en flokt is, do ik de earste Wytmarsumer swipe woun; ho jimme -heit do sjongende en flokjende thús kaem, dat er yn nin -fiif-en-tweintich jier dien hie. Jimme mem skriemde; it sloof miende -det it de man yn de sinnen slein wier. De oare moarns do de roes ’er út -wier, kaem jimme heit allinne by my yn de stâl, en kloppe my op it -skoft; “Rúntsje, rúntsje,” sei de man, “dit wier mis. Lit hearen om in -gnap hynzer gek wirde, for in boer kin dat net. Dou scilste de doar -út”: en in wike dêrnei rekke ik de doar út. De Wytmarsumer swipe hie my -hûndert goune djûrder makke, en ik waerd for fjouwerhûndert goune min -in dikketon forkoft oan mynhear Flessinga. Dy hear hie folle jild en -dêrby in skoan hynsteforstân. Hy koe alle hynzers yn ús Fryslân, en hy -wiste hjar lek en brek; syn moaiste húsrie wierne teamen, swipen en -gereiden. Nin hirddraverij waerd ’er forsomme. Foar de herbergen stoene -de kasteleins mei in roune rêch mei de hoed yn de hân fen fierren al to -wiuwen. De gnapste faem waerd altyt foar de hynzers set. Op de -hirddraverijen siet mynhear greatmachtich yn it lân op ’e wein, mei in -pypkoerfol wyn twiske de foetten. Syn goede kinders stoene den by de -wein en strieken him hunich om de mûle, en priisgen my danich, en -holpen mynhear ta de flessen; mar as it tsjin de lêste reed gong, den -biloek syn troanje as in wytling, en hy waerd stil en fortrjitlik. Woun -ik de priis, den kaem mynhear en de rider en al de tsjinners fen de -hirddraverij skeef en snústerich thús, faek nei middernacht. En as de -frou den yn de iere moarntiid út it bêd kaem, den laei alles der sa -heuverich hinne, det it minske bisaude fen dy boel. Mynhear laei by -hjar yn de weach to snoarkjen: der wier nin moris yn to krijen, foar -âlve ûre net. De rider siet yn de wein to brommen, mei in hynstetek om. -De feint laei op ’e heasouder. De hynzers stoene mei in ribfol hea en -sûnder drinken op ’e stâl. De faem siet by hjar sterke kofje en hjar -swiete bôle mei ljirre, dêr neat fen brûkt wier, to knikkeboljen: hjar -geest mimere yette oer de griene tútsjes, dy mynhear hjar jisterjoune -yn de stâl jown hie. Hwet haw ik dy mear to forheljen, Gabe? Dou wiste -ho jimme mem oer de Wytmarsumer merke tochte; nou, sa tochte ús jiffrou -der ek oer; mar mynhear Flessinga koe en woe folhâlde. De pong wier by -him net to fordylgjen, mar de hûd woe it net langer lije. Mynhear krige -in pynlike kwitantie fen de wynkeaper, dy hjit de podagra. Dat is in -lyts diveltsje, dat alle wynsûpers ef hjar bern ef bernsbern sa by -jierstounen yn de foarste knokkel fen de greate tean mei niddels en -flimen, dy yn de hel fen de baerlike kweade smeid en hotte binne, sa -heislik en groulik troch ieren en sinen, troch murch en bonken pjukt en -flimet en skrabet, det se fen de swang fen in buffelske jas al moart en -brân roppe. Us âlde master Homme moast dalik by mynhear komme. Dat wier -in nuveren master; dy sei sa mar plomp wei: “Fiskael, jy habbe to folle -omswabbe op dy hirddraverijen, en to folle wyn sûpt. Nim nou rêst! Jy -hawwe swipen genôch for immen, dy mei de foet yn it kjessen sit. Nim -nou rêst; it is lang genôch hird troch de wrâld flein mei jo. Yt -foarearst net mear, as nedich is om it libben to hâlden, en sûp wetter. -Ik scil jo in drank bisoargje om iepen liif to meitsjen. Ik haw in earm -man oan de ploris, dy giet foar. Dei, mynhear; betterskip!” Mynhear, dy -wol wiste det master Homme krekt spriek as syn eigen gewisse, woe him -troch it oardiel fen in kindich stêddokter frijpleitsje litte. Mei -koegelsfoarsje fleach ik en de feint nei stêd, en dokter kaem mei. De -dokter, dy krekt sa goed as master Freark seach, det de hûd fen mynhear -forrêdden wier, rôp fen fierren al: “_Gevatte koude! gevatte koude! -niets anders_,” en alleman op it slot leaude it, bihalven de koetsier -en master Freark. De boeren seine yn de skearwinkel tsjin eltsoarren: -“Ho, divel, scoe ús mynhear kjeld fette hawwe? As er op reis giet hat -er mear klean oan as wy mei ús fjouwren.” Mar mynhear wier to freden; -de dokter kaem alle dagen werom, joech him de romte fen flear-thé, -promsop en readekoalsop, dat út in stêds-apotheek komme moast, en mei -in moanne twa stoep ús mynhear wer mei de foet út it kjessen. Dou -scilste wol heard hawwe, det ús mynhear Flessinga dêrnei bitomle is; -det er it hirddraevjen ’er opjown hat, en det er yette âlderling yn de -tsjerke wirden is. Troch de rêst, dy mynhear syn skonk genêze moast, -waerd ik útrêst, en ik waerd smoarfet forkoft oan mynhear von Steinach, -in edelman út it stift fen Utrecht, dy in dochter fen in rike mâlktaper -troud hie, wylst er yn dy stêd syn lêste peinjen útsette om einlingen -by haren en snaren dokter yn ’e rjuchten to wirden, en sa dwaende loai -troch de wrâld to kommen. Sa lang as it jild fen dy âlde mâlktaper -dûrre, hie ik it opperbêst; ik waerd goed foerre, en as ik mei mynhear -en de frou ried, den wier ik mei kwasten en franjes bihinge. Mynhear -wier greatsk, det er sa ryk foar ’e dach kaem, en mefrou wier greatsk, -det se sa fornaem troch die stêd ried. Einling like it jild op to gean, -en ik waerd meager; hwent it foerjen kaem net fen, en ik moast alle -dagen jeije en fleane mei mynhear om de crediteurs to ontmennen. Do it -al to mâl gong, krige mynhear in hege post op in frjemde pleats. -Mynhear teach mei syn heel boeltsje foart, wylst de sinne yn ’t Noarden -siet. Hy liet my en myn maet, ek in blauwe rún, op de stâl stean mei in -ammerfol wetter en in goed ribfol hea. It hûs seach ’er mâl út. De -foargevel wier gnap, en de glêzen heel en himmel. Mar efter yn it hûs -wier nin rút heel. As de iepening al to great wier, den waerd ’er in -âld japon fen mefrou yn treaun, en de lytse skoerkes waerden mei -onbitelle rekkeningen oerplakt. Efter hûs laei it ’er nuver hinne, -krekt eft ’er Wylde-merk hâlden wier; der laeine wol tûzen lege flessen -en wol tsjientûzen oesterskulpen; stikkene weinen en gereiden, âlde -weitasken, âlde hounehokken, belgereiden en hynstesliden laeine troch -inoarre; wol tsjien gros stikkene pipen en stikkene romers stiene yn -tsjien âlde wynkoerren boppe op ’e hynstedong, en midden yn dy rûzige -boel kuijere in heal forhongere âlde bok fen ús jonge-hear om, dy -einling troch syn bletterjen de bûrren ’er yn rôp[18]. Do waerden wy -forlost, en mei ienige wiken waerd mynhear skjinmakke en wy -forboelgoede; mar mynhear, dy wol tsjienris sa folle oerhâldde as syn -crediteurs mei elkoarme, liet my stil opkeapje; hwent hy mocht my -graech lije. Nou roun ik foar yette moaijer wein, en ik waerd mei -goudene kwasten bihinge; mar dat dûrre met lang, hwent op in kâlde joun -stoe ik to lang foar de comedie to toerjen, en dêr waerd ik bifongen. -Ik waerd stram troch al myn lea. Nou waerd ik oan skuld forronzele oan -in Fryske kouwekeapman, dy my gau hwet oppappe, en do waerd ik oan in -stêddokter forkoft, en dy joech my de laech einling allehiel en dal. Dy -jage my in kertierspoat op ’e stiennen. Do moast ik nei in hynstemerke, -en dêr waerd ik troch in boer hinne laet, dy him it ligen sa masterlik -forstoe, det nin domenij de wierheit út de bibel glêdder oplêze koe as -hy syn leugens út de holle; hy swarde, det ik mar in wike kreupel west -hie, howol it wol in fearnsjier dûrre hie, en as it net wier wie, den -mochten se my de hals wol útsnije, en hy scoe tritich dukaten oan de -earmen jaen; en, sei de man derby, it beest is stom, mar as it syn -deugden oplêze koe, den hie it wol in dei wirk. Nei lang talmjen en -hânbakjen waerd ik einling for fiif-en-tweintich inkelgounen en in nij -helter oan in koaiboer forkoft yn it leechlân. O ljeave frjeon Gabe! -hwet wier it my noflik dêr op ’e âlde koai. Dêr hie ik einling rêst. De -pôle wier my oars ’nôch ôfearte en skiterich, mar dochs wier ik -tofrede. Moarnsier sjaggele ik mei in slommerige en bingeljende trêd it -âld tsjernepaed yn it roun, en deis kôge ik oer de forlittene skytpôlen -fen de kij. Simmerdeis den hie ’k it dêr as smoarge beane, man: den -krige ik in amerfol sûpe as it ’er oerskeat, ef in amerfol waei as de -bargen it net opkoene. Nei fiif stille fredige jierren krige ik by myn -kertierspoat yette ek in dempich boarst. Ik koe net langer stâlje, en -it lân laei for in simmerkrite, sa det it winters ûnderroun, en dêrom -koe ik ek net bûten doar bankje, en nou moast ik it âlde tsjernepaed, -dat ik mei myn wyldlânske soalen jier en dei úthoald hie, forlitte. Dat -ljeave, romme, golle leechlân moast ik for ivich forlitte, Gabe! Ik -waerd op in rûzige snústerige en dizige hjerstmoanne fen de stâl yn de -pream laet, en do waerd ik mei in goed forstân troch trije flinke -keardels nei de Birgerdaem treaun. Us âldboer hie om de skrouske moarn -ôf to warren in gol romer brandewyn op nagels yn de mage slein tsjin -syn meuge, en dou wiste, Gabe, ho it den giet. De âlde man, troch it -ontidige moarnsûpke rûzich en sûzich yn de holle, roun op ’e -Birgumerdaem kroech út, kroech yn, en dêrmei, do it forstân wei wier, -scoe ik forhanle wirde. Ik kaem yn in rige fen wol twahûndert âlde -gudzen to stean; dat krong en dat stonk dêr, dat gûlde en raesde dêr, -det yen hearren en sjen forgong, en, man, ik haw dy deis wol hûndert -falske eden heard. Dêrmei komt er in heal forwyldre Stjinwiker -oanspringen, dy krong mei syn bleate kop twiske de meagere skonken fen -my en myn bûrman yn. Hy scoe my nei de tosken sjen; hy wier wakkere -lyts, en do er myn kop net rikke koe, do sprong dy poarre by my op en -rukte my de âlde kewels hast út it lid. Ik tochte: maet, as ik nou sa -flink fen lea wier as do ik neist de âlde trompetter stoe, den krigeste -al in lawibes. De Stjinwiker bigoun to hânbakjen en scoe my danich -lekje, mar ús âldboer bigoun dat to fortretten en sei, det er my fen -nin healslachtige poep forsmaedzje litte woe, en sa waerd dy ôfballe. -Do kaem ’er in lyts keardeltsje oanpeaskjen mei in skjippegrouwen -baitsje en in foerlekkens broek oan; in eintsje reap hie er om de hoed -boun, en dêr siet in prikke op. Yn de rjuchterhân hie er in skyld iken -stôk en yn de lofter hân in stút: de heidetoekjes sieten him yet yn syn -skiere hoazzen. Dy helle my út de rige wei en liet my ’ris draevje, en -do gong de Kollumersweachster, mei de koaiboer yn in smidshûs, en nei -in healûre pimpeljen en jeuzeljen en swarren, krige ús boer tweintich -inkelgounen yn de bûse en stoatskaefde nei de pream ta. Ik moast dy -selde jouns yette mei in selskip fen twa-en-tweintich oare ondogenske, -heal útlibbe gudzen nei Kollumersweach ta, en do waerden ’er ûnderweis -ytlike stûken hjouwere fen in boer stellen[19], en dat wier ús lêste -gastmiel. In jong hynstedokter, dy ek op ’e Birgumer market omroun, bea -ús keapman twahûndert goune for ús hele selskip; him tochte det er alle -mogelike hynstekwalen fen ús leare koe as er ús útslachte, en den -learde er de hele kinst for hûndert goune, omdet er rekkene for ús -flêsk en bonken fiif-en-tweintich goune by de blikkers to Ljouwert -keapje to scillen, en fiif-en-sauntich for de hûden by de loaijer; mar -ús keapman woe sa net. It wier oars oer ús biskeard. Wy moasten dêrmei -allegearre foar de tsjiiswein rinne yn Grinslân op, de iene dizze en de -oare d’oare wei hinne. Us keapljue reisgen al goedkeaper troch -Grinslân, as dou nei de Bolswerter merke, Gabe heite! Nachts slepten se -ûnder de weinen, en lieten ús oan de wei weidzje. Tsjiis hiene se op ’e -wein en as se dêr ytlike fen forkoften den bitingen se de kofje by de -ljue ta. Dêr troch kaem it det se ûnderweis neat koften as brea. Tsjin -de winter kaem ik werom mei de lege wein, en nou wier ik sa ôfbeund det -myn ein neiby wier. Ik koe nin string mear stiif lûke, en ik hompele -efter de wein oan op trije skonken. Us baes stoe yn de doar en dy rôp -fen fierren al: “Dei, wolkom thús! Wel, ho hawwe se it makke!”—“Goed, -sei de foerman, mar dy blauwe rún mei syn kertierspoat, dy woe my -biskite.”—“Ja, sei de baes, dat hinget ’er lûklam by; dy scille wy -moarn mar út de hûd nimme,” (dat woe sizze, det ik deid wirde scoe.) -Mar de dead wier gauwer as de Kollumersweachsters. Hy naem my yette dy -selde nachts fen jimme planeet op. Myn romp waerd bidobbe, en it bytsje -flêsk, dat ik oerhâlden hie, wier yn fjouwer jier forgien; mar myn -bonken[20] binne wer opdold, en nei Ingelân stjûrd, dêr fyn tomeald, en -as dong oer it boulân struid. Myn hûd is mei hier en al toud, en -tsjinnet as biklaisel om in koffer, dy yette oer de wrâld omswabbet yn -postweinen, yn trekskippen, mar myn _ik_, myn eigen _ik_, dat mei dy -sprekt, hwer bleau dat, Gabe? Danich haw ik omswabbe, rounom en yn -alderhânne dieren haw ik omswabbe. Dy âlde ljue dêr yn Egipten hiene -nin ongelyk, as se leauden, det de sielen faek fen it iene dier yn it -oare teinen; my is it to minsten sa forgien. Soms siet ik yn in -kouwepanse; den yn in bargebealch; den yn de robbe fen in kabbeljou; -den siet ik yn in protter op ’e naeld fen it hûs, mar noait haw ik mear -eangste útstien as do ik yn in eabarre siet, en myn húsbaes in deade -rôt troch de weaze schouwe moast[21]. Ik miende to boarsten! Einlinge -bin ik sels yn in minske tein, en sont ik dêr yn sit bin ik út it -lijen; sa tochte ik, mar it is oars útkomd. Nuver scil it dy yn de -earen liede, det ik sokke rare gongen nei myn forstjerren gien bin; mar -heite, leau hwetste tinkste en tink hwetste leauste, mar ik leau hwet -ik ûnderfoun hab. Lyk as ik dy alles forhelle haw, sa scil ik dy ek -forhelje, det ik krekt sa goed in siel haw as dou, en det ik mei myn -kertierspoat, en dou mei dyn skeve skroarstile it eigenste paed -biwannelje moatte; it paed namenlik om wizer en forljochter[22] to -wirden. De bisten ek in siel? dou scilste my útlaeitsje, Gabe; mar hark -dêr jimme greate, onforjitlike[23] Bilderdyk ’ris oer: - -Gy, oorlogsbriescher, trotsch op ’t menschlijk eerlivrei, -Die, ’t schuimende gebit beknabb’lend met de tanden, -Hem over struik en heg, door bosschen en waranden, -Door stroom en meeren voert, en juichende in uw vracht, -Gemoedigd door zijn stem, en vuur en staal belacht!— -Gy, ô gewiekte schaar van dieren, in de pluim -Beminnaars van den mensch, (hetzij in ’t waterschuim -Of ’t ongeziene spoor der luchtkring opgeheven, -Of hupp’lende over de aard,) hem dienstrijk bijgebleven! -Gy, morgenkraaier, met al ’t klokkend kiekenbroed, -Uw stem gehoorzaam! Gy, ô beeld van huwlijksgloed. -Getrouwe tortel! en gy dartle duif—Mijn klanken -Vermoeiden, wilde ik u voor trouw en liefde danken, -Aanhanklijk, teeder, en voor ’s stervlings oog gedwee, -Wie telt de golven op der ongemeten zee? -Wie al de schelpen die zy opwerpt aan de stranden?— -Gelukkig in uw staat, in de opgelegde banden, -Verbeidt ge ’t oogenblik van ’t algemeen herstel, -ô Dieren!—’t Nadert; hoopt!—Ook ’t bijtjen in zijn cel -Ontslipt de zorgen niet der Godheid.—De albezieling -Bedoelt, waar ’t stof bezwijkt, behoudnis, geen vernieling. -Geen wormtjen wordt vertreên, geen mijtjen zal vergaan, -Of ’t zwakste leven zelfs veredelt, in ’t bestaan. - -[Yllustraasje: DE NOARGER RUN OP ’E HYNSTE-MERKE TO BIRGUM.] - -[Yllustraasje: DE NOARGER RUN FOAR ’E TSJIISWEIN.] - -Leauste my nou ek, Gabe, det ik wer libje, en det ik in siel haw as -dou? Sont ik in minske yn de moanne wirden bin, hwet haw ik ûnderfoun, -hwet haw ik ûnderfoun! Ik woe graech det ik de âlde Noarger rún bleaun -wier; den hie ’k myn beanstrûken tohakke, myn ljeave klaver orbere, en -myn hea kôge as alear, en ik hie net ien fen al dy forkearde driften en -oankomsten, dy my nou mear pleagje as de swipe fen de -Kollumersweachters my by jimmes pleage hat. Mâl bin ik hjir -trochswabbe, man! ik bin hjir in abbekaet wirden, mar omdet ik hwet los -libbe, sa det ik mar ien’s yn it jier nei de tsjerke gong, en twaris -wyks nei de komeedzje, en alle jounen by de ûlkjes roun, sa wier myn -ynkommen to lyts. Ik joech my oan it skriuwen, en ik haw it folk en de -âlde kening[24] tsjin eltsoarren opfierd; de âlde kening is weijage, en -in nij kening wer oansteld, en ik haw my yn it kjessen set: en nou ik -oan it laed sit, bin ik sa stil as in pipermûs. Ik bin hjir minister -fen finansjes: ik scil, hoopj’ ik, op it lânsjild better pasje as op -myn eigen. Nou scilste ek wol ’ris witte wolle, Gabe, ho it hjir yn de -moanne steld is? heel oars as de ljue miene by jimmes. Jimme dichters -skriuwe altyt fen _stille, bleke, ljeave, frjeonlike_ moanne; ik scoe -it dy luchtige maets kwalik nimme, as ik net wiste, det dichten en -ligen twa ambachten wierne, dy eltsoar sa lyk binne as it smeijen en it -slotmeitsjen. Hwent dou kinste wol bigripe, det it hjir heislike kâld -en wearich is. Hwent Schröter, in poep fen jimme planeet, hat klear -birekkene, det hjir bergen binne dy fiif-en-tweintichtûzen foet heech -binne; dat is heger as jimme allerheechste bergen. Nou wiste ek, det -hege bergen kâld binne. Dy selde Schröter hat sjoen, det ’er by ús -gatten binne, dy 30.000 foet djip binne, dy der troch ierdbevingen -útsmiten binne. Ho divel, kinne se nou de moanne ljeaf en frjeonlik -neame? _Bleek_ is er ek net as de sinne der net op skynt; hwent as dat -sa net is den is er sa pûr swart, det jimme him net ienris sjen kinne: -hy is oars mar 51,570 milen fen jimme ôf. Jimme kinne ús yn -saun-en-tweintich dagen in kanonskoegel tastjûre, as jimme der mar nôch -krûd efter sette. _Stil_ is er ek net, lyk as jimme dichters him neame; -hwent hy reisget alle 28 dagen om jimme planeet, en docht yn deselde -swang de greate reis om de sinne mei jimme, sa det men net sizze kin, -det wy hjir lang stil lizze op de lingte fen in pikelhearring. Om mar -net mear omhalen to meitsjen, it is hjir yn folle dingen krekt oars en -omkeard as to jimmes. De dichters, om mar hwette to neamen, dy ivich yn -hjar gedachten boppe jimme planeet omswervje, dy hjar sels en de oare -ljue de holle licht meitsje mei frjemde optinksels en droamerijen, en -dy ûnderwilens forjitte om for de koken[25] to soargjen, en dy dêrom -ivich hongerlaepje en krimmenearje, dy wirde hjir yn bargen foroare, om -hjar siel en liif rêst to jaen, en hjar ’ris út to iten. De -krantedrukkers, dy de minsken to jimmes yn de steatkinde foarljochtsje -wolle, en dy dêrom yn it tichthûs set wirde, dy wirde hjir oansteld as -opsichters yn in forbetterhûs. Keapljue, dy by jimmes in bankerot makke -hawwe, dy hawwe hjir it measte credyt; hwent dy bringe de greatste -slompen jild mei, en dy bitelje alles mei rij jild[26]. Ambachtsljue, -dy by jimmes alle dagen kleije oer hjar swier wirk en oer krapte, al -krije se alle dagen it liif fol ierdappels ef beane mei smoar, en faek -jouns noch in foech dripke ta in hertsterking, dy krije allegearre in -moai nij gnap hûs to biwenjen, de kost for it iten, de brânje to jow. -Deis hawwe se in nij sarjes rokje oan, en in lekkens for sneins. Alle -moarnen krije se in nij silveren tonderdoaske yn de bûse, en in -silveren pipedop op in skjin lang piip; in rotting mei in silveren -keatting krije se yn de hân, en sa wirde se alle dagen op strjitte -stjûrd om to kuijerjen, to smoken en to praten; mar se meije net yn in -herberge gean om hwet to keapjen; hwent der wirdt hjar oplein om it -jild thús to litten en mei soarch to biwarjen, en hja meije net -arbeidzje. En ho mienste, Gabe, det hjar dat libben bikaem? krekt as -mynhear Flessinga de reade wyn. Dy krige it podagra, en sy de -forfeling. Se sizze nou yn earnst, det se op ’e ierde út gekheit seine: -_Het werken is zalig._ De domenijs en pastoars, dy wirde hjir -lânsontfangers[27]. De dokters wirde domenijs en pastoars; en âlde -frouljue dokters. De effekteljue moatte yn de goudminen arbeidzje det -hjar de bonken knappe. Dat bikomt dat soadtsje divelske nij, Gabe! Dou -bigrypste wol, Gabe, det ’er fen de trijehûndert wol oardelhûndert -dissertearje; twahûndert-en-fyftich reisgje troch twang fen ús kening -yn de izerminen, mar de fyftich, dy op ’e modder bliuwe, hearre it -suchtsjen en stinnen fen hjar broerren, en bihâlde it, en biwarje it; -hja sette in knoarke tabak efter de kiezzen, en hja swije. Séljue wirde -boeren, en de boeren séljue. De bûterkeapers wirde oansteld as -direkteurs fen de fiskbanken, dêr se yn de fiskwiven omtsjouwe kinne, -en de[28] alderûndogenste wirde abbekaten. De skoallemasters moatte -hjir by de yeskewein rinne. It bikomt hjar nij, mar hja binne yet -fleurich omdet se hjir _mynhear_[29] neamd wirde. Dy by jimmes -yeske-ljue wierne, dat binne hjir _onderwijzers der jeugd_; krekt -moatte se it selde dwaen as de skoallemasters alear by jimmes. De -controleurs, inspecteurs, verificateurs, secretarissen, -referendarissen, en bûtengewoane gesanten, en alle oare lanten, canten, -arissen en darissen, steuren en leuren, dy by jimmes pensjoenen fen it -lân krigen, wylst det se sels fen de rinten dûbeld en dwers libje -kinne, dy wirde hjir oansteld as oppassers yn de pesthuzen. Dat is in -aeklich libben, Gabe! hwent omdet se sa bang for de pest binne, rinne -se ivich mei in yettikdoek foar de mûle. Hjir komme ek wol ’ris -keningen en prinsen fen jimme planeet oan; de goede, dy hjar folk hoede -hawwe as in herder syn skjipkes, dy wenje allegearre op in moai -bûtenpleats; en hja hawwe alle jierren fjirtsjinhûndert goune ynkommen, -en dêr hawwe se neat for to dwaen as to fiskjen en to jeijen for hjar -eigen plezier. Hja hawwe in libben as in grytman! De ondogenske prinsen -en keningen, dy by jimmes yn de folop libbe hawwe, dy alle dagen oer it -gelok en de wolfearte fen hjar folk praet hawwe, en mear om hjar eigen -tocht, dy wirde hjir fen lânswegen yn in great earmhûs ûnderhâlden; mar -der scil op in oar jier yette in stik oanboud wirde. - -Ik bin yet al wakker warber yn myn post as minister: ik nim de minsken -it jild hjir flitich ôf, en ik jaen it yette flitiger út. En as ’er -hwet al to folle to koart komt, dat fol ik mei holle wirden en cifers -wer oan, en den miene de ljue hjir yn de moanne, det it opperbest -útkin: sa dom binne de ljue by jimme net. De Noarger rún minister fen -finansjes? scilste útroppe, dat liket nuver. Ja, Gabe! forwonderje dy -net to folle, man. Dou biste ommers bîbelkindich; stiet der net yn -biskreaun det kening Saul earst de ezels dreau, en tonei de minsken? - -Nou, Gabe, scil ik myn lange brief ta’n ein meitsje. Forjow it my, det -ik minister fen finansjes bin! Myn hert is oars goed. Skriuw gau ’ris -werom; ik dwaen it ek by libben en sontheit.—Jimme âlde - -Noarger rún. - -VRIESLAND. - - -Kent gij het land, waar liefde en eendracht wonen? -Kent gij het land, waar de onschuld op de konen - Der meisjes is geplant? - Kent gij dat land? - Daarheen, daarheen - Strekt mijn verlangen heen. - -Kent gij het land, het oude, ’t eerlijk land, -Waar vrienden eeuwig streden - Voor ’t vrije recht en ’t land, - Beschermd door vader Willems hand? - Kent gij dat land? - Daarheen, daarheen - Strekt mijn verlangen heen. - -Kent gij het land, dien ouden heil’gen grond, - Waar diepe denkers woonden, -En wond’ren schiepen voor Euroop? - Waar Campers en waar Brugmans toonden -De kronk’len van Naturas loop? - Kent gij dat land? - Daarheen, daarheen - Strekt mijn verlangen heen. - -Kent gij het land, het land van stille helden, -Waar Groote Pier zijn houwer heeft gezwaaid, - Of, als ons barsche Britten knelden, -Tjerk Hiddes vlagge heeft gewaaid? - Waar Gijsbert-om zoo lieflijk zong, -En Onnos lier der Geuzen lof voldong? - Kent gij dat land? - Daarheen, daarheen - Strekt mijn verlangen heen. - -Gij kent het land, het land van melk en honing, - Het rijk van oude deugd en trouw, - De wieg en ’t steunsel van Nassau, -Geen Fransche keizer, vreemde koning, - Een Vriesche koning is ons zin. - Kent gij dat land? - Daarheen, daarheen - Strekt mijn verlangst alleen. - -[Yllustraasje] - - - - -DE TREEMTER. - -[Yllustraasje: DE TREEMTER YN IT ST. ANTHONY-GASTHUS TO LJOUWERT.] - - -DE TREEMTER - -FEN IT SINT-ANTHONI-GASTHUS, EF TRIJE LEUGENERS TROCH IN GREATE LJEAGEN -FORBETTERE. TROCH DOKTER E. HALBERTSMA. MEI KANTTEIKENINGEN FEN J. H. -HALBERTSMA. - -_It gasthûs to Ljouwert is yn it lyts hwet de wrâld is yn it great. -Minsken binne minsken en bliuwe minsken sa lang as de wrâld stiet. Dat -hawwe de stifters fen it gasthûs bigrepen: dêrom hawwe se de_[30] -_Treemter bouwe litten, in byienkomste for de âlde mantsjes om sûnder -de frouljue ’ris rounút prate to kinnen. Dêr wirdt bier en_[31] -_bargemargen jown, en dêr hawwe de frouljue neat to sizzen._ - -Yn de kâlde winter fen it jier 1740, sieten ’er fjouwer âlde mantsjes -by it greate sponturffjûr yn de Treemter fen it Sint-Anthoni-gasthûs to -Ljouwert, to praten, to forheljen en to swetsen. Trije fen it selskip -wierne âlde sérobben, trochplezierige âlde hearen, mar prefesters yn it -ligen; de fjirde wier Greult, in âld boer út de Falom, dy for in foech -erfskip, dat er fen in moike krige hie, de kost yn it gasthûs kofte; -dit wier in bidaerden tinker, mar dy bynei neat leaude, hwet er net mei -hânnen taeste koe. Hy hie noait fier yn de wrâld op west, en syn -greatste reizen wierne mei de aeikoer nei stêd en werom, nei syn -âldmoike to Kollum ef nei syn neef Tsjibbe, de bierdrager to Dockum, om -Kopermendei mei to hâlden; mar de man hie in forstân en bigryp as in -teams, dêr it tinste trochrint, en it fetste en it bêste op lizzen -bliuwt. En dêrby hie er it net mei lêzen bidoarn: hy hie in oar net for -him tinke litten, mar sels hie er tocht. - -De âldste fen dy sérobben hjitte Wybren Haek, in moalkerssoan fen -Aldegea oan de Brekken, dy yn syn jonkheit net doge woe; hy forliet de -moalpûden, en teach mei in Grienlânsfarder nei sé. Do like it eft de -man to hûs wier; fen de earste ûre ôf oan paste de man op. Op ’e -traenbak dêr wier syn thús, en nei fyftsjin gelokkige reizen waerd de -man commandeur. Hy die noch wol tweintich reizen; do wier er -twa-en-sechstich jier âld, en hy koft de kost yn it gasthûs, en do er -de groun wer ûnder de soalen hie, kaem de âld biis wer boppe. De twa -oare dat wierne âlde kofskippers, dy de sé ontroun wie’. Hja wierne nou -fen hjar rieders skipper to foet makke; hja hiene dochs fen hjar -kajútsfracht en hjar kaplaken op hjar fyftichste jier aerdich de kost -yn it gasthûs. - -De iene hjitte Abe Vlieger, in Terhernster, en de oare Jouke Tromp, in -Ljemster, dy se ûnder hjarren de fette skarminkel hjittene, omdet er sa -meager wier, det men him mei de lampe trochljochtsje koe, howol er it -smoar mei leppels iet, en de gasthúskost, dy’t in oar lang net orberje -koe, for him net genôch wier. Dizze twa wierne soms groubloedige -skepsels, dy leagen, det se it sels mienden, en dy flokten en swarden, -det hjar de hierren oerein stiene; en hja wierne dochs by al hjar -rûgens en rouwens bange en bygelovige minsken. De Fader fen it gasthûs -wier in goeden simpelen stêdman, en dy (krekt oars as wize ljue) alles -leaude hwet him nuver talike. As dy trije sérobben dizze man hwette -foarlige koene, den laken se yn de fûst, en as it de goede man al to -útscriptis mâl talike, den waerden der nin flokwirden sparre om it him -yn to persjen. - -Den wenne ’er to Ljouwert by de Put yet ek in smid, dat wier in -omkesizzer fen Greultboer út de Falom, in echte skarlún, dy hwette for -in grap oer hie. Dy kaem den ek gau sa jouns foar iten eventsjes yn de -Treemter oanwippen om omke to bisiikjen. Dizze twa hiene de rie sletten -om op dizze kâlde joun oan al dit geliich en geblaf in ein to meitsjen. -Wylst dy fjouwer âlde praters dêr sa by it fjûr sieten, kaem de fader -en de feint fen it gasthús mei in koerfol ikenblokjes yn de Treemter -optôgjen. “_Goen awen_,[32] _keuninkjes! goen awen! Kom, jimme soeke de -kooltses oek al op. Et friest dat et ongelt buten. Jonges, jonges! wat -is dat en strange fu’st buten. En benouwde tiid foor de arme luedses. -Kom, ik bliif oek mar wat in de Treemter; et sit hier al so warm as in -en Poolse sleed. Gaan dou maar met de korf weerom, hoarste, Koen!” -“Best, fader!”_ sei Koen. “_Mar hoar ris, Koen!_ sei fader, _dou muste -segge, dat myn frouw strak nog wat bier en bargemargen besorge mut.” -“Best fader_, sei Koen, _ik zal ’t segge, fader, hoar!_” - -“_My dogt_, sei fader, _wy sitte hier so huesk by enander, wy musten -weer ris en klein ferhaaltsje hewwe; dat kurt de lange awens magtig -op._” “Goed, sei Wybren Haek, den moat de jongste bidler de koer earst -mar ’ris drage. Toe, Abe! dis op mar, ho mâller ho ljeaver. Dou scoeste -ús ommers dyn reis mei dyn twade nije koffe ’ris forhelje, dy sa ticht -as in flesse wier, seiste.” - -“Ja, sei Abe Vlieger: it wirdt nou krekt tweintich jier, it wier yn it -jier sauntsjinhûndert en tweintich, do helle ik in nije koffe út by -Gerben Pikma to Wartena, in skip as in gedachten, en ôtimmere as in -kammenet. It wier in spegeljacht, in skilderij fen in fartúch, en ticht -as in heel hout. It wier in iepene winter, en de rieders stjûrden my -for eigen rekkening om in lading sâlt nei St. Ubes, ballêst skips. Wy -rounen yn sé it Flie út, mei in glêdde súdeaste wyn; mar it dûrre nin -heal dei, ef dêr krije wy in forstoppe loft, en contrary wyn, en de -noardsé stie misbaerlik. Altyt oan de hals ta yn ’t wetter, kin ik -jimme sizze, det ús de klean fen de hûd rottene; dat joech in klitser, -en it eine as in lûs op in tarre presinning. Nei folle moardzjen komme -wy dochs yn trije wiken yn de Spaenske sé; do kromp de wyn alleheel en -al wer yn syn gat, en do waeije út in Suijen det it stonk: noait sa -bilibbe, man! Us houn waerd mei hok en al opnomd fen de wyn, en dy -bleau yn de mars hingjen; en ús jonge hie in nije rûge mûtse op, dêr -bleau nin hier op sitten. Dêrmei komt ’der in útskot, en do roun de -koffe as de baerlike kweade de Spaenske sé yn de bek; hy trille ús -ûnder ’t gat as in spinwiele, ik koe gjin journael skriuwe, en dêrmei -bigjint it jo sa des divels to waeijen, eft de wrâld boarste scoe, ja, -krekt eft de helsdoarren út de heakken fleagen. Wy koene nin stik doek -fiere as in pljims pompier, ef it fleach út de liken. Ik sei: Mannen, -dat is gûdslopen: wy smite it foar in bylegger. En, man, der dreauwen -wy binne for top en takel; krekt sa gerust wierne wy as hjir yn de -Treemter; hwent wy hiene de romte. - -De twade moarns om saun ûre, wylst ús kok allinne op it tek wier, kaem -der in sturtsé oanrôljen, sa nei gissing wol fjouw’ris sa heech as de -Aldehou. Us kok seach dy baer for in klip oan, en de wite kop, dy ’er -op siet, for snie, lyk as men yn dy hege lânnen wol ’ris sjucht. Do rôp -er: Skipper, dêr is de Biskaeiske kust, wy rinne der tsjin op! Ik stiek -de kop út de kajút, mar ik seach it wol oars; ik skoerde de kok -efteroer yn de kajút, en do alles pôtticht. En, man, dêr komt in pof -oan as fen in trijedekker, dy de folle laech jowt. Ik tocht, it skip -spat yn splinters. Mar né, it waerd earst tsjuster en do stil; alleheel -end-al stil, en it skip hie nin oare biweging as det it hird nei -ûnderen fleach, hwent dat koene wy foar de kajútspoartsjes sjen. -Einling stoe de koffe stil op ’e groun; wy hiene wol saun-en-tweintich -ûren altyt nei ûnderen reisge mei in stevige feart, en dochs hiene wy -gjin trien wetter yn it skip krige.” - -“_Seuven-en-twintig uren!_ sei fader, _Nou ken ik wel begripe waarom -dat se in de Spaansche see gyn gron krye kenne._” - -“Wel man, sei Abe, der is sa’n lange line yn heel Hollân net, dy dêr -oan ta rikke kin, mar der is dêrom wol groun: dat haw ik ûnderfoun. Dêr -sieten wy do fredich en wol, en it wier der altyt dei, mar wy hiene dêr -nin oar útsicht as ta de kajútspoarten út; en dêr seagen wy de hele -boaijem fen de sé, dy wier fen wyt dúnsân. Der kamen ús alderhânne -frjemde fisken foarby silen: wy seagen klear ho se mearden en elkoarme -opfrieten; hwent (it is wier) it wier dêr altyt sa ljocht en klear as -hjir deis om toalf ûre; is ’t net nuver? en dat wol tweintich mile -ûnder wetter! Ienris op in dei seagen wy wol hûndert sémearminnen -dounsjen, beelden fen frouljue fen boppen, mar hja rounen fen ûnderen -as in fisk út; myn stjûrman lake en sei: Dit liket fisk noch flêsk; mar -ús kok, dy danich onwennich fen syn jong wyfke wier, suchtte, en sei: -Och, skipper, hie ik mar in stik ef mannich fen dy skepsels yn de -kajút. Ik sei: Man, as wy wer boppe komme yn Fryslân, den krigeste -licht dyn meuch noch, en dêrby, sei ik, it binne mearminnen; dy hawwe -folle onnozele gesellen troch hjar sjongen forlokke en mei nei de -boaijem fen de sé sleept; hja binne gefaerlik, wiste wol? En dêrmei -kaem ’er in greate walfisk, ik leau det it in Noardkaper wier: dy sylde -mei dy moaije séfrouljue foarby. Sauntsjin dagen ha we dêr sitten, -sûnder waerm iten, hwent wy doarsten gjin skoarstien iepen meitsje om -to sieden ef to brieden: wy damden ef psalmsongen ef sieten to -hamboaikjen, en ús jonge boarte jimmer-wei mei de tipeltange. Den -seagen wy foar de glêzen hwet der foarby kaem: soms kamen ’er krabben -en hommers; den sékwallen, séstjerren, inketfisken en al sok reau foar -ús finsterbanken. Ik wier oars gerust en ik smookte as in ridder, mar -it bigoun ús heislik to forfelen; mar op de sauntsjinde dei kaem ’er in -greate haei foar ús finster foarby silen, dy in Ingelsk officier heal -trochslokke hie; de slippen fen syn reade rôk hingen him yette ta syn -ougryslike bek út. It hert kearde my yn it liif om. Ik tochte, bliuw ik -hjir hingjen, den kriget sa’n boezehappert my ek by de lurven en fret -my libbenliifs op. Ik waerd sa raer yn de hûd, krekt eft ik in falske -eed sward hie: ik tochte, nou komt ’er fen de hele Abe Vlieger en syn -gloednije skoane koffe noait wer in spoen to lânne; en as ik in notaris -en trije getugen by my hawn hie, ik hie myn hele boeltsje oan it St. -Anthoni-gasthûs makke. Mar myn skrander forstân holp my út de need wei. - -Ik bigoun nou to bigripen, det wy to folle lucht yn it skip hiene; ik -loek in douk út it dek wei, en do gong it plop-plop-plop nei boppen ta, -en dat mei koegelsfeart. Do wy boppe kamen wier it gnap handsom waer -mei in glêdde koelte. Nou scille wy seildroegje, tocht ik. Ik rôp: Man -to roer, pas op! Jongens, hys nou doek foar de mêst! Nou moat de wever -ús helpje. Feech op nou! Lit him nou hingje, det him de naden jokje! en -de koffe roun ’er troch, det him de kop skodde. Yn saun dagen wierne wy -foar St. Ubes. Dêr laeit in baer foar in stuiting, en dêr binne wy yn -ien ruk oer rekke, ef om wierheit to sprekken, fjouwerkant oersmiten op -in stik lân, dêr it sâlt krekt op heapen stiet as hjir de reaken hea yn -de ongetiid. Wy hawwe de ballêst oan de iene kant fen it skip -útsketten, en oan de oare kant is ús it sâlt ’er wer ynsketten; en do -hat de klokmakker fen de kening fen Portegal ús mei trije-tûzen -horloazjefearren wer fen it lân ôfholpen: dat wier in divelskinstener, -dat siz ik jimme.” - -“_Jongens, jongens, sei fader, as men daar sels niet by weest was, Abe, -dan sued men segge, ’t binne allegaar merakels, en_[33] _mantses in de -maan.”—_ “Ja, is ’t net wier, fader? en ik sprek de wierheit,” sei Abe. - -“Wel, hwet tinkt jo, boer? is ’t net nuver?”—“It kin wier wêze;” sei -Greult heel bidaerd. “Né, it kin net wier wêze, gnoude Abe him ta, mar -’t is wier, ju!” en sette der in mannich knopen op. - -“Nou, âlde skarminkel, sei Wybren Haek, nou is it dyn beurt. Dou -scoeste ús yette forhelje hwer dyn riezel bleaun is, dis op nou.” - -“Ja, sei Jouke Tromp, ik haw krekt sa’n grouwe pampes west astou nou -ien biste, dat is wier; en det ik sa skrael wirden bin, as jimme my nou -sjenne, dat hat my it libben biwarre.—Ik haw ’ris mei myn skip laein yn -de stêd fen Venetiën; dat is in greaten en formaerden stêd, dêr alear -folle keappenskip en feart op dreaun is. It is in stêd dy op forskate -lytse eilântsjes boud is, dêr men mei roeiboaten fen it iene nei it -oare fart. De stêd is ryk wirden yn de tiden fen de krústochten; dêr -fearnen de ljue do by hûndert-tûzenen ôf, om it heilige lân fen de -Turken to winnen, en den kamen der skipsladingen mei deade Turken yn it -sâlt werom: dy waerden do yn de kleasters opfretten, en mei great jild -bitelle, en de Venetianen fongen se sels ek. Dêr stiet in greate moaije -tsjerke, dy se nei St. Marcus neamd hawwe, lyk as it plein ek, dêr er -op boud is. Op dat plein steane trije moaije hynzers fen wyt moarmer sa -great as se woechsen binne, en sa sierlik krekt eft se libje. Dêr stoe -ik foar to sjen mei oar folk, dat der ek stie to gapjen.” - -_“Ja_, sei fader, _fan die peerten hew ik wel lezen, mar ik miende dat -se fen metaal waren._” Abe: “Fen moarmer, siz ik, fader! moarmerstien, -heite! Mar do ik hwet neijer oankaem, bigoun ik to glimkjen; in keardel -dy neist my stoe, frege my, hwerom ik lake? (Hy spriek yn britsen -Ingelsk.) Ik andere him yn goed Ingelsk werom: Wel, jimme Venetianen -sizze allegearre, det ’er oan dizze hynzers neat forgetten is, en hja -hawwe net ienris hierren om ’e noasters; dy binne forgetten. Mis, -skipper, sei dy keardel, der miskearret neat oan en ek oan heel -Venetiën neat; en al seagen je it iene ef it oare, dat net goed wier, -dat mei hjir dochs net lekke wirde: dat is de wet hjir; en oars hânnen -op ’e kop, man! Ik hie by myn makelaer just in gnap romerke swiete -Grykske wyn dronken, en den wier my de kop gjin jelne lang, do ’k jong -wier; en ik sei him yn goed Ingelsk werom: In goed Fries swicht for nin -heal Ingelskman, ik lit stean, for in heal-bakten. Koartom, it iene -wird helle it oare ta de hals út, en op it lêst, bigoun er my for in -Hollânske tsjiisfretter út to skelden. Do waerd ik sa koegelsk yn myn -gemoed, det ik sei: Wel, divel! moat ik dat yn Venetiën hearre? Ho -scoene jimme Ingelsken fen it aei komme mei al jimme rie kouweflêsk en -jimme healnôge ketelkoek, dy jimme frette, as jimme gjin tsjiis en -bûter út Hollân krigene? Bistou ek in keardel? Dou kinste dyn eigen -moerstael net mear sprekke. En dêrmei jow ik him in slach foar de kop, -eft ’er in kou foar skiten hie, en det him de tosken rottelen. Troch de -wyn, dy ik dronken hie, skynde ik to mienen, det ik op ’e Ljemster -merke wier; hwent dêr hie ik ek sa’n homp ’ris oan in poep jown; dat -kostte him twa tosken, en my in dikketon. Mar hjir wier ik yn Venetiën, -yn in moardners nêst. Dat ûnderfoun ik; hwent ik waerd dalik pakt en yn -in hok smiten. En it scoe yet al ridlik mei my ôfroun hawwe, mar -ûnderweis skold ik alle Venetianen for bidlers, lietsjongers en -luzefretters út; ja, ik wier razend en rôp lûd út, det hjar tsjerken -mar bargehokken wierne, en hjar Doge ef prins wier mar in labbekak by -de prins fen Oranje; en al hwet smoarch wier sei ik hjar, en dat -allegearre yn goed Ingelsk, dat my noch wakker hiem wier; hwent ik haw -njoggen jier op de Ingelske pakketboat fearn, en dat hearde dy -Ingelskman wer; dy wier der by, en brocht dat wer oer, dy lúsangel. En -it dûrre net lang ef ik waerd yn in oare finzenis set, net ûnder de -blauwe laeijen lyk as hjir to Ljouwert, mar ûnder in leaden tek. Dêr -komt neiby nin minske libbend wei; dêr bret dy Italiaenske sinne sa -fûleindich op, det in minske toraent dêr, as er fet is, en dy meager -is, forskrompelt. Hjir waerd ik ûnder set, en der waerd my neat brocht -as alle moarnen in pôt mei kâld wetter: hwent it plan like wol to wêzen -om my fen honger stjerre to litten, en my den stil yn sé to smiten ef -to bidobjen; mar ik tochte der hwet oars op út. Ienris, do ik dêr sa -laei to brieden ûnder dy leaden platen, do kerfde ik lytse gatsjes mei -de neilen fen myn tomme (dy freeslike lang waerden) yn myn hakken, en -den laei ik sa mei de foetten oer myn drinkenspotsje, en den sipere der -wol in fearn smoar alle dagen ta út, en dat soep ik op. Jimme kinne -bigripe ho my de wearze der fen stiek, myn eigen smoar to drinken. It -gong ’er allegearre mei kokhalzjen yn: lykwol libbe ik ’er fjirtich -dagen op; ik waerd meager, mar myn krachten houdde ik goed. Myn cipier, -dy dat einling bigoun to fortretten, woe der in koart ein oan meitsje. -Hy tochte, honger skynt er net fen to witten, hy moat der toarst by ha, -en hy brocht my nou mar in mûltsjefol wetter yn pleats fen in pôtfol en -hy waerd noartich. It wier in âld Eastenryks soldaet, en hy frege my yn -krom Dútsk, eft ik mei de kweade omgong, det ik fen sa’n pôtfol wetter, -en sûnder iten, fjirtich dagen libje koe. Ja, sei ik, en as er moarn -nin mear wetter brochte, den scoe ik wol meitsje det dit mûltsjefol -moarn yn smoar foroare wier. Ik naem it mûlfol wetter op, en do wer oan -it brieden mei de hakken oer de pôt. Do dy keardel de oare deis werom -kaem, do rikte ik him de pôt ta, en ik sei, sa krom as ik koe: Hjir is -it fet nou dat.... dat de divel my fen nacht biskikt hat. Priuw! Hy -stipt ’er mei de finger yn en priuwt. ’S ist, meiner sehle gänsefet! -rôp er; ’t wier goezzefet, sei er. Nou, hy wier net fier mis; hwent it -wier sa trjimmich as spek fen in âld drankbaerch, dat trije jier op ’e -deizen lein hat. De man bigoun to triljen, en waerd bleek, en hy segene -him sels al for de divel, en spile hakken op. Dy selde jouns yette -waerd ik út myn hok wei helle. Ik waerd yn in keamer brocht, dy mei -swart lekken fen ûnderen ta boppen biklaeid wier, en dat wier mei wite -divelskoppen mei slangen en skorpioenen biskildere, en dêr stoe in -greate roune tafel midden yn. Dêr sieten toalf greate keardels om hinne -mei heislike mom-oansichten foar en mei reade mantels om, dêr swarte -diveltsjes op naeid wierne. Mûtsen hiene se op, dêr deadskoppen op -skildere wierne. In tolk stie efter hjar, dy Ingelsk spriek, ek mei in -mom-oansicht foar. Do bigoun de middenste fen dy hearen to praten, en -do sei de tolk tsjin my, det ik tsjin de wetten fen Venetiën sondige -hie; det ik oproer makke hie; det it yn dronkenskip bard wier, en det -ik dêr for nochteren myn straffe ontfinzen hie. Mar det it hôf fen -Venetiën, dat my oars op wetter en brea sette litten hie, (hwent it -brea hie de hongerige Eastenriker opfretten), bispeurd hie, det ik -fjirtich dagen sûnder iten libbe hie, hwertroch ik biskoud waerd as in -tovenaer, en det ik omgong mei de boaze geest hie, in kwea, dêr yn hjar -lân stringe straffen op stiene. En om koart to gean, sa fregen se my, -eft ik dat bikenne woe, en as ik de wierheit net sizze woe, den wisten -sy wol rie om dy der út to krijen; en do wiisden se my op de boal. Dy -stoe al yn in hoeke klear mei syn keattingen, skroeven en tangen by de -pynbank. Ik tochte, nou moat de hûd ’er oan weage wirde: stront ef -kening; en ik sei mei in lûde stimme en in gleon gesicht: It is -wierheit det ik omgong mei syn majesteit de divel haw; oars hie ik sa -lang net fen wetter libbe: dy hat my alle nachten trou bystien, en dat -scoe yette wol dûrre hawwe, sa lang as jimme stêd fen Venetiën stiet, -ja, hy scoe my einling yet ek wol forlost ha. Do mompelen se ûnder -eltsoarren en sloegen in great boek op, en dêr bigounen se lûd út to -lêzen; do dat dien wier sei de tolk my, det it hôf folgens de wetten -fen it lân my de dea oankondige, dy op tsjoenen steld wier, en det ik -my klear meitsje moast om moarn libbend forbarnd to wirden. Ik sei hjar -mei in lûde stimme en in gesicht as in lieu, det as se net swijden fen -fjûr en fen brân, det ik den fjûr en flammen spije scoe, en det ik hjar -allegearre en it hele gebou yn yeske en polver forbarne litte scoe; sa -det se om hjar bonken siikje scoene; en det dy moaije hynzers, dêr se -nou sa greatsk op wierne, op steande foet út in fjouw’ren nei Parys -fleane scoene; en det moarn de dei alle Venetianen de kop dwers op ’e -romp sitte scoe mei de noas yn ’e nekke, as se my net daelk los lieten, -en dêrby skoerde ik sa heislik mei de eagen en de hele troanje om, det -de tolk efterút sprong en de hearen op elkoarm krongen. Dit lêste -middel holp; hja mompelen in bytsje, en do sei de tolk my, det ik moarn -foar ’t de sinne opkaem fen de wâl wêze moast; en hy laette my de doar -út. Ik roun sa hird as ik koe mei de tolk nei it skip, en dy hie in -kaei, en makke it skip los; hwent dat hie al dy tiid oan it keatting -lein. Us folk koe my oars net as oan it lûd, hwent ik wier 195 poun do -ik fen boart ôfgong, en do ik ûnder it leaden tek wei kaem oan boart, -do wier ik krekt 85 poun, sa det ik hûndert-en-tsjien poun forlern hie. -Ik hie neat forlern as myn smoar, ik wier oars yette fluch en sterk. -Mar ik hie dochs honger en toarst; ik sei tsjin myn folk: Bring my gau -in kanfol waerm Dimter bier, en den mar gau oan it stroukjen, en ik iet -net, mar ik friet de hûd fol pankoeken mei spek en woarst, en ik bin -tonei altyt in skoan iter west, lyk as jimme allegearre witte, mar ik -koe noait swierder wirde as fiif-en-tachtich poun lyk as ik yette bin. -Bigripe jimme nou, hwerom ik sa’n meageren skarminkel bin? It fet is -der sa skjin útbret, man, det er nin bigjin komme kin om wer oan to -setten. Do de pankoeken en it bier ’er ta sieten, do kaem de moanne op, -en ik sei tsjin ús folk: Set nou doek by; it is in moaije wyn. Ik wol -foart; hjir wirdt skerp bier tape: en ik bin noait wer yn Venetiën -west. Hie ’k gjin gelyk, Greultboer?” - -“It kin wier wêze,” sei de boer al wer. - -“Né, it kin net wier wêze, ju! mar it is wier, ongelovige Thomas!” - -De fader fen it gasthûs harke sa oandachtich, det him de flibe by de -hakke fen de piip delroun. “_Jonges, jonges_, sei de simpele man, _jou -hewwe wat onderfonnen, Joukom! En minsk, die by de see faart, mut soms -raar wat onderfine. Kom, keuninkje, proef ons bargemargen oek ris. Nou, -Wybren-om! nou is ’t jou beurt. Jou suden nog ris ferhale hoe lang jou -wel ris onder water ferkeerd hewwe. Kom, keuninkje, wy hewwe nog so wat -en uurke tyd, dan is ’t brijklok._” - -“Kom, ja, sei Wybren Haek. Jimme moatte witte, det do ik jong to -Aldegea-bûtendyks wenne, do koe ik de kinst al om ûnder wetter to silen -sa lang as ik woe. Dêr seagen de ljue nuver tsjin op, mar der kaem ’ris -in profester fen Frentsjer, dy sei det ’er mear sokke ljue west hiene -(howol ik ’er noait fen heard ha) en dy sokke longen yn it boarst hiene -as fiskkieuwen, dêr it wetter út en yngong, en det sokke ljue siken -hellene, krekt as in fisk. Ik wit it net, ik haw my noait fen binnen -net bisjoen. Ik wier in jonge as in winterbaerch; ik wiste fen rein -noch kjeld, fen wetter noch weaze. Yn de iere maitiid al, as de -markollen bigounen to nêsteljen, den koe ik soms al ûren efter ien yn -de farwetters ûnder wetter omtoarkje om de markollen to fangen. Ik -bleau alleheel en al ûnder wetter, mar den houdde ik de iene fûst mei -in toppe strie yn de hichte just boppe wetter, en as de markollen den -kamen om fen dat strie nei hjar nêsten to tôgjen, den grypte ik se mei -de oare fûst, en draeide hjar ûnder wetter de nekke om. Mar op myn -twade reis, dy ik nei Grienlân die, do kaem my dy kinst den bysonder to -stade. Wy rounen mei in dûbelde reefde koelte op de kust fen -Spitsbergen oan, krekt op de hichte dêr it doarp Smeerburg laein hat. -Tsjin de nacht kaem ’er in forstoppe loft, en waeije, keardel, det it -sa liljen en piipjen die. Mei in fligende stroam kamen wy nei it lân -ta, en dêr wierne wy sa ticht al oan, det wy in greate iisbear op ’e -efterste poaten stean sjen koene, en dy siet syn rûge kop sa fol -diggelfjûr, det ús jonge miende, det de moanne al opkaem; ús âld -commandeur rôp: Mannen, it anker oer boart. Moarn spek op ’e bank, -hoopje ik. It anker oer boart, en aenstons fette it mûrrefêst; mar wy -hiene ’er in tros for fen wol fyftich fiem. It skip swinkte dalik, en -biet mei de kop yn de sé, det it wetter ús oer de seilen stau as reek -en damp. Wy fongen dêr flink fjouwer gedrevene fisken; yn toalf dagen -hiene wy in gnappe lading spek. Mar do wy it anker lichtsje scoene, do -siet dat sa palfêst, det ’er nin wrikken noch winen oan wier. Us -commandeur rôp: Kap ôf mar! de bile moat ’er mar yn; wy hawwe ús -lading; de fangst is goed; der kin wol in anker en tou op stean. Mar ik -rôp: Sêft! sêft! dat scil earst oars prebearre wirde. En ik it baitsje -út en de mûtse ôf, en do by it tou del. En, man, do ik by it anker -kaem, do siet de iene hân fen it anker troch de ring fen in great doar. -Ik wrikte der oan, mar it wier my to swier om to lichtsjen. Dêrmei kaem -der in lang skredich keardel oan, dy sei: Hwet dochstou hjir oan de -doar to rammeljen? Wist wol det it hjir in tsjerke is? en der is yet ek -preek. Wel né, myn ljeave man! ho scoe ik dat witte? andere ik. Ik haw -hjir noait earder west, en ik wol ek wol graech ophâlde mei rammeljen, -as jy my mar helpe om de hân fen it anker út de ring to tillen. Dat die -de man, en do frege er my: Hwa biste? En hwer komste fen dinne? Wel, -sei ik, ik bin Wybren Haek fen Aldegea-bûtendyks, en ik far as jonge by -commandeur Lolke Lefferts fen ’t Amelân. Wybren Haek, Wybren Haek fen -Aldegea? Biste net nei dyn pake neamd? Ja, sei ik.—Nou, den bin ik by -jimme pake en beppe op ’e skûrre geboren. Op ’e skûrre? frege ik. Ja, -Wybren, sei de man, ik bin in eabarre[35] west, en nou bin ik hjir yn -dit lân bakker wirden, en hounegiselder yn dizze tsjerke. Dou moaste -witte, det de eabarren, as se mar ien kear de greate reis nei hjar -âlders nêst dien hawwe, den wirde se hjir, as se werom komme, yn[36] -minsken foroare. Jimme miene altyt, det de âlde eabarren altyt werom -komme, mar jimme binne forbjustere; dat binne de jongen fen it oare -jier, en dy krije meastal trije jongen; hwent der mei wol ien for de -wraek wêze. Op sa ’n greaten reis komt ek wol ’ris de iene ef de oare -om ’e hals, dat kinste bigripe. Mar ho wier it yn Fryslân? Wierne der -wol kikkerts? Wel, hja songen to minste wakker, sei ik. Kom, dêr bin ik -bliid om, sei de man; wy forwachtsje ús jongfolk gau werom, en as dy -den sa ribskjin thús komme, den binne der hast nin minsken fen to -meitsjen. Hwennear komme se werom? frege ik. Hy andere my: Hja moatte -altyt witte hwa eft de Bolswerter merke-swipe woun hat, en den geane se -dalik werom. Dêr is ús kening wakker nijsgjirrich nei. Dy is op Laerd -en Saerd[37] geboren, en dêr hat er him yn syn bernejierren wakker mei -formakke. Nou Wybren, it wirdt tiid. De tsjerke scil gau útgean; ik -moat de doarren opsette. Jimme commandeur goemoarn sizze, hear; en dou -kinste hjar forhelje, detste op in úthoeke fen it greate eilân fen -Krenkeskesmes west haste, ef yn it greate _Ooyevaars_-lân. Goereis, -Wybren! Tankje, sei ik, en do ik wer by it tou op, en sa krigen wy ús -anker werom.”—De fader sei: “_Ik hew wel ris dogt, waar of die ojevaars -allegaar bliewe. By ons Griettsemoi te Wyns, daar nestelden oek, en -meest kregen se drie jongen, en daar kwammen der altyd mar twie weerom; -mar nou hoor ik ’et wel, den ferongelukt er ién, en de twie andere -wudde in minschen feranderd._” “Ja, sei âld Greultboer, licht binne jy -ek wol in eabarre west.” “_Ikke, man?_ sei fader, _Nee, ik bin fan -ouder toe foorouder en geboren Lieuwerder fan kyns-gebiente oâf. Ik bin -in de Speulmanstraat geboren in ’t jaar 1672, doe Beerntse van Galen -voor Grunningen ston. Myn fader waar stadsomroeper; die het doe nog as -tamboer met na Schoot weest. Maar, Wybren-om, weet je niet meer te -verhalen van jou Groenlandsche reizen. Et ferfeelt my nooit._” - -“Ja, sei Wybren, ik wol nin mirakels forhelje, mar de klinkkleare -wierheit sa as er op ’e strjitte by simpele en ienfâldige ljue forhelle -wirdt; de wierheit, en oars neat. En earder det ik in leagen, in falsk -ef in flokwird ta myn mûle útgean liet, woe ik wol det my ús maet -straffe mei syn hynstepoat en syn kouwestirt. Ik kin net bigripe ho -immen oan myn forhalen twifelje ken; ik haw it ommers sels sjoen en -ûnderfoun; mar dy divelske boer leaut noait det it barnt, foar det him -de gleone talhouten tsjin de skinen oan lizze”. - -“Ja frjeon, sei Greultom, ik leau jimme allegearre wol; to minsten ik -nim ’er mines fen, en ik lit jimme yn rêst; dêrom forhelje foart, mar -let op it ein”. “Nou, sei Wybren, ik moat jimme den forhelje, det ik -ienris mei in Grienlânsfarjer útfearn bin, en mei in Japansfarjer werom -komd; dat klinkt al nuver, net? En dochs is it wier. Wy hiene in -greaten fisk fongen; dy hiene wy oan boart jynd, en dy hong yn takels -ús op side. It wier in fisk as in wâdlegger; dy moast bikluid wirde, en -dêr stie ik op mei iispoaren oan en de bile yn de hân. En sa kapte ik -it spek ’er út. Op it selde eagenblik, hie ús folk in oaren greaten -walfisk sketten, dy kaem op ús skip ta. Fen fierrens seach ik wol, det -de harpoen ’er mar just yn siet. Do er sa deuntsjes by ús lâns skeat, -sprong ik sûnder birie op it beest, en ik foel mei de hele hûd op ’e -harpoen en treau him ’er mear as healwei yn. Ik tochte det er gau -testemintsje scoe, om ús al syn smoar, en Neptunus de bonken ta to -meitsjen. Mar _olle frennen_! Do er fielde det ik ’er de harpoen goed -yntreau, do joech er him steil yn de djipte del, mei sa ’n fleanende -feart, det nin koegel út it kanon oait hinne noch to’n ein sa hird -reisge hat. Ik wier wol klear; ik hie in strop om de midle, lyk as -matroazen folle hawwe; dy sloech ik om de harpoen mei in healstek ’er -op, en dêr reisgen wy hinne. Dat scil sa hwet in pear ûre dûrre hawwe, -det ik op dat beest nei ûnderen fleach, en det it my allegearre fjûr -foar de eagen waerd fen de feart, en do gong it tsjin in swarte mûrre -op. Ik joech him yet in homp mei de harpoen. Ik tochte, nou scil er him -gau dea rinne, hy rint wis mei de kop tsjin in klip oan. Mar, ja wol, -frjeonen! hy fleach ’er mei glâns troch. My strûpte it hier fen de kop -en de neilen fen de fingers en teannen; de broeksbân wier my boarst en -de noas wier my skyld. Ik kin net oars bigripe ef wy binne troch in -boerdpompieren skird flein. Troch dy skok waerd de fisk ek flauwer, en -dy stoar koarts dêrop. Fleurich wier ik, man, dêr ûnder wetter (hwent -krekt as Abe niis forhelle; it is dêr altyd sa ljocht as hjir op ’e -middei), fleurich wier ik do ik seach, det wy nei boppen riisden. Ik -tochte, kom! nou kom ik gau wer by ús folk, en ik hie yet in slokje yn -myn broeksbûse; ik naem it op, en ik rôp sa lûd as ik koe: _Vriesland -boven al!_ - -Do gong it beest, dêr ik op siet, sêft om hegens, mar dat forfeelde my -danich; hwent dat hat nei myn gedachten wol fiif dagen dûrre. Iten hie -ik nin gebrek; hwent ik siet yn it spek bidobbe: mar dy toarst! hwent -it wier al den divel sâlt wetter; allegearre Juttebier man! dêr him in -Hollânner dea oan sûpt. Jimme kinne bigripe, det wy yn dy pear ûre hird -flein binne; hwent yn de weromreis, dy fiif dagen dûrre hat, makkene wy -nei gissing yette wol saun milen yn ien wacht mei in fleande feart nei -boppen ta. Einlinge boarsttene wy wer boppe, en it wier krekt eft ik -foar in bakkersoun kaem, sa myld wier it dêr. Dêr siet ik op dy deade -fisk mei de harpoen yn de hânnen, en de hals fol toarst. Ik seach hjir -en dêr om, om in sloep fen ús folk. Mar, o wonder! ik seach neat as in -seldsom gesicht: ik seach tûzenen fen pompieren lantearnen op ’e sé -driuwen, en hûnderten fen minsken op ’e wâl yn lange romme klean, mei -greate kattestirten yn de nekke, mei platte noazen en lytse skeane -eagen en taengiele troanjes. Dy sloven wierne al sa forskrikt as wy. -Skielik kaem der in skipke op ús ta roeijen mei fjouwer fen dy ljue der -yn. Ien frege my yn goed Hollânsk ho ik dêr komd wier, en hwet ik hjir -dwaen woe? Wel, ik sei, dat is in rare fraech: freegje earst, libbeste -noch? Ik wol nearne hinne as nei Aldegea oan de Brekken, dêr bin ik -thús; mar hwer bin ik hjir? Dat scille wy dy straks wol forhelje, mar -ho biste hjir komd? Do forhelle ik him myn aventûr, en ik sei: Mynhear! -jins genade is myn libben. Hy sei my, det ik yn it lân fen Japan wier, -en det dêr nin minske oan lân komme mochte as Hollanders. (Ik tochte, o -divel, wier ik nou mar in Harnzer!) En dy mochten allinne op it eilân -Decima tichtte by Nangasacki hûshâlde, en dat wier dêr yette wol -hûndert mile fen dinne! Minsken! sei ik, ik bin út de rakken, ik bin -alleheel forlijd. Jow my iten, drinken en in bêd, en lit my den stjerre -yn de Godsnamme! Ik sei, det ik graech in wike oan lân woe om my hwette -op to roasterjen en út to brieden, omdet ik sa jammerlik forsukkele -wier. Ik wol graech nei Nangasacki, mar jow my tiid. Dat dienen se; hja -bouden my in hutte op it strân mei in heech staketsel fen bamboes ’er -om hinne. Dy Japanners is in eftertochtich folk; ik koe neat sjen as de -sé en dat stek. - -Do lieten se my neaken útklaeije, en smieten my yn in bak mei waerm -wetter. Do ik dêr ynlaei, kamen ’er twa jonge frouljue, handsomme -fotsen; dy knypten en wrongen my alle lea út eft ik in skiteldoek wier, -en rosten en skraben my de hele hûd ôf mei boarstels en kammen, det ik -alheelendal read waerd. Do krige ik droege Japanske klean oan, en sa -waerd ik ûnder tekkens lein en yn de broei set, en sa folle lêst as ik -fen toarst hawn hie, sa folle lêst krige ik nou fen drinken. Wol -hûndert kopkes hjitte thé boarnden dy frouljue my ta, en ik moast mar; -de tolk sei, dêr genêze wy hjir alle kwalen mei. En ik dreau hast út it -bêd wei, sa switte ik; en do slepte ik, ik wit net wol ho lang. Hja -teagen my in gloednij pakje oan mei in nij japon ’er oer hinne; en do -byldde ik my al yn, det ik in boargemaster wier, en ik wier dochs neat -as in earm gefangensman. Dêrom sei ik ek det ’er my to folle sier -oandien waerd. De tolk sei my ek, det as ik neakend en bleat oan it -strân komd hie sûnder neat, den hiene se my licht ek al lizze litten, -ef my koartwei deaslein om my út it lijen to helpen; mar jy bringe sa -’n skoanen fisk mei, dy kin alle kosten skoan hoedzje. Ik tochte, dat -is omtrint in strânrjucht as yn Hollân. Einling hearde de keizer ek fen -my praten en fen myn seldsomme reis: dy woe my sjen en my sels sprekke; -ik waerd yn in draechkoetske set mei de tolk by my. Dat draechkoetske -wier pôtticht; hwent ik mocht fen it hele lân neat sjen. Dêr boppe op -siet in ring, dêr waerd in lange stôk fen bamboes trochstitsen, en sa -tôgen acht man ús op it skouder nei Jedo ta; dat is de haedsted dêr syn -majesteit wenne. Underweis mocht ik soms eventsjes yn in théhús gean om -my hwet to forfrisjen mei thé ef ryst, ef it iene ef it oare gebak; en -dêr waerden wy den bitsjinne troch gnappe boargerdochters, dy dêr bline -nearring dreauwen oan hjar trouwen ta. Dat wier de mode yn Japan, sei -de tolk. Den wierne de âlders der ôf, en hja founen licht oan de wei -yet ’ris in gnap keardel, dy hjar troude, earder faek as det se altyt -thús sieten. Sa kamen wy maklik to Jedo by de keizer; dêr moast ik -earst troch in rigle fen wol twahûndert soldaten rinne, dy de swirden -úthelle hiene, en do moast ik my saun kearen foar de keizer fen Japan -mei de noas op ’e groun falle litte. De keizer hie myn hele reis al yn -skrift, en do moast ik yette de reis wer forhelje fen it bigjin oan it -ein ta, en dat brocht de tolk him den oer. Do ik útpraet wier, sei de -keizer tsjin my: Wybren Haek! dou forhelleste my hjir sokke rare -stikken, det ik ’er moarn de proef fen nimme moat eftstou sa’n greaten -dûker biste; eftste leagens ef wierheit forhelleste, en as ik dy op -leagens bitrap, den moaste dy sels de bûk opsnije mei in great krom -swird.” “_Ja_, sei fader, _’t is de waarheid, dat Wybren ferhaalt; dat -is zoo in Japan. Ik hew er faak fan lezen; ’et is ’en minsche griis, -niet?_” - -“Nou, man, forfolge Wybren, “ik sei tsjin de keizer, slaen my den -ljeaver de kop mar ôf: dat is gjin rjochtsjen lyk. Krimmenearje dêr net -oer, sei de keizer, dat is hjir yet in genadige sententie. Ik tochte, o -divel, hwet bin ik hjir yn in rare lânsdouwe forfallen. Ik slepte de -nachts op sydne matrassen, en libbe as in prins, mar altyt yn in keamer -sûnder útsicht. De oare neimiddeis waerd ik yn in sierlike tún brocht, -dêr de keizer mei al syn moaije frouljue siet to thédrinken, by in -greaten fiver, dy fol goudfisken wier. Op ’e groun fen dy fiver laei -wyt sân, en do bifelle er my, det ik dêr ynkrûpe moast, en in lyts -meske meinimme, en de greatste goudfisken der útfange, en dy moast ik -dalik stekke; den moast ik dy fisk op ’e wâl smite, mar ik moast ’er de -kop ûnder hâlde. Dat wier nin bêst wirk, hwent dy fisken wierne my to -rêd. Dêr haw ik sa hwet treddel ûre yn omskrept, en alderhânne frjemde -sprongen dien, dêr dy jonge frouljue hjar wakker mei formakkene. Do ik -sa hwet tweintich fen dy greatste fisken fongen hie, do wonk de keizer -my om út it wetter to kommen en do liet er my troch syn tolk sizze: -Wybren Haek! ik moat bikenne det der net ien yn myn hele ryk fen Japan -is, dy sa lang ûnder wetter forkeare kin as dou. Ik moast dy jouns dy -goudfisken by him opite, mar dat spande: ik mocht nin foarke gebrûke, -mar twa houten prikjes; dat is dêr mode. Do joech er my hûndert -goudstikken, en forskate toutsjes, dêr koperjild mei fjouwerkante -gatsjes ’er yn, oanreaun wierne, en joech er my yet ek in siden japon -prezint, en do sei er: Wybren Haek! dit siz ik dy, kom noait wer yn -Japan. Ik wol hjir nin Friezen hawwe, mar Hollanders; en dy woe ik hjir -ek net ienris hawwe, mar dy hawwe dingen as medicinen en oar goed to -keap, dat wy hjir net hawwe, en dy wy dochs brûke wolle. En den wit ik -ek mei ienen hwet ’er yn oare hoeken fen de wrâld omgiet, en hwet men -mei ús foarhawwe kin; hwent oars wol ik gjin minske hawwe, dy ik net -nedich haw. Sa fier wei komt selden folle goed. Dêrom[38] kom net -werom, ef ik scil dy ribsekje, hear! Ik biloofde it syn majesteit, en -do koe ik gean. Hy liet my yn deselde draechstoel mei deselde tolk wer -nei Decima bringe, dêr ik ús Hollanders foun. Bliid wier ik man, det ik -út dy hânnen wei wier. En do bin ik mei in Monnikendammer kaptein, Kees -Kikkert, gelokkich wer yn Hollân komd. Ik haw ’er noch fiif jier tonei -in gedachtenis fen hâlden, namentlyk pine yn de mage fen dat heislike -thédrinken yn Japan[39]; nou, is dat gjin seldsommen reis west, boer?” - - -“It kin wier wêze,” sei de boer. “Né it kin net wier wêze, mar it is -wier, sei ik dy, en as it net wier is, ja! den mei de divel my -helje.”—“Ik leau as dy kaem, dou scoeste yet wol ’ris pine yn ’e mage -krije, Wybren heite!”—“Gjin need, boer; dy net bang is for de keizer -fen Japan, dy hoeft ek net bang for de divel to wêzen. Mar hwer scoe de -smid dochs wêze? Scoe dy joun net komme? Hwer bliuwt dy? Ef sit er wer -yn de Hopsek to swetsen?”—“Ja, sei de boer, ik frees, de smid, dy syn -eigen poat bislacht, scil yette wol komme om jimme for jimme bistich -ligen to strafjen.” Do brimde de boer ’ris, en dêrmei komt ’er in bons -op ’e doar, en dy fleach op, en dêr komt de baerlike divel sels -oanhompeljen, en smyt dalik de doar yn it slot. In ôfgryslik great -swart keardel mei hoarnen op ’e kop, mei gleone eagen, mei in -hynstepoat en in greate swarte mantel, en dêr kaem in stirt ûnderwei. -De fader rôp al, “_Och lieve minschen, nou wu’dt ’et ons end._” Mar de -divel gong rigelrjucht op it fjûr ta, en smiet ’er in hânfol gûd op, -dêr in greate lôge en in alderheislikste stank fen kaem. De trije -ligers stauwen elts yn in hoeke fen de Treemter op stoellen en banken: -de fader gong midden oer ’e Treemter op ’e knibbels lizzen, mar de âld -boer kreunde him nearne oan; dy bleau by it fjûr sitten. En dêrmei -bigjint de divel mei de gleone sponturven troch ’e Treemter to keilen, -det it allegearre fjûr waerd, mar do gongen dy trije âlde liichbeesten -ek neist de fader op ’e knibbels lizzen, en rôpen allegearre: “Genade, -en gjin rjucht!” Mar de divel sei: “By my is gjin genade. Hwet let my, -det ik jimme alle trije net dalik libbensliif mei hûd en hier nei de -hel sleep?” En dêrmei hellet er in gedreven bollepyst ûnder de mantel -wei, en jowt dy trije âlde stumpers in wan mannich om ’e ribben, det -hjar de hûd pipe. Mar Wybren Haek joech er noch tsjien fegen extra, en -sei: “Hawar, Wybren, dat is fen de keizer fen Japan; dêr haw ik -jisterjoun yette by west to thédrinken.” De âld boer en de fader krigen -neat, en do gong de divel de doar út, mar in ôfgryslike stank liet er -nei. De Treemter moast wol trije dagen útwjirre wirde foar det ’er wer -in minske yn bankje koe. - -Dizze divel wier de smid sels. Dy forhierde roumantels, en dêr hie er -ien fen omdien; hy hie in houten hynstefoet makke, dêr er mei de -knibbel op steunde. Fen binnen efter oan de mantel hie er in kouwestirt -boun, en fen syn bûrman, in prûkmakker, hie er in houten prûkebol -liend; dy hie er swart opferve, en dêr hie er bokkehoarnen opspikere, -en de eachholten hie er mei glimhout opfold en dat ding hie er de man -fêst op ’e holle boun. Dêrtroch like er wol in kop greater as in -ordinaris minske. En dêrby koe er syn lûd sa danich foroarje, det dy -fjouwer forhearde skepsels, dy bûten dat net soun oan de lever wierne, -troch hjar groulik ligen en swarren, det se alle jounen diene, -folstrekt mienden det it koarthakke wier, dy der komd wier om hjar to -strafjen, lyk as se yet ek wol fielden. It gûd, dat er op it fjûr -smiten hie, wier boskrûd en divelsdrek west, en dêr wier dy stank en de -greate lôge fen komd. Der laeine dy earme sûndaers alle fjouwer sa -forslein en biteutere, det se kleuren hiene as geesten. Wybren Haek -forskau de skouderblêdden yette; dy tochte om de tsjien lêste fen de -keizer fen Japan. De âld boer himmele stilkes it fjûr út de Treemter en -brocht it op ’e hird, mar hy moffele hjir en der stilkes in stikje -divelsdrek op ’e koaltsjes om de stank to forsterkjen. Do Greultom de -boel hwette oprêdden hie, do sei er: “Kom, mannen! stean op. Toe, de -kop ’er foar. Jimme binne der yet al genedich ôfkomd. It bier is yette -waerm; drink ’ris for de skrik. Jimme forklomje dêr.” Hja dronken ’ris -tige, en do sei er: “Toe, yt ek in stikje bargemarge; dy is sa hearlik -útfallen fen dit jier. Toe, fader!” “_Praat je fan eten, keuninkje? -Man, ik lust in gien drie dagen weer eten. Goddank, dat wij ’et lewen -er oâfdragen hewwe. Jongens, minschen, wat was dat en besoeking? Wat -suden die domenijs nou segge, die openbaar van de preekstoelen -ferkondige, dat er gien boze geesten meer oppe wereld ferschiene, so as -die kroeme Bekker daar te Oosterlittens deend het? Wybren, keuninkje, -keuninkje! En jimme alle drie? Dit is ’en les om nooit jins ewennaasten -met leugens to ferrifelen._” “Ja, sei Wybren, mar wist ik, det der ien -yn it selskip wier, dy omgong mei de kweade hie? Hwent dy âld boer, dy -is saend noch maend, en dy joech ’er neat om; dat koe men klear sjen, -en dy in forhaeltsje om in ljeagen bidjert, dy is net felle wiis.” - -“Né, sei de boer, dat siz ik mei dy, Wybren; mar jimme diene neat as -ligen; jimme liigden om striid. En den hiene jimme op jimme wize in -great plezier as fader it leaude; en as ik it net leauwe woe, den waerd -ik ôfsnaud. En den dy grouwelike flokwirden dêrby! Dêrom bin ik bliid, -det ’er in ein oan makke is. Mar det ik wol ’ris omgong mei de kweade -haw, dat is wierheit. (Hja waerden allegearre wer bistoarn.) It is -wier, mannen; ik haw him op commando.” “_Och Heere!_ sei fader, _waar -sude Koen so lang bliwe?_” “Né, wêz’ net binaud, sei de boer, hy scil -joun net wer komme, dat biloof ik jimme. Ik moat jimme nou ’ris -forhelje ho ik omgong mei de kweade krige haw. It is fjirtich jier lyn; -ik wier in jong feintsje; do hie ik in neef wenjen binoarden Twizel -efter it Wyldpaed. Dy scoe trouwe, en do gongen wy, syn neven en oare -goede kunders, hinne, en droegen alles to heap, hwet ’er ta bihearde om -in nij tinte to bouwen. De iene brochte in mannich spjirren, de oare -reid om to dekken, ef in mannich skealjen; wer in oaren in âld kozyn; -de fjirde bitelle de ruten; noch in oare brocht in poun twa-trije -spikers; en sa waerd dat hele hûs de Snjeons opset det it de Sneins -klear wier. Dy Sneins trouden de jonge ljue, en do gong it op in -brulloftsjen en sûpen, det yen it hearren en sjen forgong. Alderhânne -ontucht en ondogensheit waerd der bidreaun. Einlings krige ik rûzje, en -ik helle koartjan foar it ljocht, mar hja smieten my yn tiids ta de -doarren út, en ik gong pûrrazen’ en lang net nofteren nei hûs ta. Do ik -in eintsje fen de Falom ôf wier, do bimirk ik, det myn tabaksdoaze my -onttrôgele wier. Mei in forwoed gemoed teach ik werom, en ik hie plan -makke om libben om libben to spyljen, en de doaze werom to heljen: ik -flokte alle divels út de hel by elkoarm. Ik rôp it lûd út: De doaze -scil der werom komme, ef ik scil him de divel foar de helsdoarren út -syn klauwen wringe. Mar do ik tichte by de tinte weromkaem, do kaem dy -selde my to mjitte, dy jimme jouns ôftichele hat. Mei it selde lûd, dêr -er jimme jouns mei oanspriek, frege er my, hwet ik sochte? Ik waerd -heislike kel, mar de drank hie my onbisûsd en dryst makke. Ik sei -forheftich: Myn doaze, divel! en mei ien loek ik it mês fen de -broeksbân om him in feech to jaen, mar dêr foel it limmes ôf. Staek dat -mar, sei er, dou kinste my net reitsje. Mar hjir is dyn doaze, en ik -wol earst ’ris mei dy stopje. Do blaesde er op de tabak, dy yn de piip -siet, en dêr kaem him in blauwe lôge ta syn skeane bokkebek út. Hy -smookte, en mei eltse lûk, dy er die, kaem ’er lôge en fjûr yn pleats -fen reek. Do by dat ljocht seach ik him earst klear, en do bigoun ik to -skriemen, en ik sei: Nim my dochs net mei nei de hel. Dat scil ik net -dwaen, sei er, dêr biste yette to goed ta. Mar den moaste sa net flokke -en swarre en lige; en ien ding moaste my bilove, aste stjerste den -moaste dy net yn de tsjerke bigrave litte. Hwent ik bin de wylde -wrigge; ik wenje to Wartena ûnder de Ping-mar[40]; ik libje fen -ielpipers; ik doar net yn ’e tsjerke komme. En ik moat nei dyn dea dyn -hersens brûke: dy moat ik forbarne, en mei dy yeske kin ik de swarte -kinst oefenje. Dêr moast ik in ougryslike eed op swarre, en dat die ik -út binaudheit. En do beloofde hy, det er my bystean scoe sa lang as ik -libbe; as ik mar trijeris brimde den scoe er by my wêze. Dou haste yet, -sei de divel noch, dou haste yet in âld moike to Kollum wenjen, dy mar -ien dochter hat, en dy scil ik de nekke brekke, en den wirdstou hjar -erfgenamme. Dat scil yet wol ytlike jierren oanhâlde; hwent dat âld -wiif tsjinnet my wakker, dat is in tsjoenster, dy alle jierren in hopen -lytse berntsjes for my formoardet. (Hoei, de grize roun my oer ’e -grouwe!) Nou, goereis, Greult! sei er, aste my nedich biste, den moaste -mar altyt oan my roppe: ik bin altyd by honk, hear. Sa haw ik kinde oan -him krige, en hy scil my nearne yn bihinderje lyk as jimme sjoen hawwe. -En jimme moatte dêrom ek allegearre mar wer yn de Treemter komme, sei -Greult, mar dat ligen en swarren dat moat ophâlde, hear.” “Wy bilove it -jo boer,” rôpen se alle trije. De fader fen it gasthûs sei: “_Ik wude -wel dat Koen mar kwam, want de deur sit op ’et nachtslot, in die het de -sleutels._” It dûrre net lang ef dêr kaem Koen al oan. Do er de doar -ticht foun, miende er wrachtich, det dy âlde hearen dêr frouljue by -hjar hiene, en det dy dêr de kat ’ris yn ’t tsjuster knypten: hwent it -wierne alle fjouwer âlde bysfeinten yn dat stik. Hy grypt stil de -kaeijen, en docht de doar forheftich op, mar do de stank fen dy -divelsdrek him to mjitte kaem, rôp er: “_Goeden awen. Here mistiit! wat -stinkt ’et hier. En de deur op ’et nachtslot? Wat beduut dat? Make -jimme hier Haarlemmer olie? Ik hew wel ris seggen hoord, sei er, dat de -deuren en finsters dan oek dicht musten. Haarlemmer olie make in de -Treemter!!” “Ja, heite_, sei fader, _die Treemter, die Treemter, die -weet wat!_” Koen moast se allegearre mei de lantearne nei hjar -keammerkes bringe, sa eang wierne se for de divel wirden, bihalven -Greult; dy reisge allinne, hwent dy wier mei him bisibbe. Hja kamen yn -gjin seis wiken wer yn de Treemter, mar Greult nedige hjar sa sterk -werom, det se drippende-wei dochs werom kamen. Nou sprieken se -wierheit, en as er mar in lyts naedtsje los wier oan in forhael, den -brimde Greult-boer mar ienris eventsjes, en oer wier it mei de -ljeagens. - - - - -OAN EOLUS. - - -OAN EOLUS - -OER IT NEEDWAER FEN DE 29ste NOVIMBER 1836.—IN LETTER FEN J. H. -HALBERTSMA. - -Talia flammato secum dea corde volutans -Nimborum in patriam, loca feta furentibus austris, -Æoliam venit. Hic vasto rex Æolus antro -Luctantis ventos, tempestatesque sonoras -Imperio premit, ac vinclis & carcere frenat. -Illi indignantes magno cum murmure montis -Circum claustra fremunt: celsa sedet Æolus arce, -Sceptra tenens, mollitque animos, & temperat iras. -Ni faciat, maria ac terras coelumque profundum. -Quippe ferant rapidi secum verrantque per auras. -Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris, -Hoc metuens, molemque, & montis insuper altos -Imposuit, regemque dedit, qui foedere certo -Et premere, & laxas sciret dare jussus habenas. - - -_Friezen!_ - - -_Ik tink noch om jimme; ik hoopje, det jimme my net forjitte. Ik kin -noch tinke yn de tael, dy ik op memme skirte leard hab, en ik skriuw -’er allinne yn om jimme in nochlik eagenblikje to jaen. Jimme bigripe -wol, Eölus, de baes fen de wyn, forstiet nin wird Frysk; ho scoe de man -Frysk kenne? Hy hat syn went ommers op de Lipariske eilânnen yn de -Middellânske sé binoarden Siciliën. Hjir njunken oer stiet in lyts -stealke fen de tael, dy Eölus parlesjantert; dêr hab ik him ek yn -skreaun, mar omdet jimme der nin wird fen fetsje scoene, hab ik it -fordútske yn it Frysk._ - -_Ik hab it oan Eölus onbidich sein, det biken ik; in bulte scille ’er -de noas fen oplûke; mar dat kin ik net helpe. Eltse fûgel tsjottert, -nei det syn bek is. Bûten dat, al koe ik oars, ik woe net oars. De -ûnderfining jowt hjar lexoms rju let, en den noch mei triennen; my -tinkt, it is al sa noflik de wierheit, dy for skea warret, laeitsjende -foarôf to sizzen en to hearren, as skriemende wiis to wirden nei de -skea._ - -_De brief stiet hjir krekt sa as ik him oan Eölus skreaun hab. Jimme -sjugge, de datum is forkeard; Novimber hat mar tritich dagen, en it -moat wêze de 1ste Decimber. Tsjin nijjier komt my dat mear oer; den wol -ik de moanne altyd langer hawwe as er is, en 61 dagen scoene my yn -Novimber noch wolkommer wêze as 31. Ik kin hjir nin oare reden for fine -as in geheime skrik tsjin de tiid, det de rekkeningen komme, en -binamme, tsjin dy âlde kij, dy op hjar hoarnen it merk hawwe_, volgens -overgelegde rekening van 1834. _Dat moat oars._ - -_Op de earste Krysttiid-moarn hat Eölus op de weromreis my syn antwird -efkes foar formoanjetiid troch de glêzen smiten. As jimme dat hawwe -wolle, scil ik it ek printsje litte. Farre wol, hirde Friezen!_ - -_Dimter dizze 31ste fen Novembris 1836._ - - -_Mynhear Eölus!_ - - -Dat skoert ’er den fen ’t jier heil om seil mei jo troch! Is dat -waeijen, man? Paulus liger sei ’ris tsjin my, det saun divels troch de -hirde wyn nin strie hâlde koene, en det him it fel fen de fingerseinen -ôf oan ’e earmtakke ta opstrûpt wier; mar earjister skilde ’t net -folle. Oeral hwer men komt, ha jy de pannen fen ’e tekken reage, en dêr -is jisternacht dy swiere rein opfallen, det myn bêste frjeonen hast mei -wiif en bern it iepen hûs útdreaun binne. Efter Ingelân binne jy, leau -ik, opkomd; om toalf ûre hinne wierne jy alteas to Londen; om ienen en -twaën by ús kening op de audientie yn de Haech; om fjouweren en fiven -to Dimter en yn Fryslân, en de jouns to Grins: hwer jy do stauwen ef -flein binne, dat wit de deale. Mar mei al dat wyldejeijen hawwe wy mar -in bulte skea. Binne jy ek skeef west Eölus? Man, hwet hawwe jy -omdjoeid! Hwet in fjild biskaeid! Wit’ je wol ienders hwer ’t jy al -west hawwe? Hwet fiten det je útrjochte hawwe? Kom, lit ik jo dêr ’ris -in ljeaf lyts priuwke fen skriuwe. Myn pannen, al kleurje se net by de -oare, lizze wer op it tek; myn finsters binne wer ticht en myn -forwaeide pylken en bôgen haw ik wer by eltsoar skrabe. Toe, -Bearn-poep! taepje earst ’ris yn! Ik moat de hersens goed skerpje; -hwent oan mynhear Eölus brieven to skriuwen dêr heart mear ta as oan -syn keukenfaem. - -Foarearst moat ik jo sizze, Eölus, det je ’t yn de jamkste fâlde -biljeave to slaen, det ’k oan dit letterke in âlde Fries mei trije -klinkert-stiennen boun ha. It is net omdet ik ’t mei de wein fen -Bouricius stjûr, en nin each oan de hearen fen it postkantoar jaen -doar. Hwer jy wenje, dêr rit nin post ef postwein: der fljucht alles op -de wolken. Mar ik bigryp, det it om jo hinne allegearre wyn is, en den -koe it sa’n letterke wol ’ris gean as de trijekante hoed fen myn -collega, dy’t jy him earjister fen ’e holle bliesd hawwe, en dy’t noch -net wer to lânne is. Wolle jy him, as ’t jo biljeaft, werbringe, Eölus? -Der kin wrammels nin nijen op stean. Yn dit ryk jowe se ús foltsen -tsjinwirch sa hwet helte minder as in foech skoalmaster, om helte mear -as in skoalmaster to fortarren. De ljue miene it hjir to lânne oars -goed: hja binne ek godstsjinstiger-nôch as ’t net al to folle kostet; -mar hja miene mar dat geestelike minsken fen jou produkten bistean -kinne, en, myn ljeave Eölus, leau my, hja moatte krekt sa wol lekken om -it lichem, en kouweflêsk mei ierdappels yn it lichem hawwe as oare -minsken. Myn bûrman seit, det it steekje nei de planeet Pallas opflein -is; mar ik hoopje nei Mercurius, en om’t it dêr dochs opskept laeit, sa -moasten je it hoedtsje mar strikende fol mei onbisnoeide gounen -werombringe. Den kin de man syn seis jonges, dy’t allegearre ta eare -fen de gemeinte mei de knibbels troch de broek rinne, in nij pak -keapje.—Mar, kom oan, nin omhalen mear. Ik moat jo sprekke oer de -stoarm fen earjister. - -Ik fortraepje hjir alle neimiddeijen it iten; dat is sa myn wisansje, -egentlik mear út wenst as út wysheit. Altiten miende ’k det dit for in -minske, dy folle sit, soun wier, omdet de profesters to Frentsjer it -alear ek dienen. Nei it iten trapen dy altiten it bolwirk in slach twa -om. In âlden biis fen in dokter, dy dat jierren efterien sjoen hie, sei -op it lêst: “Dat scil nou wysheit hjitte. As de kij de bealch fol -hawwe, geane se lizzen en wearkoaije; den bikomt hjar it gêrs goed; en -dit folk rint as se de grouwe panse fol wyn en iten hawwe. De kij binne -yn Fryslân wizer as de profesters.” Mar hwet scil ’k jo sizze, mynhear -Eöol? Dat giet sa yn it selde sok foart, en al binne de minsken faek sa -wiis net as de kij, hja rinne eltsoar alteas nei as de kij. - -Nou den, nei it iten dwaen ik meast in kuijerke. Dat wier de brêge fen -de rivier de Isel oer, en daelk yn ’e _Worp_. De _Worp_ is hjir in bosk -mei slingerpaden oan de oare wâl fen de rivier, om yn to kuijerjen, -howol de Dimter ljue der heel komselden gebrûk fen meitsje, omdet de -measten, as myn frjeon van Eck sei, de wetterfreze hawwe: hwent lyk as -’k jo siz, Eölus, hja moatte earst oer de lange brêge, dy op skippen yn -it rivierwetter driuwt, om ’er yn to kommen.—Om de wierheit to sizzen, -baes, kamen jy rju loebesaftich oan. It waeide gnap, dat is wier; der -wier gong yn ’t swerk, dat, is ek wier, mar yn de greate gatten wier de -loft suver blau, en det jy in orkaen yn ’e mûtse hienen, dêr hie ’k -krekt sa folle bitinsen op as op de ûre fen myn dea.—Ik bin in Fries -fen âlder ta foarâlder en dy ’t fen sokke aeijen set binne, kinne it -net lang op ien steed hirde. As ’t lang stil west hie mienden ús âlden, -det hjar de hûd sear die. Foel der hwette to fjuchten ef to silen, det -hjar de weagen oer de kop rôllene, dat wier oalje yn ’e libbenslampe. -Foar twa jier mette my noch in âlde Fries, in forneamd man fen wol -tachtich jier; ik mocht sa tsjin him sizze: Jy binne sa hwet om ’e -streek fen fyftich berne: as ik sa ’ris yn ’e holle omgean lit hwet der -sont al yn ’e wrâld bard is, den ha jy wol bêst twahûndert jier -bilibbe, sa is ’t er yn jou libben trochskoerd. Jy hawwe in onrêstige, -ongelokkige tiid troffen. “Né, heite, sei de man, “ik bin krekt yn myn -tiid berne. De wrâld wirdt my sa deadsk, det ik ’er wol útrinne scoe, -as der by tiden net ’ris hwet ûnderste boppe smiten wirdt. De doarren -moatte altomets ’ris forheakke wirde.” Wel, Eölus, ik seach dy man mei -syn tsjerkhôfsblommen op ’e holle oan, eft ik foar de kop slein waerd, -en lykwol moat ik sizze det er fen dy aert in hierke by my oerbleaun -is. Do jy dat hele swerk as in keppel skiep mei feart troch de loft -dreauwene, do gong myn hert iepen. En dy wolken dat wierne jo fen dy -wite lapen sa great as heal Fryslân, dy oer, tsjin, neist eltsoar mei -kûgelsgewelt foartskauwen. It wier krekt as in hirddraverij hwa earst -yn it nêst fen ’t Noardeast to lânne komme scoe. En dy wolken tynden as -kouwepansen eltse amerij mear út, waerden al greater en greater, en -rounen al hirder en hirder. - -Mar lyk as ik jo sei, Eölus, ik hie der alleheel nin erch yn, det jy út -sa’n ougryslik gat blieze scoenen. Der wier in trop fen dy spjuchtige -populieren yn de _Worp_, dy bûgden en niigden, krekt eft se by jo op de -audientie stienen. Mar, jonge, hja sprieken sokke nuvere wirden! Wylst -jou azem troch de toppen gong, trillen, droanden, gounzen en gûlden dy -tûzenen fen twigen, det it wol like eft de groun ûnder myn foetten -spjalte scoe. Mar ik tochte, dat is mear gegier as wol; lit ik mar hwet -fierder gean, den scil dat wol bidarje. Dat die ik ek, en gong yn ’e -lijte fen ’e tûzen-en-ien hôven, dy de Dimter ljue hjir deun oan ’e -_Worp_ lizzen hawwe, om middeis in kopke thé to drinken, en in boskje -wirtels ef in kropke salaed yn in fisknetsje thús to bringen. Mar do ik -in stap mannich fierder wier, hearde ik in rêst pannen rotteljen, dy’t -jy fen in simmerhúske keilden. Lykwol, ik tochte yn my sels, dat is ek -mar in poatterich spil; in lyts sigentsje, den moast dy arke falle. - -Ik roun yn ’e lijte fen de stekken fen dy hôven, dêrtroch fielde ik -egentlik net hwet oanrin jy namen, Eölus. Ik seach wol, det as jy oan -de wynkant fen dy stekken stuitten en den opfleagen, det de blêdden, -dy’t jy meinamen, toershichten oer my hinne saeiden; mar dat binne mar -blêdden, tochte ik. Ik seach dêr fen dinne yn ’e _Worp_ del; dêr wier -nin libbend skepsel yn, as in lang splinterich man, dy mei de hân oan -’e hoed, en lynjende op ’e wyn, krekt eft er foar in laden tsjalk yn ’e -beage roun, dêr omswabbe. Men hat sokke printen wol, dêr in bern, dy -faer en moer forlern hat, pûr allinne yn de wyldernis omswalket; dêr -hie ’t in bulte fen. Nuver strampele dy man ’er hinne; den laei er mei -syn smel liif perdoes op jo, en den saeiden jy him wit ho fier út de -paden wei yn it grien. De man hie in lange jas oan, dy’t him op ’e -hakken slingere, en ik wier yn tûzen neden, det je him opnimme scoenen -en smite him yn de sparrebeammen fen Noarwein del. Fleanen is er oars -wol wend; hwent it is (mei jou permissie!) in _dichter_; alle jierren -komme ’er versen fen him yn it _muzen-almanak_, en howol ik noch noait -nin _bundel gedichten_ fen _Eölus_ sjoen hab, sa byldzje ik my dochs -yn, det er omtrint yn jins trant falle moat; hwent hy siket syn foarsje -mear yn wyn, as yn gedachten. Yn de wanlinge neame se de man hjir -Mynhear Weachhals, omdet nin kristen minske bigripe kin, ho ’t er it -weagje doar om mei sa’n pear skonken op strjitte to kommen, ik lit -stean, om ’er him op to trouwjen, as jy op in baen binne. Gelokkich -stienen der beammen yn de _Worp_, en wier er opflein, den hie er noch -wol mei syn lange jas yn de iene ef oare toeke hingjen bleaun. Jy -moatte witte, Eölus, det ik de man hjir graech hâlde wol; it is in -onskeadelik beestke: hy docht nin minske kwea, en wy hawwe in droevigen -wille mei him. - -It is mûlk, Eölus, det jy it de iene dei ef de oare yn ’e holle krije -om hjir noch tsjien ’ris sa erch to spoekjen, as jy earjister dien -hawwe, en it ierdryk oan to feijen fen minsken, as jy ’t nou dien hawwe -fen blêdden: mar den hoopje ik dochs, yn Godsnamme, det jy ûnderskie -meitsje scille, en reagje de goede net mei de tsjoede wei. Immen, dy -mei de wanne yn ’e hânnen stiet, wyndert ommers sa hird net det noat en -tsjef beide weifljucht. It tsjef fljucht wei, en it noat bliuwt lizzen. -Sa moatte jy ek, Eölus. Pûst wei, hwa ’t jy wolle; mar lit ús de -kloeke, de forljochte, foaral de brave en woldedige ljue hâlde. Jonge, -Eölus, dy’t ’er binne, hoeve je ús net to forginnen. It wirde -njunkenlytsen rariteiten, dat sizz’ ik jo, Eölus! en is ’er noch hoop -op bihâld, it moat fen dat lyts heapke komme. Jokje jo de fingers, wel -nou, mik den op de onbarmhertige riken, dy de lytsen mei hjar -greatskens fortraepje, en mei hjar ynhelligens as bloedsûgers -útklorkje; op de rike bankerottiers, dy eptige en kloeke minsken út -hjar sûrwoun boeltsje set hawwe; op de húspleagen, dy’t goed fen wiif -en bern forslampampje: op de lêbige frouljue, op de falske njirren, dy -fen in braef man in sûper meitsje, mar foaral op de pesten fen Europa, -de Jacobinen oan de iene, en de flaeijers fen keningen oan de oare -kant. Blies ’er yn, as jy wolle, en lit se allegearre as it tsjef fen -it ierdryk stouwe. Wy hawwe der foarrie fen! Mar bilieven op it romme -iepene fjild, Eölus; hwent dogge jy ’t yn ’e _Worp_ ef in oar bosk, den -bliuwt de iene ef de oare noch wol yn de tûken hingjen. Ut earmoede -moatte wy se der den noch wol útskodzje, en brekke se in earm ef in -skonk, den hawwe wy by ’t eintsjebislút noch mear kosten as it hele -soadtsje wirdich is. Dos, wolle jy se hawwe, blies se wei, det wy se yn -ivichheit net wer sjugge. Mar doch se nin sear; hwent it is ús nearne -oars om to dwaen as om der ôf to wêzen. - -Hjir to lânne binne ek folle, Eölus, dy ’t moeit, det jy jister net in -rêst proponinten meinomd ha; mar dêr bin ’k yn ienen tsjin. Hwet nou -oart is kin neijerhân foer wirde, en ljue dy de bêste tiid fen hjar -libben en bulten jild bistege hawwe om de minsken de goede wei to -wizen, hawwe mear as immen rjucht op in goed plak ûnder de minsken. Mar -den noch hwette, Eölus! As de studinten yn it systema fen de profester -oan it capittel _de providentia_ komme, den wirde se sa eang, det it -echte skaei fen frouljue útstoarn wêze scil, as hja domenij wirde, det -se eagenblikkelik bigjinne to meiden, en dêr fen dinne komt it, det -alle proponinten forlove feinten binne. Forbyldzje jo ’ris, Eölus, det -jy al de proponinten, dy’t der nou to folle binne, (sa’n pear hûndert -om-ende-by), mei in fikse twjirre fen dizze planeet namen; hwet -troanjes, tinke jy, scoene der komme fen dy twahûndert jiffers, dy’t -hjar oansteanden dêr troch de loft stouwen seagen, sûnder hoop om -dadelik wer rêdden to wirden? Omdet ’er dochs in tiid komt, det de -proponinten krekt sa krap wirde, as se nou rom binne, sa hat in frjeon -fen my al tocht om se in sliepdrankje yn to jaen for fyftich jier, en -sadwaende in hûndert twa oerskriuwe (_endosseren_) to litten op de -neikomlingskip. Mar, myn goede man, dêr kin neat fen komme; it bigjint -de jiffers nou al to fortretten, nou ’t se in jier twa trije nei in -birop wachtsje moatte; ho scoe ’t den komme as hja in heale ieu -gobberje moasten? Der wier nin rie ta. Bûten dat, den wierne se -stôkâld, en hwet scoe sa’n jongkeardel oan in rimpelich âld wiif hawwe? -Hy scoe miene det er by syn oarremem op bêd laei. Né, dêr kin neat fen -komme, ef de jiffers moatte de sliepdrank mei ynnimme; hwent den bliuwe -se mei jong, en as se yn 1890 ef dêromtrint mei eltsoar wer wekker -wirde, den binne se beide sa frisk as in nút. Mar dat giet jo egentlik -net oan, Eölus; jy hawwe allinne mei de wyn to dwaen, as in middel om -tsjerke en steat fen it oertallige to suverjen, en den siz ik, det jy -de proponinten der net útpikke kinne sûnder hjar great ongelyk to -dwaen. As der in partij fen ’t ierdryk moatte, den is de beurt oan de -domenijs, dy al jierren wille fen in birop hawn hawwe, earder as oan de -proponinten, dy noch om ’e stûke rinne. Elts syn bar is net to folle. -Dos, Eölus, wolle jy oanfeije en mei ien lyk en rjucht dwaen, himmelje -den de âld domenijs op, en der komme fen sels vakante pleatsen for de -proponinten. Jy witte, ik siz dat net út eigenbilang, mar ik wol graech -sike herten genêze. - -Niis spriek ik ek ien, dy’t jy in hele wask mei himden en lekkens -weitôge hiene; dy sei tsjin my: “Wy hawwe sa siker nin linnen oerhâlden -om ús to forskjinjen. Ik woe ljeaver det Eölus alle gekken weiwaeid -hie, en det se nei de moanne, de planeet fen alle gekken, flein -wierne.” Mar dat moat ik jo ek ôfriede, Eölus. Myn ljeave man, dat scoe -gelyk stean mei in ontfolking fen de ierde. Alle gekken wei! Ho folle -scoenen ’er den oerbliuwe? Litte wy ljeaver de rie jaen, om eltsoars -gekheit yn de jamkste fâlde to slaen, en al dat sotte fen in oar troch -’e fingers to sjen, dat er ús sels in amerij letter oerslaen moat. -Binne der gûd dy’t ivich pompier bigrieme om ús mei hjar boeken lêstich -to wêzen; tongert in oar yen altyt dingen fen tsjerke en steat om ’e -earen, dy men taeste en fiele kinne, dat sein wirde om in goede ribbe -út it budget to skoerren, wy binne jou bjizzem net nedich, Eölus! In -collekte by minskefrjeonen, en in briefke by de bakker en slachter om -hjar frij brea en bôlen, en flêsk to jaen, scil de slinger, dy pinne en -tonge by hjar yn biweging bringt, dadelik yn rêst bringe. Wit je, -Eölus, ik siz dit mar, det jy jo net fen gekken tsjin gekken forriede -litte scille. - -Mar, ja, der binne oars útminters, greate gekken, greatste gekken, dêr -nin genêzen oan is, en dy, omdet se ryk en machtich binne, hjar mâllens -as in jachte oan hûndert oaren oansette. My binne se net yn ’e wei; -fier dêr fen dinne, omdet men nimmen lichter for ’t soaltsje hâlde kin -as in greatsk minske, hawwe ik en myn stalken er in onfoegen nocht mei. -It liket wol det de minsken neat minder fele wolle as greatskens; dy sa -heech by him sels opsjucht, sjucht leech del, miene se, op oaren, en -dat is onhjirmlik for hjar eigenljeafde. Omdet se jo den ek sa oeribel -tsjin de greatske gekken opfierd hawwe, en it wol liket, det ’er hwet -fen wêze moat, nou, yn de goedichheit den, ik kin se net hâlde; blies -se nei de moanne, Eölus, mar pas op det se sêft del komme. Ondogens -scoe it wêze, det je immen om syn lyts forstân kwea dienen.—As jy dat -reiske mei de forgulde gekken dwane, den komme jy fen sels ek op de -moanne; dêr wennet ien fen ús kinde, dy moatte jy foaral goên dei sizze -fen Hidde jonges. Ik mien de Noarger rún, dy tsjinwirch minister fen -finansjes op ’e moanne is. Freegje him den mei ien ’ris, eft er ek rie -wit om ús bisnoeid en útriden jild for in bytsje om to smeltsjen. Dêr -binne wy hjir danich mei forlegen, en de wiiste ljue fen ’t lân binne -hjar rie ta ’n ein. Bigryp ’ris, mynhear Eölus, det de bisitters, dy yn -ús ryk brieven op frjemde riken hawwe, alle jierren troch ús to licht -jild in skea hawwe fen trije millioen gounen yn de yntressen, en dat -stekke de frjemde potentaten yn ’e bûse. - -Mar, de deuker, ja, Eölus, dat scoe ik hast forgetten hawwe. As de ljue -op ’e ierde ’er de lucht fen krije, det jy de iene dei ef de oare wer -’ris oan it feijen geane, den scil ’t requesten by jo reine; elts scil -syn bêst by jo dwaen, om him syn partij, dy him yn ’e wei stiet, fen it -ierdryk ôf to bliezen, en dêr scil ien request ûnder wêze, as jy dêr -nei harkje, den binne wy allegearre wei. Yn alle lânnen wennet in -rudich soadtsje, dy by in omkearing neat to forliezen en alles to -winnen hawwe; dy graech alle regearringen nei de moanne seagen om sels -op it kjessen to kommen, en in tirannij yn to fieren tsjienris -grilliger en wreder, as ’er ea ûnder in despoat wêze kin. Dat -skoarremoarje is fen de divel útbret; wachtsje jo dêr for, Eölus. As -men hjar heart, den is ’t krekt eft de regearring de sinne en de moanne -skine lit, en hja scoene in kening wol rekkenskip freegje, hwerom det -er de appelbeammen fen de rûpen opfrette lit. Alles, it sprekt fen -sels, om ús gelokkich to meitsjen, mar yn died en wierheit om ús sa -fier to bringen, det wy alle regearringen weijeije en hjar skepter yn -de pleats nimme. Nou, Eölus, jy binne yn in skrander nêst útbret, en -dêrom jy scille wol wizer wêze. Mar dat siz ik jo, det ik noch ljeaver -ûnder de Turk as ûnder hjar stean, en as je der ta bislute om mei in -stoarmtwjirre de regearringen út Europa wei to skoerren, den bid ik jo -minlik om my en myn folk mei ien op to nimmen, en sette ús del mids yn -Constantinopel. - -Ik wit net, Eölus; mar fen al dat waeijen fen earjister is my de holle -noch rûzich en sûzich. Eltse amerij bin ik de tried kwyt. Hwer wier ik -ek? O ja, yn ’e lijte fen de stekken fen de Dimter hôven. Nou, ik -knikte mynhear Weachhals al ’ris ta, mar de man koe net sykje, en hy -gniisde tsjin jins azem oan as in bolle. Ik gong in stapke mannich -fierder, ta ’t ik oan it útein fen de hôven en de _Worp_ wier, by it -greate hûs fen de societeit, dat op de hoek stiet. Dêr hie ’k in frij -gesicht, Eölus; ik stie dêr yn ’e lijte, en koe op myn gemak al jou -wylde sprongen ôfloere. It wier oars bjuster onfoarsichtich fen my; -hwent jy hiene my it hele tek op ’e hersens bruije kind, as je my net -genedich west hiene. Mar ik hie der noch it rjuchte erch net yn. Efkes -hie ’k dêr stien, do der in hynzer mei in poepekarke oankaem; it beest, -dat oars in tichte guds wier, slingere as in skeef man oer ’e wei. Men -seit sa wol fen swakke minsken, det men se wol omblieze kin; mar jy -dogge ’t sterke hynzers. Sa hwet ter siden fen ’t karke, oan ’e -wynkant, roun in wyfke, dat ik net seach, mar dat yn ienen opsetten -kaem, en mei in dwarske skamper it hynzer foarby fleach, hals oer kop -yn ’e dyksgreppel del, peaske en pinkster bleat. “Hea’ moeije! sei ik -yn my sels, moat dat sa mâl?” It minske stie wer op, seach my oan en -lake ’ris, sa det hja noch al oer jins hantrekken like foldien to -wêzen. Eölus! Eölus! Hwet binne jy in âlde punthoun. Jonge, man, al -sjugge wy ’t net, wy krantsje dêrom wol. Ef miene jy, det wy net witte -hwet det jy earjister to Brussel útrjuchte hawwe? Dêr ha jy ommers -midden op ’e merkepleats in grienwiif mei in twjirre fen ûnderen -opnomd, fjouwerkant opnomd, siz ik jo, en wol tsjien foet boppe de -groun smiten. Dêr hat dat earm minske in amerij mei útsprate rokken op -jo omdreaun, en sa hawwe jy se ek wer sakje litten, krekt as immen dy -op in reinskaed (_paraplui, parachute_) út in luchtbol delkomt. It -liket ommers nearne nei, myn ljeave man! En dat op ljochtskjinne dei yn -sa’n earbare stêd as Brussel is! - -Egentlik hie ’k noch nin erch det it sok akelich needwaer wier, mar yn -de fierte bimirk ik hwet, dêr my de eagen mear fen iepen gongen. Flak -foar my hie ik de rivier, dy sa hwet trije ef fjouwerhûndert trêdden -fen my ôf dwers foar my lâns roun; oan de rjuchter kant hie ’k de -_Worp_, en oan de lofter in frij gesicht yn ’t fjild, binamme op de -gatten, dy oan de siden fen de rivier rinne, en hjir _hanken_ neamd, -fol wetter wierne. Jy waeiden dwers oer de rivier, Eölus, en hienen mei -dy hege wallen alleheel nin oanrin om hol wetter to meitsjen; lykwol -kleauwen de weagen boppe op de turfskûten, dy oan de oare kant oan -legerwâl laeinen, en dat slach foar slach; ja, op it lêst fleagen se -oer skûten, ryddyk en alles hinne; en ljepten sa yn ’e stêdsgreft wer -del. It wier krekt Eölus, eft jy de turfboeren in wite prûk opsette -woene, sa sieten se mar jimmer wei yn ’e rûge koppen fen ’e weagen. -Nou, ik moat sizze, dat wier nin onsin. Hwent hjir hâlde folle ûnder -dat heapske rju fen oefenjen, preekjen en psalmsjongen. Dat helpt noch -al om brakke turf for farske to sliten, en ’t is noch altiten goed om -in akkoart mei ús ljeavenhear to meitsjen, det Hy in hingjende kop en -in psalm fen Dathenus yn pleats fen in earlik hert oannimme wol. - -Lofts fen my ôf yn it romme fjild yn dy poellen en petten wiste ik -alleheel en al net ho ’k it mei jo hie. Der wier nin weach, dat hwet -sei, mar it reinde ’er mei feart. Ik tochte: “reint it allinne boppe it -wetter, en oars net? Dat is nuver.” Nei in bytsje digerjen bigriep ik -jo, Eölus. Dat wier wiskjen. Jy namen it wetter út de petten op as -stourein, smieten it wol hûndert fiem yn ’e hichte, en dat waeide den -as riik mei kûgelsfeart foar de wyn ôf: de rein, dy oars fen boppen -komt, kaem nou fen ûnderen. Alle amerijen makkene jy blauwe gatten yn -de loft, krekt sa suver en klear as men ’t yn ’t foarjier by frisk waer -en in goede koelte wol hat. By riten foel sa flapsk hwet wetter by my -del, krekt eft it mei in pôt út de loft getten waerd, en dat wier dêr -den ek wer mei dien. Nijsgjirrige dingen! Mar ik leau, Eölus, det jy de -rein nin tiid dienen om mei drippen del to kommen. Sokke domenijs hat -men op ierde ek, dy preekje lyk as jy reine. Dy smite yen de wierheit -mei gjalpen op ’e hûd. It dringt, tinkt my, better troch as it giet lyk -as in stourein. Ja, Eölus, fen swarte roeken spritsen, ik haw nin -fûgels yn it fjild sjoen, as allinne roeken. Dit foltsen woe ’t ’ris -tsjin jo bisiikje. Nou en den fleach eris ien nei boppen; as se toerren -heech wierne, wjukkelen en wrakselen se, al hwet se koenen, dwers tsjin -de wyn yn, en ik moat sizze det se wol tsjienris mansker wierne as ik -tochte. - -Ik hie jo nou al yn ’e lampe, Eölus. Ik koe omtrint wol riede, as jy jo -net gau bikearden, hwer dat hinne moast. Ik gong efter myn biskûl, de -societeit, wei, en foun myn frjeon Weachhals noch yn ’e _Worp_, dêr er -nei it stouwen fen it wetter stoe to sjen; hy woe ’er in biskriuwing op -rym fen jaen yn it _muzen-almanak_. Hy gûlde al tsjin my, ik tsjin him, -mar wy koenen nin wird fen eltsoar forstean; hearren en sjen forgong -yen fen it waeijen, dat jy diene. De dichterlike skraits stoe dêr op -syn swevelprikken to weevjen, it griisde my ta de teannen út. Op it -lêst tochte ik: Nou moast er ’ris mei in twjirre by my weifleane! en -dat barnde my sa yn, det ik him hastich yn ’e hânnen kniep, en -útboarstte yn ’e wirden: _vaarwel in eeuwigheid!_ Do ik op ’e rin, en -de Worp yn. Ien treast hie ’k oerhâlden, Eölus, det jy sa’n great man -alleheel net meinimme koenen. Syn byltenis bliuwt oer; dy komt 1838 yn -it _muzen-almanak_. - -Yn de _Worp_ seach ik noch in tsjep staeltsje, ho jy yn alle silen mak -binne. My tochte, wy koenen jo hjir wol for stêds-oanfeijer hawwe, sa -baeseftich fagen jy de _Worp_ leech. De ôffal fen de hjerst laei noch -ûnder de beammen, en dêr wierne jy oan it pûstjen yn dy millioenen fen -blêdden. Hja draeiden op hjar rânnen sa kreas as trijegounen de groun -lâns, en stauwen eltsoar straelrjucht en mei kûgelsfeart efternei, -krekt eft se oan it krij-oan-boartsjen wierne; en dat hat dûrre oan it -lêste leaf ta. Hwent de oare moarns ha ’k ’er om tocht: de flier wier -skjin. As jy nocht oan feijen hawwe, Eölus, hjir is mear to bjizzemjen, -binamme yn de finansjekeamer; mar ik moat jo sizze, it is der -piktsjuster; men kin der nin hân foar eagen sjen, en hja wolle net -hawwe, det je in lampe opstekke. - -Ik kaem swietsjes by de skipbrêge, en om ’t ik noch lijte fen de -beammen hie, fielde ik egentlyk noch net rjucht, hwet jy yn ’e bouten -hiene. Mar op ’e brêge waerd ’k it oars wiis. Ik roun foar de wyn del, -en wrychtich, do ik mids op ’e brêge wier, namen je my fjouwerkant fen -’e groun. Ik seach nou for it earst fen myn libben, hwet ik altiten for -praetsjes hâlden hie, fen it weiwaeijen fen minsken en rydtúgen, det it -neat as de suvere wierheit wier. As dat sa moat, tocht ik, den scil ik -in maet, dy fêster stiet, yn ’e earmen nimme; en ik sloech myn -rjuchterhân om de lening, en sa pandere ik de brêge oer. Ik hie dêr in -amerij stien, dêr kaem myn frjeon Weachhals yn ’e fierte ek al oan -stoatskaven. Do jy him ûnder de slach krigen, Eölus, bigoun er mei in -bocht yn ’e rêch efteroer tsjin to skoarjen hwet er út de skinen sette -koe: it wier krekt eft er mei skoppen yn ’t gat foartjage waerd. In -bytsje fierder moast er oan ’t teantsjen, soms sûnder groun to roeren, -en dat al hirder en hirder, ta er eindelik as in hirdrider by it ein -fen de baen op ús ynfleach. It folk spatte út eltsoar, en rôp: -_Goddeumie, seet menheer Woaghals ens?_ Dat is ien fen de moaiste -setten, dy’t ’k fen jo sjoen hab, Eölus. “Sjê sa, myn frjeon, sei ik -tsjin him, nou kinne jy yn wierheit sizze, det jy sa faek liigd hawwe. -“_Wat is dat?”_ frege er forheftich. “Wel, jimme dichters rjimme -altiten fen de zephyrs; dy binne sa luftich fen gong, sizze jimme, det -se al teantsjende oer de topkes fen de gêrzen en blommen hinne -trippelje. Nou binne jy sels in zephyr wirden.” Laitsjende stiek er syn -lange meagere hân út in keale roksmouwe, en wylst er my twa fingers -tastiek, sei er: _“Van versen gesproken, ik heb eene ode op Zijne -Majesteit gemaakt; dezen avond koom ik over dezelve uw oordeel -vragen._” Mei ien roun er wei, en ik seach him nei yn my sels tinsende: -“Dat is trije ûren tiid wei mei in flesse wyn! En den moat ik myn -consjinsje noch biswierje mei dy de hals fol to ligen.” It kaem krekt -sa út, mar mei ’t ûnderskie, det it my trije flessen wyn yn pleats fen -ien koste; dy soannen fen de muzen sûpe as mûzen. Lêzende seach er by -eltse gjalp op, en knypeage my ta, krekt eft er sizze woe: Fielste it -wol, feint? en den moast ik ommers wol _bravo_ roppe. De twade rigel -wier al in ljeagen: _Myn ziel, die voor uw glorie gloeit_; hy miende, -_die voor uw gunsten gloeit_.—Mar, Eölus, dat opnimmen, sjê dêr, dat -laeit my heech. Dat hat my noch nimmen dien. Wierne jy in Fries west, -dat wier dêr oan ta; mar yen fen sa’n smelle Gryk fen de soallen nimme -to litten.... it bikomt my sa nij as fleanen. - -Ik bleau in amerij op it ein fen ’e brêge stean en seach út nei de kant -fen Zutphen ta; dêr kin men de rivier net sjen; hwent as er Dimter oan -dy kant omtrint foarby is, kriemt er om, en sa rekket er yen út it -each. Nou, dat út seach ik in soarte fen in wite stoudamp ef reinige -miste, huzen hichte fen ’e groun ôf, en dy bôge as in slange troch it -fjild om, sa fier as in minske úteagje koe. “Hwet is dat?” sei ik tsjin -de brêgeman. “Dat is de rivier, sei er; dy wisket sa fen de stoarm.” -Krekt, Eölus; de keardel hie gelyk. Jy namen de rivier dêr yn ’e -lingte. It wier krekt eft it wetter sea. As it in flamjende -broutsjettel west hie, it mochte bikend stean. - -Nou seach ik klear en bleat hwet ’er to dwaen wier, en ik mei in blits -nei hûs ta om ’ris to sjen, eft myn wiif en berntsjes ek ongemak hiene. -Sa as ik troch de poarte kaem, hie ik foar my it greate tsjerkhôf mei -de greate tsjerke fen de Hillige Leafwyn (Lebuinus), en dêr stie it -beestespil fen van Aken flak alderneist. (Ho komme de dingen sa nuver -by eltsoar?) Dêr songen jy in raren psalm oer tsjerke en toer, Eölus! -Ik learde do earst de krêft fen Gysbert-oms wirden as er fen de stoarm -sjongt, det dy _Gûlt en boppe tonger beart_. It drille dêr, it skodde -en gounze alles yn syn Gothiske mûrwirken mei in oandrang fen loft, dy -ontsettend wier. It sûgjen troch de kloksgatten balte lûd oer alles -hinne. De spinael fen de toer stie mei syn taeije izeren stangen en -bânnen to swypkjen as in wyljentûke, en gierde it út. Wylst ik ’er nei -seach en elts eagenblik tochte, dêr komt alles del, hearde ik in -knetterjend kreakjen, dat troch jins stampen en daverjen hinne briek. -Hwet wier dat? Lâns it hele tek fen de Marije-tsjerke, dy alderneist de -greate fen de H. Leafwyn stiet, hiene se in latten raem lein, det jy de -kloeren net efter de pannen krije koenen. Dêrom bigryp ik, det jy it -latwirk earst del smieten; do folgen de pannen fen sels. Wel, man, jy -waeiden se as in hânfol lotterijbriefkes troch de loft, en elts moast -mar om in hinnekommen siikje, dy net ien op ’e hersens hawwe woe. -Eölus! Eölus! Ik leau, sa wier as ik hjir for in sûndich minske stean, -det jy ek al in tik fen dy naesjes wei hawwe, dy net mear oarlogje -wolle as for hjar eigen rekkening. Hwerom moasten de pannen fen de -Marije-tsjerke it ontjilde, en de laeijen fen de H. Leafwyn-tsjerke, dy -er deun oan stiet, sparre wirde? Jonge, wy binne net forrotte, Eölus! -As jy dat miene, binne jy de planke mis. Dy Marije-tsjerke hawwe se yn -in _arsenael_ foroare, dêr allerlei ark yn birgen wirdt, om minskebloed -to forjitten as bargebloed. Dêr hiene jy de lucht fen, baes, en do -moasten de pannen it ontjilde, omdet jy it moardners-ark fen binnen net -bynei komme koenen. Ik doar wedzje, det as se sawol fen in arsenael in -tsjerke (in hûs, fen ljeafde en frede!) makke hiene, det jy nin panne -oanroere scoenen. Mar hark ’ris, Eölus; jou miening is goed, mar jy -bigripe it net goed. Kanonnen binne by slot fen rekkening de biwizen -dêr de keningen mei riddenearje, en sa lang as der ien is, dy se brûkt, -moatte al de oaren se ek hawwe. - -Sa as dat latwirk delkaem, wierne jy mei ien ek boppe op it spil fen -van Aken, en dêr wipten je yn in rep it tek fen op, det de hele -santepetyk mei planken en kleden yn ’e loft fleach. Dat briek en -rottele dêr oer ’e stiennen hinne, det yen hearren en sjen forgong. -Undertwisken fleagen jy altiid mei it selde gedaver oer tsjerke en toer -hinne en om dit orkest fierder fol to krijen bigounen de lieuwen, de -tigers en bearen mei to brullen, det de groun ûnder yens foetten -dreunde. Alle dagen stie van Aken mei in greate manteljas onbiwegelik -foar it spil, en den seach er sa strak en wreed eft er yen opfrette -woe; mar do er nou de holle útstiek en fen syn hele tinte neat oars as -in mannich sydplanken stean seach, ik kin jo sizze, do kaem ’er in -bytsje biweging yn syn troanje. Mar hy hie de kop net forlern, Eölus. -It earste wier klets! de hokken fen de wylde bisten ticht; hwent de -baes tochte, as dy jonges út de skoalle knipe, den rinne se net om -Dimter koeke, mar Dimter minskeflêsk. Flink hie er ek timmerljue mei -ljerden en linen tsjin it spil oan om alles, hwet noch oerein stie, op -to hâlden. Do in boun fen in tweintich fammen en jonges ynspand, dy de -fûgels úthellen: dat fleach eltsoar efternei eft se stellen hiene; de -iene mei in papegaei, de oare mei in mandril-aepke, in tredde mei in -poelepetaet, in fjirde mei in Indiaenske hoanne, en dat foltsen kraste -en gûlde ûnder dat forfarren, eft se formoarde waerden. Afrika, Aziën -en Amerika waerd der úttôge, en dat kaem allegearre to honk yn de -keuken fen it weardshús de _Neger_. De oare moarns seach ik in feint -fen de hospes foar doar stean. “Maet! sei ik tsjin him, ho giet it? -Jimme hawwe in bulte frjemde passagiers krige, hear ik. Sok folk komt -sa fier wei, dat scil wol braef tarre en smarre.” “It mocht de divel! -andere de jongkeardel: hja bringe myn baes mear dong as jild yn hûs. -Dat soadtsje stjonkt ús de keuken út.” “Mar ho hâlde se hjar oars?” ik -wer. “Wel, andere de biis, dêr scil ik net fen sizze, mynhear. Jy -moatte bigripe, it bliuwt yn it bloed; neijer folk as de apen hat de -minske net, en fen beiden sjugge wy hjir likernoch de selde kuren.” -“Mar den tinkt my, sei ik, det de apen noch nofliker om to hâlden -binne; hwent dy kinne jimme oan in keatting lizze, as se it forkeard -bigripe, en de minsken al dogge se it noch sa onhuer, moatte jimme -bitsjen litte.” “Krekt, mynhear! sei de jongkeardel, en dat is binammen -in droevich lêst for in feint. Hwent as de apen net doge wolle, den jow -ik se in trewinkel tsjin de skeane bek, det se stouwe, mar as de -skrokste smjirkert, in ourang-outang pakje-kreamer, my útracht det ik -nin turf heech bin, den moat ik noch sizze: Hwet biljeaft, mynhear?” -“Wel, dat bikomt my sa nij net, sei ik tsjin him; mar wiste hwet, -heite? Dou moaste tsjin dyn baes sizze, det er syn úthingersboerd -foroarje moat. Eölus hat him al to goed bitocht.” “Ho mien je?” sei er. -“Ho ’k dat mien? andere ik; jimme moatte de _Neger_ foroarje yn de -_Arke van Noäch_.” - -Mar om wer by it stik to kommen, do jy van Aken syn tinte troch eltsoar -keild hiene, gong ik nei hûs. It waerd my to mâl, Eölus. Mar ik hie de -rêch net oan van Aken takeard, ef ik seach troch it tek fen in heech -hûs hinne. Dêr wenne in perfester. En net tofreden mei de man in -tûzen-mannich pannen yn alle eleminten to smiten, bruiden jy him ek -noch in foech stien fen sauntich poun troch souder en al hinne yn syn -ledikant. Jy miene dochs net det de man kâlde foetten hat? it liket wol -eft jy him in waerme stien oanlizze woenen. It heilde pannen, stiennen, -reid, laeijen, âldouter, ruten; it wier mar, pas op, yn dy nauwe -strjitten. Oan alle âlde gevels stienen jy to wriggeljen; dy oer sa’n -wrak spil wennen en dat weauwen seagen, gong de grizel oer de grouwel; -in bulte bitrouden de kwakkelige oerbûrman net, en pakten hjar bêste -spillen: hwent daelk, tochten se, bruije de klompen stien ús op ’e -holle; den alles to grús, alles iepen slein, en mooglik brân der by. In -bytsje fen my ôf seach ik jo in gevel omfieren, dêr twa dragonders as -mosken ûnder biflapten; beide kroandea. Hwet hienen jy dêr oan, Eölus? -Dy twa skoane feinten, keardels as lôgen! Al binne se mar soldaet, tink -det hjar âlders allike hertelik om hjar forplettere bern krite as de -rykste fen it lân. Ef miene jy, Eölus, det je in hantsje helpe moatte, -omdet de jenever, Janke-en-hjarre, en de kûgels it net ôfkinne?—Under -dit gedjoei kamen al de skoallen út; it wier krekt fjouwer ûre. Yn dy -heilboi fen stiennen en pannen bitroude nin âlder syn bern allinne -bûten doar. De hiele lange strjitte, dêr ik wenne, grimmele yn ienen -fen feinten en fammen, dy bern by de hân hiene. De measte berntsjes -krieten: de sloven wierne forheard; hja wisten net hwet ’er geande -wier, sa ougryslik bearden jy boppe de huzen, en oeral trapen se troch -diggels en stiennen. - -Ik kaem thús, en der foel my in stien fen it hert do myn Tsjalling, mei -laei en boekje yn syn hantsjes, feilich yn hús wipte. Ivich scil dit -hert, Eölus, jo for dy deugd tankber wêze, en stiet ’er earne noch in -altaer for jo op ierde, de moaiste krâns fen roazen scil ik ’er trije -slaggen omslingerje, en ik scil der byskriuwe: _Oan him, dy myn ljeafde -sparre hat!_—Watse wier in stien op ’e holle fallen, mar mei in -skamper; it kaem net oan. It like wol det ús Hidde jou geblies net -folle oangong. Alteas hy gong om fjouwer ûre krekt as altyt mei de -dwersfluit ûnder de earm om syn leksom op to heljen, en hy hat mei syn -master duëtten bliesd wylst jy op it tek accompanearrene. Dat hat dûrre -ta det jy fen efteren it Spaensk geveltsje yntrapen, en de jiffrou, dy -op it gekreak gysten nei foaren roun, de hals hast briek oer in amer -mei stjinkoalen, dy yn ’e gong stie. Dat joech sa’n gemoart en geraes, -det de muzykmaster nei boppen fleach, om in finster út to heakjen, en -dêrmei wier de muzyk út.—Underwilens kaem myn feint thús, dy ik ontbean -hie om by honk to wêzen, as ’t jo ’ris biljeafde om my it tek boppe de -holle wei to brekken, mar dy stienen de triennen yn ’e eagen. “Hwet -skilt dy?” frege ik. “Myn wiif, sei de man, is to fjilde om ús koal fen -it lân to heljen, en it is sok needwaer, mynhear! Ik woe hjar sa -minlike graech thús helje, as ’t jo biljeaft.” “Foart mar, kearel! sei -ik; it libben fen dyn wiif giet boppe al de rottige tekken fen -Dimter.”—Mei det Bearnt foart wier, bigounen jy mei sok frjemd getonger -op myn skoarstien om to skoerren, det ik tochte: Dit is ’ris hwet hiel -bisonders! hwent mei dy hege huzen en tsjerken kinne wy jo oars noait -net fornimme. Ik sei tsjin ús Watse: “Kom, heite; dou wolste ter sé, en -den krigeste mei in pear bolstjûrrige bazen to dwaen. De iene hjit -Eölus, en de oare Oceänus. Eölus is krekt bûten oan ’e gong; nou scil -ik dy ’ris efkes sjen litte, hwet dy yn ’t fet hat.” Boi naem my flink -by de hân, en ik fleach, sa gau as ik koe, mei him troch de neare -stegen hinne, om op de romte fen it greate tsjerkhôf to kommen. Dêr -hiene jy ûnderwilens hwet dien, dat ik net tocht hie. - -Yn dat bekfol tiid, det ik thús wier, hienen jy de glêzen yn de H. -Leafwyns-tsjerke wol op tweintich pleatsen ynslein, det de leaden -roedtsjes ’er by hongen; it seach ’er út as in kroech, dêr in partij -dragonders oan it houwen west binne. Mar ik tink det jo dat ontkomd is, -Eölus! Wylst jy dy ramen dienen op it arsenael en it beestespil binne -jy mûlk mei in skamper oan ’e glêzen west. Men kin dat yn de rûzje sa -lyk net roaije. - -Ik roun mei de jonge fierder, en yn in rep wierne wy wer op de -rivierswâl. Dêr hiene wy jo út de earste hân. It wetter út de rivier -snjitten jy ús oan; soms bliesden jy ’t allehiel oer ’e stêdsmûrre -hinne, det it tsjin ’e huzen yn ’e stêd oanfleach, krekt as in bleker, -dy syn doek biëast. Egentlik woe ’k mei boi nei ljue fen myn kinde, dy -deun oan ’e rivier wenje; dêr hat men oan alle kanten in rom gesicht yn -it fjild, en op it wetter. Mar omdet se oer in brêge allinne wenje, -hiene jy in frije fljocht oan beide iggen fen it hûs lâns, en brochten -de dûbelde wynflap efter it hûs wer by eltsoar. Dit makke in twjirre -dêr modder, prikken, en ik wit net hwet al, sa troch eltsoar giselen, -det ik er net hyn ef binei komme doarste. Wy mochten eris mei yn dy -govert gien wêze, en den hiene wy net ophâlde kind, as wy woenen. - -Efter ús wier der noch in oar spilke geande. Dêr hiene wy de -stêdsmûrre, mei in soarte fen in simmertinte der boppe op, dêr jy oan -wierne to wriggeljen. Dy arke stie noch al yn bistân eft er wike scoe; -mar op it lêst joech er kamp. Yn ienen waerd it ding driftich, en -bigoun hiel permantich troch de hûzen to kuijerjen, ta det de hiele -tabernakel yn ienen glûpsk fen jo loslitten waerd, en yn alle splinters -op strjitte stikken boarstte. Ik seach noch ’ris om nei it hûs fen myn -kinde, en stie yn bistân om ’er hinne to gean, do jy in gat yn it tek -waeiden, dêr wol hynzer en wein yn swaeije koe. Ien fen it húsgesin -fleach aenstons nei boppen, en winkte ús troch it gat, det wy bliuwe -moasten. En dat wier ek de feilichste rie; hwent op it egenste -eagenblik bliesden jy yn de ûnderkeamer, fen trije ramen allyk, de -ruten yn. It like wol, Eölus, det jy jou longen do mei de foarsje fen -in kanon útsetten; hwent de oare moarns siet der noch in stik glês fen -fjouwer tomme yn ’e keamersdoar, mei sa’n boarstend gewelt wier dat -lichte grús foartflein. Do wy dat seagen, sei ik tsjin Watse: “Sjen nou -’ris goed om dy hinne, boi! Dat alles docht Eölus, en ûnder sa’n baes -scilstou farre. Hwent as hy slept, den komste nin stap fierder op it -wetter. Hjir stieste op ’e fêste groun; mar tink der nou ’ris om, det -Eölus dy yn ’e Spanske sé hat, dêr it wetter toershichten foartrôllet, -en det er dy weach-op weach-del mei de greatste trijemêster as in -spoentsje hinne en wer toutert. Ho liket dy dat ta?” De jonge glimke. -“Ja, boi, tochte ik yn my sels, dou biste lyk as de tsjinstboden. Hja -hawwe de earmoede foar eagen, en dochs trouwe se.” En dat is ek mar -gelokkich, Eölus. Hwer scoe de kening recruten, en de keapman silers -wei krije as de faem de gefaren fen de houwelykssé en de jonges de -krêft fen Eölus earst op in hier birekkenen. Wel, de jonge skeukte fen -nocht, Eölus, do jy sa azem joegen. Ho mâller, ho moaijer.—Ik naem boi -wer by de hân, en roun sa gau as ik koe wer nei hûs ta. It bigoun ek -njunkenlytsen to skimerjen. - -Pas wier ik thús, ef dêr komt myn feint wer oan. Hy glimke. “Bearnt, -sei ik, dat stiet ’er hwet blierer by as niis.”—“Ja, Mine is ’er wer; -sei er, it wier needwaer, mar ik moast ’er dochs om laeitsje.”—“Ho nou -den?” sei ik.—“Wel, ik roun mei Mine oer ’e strjitwei nei stêd ta, en -dêr komt hjar de wyn yn de rokken; hja yn ienen op, en wol fyftich trêd -wirdt se fen my ôf oer it fjild droegen. Nou, hja is sa’n propke, lyk -as mynhear wit; ûnder dy reade útspande rôk stiken hjar koarte skonkjes -út, en dy wraemden en trippelen om de groun to siikjen; krekt, kin ’k -jo sizze, as in bern oan ’e liedbân, dat wakker skrept en rint, as it -de groun net roert. Wel, ik skettere it út. Ik hâldde my fêst oan in -beam, sa slop wier ik fen laeitsjen. Mine wier lilts do se my dêr sa -stean seach; mar ik sei: myn ljeave Mine, al hie ’k op ’e dea sitten, -ik koe ’t net litte.” Sa leare jy de minsken yn ien eagenblikje, Eölus, -dêr in dounsmaster hjir wol trije jier ta nedich hat.—In bytsje dêrnei -sakken jy ôf. Nou en den kaem ’er in neifleach; mar de baes sels wier -foarby. Rêst lykwol wier my dy joun net biskern. Eölus waerd opfolge -fen mynhear Weachhals, en dy hâldde my en myn wyn selskip oan toalf ûre -ta. - -De oare moarnsier gong ik ’ris om en troch de stêd om op to nimmen, ho -jy ’t makke hienen. It like wol eft Dimter bombardearre wier, sa wierne -jy der útnaeid, Eölus! Omwaeide stekken: heale gevels; iepene tekken; -reade tekken lape mei blauwe smoarde pannen: roeden út de ramten; hjir -en dêr proppen fen fodden yn stikkene ruten; timmerljue, mitselers, -opperljue oan ’t skreppen en tôgjen mei ljedden, pannen, sparren, -delen, kalk en stien; de Berch-tsjerke troch inoar smiten, det de -gemeinte der yn nin fjouwer wiken yn bankje koe; tekken fen lytse -simmerhúskes in foet op hjar mûrwirk forset. Mei ien wird, Eölus, as jy -it sjoen hiene, jy scoene oer jou wirk sels foldien west hawwe. - -My tochte, wy moasten ek wol ’ris efkes yn ’t fjild sjen, ho jy it dêr -makke hienen. De roggebergen stiene as dronkene ljue to hingjen; by -sommigen hienen de standers ien ef twa makkers forlern, en de skeaven -laeinen wiid en siid troch it fjild hinne keild: de stiennen gevels fen -it weardshûs de Platfoet foar en efter oan de earste fordjipping ta der -útflein; it reid op de tekken oeral by toppen efterstobek waeid, det it -opstie as in stikelbaerch. De brebiers blieze jamk mei hjar toet yn -yens hier as se it knippe, mar ho jy dat âlde fêst-bakte reid mei -bliezen oerein krije, dat wit de deale. Hjir yn ’t poepelân is yn it -fjild for jo sa folle net to bikken as yn Fryslân; mar ik tink det jy -dêr de measte wettermounlen wol op ’e kop set hawwe. Dat binne tinkt -my, krekt boartersdingen for jo, Eölus. - -“Ho hat it foldien?” sei ik tsjin myn soannen, do wy thús kamen. -“Opperbêst, heit, seinen se, wy wolle wol mear stikjes fen Eölus -sjen.”—“Ja, sei ik, feinten, ik leau net det ’er ien frjeon is, dêr -jimme mear fen hâlde, as fen dy graef fen stoarm en onwaer. Nou, goed, -daelk scille jimme mear sjen.”—Dyselde foarmiddeis gong ik mei Hidde en -Watse, en ús miich fen Leiden, dy krekt by uzers út-fen-hûs wier, nei -de Pol ta; dat is in bûtenpleats, rikelik in ûre fen Dimter ôf, dêr se -seinen, det jy der oan ’e hoasbânnen ta troch gien wierne. En ik moat -sizze, do wy dêr kamen, namen wy allegearre de hoed ôf, en bitanken jo -frjeonlik, det jy it sa genedich mei ús makke hienen. Dêr hiene jy -efkes in great bosk fen de swierste iken en bûken as in hânfol -swevelprikken troch eltsoar keild. Dat laei der hinne eft de divel ’er -jongen smiten hie. Oer de swiere stammen en de holle gatten, dy se yn -’e groun skoerd hienen, troch de toeken en twigen, wier nin trochkommen -oan. Ytlike beammen hienen ûnder it fallen mei de wirtels klompen -modder nei boppen wipt, dy toalf foet heech wierne, en sa tsjok, det it -foege klinten liken. De hear, dy it bosk takaem, wier mei syn -rintmaster al oan ’t ritsen fen de stammen for de feiling. Dat griisde -my om de man. My tinkt, Eölus, dat koene jy wol litten hawwe. Alear koe -der sa’n grapke wol op stean; do die it de edelljue sear det se in beam -kappe moasten. As der ien yn ’e kop stoar, den doarsten se him noch -hast net oantaeste, sa eang wierne se, det de ljue it for skrok en -heukeraftich oansjen scoene. It like der net nei om in beam fen hjar -slot om jild falle to litten! Nou wirdt al it heech hout oan dûbeltsjes -makke; hwent hwet hat ûnder ús geslacht fen minsken langer wearde as -kâld jild? En nou moatte jy noch komme, Eölus, en nimme ús it lêste -hearlike skaed boppe de holle wei, dat ús bernsbern net wersjen scille. -Wier it jo to folle, det ’er ús ien oerbleau, dy yn de greate pronk fen -natúr in yntres fen syn kapitael foun, greater as de coupons fen -brieven, dy seis percint dwane? Mar jy binne der woast troch gien, myn -ljeave man! en it docht my nij, det ’er noch ien spjirke oerein stean -bleaun is. Oan de measte beammen, dy jy net om krije koene, hiene jy -mei sokke rukken wrikke, det de ierde boppe de wirtels oplichte wier. -Yn ’e leane, dy op it slot tarint, ha ’k ien sjoen, dy wy mei ús twaën -omklamme moasten. Dy koene jy mei nin boarstens gewelt út ’e groun -krije, mar do ha je him midden yn ’e stamme as in wirtel trochknapt: en -yn it hert wier it hout sa geef as kryt. De stompel stie dêr mei -splinters fen in foet ef toalf yn ’e hichte; fen fierrens like it krekt -eft ’er in greate bjizzem op syn stôk oerein stie. Ien fen dy splinters -haw ik meinomd; dêr lit ik nou in gongelstôk fen meitsje, en ’er mei -greate letters ynbarne, EOLUS, XXIX NOVEMBRIS MDCCCXXXVI. Komt ’er my -den in man mei in great boarst, in pocher, in _windmaker_ tsjin, den -hâld ik him dy stôk ûnder de noas: “Jy kinne gnap blieze, siz ik tsjin -him; mar kinne jy it sa goed as de man, dy ikenbeammen yn sokke -splinters bliest? Kinne jy balken oan twa sprekke?” - -Wy hienen sa lang yn de tûken en twigen fen al dy lizzende beammen -omtiisd en omwynd; wy hiene sa dealisk as iikhoarntsjes fen de iene -stamme op de oare sprongen, det wy op it lêst sa wirch waerden as in -maits. Wy gongen dêrom yn in weardshús, en koften fen in heldere -Gelderske faem in sûpke mei hwet mâlke-en-wetter for de jonges. Do wy -ús in bytsje útpûste hiene, kuijeren wy mei moai sinnich waer werom, -lâns in nije strjitwei, dy mei jonge beamkes biseame wier. “Hea, sei -ien fen de bois, sjoch heit! al dy lytse beamkes binne stean bleaun, en -dy greate binne omwaeid!” “Dat leauste wol, sei ik; dy swiere beammen -hawwe mei hjar brede koppen mear wynfang; ek rikke se folle heger, en -boppe hat de wyn mear krêft. Hja sjitte hjar wirtels wol djipper yn ’e -groun, hjar stammen binne wol tsjokker, mar de oanstjit dy se fen Eölus -to lijen hawwe, is evenriedich noch greater. Dêr komt by, sa’n swiere -jowt net ta, en dochs it moat bûgje ef boarste, lyk aste oan dy -bjizzemstompel seachste. Dit lytse gûd bûgt by de minste twjirre; it -mei ’ris tsjin de groun niigje, as de wyn hwet ynbynt riizje se ek wer -oerein.” “Dat is al nuver, sei boi, dat lytse beamkes by in orkaen -feiliger binne as greate.” “En lykwol, sei ik, giet it krekt sa ûnder -de minsken. Op Louis Philippe hawwe se nou al trijeris sketten, en ús -litte se yn frede. Hy doar de kop net út syn hok stekke, ef de -strjitten fen Parys moatte earst opromd wirde, det it foar, en efter, -en om him hinne, in lege wyldernis is, en wy rinne oeral allinne sa -frij en feilich as de fûgels yn ’e loft. Ho heger aste yn de wrâld -kliuwste, ho mear der komme dy dy nei ûnderen ha wolle, binamme aste de -brette hoanne spileste, en it allinne witte wolste. Den komt it ek -allegearre op dyn kop del, en al stieste sa fêst as in iken beam, om -moaste. De forienigde stoarm fen dyn fyanden is sterker as dou, en -kinne se dy mei wirtel en tak net útroeije, hja scille dyn stamme mids -twa rinne. Dy scille se it net dwaen, sa lang aste dy by de groun -hâldste. En as se dy al bynei kamen, den is der noch ontwyk for dy. -Kenste it âlde Fryske sprekwird wol, Watse?”—“Hwet is dat, heit?” frege -boi.—_Lear dûken!_ Dûken foar de stoarm fen need en omstandichheden, en -dou scilste de kop ’er wer moedich byskoerre, lyk as dizze kliene -beamkes, as de stoarm oer is, wylst de steile hirdhollen as dy iken om -dy hinne lizze.”—“Altyt dûke?” sei er.—“Né, feintsje! net altiten. Dûke -as folhâlden koppigens is, en dy sûnder reden neat oars oanbringt as -skea. Wolle se dy dûken leare, as dyn consjinsje seit, detste stean -moaste, hâld ’er den de kop foar. It is better alles kwyt, as detste dy -oer dy sels skammeste; hwent den kinste dochs noait nin wille wer ha. -Bigrypste dat wol, Watse?”—“Né, heit! sei boi; net tige.”—“Nou, den -scille wy it dy leare. Wêz’ mar wer as dizze beamkes; lit dy bûgje en -liede troch de hân fen him, dy it goed mei dy mient. Tink net det it -bûgjen op dyn jierren skande is; _Ho ealer hout, ho bûchsommer twiich_, -seinen ús wize foarâlders.” - -Under sokke praetsjes panderen wy al swietsjes foart, do ús in moeije -to mjitte roun, mei in swart reinkleed om; it minske like wol yn -gedachten, alteas hja seach stiif tsjin ’e groun, en it wier krekt eft -se ús net mirk. Wy hiene ús praetsje just út, en seinen nin wird; yn -deadelike stilte trapen wy sa op eltsoar oan; mar do wy krekt njunke -moeije wierne, prûstte ús miich fen Leiden, dy wakker de trudze hie. Ik -wit net ho ’t wier, Eölus; mar it kaem hird oan; it like wol in gjalp. -Dat earme sloof yn ienen fjouwerkant mei in skeane pas fen de strjitwei -ôf, en út hjar kaepke as in gleon hynzer, dat skrikt, nei boppen sjen, -krekt eft de divel en syn frjeonen mei hjar op in paed wierne. Nea haw -ik in minske sa forheard sjoen, Eölus, en nea haw ik ek mear lake. Wy -bliuwe nog al lang bern, Eölus. - -Foar en yn ’e stoarm hawwe wy dingen sjoen, dêr wy net rjucht wiis út -wirde kenne; my tinkt, wy kinne by nimmen neijer om útslútsel gean -Eölus, as by de man sels. Wy hawwe yn Fryslân ljue, dy rôlje for de -aerdichheit wol ris in tinnen panne op, krekt as in pljims pompier; ús -forneamde rimer Oene hie noch in dochter Mattsje, dy dat ek koe. Dat is -klear en dudelik; dy mar macht yn ’e fingers hat, kin dat dwaen. Mar -hwa hat nou fen syn libben heard, om sûnder fingers repen lead fen -tûzenen pounen op to rôljen, en den as in krolde spoen nei ûnderen to -bruijen? Lykwol dat ha jy hjir oan forskate huzen, en to Londen noch -oan de Pancras-tsjerke dien.—Nou moatte jy my ek ’ris sizze, Eölus, -hwerom det jy ús yn ’e broeikast set hawwe ear ’t jy kamen? Al in dei -mannich to foaren wier de loft sa waerm, krekt as op in brodzige -simmerdei. Yn ’e wyn ef yn ’e lijte, oeral kaem yen sa’n maffe, lije -loft tsjin. De kobbels fochte stienen oeral op hout en stien, ja, by ús -mûrren roun it wetter mei strielen del. Jy hawwe ús planeet dochs earst -nin switdrankje ynjown, Eölus? En nou woe ik dat ek noch wol witte; -hwent it liket wol as jy hjir yn ’e krite binne, det it wetter yn ’e -pompen op en del giet, en det de kwik yn ’e waerglêzen stiet to -dounsjen. By dat kwik ef dat wetter kinne jy dochs net hyn ef bynei -komme? - -For it alderlêste haw ik noch in apel mei jo to skilen, Eölus. Alde kij -út de sleat to heljen doch ik oars net jamk; mar it laeit my sa heech, -det it moat der út. Ik haw it egensk tsjin Jacobinen en flaeijers, dy -de keningen bidjerre, en ik sjen ljeafst, det myn bêste frjeonen, dêr -jy ûnder binne, oer sokke haedpunten, dêr it gelok fen lân en prins oan -hinget, krekt-en-allyk tinke as ik sels. Nou sizze se hjir to lânne, -det jy ek in Jacobyn binne, en dat moeit my ivich. Ho komme de ljue -dêrop, freegje jy mûlk? Kom, dat scil ik jo sizze. - -Foar twa jier foer der in skip fen de kust fen Guinéa nei de Westynjes -ta; jy joegen de moaiste koelte en it noflikste waer, dat in stjûrman -winskje kin. Sa hienen se in wike ef trije fearn, do jy mirken, det der -in bidoarne minskelucht út it rom kaem, dy it skip krekt as in sok yn -de loft neigong. Jy waerden wekker, en kipen ’ris yn it hol. Dêr wier -in fracht fen hûndert-sauntich slaven, dy as in keppel skiep opsletten -dêr by eltsoar laeinen to stjonken. Njoggen hiene yn wanhoop hânnen oan -hjar sels slein. Do waerden jy sa grimitich, det jy jo oanstelden as in -hiemdôge. Dat wier de sé yn ienen yn oproer; de wyn oan ’t fluitsjen -troch want en blokken; de seilen oan flarden; de fokkemêst oer boart; -it roer fen ’t gat, en foar hjar hiene se in eilân mei barning op de -klippen. De kaptein, dy neat as de dea foar eagen seach, gong mei it -folk yn de sloepen, en liet de slaven yn it hol om to forsûpen. Dat -wier gelokkich, los! fen boart ôf! en dêr fleagen de sloepen hinne. Mar -jy net links, Eölus! bliesden in stirtsé op hjar oan, dy de sloepen yn -de groun slingere, en al hwet ’er yn wier forsûpte. It skip sels hâldde -it; mar staette to lêste mei sa’n evels gewelt op in klip, det de -mêsten troch de kyl stampten, en lûken en alles losboarstte, hwet it -hol fen ’t skip bisletten hâldde. De negers ’er út, en to wetter. Hja -sylden as wetterhounen, en kamen op trije nei, dy gammel wierne, -allegearre bihâlden op Santo Domingo oan. Dêr founen se broers; negers -as sy, fortrape as sy, mar dy hjar frijfochten fen de Frânsken, en dy -de Frânsken mei hjar trije-en-tritich miljoenen net wer ûnder krije -kinne. In mannich dagen dêrnei spielden de heal forgiene en stjonkende -liken fen de slavehandelers, fen de kaptein en de matrozen dêr ek oan. -Hwet wier dat in swiete lucht yn de noas fen de frije negers! Do se de -kringen oan it strân driuwen seagen, kraeiden se yn wyld gegei de -fictorie fen Eölus oan hjar boalen út. - -Mar dat is ’t net allinne, Eölus. It moat in âld sear wêze, dêr jy al -mei biheind wierne, do ús foarâlders om hjar frijheit tsjin de -Spanjerts fochten. Ik scil it forhelje, sa as it my oanbrocht is, en -den kinne jy sels sizze, eft it wier is ef net. - -Jy moatte den, nei ’t hja sizze, jou plezierreiskes hawwe krekt as wy -minsken, en omdet je net oan ien plak, lyk as wy oan dit kikkertslân, -boun binne, mar de hiele ierde jou krite is, sa gongen jy den nei -Andaluziën, it moaiste plak, dêr jou azem noch oer hinne gien is. Nei -it hearlik Andaluziën, siz ik, dêr natûr al de moaijens, dy se troch -Italiën, Switserlân en Frankryk spraette, yn in koart bistek by eltsoar -garre hat. Dêr rint de rivier de Guadalquivir troch, en it moat dit -wetter wêze, dat jy jo ôfdriûwe lieten as je de sinnen forsette woene. -Ho moai moatte oan beide wallen dy gesichten wêze, Eölus! en dêr -glieden je den mids troch hinne. Hjir troppen fen swiere beammen mei -heech skaed fen geile en brede blêdden, hwer Spaenske skiep tsjin it -prykjen fen de sinne ûnder lizze to skûljen. Dêr loftige hichten en -klingen, biwoechsen mei blommen, krûden en druvebeammen, dy hjar grien -frjeonlik troch eltsoar frisselje, en nou en den in biskûle hûs smûk -efter wei kipet. Jinder in Moarsk kastiel op it tipke fen in hingjende -rotsklibbe útboud, en noch fierder himelhege bergen, dy hjar bisnijde -koppen yn it heldere azuer op stekke. Underwilens boarten jou berntsjes -om jo hinne, en saeiden jolich oer de rivier fen de iene ich nei de -oare. Dêr wier ien, dy nocht hie om in moaije fûgel, dy op in tûke stie -to tsjotterjen, hinne en wer to touterjen; en bytsje fierder spartele -ien ûnder in tropke roazen om, dy fen ’t gedjoei rûsden en de holtsjes -skodden. Kamen se in jong feint foarby, dy mei de guitarre yn ’e hân -syn minnesang stie to kweeljen, den patten se de jongfaem, dy de holle -ta it finster útstiek, en tispelen loddrich yn ’e lokken fen hjar -gitswart hier om. Meast touweren se oan jou beide siden, en hwer jy -wierne draeiden se kûlen yn krûden en lizen, dy swietkes mei jo liken -foart to gean. Dêrby hiene jy den noch boppe jo dy heldere blauwe -Spaenske himel; om jo hinne dy lije loft, dêr tûzen geuren fen -oranjebloeisel en swiete blommen yn om sweefden; en ûnder jo dat glêdde -wetter fen de Guadalquivir, dat de loft, de beammen en de bergen, dy -’er hjar fen boppen yn spegelen, noch ’ris skimerjende en triljende -werjoech. Sa kamen jy mei jo stoet foarby Sevilla, do ien fen jou -soantsjes boartsjende oer ’e stêd yn de reek fen in autodafé tommele. -Dêr stienen sa’n ontelbaren minsken om hinne, det it bern skril nei jo -ta fleach, en jy net links sels fen de wein, om ’ris to sjen hwet dêr -dwaende wier. Do jy boppe de reekwalm kamen, hearden jy in earmhertich -gewein en gejammer; jy twjirren de reek in bytsje wei, en hwet seagen -jy do? In man mei bleate foetten, mei in heechoppe spitse mûtse op, en -in wyt himd oan, beide mei flammen en divels út de hel biskildere; hy -wier mei bûgels en keattingen oan in peal fêstboun; en stie op in -steapel barnhout, dêr in blauwe lôge bigoun út to slaen. Hwet hie er -misdien? Hy leaude det ’er mar ien God wier, en det dy God de heit fen -alle minsken is. Sa gau hiene jy dat net heard, Eölus, ef jy waerden -breinroerd: trijeris fleagen jy op en del, det reek en flammen trijeris -tsjin de groun flapten. Mar in bytsje ta jo sels komd, tochten jy: -“Blies ik hjir yn, ik scil de flamme fen dat ongelokkich skepsel -ôfwaeije, en hy scil nammers to langer briede. Dea, in gauwe dea for de -lijer! Mar hwa wol in eagenblik langer yn dit forflokte lân bliuwe? De -hel stiet hjir yn it paradiis, en de hel is to falsker, omdet se yn it -paradiis stiet. Wei, myn bern! Wei! Tûzen milen hjir fen dinne. Ljeaver -ûnder de bearen fen Yslân as it divelen-brot fen Spanje.” Yn ienen -stauwen je op, sûzjende en grommeljende fleagen je op, en al jou bern -flodderen yn de wolken fen jou sok mei nei it Noarden ta. Dy selde deis -(it wier de twade Septimber) kamen jy noch efter Ierlân, dêr jy in -fleet fen fjirtich oarlochskippen silen seagen. Neijer kommende -bimirken je de Spaenske flach. Ja, wol, man! it wier de Armade, de -onforwinnelike fleat fen Philips de twade, dy ús en Ingelân opfrette -scoe. Hja hienen al pit hawn fen de Ingelsken en Seauwen, en slûpten -nou mei de stirt yn ’t gat alleheel efter Ierlân om, om wer yn hjar -nêst yn Biscayen to kommen. De pynbanken, de skroeven, de knyptangen en -barnizers om ús foarâlders de tonge út de hals to skoerren, as se fen -frijheit sprieken, wierne dêr oan boart. Dêr krigen jy de lucht fen, en -do wier ’er nin genede, sa siet jo dy reek fen Sevilla noch yn de noas. -“Romte bern!” seinen jy tsjin jou soannen. “Rep jimme, nei hûs ta. -Dizze ljue binne onforwinnelik! Dy flach wit fen nin striken! Heit scil -’ris sjen eft dat wierheit is.” Dat wier mei ienen it baitsje út, en -hals oer kop yn de Spaenske fleat del. Heare God, Eölus, hwet hawwe jy -woast yn dy Armada omflein! Seilen, want, mêsten, alles oan dy fjirtich -skippen fen boppen del, en oan flarden. En der wier nin bidarjen yn jo -to krijen, it brûs stie jo op de mûle. Dagen efter ien boldere dat mei -it selde boarstens gewelt troch, en jy hawwe jo net del jown, foar det -’er tweintich greate oarlochskippen mei man en mûs forsûpt, ef wech -ende wear op klippen en strânnen oan stikken boarst wierne. Do it -kerwei ôf wier, en in mannich oerbleaune skippen as wrakken nei Spanje -ôfsakken, fleagen jy noch ’ris efkes yn de spegel fen it admiraelskip, -en reauntene Don Oquendo yn it ear: “Jimme kinne Autodafé boartsje, mar -ik waeije. Wit’je?” - -Dêr hawwe jy nou alles, Eölus, hwet se my fen jo sein hawwe. Nin wird -haw ik ’er by ef ôf dien. Binne jy skildich, kom den bileaven net yn -Dútsklân; hwent dêr sette se jo ytlike jierren yn in akelige -festing-finzenis, foar det se jo forheare; jy krije al straf foar det -jy doem hawwe, en is ’t oan fordedigjen ta, den moat jou advokaet op -syn fordommenis swarre, det er oan nimmen sizze scil, hwet er for jo yn -to bringen hat. Sa kinne se jo de hals omdraeije sûnder det ’er in -hoanne nei kraeit. Dos, Eölus, binn’ jy in Jacobyn, pas op det jy út -hjar kloeren bliuwe, man. - -Nou woe ik minlike graech, det jy my ’ris in letterke skreauwen oer ien -en oare. Sels to kommen, dat doar ik hast net fergje. Mar as jy komme, -woe ’k ljeafst in dei twa foarôf tynge hawwe; hwent den scil ’k hwet -pannen opslaen. Dy binne hjir jister fen trije ta trettjin goune -opslein. It is in bulte eare as sa’n heech personaedzje as jy sels -komme, mar djûre eare is ús foech net. - -Foaral en bileaven de groetenis oan wiif en bern; binammen oan jins -kreaze dochter Vulturna, dy wy yn ’e simmer út it súdeasten by ús -forwachtsje, en ek Auster, dat golle, frjeonlike feintsje. Hjar rûzige -broer Favonius hat ús nou langer as in jier yn modder en weaze set; hy -mient, det wy frosken binne, leau ik. Siz nou oan Vulturna en Auster, -det hja gau, gau komme om ús to patsjen. - -Farre wol! Jins tsjinner. - -J. H. H. - - - - -EOLUS SYN ANTWIRD. - - -EOLUS, - -GREVA FEN STOARM EN ONWAER, SYN ANTWIRD OAN Dr. J. H. HALBERTSMA. MEI -OAR GRIENMANK. - -Legum idcirco omnes servi sumus, ut liberi -esse possimus. Cic. pro Cluent, c. 53. - -_Friezen!_ - -_De fjouwer-en-tweintichste Decimber 1836, dat is, de earste krystdei, -siet ik moarns to njoggen ûre op myn opkeammerke. It waeide in foech -stoarm út it Noard-Easten mei sniejacht, en de wyn stie flak op myn -ramen. Dêr fljucht my in rút yn, det my it glês om de holle spatte, en -mei ien ploft ’er ek in ding by my op de groun del. Hwet wier dat? Ja, -dat riede jimme net. In pakje gûd sa swier as lead yn it fel fen in -iis-bear birôle, en mei robbe-termen gear-ript. Ik snei de boel los, en -foun ’er it steekje fen myn collega yn strikende fol mei goud-jild. Ik -telde tûzen stikken elts sa swier as in rider, en sa plat as in âlde -skeljen. It is wakker noflik jild om to sjitten, lyk as men dat op in -planeet, dêr Mercurius, de God fen de keapmanskip it stjûr hat, -wachtsje moat. Op oare planeten, dêr dy God en syn geast net is, hawwe -se jild mei steile rânnen útfoun, dat men stik for stik fen de tafel -opkrije moat. Dat is in bêst ding for in naesje fen rinteniers, dy neat -oars to dwaen hawwe as twaris yn ’t jier hwet yntressen to tellen._ - -_Mar dêr it hjir op oankomt, yn it pakje siet ek in brief fen Eölus oan -my, dy ik hjir by doch. Eölus is egentlik in oneft bern, mar fen in -great Hear, en den bringt in minske it faek fierder as in eft bern fen -in boargerminske. Jiffer Segesta hat him oerwoun by Jupiter, dy noch al -jamk syn aeijen bûten it nêst lei. Lykwol Eölus wier in skrander man, -mear as dageliks wei, lyk as dat graech sa mei bûtenbientsjes wêze wol. -Hy joech him folle ôf mei wiersizzerij fen waer en wyn, en do er dat in -mannich kearen roaid hie, mienden de skippers, det er de wyn yn de -mouwe hie, en hja makken him Greva fen stoarm en onwaer. Syn greatste -ljeafhabberij hie er yn it stjerresjitten, en dat kaem him skoan to -stade; hwent waer en wyn wolle noch al ’ris nei de moanne lústerje. Ek -sizze se fen him, det hy de gongen fen keningen en naesjes mei in -loerjend each neigiet, en det er dêr sa folle wrâldske wysheit fen -opdien hat, det er frij goed wit, hwet er swije ef sizze moat. It ien -en oare kin men ek sa wol hwet oan syn brief sjen, tinkt my. Der sit -geleardheit genôch yn, ja, ik scoe sizze, fiersten to folle._ - -_Ik leau net det Eölus my goed fette hat: oars kin ik net bigripe, det -er my sa útheuvelt. Mar ik woe it ’er dochs net útlitte; hwent as myn -goede namme by jimme dat net útstean kin, den is er doch nin botsen -wirdich. Hy hat oars sa folle ongelyk net, mar it is in bolderbast. Syn -riddenaesjes oer pompen, waerglêzen en sok spil lit ik ek for syn eigen -rekkening. Ik leau egentlik net det er goed wit, hwet ’er fen binnen yn -it ierdryk omgiet. Mar dêr scil ik him noch wol ’ris oer sprekke, as ik -tiid hab. Bikôgje dit nou earst mar ’ris op jimme gemak, Friezen, en as -’t jimme net to dreech yn de mage laeit, scil ik om oare gerjochten -tinke._ - -_Wy litte nou Eölus mei syn wyn en steatkinde wêze. It foarjier winket -ús ta, en lit ús de earste lije loften rûke, dy de slomjende natúr oan -it oplibjen bringe. De kij kealje, en de boeren bringe ús bjist for -bjistpankoeken. De bûthúzen biginne to stymjen; de âlde kij bâlte nei -de farske mailoft. De hoanne kraeit, det it oer it hiele gea klinkt; de -hinnen keakelje en lizze peaske-aeijen. De famkes toudounsje op it -grien; de jonges komme mei toppen en hoepen, mei bakkerts en knikkerts, -mei rasket-boerden en prikken op strjitte; hja ringje ef spylje hazze -en houn; hja boartsje en kreauwe, hja geije, hja kraeije it heldere -foarjier út. De beamkers bigjinne mei beammen, en heisters, en hagen; -de gnjirkers mei iere en djûre blommen op ’e merke to kommen. De -boerinne stiet ’er mei hinne-aeijen yn in braskoerke neist, en de -boerefeint mei leep-aeijen yn in netsje om de rânne fen de hoed hinne. -De finnen bigjinne to grienjen: de spjichtige flotgêrzen lizze lâns de -iggen fen de sleat al to driuwen op it wetter. In inkelde leep pipet ús -yn ’e fierte to mjitte. De boeresoan giet mei de pols op it skouder yn -’t fjild, en ljept sleat út sleat yn, en rint rjucht op it steed fen de -ikker ta, dêr de sy op it nêst sit. De eilammen bletterje en hippelje -om de moer hinne; hja hoarte en stjitte mei de kopkes yn it jaer op, om -it lêste dripke tate los to meitsjen, en as se sûgje hipple-wipje se -mei de wite stirtkes fen nocht. De protters, de mosken en de douwen -pearje; hja komme yn ús tunen, en tôgje mei de prikken en striekes, om -hjar nêst to bouwen. Ha! hark my dêr bûten dy ljurk ’ris. Helder op, -myn feintsje! Kladderje yn de blauwe loft op, en snetterje ’t mei dyn -wyldsang oer it ierdryk út, det it foarjier oan it rissen is. Eölus -forstommet om nei dyn linte-liet to harkjen; der is mar in lyts -sigentsje oan de heldere loft. Hy kin allinne mar harkje; hy kin net -mear rekkenje, hwet keningen en folken dwaen moatte, en nin minske scoe -nou ek nei syn rekkeningen lústerje wolle. It wol alles út de muffe -huzen nei bûten ta. Hân oan hân kuijerje ik mei myn famke, en mei -Tsjalling troch de finnen. De berntsjes rôlje en djoeije om my hinne; -hja ploaitsje maiblommen, en riuwe se oan triedtsjes ta krânsen, dy se -om de holle slingerje. En Tsjalling en myn famke njeurje it sankjen:_ - -Maitiids earste blomke; -Ljeave fen de wei! -Ut Gods heilichdomme -Komstou, moaije, wei. - -Berntsjes meije bliuwe, -As hjar heit hjar ropt, -Dou bist’ foarjiers boppe, -As dyn heit dy ropt. - -Maitiids earste blomke, -Bliere fen de wei! -’k Lit my liede en sizze, -’k Gean dyn stappen nei. - - -_Nij-Fryslân op Spitsbergen, dizze 22ste fen Decimber-moanne, 1836._ - -_Nommele Frjeone!_ - - -Der wier in goed man oan de pûster, net? En dêr bin ik al wer. Dyn -brief haw ik lêzen, en ik moat sizze detstou masteraftich de kinst fen -dyn gilde forstieste; ik mien de goudtriedlûkers-kinst, om in ding, dat -men op in kaerteblêd sette kin, ta in lange preek út to spinnen. Wel, -onwiten, hwet in brief! It docht my net nij ef de namme fen Eölus is -mar in spjelde west, dêrste al dyn nijs oan ophinge haste; sa brûke -jimme de teksten út de bibel ommers ek for de preken. Mar ik bin hwet -koarter fen styl, en ik forwachtsje, det dit bytsje dy noegje scil, lyk -as ik mei gedild dyn ivige epistel útlêzen hab. It skriuwen wol hjir ek -net bêst. It sit hjir yn in fjouwerkant hol, tsjien foet ûnder de -groun; boppe op it tek laeit wol saun foet snie; lykwol friest it hjir, -det it knypt. De fingers binne my knoffelich, en de inkethoarn moat ik -yn de gloede sette, om de inket ontteid to hâlden. Ik hie noch wol hwet -mear skreaun; mar wy hawwe niis in Sint Niklaes krige, dêr wy -allegearre fen forbauwerearre binne. Mei dy hichte fen snie kaem ’er in -wite iisbear boppe oan ús skoarstien to snuffeljen, en wylst wy nearne -om tochten, bruit sinjeur dêr hals oer kop troch hinne midden ûnder ús -del. Gelokkich wier myn âldste soan Boréas by my, in dregen feint, dêr -ik oerre-moarn mei nei jimmes op reis scil. Dy hat folle yn dizze oarde -forkeard, en kin dy rûge nachtbidders op in hier; flink naem er in -greate iisbile en sloech him de kop yn, det de hersens tsjin de weach -fen myn bêd sieten. Jimme kleije oer it skoarstienjild, en det de -skatters alle hoeken en hernen fen jimme huzen trochsnuffelje om in -hird to finen; mar de wite commizen op Nij-Fryslân binne net nofliker; -hwent dy tingje dadelik nei de lever, en hâlde parate executie, net fen -dyn húsrie, mar fen dyn flêsk en bonken. - -It steekje haw ik foun, dêrstou seiste. Hjir stjûr ik it nou werom, en -om dy to biwizen, det dy grap mei de bear de suvere wierheit is, haw ik -it beest strûpt en de boel yn syn fel biteard. For dyn collega haw ik -in kollekte dien by de Domenijs op Mercurius, en ik haw fjirtjintûzen -goune yn goud oproun, dat yn it steekje laeit. Aste de man it jild -jowste, moaste tsjin him sizze, det syn goeddoggers net hawwe wolle, -det dy it op in pompjirren souderke leit; hwent dêr koe it wol ’ris -krekt sa gau trochfalle as sy it joegen. Hja wolle det hy der in -greid-pleatske for keapet, en det er dy sels sa hwet biboerket; den hat -er mei ien hwet oanslach for in pear grouwe jonges. Hja wolle net, det -hy ’er oar pompier for keapet, as in planke fol púk-púk-bêste Latynske, -Grykske en Hebreauske boeken. Hwent de domenijs op Mercurius sizze, det -it smoarch for in predikant stiet, det er fen dy dingen net folle mear -wit as in Kattechisearmaster. - -Om de greatste gekken scil ik by gelegenheit wol ’ris tinke. Mar as ik -in partij meinim, den geane se net nei de moanne, mar nei de planeet -Pallas. Dêr hawwe se hjar graech; hwent hja sizze, det er nin nofliker -folk yn de bihânlinge is as greatste gekken fen de ierde; as se dy -dêrre mar in goudpompjirke op de mouwe spjeldzje, den binne se sa -optein, det men der mei omslepe kin as in dweil.—Yn it weromkommen haw -ik in foech healûre op ’e moanne oanlein, en de Noarger rún spritsen. -Hy wier prot op Doktor Eeltsje, det dy syn brief drukke litten hie. As -hy Noarger rún bleaun wier, koe ’t him nin drip skele; mar as men -minister is, den wol men just foar de hiele wrâld net witte det men -foar de Kollumersweachster tsjiiswein roun hat. Hy wier oars bêst to -sprekken, en hy sei my, det er op ierde faek winske hie, om yn jimme -tsjinst to kommen; hwent hy hie noait mirken, det jimme hynsteboalen -wierne. En hy winske it noch wol; hwent Jan-rap en syn maet toude him -op de hûd, en as er de baes klage, den sei dy: “Ja, dêr biste for, om -bruijen to krijen. De koegels, dy ik oars krije scoe, kinne aerdich yn -dy smoare.”—Nei it bisnoeide jild haw ik him frege. Hy loek de skouders -op. Ik sei “Ja, jou Excellintie; dat dogge se op Terra ek. Mar dat -helpt hjar net folle.” Do bigoun er my to forheljen, det er op de -moanne mei it selde wetter foar de dokter west hie. Earst hie er in -publicatie jown: “Oan dy datum ta ontfang ik op de lânskantoren alle -gounen tsjin tweintich stûren it stik; nei dy datum ontfang ik de -bisnoeide gounen tsjin de wearde, dy it silver hat, dat er yn sit.” -Aenstons roun elts mei in lyts skealjen yn de bûse om it jild to -weagen; hwent nimmen wier sa gek om in goune for it folle jild to -nimmen, dy mei twa moanne mar sechstjin stûren wirdich wier. Dy nin -jild yn hûs hie wier bliid; mar de kapitalisten en bankiers, dy -tûzenen, ja hûndert-tûzenen yn hûs hienen, forlearen yn ienen kapitalen -fen tweintich en tritich tûzen gounen. Dy wierne den ek pûrrazend west, -en hienen de minister troch in rêst kantoarrinners de ruten ynsmite -litten, en it hie mar in hierke skeeld, ef hja hienen him foar syn -eigen doar yn ’e grêft forsûpt. “Mar hwerom smelte jy it jild net om, -lyk as Willem de tredde yn Ingelân dien hat?” sei ik. “Dat tanket jo de -blaxem! (Hy flokt ougryslik; dat hat er noch fen de hynstetyskers -oerhâlden.) Dat tanket jo de blaxem! andere hy, It spant om sûnder -halsbrekken fen it iene budget oan it oare to kommen, en den noch -tritich miljoenen út to pûljen, om al it jild wer op syn wearde to -krijen, dat is allehiel ús foech net.” “Mar ha je den neat dien?” frege -ik. Do forhelle er my det er dy earste publicatie yntritsen hie, omdet -er bang for numero ien wier; mar det er do, om ’er sûnder kosten ôf to -kommen, it nije jild slaen litten hie op de standaert fen it âlde -útslitene en bisnoeide jild. Yn it âlde siet troch de bân sa hwet -sechtsjin stûren silver yn in goune; en dêr liet hy de nije ek op -slaen; mar yn namme bleau it tweintich. Do wier it allegearre gelyk, en -men hie it ien jild net ljeaver as it oare. Yn it earst hiene de ljue -op ’e moanne der allehiel nin erch yn; hwent yn hjar dommens seinen se: -“In goune is in goune, as wy him mar for in goune útjaen kinne, hwet -kin it ús den skele, eft ’er in byt silver mear ef minder ynsit.” Dat -wier ek sa. Mar do se for in poarsje ierdappels fjouwer-en-tweintich -stûren jaen moasten, dat se jister mei in goune bitellen; do alles yn -ienen tweintich procint djûrder waerd; do de crediteur tofreden wêze -moast, det syn skildner him in obligatie fen tûzen goune mei in specie -bitelle, dy de wearde fen acht-hûndert hie, do er in omkearinge yn de -wearde fen alle dingen kaem, en it krekt wier, eft de foundeminten fen -de hele maetskippij omrierd waerden, do waerd it oars. De forwarringe -is ’er nou sa great, det se de minister djipper as de hel forflokke, en -it scoe my hiel net nij dwaen, det wy de iene dei ef d’ oare hearre, -det se him de hals britsen hawwe. Dat hat men fen ljue, dy in bulte rie -witte. - -In nije broek kin de Noarger rún net meitsje; mar der kin sa’n mâlle -skoer net ynkomme, ef hy wit der in lape for; op dy lape leit er wer in -twade; op dy twade wer in tredde lape, dy noch greater en tsjepper is, -as al de foarige, en dat dûrret sa lang, as se allegearre ta gelyk -losskoere. Den steane se yn de moanne mei ’t bleate gat. Jimme moatte -mei de nije feargesichten tydliks mar ’ris nei de moanne op de útkyk -lizze. Ik hear det se dêr al minsken mei wjukken sjoen habbe, en det de -wiiste domenijs by jimmes út dy ontdekkinge preekje oer Gods almacht. -Nou, as jimme wjukken fen earmen op de moanne ûnderskiede, den kinne -jimme alteas wol sjen, eft de ljue dêr in broek oan hawwe ef net. - -Dyn heale brief is wol fol fen al de skea, dy ik dien hab. Ja, der -sjogge jimme op, mar it kwea, dêr ik jimme for biwarre hab, dat kinne -jimme yn jimme blinens net sjen. Der wier mar kar twiske stilte mei de -pest, ef stoarm mei gesontheit. De cholera hie glûpsk de hiele loft wer -forpeste; jimme longen sûgden by ’t heljen fen eltse sike swietkes ’t -forgif al yn; it monster sels siet yn dampen boppe jimme to -kâldgnyskjen falsker as in njirre; mei koartens hope it jimme krimpen -en stjerren to sjen eft jimme rottekrûd ynjown wier. Ik kin dy net -sizze, ho inerlik my dat griisde. Fjirtjin dagen efterien wier ik oan -it rissen; hwent dit siz ik dy, it pestdier hie him mei syn spoeken sa -fêst nêstele, det ’er in raem om reitsen dien wirde moast, scoe it -wike. Eindelik haw ik myn wirk koart en bondich dien. Mei dat -forskouwen fen de hele loft moast de fyand ek foart; dy der yn biskûl -siet. Hy aksele al tsjin; mar ik hab him wol yn it Noarden opkrongen, -en dêr kin er nou om my syn kinsten dwaen op de bearen en de robben. As -ik ’er nou de njoggen-en-tweintichste net west hie, den hiene jimme in -bulte pannen bisparre, mar eangste, skrik en dea wierne nou jimme -bûrljue west, lyk as to Munchen en to Napels. Jimme komme ’er ôf mei de -Russiske pip (_de gryp_). Lykwol it moeit my, det ik sa folle earme -minsken skip en libben binimme moast om de greate heap to bihâlden, en -ik forwachtsje, det de gelokkigen, dy der neat as sein fen hawn hawwe, -it ungelok fen de lijers, dy it ontjildzje moasten, hwet to mjitte -komme scille. Ik haw sa min mûlk stikken britsen. Yn 1825 haw ik jimme -diken trochboarre, dat jimme noch yn de pong klinkt, en nou myn raem -folle fûleindiger wier en wêze moast, is it troch myn folle mijen sa -biteard, det jimme der mei de skrik ôfkomd binne. - -Ek is sa’n stoarm tsjienris learsommer as de bêste preek, dystou dwaen -kinste, en ik wird forstien fen heal Europa, wylst dyn stimme op syn -bêst in formoanje-fol minsken oerroppe kin. My tinkt, jimme binne sa -dimmen en ienfâldich net mear as jimme foarâlders; der is in greatske -poch- en pronkdivel yn jimme fearn; it minste jild ef affysje dat jimme -krije, dat kin men aenstons oan jimme gong en fearren sjen. De âlde -Friezen lieten hjar dat net blike, as se in tweintich-tûzen goune -wounen ef forlearen. Hja bleauwen deselde, net forslein yn ’e -tsjinspoeden, net bliid en boarstich, as ’t foar de wyn gong. Nou bin -ik ’ris komd om dit greatske skaei to learen hwa hja egentlyk binne; -plúskes en fearren, dy foar in wynpûst weistouwe, neat mear. Hwet tocht -dy wol, do ’k dêr to Dimter al dy mûrren omsmiet? Forbyldzje dy, det -alle pochers en Godfordommers mei hjar grousomste flokken tsjin my -ynbliesden; det alle rike ljue mei hjar tûzenen fen boerepleatsen, -lânskipsbrieven en folle jildsekken; det alle prinsen, alle keningen en -majesteiten fen it ierdryk mei hjar legers en kanonnen tsjin my oer -stienen, scoene se dat hâlde kinne? Ik leau det se wizer binne; to -minste dêr ik kaem, hawwe se noch altiid romte makke. En egentlik witte -se noch net ienris hwet ik yn ’e bouten haw. Hja miene, det hjar -kanonnen al sok fornieljend ark is, as der komme kin. Mar dou haste oan -dat sjitten fen my mei glês yn in doar sjoen, det ik út koartswyl wol -’ris in pûstke dwaen, dat nei in skot mei krûd swimet. En hwet is krûd, -dat ôfstekt, oars, as loft dy útset, ef in pûst wyn? As ik nou de wyn -’ris mei sa’n boarstend gewelt foartbliesde, det de hiele loft fen -boppen nei ûnderen ta mar ien kanon wier, dat ik mar jimmer-wei -ôfskeat, scoe der wol ien stien op de oare bliuwe? Scoenen alle minsken -en dieren net to pletter slein wêze, en scoe der fen alles hwet op -dizze ierde groeit en ammet, wol eat as grús en polver oer wêze? En dat -kin, dat moat ik dwaen yn dit egenste eagenblik, as myn baes it my -hjit. Hwer binne jimme nou mei jimme parmantige stap? Leau my, frjeon; -Dêr hawwe jimme nin smoar nei, om sa’n heech boarst to setten. - -Twaris komt ’er yn dyn brief, det ik in Jacobyn bin. Dat liket dy heech -to lizzen. Jimme âlde frjeon Gabe.... (Ik leau det in Fryske matroas, -dy fen Lollum fen dinne wier, it my noch ’ris op Lipari forhelle hat.) -Nou, Gabe-skroar hat ’ris op in Ljouwerter merke yn ’e Falk iten, dêr -er neist in âld lân-domenij to sitten kaem. Under de mieltiid kaem it -sa to pas, det Gabe sei: “Ik leau alles hwet yn ’e bibel stiet, -bihalven det de faer âlder is as de soan.” De domenij frege him eft er -den in _deïst_ wier. “Né,” sei Gabe, “ik bin nin _deïst_, mar in -_dentist_.” “_Zo_, sei Domenij, _dan staat gy hier op zulk een -karretje?_” “Né, sei Gabe, ik lûk nin kiezzen, mar ik yt ’er mei, lyk -as je sjenne, Domenij.” Dou fregeste my: Binn’ je in Jacobyn? en sa -scoe ’k ek sizze kinne: Né, ik bin nin _Jacobyn_, mar in _kakebyn_, -omdet ik ’er mei blies, en bliezen is myn fek. - -Ik in Jacobyn? Dat is hwet nijs. In Jacobyn wol it gebou fen de -maetskippij ôfbrekke, en ik wol it bihâlde. Ik wol rottige steden yn -balken en mûrwirk weibrekke, om nij yn ’e pleats to setten. Ik wol de -flier oanfeije, en ’er net útfeije. De measte oproeren en omkearingen, -dêr wy yn de skiednis fen hearre, binne komd, omdet de minsken fordrukt -en útsûgd waerden, en mei in liiffol arbeidzjen amper hjar bistean -hienen. De misbrûken, dêr dy ellinde út foartkomt, wol ik weinimme, en -wolstou se fordedigje en bihâlde, den bistou de oproermakker, feint! -Dou meiste hjitte sa astou wolste, legitimist, conservateur, prinseman, -keningsfrjeon, mar dou komste mei de Jacobyn op ien strjitte út, to -witten, earst oproer en forwarring, dêrnei it canaille op de troon, en -ta eintsje-bislút in tiran. Egentlik hiene jimme den ek beide de galge -oan lân en kening fortsjinne. - -Ik wit net eft ik wol in wird mear oer dit ding oan dy skriuwe wol. It -is my hwette to onfoech, mar as ik it sizze mei, dou biste sa dom as in -okse! Hwa wit, eftste wol in inkel wird bigrypste fen alles, hwet ik dy -hjir siz. Kou-dom biste, siz ik. Dou witste noch nin ienders ûnderskie -twiske oppositie en opstân. Oppositie is by dy opstân, en opstân -oppositie, en hja lykje krekt sa folle op eltsoar as in baerch op in -tange. De keallestirten allyk slingerste kjitte en pisse troch eltsoar. -Oppositie riedt en rigelt, stjûrt en biskirmt, past op de pong, hâldt -en keart om it skip út de wâl to stjûren; de opstân fiert op, -fordommenearret, stjûrt alles yn de war om yn troebel wetter to -fiskjen. Oppositie fordedigt en bifestigt de wet, en de opstân foracht -en forbrekt se. De oppositie hâldt de kening en eltse wettige macht de -hân boppe de holle; de opstân wrot yn de foundeminten fen de troon, om -folk en kening yn ’t ûngelok to bringen. Astou en dyn gelikens dat -ienfâldige ding net bigripe kinne, hwet haw ik hjir den langer yn dit -hol op Spitsbergen oan dy to skriuwen? Ik scoe de bearen noch better in -constitutie bitsjutte kinne as dy. Mar, hou! it mocht noch ’ris -lokke.... Kom, ik scil in kerltsje yn de meagere groun fen dyn forstân -weagje; wol it net opkomme, yn de goedichheit, den is it wei. - -Eltse macht op dizze ierde siket alles, hwet hjar yn de wei stiet, -foart to kringen, ef ûnder de foet to krijen, om allinne oerein to -bliuwen en allinne baes to wêzen. En dat net, omdet dy macht yn de -hânnen fen in kening, fen greate hearen ef fen it folk is, mar altyt yn -de hân fen in _minske_ birêst. Dêrom fielde men de roede fen de -twingelandije krekt sa faek ûnder de onbipealle regearring fen it folk, -as fen ien allinne. Dit is it earste en it lêste leksom fen de hiele -minskelike skiedenis. Hearsksjochte is it boskrûd, dat foar de foetten -fen elts minske laeit; ien fonkje mar, en it fljocht op. Set om de -oppermacht mar sa folle regleminten hinne aste wolste om it fordrukken -to biletten, hja scil yn ’t ein oer al dy stekken en dammen hinne -springe, as der net altiten ien by stiet, dy it hjar bilet. Dêrom is -der net allinne in grounwet, in constitutie, dy de grinzen fen de -oppermacht bipeallet, mar dy constitutie jowt oan elts it rjucht om ta -to sjen, det hja noait bûten dy grinzen komt; hja, de constitutie, ropt -it folk op, om ljue oan to stellen, dy it heft yn hânnen hawwe om de -oppermacht to twingen, det hja op hjar hiem bliuwt. Dy dat dwane, -hjitte de tsjinkearende macht, de oppositie; hja keare tsjin, as de -oppermacht, nei hjar bigryp, it skip yn de wâl stjûrt. - -Mar dat scil dyn lyts holke wol to tûk wêze, heite! Kom, ik scil ’t dy -ris oars bitsjutte. In ûrwirk, in klok kenste ommers wol, net? O ja, -dou biste fen Grou, it lân fen de klokkemakkers. Nou, dêr sit slinger -en gewichten yn, oars? Kom, litte wy dy klok ’ris opwine, en nimme de -slinger der út. Roets! dêr geane de gewichten mei in grousum getier nei -ûnderen ta, en dat hâldt net op, foar det se op de groun binne. Pomp! -de gewichten steane op de groun; de klok is ôfroun; it ûrwirk stiet -stil. Dêr haste it byld fen minskelike macht, dy allinne oan hjar sels -oerlitten wirdt. Hja is net yn rêst, foar det se alle oare machten der -ûnder en oan ’t swijen hat.—Alle ongerigeldheden, dy yn geande klokken -binne, hâlde nou yn sa’n ûrwirk op. It giet ’er mei al dy redden yn de -bêste oarder en stilte ta. Mar it is de ienlikheit en de stilte fen de -dea. Dêr haste de rêst ûnder de onbipealle oppermacht. Alles yn rep en -roer, moart en brân, ef de stilte fen de dea. - -Ho bifalt dy dat? My tochte, wy moasten de klok noch ’ris opwine, en -hingje de slinger der mar wer yn. Dêr is er wer op syn pleats. De -slinger giet hinne en wer, by eltse slingering lit er net mear as ien -takke fen it kroanrêd trochslûpe, en sa wit er de gewichten, dy mei -gewelt nei ûnderen wolle op to hâlden; hy lit se wol sakje, mar nei de -rigel. De slinger fordielt de macht, dy dellûkt, op sa’n wize, det -redden en gewichten yn gelike tiden allikenske romten trochrinne. Dy -slinger, myn frjeon, is de oppositie, de tsjinkearende macht. De -oppermacht is allike onmisbaer om it ûrwirk fen steat yn biweging to -bringen en oan de gong to hâlden, as de gewichten yn de klok, mar de -oppositie past as in slinger op, det dy nei de rigel arbeidet, en noait -gysten nei ûnderen fljocht, en hjar sels en oaren dea rint.—Nou wiist -de klok de ûren ek oan, dêr it egentlik om to dwaen is, en dat scil er -nammers to krekter dwaen, hwet de slinger better op syn mjitte is. Sa -is ’t ek yn it ryk. Hwet de oppositie better op hjar plicht past, hwet -de dingen fen ’t lân better geane, en hwet in naesje edelmoediger -(_fierer_), riker en machtiger wirdt, lyk aste dat sjen kinste oan -Ingelân. Mar soms, as de pit út in folk giet, is dy tsjinkearende macht -to lyts; den kin se neat útfiere. Dêr giet it krekt as yn in toersklok, -dêr se de slinger fen in keamersklokje yn hinge hawwe; sa’n pyst fen in -slingerke kin dy swiere toerskloksgewichten net yn balans hâlde. - -Der binne ek tiden det de tsjinkearende macht, de oppositie, in kwea -steed yn ’e holle hat: det se it gat tsjin de krebbe set, en neat jaen -ef nimme wol. Den wol se neat, en makket alle regearring onmûgelik. Hja -is den as in slinger, dy steech is en stil stiet, en de gewichten -tsjinhâldt sûnder hjar sakje to litten om it ûrwirk yn biweging to -bringen. Den stiet de hiele boel stil. Mar dat is neat. De constitutie -jowt de kening rjucht om de dwersbongelers nei hûs to stjûren, en oan -’t folk to sizzen: “Mei dit heapske kin ik neat wirde; jimme moatte my -oare ljue ta jimme committearden stjûre”: dat wol sizze: “Jaen my in -oar slinger yn de klok; dizze, dy ’k nou fen jimme ha, wol net hinne en -wer.” En dat scil ’t folk ek wol dwaen, as it mar oertúgd is, det it -dwersbongelers binne: hwent it folk hat nin oar bilang as det ’er -goedkeap regearre wirdt, det alles op syn tiid ôfrint, en det alles -krekt op syn ûre bitelle wirdt. In forljocht folk tinkt altyd sa: “In -braef committearde fen ús is net tsjin de oppermacht, mar tsjin de -dwalingen fen de oppermacht. Hy is for de oppermacht, as it palladium -fen ús bihâld, en opdet se dat bistindich bliuwe scil, hawwe wy him -stjûrd om to weitsen, det de oppermacht hjar mei hjar eigen kniif net -snije mei.” - -Mar hwet jowt dat in gehaspel en in geïggewear! En hwet is ’t dealeske -djûr, om sa’n sechstich committearden op ’t foer to hawwen! Dêr kinne -wy ommers allegearre frij fen, as men de kening allinne regearje lit. -Ja, dat is sa. As in klok altiten giet, dat jowt in ivich getik; den -slite de redden ek mear; it wirk wirdt gauwer smoarch, en om de twa -jier mei it wol himmele wirde. Den boarst de snaer fen de gewichten ek -wol ’ris, ef springt de fear. Dat jowt troch ’e tiid in bulte kosten; -en den giet yn ’t holste fen de nacht de wekker noch ek wol ’ris los, -det men út eltsoar fljucht fen it getier. Mar dêrfor hat men ’er syn -geriif ek fen; de klok giet goed, en men kin ’er grif op ôf. De ûre, -dy’t er wiist, is ’t ek. Oan in klok, dy stil stiet, is nin slytagie; -kosten fen ûnderhâld binne ’er sa to sizzen net oan; mar nin minske hat -’er hwet oan; fen de saunhûndert-en-tweintich minuten, dy yn de toalf -ûren binne, wiist sa’n klok krekt ien nei wierheit oan; de oare -saunhûndert-njoggentjin liigt er allegearre. It is in stomme -stân-yn-’e-wei, en yn it ein wirdt er noch folle smoarger as ien dy -giet. Meast nimt men sa’n klok den út inoar, en forkwanselt him for âld -koper; mar as men tinkt: Kom, hy kin noch wol wer gean; ik wol him wer -op oarder ha; den kostet er oan oplaepjen wol helte mear as ien, dy -altiten gien hat, en dêr de hân tydliks oan hâlden is. Jonge, jonge! -Wachtsje dy for sa’n ryk, dêr ien allinne baes west is. Dat liket fen -bûten nuvere moai en stil; mar it stjonkt ’er, siz ik dy, fen binnen, -en de iene dei ef d’ oare wol it ’er honje. Ljeave wirden nin gebrek, -it blinkt ’er fen goudene klean, en it liket eft alles foarút giet. -Undertwiske rekket de flier, dy noait oanfage wirdt, sa fol fûlnis, det -de foetten fen de baes sels der net mear trochwadzje kinne, en it -eintsje-bislút is de pong leech, en oproer! Hwent it mei biteare sa as -’t wol, op it ein wirdt it kwea sa great, det it him sels opfret. Altyd -komt ’er herstel, en komt it net fen boppen del, den komt it fen -ûnderen op. En den? Nou, ja, hwet den? Tsjin eltsoar fjochte as earme -helden, ta det er in bûzehappert fen bûten oankomt, dy seit: “Kom, -frjeonen, jimme bringe alles yn tremyn; dat is ús foech net”; en dy de -partijen mei ien de hânnen bynt, en seit: “Hjir is jimme baes! hwent -baes oer jimme sels to wêzen, dat kin net langer.” Ef as de drift yn -tiids noch bikoellet, en de partijen de boel wer bilizze, den hawwe se -eltsoar sa tatakele, det se noait wer op de rjuchte hael komme. -Bigrypste nou, hwet dy klok sizze wol sûnder slinger, dy net giet, net -folle kostet, ûnder it stôf bidobbe rekket, en op it lêst fen in âld -smous út eltsoar nomd wirdt? Ef as it bêst bislacht, op it lêst mei in -bulte kosten wer oan ’e gong komt, mar noait sa goe’ net, as ien dêr de -slinger altiten yn gien hat, en dy de ûrwirkmakker dêrom tydliks -neisjen moast? Hwet tinkt dy, is ’t net better, de oppositie yn de -steat, de slinger yn de klok, en dêr tydliks hwet getier, lêst en -kosten fen, as op it lêst de steat en de klok beide wei? - -My tinkt, ik sjen, hwet eagen astou fen sok praet opskoerste? En hwêrre -hat Eölus al dy wysheit wei? Jonge, ik kom fierder as dou en dyn -gelikens. Dou bliuwste op dyn pôle sitten en dêr mienste as in frosk, -dy him fen greatskens opbliest, de wysheit yn pacht to habben. Ik kom, -ik waei oeral; mar ljeafst yn Ingelân. It A-bie fen de constitutie, dat -ik dy hjir opsei, hab ik dêr leard. In turfdrager tinkt dêr klearder -oer sokke dingen as dou, en dou hjitste den noch ek preker? Dat kinste -ommers wol forstean, net? - -Hwet se by jimmes fen my reutelje, dat tel ik dêrom ek nin bean. Ik -scil wol meitsje, det ik út de reek bliuw, en sizze ûnderwiles dêr it -op stiet. Ja, ik hab dy keapljue yn minskeflêsk forsûpt; ik hab dy -helske barners fen de onskild de laech jown, en dat scoe ik noch dwaen -hjoed de dei. Mar bin ik dêrom in Jacobyn, den is Willem de Iste ek in -Jacobyn, dy net allinne yn oppositie, mar ek yn opstân tsjin de kening -fen Spanjen, syn eigen baes, him forset hat. Den binne al dyn âffaers -ek Jacobynen west, dy as helden tsjin de bloedhoun fochten hawwe. Wol, -ja! dy greate prins en hja namen dat al sa nau, do se fen Filips de -twade fortrape en útrûpele ef mei it forgif en de kûgels fen -slûpmoardners drige waerden. - -Dou ropste nou for Don Carlos; folle kranten hâlde syn partij; oan dyn -smeulske praetsjes op Christina en de Cortes hear ik klear, astou hjar -yn in kopke forsûpe koeste, detstou er nin amer-fol ta nimme scoeste. -Mar wiste wol, heite, hwa Don Carlos is? Bigryp my wol; de man sels is -in sloofke, en kin neat útfiere. It is in popke, mei in kroane op de -holle en in skepter yn ’e hân, dy de earmen en foetten fen efteren mei -triedtsjes yn biweging brocht wirde. De miterhearen en grandes, dy oan -dy triedtsjes lûke, dat binne de ljue egentlik; dêrom, hwet ik fen Don -Carlos siz, dat siz ik fen de partij, dy him stjûrt. Nou den, dy Don -Carlos is de erfgenamme fen al de bigripen fen Filips de twade, dy -achttjin-tûzen fen jimme foarâlders troch de boal formoarde hat. Hy hat -de inquisitie, de pynbank, de autodefé yn ’t hert; brûkt hy se nou net, -dat komt det syn hearring dêr nou net briedt, en dat wachtet mar, det -er de foetten wer ûnder it liif hat. It is in tiger, dy de tosken -útbritsen, de neilen ôfknipt binne; mar it is in tiger, en it bliuwt in -tiger. Litte de neilen wer oanwoechsen, de tosken wer opkomd wêze, en -hy scil oan de jongen dwaen, hwet syn oarreheit-en-hjarre oan de âlden -diene. En dy man hat de winsken fen dyn hert! Oan him scoeste graech -dyn jild, dyn help jaen om de mêst wer oerein to krijen, en in macht op -de troon to hifkjen, hwerfen it fnûkjen allinne de groun lein hat ta al -de krêft en frijdom, dy dyn lân sont twahûndert jier hawn hat, en ta dy -glory fen Oranje, dy útblonken hat boppe alle kroanen fen Europa. Haste -den allehiel forgetten fen hwet aeijen detstou set biste? Kinste it -nêst net langer, dêrste yn útbret biste? Man! dat nêst is woun yn de -striid fen dyn âffaers tsjin de bloedhoun, dêrste it jong nou fen -kardeste; is it lein yn ’t bloed, dat er hjar en dy onforgelikelike -Willem fen Oranje ôftape hat. O! as dy âlden de holle út de grêven -lûkten, hja scoene sa’n útskaeide soanne as dy net sykjen hearre meije. -Mei forachtelike eagen strieken se dy foarby, en as hjar skynsels in -inkel wird for dy oer hiene, it scoe hjar âld sprekwird wêze: “It is in -smoarch fûgel, dy syn eigen nêst biskyt.” - -Dy ik west bin, dy bliuw ik. En ik bin it byld fen de wiffens, fen it -rimpene en foroarjende. Hy foroaret as de wyn; hy is de hoanne op ’e -toer allyk, dy mei alle winen omgiet, binne ommers sprekmanearen by -jimme. En ik bin noch stânheftiger as dou, dy yn ’t nêst fen de -frijheit útbret de tiranny foarsprekste. Dat scil dy net goed bikomme, -feint! De middenwei is de feilichste. Doch lyk as Eölus. Foar -twahûndert-fyftich jier hab ik de armade fen Filips de twade fornield, -en him de moedfearren sa wol roppe, det er sa nea wer nei jimme lân ta -flein is. Oaremoarn scil ik Don Carlos, de erfgenamme fen syn plannen, -yn syn eigen herne to fiter hawwe. Ik scil ’t waeije litte, det it -rikket en pipet; heil en snie scil ik se yn ’t gesicht jeije, en den -moatte wy ’ris sjen, eft ik, Espartero en Jek baes wêze scille, ef hy. -Bistou in Fries? Dou romste, detste mei it Ingelske folk fen ien laech -biste; is dat sa, kom oaremoarn to Bilbaö, en biwiis it ús; plantsje it -kanon mei de Ingelsken tsjin de âlde draek, sjit syn skânzen oan -eleminten, sjit det it tongert en davert om him út syn nêst to -forbaljen, en ik scil leauwe, det de âlde frijheit noch yn dyn hert -libbet, en det de tiranny, hwer se is, en ho se hjar foardocht, yn dy -as dyn foarâlders in ivige fyand fynt. - -My tochte, heite, ik moast dy dit mar ’ris op de hûd hâlde; hwent yn -dyn lân sizze se it dy net. It moeit my, dou biste oars sa’n min -keardel net. As ik dy oansjen as in inkel man, yn dyn eigen bidriuw for -dy sels allinne, en njunke dyn wiif en bern, den kinste moai gnap -streek hâlde; mar as lid fen in folk biste net folle, omdetste net -folle bigrypste fen de rjuchten en plichten, fen de greate bilangen en -de algemiene bân fen in folk. As men in millioen-twa minsken fen dyn -skaei by eltsoar hie, dêr koe in goed beurs-fol keapljue ef in -herberch-fol fetweiders út groeije, mar in folk, dat scoe spanne. -Witste wol det in folk in bosk pilen is, dy troch de wet by-ien boun -binne, dêr de kening mei yn biknipe sit? Wêz slaef fen de wet, fen de -wet allinne, en dou scilste hear fen dines bliuwe. De Jacobyn ken wol -rjuchten, mar nin plichten; in slaef (ik scoe hast sizze, lyk as dou) -ken wol plichten, mar nin rjuchten; in folk hat plichten en rjuchten ta -gelyk; as it syn plicht dien hat, lit it him syn rjucht net -ontwringe.—Yn in folk stiet neat op him sels. Wirdt de oppermacht -oanrande, den kringt it folk as ien man om syn kening hinne, en hja -fjuchte en stjerre for de troon as for eigen wiif en bern. Dy ûnder in -folk onrjucht docht, heech ef leech, hat alle hânnen op ’e kop; dy -onrjucht lit, al is hy noch sa lyts en earm, dêr binne se by, om him to -biskirmjen, en sa folle to gauwer, hwet de man heger stiet, dy de -oanfaller is. De fyand sels biskirmt hjir syn fyand; hwent it is hjar -net om dy bysondere persoan, net om dat inkelde kwea to dwaen, mar om -’t bigjinsel fen rjucht, dat yn him oantaest wirdt, en hja tinke, lyk -as dyn âffaers, de âlde Friezen: “Hjoed dy, moarn my! swij ’k stil, den -miene se, det ik it goedskou; mar dat scil ik hjar oars bitsjutte.” Ik -wit net eftstou dêr wol folle bigryp fen haste. Hwent as se dyn lânsman -útstrûpe, den stiestou der mei in biklaechlik wêzen by to sjen, en den -lûkste de skouders op. “Elts moat him sels rêdde,” tinkstou, yn pleats -fen de wei fen ’t rjucht op to gean, om it rjucht onskeind for dy sels -to biwarjen. De brân yn it hûs fen dyn bûrman giet dy net oan, howol er -eagenskynlik op dyn eigen tek oerslacht.—En aste mienste, detste troch -sa’n sloofachtich driuwen de kening in tsjinst dochste, den biste de -planke noch folle fierder mis. Der is nin ding op de wrâld, dêr in -kening mear bilang by hat, as det der lyk en rjucht yn syn ryk dien -wirdt. Hwent de lânssieten scille him as hjar eigen heit ljeafhabbe en -oanhingje, as hja ûnderfine, det hjar persoan, hjar habben en hâlden, -en hjar fortsjinste tsjin it útsûgjen feilich is, en det se rjucht -krije as se rjucht hawwe. En hwa ef hwet scoe in troon oan it -wriggeljen bringe kinne, dy troch de ljeafde en ’t bilang fen tankbre -lânssieten biskirme wirdt? Mar oan de oare kant, hwet se ûnder syn -skepter mear haetsje en forachtsje scille; hwent hwer it onrjucht ek -wei komt, yn it ein wirdt it allegearre op de baes sels forhelle. En -hwet fêstichheit scoe in troon hawwe, dy troch de stille haet en de -forachtinge fen syn eigen boargers ûndermine is, en allinne noch troch -de bajonetten fen soldaten ef de sabels fen dragonders oerein hâlden -wirdt? Mar kom, lit ik swije: it ding is to klear. En egentlyk as -egentlyk leau ik, det dy al myn geëamel oer folk, en rjucht, en -balansearjende machten neat oangiet. As dat sa is, den biste in poletyk -lyk, dêr yn ivichheit nin libben wer yn to krijen is. - -Mar den siz ik dy ek, detste raer wekker wirde scilste. Tink op it ein -en it sizzen fen Eölus! - -Ik scoe in ljeaf lyts letterke skriuwe; en it is al úttynd, wrychtich, -ta in great letter. Scoe de skriuwsjochte ek in jachte wêze lyk as de -Russiske pip? Mar dat kin my ek neat skele; al scil myn letter nou noch -langer wirde as dines, it scil der allegearre yn, hwet ik dy tahawwe -wol to witten. Ik forfeel my hjir oars dochs mar yn dit hoal: mits der -moatte my nin iisbearen op de hûd tommelje. - -Dou haste my de reden frege fen sommige dingen yn de stoarm, dêrste net -by kinste; wol, my tinkt, dat is sa slim net om to fetsjen. Ik miende -detste in jier mannich by Profester van Swinden roun hieste to -Amsterdam; mar oan dyn freegjen scoe ’k it net sizze.—Mei it oprôljen -fen it lead giet it sa. As de reep lead yn ienen losliet, wier it -ondwaenlik; mar as ik in eintsje opwipt ha, en dêr tsjin oan waei, den -moat dat omkrolje, omdet it oare noch fêsthâldt; den meitsje ik al wer -in steed los, en dat bûgje ik wer om, en dat giet krekt sa lang, det de -hiele reep los is, en yn de gedaente fen in spoen nei ûnderen fljucht. -To Leiden haw ik mei it springen fen in krûdskip, in jier mannich lyn, -krekt it selde dien. Do de slach oer wier, laeinen alle lange matten en -_ganglopers_ oprôlle foar de doar. Fen bûten wier alle loft yn ienen -troch de slach fen it krûd weistaet; dêr fleach aenstons de loft út de -gongen fen de huzen nei bûten, om dat idel oan to follen, en do de -loftstream de einen fen de matten opwipt hie, smiet er dy eftersto bek -nei de doar ta, en sa krolle dat yn in amerij foart, det de boel as in -rôlle by de foardoar laei. - -Dou fregeste my ek nei de myldens yn de loft, dy in stoarm altiten -foarôfgiet. Dat kin ik dy gau yn ’t lyts bitsjutte mei in onwaer. Ut in -tongerboi komt meast altyt wyn; dat witste wol, net? Mar hwer komt dy -wyn fen dinne? De loft is in elastyk, in fearkrêftich ding. It set út -en yn nei det ’er perse op is. Is ’t hjir minder fearkrêftich as yn -Fryslân, den komt ’er loft út Fryslân om it britsen evenwicht oan to -follen, en it waeit út it Noardwesten. Nou hat waermte de krêft om de -loft út to setten en iler to meitsjen, wylst syn fearkrêft de selde -bliuwt; mar sa gau giet dy waermte net wei, ef dy ile loft falt yn, en -aenstons komt ’er út in tichter fearkrêftiger loft in stream, om dat -oan to follen; dat is to sizzen, it bigjint to waeijen nei de ile loft -ta. Sa giet it krekt yn de tongerboi. Tsjin de boi oan wirdt it near, -smoar-waerm; de loft set út en wirdt yl, mar hâldt de selde fearkrêft -sa lang as de waermte oanhâldt. Mar as de bliksem de stoffen út de loft -lost hat, den wirdt it yn ienen kâld: de tinne loft krimpt yn, en dêr -de loft tichter is komt in hirde pûst wyn wei om it evenwicht to -herstellen. Dêr haste yn it lyts, hwet de stoarm yn it great is. Hwet -ik for in doarp ef in stêd mei de tonger doch, dat doch ik mei de -stoarm oer in hiel wrâlddiel. Dagen efterien waermje ik de loft, en as -er tinner-nôch nei myn sin is, den lit ik him bikoelje; nou fljocht de -stream út fiere séen en lânnen op de ile romte ta, en rêst net foar det -de evenaer wer yn ’t húske is. Hwet de loft iler makke is, en de -bikoelling rimpener tagiet, hwet de stream fen wyn (dat is, de stoarm) -geweldiger is, dy it oanfolt. Nou scoeste ek noch wol witte wolle, ho -wy dy loft sa waerm krije? Ja, feint, dat kin ’k dy net bitsjutte. Dêr -hawwe wy in komfoar ta yn ’t ierdryk, dêr wy jimme wol heal gear mei -stove kinne. - -Dou fregeste my noch al mear. Hwerom giet de kwik yn de waerglêzen op -en del, seiste, as der in stoarm is? In waerglês is in glêzen piip fol -fen kwik, boppe ticht en ûnder iepen; hâld it ûnderein mei de finger -ticht; stek it den yn in kopke mei kwik; lit de finger los; nou rint de -kwik ’er allegearre út yn ’t kopke, mienste? Né, man, dat is krekt mis! -De kwik bliuwt op in hichte sa hwet fen 28 tomme hingjen. Dat liket -nuver, mar aste yn ’t each hâldste, det ’er boppe de kwik nin loft, en -dos nin persinge is, en op de kwik yn it kopke de swiere persinge fen -de bûtenloft, den kinste wol bigripe, det dy persinge de kwik yn de -piip opstouwe moat. Wirdt dy persinge hwet minder, den sakket de kwik -yn de piip; wirdt de persinge sterker, den riist de kwik yn de piip, en -sa wiist de hichte fen de kwik al de foroaringen oan, dy ’er yn de -persinge fen de loft komme. Sa’n piip neame se in _barometer_. De -_barometer_ wiist de persinge yn de loft oan. (De _thermometer_, dat is -in hiel oar ding, dy wiist de waermte fen de loft oan.) Dyn fraech komt -den hjir op del: Hwet is de reden, det de kwik yn de barometer dounset, -as ’er stoarm is? Wel, man, der is neat dudeliker. As it dageliks waer -is, den giet alle foroaringe yn de drukking fen de loft mei fordrach en -langsom yn syn wirk, en dêrom riist en sakket de kwik den ek sa -bidaerd, det men it net merke kin; to minste it eagenblikje net, det -men der bystiet. Mar as it stoarmt, en der komme fen dy onwitene -hoarten en rukken fen wyn, den foroaret de persinge mei greate sprongen -eltse amerij, en dy sprongen wirde dadelik troch de kwik yn de glêzen -piip folge. Mindert de persinge, yn ienen sakket de kwik; komt ’er in -fûleindige twjirre, dy de persinge mei in ruk oanset, aenstons fljocht -de kwik nei boppen ta. Bigrypste nou, hwerom det de kwik by in stoarm -yn de waerglêzen dounsje moat? - -Dou praetste ek noch fen de pompen. It wetter dounset net yn alle -pompen, heite, as it stoarmt. As it wetter yn in saed, lâns de iene wei -ef de oare, gemienskip mei oar wetter hat, dat ek oan ús dampkring -bleat stiet, den is ’er neat to dwaen; hwent deselde persinge, dy op it -wetter yn de saed drukt, is der ek op it bûtenwetter; dos is ’er -evenwicht, en it wetter kin net op en del gean, omdet ’er op it iene -ein nin mear deldrukkinge is as op it oare. Mar as it wetter yn de saed -gemienskip hat mei wetter, dat fier ûnder de groun sit en dêr ús -bûtenloft net op spylje kin, den giet it krekt as mei de kwik yn de -waerglêzen. As ’er in hoart fen persinge op sa’n saed komt, den moat it -wetter nei ûnderen ta, omdet de loft, dy by it oare útein fen it wetter -is, dy hoart net mei kriget. Mindert de persinge yn ienen op de saed, -den moat it wetter krekt sa gau nei boppen ta, omdet de loft, dy op de -oare ein fen it wetter ûnder de ierde drukt, dy minderinge net kriget, -mar allike sterk bliuwt. De beide úteinen fen it saedwetter binne twa -skealjen, dy yn evenwicht hingje; smytste in gewicht op de iene -skealje, hy giet nei ûnderen ta; nimste it der ôf, hy giet nei boppen -ta, en dochste it rêd, den liket de skealjen to dounsjen. As wy it mei -eltsoar bilibje en ik kom ’ris wer, den moaste ’ris mei dyn ear tsjin -sa’n saed oan lizzen gean; den scilste it kloarkjen en sieden fen it -wetter dudelik hearre. Dat kin in bern bigripe. Mar nou wol ik ek ’ris -hwet freegje. De kwik giet yn de stoarm op en del; nim nou it midden -twiske dat heechste en leechste, en dou haste de hichte fen de -barometer. Hwet is nou de reden, feint, det mei sa’n ougryslike pers -fen wyn as yn in stoarm, de kwik yn de barometer folle leger stiet as -oars? Moast dy persinge fen de stoarmwyn him net yn ’e hichte driuwe? -Dat moast, as er mei dy pers fen boppen del op de kwik yn it kopke -kaem; mar dy pers fljocht lâns de kwik, lâns de groun, mei kûgelsfeart -foart, en dy by-de-flier-lânske feart is de reden, det de loft nin tiid -hat om syn pers op de flakte fen de kwik fiele to litten. Dou kinste -ommers wol reedride, net? En aste den foar in swak steed komste, hwet -dochste den? Gieste der sêft foetsje foar foetsje oer hinne? Ja wol, -den bruiste der troch. Dou nimste earst in oanrin, en ’er sa as in reek -oer, den lokt it. Understel it iis koe hûndert poun hâlde, en dou -weachste hûndert-fyftich; astou dyn lichem mei sêft riden de tiid -joechste om mei it folle gewicht op it iis to persjen, scoe it dy net -hâlde; mar fljochste der mei gewelt oer, den minderste troch dyn feart -foarút de perse nei ûnderen ta wol om in tredde; dou makkeste dy -fyftich poun lichter, en sa komste der bihâlden oer. Sa is ’t krekt mei -de loft. Waeit it in dagelikske koelte, den hat de loft tiid om syn -folle persinge op de kwik fiele to litten; waeit it in orkaen, den -glydt de loft to hird lâns de groun om syn folle perse op de groun -fiele to litten; hwet de perse foarút swierder is, hwet de perse nei -ûnderen lichter wirdt, en sa moat de kwik yn it waerglês sakje, howol -men sa foar de hân sizze scoe, det er by de iselike oandrang fen in -stoarmwyn rize moast. - -Dou fregeste my, hwennear ik wer kom? Ik bin der al. Nim it my net -kwealk, ik fal sa mar mei de doar yn ’t hûs; egentlik moast ik sizze, -mei de bearehûd yn de glêzen. Dou moaste bigripe, as dy loft mei sa’n -gewelt oan it spielen is, den haw ik ’t net yn de macht om him stil to -hâlden as ik wol; dêrtroch fljocht er den folle mear loft nei de ile -oarden fen de dampkring as ’er for it evenwicht wêze moat, en dat ’er -to folle komd is, dat moat werom. Ut it súd-westen is de stoarm fen de -njoggen-en-tweintichste west; do is ’er to folle loft nei it -Noard-easten flein, en mei dy oermjitte kom ik nou werom. Ik doch it -krekt op Krystiid, omdet ik Don Carlos, lyk as ik dy sei, al lang in -krystwich tatocht hie. Ik hoopje, det ik ’t hjir mei ôf kin; de feart, -dêr ik nou mei út it Noard-easten kom, is sa great net, ef ik scil it -wol roaije om yn de oare herne net mear op to jeijen, as ’er heart. Der -mei noch in foech stoker út it[41] westen komme, om de evenaer wer yn -it húske to krijen, mar dat scil den ek alles wêze. It giet ’er krekt -mei as in slinger. Aste him oplichtste en litste him den los, den -fljucht er fierder as it midden; de slinger komt dos werom, en slingert -wer oer it midden hinne, mar sa fier net. By eltse slingering wirdt de -oerslingering lytser en lytser, en dit docht de slinger sa faek, det er -krekt yn ’t midden to lânne komt. Dêr just hinget er yn evenwicht mei -him sels, en kin er stil wêze. En sa, heite, stoarmt Eölus ek sa lang -hinne en wer, ta det hy evenwicht en stilte yn de loft hat.—It sprekt -fen sels, ik praet hjir fen stoarm; gewoane hirde wyn is nin tel. Sa as -ik op de 29ste by jimme west ha, kom ik by wolwêzen net gau wer; it -mocht nedich wêze, det ik mei in cholera ef pest-siikte noch ’ris tige -azem joech, mar dêr kin men net op rekkenje. Ik tink det jimme yn de -earste fiif-en-tweintich jier fen my ôf binne, en as ik den kom, den -kom ik noch gau. Hwent it wier nou al seis-en-tritich lyn. De âlfde -October 1800 haw ik neijer-nôch mei deselde iver oan de pûster stien as -de njoggen-en-tweintichste Novimber 1836. - -It stie my skoan oan detste sa foldien oer it bihâld fen dyn Tsjalling -biste. Mar dou wiste ommers wol hwet jimme oarreheite-en-hjarre seinen? -“As ús ljeaven Hear de lytse bern net biwarret, den bliuwt der net ien -yn ’t libben. Syn Ingels moatte der op pasje.” Is nou it lichem fen in -bern troch ús sparre, sparje dou de geast fen it bern den. Learen is -goed; mar lear der de natúr net út. Aste mienste, det de masters it ’er -ynjitte scille, den biste mis. It sit ’er yn, en it is in keardel, dy -it ’er úthellet. Al hwet edel, al hwet forheven is sit yn de wylde -natúr: skaevje en polyste kinste it, mar net skeppe; en, wea dy! aste -sa lang skaefste, det al it edele en forhevene der út skaefd is. De -loft fen de biskavinge hat in smetstof yn him, dy it goddelike en -optiljende fen ús alderearste natúr stikket, en omdet it jammer wêze -scoe, det sa’n tsjeppe boi as dyn Tsjalling net mear as in skoalplant -en in kinstmachine yn de geastenwrâld wêze scoe, sa moaste syn noas -altomets hwet drippen fen de âlde wylde natúr rûke litte. Dat scil by -him de fetberheit oprekkenje for de heechste en edelste tinsen fen in -minske. En ho nedich is him dat yn in wrâld, dêr de opfieding sels him -dellûkt ta dingen dy leech, lyts, en binaud binne? Lit him by foarbyld, -as er frjemde talen leart, sokke stikjes ’ris fordútskje, as hjir ien -folget. It is bikender-nôch: ik nim it mar, omdet ik der by west bin. - -Yn de oarloch, dy Noard-Amerika om syn frijheit tsjin Ingelân fierde, -waerd in krychsbinde Ingelsken oer it mat fallen fen in trop wylden, -fen de stamme Abenaki. De Ingelsken, dy lang sa fluch net op ’e lappen -wierne as de neakene wylden, koene it net ontrinne. Hja waerden -ynhelle, en mei boalske wreedaerdichheit om hals brocht. In jong -Ingelsk officier roun noch al hwet er út de skinen sette koe om de dead -to ontkommen, wylst twa Abenakis him efternei sieten, elts mei in -strydbile yn ’e hannen, om him de hersenpanne to forpletterjen. Op it -lêst, do hy seach det se him ynwounen, kearde hy him yn ienen om en -stoe stôk-stil, om syn libben sa djûr to forkeapjen, as it jilde koe. -Yn dit selde eagenblik spande in grize krychsheld fen de wylden syn -bôge, mikte op de Ingelske officier om him in pyl troch it hert to -jeijen, mar yn ienen biloek syn troanje, en de bôge sonk him út de -hannen. Forheftich fleach er twiske de jongeling en de twa wylden yn, -dy op in wink fen him earbiedich ôfdeinzen; en do op de jongeling -tarinnende kniep er him sêftkes yn ’e hânnen, aeide syn moai krol hier, -en woe him mei flaeijende klanken bitsjutte, det er nin kwea mei him -foarhie. Forfolgens naem er de jonge Ingelskman mei nei syn klinte -(_hut_) ta, dêr slavernij it foarlân fen de gefangensman wier; mar hy -waerd sa sêft en meigeande bihandele, det dizze twa earder heit en -bern, as hear en slaef liken to wêzen. Krekt eft it syn soan wier -learde de âlde oan de Ingelskman al de lytse ambachten fen de wylden: -sa as _cano_ ef boatsje meitsje, pyl en bôge snije, matten frisselje, -bilen slypje, en sa foart hinne. Lykwol hie de jonge Ingelskman it -dochs net tige op him bigrepen: hwent somtyds seach de âlde wylde him -stiif yn de eagen, en as dat sa minuten efterien dûrre hie, bigoun er -eindeliken to kriten. - -Mei it limieren fen it foarjier makken de wylden wer tarissinge om de -Ingelsken op to siikjen en tsjin hjar to fjuchtsjen. De âlde wylde, ho -heech syn jierren wierne, fielde noch to folle krêft yn de bonken om by -de hird to bliuwen: hy naem de fjildtochte as in moedich jongkeardel -oan, en naem syn gefangensman mei. Wol twahûndert ûren efterien gongen -se troch dy âlde Amerikaenske wâlden, dêr noch noait in hakker syn bile -yn falle litten hie. Eindelyk en to lêsten kamen se op in iepen fjild -út, dêr in Ingelsk leger foar hjar eagen stie. De grize krychsheld, dy -witte woe ho er mei syn gefangensman stie, wiisde him syn lânsljue. -“Sjoch! sei er, dêr steane dyn broerren; hja wachtsje ús op ta de -striid. Hark ’ris, myn feint; it libben hab ik dy sparre; ik hab dy -leard om _canos_, pyl en bôge to meitsjen; ik hab dy leard om de wylde -bisten yn it bosk del to lizzen. Ik hab dy leard, ho de strydbile to -brûken, en dyn fyand it hier fen syn plasse to heljen. Hwet wierste, do -ik dy yn myn klinte brochte? Dyn hânnen wierne sa swak as fen in bern; -de kost koeste net opjeije, dyn libben net fordedigje: tsjusternisse -wier útspraet oer dyn siele. Alles haste my to tankjen. Scoeste wol sa -ontankber wêze kinne, detste dy mei dyn broerren forienichste, en tsjin -my de bôge spanste, dy ik dy yn hânnen jown hab?” De jonge Ingelskman -antwirdde, det er ljeaver stjerre woe, as it bloed forjitte fen in -Abenaki. Do laei de âlde held syn beide hânnen op syn oansicht, en nei -det er rju lang sa stien hie, seach er syn Ingelskman oan, en frege him -mei in britsene stimme, dêr men út hearde, det him it moed fol wier: -“Haste noch in heit?” “Ja, sei de jongkeardel, hy libbe noch, do ik myn -lân forliet.” “O, hwet is dy ongelokkich! kriet de grize held it út. Ik -wier ek heit.... Ik bin it net mear.... Myn soan foel yn de striid, -wylst er focht oan myn side. Hy stoar as in man, as in held stoar hy; -fen wounen trochboarre stoar myn soan. Mar ik hab syn dea bitelle -set.... Ik hab......” Dizze lêste wirden spriek er út mei in neidruk, -dêr al syn lea fen trillen en skodden, en it wier eft er yn de swiere -suchten stykjen bleau, dy er smoarje woe. Wyld fleagen syn bliksemjende -eagen yn ’t roun, mar nin inkele trien woe der yn glinsterje. -Njunkenlytsen bidarre de âlde held, en syn eagen nei it Easten -kearjende, dêr de sinne krekt út de kimmen riisde, sei er tsjin syn -gefangensman: “Sjochste dy kostelike sinne wol? Sjochste ho er glânzet -en fonkelt? Meiste him net graech sjen?” “Ja, antwirdde de Ingelske -officier, ik mei de sinne graech oan de himel sjen.” “En ik net,” -jammere de grize held, wylst him de triennen út de eagen spatten. In -eagenblik dêrnei wiisde er de jonge Ingelskman in mangelbeam, dy yn -folle bloei stie: “Sjochste dy moaije beam? sei de grize held: hy -bloeit as in lekken: biste dêr net bliid oer?” “Ja, sei de jongfeint, -ik bin bliid, det ik dy beam sjen mei.” “Ik net!” sei de âlde -krychsheld mei driftichheit, en yn ien sike liet hy der op folgje: “Rep -dy! Flean nei dyn lân, det dyn heit him noch oer de opgeande sinne en -de blommen fen it foarjier forbliidzje mei.” - -Dou wolste wol leauwe, det dizze Abenaki net by Pestalossi ef Prinsen -op skoalle gien hie, om gesoun forstân op to dwaen, en lykwol wier er -sa wiis wol, det er syn gefangensman de frijheit net tasei, foar det er -him bilove liet, om de macht fen syn fyanden net to sterkjen. Ik leau -sels net det der ien skoalmaster by jimmes is, dy dat finer ûnderlizze -scoe as dy wylde Abenaki, dy nin A for in B koe. Hy taestte de -Ingelskman fen de kant fen de tankberheit oan, en hwer griist in braef -jong hert inerliker fen as fen ontankberheit?—Dou leauste ek wol, det -dy Abenaki by nin Domeny op de catechisatie gien hie om syn plicht to -learen; lykwol wier de greate plicht, om in oar to dwaen hwet men -winsket det yen sels dien wirdt, om it to dwaen sels oan ús fyanden, -fen natúre yn syn hert skreaun. En dêrút kinste den ommers de moaiste -gelegenheit fen de wrâld nimme, om dyn Tsjalling to bitsjutten, det de -plichten fen de wiere Godstsjinst sa mar net troch willekar út de loft -grypt binne, mar yn de earste en âldste bigripen fen it minskelike -hert, dy ek fen God binne, hjar wearklank fine. De Abenaki hie syn -ienichste soan forlern, en yn dy soan de hiele wrâld; de natúr hie nin -glâns, it libben nin wearde mear for him. Sa scoe de faer fen dy -Ingelske jongeling oan de oare kant fen de oceaen ek krite om syn soan. -Ho graech scoe de âlde Abenaki syn soan út it ryk fen de deaden werom -roppe! Ho minlike graech scoe ek dy frjemde heit syn soan wersjen! En -dy soan is yn syn macht. Scil er it oarlochsrjucht tsjin him brûke, en -slaen him de hersens yn? Scil er dy wrede triumf nimme, dêr syn eigen -hert ivich oer bliede moat? Rin wei! seit de wylde, flean nei dyn lân, -det dyn heit, det myn fyand him noch bliid makket oer de opgeande sinne -en de bloeijende amandelbeam, dy for my mei rou bihinge binne!”—For it -alderlêste leauste ek wol, det dizze Abenaki noait net ien fen al jimme -dichters lêzen hat; mar hwet tinkt dy, is dy gedachte fen de wylde net -dichterlik? Edel en great is er stellich, en egentlik is er nin -dichterlike fljocht, dêr de edelste bigjinsels fen de deugd it hert net -optille kinne. Mar nou de bylden, dêr er dy hege tinze mei opklaeit? Dy -amandelbeam, dy syn ljeaflik bloeisel for dy ontfâldet; dy opgeande -sinne, dy it slomjende ierdryk ta wille en arbeid wekket; dat hert fen -him, dat fen rouwe taknypt, wylst de hiele natúr it blide moarnliet -sjongt; sprekt dat alles net ta dyn hert en forbyldinge allyk? En is -der yn Bilderdyk ef Vondel ien rigele, ien inkele rigele, siz ik, dy -dizze wirden fen de wylde Abenaki binei komme? Sa is der den suver -gesoun forstân yn de minskelike holle foar det ’er masters binne, dy it -slypje ef it bidjerre. Der is yn it minskelik hert bisef fen de -heechste en fynste plicht fen it minskelik geslacht, foar det ’er in -iepenbiering fen de himel kaem, dy ta dat bisef spriek. Der wier -dichtkinst, forhevene goddelike dichtkinst, foar de kinst fen lêzen en -skriuwen. Nou den, aste in goe’ rie hawwe wolste, laef dyn soantsje fen -tiid ta tiid oan dizze echte en onforfalske bornen fen it minskelik -hert; mar fei de rûchten en wyldernissen wei, dy om dy fonteine hinne -waechse. Mei dit wetter scilste syn natúr, dy oars yn skoalle en boeken -ontnatûrd wirdt en formuffet, forferskje, en dou scilste in man fen him -meitsje, dy it boarst frijer- en heger-nôch tilt om to fielen as in -frije wyldeman, wylst hy tinkt as in man fen de biskavinge.—Yn de -geastelike lyk as yn de stoffelike skeppinge, dy dêr onbibouwe hinne -laeit, is alles oarspronkelik en natûrlik, ef forheven en ontsachlik. -De oanlizzer fen bûtenpleatsen skept nin stive leanen út syn holle, mar -hy folget de natúr yn hjar wylde kronkels, yn hjar forwarde heisters, -yn hjar grillige hichten en lichten, yn hjar grotten, streamen en -poelen, en ho neijer syn oanliz liket mei de hânnen fen natúr sels der -hinne wijd to wêzen, sûnder lykwol it onhurige ef it ientoanige mei op -to nimmen, hwet hy mear de priis fen de heechste kinst winne scil. Sa -moastou ek dwaen mei de oanliz fen it hert en de holle fen dyn -soantsje. Natûr, natûr, man! Liede, mar net twinge; snoeije, mar noait -útroeije. - -Nou hâld ik op. Goendei sizze oan wiif en bern, en dizze heiling fen de -âlde Abenaki for Tsjalling. Ik bin altiten dyn oprjuchte frjeone - -EOLUS. - - -P. S. Dou nimste it my ommers net kwealk, det ik dy it leksom ’ris -opsein hab? Jimme habbe altyd gelyk, omdet jimme altyd allinne prate; -dou meiste ek wol ienris ongelyk habbe. - -De bearehûd moaste loaije litte, en lizze him winters op ’e foetten. -Dat is waermer as tsjien wrinen. Dou biste ommers sa meager en klomsk; -en dêr komme hirde winters, dat wik ik dy. - -Dou moaste oan de ljue fen de Walfiskriederij sizze, det se de nearring -yn dizze oarden noait net wer goed oan ’e gong krije, foar det se hjir -ef op Grienlân in kolony delsette, dy ’er it hiele jier troch bliuwt. -Hja miene mûlk, det it hjir to kâld is om to wenjen? De minske kin -oeral libje. De earste, dy kamen, scoene wol hwette rûpsk wêze; mar de -bern wierne al wend oan de fûle kjeld. Farre wol! - -OAN AUK, _Mei in lapekoer._ - - -Myn Auk is in famke -Sa sêft as in lamke, -En yn de eagen fen my -Ek sa kreas as in bij. -Al fljocht se hwet wyld, -Hja flaeit dochs ek myld, -En hjar each pluert sa blier, -Sa nuver en sa tier. -En den, hwet in swier, -As se lêst as se skriuwt -Ja, yn al hwet se driuwt -O, hie ik sa’n famke, -As myn Auk, as myn lamke, -’k Bisloech se yn goud, -Dat swiet ljeave bout. - -“Hou, hou! ’k bin nin bern mear. -“Hwet mient dy mynhear? -“Hy trapet me op ’t sear. -“Mei hwa hat er de spot?” -Sa praet Auk, en is prot. -“Miene jy, det wy stilstean, -“Mei poppen altyt omgean, -“En to Harns net djoeije, -“Net waechse en net groeije -“Yn in moanne seis, saun? -“Fyt! ik bin al in faen!” -Dêr haw ik ontditsen, -Det ’k my haw forspritsen. -O, noait wol ’k ’t wer dwaen, -En hjitte scil ’k dy faem, -En dame en mejuffer; -’k Scil prate as in bluffer, -Dy knibbelt om dyn minne. -Hwermei kin ’k dy dochs winne? -Dêr haste hwet lapkes, -Hwet sankjes, hwet grapkes. -Kom, sjong dy mar blij, -En, Auk, tink om my! - - -J. H. H. - - -_Dimter dizze 27 fen Gêrsmoanne 1835._ - -_Oan myn frjeon_ GERHARD VAN DER MEER, - - -do hy de heechste dichterlike earetreppen bikleau. - - -“Hwet darkert komt dêr oan? -“Dy moat ik wol ’ris praeije. -“Ei, ’t is ús masters soan; -“Dy is hjir komd to Maeije. -“Dêr haw ik al fen heard; -“Dat moat in knevel wêze, -“Yn ’t masterjen trochleard. -“Dy scil ús hjir genêze. -“Dei, dokter! dei myn frjeon!” -Sa komt men dy to mjitte. -Ik haw dat swiet ek preaun, -Mar ’t mei nin swiet mear hjitte. -Dyn eare is heech en great, -Dat wol ik hiel wol witte. -De pleagen fen dyn steat, -Myn frjeon, dy komme yette. -Men komt dêr den fen Grins -Allyk in banjer stappen; -Men libbet as in prins, -Forhellet fen syn grappen; -Ho men studearre het, -Ho folle tsjokke pongen -Men het op rinte set, -Ho dounse faek en sprongen. -Dou tinkst’: “Nou ha ’k it woun,” -En sjochst’ hast nei de moanne, -En stapst’ de bûrren roun -Allyk in nytlich hoanne. -In wike fjouwer, fiif, -Mei sa dyn wille dûrje, -Den scil in rabbich wiif -Dy oer oerdwealskens skoerje. -“Dou praetste heech en krom: -“Dou sjochste greatsk en skrillich; -“Dyn broek is hjar to rom, -“Dyn mûtse stiet to tillich! -“Dyn dranken binne djûr: -“Dou sjochste net nei ’t wetter. -“Dou hâldste hjar oan ’t snoer; -“In oar dy wit it better. -“Dou seiste hjar ek neat, -“Dou wolst’ hjar neat forklearje. -“Dou telste hjar nin eart. -“Dou wolste hjar rejerje.” -Dit komste yet al oer: -Dou litst’ de ljuwe seam’lje, -En smakket it hwet sûr, -Dou litste hjar hwet eam’lje. -Mar einling krigest’ wirk, -En ’t wol dy bjuster flotsje, -Stean fêst nou as in Turk! -Nou meist’ dyn kop wol hotsje. -It gûlt en reint om ’t hûs, -Dou laeiste swiet yn ’t sliepen -Bidobbe, yn ’e sûs, -Pomp! gau, de doar mar iepen. -“Och, man! ik bin sa kel. -“Us beppe, ús âlde beppe, -“Foel by de ljedde’ del; -“Toe, Dokter-heite, reppe!” -De dokter slûch en kel -Wirdt skrousk en kâld en poattrich, -Praet tsjin en bêddet del. -Hy moat, al is er noatlich. -Dêr laeit in rike kwast, -Dy hat him ris foriten. -Ombidich docht dy blast -Dy daelk dêr fen it witen. -Flean op nou mei in sprong! -Lit earme ljuwe stjerre! -Hy twingt dy mei de pong, -Dat lit er dy wol hearre. -Oars neamt dat folk dy loai, -Dy sels mar ite en stjerre. -Dat moaste hearre, boi! -Ja, opswolgje en fortêrre. -Jild krigeste einling ek, -Mar ’t kin dy neat formeitsje: -Dou bist’ lyk as de frek, -Dou meiste ’er net oan reitsje; -Hwent sa, frjeon, is dyn steat, -Mei ’t griizjen fen dyn hierren, -Wirdt ek dyn namme great, -It wirk dijt mei de jierren. -Is dat nou den de kroan -Fen al dat swiere bodzjen, -Nachts ta de iere moarn, -Dêr ’n oar yet laeit to dodzjen? -Dêrom dy jonge tiid -Yn ’t keamerstof forsitten? -De ljeave griene tiid, -En ’t romme fjild forjitten? -De dead, de grime dea, -Bigniist mei dealske tosken -De winner fen it brea, -Trochflimet him mei pleagen, -Dy moat dêr op it strie -Mei dead en sjochte kimpe. -It wyfke kryt om rie, -De gamm’le berntsjes krimpe. -Dêr, dêr is nou dyn fjild; -Dêr is it lean to heljen. -’t Is mei nin goud ef jild, -Ef eare to biteljen. -Help dêr! Wêz’ treast en steun! -En kinste dy genêze, -O, yn dyn hert, myn frjeon! -Dêr scil de himel wêze. - - -E. H. - - -Med. et Art, Obst. Doctor - -GROUSTER WEAGEN. - - -Rôlje, rôlje, wetterweagen! - Rôlje en brûs om ’t âlde Grou. -Myriaden foar ús eagen - Fleagen, stauwen om ús Grou. - Rôlje, rôlje ús foarby! - Hirde Friezen bliuwe wy. - -Rôlje, polskje, Fryske weagen! - Rôlje, rôlje, âlde Grou! -Brûs en wiggelje, âlde weagen! - Kroanje de âlde roune trou. - Rôlje, rôlje, âlde Grou, - Byld fen echte Fryske trou. - -Heit en mem binn’ hjir biditsen, - Berntsjes, twiichjes fen myn hert. -Suchten binne hjir forbritsen, - Dy myn God allinne heart. - Grouster weagen, bliuw my by! - Rôlje, rôlje ús foarby! - -Rôlje, rôlje, Grouster weagen! - Brûs en spiel yet om myn grêf; -Libjend koe ’k dy net bisjonge, - Spiel my deade wei as tsjêf. - Lit myn berntsjes ljeaf en frij - Roeije en djoeije den yn dy. - -Rôlje, rôlje, wetterweagen! - Rôlje en brûs om ’t âlde Grou. -Myriaden foar ús eagen - Fleagen, stauwen om ús Grou. - Rôlje, rôlje ús foarby! - Hirde Friezen bliuwe wy. - - -E. H. - -OAN PITER MULIER. - - -_Mei de lapekoer._ - - -Ik haw hjar kend, dy iens it libben! -o Stalke, fen dyn libben wier. -Ik seach hjar as de roazen bloeijen -Sa prûs, sa glimkjend, sa fol tier. -Ik seach hjar as de roazen kwinen, -Fen njirren stitsen yn it hert. -Hjar wrakseljen tsjin dea en pinen, -o Piter, dat forjit ik net. -Ik haw mei swakke en tankb’re klanken -Hjar gollens op in blêd[42] biskreaun, -En ’k wit, dou scilst it net forsmaedzje; -’t Is hertejefte fen in frjeon. -Dêr mei de Fries it noch hwet lêze, -En den scil ’t leaf, as wy, forgean; -Mar, o, hjar blier, hjar skrander wêzen -Scil ivich foar ús sielen stean. - - -J. H. H. - - -_Bolswert dizze âlfde fen Heamoanne 1836._ - -JOUNTIIDS WéMOED. - - -Oer de Elzen beamkes oan it mêr - Blonk sleaukes Hesperus lampe. -De lêste goudene sinne sonk wer - Yn dauwe en dampen, - En de Elzen oan it mêr - Dy slepten wer. - -Ut dy dauwige skimering kamen - Alde bylden en nammen -Fol fen oantinsens nocht. - O skynsels fen frjeonen! O sjammen! - En de Elzen oan it mêr - Dy slepten wer. - -“Hilligen! Ljeave! Bliuw yn jimme wrâld! - “Och, nin joun fen dizze wrâld -“Kin ús sielen forienigje......” - Hesperus wier útdien, - En de Elzen oan it mêr— - Dy slepten wer. - -PRINS WILLEM DE IVde OP DE FROSKEPôLE. - - -It is al nuver, det de prinsen fen Nassau de earste prinsen wierne, dy -it mei de Friezen roaije koenen. Mar dat lit him noch al hearre, as men -bigrypt, det se mei eltsoar tsjin Spanjen libben om libben fochten -hiene; hwent it trochstean fen deselde gefaren makket wol ’ris frjeonen -fen twa minsken dy eltsoar oars hiel net pasje scoene. Dêrby hie -Fryslân sokke condities mei dy prinsen makke, det se in bulte goed en -nin kwea dwaen koenen. Dêrtroch kaem it ek by, det Fryslân bistindich -yn de bêste ienichheit mei syn prinsen libbe hat, en sont Lodewyk fen -Nassau altiten ien fen syn neikommelingen ta Steedhâlder hie, wylst de -prinsen fen Oranje troch de oare provinsjes den ’ris efterôfset en den -wer ’ris hildige waerden. Twaris binne der jierren en jierren forroun, -det de Hollânners nin Steedhâlders hienen, en twaris is it hûs fen -Oranje nei in bulte oproer, plunderjen en moardzjen der wer ynroppen. - -In forieniging, dy yn nin 150 jier ea ôfbritsen west hie, lei in fâlde -yn it hert fen de Friezen, dy to lang sitten hie, om der suver wer út -to gean. De prinsen fen Nassau seagen klear, det se sûnder de Friezen -neat wierne; hwent as dy hjar loslieten, lyk as de Hollânners faek de -prinsen fen Oranje dienen, den skeat ’er for hjar neat oer, as hjar -lytse steatsjes yn Dútsklân wer op to siikjen en dêr hjar tiid mei -hertejeijen to fordriuwen. De Friezen oan hjar kant ûnderfounen, det se -yn frede en yn oarloch earlik en trou tsjinne waerden fen Prinsen, dy -sa folle bilang by hjar frjeonskip hienen. It bilang en de tankberheit, -forsterke noch troch de wente, dy út lange kunde oan eltsoar foartkomt, -makken det men eltsoar mei in fortrouwen en forkleeftheit bihandele, dy -by it folk ta in libbensbigjinsel oergong. Dit dûrre oan 1748 ta, do -Willem de IVde út de tsjinst fen Fryslân ta de hearskippije fen al de -saun provinsjes oergong, en Ljouwert forliet. Sa binne de soannen fen -Nassau yn de skirte fen Fryslân bakere en biwarre, om earst algemiene -Stedehâlders, en by einbislút yn ús tiden keningen fen it hiele lân to -wirden. - -[Yllustraasje: DE HEGE GASTEN OP ’E FROSKEPÔLLE.] - -Dy lêste prins, Willem de IVde, de oarreheit fen ús kening[43], -forienige alles yn him om de ljeafde fen in folk as it Fryske ta it -heechste punt to fieren. Hy wier gol en deftich fen troanje, dimmen en -minsum yn syn praet. Seft fen aert, hie er in griis fen gewelt en -bloed. Fen natúre wier er net hird-dragende, en as in oprjucht kristen -koe er syn erchste fyanden forjaen. En dat sa folle by de Nederlanners -yn it algemien en de Friezen yn it bisûnder ôfdocht, om in prins de -herten fen it folk to winnen, hy wier gemiensum yn de omgong. Lit in -prins in held en in staetsman tagelyk wêze, as hy in heech boarst set, -kin er op dizze groun nin goed dwaen. Yn Ruslân en Prusen mei dat; hjir -is it de pest. As der hwet oan Willem de IVde hapere, den wier er hast -al to sêft for in prins; hwent hy wier bang det er immen bisearje scoe, -en bleau faek healwei stykjen, as er trochtaeste moast. Troch syn -sêftens en heale mjitterigels is folle fen it goede, det er ús -foarâlders tatocht hie, efterbleaun. Mei dat al bliuwt it wierheit, sa -lang as hy to Ljouwert wenne, is der nearne yn nin steat fen Europa sa -folle folksfrijheit mei sa folle earbied en ljeafde for in prins -forienige west as hjir yn dit ús Fryslân. - -Fen âlde ljue hab ik as bern nou en den wol ’ris teltsjes heard fen de -gemiensumheit fen de prinsen fen Nassau, en fen de genegenheit fen it -Fryske folk for dy prinsen. Ik scil jimme der ien fen sizze, dêr mûlk -in bulte de skouders fen ophelje; hwent it is nin dichter, dy hjir -opsnijt, en de prins mei in folle hunichkwast om de mûle strykt; it is -ek nin greate mieltiid, dêr de gasten sa lang toasten op de gesontheit -fen de prins en syn folk drinke, det de helte smoar-dronken ûnder de -tafel laeit. It is mar in platte plompe boere-set; mar dêr men even -dudelik, ja, mûlk al sa dudelik, as út it galmjen fen in dichter, ef it -klinkjen fen de champanje-glêzen, de wolmienendheit fen in from -ienfâldich minske út priuwe kin. - -Op de jachtpartijen, dy Willem de IVde hâldde, do er noch geef wier, -foel der meast al it ien ef oare mei in boer ef in arbeidersman, dy se -yn ’t fjild metten, foar, en as er mei syn smite op Camstra-state, op -Sytsje-bûrren, to gast wier, den koe it der wol ’ris suver nationael, -dat is, rûch trochskoerre. Dêr wierne den, bihalven de gewoane -omballingen fen de Prinsen, ek folle by Groustins, Oene en Willem fen -Haren, en mear sokke bysfeinten, dy termen yn ’e holle hienen, as it -mei wysheit to redden wie, mar dy op syn tiid ek in bulte fen de -gekheit hâldden. Sa is ’t ’ris bard, det se út to jeijen west hiene, en -let yn de eftermiddei mei de honger yn de hals oan de Froske-pôle -kamen. Dêr fregen de hoflingen oan de boerinne, eft se ek hwet for hjar -to skaffen hie; it wiif, dat in sloofke like, sei koart ôf: Né. “Mar -habbe jy den neat yn hûs, moeije?” frege de hongerichste út de heap. -“Neat, den scoe ’k flouwe, sei it wiif; ik kin wol hwet pankoeken for -jimme bakke.” De prins fen Nassau mei syn hofstoet pankoeken ite op de -Froske-pôle yn ’t gesicht fen Ljouwert? Dat like al hwet nuver. Mar hja -tochten, dat wiif ken ús dochs net yn dizze jachtplunjes; en hwet kin -’t ús ek skele, as wy mar in eintsje fen ús holle termen fol krije. -“Kom, meitsje den mar klearrichheit,” sei de hofling, en mei ien gong -de jagertrop yn hûs. De prins waerd in wâldstoel yn ’e hirdsherne set, -en dêr folgen de oaren op skammels en banken neist; sa sieten se om in -great fjûr fen smoezen en takken hinne hjar to koesterjen en út to -pûsten. Mei in lyts kertierke briek moeije mei de bisleekspôt troch it -centrum fen de hearen hinne, en de pankoekspanne yn de lofter en in -pankoeksizer yn de rjuchterhân, frege se: “Hwa scil earst?” “De man yn -’e hirdshoeke,” antwirdde ien fen de hoflingen. It wyfke dribbele gau -nei in aed ta yn de molkenkeamer, dêr se in pantsje fol fersktsjerne -bûter úthelle; do noch in potsje mei fine wite struisûker út de -boddelerij, en it pankoekjen naem in bigjin. Hja bakte de man yn de -hirdsherne lytse flitterkes fen pankoeken; fine, swiete, danige swiete -pankoekjes, siz ik jimme, en hy krige noch in silveren foarke ta, om se -mei op to iten. Do de man yn de hirdsherne syn biderf hie, wier de bar -oan numero twa, dy allerneist him siet. De foarke mei de bûter en de -sûker waerd earst weibirgen; en dêrop draeit de boerinne der him in -dregen strou yn oalje út; eft it for in slatter west hie, it mochte -bikend stean. _Moedertje, wy lusse ook wel pannekoeken in boter_, sei -de hofling, dy der alleheel nin tinsen op hie, det de boerinne ien fen -hjar koe. “Ja, ja!” sei moeije, “Oalje is for jimme goedernôch!” en de -hearen mochten lypje ef pypje, de oalje-pankoeken mei sjerp moasten der -troch. Op de keap ta moasten se de boel der mei de tsjien geboaden op -syn âld-Frysk ynproasje; hwent foarken krigen se net. De prins lake him -slop. - -J. H. H. - -LETTER FEN IN BANKROTTIERSFEINT OAN SYN ALDERS. - - -_Heit en Mem!_ - - -Jimme habbe my in letterke stjûrd mei ús skipper Japik, det jimme jern -witte woene, ho ’t mei my giet, en eft ik to Maeije yn myn tsjinst -bliuw. Ik moat jimme sizze, det ik bliuw: hwent ik hab it sa goe’ as in -minske it winskje kin. Us baes en frou, dy koarts lyn earme lytse -wierne, binne wer op ’e kluten. It hat ’er skean foarstien. De ljue -seine tsjin my: “Auke-man! Auke-man! dat giet op in fet baerch yn.” En -ik tochte der ek sa oer, do baes de skoen útteach; ik wier al klear om -by jimme to kommen, en de lodde wer op to siikjen. Mar it is better -útroun. Der is nin bistek mear op ’e wrâld to meitsjen. Sa it my nou -taliket, hat myn baes it ’ris tige goed stean. As ik net better wit, is -hy lyk mei elts-en-ien: hwent okkerjouns, do ik in slok mei him dronk, -sei hy: “Wolste wol leauwe, Auke, det nin ien divel in cint fen my -habbe scil? Se kinne my neat leare.” - -Jimme habbe my skreaun, det jimme net lije wolle, det ik onearlik brea -ite scil; mar myn ljeave sloven, hwet kin in soun minske dêr fen -priuwe? Do ik út to tsjinjen gong, tochte ik ek sa; mar myn baes hat my -dat oars bitsjut, en dat is in wiis man. Hy seit, dat is stymskens; men -moat der ôfkinne, as men mei foart wol yn de wrâld. “Sjen mar nei my, -seit hy. Ho folle binne der net, dy sa folle skea lije by my, det se de -slachtfearren altyt misje moatte, en ho flodderje dy eigenste ljue nou -om my hinne. Elts stiet my to tsjinst.” In mâlktaper, dy syn bêste -skjippentsjiis wol tweintich jier oan ús boargemaster brocht hat, -bringt se ús, nou ’t wy in heal cint mear jane; en wy ite se op en -litte it de boargemaster oansjen. - -Jimme skriuwe ek, det domenij sein hat det it in Fries net moai stie om -sa lang as men oars in hinnekommen hat, by in bankerottier to tsjinjen. -Domenij is der net efter. Dy tiid is foarby. Nou is ’t: “Habben is -habben, mar krijen is de kinst.” Der is nin rynsker hear as in -bankerottier; hwent hy komt der maklik oan. Men kin yen wol oan dat -âldmoadrich praet hâlde fen “Rjucht troch sé” en de “Tarring nei de -nearring”; mar mei sokke krekte ljue is ’t altyt gûd by de tried ôf, -noait nin oermjitte. Myn ljeave heit en mem! hwet biklei ik jimme, âlde -sloven, det jimme sa tobje moatte om in stik brea en tsjiis. As jimme -skraech sa stiifsettich west wierne, hiene jimme ommers oars kind, -minsken! Jy binne sa stiif as in hikpeal, heit; en mem giet ek al mei -hjar geskrep mei de noas nei de groun. Wy bliuwe sa linich as lekken, -en ite hwet ús swiet smakket, det it ús foar de noas opstrûpt. Wy -drinke likeur en wyn by it hanfetfol. Us klean kin mem wol troch in -gouden ring helje, en wy dwane omtrint neat. - -Mynhear wol sister Wytske wol út-fen-hûs hawwe. Sy kin ’t habbe as in -prinsesse: hwent ús frou is in trochgoe’ minske. - -Dwaen de groetenis oan alle goede frjeonen, en siz tsjin de koaiboer, -det ik net wer by him kom yn de ongetiid. Dat bin ’k ontkomd. - -Jimme soan -_Auke_. - - -P. S. Jy moatte tsjin Oebele sizze, det Mynhear al dy lytse kwatsjes -fen in goune mannich ôfbitellet. It jild fen de ljirren moat er mar in -briefke fen ynleverje; dat scil him ta in duit foldien wirde. - -GROUSTER MERKE. - - - Grouster merke, wyt’ je? - Grouster merke, wyt’ je? -Dêr haw ik, wyt’ je? folle west. - Dêr binne fammen, wyt’ je? -En de spylljue, wyt’ je? fylje, wyt’ je? -Opperbêst. - -Op Grouster merke, wyt’ je? -Dêr kom ik, wyt’ je: werom? -Dêr kin men dounsje, wyt’ je? -Dêr kin men patsje, wyt’ je? -Dêr hat in minske it rom. - - Grouster merke, wyt’ je? - Grouster merke, wyt’ je? -Grouster merke, wyt’ je, komt werom. - Den scil ik dounsje, wyt’ je? - En tinke nearne n’t om. - - -E. H. - -[Yllustraasje: MERKE TO GROU.] - -REDEVOERING TOT NUT VAN HET ALGEMEEN, - -dêr Piter Okse yn stykjen bleau. - -“Frjeonen! Dêr stiet Piter foar jimme sa lang as er woechsen is. Dat -sjenne jimme, mar hwet hy jimme fortelle scil witte jimme net, hwent it -is him sels tûker-nôch to witten.” Dat sjucht der gnap út, tinke jimme, -en ’t is dochs sa. Jisterjoun sei ik tsjin in goe’ frjeon: ik wit net -ho ’t komt, mar om foar twahûndert minsken to praten, dy yen allegearre -oansjen, eft se yen opite wolle, hawar! it liket my min ta. “Ei, ju! -sei er, biste gek? Dou moaste beare, det ’er in rêst koalstrûken foar -dy op in ikker steane, en praet mar wei, en sjen se flak yn de toet. Sa -lang astou oan it wird biste, hâlde se hjar to minsten stil, al biste -den ek sa fier mis as Achlum fen Noarwein leit.” Dat joech in ribbe yn -it liif. De jonge nei master om in bôge pompier en in skerp pin, en for -in cint inket. En sa skreau ik, hwet ik foar in wike mannich yn ’t -Frentsjerter skip heard hab, sa goed as ik it onthâlde koe. Fen -Ljouwert wiksele it selskip sa nou en den; fen de Ryp sieten wy mei ús -trijen, ik, in domenij en in boer. - -_Domenij_. _Het regent geducht van daag; zoo zal het water hoog worden, -vrinden._ - -_Boer._ O, dêr helpt ús ljeavenhear ús ek wer ôf, as wy de hânnen -útstekke wolle; mar de minsken jaen der ús mear wirk mei. - -_Domenij._ _Daar bekommer ik mij niet om, nu onze waterstaat zoo wel in -order is._ - -_Boer._ Moai praet, domenij. Jy steane heech en droech sneins, en mei -tweintich trêd binne jy fen de stoel ôf yn hûs; mar as je in wike by ús -út-fen-hûs wierne, scoene je oars prate. - -_Domenij._ _Dat is onmogelijk vriend! Maar de waterstaat is daarop zoo -bedacht en werkzaam._ - -_Boer._ Ja, for eltse drip wetter habbe se in cifer-letter; mar as wy -nachts en deis net meale en net dykje, den geane wy goenacht. - -_Domenij._ _Waar woon je, vriend?_ - -_Boer._ Djip yn ’t wetterlân, domenij. - -_Domenij._ _En waar zal de reis heen?_ - -_Boer._ Nei Frentsjer, domenij; mar as ’t my dêr net better ôfgiet as -to Ljouwert, den toevje ik der nin 24 ûren. - -_Domenij._ _Hoe zoo?_ - -_Boer._ Wel, ik hie to Ljouwert twa boadskippen; by de iene scoe ik -jild for in heal baerch helje, dy ik by ’t hjerst slachte ha, mar it -koe him net wachtsje; hwent hy siet to skriuwen, det er switte, om in -_redevoering_ to dwaen ta nut fen ’t algemien. - -_Domenij._ _Ja, vriend, het één moet voor het ander wijken._ - -_Boer._ Earst de baerch bitelje en den oan _’t Nut_. - -_Domenij._ _En jou ander boodschap, als ik het vragen mag?_ - -_Boer._ Lânhearre hwet hier bringe; en dy hat my reisgje litten mei it -boadskip, det er by de nije ynhiering hûndert daelders mear habbe moat. - -_Domenij._ _Nu, als ’t dan nog goedkoop genoeg is, waarom dan niet?_ - -_Boer._ Hwet jy krije, wit ik net; mar as se ús domenij fen de 1400 -goune op toalf brochten, den scoe de tsjerke boarste; mar sy tinke oer -de boeren lyk as skiep; dy bisten binne dochs gallich.” - -[Yllustraasje: YN ’E TREK-SKUTE.] - -Hjir wier Piter Okse oan ta komd do de president opstie en him mei -dizze wirden yn de reden foel: “_Volgens Artikel 2 van de wetten der -maatschappij tot nut van ’t Algemeen, is ’t elken redenaar verboden -zich te mengen in godsdienstige of burgerlijke geschillen, en dewijl -Piter Okse hier een twist te borde brengt over een collegie van staat -en tegen eenen bedienaar van de Godsdienst, zoo stel ik de leden voor -om hem het woord te ontnemen en tevens te veroordeelen in eene boete -van 25 Gulden, die bij de bijzondere wetten van ons departement tegen -dit vergrijp gesteld zijn._” - -_Piter Okse._ Mynhear de president! Yn Artikel 1 fen de wetten stiet: -_Het doel van de maatschappij is om nuttige kundigheden voornamelijk -onder mingeoefenden voort te planten, en zoo veel mogelijk algemeen -volksgeluk te verspreiden._ En dat scil ik beide dwaen mei elts, dy it -oangiet, to bitsjutten, det wy holler fearten en leger wetter hawwe -moatte; det de earste rykdom fen in folk bistiet, om syn skilden to -biteljen; en det it nin foardiel is om de boeren to fillen. - -_De president._ _Ik breng mijn voorstel in omvraag;_ Domenij. - -_Domenij._ _Conform._ - -_De slúswachter._ _Conform._ - -De foarige redenaer Fatsoen van Schrokkenhorst. _Conform._ - -_De oare._ _Conform, conform, conform._ - -_De president._ _Allen conform mijn voorstel. Ik verklaar Piter Okse -vervallen in de boete van 25 Guldens._ - -_Piter Okse._ Dêr lizze se. It binne skoalpeinjen, dêr ik in great -geheim for leard hab. - -_De president._ _En wat is dat geheim, mijnheer de betweter?_ - -_Piter Okse._ Det de polityk yn it wetter omtoarket; det de Godstsjinst -yn it traktemint fen de domenijs sit; en det de frijheit fen tinsen -bistiet, om de bek to hâlden, as men wierheit sprekt ta nut fen ’t -algemien. - - - - -TWIGEN UT IN ALDE STAMME. - -[Yllustraasje] - - -TWIGEN UT IN ALDE STAMME, - -UTJOWN TROCH Dr. E. HALBERTSMA, -MEI OANTEIKENINGEN FEN J. H. HALBERTSMA. - -FOARWIRD. - -_Ut de sodzige Grou, út de driuwtillen fen it wetterlân, komt soms in -âlde forwettere stobbe op, dy jier op jier wer griene twigen en nije -útrinsels jowt, sa lang as er sels weikwynt en him ta stjerren jowt. Sa -stiet ek ús âlde earwirdige Fryske tale dêr as in stamme, dy forgean -scil. Hy bringt soms yette griene ranken oan it ljocht, om einlinge yn -de nacht fen de tiden to fordwinen en forgetten to wirden. Sokke -útrinsels binne dizze twigen, d’ iene rjucht en d’ oare bryk, sa it de -natúr opjown hat. Nim se for ljeaf, en formeitsje jimme der mei, -Friezen; dat is ús winske allinne._ - -[Yllustraasje: REEDSLYPJEN.] - -DE WINTER FEN 1624 YN IT WETTERLâN. - -’t Wie’ droevich near yn ’t wetterlân, - It jongfolk hie nin tier. -Yn fjouwer jier nin winter hawn, - Dat foel de minsken swier. -“It riden,” rôpen se, “Is ’t nin griis? - “Dat scil ús glêd forjitte. -“O pôle, freas it hynster-iis, - “Ho fluch scoe ’k dy forlitte!” - -Dat folkje wie’ foarsiker bang - Det rûch-bird ús forliet, -Omdet er fjouwer jierren lang - Yn frjemde lânnen siet. -Wylst onfordildich rôp it folk: - “Men sit yen de ears yn strimen,” -Dêr komt er as in tongerwolk’ - En brûst út de easterkimen. - -Gjin feint, dy nou nin redens socht: - De slypstien stoe net stil. -Om rie fen de âlden waerd net tocht; - De sinnen wierne op til. -De fammen rôpen: “Och! ’t is neat, - “De froast scil ús bilitte; -“Hwent gean de roeken oer de sleat, - “Den lit er ’t meast wer sitte.” - -Mar Noarman bloes fûlbandich troch, - De loft stoe spits en moai. -’t Wie’ winter, en nou mei in sjoch - Wie’ ’t jongfolk oan de goai. -Jouns sprieken se de reizen ôf, - En pochten fen hjar riden. -Men tocht om kij, noch hûs, noch hôf, - ’t Wie’ wille oan alle siden. - -De fynste pakjes moasten oan; - Nin kjeld waerd ’er mear field. -Hja glommen as de iere moarn, - En rink’len fen kâld jild. -De loaikerts, dy oars by de hird - Hwet hispelje for beppe, -’t Is eft dat folk bitoovre wirdt; - ’t Binn’ de earste, dy hjar reppe. - -Der wenne, fier yn ’t wetterlân - Ald Jokke en Jeltsje-moai, -Twa ljuwe sindlik as de brân, - En dêrby fier fen loai. -It wiern’ de tsjepste ljuwe dêr, - De rykste fen de bûrren; -Hja wierne jimmer yn de wer - Mei skreppen en mei skoerren. - -Hja hiene trije greate bern, - Twa dochters mei in soan; -Hja pielden mei dy greate bern - Sa sûnder boden oan. -Dat libbe fredich mei eltsoar - Dêr op dy pôle hinne, -Sêft as de weagen oer de mar - Yn simmerjounen rinne. - -Mar do de winter kaem yn ’t lân, - Do wie’ dat hûs oerstjûr, -De bern dy wierne as de brân, - Utlitten wiern’ se, pûr! -It moarns- en jouns-miel waerd bisteld, - De âld heit koe ’t foerjen skikke; -As memke simp’re waerd net teld, - Dat koe hjar ear net rikke. - -Nei omkes, moikes, moast men ta, - Nei fiere miich ef nift. -Al knistere de loft ek sa, - Dêr waerd net mear for swicht. -Jouns dagen se nei meltsjen op - Forskrouwe en út de rakken, -En roasteren de lea hwet op - By prikkefjûr en takken. - -Den rieden se nei Harns op sé, - En dounsen det it klonk. -De jiffers kuij’ren op de ré - Yn de allergreatste pronk. -It wier in wonder om to sjen: - By tûzenen fen minsken -Seach men dêr nei it iis ta tsjen, - En koften hwet se winsken. - -Sa sloofde hjar dat jongfolk út: - Hja krigen hast nin lins; -Mar einling moast men ta bislút - Ek nei de stêd fen Grins. -Hja strieken den nei Grinslân oer; - Net ien mocht foar hjar bliuwe. -De greate Sinte-Mertens toer, - Dêr moast men ek op kliuwe. - -Yn Grinslân kamen se op in doarp - Dêr men hirdride scoe. -Ien fen it selskip hiette Woarp, - Dy feardich ride koe. -Hy sjucht in moaije silveren priis, - En lit him ek opskriuwe. -“Hwent, fammen! sei er, is ’t nin griis? - “Dy doas scil hjir net bliuwe.” - -Hy teach net ienris ’t baitsje út, - Nin halsdoek lei er ôf. -Hy striek se ôf, en ta bislút - Hy gong ’er fier mei ôf. -Dat stoe dy Grinzers matich oan, - Mar ’t mocht hjar dochs net bate. -De Friezen spanne op ’t iis de kroan, - Dêr kinn’ se net tsjin prate. - -“Wy sieten langer-nôch oan ’t tou; - “Hijla, kast’lein! skink yn. -“Jaen sels de flesse ek in knau, - “Jy moatte ek troch de wyn!” -Sa geide do de útlitt’ne Woarp: - “’k Wol ride om liif en libben, -“’k Wol tsjin de bêste út dit doarp: - “Den ik op kouwe-ribben.” - -Hja setten dêr in goe’ gelach, - De joun dy foel dêr koart, -Mar ’t wier saun ûre op ’e slach, - Do teagen se wer foart. -De moanne stoe hjar frjeonlik by, - En de eastewyn bloes tige; -Hja rieden fleurich as in bij - Mei seizen op ’e rige. - -De hertetrek wier dochs nei honk: - De fammen wierne yn noed. -Hja setten nou ’ris tige skonk, - Der waerd nin iis hast roerd. -“Us heit en mem, sa spriek in faem, - “Hwet meij’ dy sloven tinke? -“De hikke is wrammels fen de daem; - “Hja kinn’ net ite ef drinke.” - -““Wy moat’ yet op ’e Leke oan: - ““Wy binne nou sa ryk; -““De moanne skynt de hele moarn, - ““En ’t iis is as in dyk. -““Kom, lak! sei Woarp, is men yn noed, - ““Dat scil wol wer bisoarje. -““In Leke-blom moat op ’e hoed! - ““Lit de âlde ljue hwet gnoarje.”” - -Mar Jokke en Jeltsje gnoarren net, - Hja suchtten om de bern. -Ho eang waerd it hjar om it hert! - Hjar rie wier skjin forlern. -By in lyts fjûrke sieten sy - Yn ’t skynsel fen de moanne, -En hearden de foartsjirmerij - Fen de ûlen yn de loanne. - -“Hwet is de wrâld foroare, faer! - Sa spriek de âlde frou. -“It jongfolk sjucht net mear gefaer, - “Dat is forwyld’re nou. -“It lân moat sinke as in stien. - “Hwer moat dat yette hinne? -“Nei rie fen de âlden wirdt net dien, - “Hja witte it mar allinne. - -“Earst skrept men mei it fé, en docht, - “En melket, det men swit, -“En faek is ’t jounmiel lang al ré, - “Ear ’t m’ien fen ’t jongfolk sjocht. -“De wrâld is, siz ik tûzen kear, - “Is net as fen to foare; -“De oerdwealskens wint al mear en mear, - “De minsken binn’ foroare. - -“Ald Sjearp-om mei syn knolle-foet, - “Dy oars mei ’t jounwirk die, -“Dy strampelt ek al mei de stoet, - “Krekt eft er ’t lean wei hie. -“In grouwe balstien moast ’er mei: - “Dy lei er op ’e slide: -“Sa moast dy âlde heuker nei - “It goezze-lotsjen ride. - -“Och, binn’ jinwirdich de âlden tel?” - Sa jeuz’le Jeltsje foart, -“It libbenspaed dat is sa smel, - “De wei nei ’t grêf sa koart. -“Mar dat bitinkt it jongfolk net. - “Hja litte de âlders suchte. -“O God, dy heel de wrâld bifet, - “Hâld hjar yn hoed en tuchte!” - -““As suchtsjen holp, ik suchtte mei,” - Sa spriek âld Jokke-om do, -““Mar ’t brocht nea himels treast to wei, - ““Dy smert forlichtsje koe. -““Mar ’k haw alear in teltsje heard, - ““Dat scil ik dy fortelle. -““Ho! dy troch eigen tadwaen stjert, - ““Scoe dat âld Jokke-om kwelle?”” - -IT SWELTSJE FORJIT. - - - Ik haw ’ris fen ús âld oarre heard, - Fen it fûgeltsje Forjit Forjit: -As immen siikkreunich ellendich stjert, -En nimmen mear nei syn kiermjen heart, - Den stjûrt Gods ingel ta treast him yet - Dy ljeave fûgel Forjit Forjit. - - En as in mem mei jammer en smert - Yn it neare kreambêd fen kommer forgiet, -En bidt en smeekt sa earmhertich hjar God -Troch de dead to brekken hjar jammer, hjar lot; - As it berntsje hjar ljeaf op ’e skirte sit, -Den sjongt wer it sweltsje Forjit Forjit. - - In séman soms sa onhiermlik sweart, - En nei Gods wirden ef boden heart, -Dy siket yn stoarm by God syn bihâld, -Oanropt sa oatmoedich de Hear fen de wrâld. - Mar as dy de stoarmen wer swije lit, - Den sjongt it sweltsje Forjit Forjit. - - As immen yn ’t kwea de miet birint - En op it deabêd sa treastleas kreunt; -As ’t onrjucht, as ’t skraepjen him bijowt, -As de dea, as de modder him yslik oangrout, - For dy sjongt it himelske fûgeltsje nit, - It treastende sweltsje Forjit Forjit. - - Och, honke, de tiid het wjukken oan, - Mar ’t ljeave sweltsje Forjit, Forjit, -Dat ivich ús bybliuwt yn wille, yn smert, -As ynbylding, mear noch, as sjochtme ús dert, - Dat himelske skynsel fljocht hirder den yet, - Dat frjeonhâldend sweltsje Forjit Forjit. - - It sweltsje, dat op nin swinge sit, - Mar ivich om ús sweeft troch de wrâld, -Dat haste forgetten; mar tink ’er oan, -De wrâld is yette sa net bidoarn. - Wylst ’t jongfolk op ’t iis sa swalket en swit, - Sjongt for Jeltsje it sweltsje Forjit Forjit. - - Forjow dochs hwet oan it brûzjend bloed; - Us bern binne yn Gods hân, yn Gods hoed; -De stipen binne it for de âlde dei, -Mar ’t moaije gledde iis bringt hjar sinnen wei, - En as de winter ús wer forlit, - Den sjongt wer it sweltsje Forjit Forjit. - - Is dy den forgetten dyn fammetiid? - Ik tink ’er net om, ef it hert wirdt my bliid. -Wy hoalden en rieden let yn de joun; -Wy waeiden der oer en roerden nin groun; - Ho suchtte do ús âld memke yet! - Sjong op nou, ljeaf sweltsje Forjit Forjit. - - -It wier twa ûre yn de moarn, - Det ’t âlde pear dêr siet; -Dêr kaem it folk op de opsleat oan, - En song it heechste liet. -De houn dy skrabe oan de doar, - De âlde boer die iepen; -Hja joegen hjar as skoaijers oan, - En fregen dêr to sliepen. - -Mar Jokke-om koe hjar oan it lûd, - En rôp: “Kom yn mar, bern! -“Jimm’ mem sit freeslik yn de noed, - “En joech de moed forlern.” -Hja stoepen yn it binn’-hús op; - Hjar klean wiern’ rûch birime. -Ald Jeltsje sloech hjar eagen op, - En ’t âlde sloof biswime. - -Bisaud wie’ ’t hele selskip do, - Hjar dochters krieten sa. -“Hwet eft ús memke skele scoe; - “Wol mem ek hwette ha?” -Mar skielik kaem it sloof wer by; - Hja joegen hjar hwet fochte. -Hwet wierne do de bern wer blij, - ’t Wier alles wer to rjochte. - -“Ho wier ús mem sa fen de set? - “It wier in minske griis. -“’t Is wier, wy binne al to let, - “Mar ’t wier ek hynster-iis.” -““O, blydskip wier ’t net, bêste bern, - ““Mar skrik hie ’t hert biklomme, -““Do ’k jimme aenstons dêr moast sjen - ““Sa mei dy Leke-blommen.”” - -““Och! tsjerkhôf-boden binn’ - ’t for my, ““Deads-boden, dea en toar. -““Ik seach se earst oan ús Mary; - ““En dêr biswymde ik for. -““Kom, berntsjes, gean nou mar to rêst; - ““Hwent joun scil ik mar swije; -““Den moarn fortel ik wis for ’t lêst - ““Fen ’t stjerren fen Marije.”” - -De oare deis kaem wer it selskip - Om to riden mei elkoar, -En hja sprongen op fen blydskip; - Hwent it folk wier fen it tsjoar. -“Hark, myn bern! rôp de âlde frou, - “Earst yet myn forteltsje. -“Toavj’ in bytsje: bliuw! ei, bliuw! - “Hark nei de âlde Jeltsje.” - -[Yllustraasje: MARIJKE WIRDT TO HÔF BROCHT OP ’T GOINGARYPSTER TSJERKHÔF.] - -DE LIEKE-BLOMMEN. - -Op it lytse doarp Ter-Kaple - Stoe alear ús âlders hûs; -Frede wenne dêr en wille - Yn dy âlderwetske klûs. - -’k Wier de jongste fen saun berntsjes, - Heit wier hwette stoef en stiif; -Mar ús mem wist him to troaijen. - ’t Wier sa ’n sêft meilijend wiif. - -Yn myn earste famkes-jierren - Hie ’k in sister, ús Marij; -’t Wier de âldste fen de keppel, - Flugger wier der net as sy. - -Meltsje, swylje, bûter-meitsje, - Alles fleach hjar troch de hân. -Dêrby moai fen liif en lidden, - En sa sindlik as de brân. - -Hjerstmis oer de poel to strûzen - Nei de kij oan d’ oare kant, -As de wite koppen rôllen, - Dat wier ’t libben nei hjar trant. - -En hja wier sa goed, sa sedich, - Die sa greach ús âlders sin; -As se winters út-fen-hûze, - Wier der ien yn ’t hûs to min. - -Simmers krige hja wol frijers, - Mar dy liet se meast wer gean; -Inkeld koe se Pinkster-Tiisdeis - Wol nei Snits to keamer gean. - -Mar net fier fen ús fen dinne, - Yn it âlde Goingaryp, -Wenne Ids, en dy allinne - Wier hjar sin en hjar bigryp. - -As de kjeld it wetter strjemme, - Tocht men net om kjeld en wyn. -O, ho kriigden se op ’e poellen, - ’t Jongfolk yn de moanneskyn. - -As de wite flokken fleagen, - Wier Marij ek op ’e fljocht; -Alle dagen ride en djoeije - Wier den ek hjar greatste nocht. - -Mei hjar trijen jonge pearen - Teagen se nei Grinslân ta; -En it iis dat wier fol wjekken, - En de winter moalke sa. - -Al it rieden fen ús âlden - Wier mar praten yn de wyn; -Ids dy wiste alle wjekken, - En werom wier ’t foar de wyn. - -Mem stoe op ’e wâl to kriten, - Mar ús heit dy snûrr’ hjar ôf: -“’k Scil der net in trien om litte, - “Al bring ik dy Snjeon to hôf.” - -De oare jouns bigoun to kommen, - En it waerd sa stil yn hûs; -Teijich wier ’t en hwette mistich; - Soms den reinde it by de rûs. - -Aeklich rûsde it om de skûrre, - ’t Kreake op ’e skoarstien near, -En as mem yn ’t mistich waer seach, - O, hja sloech hjar hânnen gear. - -Soms bigoun dat sloof to kriten, - Mar ús heit bleau steech en stom; -Wy as berntjes boarten bûte,[44] - En wy tochten nearne om. - -Einling komme der twa mannen, - En dy tikje oan de doar: -’t Wierne ljuwe fen Ter-Herne, - En ús heit kaem selver foar. - -“Boer! sa spriek ien fen dy ljuwe, - “Hwet is ’t aeklich mei Marij. -“’t Griist my om it út to sprekken.... - “Mar hja ’s wei.... dat siz ik jy!” - -En do sleepten se de slide - Midden oer de bûthús-flier, -En dêr laei Marije dead op, - Sûnder mûtse oer it hier. - -Mei in Lieke-blom by ’t jak yn, - ’t Aeklik pronksel fen de dead, -En hjar moaije reade lippen - Wierne nou sa blau as lead. - -“’t Is Gods wille!” rôp ús heit do, - “En der is net oan to dwaen. -“Dy myn libben en myn lust wier, - “Moat ik oan de Heare jaen.” - -Hja wier yn de mar fordronken, - En hjar Ids dy wier ontkomd; -Mar dy is tonei fortige, - Hwent syn fleur wier him ontnomd. - -Sy waerd to Goingryp bigraven - Tichte by de âlde toer, -En de swiere klokken bromden - Heel de lege wâlden oer. - -En ús heit, om wird to hâlden, - Liet by ’t grêf nin inkle trien, -Mar it kneagd’ him oan de siele: - Hy is as it stof forgien. - -Jongfolk, tink nou om Marije, - As it iis sa hearlik blinkt: -Tink den, det in kweade ingel - Jimme nei it grêf ta winkt. - -DE BLAUWE SKINE. - - -Us Oege moast út frijen tsjen, - Dat praette in biis him oan. -“Toe, keardel! Om dy hinne sjen.” - Sa sette dy him oan. - -“O, frouljue, man! dy binne ’er rju; - “Toe, flean der mar op ta. -“Dou bist’ sa’n flinken stoeren ju, - “Dou moast in slytsje ha. - -“Dou biste in long’rich boeresoan, - “Hast’ fiters oan de boksen, -“Oeribel krekte skoentsjes oan, - “Kûtgaspen yn de hoksen. - -“Hast’ fyftich goune yn de pong; - “Wel, man! hja wirde pûr. -“Allinne mei dyn gong en swong - “Krijstou ien oan it snoer. - -“In sarjes baitsje haste oan, - “’t Is eft it getten is. -“Den likest’ wol in keapmans soan; - “’t Is wier hwet ik dy siz.” - -En Oegeman dy roun dat praet - As lije mâlke yn de earen. -Hy tochte: “Hearke is myn maet; - “Dy wit wol fen manearen. - -Op Nonkes-bûrren wenne Tiet, - In fanke as in lôge, -Dy ’t hert op ’t echte plakje siet, - Dy alle man fortôge. - -Dy hjar mar seach, dy wier forjown - Troch ’t gloeren fen hjar eagen, -Sa det de feinten joun op joun - By swermen nei hjar teagen. - -As bijkes fleagen se ’er op oan, - ’t Wier eft se ’er hunich rûkten, -En eft hjar eagen blier en skoan - Mei syd’ne triedtsjes lûkten. - -“Jandoarje, Oege! dêr is lucht; - Dat frommes moaste ha. -Toe, neef! dou moaste ’er for de klucht - “Yet moarn-to-joun nei ta.” - -Us Oege hearde nei dat praet; - Hy rôp. “De deale, ja!” -Mar Hearke-neef, syn greate maet, - Woe him to fiter ha. - -Hwent Hearke hie oan Tiet al sein, - Ja, swarde ’er op, en flokte: -“Pas op! Kom Oege fier ef hein; - “Hy sit fol rude en jokte.” - -“Thús moat er op in klibbe hea - “Allinne gean to sliepen. -“As ’t joun wirdt skoert er him de lea - “Fen jokte read en iepen.” - -“Pas op! bringt hy de romer ta, - “Dêr kinst’ sa beare oan dippe, -“Mar rik him hân noch mûle ta: - “Pas op! nin fingers tippe.” - -’t Wier op in lette hjerstmisjoun, - En ’t wier mei ljochte moanne, -Det Oege-neef út frijen roun; - Hy stoep krekt as in hoanne. - -Syn sneinske pakje hied er oan, - ’t Geloazje op ’e side, -Dêr hongen skipkeskeljen oan - Mei ruterkes, dy ride. - -Hwet rink’le er mei syn fûst-fol jild! - Hy wier ek lang net loai; -Hy waeide oer it Nonkesfjild, - Syn stappers kreak’ne moai. - -Den fage er him de plúskes wei; - Den seach er nei syn skonken, -Ef ho syn silv’ren keatting laei, - Ef ho de skeljen blonken. - -“Kom wrachtich! rôp er, Nou bin ’k klear. - “Och, ljeave, ljeave Tietsje! -“Ik meitsje o’naris nin gebear, - “Mar tinken is it, wyt’ je?” - -Sa komt er oan op Nonkesein, - Dêr fynt er Hearke sitten. -Dy biis rôp: “Bêste kastelein! - “In dikkop sûnder hjitten.” - -En hospes-om dy wie’ wol klear, - Dy tocht: “Ik scil ’t dy laepje. -“De diker, Hearke! sokke mear; - “Sok folk wol ik wol taepje. - -“Dêr haww’ je ’n fearn fen ’t echte murch. - “Haboes! goereis nei Tietsje! -Sa’n sûpke, Oege, is alles wir’ch; - “Dat makket moedich, wyt’ je?” - -En Oege loek in kûle yn ’t glês, - Hy gloeide as in trompetter; -Mar hospes-om past op it mês; - Hwent neef hie jild as wetter. - -En dochs hy waerd ús Oege sêd, - Hy woe ús Oege slite; -Hy woe de oare moarns yn ’t mêd, - En Oege net mear bite. - -Hja nulle en lepkje op Nonkesein, - En Hearke priizget Tietsje; -Mar einling ropt de kastelein: - ““Acht ûren, feinten! wyt’ je!”” - -“Kom, ja, seit Harke, Ik gean mei. - “’k Wol nei de wite wringe; -“Dat laeit ek krekt op Oege wei. - ’k Scil him oan ’t hiem ta bringe.” - -Dêr stoe er eindling foar it hiem, - Syn skruten hert dat tikke. -“Kom, flink! sei Hearke, Nin gekliem! - “Toe, luftich oer de hikke.” - -““Joun, foltsen! ropt er oer de doar; - ““Binn’ jimme soun hjir yette? -““De kiel is my fen ’t rinnen soar; - ““Ha jimme ek hwette wjitte?”” - -En Tietsje siet krekt by de hird, - Hja glimde as in ikel; -Hja sei yn ’t earst nin inkel wird, - En seach krekt as in wikel. - -Mar skeetsk snaut sy him ta yn ’t ein, - “Och, man! bistou forskrokke, -“Rin den werom nei Nonkesein, - “Nei de âlde hospes Bokke. - -“Dat hearlik boaitsfol wetter, feint, - “Dat stiet dêr om de hoeke; -“’t Is jister fen de skûrre heind; - “Dêr kinste ek fen brûke.” - -Hy freget om in piip tabak; - Dat kin er ek net krije. -Dat joech mar brân en ongemak, - Dat woe hjar heit net lije. - -Hy woe ek wol in flaubyt ha, - Mar ’t fanke woe ’t net hearre; -Fen ’t stroukjen koe men ek net ha, - ’t Bisleek dat wier mislearre. - -Forheftich taest er nei in stoel, - Mar Tietsje sei: “Hou! tankje, -“Né, Oege! ’t is nin hospesboel; - “Kom, plak jo op dat bankje.” - -“Hwet jo mankearret, wit jy bêst; - “Ik hoef ’t jo net to sizzen. -“Ik ried jo, gean yn ’t poepe-nêst - “Dêr op de koustâl lizzen.” - -Forwezen striek er him om ’t bird, - En woe yet ien wird sprekke; -Sy groude ’m ta: “Net by de hird!” - En griep de tang’, dy fekke. - -Biteut’re stoep er ’t milhús út, - En sei: “Joun, faem, ik gong.” -En roun by tsjuster ta bislút - Oan ’t liif ta yn de dong. - -Hy spielt him yn in sleatsje ôf, - En pangelt troch de miste. -Hy flokte op Hearke yn ’t tsjuster hôf, - En woe dat nimmen ’t wiste. - -“Dy klitse, suchtt’ er, hat my hawn, - “Dy flarde lit my rinne. -“Sy stjûrt my troch it wiete lân. - “Troch mist en dauwe hinne.” - -Om nou sa ier nei bêd to gean, - Dy smaed koe hy net dilde: -Den wisten boden en de bern, - Ho det dy faem him trulde. - -Hy flijt him ûnder d’ oes fen ’t hea; - Sa waerd dy smaed biditsen. -Hy rekte moarns syn skrouske lea, - En tocht: “Dêr ha ’k se stritsen.” - -Hwent in fatsoenlik boeresoan - Giet noait foar healwei-trijen. -Hy kloppet nou foarsichtich oan - Om him op bêd to flijen. - -De faem sei: “Wolkom thús fen Tiet; - “Dat haww’ jy feardich makke. -“Mar, man! jy stjonke en binne wiet; - “Binn’ j’ yn de jarre rakke?” - -““Dêr heste in kroan en spiel de klean, - ““En swij! Dat kinst’ wol tsjûge. -““Lit Hearke mar út frijen gean; - ““Noait hearste it wer fen Oege. - -““Ik haw in blauwe skine opdien, - ““En ’t hat my kwalik smakke.”” -Mar Hearke wier nei Tiet ta gien, - En hie him skoan formakke. - - -E. H. - -ALD GREULT-OMME. - - -Ald Greult-omme wenne yn Twellingea; -Dy hie hwet efter ’t linnen, -Mar hjerstmis wier er meast heal dea, -Den hie er frjemde sinnen. - -Den suchtte en stinde Greult-om sa, -Yn ’t bêd ef de hirdsherne, -Den sûgd’ en rach’le it boarst him sa -As ’t dounsjen fen de tsjerne. - -“Dat komt fen al dat stoffich hea, -“Dat komt fen ’t simmerreinen; -“Men foerret minske en bisten dea.” -Sa siet de man to weinen. - -Hy wier nou twa-en-sauntich jier, -Sa meager as in range. -Hwet hiene ’er folle jier op jier -Al nei syn dea forlange! - -Yn ’t ein ús Greult-om hie ’t wer wei, -Mar ’t waerd net folle achte; -“Och! sein’ de boden, ’t is hjerstdei; -“It is wer de âlde klachte.” - -Mar ’t like slimmer dizze kear: -De âld boer dy bleau mar lizzen, -En alle lidden dien’ him sear; -Hy wier hast net to rissen. - -En hetsich wier dy âlde man, -Hy dronk mar farske sûpe. -Dat stoe syn frjeonen machtich oan, -Dy woen’ syn pong wol strûpe. - -Hy wirdt, sa ’t liket, swakker oan; -Hy freget om de kaeijen; -Hy wiist al oan syn âldste soan -In himd om to biklaeijen. - -Syn gouden knopen út it himd -Dy skonk er for de namme; -In bernsbern Greult dy hat se nimd, -Den bleauwen se yn de stamme. - -En testamintsje moast er ek: -Notaris moast bistelle, -Det al syn spil kaem yn de heak, -Ear ’t him de dea bihelle. - -Syn lânnen gongen hân oer hân -Oan bern en berne-erven, -Dat noaske hjar; de pong wier wan; -Hja hien’ hast neat to kerven. - -Syn lytsfaem tsjinne him hwet skoan, -Dat koe men heel wol merke: -Dêr makke er tûzen goune oan; -In miedstik oan de tsjerke. - -En Dokter kaem ’er ek op ta, -Dy roun der flitich hinne: -Dy tocht: “âld Greult scil stryksom ha! -“Dêr scoe ’k my bryk om rinne. - -“Hwent in dukaet twa min ef mear, -“Dat kin syn bern net bate; -“Hja krije it jild, en dizze kear -“Scil nimmen my biprate.” - -Mar sûpe hâldt âld Greult him oan, -Hy woe nin dranken hawwe, -Mei ’t fearke moast al oan en oan, -Dy Bils-faem him den lave. - -Dy koe de âld man soms ek to mûk -In plattekoek tatriuwe. -Dy klitse! o, dy wier sa tûk, -Dat kin gjin minske leauwe. - -Syn bern en bernsbern kamen op, -’t Wier merke by Greult Rommerts, -Fen Offenwier en fen de Top, -Fen Drylst en Heech en Hommerts. - -Dat spriek dêr mar de flesse oan, -De frouljue kofje drinke; -Net ien syn mage wier bidoarn; -Hwet snienen se yn de skinke! - -It flêsk dêr snien’ se net by troch, -Dêr waerd mar tige yn fege, -En hie ’t hwet dûrre, mei in sjoch -Wier ’t hele flêskfet lege. - -En klontsjes as in lytshús, man! -(Dy scoe ik hast forjitte;) -Dy treauwen se yn de kofjekan, -Ja, yn de bûse yette. - -De aeijen treauwen se yn ’e hoed, -De bûter yn de doeken; -De tsjizen stielen se fen ’t boerd, -Trochsnúfden alle hoeken. - -Den gongen se nei Greult-om ta, -Sa hwet om him to treasten. -Hy draeide ’m om, en knikt’ hjar ta; -Ynwindich koe ’r de measten. - -As ’t ljocht den fen de himel gong, -Den stoepen se wer hinne; -Hwent Greult-om net, mar och, syn pong -Wier ’t reisgjen om allinne. - -En ûnderweis den gong it mâl, -Den koen’ se oan ’t fjochten reitsje. -In earme sweager wêrzen se al: -Dy stakker woe al pleitsje. - -Yn ’t ein hja lizze ’m yn de bank, -Dêr woe er oars net hinne; -Dêr roun ek bygeloof mei mank: -Lyk as dy âlden binne. - -Twa bûrren moatte nacht op nacht -Dêr oer de flier omkrûpe, -En hâlde dêr by Greult-om wacht, -En lave him mei sûpe. - -Dat dûrre sa in nacht ef tsjien; -De man waerd tydliks swakker, -En alle man dy wier bigien -Mei ’t lijen fen dy stakker. - -Do spriek ’er yet syn bûrfeint ta, -Dy by him sit to weitsjen: -“Och! Pier, dou tsjinnest Greult-om sa; -“’t Past him dy hwet to meitsjen. - -“Ik meits oan dy’t horloazje ta; -“Dat wit ús Rommert lizzen. -“Mits den bigear ik dy ’er ta -“Om ’t leed mei om to sizzen. - -En dat beloofde Pier him trou: -Dy miende hwet to toppen. -Dy hie fen ’t weitsjen gjin birou, -En wier wol yn syn noppen. - -De toalfde nacht do sieten twa, -Dat wierne froede minsken; -Dy griisde âld Greult-oms leger sa, -Det hja syn ein mar winsken. - -Hy slepte yn de foarnacht skoan, -Hy frege ek nin drinken, -En spriek syn sitters einling oan: -“Ik droom fen spek en skinken.” - -“Dy sûpe, spriek er, wêrzet my, -“Ik kin ’t net mear fordrage. -“Och! siikje in flaubyt dochs for my. -“Ho sleau wirdt my de mage.” - -De ien dy seach de oare oan, -En tocht: “Scoe bûrman baze?” -Mar Greult-om spriek al oan en oan: -“Ik moat fen honger raze. - -“Scoen’ dêr nin barge-finken stean, -“Dêr yn dy âlde spine? -“Ik wit, de lytsfaem hat gûd sean; -“Dêr scille jimme it fine.” - -Hja fine op it ûnderst boerd -In alderedelst krouske -Fen ’t alderdreechste barge-gûd, -Fiks ûnder ’t smoar bisouske. - -“Hjir Greult-om! hjir is bargegûd; -“It binne barge-finken. -“Mar ik nim it net op myn noed; -“Hwent dit rint út de kinken.” - -Hy yt net, mar hy fret ’er fen; -Sa wier dy man forhong’re. -Hy sei: “’t Is kost, dy helpe kin. -“Dêr hie ik lang op long’re.” - -Hy nimt in fine bôle yet -Om ’t pantsje om to feijen; -Hy waerd gesoun, en mei in snjit -Wier ’t kreunen oer en ’t kleijen. - -De sitters gongen lilk nei hûs. -Hja wierne ek biskamme. -Hwent lake waerd ’er by de rûs, -En ’t joech sa ’n rare namme. - -De feint, dy hjar de doar útliet, -Dy rôp: “’t Is wer gedonder; -“As Greult oan ’t sûpe-drinken giet, -“Den hat er ’t hypochonder. - -“Mar hy moat jouns in sûpke ha, -“En neist de lytsfaem sitte. -“Dy streaket en dy streelt him sa, -“Dat kin nin minske witte.” - -De frjeonen wiern’ biteut’re do, -Dat Greult syn dea mislearre, -En det er finken ite koe, -Dat moasten se do hearre. - -De winter dy foel einling yn, -En Greult moast ek ’ris ride; -’t Wirdt sterker, en hy nimt syn -Tryn Mei yn de hynsteslide. - -Heel Twellingea kaem op in ein -Bihalven dy twa sitters; -Der waerd fen ’t bargegûd hwet sein -Fen bizen en fen sitters. - -Hy ridt by al syn bern yn ’t roun -Om ’t hjar bikend to meitsjen. -Ho det er op syn libbens-joun -Yet oan it wiif scil reitsje. - -Sein’ al syn bern al: “Heit is mis; -“Hwet woll’ je ûnderwine?” -Sei Greult: “Hwet ien allinne is, -“Dat moast ik ûnderfine. - -“Dy twa-en-sauntich jierren het, -“Dy kin yet tweintich krije. -“Ik haw myn sin op Tryntsje set, -“’k Wol sa net langer lije. - -Do skelde en skrieme by de rûs, -Forwite allykfol hwette; -Mar Tryn dy ried mei Greult nei hûs, -En koe dat heel wol sette. - -Hwent Tryn dy hâldde fen syn splint, -En hâldt de âld man yn wêzen. -De bern (is ’t net inpertinent?) -Woen’ Greult-om ûnd’re ’e gêrzen. - -Sa rekke Greult ta mannichs spyt -Oan ’t wiif, en ek ’er ûnder. -Hy rekke lân en grounen kwyt, -En ek it hypochonder. - -Hwent Nynke libbe ’er hearlik fen, -En hie in earm famylje; -For ’t hypochonder joech se wan, -Den koe se joepsom spylje. - -_Grou_, 3 Dec. 1838. -E. H. - -[Yllustraasje: MURK STAPT DE WINKEL YN.] - -MURK FEN IPEKOLSGEA. - -Yn Ipekolsgea wenne Murk, - In riken boeresoan; -Hy hie de divel fen it wirk, - Syn mem hie him bidoarn. -Hy waerd ek wol Murk-ropper neamd, - Om det er heislik skreaude, -En faek tsjin alle reden oan - Om nietichheden kreaude. - -Nei folle merken reisge er ta - Mei bûse-follen jild; -In fryster moast er altyd ha, - Sa teach er den to fjild; -Dat gong him meast al kwalik ôf, - En mennich glûpske makker -Dy laette Murk den om it hôf; - Hwent hy wie’ oars in stakker. - -To Heech dêr wenne in âlde Foek, - Dy mear seach as in oar: -Dy wier ek yn de kaerten tûk, - Alteast dêr gong hja foar. -It roun nou tsjin de Ljouwter merk, - Hy woe syn lot wol wite. -“Den kin my, sei er, Kei, noch Tsjerk, - “Noch Rommert wer biskite.” - -Sy lei foar him de kaerten del, - En seach do gleon op Murk; -It roun him kâld lâns by syn fel. - Do sei se: “Klear is ’t wirk! -“Dou krijste in siden mantel oan; - “Scilst’ mei in jiffer ride. -“Mar leau my, greate Beinte soan, - “Net ien scil ’t dy binide.” - -Dêrop waerd Murk al grutsker oan, - En brûkte ek frij hwet drank. -Den wier ’t in walgelik persoan - For frouljue troch de bank. -To Snits dêr wenne in winkelier, - Dêr hien’ se folle komste; -Dy man syn húsgesin wie’ swier, - Dy hie it net fen ’t romste. - -Syn âldste dochter hjitte Rinsk, - Dat wier in snedich ding, -Sa’n flodderkous en hansom minsk, - En mansiik net gering. -Dy frege Murk op Ljouwter merk - Om mei hjar út-to-riden; -Hjar oanstean hoefde er heel net sterk, - ’t Wie’ rekke oan beide siden. - -In tige rike boeresoan - Dy kaem dêr wol to pas, -It stoe de âlders hearlik oan, - Dy wiern’ wol yn hjar sas. -De frou rôp al hjar bûrren ta: - “Heww’ jimm’ ’t al hoard fan Rinske? -“Die sal na Lieuwter merke toa, - “Die het alheel hoar winske. - -“It is in seun fen greate Beint. - “It binne rike maats; -“En ’t is in heel bestendich feint; - “Die het niet feul gepraats. -“Ik weet wel, ’t is in boereseun, - “Maar dat ken Rinsk niet bruije; -“Syn ouders binne kloek en deun, - “Die heww’ wat in te struijen.” - -De merke dy kaem einling oan, - En dêr kaem Murk yn hûs. -Hy hie in gloednij pakje oan, - En bûsjild by de rûs. -Hy hie in lange rôk oantein, - Dy sloech him op ’e kûten; -In bûsdoek oan de tip útsnein - Dy hong ’er healwei bûten. - -In machtich greate fine hoed - Siet him yn de eagen del; -De rânne like in wetterboerd, - Dy hong ’er slûk by del. -Hy wosk him oars sa daechliks net, - Oars net as sneins foar tsjerke; -Nou sparre er ek de sjippe net; - Hy glimde as in jerke. - -De faem dy seach al nuver op, - Hwent it posture raer. -Sy wier oars gâns in modepop: - Dit like sonderbaer. -“Och, Murk, gain jou na buten toe, - “Om ’t ryttuug klair te maken. -“De minsken sien’ as ’k weten ’t hoe. - “Der binn’ hier rare snaken.” - -“De modens hier of op it lan, - “Dat is ien ander ding, -“En die him dan niet schikke kan, - “Dat is in sonderling. -“Dan gain ik mar it bolwerk om, - “Dat my gien minsken siene. -“Want as ik dair met jou an kom, - “Wat sud’n de minsken miene?” - -Dat noaske Murk mar just sa hwet, - Mar dochs hy die ’t om hjar. -Hy tochte, bin ’k mar bûten gat, - Den haw ’k myn eigen kar. -In âlden hierknol foar de sjeas, - Dat bong’le ’er sa hwet hinne, -Mar Rinske wie’ bisondre kreas, - En hie it wird allinne. - -Hwent, o! it wier sa’n snippren faem; - Mar hy wier greatsk en dom, -En hwet er yn de mûle naem, - Dêr tocht er meast net om. -Hy gong to jow net mei sa’n spil - En mei sa’n faem to fjilde! -De stokljue moasten op ’e dril, - Jild moast it hjoed ’ris jilde. - -Hy dronk moarns-ier al reade wyn, - En smiet de helt hast wei, -De middeis wie’ it heal in swyn, - It stedfolk piuwd’ him nei. -Yn ’t alderheechste logement - Dêr moast dat pear do ite. -Hy siet oan tafel as in Drint, - Hja woen’ him dêr wol slite. - -In officier dy oer him siet, - Dy boarnde him mei wyn, -It iten smakk’ him dochs net swiet, - Dat koe der hast net yn. -Do ’t mâl gong, holp ek Rinsk him mei, - Hja naem him op ’e foarke; -En Murk waerd ûnder ’t iten wei, - Sa det er skielik snoarke. - -Nou kuij’ren Rinsk en de officier - Plezierich troch de stêd. -It skieden foel hjar heel net swier, - Hwent Murk siet dêr foar slet. -En de officier wie’ wol yn ’t skik: - Dat folk hâldt meast fen slinen: -Hja rinne folle op ’e slik, - En dat yn oarljues spinen. - -Mar dy man hâld’ him opperbêst, - Dy brocht ús Rinsk yn ’t skip. -En Murk dy smieten se op it nêst: - De doar kaem op de knip. -De jouns do Murk to wekker kaem, - Do waerd it yet net better. -Hy skopte en sloech om feint en faem, - En flokte as in ketter. - -It lûd wie’ troch de toarst forgien, - De tonge wie’ him skrok. -Hy wie’ alheel forheard, ontdien; - Hy miend’, hie siet yn ’t hok. -De feint rôp: “Poerke, sjop so niet; - “Je pin noch niet kefangen. -“Vor lauter sjaamte ond verdriet - “Is ’t meisk’ al fort kekangen.” - -“Is that, kottorie, supen poer? - “Het is te slim, mijnheer.” -Sa hikk’le him dy Dútsker oer, - Dy kaem him op it lear. -Hy poetste him syn klean hwet út, - Hy joech him thé en wetter. -Dy wosk en kjimd’ him ta bislút, - En do wier Murk wer better. - -Mar ’t stiek him machtich yn it krop; - De skamte sloech him oan. -Hy skoerd’ it hier him út de kop. - De divel wier yn ’t koarn. -Hy tocht om ’t wird fen Foek to Heech: - _Scilst mei in jiffer ride._ -“’t Is wier, dou âlde hellefeech, - “Gjin minsk’ scil ’t Murk _binide_. - -“Nou moast de _siden mantel_ oan; - “Mar dat oerkomt my net. -“Ik wie’ to dronken dizze moarn, - “Mar joun wird ik nin slet.” -De houn, dy moarns him biten hie, - Syn hier moast him genêze: -Dat wier do sa hwet yn syn rie, - Der moast mar wyn wer wêze. - -Ien flesse tocht him, koe nin kwea, - Dy geat er him ek yn. -Mar ’t gong him fluch wer troch de lea. - Hy kaem wer troch de wyn. -Nou dwaeld’ er troch it merkgekriel, - Troch al dy minsken hinne; -Hy tocht, de merke-skiere-iel - Dy scil to nacht wol rinne. - -Net lang tonei dêr kaem al ien, - Dy sloep him skean foarby, -Dy knikte him en seach sa grien; - “Ha! tocht er, Dy ’s for my.” -Dy laet him nei in optrek ta - Yn in foarname strjitte. -“Kom, tocht er, hjir kin ’k wille ha. - “Dat kin in keamer hjitte. - -Dêr wennen oars twa sisters yn, - Dat wierne âlde ljue. -Dy jiffers wierne wakker fyn, - En jild dat hien’ se rju. -Syn sleep dy hie in kaei fen ’t hûs, - Dy hie as faem dêr tsjinne. -Den koe se stelle by de rûs, - Lyk as dy klitsen binne. - -Dy âlde fammen wierne foart, - Dy ieten by hjar broer; -Dat dûrre yn de merk’ net koart, - Dat wist dy leaze hoer. -Hja fynt al gau de brandewyn, - En jowt him mar to drinken. -Hy wier mei ’n ûre wer in swyn, - Lyk as wol is to tinken. - -Hja pûlet him de bûsen út, - Ontnimt him rôk en hoed, -En lit him rôlje ta bislút - Yn ’t bêd gerêst en goed. -Mar do bigoun yet earst syn krús! - Wylst hy dêr laeit to sliepen, -Dêr komme de âlde jiffers thús, - En dwaen de doarren iepen. - -Hja gongen meast by moanneskyn - Sa sûnder ljocht to koai, -Hjar nachtgûd laei den op ’e wryn - Heel eptich yn de ploai. -Dat knoff’le dêr al jierren lang - Jouns yn it tsjuster hinne. -Foar oaljebarnen wiern’ se bang, - Hja woen’ ’t er fyn út spinne. - -De jongste stoep de keamer yn, - En sei: “Hoe hew ’k it hier? -“Hier staet in fles met brandewyn; - “Hestou dair toe weest, Knier?” -““Hea, Styntse! ikke brandewyn? - ““’k Hew ommers sere bienen. -““Ik bruukte it in gien jair of tien. - ““Hoe stootst’ et út de schienen?”” - -“Mystiit! wat stain de stoelen rair! - “En ’t bedgordyn is scheurd. -“It wurdt my mislik, wee, en nair: - “Want hier is wat gebeurd.” -Hja giet nou op it bêdsteed oan, - Om mûtse en jak to krijen: -Mar taest op greate Beinte soan, - En do bigoun it lijen. - -Do gúlje en moartsje: “Dieven hier!” - Hja tomm’len oer elkoar. -De bûrren kamen yn it spier, - De rottelwacht foar doar: -Hja stiekne gau lantearnen op, - In swird moast op ’e side. -“Kom, sein’ se, fris ’er mar by op. - “Him sal de duvel ride.” - -De rottelwacht dy spriek him oan, - En sei: “Wat doestou hier?” -““Och! ik bin greateBeint syn soan, - ““Ik bin hjir for plezier.”” -“Wy wete hier fan greate Beint, - “Of fan syn seun gien donder. -“Mar earlik biechte súste, feint, - “Of dou raikst in ’t fooronder.” - -“Dou maikste hier in nachtgerucht - “By groate luu an huus, -“In ’t is ook lang gien merkeklucht; - “Die boel is hier niet pluus.” -Hy bycht ek alles hwet er wist, - Dêr wie’ net tsjin to kriemen: -Mar do er jild en klean ek mist, - Bigoun er lûd to skriemen. - -Dêr stoe er nou yn de ûnderklean; - Ho graech skau Murk de flint! -Mar sa doarst hy dochs ek net gean - Yn sa’n great logemint. -De rottelwacht seach yn in kast - In âlde siidne tabbert. -“Dair! sei er, Hang die om dyn bast; - “Dat is noch krekt soa ’n swabbert.” - -Hja sjouden nei it logement; - De âlde poep kaem foar; -Dy rôp: “Kotz tausend sapperment! - “Dat steht er schnurrig voor.” -Kredyt dat hie er dêr yet wol. - Hy koe him klaeije en skoaije, -En de oare moarns mei de âlde knol - Werom nei Snits ta toaije. - -By tsjuster gong er do nei hûs, - Den hie dat ding gjin wird. -De rôk en hoed dat wier ’n abús; - Mar ’t praet dat foel him hird. -“O! rôp er, âlde galgestrik! - (Hy miende Foekje-moeije) -“Dou wist it alles op in prik; - “Ik scoe dy wol forfoeije.” - -En hwa nou oait nei merken teach, - Us Murk dy kaem ’er net. -It joech oars al in nuver each, - Mar ’t ballet ôf, sa’n set. -Hy tocht net mear om frijerij, - En gong noait wer to sink. -Hy hâldde hinnemeltserij, - Twa ljurken en in fink. - - -E. H. - - -_Grou_, 8 Junij 1839. - -IT FEARTFLAGJEN, - - -In reis fen Gabe Skroar. Utjown troch Doctor E. Halbertsma. - - -Gabe hie in omke op in doarpke yn de greidhoeke wenjen. Dêr wier it -oars noait merke, mar ienris yn it jier yn de neisimmer waerd de -opsleat flagge, dy nei it doarp ta roun, en dat diene de boerefeinten -mei eltsoarren; en jonge boeren, dy de hjouwere yet ek net alleheel end -al forroun hiene, kamen dêr ek al mank; mar kaem ’er willens ef by -ongelok in faem by, dy waerd sûnder wilens troch dy droege opsleat -helle, en dat neamden se dêr foetwaskjen, en sa koene dy sloven den, -oan de middel ta klaei, op hoasfoetlingen nei hûs ta peasgje. - -As de opsleat den ophimmele wier, den kamen al dy ljue by eltsoar yn de -skoalle; dêr siet de âlde master den mei in great kanne mei brandewyn -op swarte beijen, en masterske mei in kanfol mé for de fammen. Domenij -en pastoarske koene by sa’n rûch spiltsje net wêze, mar skikten der de -koffy en koeke by, en sa waerd dat in gearjefte, dêr neiby it heale gea -oan to pas kaem. It meltsjen waerd oanbisteld, en de allerâldste ljue -wierne op sa’n joun by Domenij to koffydrinken. - -Dy goede minsken, dy oars noait nin drank ûnder eagen krigen, mienden -for sa’n pas, det it sûpe wier, en sa geaten se it der ek yn, en den -barden der al nuvere dingen yn dy âld skoalle. Master, de âlde stadige -master, dy oars neat song as psalmen Davids, bigoun den to sjongen fen: -_O Holland schoon, met eenendertig steden_, of: _Daar was er een ruiter -en de meid_, en al sokke oerdwealske bierpsalmen mear, dêr it jongfolk -hjar danich mei formakke, en dat dûrre krekt sa lang, det de âlde hear -de prûk dwers op ’e holle siet, en det er troch masterske -sleeptoffeljende nei bêd laet waerd. Sa’n dei trof Gabe dêr ek ’ris, en -hy hie him foarnomd om dy ienfâldige ljue ’ris op in fine menier fen in -nuvere kwael to genêzen. Hja hiene dêr de bynamme fen mirden, en as men -it wird mird ef wezeling mar neamde, den scoene se yen deaslaen; as men -fen stank praette, den wier it al mis, ja, al snúfde men mar ’ris tige -op, dêr koene se mar just oer. Gabe woe hjar genêze, mar hy wier to -slim om mei de doar yn it hûs to fallen: dêrom brûkte er in greate -omhael fen forteltsjes, dy neat ta de saek diene, om sadwaende de ljue -for him yn to nimmen, en mear yngong to finen, as er einlinge mei de -hele hûd útfoel. - -Syn omke, dy him wol graech ’ris oan it praten hawwe woe, stelde him -foar om ’ris in forteltsje to dwaen fen de reis, dy er foar trije jier -’ris dien hie nei de Dockumer klaei. “Dat haste my faek biloofd, jonge; -dwaen it nou; den kinne de fammen en feinten it ek hearre.” Dêr skoarre -Gabe earst wakker tsjin oan sa beare, mar de feinten, dy by it -feartflagjen wol sjoen hiene, det it in snedigen hond wier, rôpen -allegearre: “Dou scilste, Gabe; ef wy helje dy troch de opsleat.” Mar -driigjen holp hjir neat; dêr waerd er steech tsjin op. Einlinge komt de -gnapste faem út it hele selskip by him, dy lei him de hân op it -skouder, en sei: “To, Gabe! dochste it net om it oare selskip, dwaen it -den om de fammen; der sit ommers wol frouljuflêsk oan dy.” “Dat scoe ik -miene, sei Gabe, en it scoe skande wêze as it sa net wier; mar as it -âld folk fen kant is, den wol ik neist dy sitte.” “Dat kin wol lokke,” -andere sy him dêrop, en do gong it oan. Hy set de iene hân op syn -kreupele skonk, en bigjint to fortellen, lyk as hjir to lêzen stiet. - -“Wy hawwe ’ris in arbeider fen de Dockumer klaei by myn âlders hawn, dy -alle jierren by ús kaem to sichtsjen, in bêsten pronten keardel! Dat -dûrre wol tsjien jier efter ien, mar it lêste jier klage er ús heit syn -need, det er mei syn húsgesin fen acht berntsjes fen arbeidzjen allinne -net mear libje koe; hy frege ús heit om fjirtich goune jild; dêr scoe -er in foech kampke terp to Westergeast for hiere, om ierdappels op to -bouwen, en den scoe er ús heit earst tweintich koerfol ierdappels -stjûre, dêr ús mem folle fen hâlde, en yn de winter scoe er ús de oare -efterstallingen werom bitelje. Omdet it in man wier, dêr nin spyn oan -wier, dy ús altyd earlik en trou tsjinne hie, sa waerd him dat jild -dalik op in goed gelove ôf tateld. Mar de oare simmer liet er ús in -brief troch de skoallemaster skriuwe, det er net komme koe om to -sichtsjen, omdet er siik wier; mar it slimste wier, det er ek nin -ierdappels kamen do de tiid om wier, det dy út de groun komme moasten. -Do sei ús Rommert (dat altiid in bol-David wier): “Dêr ha we de -Duvelderij al geande; ik tochte wol faek, dy fine snaek scil ús wol by -it foetsje hawwe.” Dat sei er, omdet de man sneins flitich yn ’e bibel -lies, dat syn menear net wier. Rommert tipte, keatte, ef koekslingere -sneins ljeaver, mar Rommert wier tweintich jier, en Ynte al fyftich. -“Dêr scil ik aeijen yn klopje!” rôp Rommert. “Ik smyt moarn it gat op -’e rún, en ryd nei dy keardel ta.” “Dêr scille wy net fen hawwe, man! -sei ús heit, dou biste to balstjûrrich yn it oankommen, en to wreed om -to moanjen; dêrby biste my ek to swier for dat jonge rúntsje. Lit Gabe -dat dwaen; dy is lichter, en rom sa bislepen om mei minsken om to gean -as dou; en dêrby mei Gabe ek wol ’ris fen de biezen; dy sit my dochs -genôch: dat seit master Freark ek, dy hat in sprekwird, dat is: - -_Dy al to folle sucht en sit, -Op ’e stoel wol nei ’t grêf ta rit._” - -[Yllustraasje: GABE OP ’E NOARGER-RÚN FOAR “DE HOUTEN ROMER”.] - -Dêrom gong dy reis oan. Us mem joech my fiif inkelgounen, en in stik -spek en brea mei op reis, mar ik treau yet fiif-en-tweintich goune âld -skroarslean by my for de kweade ûre. Ik tochte der koe my ’ris in -ongelok oerkomme, en dêrby it is sa mar yn de wrâld gelegen, in folle -pong is in frijpas, dy de greatste gaudief for in earlik man trochgean -lit, mar in lege pong is in lúsangel. Sa teach ik op reis mei ús -noarger rúntsje, dy do op syn edelst wier; it gong ’er hird oer, en de -wei wier nei de tiid fen it jier yet al skiklik, mar de loft hong eft -er katten spije woe: gallich, kin ik jimme sizze. Ik kom oan in -kroechje, dêr hong in greaten houten romer ta út: sa great wier it -boppe-ein as in earnamer, fammen; en dy hong mei in swier keatting oan -in lange spjirre, dy ta de gevel útstiek as in brebierstôk, en dêr stoe -op: _Een stuivertje maar, dan benje klaar._ - -Ik tochte, dat is in skoane mjitte for in stûr, en ik sei tsjin ’t âld -wyfke, dat foar kaem: “Scoene jy my ek for in stûr jenever jaen kinne?” -Dêr kaem dat wyfke oan mei in romer as de Tjeukemar, en by ongelok -dreau it kikkertskroas ’er op; it sloof moast de sleat to bate nimme om -in greate mjitte to jaen. Ik sei: “Hwet is dat wyfke?” “O, in lyts -bledtsje fen de linebeam, dy lit jinwirch los.” “Kom, jaen it hynzer in -bytsje wetter, en my in koaltsje fjûr.” “As ’t jo bljeaft, keapman!” -Wylst ik dêr stoe to oanstekken, en to praten, kaem der in lang keardel -oanrinnen mei blauspinalen hoazzen oan en in koarte spanbroek; in lange -blauwe rôk hie er om, hy hie in hege hoed op, in kattestirt yn de -nekke, en hy roun op lege spitse skoen; hy wier sa meager det er wol -mei de keninen troch ’e tralies frette koe. “_Goeyen avond!_” sei de -man tsjin ús, en hy hime as in ôfbeund hynzer. “Goeijen avend!” sei ik -en it wyfke: “Wel man, hwet binne jy gysten en forbaesd!” “_Ei ja, wat -duwel!_ sei de man, _ik loop my de bonken haest uut it lyf; ik hef in -slagtbeest koft van Doede, dat suud fan daag slacht wudde; en al wie -dat komt, Doede komt niet. Myn buurman de kuper suud er de helte fen -hewwe; die is al soo heislike kwaad. ’t Is om tureluursch te wudden. Ik -bin soo flau as in beest; ik hef by myn nicht te Aalsom al twie -pekelhearingen der in slagen. Frou, geef my in glas bier!_” “As ’t jo -bljeaft!” en even rimpen as de man, tapet se him yn in glês, dêr in dea -mûs yn laei. Sûnder wilens slacht de man dat glês bier mei de mûs der -yn nei binnen ta. Earst waerd er bont en blau om ’e holle; mar hy -kokhalze hwette, en do rekke de mûs ’er troch. Ik hie dy mûs wol sjoen, -mar ik tochte, dêr scil dy stedman wol foar opstrûpe. Dea-binaud wier -dy man! Ik sloech him sêft op ’e rêchbonke, en sei: “Man, jy drinke to -stjelpich.” “Né, rôp it wyfke, der laei in bytsje kien op it bier, dêr -is de man yn forsketten.” “_Poepeldery!_ rôp de man, _ik weet wel wat -it weest is, die duwelsche brouwers te Dockum! ik ken se wel, want ik -bin sels in Dockummer, die suwere hoor bier niet goed fan de hop, it is -in hopblaatsje weest, dat my inne hals seten het._” Sa moast it wêze, -sei it wyfke, en sa koe de man mei syn deade mûs en twa pikelhearringen -yn de mage wer fierder reisgje. - -Nei ’t ik my wize litten hie hwer Ynte wenne, ried ik nei de man ta. Ik -hie al fen it wyfke heard, det dy ljue danich yn omslach sieten, mar ho -bisaude ik, do ik yn dy wenning ynstoep. Seis earme berntsjes sieten om -de hird, heal neaken. It wiif, dy just de goarre trochstien hie, siet -mei in tekken om, en hie nin lust om op to sjen. Einlinge waerd de -bêdsdoar iepene en dêr seach Ynte ta út. Syn ynfallene eagen boarstten -de trienen ta út. - -“Biste dêr, Gabe! sei de man snikjende: Ik bin bliid, det ik dy sjoch, -en kel derby; ik wit dyn boadskip foarôf; dou biste altyd in minske -west, Gabe, en mear as in minske, dou wierste in minskefrjeon; mar as -men jild oan de minsken skildich is, den binne ’t nin minsken mear, mar -divels.” Dêr stoe ik nou: it roun my iiskâld troch al myn lea; it -meilijen oermastere my sa, det my de wetterlanders oerrounen. Ik koe -myn triennen net ynhâlde, en nin wird útsprekke. Mar ik spriek -ynwindich tsjin my sels: Scilstou, Gabe Skroar, noch in minske wêze, ef -in divel? en ik tochte oan de wirden fen mynhear van Haren: - -_Hoe velen is nog min geluk beschoren, -Die d’ysren armoe fel met scherpe tanden byt, -Die nacht en dag het kermen horen, -Van ’t teder kind dat honger lijdt! -Heeft d’ aarde dan geen voedzel voor ons allen?_ - -[Yllustraasje: GABE YN ’E WENTE FEN YNTE.] - -En ik sei tsjin my sels: “Né, Gabe! dou scilste in minske wêze; hwent -dou kinste hjir mear wêze as in minske; dou kinste in Ingel wêze.” Ynte -forhelle my do, det syn wiif en hy tagelyk siik wirden wierne, en det -er al syn jild formastere hie, en det syn ierdappels fortribele wierne -troch de droechte; hy hie de bysitter ek al oanwest om ûnderhâld, en dy -hie bilove det ’er yn foarsjoen wirde scoe; mar mei det nou de -hazzejacht ynfallen wier, hie de man it glêd forgetten, en it wier by -biloven bleaun; en mei det er de hele simmer fen de baen west hie, sa -wier fen de heawinninge ek net komd; hy hie oars fjouwer aerdige kijkes -stean, dy him yet al troch de winter slepe koene, en nou scoe er dêr -twa fen forkeapje moatte. “Och, Gabe, suchtte de man, as goede minsken -my net bysteane, den moat ik dizze winter mei myn earme berntsjes -omkomme: ik kin net betterje fen swierichheit, ik lit earmen en skonken -hingje, en wachtsje myn lot hjir boppe wei: wistou ek rie, Gabe?” Nou -tochte ik by my sels: Dy man kinste helpe aste wolste, en aste dy man -fen dizze winter mei syn earm húsgesin omkomme litste, dat hastou for -dyn rekkening, en it scil dy ivich as in stien op dyn gewisse lizze. Ik -wol ljeaver de lêste stûr weijaen as onbarmhertich wêze, tocht ik. “Ja, -Ynte, sei ik, ik kin jo helpe, ik wol jo helpe, en ik scil jo helpe; -mar net prate fen hânnen en foetten hingje to litten, om as in bult -fodden foar ’e wyn ôf to driuwen, hwent dy komme onaris op in -rúchskerne ef yn de jarredobbe to lânne, frjeon! Jy hawwe fjouwer -bisten, en mar for twa hea; wol nou, ik haw in moai klibke hea to -Skraerd sitten; dat haw ik yn it foarjier yn in boelgûd koft. Stjûr -jins broer mei syn pream mei tweintich koerfol Westergeaster ierdappels -for ús mem: den is dy ek to frede, en lit him den dat hea fen Skraerd -helje en bringe dat oan jo; den hawwe jou bisten fretten. Dêr hawwe jy -foarearst yette twa trijegounen om jo hwet út de earste need to helpen, -en as je dêr dy feare kou útmolken hawwe, dy dêr stiet, den stjûr hjar -ús wer; wy moatte takommene jier dochs in weidkou hawwe. As jy den it -gelok hawwe, det je wer opfleurje, den kinne jy werkomme to sichtsjen, -en sa kin de rekkening wer goed komme. En nou scil ik yette in goe’ -wird dwaen for jo by de master, dy oer jo giet.” “O, Gabe! rôp de man, -ik hoef nin medicinen mear; ik kin wol betterje fen blydskip.” - -“Dat haste ’ris gnap makke, sei syn omke. Gnap, gnap!” rôpen se -allegearre troch de hele skoalle. “Net al to gnap, andere Gabe; hwent -as frij feint hie ik him alles skinke en forearje moatten, mar om de -hele winter it gejeuzel fen ús Rommert net to hearren, woe en doarst ik -it net dwaen.” - -Ien fen de fammen, dy hwette weak fen aerd wier, en dy op it hearren -fen de earmoede en ellinde fen Ynte soms al djippe suchten litten hie, -frege hastich oan Gabe: “en ho is it tonei mei Ynte gien, dy earme -stakker?” Opperbêst faem, sei Gabe; hy is opfleure, en hy hat yette twa -simmers by ús sichte, en hy is yn ’t forfolch yet in wolsteld boer -wirden op in nuvere menear. - -Hy hie in ryk omke yn de Trynwâlden wenjen, dy nin bern hie, mar hy -mocht Ynte net lije, omdet er him de wierheit wol ’ris opsei oer syn -goarjen. Dêrom hie Ynte noait tocht, det er dêr in stûr fen erve scoe, -mar dy man wier lyk as de measte gjirrige rike ljue, freeslike bang for -de dea, en hy woe net testamintsje, omdet er miende, det it mês den for -him klear laei. Mar do oerfoel de man mei de seine him onfoarsjoens, en -it libben gong ’er út wylst er in leppelfol brij yn scoe; en sa waerd -Ynte yn syn steed boer to Moarmelswâlde, dêr ik forline jier by him -út-fen-hûze haw; en nou jowt er my altyd de bynamme fen bysitter; -“Hwent bysitter scoe yn myn need foarsjen, seit er, en dou haste it -dien.” Mar gjin minske licht dêrom de hoed for my, al binn’ ’t ek noch -sokke greate eagentsjinners.” Master, dy de prûk al min ef mear op ’e -side bigoun to krûpen sei: “Hawar, Gabe! priuw ’ris mei my; dou kinste -prate as in pastoar; mar dat fen dy keardel mei de mûs yn it bier, dat -roun der by troch, maet.” Hwerop Gabe sei: “’t Is wier, master; mar it -wier in hele reis alleheel en al tichte by Bolswert wei nei de Dockumer -klaei ta; dêrom pleistere ik efkes, en omdet ik bang wier, det it jimme -ek sa gean scoe, nou pleistere ik ek ’ris mei myn forteltsje; en dêrby, -dy in strou om in aei, en in forteltsje om ien lyts flouke bidjert, dy -is net felle wiis. Mar, master, det er greate dingen troch in lyts -kielgat gean kinne, dat hat in neef fen my ’ris ûnderfoun: dat wier in -kofskipper, in lichtmis fen in keardel, dy gâns âlders erf hie, dy -dêrby forskate oanstjerten krige, en yn it bigjin heel gelokkich op sé -wier: dy brocht it sa fier, det er mei in gnappe koffe mei in lading -Rigaske balken to Amsterdam kaem. Dêr forkeapet er skip en lading, en -jowt him oan it rintenieren, mar syn lichte sinnen fordwaelden yn dy -greate bûrren. Hy rekket oan it swieren en slampampjen, en hy lapet ’er -syn hele boel yn koarte jierren troch. - -Do er mar in stûr mannich mear yn de bûse hie, do gong er nei in dokter -ef master ta; dy frege er eft er him ’ris yn de kiel sjen woe, hy scoe -wol in splinter yn de kiel hawwe, tocht him. “_Een splinter in de keel, -man?_ spriek master, _Daar heb ik nooit van gehoord, maar wel in de -handen._” “It moat dochs sa wêze, sei myn neef, sjen der mar yn op.” De -master seach him yn de kiel, mar hy seach neat. “Den moatte jy it yet -’ris tige bisjen, sei er, en de master drukte him de tonge mei in plat -izer del. Mar de master sei: “_Ik zie niets, volstrekt niets; maar hoe -is het mogelijk, dat je op dat denkbeeld komt, vriendje?_” “Wol, -mynhear, spriek myn neef do, dêr is in koffe fen njoggentich lêst mei -in lading Rigaske balken der yn mei seil en treil trochflein, en nou -liket it my nuver ta, det er net ien lyts splinterke fen hingjen bleaun -is. “_Ja, vriesje_, sei de master, _ik geloof, dat het je begint te -reutelen; loop naar het buitengasthuis bij de gekken; daar hoor je te -huis, maar niet bij mij._” En dêr hie de master dochs ongelyk yn; by de -gekken hearde neef net, mar by de swiften en doognetten op in -oarlochskip. Myn neef hie wirk it laitsjen yn to hâlden; hy roun hird -ta de doar út, en hy forronsele him nei Eastynje. Dêr libbet er nou -yette as siketreaster op it eilân Ambon; hwent hy kin sa de man wol, -den út it Hegelied, en den wer út Jeremias.” “Dat is ek in biis west, -Gabe; gjin hier better as dou,” rôpen se de hele skoalle troch. “Nou, -dat is ta dêroan ta, mar ik forhelje hwet ik wit, en mear kin ik net; -en dy dat ek wol is in gek. Mar ik scil nou mar fen Ynte Sapes -ôfstappe; dy man wier nou bisoarge. Mar nou moast ik ûnder tek; hwent -by dy earme minsken koe ik net bliuwe, en dêrby woe ik Ynte syn master -sprekke. Ik ried nei in doarp dêr tichte by; ik seach in âld weardshús, -en dêr hinge in boerd út dêr hwette op stie; mar dat wier forwettere -troch waer en wyn, det ’er neat mear fen to biskieden wier, as oan de -iene side in kattekop, mei in healfearntsjekantsje oan de oare kant fen -it boerd. Tonei forstoe ik fen de kastelein, det ’er op stien hie, oan -de kat syn kant: - -_De katten branden zich aan brij._ - - -en oan de oare side: - -_De menschen branden zich aan mij._ - - -Ik sprong fen it rúntsje en rôp: folk! Dêr komt de kastelein oan, in -great keardel mei in wyt kyltsje oan, op houten klompen en mei in great -swart rûge mûtse op; hy brocht myn rúntsje op ’e stâl, en dêr skrobbe -ik de foetten ôf. “De diker! sei de man, dat is in rúntsje as in -jifferke yn ’t flewiel; in edel ding! Nou, it liket my ek ta, det in -goed hynzer jo wol past; dat stylwirk stiet der al hwette strampelich -by mei jo.” Sjê, dêr moast ik my dalik myn kreupelheit al forwite -litte. “Mar, kastelein; sei ik, kin myn hynzer it hjir goed hawwe?” “Jy -hawwe nearne mear nei om to sjen, hwent ik hâld mear fen in jong hynzer -as fen in âld wiif; ja, sels al wier it in jong frouminske, den moast -hja der yette al moai by wêze, scil ik ’er mear fen hâlde. Gean jy mar -nei de keamer ta.” Ik traepje de holle stiennen gong lâns, mar do ik -just by de keamersdoar kaem dêr hear ik in frouminske forheftich -roppen: “Aste der yn komste, den hou ik dy mei de bile foar de kop!” en -ik as de blits dêrop wer nei de stâl ta nei de kastelein. “Ho nou! sei -dy, dooch it dêr net better, det je sa gau werom komme?” en ik forhelle -him de set. “Dat klinkt nuver, sei de man; den moat ik ’ris mei,” en do -waerd ús ’t ding klearder. Dy hospes dêr dy wier ek skjippeslachter; hy -hotte just syn bile do ik mei it hynzer foar de doar kaem, en do lei er -de bile op ’e tafel om my to rêdden; it wiif siet to smoarranen, en dêr -stoe in pôt met rie snien smoar ûnder de tafel en dêr woe in lyts -mophountsje fen frette, en dêrop wierne dy wirden fallen, krekt do ik -de klink fen de doar yn de hân krije scoe. Do ik yn de hoeke siet, -easke ik koffy om to bikommen, en do bigoun it wyfke to kleijen, det de -koffy sa yn de mounle omdwarle: sa sei se: “Onwaer krije wy wis; -hark’ris, hwet kreaket it úthingboerd, en de kat hat hjoeddeis al sa yn -de beam opflein. Dêrmei komt de kastelein, en dy frege my al dalik: -Hwer is jins pas, jong feint? it bistjûr nedicht ús ’er ta om it to -freegjen.” Ik liet him de pong sjen. “Goed, sei de hospes, dy bringt dy -troch alle lânnen; ja, troch it fagefjûr en de hel.” Ik tochte, dou -biste in nuveren kastelein; en do forhelle ik him dalik hwer ik fen -dinne kaem, en hwet myn reis wier: hwent ik seach wol, det it in man -wier, dy my wol paste: en do sei er ek: “Nou, it is goed; ik wit nou -hwa ik ûnder myn pannen hab: dou moaste dy nou mar nei wenjen sette; -dou scilste it hawwe as in soan oan hûs.” Hy joech my in âld jas oan, -in blauwe sliepmûtse op, en in pear âlde útdroege toffels mei -skjippebloed ’er op oan de foetten, en sei: “Hawar, dêr haste in lang -piip.” Mar de piip wier net klear, en ik sûgde en helle, en it holp -net. Do joech de kastelein my in nijen ien, en sei: “Hawar, heite; dêr -is in oaren, mar ik ried dy om takomme jier ’ris nei Boarnwerder merke -to riden, om in nije sûchlape; dy wirde dêr forkoft.” Ik sei: “Is der -op sa’n lyts doarpke yet in merke?” “Wel ja, man; wiste dat net? sei de -kastelein. Dêr is foar jierren, do ik yet in jonge wier in mirakel -bard, dêr alleman him oer bisauwe moast. Der wier in âld soldaet fen ’t -regiment Oranje-Friesland, dy to Dockum wenne, en dy in houten skonk -hie; dy, omdet de man fen syn pensioen net libje koe, him mei -swevelstôk-meitsjen en pluchsnijen genearje moast. Dêr koe er yette net -fen bistean, ef hy moast it flearhout, dêr de man syn pluggen fen snie, -der by kape; hy hompele by jountiid ta de stêd fen Dockum út nei -Boarnwerd ta, en dêr seage de man in great fleartûke fen in -boerehieminge ôf, mar hy waerd bitrapt en dalik mei fleartûke en al yn -de toer set. De moarnsier, nei det er goed útslept wier op in gruze -mannich strie, waerd er út de toer litten, en dalik foar de -doarpsrjuchter brocht, en dy frege him, hwet er foar hie? “Wel, sei de -man, ik wiste det it moarn Boarnwerder merke wier, en nou woe ik de -ljue hjir ’ris to fiter hawwe, en sette dizze maibeam op ’e toer.” “Dou -dy maibeam hjir op ’e toer sette? Dêr forsjen ik in goune op.” “Jaen my -de goune mar, as de maibeam net op ’e toer komt, sa set my der den mar -wer ûnder.” Hy kriget de goune op hân, en kladdere mei fleartûke en al -yn de toer op, en do er boppe op ’e nael fen de toer kaem, do boun er -syn sek mei pluggen op ’e rêch, en dêr in great bosk swevelstokken -boppe oerhinne, en do gong er skonkjeoer op ’e fleartûke sitten. Do -lichtte de man syn hoed, en hy sei: “Ik tankje de boargers fen -Boarnwerd for de húsfestinge en it reispenningske.” En sa fleach er nei -Dockum ta by syn âld wiif wer foar de doar.” “Nou, sei de kasteleinske, -aste noait leagen haste den dochste it nou.” Jouke gnyske sa hwet, mar -ik sei dêrop: “Sêft, sêft, wyfke, rin net to fier, en smyt alles net -fen jo; it kin nuver; der binne rare minsken yn de wrâld. Der hat yn ’t -jier 1503 ’ris in âld wiif west to Allingawier by de Makkumer mar, dy -hiette Houkje; dy hie in jong gnap keardel troud, mar dy op in swarte -namme laei, dy it oars skoan dwaen koene: boerkjen en fiskjen wier hjar -wirk, mar Houkjen-moi ginde nin minske hwette as hjar sels; hja jage -hjar Jakle mar nei it lân ta, en siet sels mar yn de hirdsherne to -spinnen, en iet en dronk fen it allerswietste en bêste iten en drinken, -en as de man den út it fjild kaem, den koe er nei de sûpmogge ef nei de -waiboaits rinne, en ite dêr syn droege brogge by op. Op in jountyd komt -er wakker forklomme oer iis fen Makkum ôf; der wier nin fjûr op ’e -hird, nin lampe opstitsen, sa siet se as in flearmûs yn de skimering -troch it finster to mikerjen en to spinnen, hwent dat koe se by de fiel -dwaen. Hy sei, goejoun, mar hy krige mar kwalik in goe’ wird werom. -“Haste wer neat klear? hwet bin ik in ongelokkich minske; ik bodzje de -hele lange dei, en dou tinkste mear om dyn spinwiele as om my. Jaen my -dochs hwet waerms.” Do sei dy fekke: “Men scoe ’t sizze! kinste dyn -sûpkop net by it hirdtsje sette? Den haste hwette waerms: dou kinste dy -altyd wol rêdde, dwaen it nou ek mar, ik moat oan myn wirk bliuwe. Fea, -sa’n omslach, en dat by ontiden, men scoe ljeaver by de hoanne op ’e -toer wenje, as by sa’n keardel astou ien biste. “Dêr kinste wol komme, -sei Jakle mei in driigjend lûd, en aste wolste, joun yette.” En sy -spitich en skeetsk: “Dat scoe ik wol ’ris sjen wolle fen sa’n -ierdmantsje.” “It scil dalik oangean, sei hy, en hy smit syn wiif mei -de spinwiele en in bindel flaeks yn de kroade, en kroadet hjar by de -toer fen Exmorra op. Hy plantte hjar en de spinwiele op de toer, en -sei: “Dêr sitte nou twa húsdîvels; spin nou dêr dyn tried for it ivige -libben wei, âlde tsjoenster.” “O Jakle, dy tried scil dy yette sauntich -jier nei dyn dea pleagje!” rôp Houkje him efternei. “Sauntich jier! -tocht er, Sauntich jier! Ja wol, âlde iegewiege; dou biste yet net heal -fordroege op ’e Exmoarster toer, ef ik haw in ljeaf jong frouminske by -my op bêd. Fries dêr út op dy âlde toer! fortoarje! forronfelje en -forskronfelje! En dou âlde trouwe noardeastewyn, strui hjar mei -spinwiele en flaeks as yeske oer de mar, en sa nei de sé de Fryske -wrâld út. Lit se spiele en driuwe tsjin de klippen fen Yslân oan; hwent -ik haw myn nocht fen dy âlde têst.” Jakle kaem wer fen de toer ôf en -brocht syn kroade thús, en gong op bêd lizzen en slepte; mar Houkjemoi -waerd de oare deis dea op it tsjerkhôf foun mei de spinwiele neist -hjar. It sizzen gong, det dat sloof nei in nift fen hjar út to spinnen -en út to joun-praten scoe, lyk as do menear wier, en det se hjar fen de -kjeld bijown hie, lyk as mear bard is yn hirde winters. Houkje waerd -bigraven, en Jakle troude ytlike wiken dêrnei in jong wyfke, dêr er -frij goed mei libbe, mar hy gong dochs ivich mei de kweade om. Op in -jountiid, ek al yn de wintertiid, siet er allinne yn syn fjûrherne to -netbreidzjen, en dêr komt ús maet oan mei syn hynstepoat, en dy seit: -“Joun, Jakle!” “Joun, mynhear! seit Jakle. Hwet wier der fen jins -bijeartme.” “Wel, sei Joast dêrop, ik haw hjoed in forkeard miel hawn; -ik haw earst in Domenij briede litten, mar dy wier my to meager; do in -Docter yn de medicinen, en dy stonk my to folle nei rhubarber en -knyflok; do pakte ik in Abbekaet oan, mar dy wier my ek to bienbitich, -en om dy de wierheit to sizzen, ik wist net eft ik fisk ef flêsk foar -hie; do krige ik in boer foar it mês, mar dy wier my ek to laf; en nou -kom ik by dy om in soad fisk.” “Goed, mynhear, sei Jakle; it kin -lokke.” En hja gongen mei eltsoar op de mar, dêr Jakle bitten kapt hie, -en dêr fiske er mei setangels. It earste bit it bêste sei Jakle al: “Dy -strampel is ôfroun: hjir scil wol ien oansitte.” Hy niicht him foaroer -om de snoek ’er ôf to krijen, mar syn tiid wier om: de kweade man briek -him de nekke en treau him ûnder it iis, en tonei hat er wol tachtich -jier dêr op ’e wâl omspoeke, krekt sa lang as de lêste tried fen al ’t -webdoek, dat syn Houk him oanret hie, forsliten wier, en dêrom wirdt it -dêr yet altyd neamd fen _Jackleset_.” - -“Fij, Gabe! rôpne alle fammen yn de skoalle, hâld dêr fen op; dat is -ôfgriselik.” “It is ek krekt út, fammen, en de kasteleinske praette -krekt as jimme, mar master skynt it net to grizen; dy hat it fel al oer -’e eagen.” En do laken se allegearre. Mar de kastelein lichte syn rûge -mûtse, en sei: “Dou hast it woun, Gabe heite, fier woun; dou kenste -mear, en ik scil dy moarn wer op de tekst bringe, mar dou biste nou -sliep nedich; ik scil dy op bêd bringe. Wy hawwe joun in oansit, en as -dat den hwette lûdroftich wirk waerd, den koeste soms net yn de sliep -komme.” Wy gongen mei eltsoar in âld rammelich treppen op, en do brocht -er my op in âld hol keamer, dêr neat op stoe as in swier langwerpich -tafel mei draeide poaten, ien dêr wol in okse op slachte wirde koe -sûnder to brekken. “Dit hat alear in weerhuis west, sei de kastelein; -dêr is dyn bêd, Gabe, en as it gefal wol, detste moarn to ier wekker -biste, en it fortret dy op bêd, gean den yn de jachtweide; dêr stiet in -sjoeltafel, en dêr hinget in ringheakking; formeitsje dy dêr mei.” “Ik -tankje, kastelein,” sei ik. Ik tommele yn it fjouwerkant, en slepte as -in roas yn ien sé oan lân, krekt as in minske dy nin geweten hat. Ik -waerd wekker in ûre foar tsjerketiid: hwent it wier krekt snein. En ik -roun út nijsgjirrichheit ek al nei tsjerke ta, lyk as de measte minsken -dwane, dy fen ôfkomste ef gewente der ek al hinne traepje. Op oanrieden -fen myn kastelein gong ik ’er tweintich minuten letter hinne as it oare -folk. “Ik bigryp it is dy om de woartels to dwaen, en it lof laeit dy -net oan gelegen: it gebet, sei er, is altyd it selde sont -fiif-en-tweintich jier, det de man hjir stiet as domenij: it dûrret sa -hwet tsjien minuten foar it sjongen en oare byspillen. Meitsje nou dyn -rekkening.”[45] Krekt do ik yn de tsjerke kaem, do kondige de man de -tekst ôf, en dy wier, det it makliker gean scoe, det der in kemel troch -de oes fen in niddel gong, as det der in rike yn de himel kaem. Do er -de tekst forklearje scoe, do rôp er: “_Geliefde toehoorders, gij allen -weet wat een naald en het oog van de naald beduidt; gij weet ook wat -een kemel of kameel beduidt, maar hier op deze plaats wordt niet een -groote, levendige, gebochelde kameel beduid, maar een fijn draadje van -kemelshair. Begrijpt ge het nu?_” Ik lake al yn myn fûst, mar ik -tochte, ik scil en wol dy preek dochs úthearre. Dat preekjen wier -allegearre al in nuveren biddeltekken, mar ik haw ’er mar in bytsje -mear fen heard. Hwent it dûrre mar in eagenblik, do kaem der in -freeslyk geraes en gemoart ûnder de frouljuestoellen. De frouljue -spattene oerein; de stoven rekken om, en de yeske stau oer de tsjerke, -en de domenij hâldde op fen preekjen; en dêrmei kaem in lyts parmantich -keardeltsje mei in houwer op side en in stôk yn de hân by de -tsjerke-doar wei, en dy rôp je fen fierren al: “Hâld faesje, domenij! -de houn scil der út al wier er fen de divel.” En nou, kin ’k jimme -sizze, waerd it my to mâl, en ik roun yette hirder ta de tsjerke út as -de houn; de biisjager siet my net efternei, mar it laeitsjen. Do ik sa -gau werom kaem rôp de kastelein fen fierren al: “Hwet nou? biste nou al -út de leare?” Ik forhelle him de grap en hy lake mei my, mar do ik him -de tekstforklearringe forhelle, do fleach him it bloed yn de eagen, en -hy sei sa forheftich as er koe: “Nou hat den donder him sels -skjinmeitsje wollen. Ik bigryp him wol, heel wol. Domenij hat lânnen en -grounen; hy wennet mei in âld faem allinne; hy jowt nin duit oan de -earme minsken, en libbet sa earmhertich det it in skande is. Hy yt soms -grouwe earten mei lang sop, en den lit er dy âld faem it sop for koffy -opdrinke; hy kriget soms wol ’ris in stik mest kealle-flêsk, ef in -poepeskinke út de stêd, mar dy wirdt dalik op ’e studearkeamer efter it -slot set: mar oars komt der noait nin winterflêsk yn hûs: mar as der -folle hearringen komme, den wirdt de skoarstien sa fol hearringen -hinge, det de reek der mar amper troch kin, en dy hinget er sa heech, -det gjin minske der sûnder ljedde by komme kin; en dy ljedde berget er -yette op ’e studearkeamer, dy ivich op it slot sit; hwent dat is -egentlik in provisiekeamer, dêr al syn lekker iten en reade wyn op -bisletten sit. Lyk aste sjochste, Gabe,” sei er, “hy wennet midden yn -de klaei, en hy slacht dochs winters neat as wâld-ierdappels op, en den -sit er de hele joun mei in pear greate klompen mei hea der yn, en -foetsokken fen sâltsekken oan, by in lyts fjûr, om dy wâldierdappels om -it hirdtsje to brieden; en dêr ite syn âld faem en hy den elts in -hearring ta: mar as er net genôch nei syn sin kriget, den giet er tonei -’ris eventsjes nei syn studearkeamer, net om preken to meitsjen, mar om -de lege hoekjes fen syn mage oan to follen, wylst de âld faem by my ef -in oar rint om in stik brea op to skoaijen, dat earm sloof!” Do sei ik: -“Den ha jy as slachter ek net folle oan de man?” “Ei man, sa goed as -neat, sei Jouke; forline hjerst do slachtte ik in âld baerch; nou, it -spek doarst er net fen keapje, mar it ôffal, lyk kop, poaten en de -stirt, dat wier hearlik, tocht him, op ’e winter by syn koalrapen; -hwent men moat him de eare neijaen, det der nearne better koalrapen -forboud wirde as by him; as syn preken ek sa goed wierne den wier er al -lang prefester west.” “En ho gong dat mei dat barge-gûd, Jouke?” “Dat -waerd yn it sâlt set,” sei Jouke, “mar hy hâldde der in barge-ear út; -en dêr hawwe hy en de âld faem trije kear fen iten. De earste kear is -’er sop fen sean, de twade kear hawwe se it bûtenste swaerd en it -bytsje spek, dat ’er op siet, by de ierdappels opiten, en de tredde -kear moast de âld faem it knarsbien mei sipels opsnorkje, en meitsje -der in krouske fen om jouns by de brette ierdappels op to smullen. Ja, -Gabe, hy is sa heidenske gjirrich en oerginstich, det er nin miet fen -is. Forline jier miende er einlinge det er forroppen wirde scoe, en do -helle er de greate beane wer ta de groun út, dy al útroun wierne, en dy -liet er syn âlde faem siede, sa bang wier er, det syn opfolger dêr de -frucht fen rispe scoe. Okkerdeis is syn mem stoarn, dat minske wenne -oan de Harnzer kant; dat sloof hat lang omtierme foar det se ta -stjerren komme koe. As er der den ’ris hinne reisge om hjar to -bisiikjen, den koe ik, as er werom kaem, bynei altyd wol riede, ho it -mei de patient gong: hwent as er bidrukt werom kaem, den wier it hwette -better, mar as er forkearde tafallen west wierne, den wier er fleurich: -sa langhalze er nei it jild fen it minske, dêr de man dochs noait nin -gebrûk fen nimme doar, en dat him earder minder as better makke hat. -Mar einlinge, do it minske ’er útskaette, moast hy de leedbrieven -skriuwe. Dat papier en dat lak like him to bigreatsjen, en nou naem er -fen de Dockumer skipper fen eltse brief in dûbelstûr; dat hjitte -útsketten jild. Dat wier fyn, net Gabe? Mar bigrypste nou wol, hwerom -det er dy forgelikenis fen de kemel en it oes fen in niddel oars -forklearje wol as in oar?” - -[Yllustraasje: GABE FOAR DE SJOELBAK.] - -“Nou, seine de ljue yn de skoalle, den hawwe wy in oar Domenij. Dy -praet net allinne, mar hy docht.” “My tocht, wy moasten de gesontheit -mar ’ris drinke fen Domenij en pastoarke,” sei Gabe. “Den moaste ek -’ris rêste, heite,” sei omke. Dat diene se, en do bigoun Gabe wer. Do -dit forteltsje fen Jouke-kastelein út wier, do bigoun it to reinen. -“Hwet hear ik dêr? sei ik, rein, Jouke?” “Ja wis, rein; reine moat it -hjoed as de sé: dêr hat de loft krekt nei stien.” “Dat moeit my: ik woe -ljeaver, det it sa net wier.” “Hear i’s, Gabe,” sei de hospes, “dou -moaste mar tinke as it wiif alear to Dockum. Dy hjar man waerd ophinge, -omdet er it der nei makke hie; dat wiif sei: It is altyd moai waer: -reint it, den groeije myn koalplanten, en droeget it, den droeget myn -man oan de galge.” “Ja, mar ik woe graech joun yette to Ljouwert weze.” -De man sei: “Dou moaste op in snein net reisgje, Gabe; dou kinste ek -net mei sa’n waer.” “Ik haw it al sein, sei de kasteleinske, det it -waer foroarje woe. De kat fleach sa yn de beam op, en de koffy dwarle -yn de mounle om.” “Ja, sei Jouke, ja, moeije, en de houn friet gêrs; -mar dou bliuwste hjir, Gabe. Ik krij hjir joun in geselskip, dêr kinste -dy genôch mei formeitsje, mear as to Ljouwert: en dêrby aste mar mei -dei foart-tsjochste, den kinste mei dyn flugge rún yn ien dei bêst oer, -en dêrby rint in hynzer altyd hwette luftiger as it op hûs oan giet, as -det it der fen dinne giet.” En wy ieten en dronken, en spilen op it -sjoelboerd; wy smieten nei de ring, en sa roun dy dei oan de joun ta -to’n ein: en do roun ik by de kastelein yn de stâl, dêr myn rúntsje -ôffoerre waerd. - -Do ik dêr wier, sei myn húsbaes Jouke: “Hear ’ris, Gabe; ik haw -jisterjoun oan dy fornimd detste masterlik ien stâlle en opsnije -kinste. Wiste ek in forteltsje fen Dockum?” “In gnappen, Jouke, sa gnap -as jy noait ien heard hawwe, hospesom. Mar hwet woll’ jy dêr mei -útfiere?” “Wel, heite, wy hawwe hjir in ontfanger yn it doarp; in ryk -man, dy ek sa hwette fetweider is, en dy hjir gânsk de brette hoanne -spilet, en dy folle ljuwe foar eagen hâlde moatte, omdet er hjar de -foet dwers sette kin. It is in Dockumer fen geboarte, en dy smyt wakker -mei syn geleardheit om; en omdet hy folle lêst en ik neat, sa set er my -alle jounen sa faek as er hjir komt oer staech. Dy kinste noait better -genêze as detste op Dockum smeulste. Dou moaste dy earst mar simpel -hâlde; ik scil dy wol stevigje.” Sa sein, sa dien; de jouns om fiven en -seizen kamen der al forskate healútlibbe âlde boeren op toffels -oandribbeljen om in sûpke. Aftersteekjes hiene se op, sarjes rokjes -oan, en inkelde hiene blokjes oan de piip, en stopjernen prûken op. -Einlinge komt ontfanger ek, in steil en parmantich Dockumer, mei in -hege hoed op, in lange blauwe rôk oan mei in freeslik tsjokke wite -kropdas om; koartom in man nei de mode fen syn tiid klaeid. Hy naem -dalik de hoeke yn, en hie ek dalik it heechste wird. Dy âlde stakkers, -dy mei him yn de rige sieten, diene it swijen der ta, as ontfanger -praette, omdet se neat wisten, en al wisten se al hwette, den doarsten -se yette net. Hja wierne âlde Friezen, dy foart alles net seine hwet se -wisten. As er hjar hwet frege, den seine se mar: ’t Is sa, ontfanger. -En dat bloes de man den yette mear op. Ik hie de hoed yn de eagen -litsen, en siet mei de toffels oan yn de hoeke op in âld briedstoel mei -in holle matte der yn, en dêr hong ik sa sleau hinne, eft ik heal nôch -wier, mei de holle op ’e side, wylst my de flibe ta de hoeke fen ’e -mûle útroun. “_Wie is die persoon, Jouke?_” sei de ontfanger al gau. -“O, dat is in feint, dy is hjir jister to peerde komd, en dy om de -felle rein hjir hjoed hingjen bleaun is; ’t is in skroar, seit er, -ontfanger.” “_In schroor, in die te peerte hier? dat lijkt ook raar._” -“Ja, mar it is in nuveren feint; it is in gelearde skroar, dat siz ik -jo. Hy hat hjir nou in etmiel west, mar ik wit net hwet ik oan dy feint -haw.” _Geleerde? een geleerd lapschroor? Maar wat bij een slachter -geleerd is, dat is het daarom niet bij mij._” “Krekt sa! Krekt sa!” -rôpen al dy âlde boeren. Nou bigoun ontfanger to brimmen, en mei de -stoel to skikken, en op it lêst flapte er forheftich mei de bierkanne, -det ik kwanskwys wekker waerd, en in pear forbaesde eagen opsloech. En -nei de gewoane praetsjes foel de man dalik oer my hinne mei alderhanne -praetsjes en fragen. Einlinge frege er my, eft ik ek Latyn forstoe. “Al -sa min sa mear, ontfanger,” sei ik dêrop. “_Nu, lees dan is op, heer -snijder!_” sei er spytgniizjende, wylst er de âld boer, dy neist him -siet, mei de earmtakke oanhompte. En dêrop sei ik mei in kleare -stimme:[46] - -“_Integer vitae_, -Mem, hwet scille wy ite? -_Scelerisque purus_, -Al hwet op it fjûr is. -_Non eget Mauri_ -Sûpen-brij mei groat ’er by -_Pharetra sagittis._ -As it net to hjit is.” - - -“_Ha! ha! domme kinkel! wie heeft u gezegd, dat dat Latijn is? Het is -Latijn in boersch._” “Wel, mynhear, dy it my leard hat, dy hat it my -sein, sei ik dêr boppe oer hinne. Mar wit jy it út jo sels, det jou -Latyn better is as mines, mynhear?” Koartom, dat Latyn hie ontfanger -net foldien, en hy hie er sels de gek mei. En do frege er my, eft ik ek -Gryksk forstoe? en ik sei dalik: “Sa goed as de bêste skroar fen -Dockum.” “_Laat eens hooren_,” sei de man heel permantich, en do bigoun -ik fen degen oan: - -“Liepai kâi skriers-ai -Tjirk-ai kai grieneskyl ein-ai.” - - -“_Ha! ha! allemaal eijers! Hoe komme de minschen er bij om jou dat voor -Grieksch te verkoopen? Ben je zot, kareltje? daar is maar één Grieksch -woord in, en dat is het woordje_ kâi _dat_ en _beteekent._” Ik sei: -“Mis, ontfanger! Us Domenij sei, dat _einai_ it twade is, en dat -bitekent _zijn_. En jy hawwe my niis frege, eft ik sot wier; mar ik -freegje jo, mynhear; eft it net gek is, det in skroar Gryksk leare -scoe. Forsteane de Dockumer skroarren dat? Ik haw oars wol sizzen -heard, det dy nin goed krús yn de broek sette koene.” En dêr waerd -ontfanger al stikelich oer; hwent hy koe gjin kwea fen Dockum hearre. -Einlinge smiet de hospes der in kneppel yn, en dy sei: “Gjin gehaspel -mear oer Gryksk en Latyn. Hwent dy dêr fen it measte forsteane, dêr -wirdt men onaris it measte mei bidragen. To, Gabe heite; dou haste -jister-joun bitoand, detste mastereftich forhelje kinste. Dwaen dat -ljeaver ’ris as al dat gehakketak yn eltsoarren om.” “_Ik geloof_, -spriek ontfanger, _dat het ook beter met syn boeretrant en verstand -overeenkomen zal._” “Nou, sei ik, den scil ik jimme ’ris fen in nuvere -grap forhelje, dy yn âlde tiden yn de stêd fen Dockum bard is; it liket -raer, mar as ik leach, leach ik yn commisje, hwent ik haw it út in âld -boek lêzen.” “_Van Dockum? Kom, dat mag ik hoore, sei ontfanger, dat is -mijn geboorteplaats._” “Soa, sei ik, it scil de kasteleinske ek better -foldwaen as dat fen Jakkele en Houkje.” “O ja, Gabe, dat wier aeklik,” -sei se. Mar it kaem dochs oars út; it foldie hjar net, frjeonen; en do -bigoun ik dit forteltsje. - -“It is bard yn ’t jier 1623, det in skipper mei in lading hout út -Noarwegen kaem, en op Iezumersyl binnen roun. Dy skipper hie for in -aerdichheit ytlike libbene kreeften yn in koer meibrocht for syn -keapman, dy to Ljouwert wenne; dy droech er by jountyd, det it al -tsjuster wier, troch de stêd fen Dockum, en do rekke er troch ongelok -ien fen dy bisten út de koer to fallen, krekt foar de doar fen in -froedsman Grada. De oare moarnsier, do de faem de strjitte oanfeije -scoe, foun se dat bist dêr lizzen; hja roun forskrikt yn ’e hûs, en -rôp: “_Here vroedsman! Kom gau ris voor deur. Here, wat leit dair ien -rair ding op strait!_” Froedsman mei in reade japon oan, mei de wite -sliepmûtse op ’e holle, en de hoazzen op ’e slomp, roun dalik nei -bûten. Hy sloech de hânnen yn elkoarme, en sei: “_Dit is in mirakel! -suud dat ook in jong weze fan die roek, die hier boven in de lineboom -nestelt?_” It dûrre net lang ef der roun al skielik in heal hûndert -minsken to heap, om it skepsel to oanskôgjen. In Catechisearmaster, dy -der ek foarbykaem, dy rôp: “_Minschen! Minschen! sien it beest dochs -niet an; want ik loof dat et de Basiliscus is, daar men fan inne -schrift leest; et kon jimme allegaar et leven koste.”—“It mocht in -skyt, meester!_ sei in turfdrager, dy der mei syn koer foarby kaem, _Ik -hew him al goed in syn freet sien; et stomme beest zal ons niks doen, -in die er in mingelen bier voor over het, dan zal ik him daadlyk met de -tange in myn korf legge, en drage him waar de vrienden him hewwe -wille.” “Dat gait an!_” sei froedsman. De tange waerd helle, de kreeft -yn de koer lein, en do earst nei de brouwerij om it minglen bier op to -nimmen. Dêr fen dinne rjocht út nei de boargemaster mei in sleep jonges -efternei. De turfdrager sette de koer yn it foarhûs del, en froedsman -gong yn de keamer by boargemaster. Hy spriek de boargemaster mei in -heel bidrukte en in heel forskrikte troanje oan en sei “_Goeien morgen, -Burgemeister!”—“Goeien morgen, vroedsman! jou hier zoo vroeg al over de -vloer, man?”—“Ja, Burgemeister! Wy hewwe hier in rair stuk, -Burgemeister. Wy hewwe van de morgen in levendig ding op strait fonnen, -in gien minsche weet wat ding of it is, of hoe et hiet, Burgemeister. -Wy hewwe it metnomen, Burgemeister; et stait in ’t voorhuus, -Burgemeister. Wil Burgemeister it ook ’ris sien, Burgemeister?”—“ -Vooral in beliewen vroedsman_, sei dy hear; _Jou wete, seldzaamheden -ben ik altoos nieuwsgierig na._” De Boargemaster, dat in biis út de -bizen wier, seach dalik wol det it in kreeft wier, mar dy hâldde him -yette dommer as froedsman yn wêzen wier. Dy sloech de hânnen gear en -sei: _Vroedsman! Vroedsman! ik loof dat er ons slimme dingen over et -hoofd hange; zoo’n ding staat in gien kronyk beschreven, en zoo lang as -de wereld staat is er zoo’n ding in Dockum niet vertoond. Het is een -stuk van te veel belang; daarom gevoel ik mij verpligt om nog heden -morgen om tien uur de raad te beleggen, om dan te bepalen, wat of wij -mei dit monster zullen aanvangen. Jou komme dochs ook, Vroedsman?”—“Ja, -wis Burgemeister._” - -De moarns om tsjien ûre kamen de hearen by eltsoarren op it stêdshûs, -en omdet it sa’n bûten-extranaris ding wier, hie froedsman in skjinne -wite bef fen froedsmanske om krige, en dêrby in splinter-nije broek -oantein, ien sunder flappe, mar mei in gulfje der yn, lyk as de âlde -ljue fen dy tiid droegen: en omdet it âld stedshûs fen Dockum do hwette -lek wier, wierne der krekt op ’e stoel fen froedsman Grada ytlike -drippen roetwetter fallen, en omdet er bang wier, det er syn nije broek -mei dat wetter bismoarkje scoe, sa spraette dy goede man syn wite -bûsdoek oer de stoel. Dêr gong froedsman deftich op sitten. - -De koer waerd op it stedshûs brocht, en dêr seach elts den beurt foar -beurt yn en den gong elts wer op syn pleats sitten. En inkelde fen dy -hearen hiene mar just it hert om it onnoazele beest oan to sjen. Do se -allegearre wer sieten, do sei de boargemaster: _“Heren van de raad van -Dockum! De Heren hebben gezien, dat er in onze stad een wonderlyk -creatuur gevonden is, en daar men niet weet, welk dier dit is, en van -waar het gekomen is, zoo heb ik hetzelve hier gebracht ten einde het -advijs van de Heren te horen. Daarom, u, vroedsman, Grada, als de -oudste van de raad dezer stad, vraag ik het eerst, wat dunkt u van dit -dier?” “Ikke?”_ sei froedsman Grada, _“Ikke blijf bij mijn eerste -advijs, dat et namentlik ien van die jonge roeken is, die voor mijn -deur dair in die hoge lineboomen nessele; want waar duwel suud et ding -anders weg komen weze. ’t Ken ook niet uut de straitstienen kropen -weze.” “Daar ben je mis in, vroedsman_,” sei de boargemaster, “_Mijn -zoon heeft onlangs een nest-fol roeken uitgehaald, en die jonge roeken -geleken nergens meer op als op oude roeken. Nu is de beurt aan u, -vroedsman Inia.”—“Here mistijd, Burgemeister, wat weet ik vroedsman -Ynje van vremde gediertens? Ik hew wel zeggen hoord, dat de -kanarjeveugels as ze jong binne, dat ze dan kropen; suud et ook in -kanarjeveugel weze?”—“Zou een jonge kanarievogel dan groter zijn als -een oude?” dat spreekt zich immers zelfs tegen_,” spriek dêrop de -boargemaster. “_Dat weet ik niet_, spriek froedsman Inia. “_Wy sien -alderdegenst, dat grote minschen klein wurde kenne. Myn grootvader is -van Burgemeister al bierdrager wurden._” Nou wier de beurt oan de -froedsman Starkenbolte, in Grinslander, in ryk man en in fyn man; fyn -yn de tsjerke, en fyn yn de wrâld. Hy die deis in lûd gebet oer de -tafel, dat in kertier dûrre, en it iten mocht mar in heal dûrje, en dêr -hiene syn boden gjin nocht oan. Dy hiene ljeaver in heal kertier -bidden, en in kertier iten. Dêrby forstoe er hwette fen de swarte -kinst. As de Dockumer ljue mei froedsman Starkenbolte yn it trekskip -sieten, en as er den út de skrift bigoun to praten, den hâldden se -hânnen op hjar horlogies; hwent as er dat die, den fierde er dy kinst -it measte út. Do it dy syn beurt wier om to sprekken, dy sei op syn -Grinzers: “_Ik wijt nijt, ik leuf burgemeister, dat onze meister Douwe -nog geliek hat het, dat het nomentlik in Bosiliskus of in ploagbeest -is, daor de Here ons met besuiken wil veur onze zonden en -ongeregtigheid, en al et goddeloze vlouken, dat in Dockum daon wert. -Daorom hol ik my oan meister Douwe.”—“Meister Douwe_, foel froedsman -Grada dêrop yn, _die het wel eerder de planke mis weest. Voorleden jaar -song er voor it bordtsje in de kerk “aller ogen wagten” op in -karsmorgen._” Op dy ynfal bigoun de hele rie fen Dockum to laitsjen, -mar de boargemaster net; dy moast syn deftichheit ophâlde, en dy spriek -do wer: “_As er dan niemand van de Heren is, die mij eenige -inlichtingen in deze zaak geven kan, zoo laat ons dan nog eens de beide -stadsboden boven komen, of die ons ook in dit geval ook nog eens konden -dienen._ De boden kamen boppe en seagen ien foar ien yn de koer. De -iene wier in stakker, dy doarst it bist net bisjen; dy leaude ek steech -oan master Douwe. “_Ik sal der myn ogen niet na draye, Heren_, spriek -dy man, _want_, sei er, _as it gien Baesliscus is, dan is et in -plaigbeest, die nagts omlope in pest in kwalen verkondige, in ik suud -er voor weze om et hele beest met korf in al te verbrannen._” Mar de -twade stêdsbode sei rounút, det it in skroar wier, omdet er twa fikse -skjirren foarútstiek. “_In sienje wel, burgemeister? hy houdt de ogen -van die scheren afteruut, omdat er voor alle man niet wete wil, hoe -groot of ze binne, krekt as alle schrooren. Mar as it in schroor is, -dan is er betsjoend; want hy kruupt, in andere schrooren lope. Is ’t -niet wair, Heren? ik zeg mien zin, want daarom ben ik hier ropen.” -“Accoord_, sei de boargemaster, _jou hebbe het geraden, bode; en wy -zullen er dadelyk de proef van nemen. Kom, bode; ik had juist een -nieuwe rok besteld; het laken is er al voor gekocht; wees zoo goed en -haal dat van mijn huis._” Do dat lekken op ’t stedshûs kaem, waerd it -oer de flier spraet en de kreeft derop set. Do bigoun er to krûpen, en -do moast ien fen de boden mei in skjirre, krekt it selde paed lâns, it -lekken trochknippe; en do waerd ’er dalik om in skroar stjûrd, om ’er -in rôk for de boargemaster fen to meitsjen. Dizze skroar wier in âlden -Dútsker, dy hjitte egentlik Labbenbach, mar hy sels spriek dy namme -altiid út als _lappenback_, en nou neamden de Dockumers him yn de -wandeling sljochtwei fen _lappenpacker_; ik tink wol, omdet er de -lappen, dy syn klanten fen rjochten takamen, sels ynpakte. Hy kaem op -it stedshûs mei de sliepmûtse yn de hân, en sei: “_Koeten morje, -mynheer Pirgemeister! En koeten morje, brave Heren al gesamt, Wat heppe -te Heren te pefelen?”_ De boargemaster forhelle oan de skroar it hele -gefal, en liet him dat toknipte lekken sjen.—“_Tausend elemente! -Hundert tausend elemente! Das hat keen mensch ketaan, mar de lebendige -teufel. Donnerrontoria, prave Heren! tat is keen tijt, keen roye tijt -meer weerdig. Daar kan ik een lappekrone voor de kinder van make, mar -keen rok voor de Pirgemeister von Dockum._” Mar do er de kreeft yn de -koer lizzen seach, do waerd er yette bleker om syn smelle kieuwen as -tsjien bleke skroarren mei eltsoarren; en hy rôp it út: “_Kott bewahre, -Heer Pirgemeister! soll mich die swernoot straffen, wenn sich solchen -peest langer in de stat von Dokkum tolden soltte. Et is de teufel, -prave Heren, de lebendige teufel; on wan ikke Pirgemeister war, ik that -den hundsfott in de kragt kooyen on versupen him.”—“Heb ’k et nijt -said_, sei froedsman Starkenbolte, “_dat we’t hjir met de kwaode te -doen hebbe? Dat komt nou van ’t vervlouken, en kaortspeulen, dat de -naotie hier dout; nou loat de Here hem los, en geft hem aan de kwaode -over.” “Ja_,” sei froedsman Ynia, “_as it de kwade is, dan is versupen -de baes; want dan helpt gien verbrannen; want die is vuurvast._” En de -hele rie fen Dockum rôp fen: “_Versupe mar!” Versupe!_” De turfdrager -smiet de kreeft yn de grêft, en de hele stêd fen Dockum wier bliid, mar -de kreeft yette blider. Mar by it einsluten fen de rie hiene se yette -in grap mei froedsman Grada. Dy goede man wier troch de sterke -oandacht, dy er op it dispút oer de kreeft hawn hie, glêd troch it sin -gien, det er syn wite bûsdoek op ’e stoel lein hie, en do er -ûnderwilens ’ris efkes de eagen foardel sloech, do miende froedsman, -det him it himd ta de gulf fen de broek úthinge, en do hâldde er syn -greate roune flaphoed foar it liif, en moffele sa glûpswize dy wite -bûsdoek ta de broek yn; mar boargemaster, dy flak neist froedsman siet, -en dy de man troch en troch koe, hie wol oan syn forlegenheit sjoen, -det der hwet geande wier: dy seach ’ris skean efter de hoed fen -froedsman, en do seach er dat hele wirk oan, mar hy liet him neat -merke. Dit gebeurde al do se mar just op it stedshûs sieten. Yn it ein, -do de Hearen opstean scoene, do seach froedsman ’ris efterom, en sei: -“_Gunst nog toe! Burgemeister! waar sude mijn witte buusdoek weze?” Mar -gjin minske wist it. “Suud er ook onder myn stoel legge; want hy het er -op leid, dat weet ik_,” sei froedsman. “_Sude dat rare ding my die doek -ook uet de buusse weg tsjoend hewwe.”—“Om jou de waarheid te zeggen_,” -sei de boargemaster, “_hy sit in jou eigen broek. Zie maar, er hangt -nog een tipje toe de gulft uut.” “Ja, waarlyken!_” sei froedsman, en hy -helle de hele wite bûsdoek ta de broek út. Froedsman krige in kleur as -in hoannekaem, en swarde, det er noait wer in broek mei in gulf drage -woe, en de hele rie fen Dockum gong laeitsjende nei hûs, mar de -boargemaster yette aldermeast.” - -It hele selskip dêr yn ’e herberge lake wakker om dit forteltsje, -bihalven de ontfanger; dy seach my stiif oan, en knarste soms op ’e -tosken; mar do frege Jouke my: “Wiste ek, Gabe, ho eft it tonei mei dy -kreeft gien is?” Ik sei: “Ja, kastelein, dy is op in simpele menear wer -to lânne komd. Ytlike jierren dêrnei, do de kreeft al lang forgetten -wier, do fisken de hearen fen Dockum de stedsgrêften mei in seine ôf, -en do fongen se ús maet de kreeft wer.” “_Zoo’n grote grenaal is er -noch nooit in Europa fonnen as dizze hier in dit kleine Dockum_, sei in -hopman fen de Boargerwacht; _Die zal ik beware zoolang as syn Hoogheit -de Prins hier komt._” Dy lei him oan in silveren keattinkje ûnder in -brêge fêst om him yn it libben to hâlden.” “_Het dat nou langer noeg -duurd, duvelskyn, met dyn smeulen en tryttrotten? Ik hew myn nocht!_” -rôp de ontfanger pûr razend, en hy griep de tange út de hoeke om my der -’ris helder ôf to ticheljen; mar de hospes sprong twiske beiden, en do -wier it dien. De ontfanger stau omtrint breinroerd ta de doar út. It -hele selskip, en binammen Jouke, lakene wakker; mar de kasteleinske -wier ek al lang stymsk; dy woe my nin goed wird mear jaen, omdet hjar -pake ek in Dockumer west hie. Dêrom ried ik de moarns heel ier foart en -kaem de jouns yette thús.” - -Do rôpen se allegearre yn de skoalle: “Wierne dy ljue den gek, Gabe, -det se hjar oan in grap steurden. Us hat dat forteltsje skoan smakke.” -“Yette sa gek net as jimme, sei Gabe dêrop. As ik jimme nou allegearre -’ris for mirden útrachte, den scoene jimme my it ljocht wol út de holle -helje, en den wierne jimme yette dommer as de Dockumers. Dy binne yette -lilk as men hjar in ding oantiget, dat se wêze kinne, namentlik dom en -onnoazel; mar jimme binne lilk as men jimme mirden neamt, en dat kinne -jimme ommers noait wirde.” Hja moasten Gabe gelyk jaen, mar dy lytse -lilke tapassing op dy moaije lange preek stoe de ljue net oan: hja -mochten it wird net ienris hearre, en de iene nei de oare roun noartich -ta de skoalle út, en fen it koardegearjen mei de fammen kaem dy joun -net. Gabe koe mei syn omke nei hûs ta strampelje, en do wier it -feartflagjen út. - -TAHEAKKE -fen J. H. Halbertsma. - - -Hwet Gabe hjir yn syn reis fen de houn yn ’e tsjerke forhellet, wit ik -net eft wier is. Mar efkes nei 1787 is der yn in tsjerke fen -Eastdongeradeel in ding bard, dêr ik foar ynstean. Dêr preke in domenij -mei in fyn forstân, en dy ’t hert op it rjuchte steed siet; mar hy hie -it ongelok, det hy net sa gleon for ’t hûs fen Oranje wier lyk as der -do wol folle bearden. Hy hearde, lyk as men it neamde, ta de -patriotten, en de patriotten wierne troch de bajonetten fen de Prusen -ta swijen brocht, sa det se moai ûnder de knip sieten en amper kikke -doarsten. De domenijs krigen allegearre in foarskrift hwet en ho se for -de prins bidde moasten; dy it net dienen, wisten hjar lot. Do ús -domenij, dêr ik niis fen sei, yn it neigebet oan dy wirden ta kaem, hie -de master, dat in biis wier, in houn ûnder de bank by him klear lizzen, -dy er sa ongenedich op de stirt trape, det it earme bist moarddedich -bigoun to janken en do dit al oanboaze, stiek de hele gemeinte de holle -op. Domenij bleau midden yn dy wirden stykjen, en sei Amen. Sa as -domenij fen de stoel kaem wier syn earste wird oan de master: -“_Meester, wat schandelyk leven was dat met dien hond?_” “Ja, domenij, -sei master, as jy for de prins bidde, den gûle de hounen it út.” - -De Friezen is altyd in frij folk west, frije ljue litte hjar net licht -oan it lyntsje bine fen ceremonies; as it ding, dêr it op oankomt, yn -’e heak is, kinne hjar de omballingen net folle skele, en hwet de ljue -mei complimenten fen hjar sizze, dêr laitsje se hwette om. Dat sjucht -men noch oan de Ingelsken; en sa wier it to foaren ek mei de Friezen. -In folk nou, dêr sa’n frije geast yn spilet, hat kwinkslaggen en -oanslaggen, dêr in folk, dat nei oarmans pipen dounset, nin bigryp fen -hat. As ik de Friezen forgelykje mei ús lânsljue yn de oare provinsjes, -den leau ik, det der wol minder Kristenen binne as hja. Flokwirden dy -yn de mûle fen oare provinsje-ljue bistoarn binne, en spotten mei de -godstsjinst, wier hjar in grouwel, mar dat naem net wei, det der yn dy -pleatsen, dêr se oars nin wird kikke doarsten, onfoege dingen barden, -dêr wy nou suver tsjin opsjenne. Yn de tsjerke selme, dêr de Friezen -oars sa dimmen en stil binne, koenen se it net litte om soms mear mei -hjar gemak, mei hjar lust en spotfûgelige aert as de deftichheit fen de -pleats to riede to gean. Ik scil der jimme in pear staeltsjes fen -sizze, mar ik wol nin nammen neame, howol ik se wit. De neikommelingen -fen dy nammen libje noch, en dy scoene licht tinke, det dit wier om -hjar in stikel to stekken, dêr it fier fen dinne is. Wierheit siz ik, -mar ik bin bang, det de ljue my dochs net leauwe scille, omdet ik nin -nammen neam. In tûk leagener hat dit boppe my foarút, det er altyd syn -minsken neamt, en de ûre, en de pleats. - -In Domenij fen Aldegea bipreke Hynlieppen eftermiddeis, as it dêr -vacant wier. Yn de toer to Aldegea wier in klok, mar sûnder slachwirk, -en omdet er bang wier, det er to lang preekje scoe om yn tiids to -Hynlieppen to wêzen, liet er syn dochter om tsjien ûre mei in kneppel -op de tsjerkedoar bonzje. As dy pomp kaem, wier de ûre forroun, en -Domenij sei Amen. - -De Domenij to Eastermar, dy de twade Augustus 1705 stoarn is, kaem as -elts treftich predikant mei rôk en mantel op stoel; mar as it simmers -myld wier, en de boeren yn de tsjerke sieten to switten en to sliepen, -den hong er syn rôk en mantel oer de rânne fen ’e preekstoel, en preke -yn in rea damasten baitsje mei silveren knopen, dêr peerdtsjes op -wierne. Ik leau, as dat nou barde, det der mear om it baitsje as de -preek fen domenij komme scoenen, en lykwol preket it baitsje net ef de -mantel en rôk, mar de man, dy der yn sit. - -In domenij, dy twiske de 4 en 5 April 1745 stoar, stie yn ’e -Haskerdiken, dêr do in lytse gemeinte wier. De man wier bêst, mar hy -koe it ein net fine; hy preke to lang. Ienders waerd it sa let, det de -boeren ien foar ien dripjende út de tsjerke sloepen; op it lêst bleau -de master allinne oer. Mar dy makke it ek koart, en sei by it útgean: -“Domenij, as je dien hawwe, woll’je den de doar hwet efter jo talûke?” - -Sommige domenijs lieten ek wol ’ris Frysk yn de preek floeije. De -foargonger fen myn stalke sei ’ris op Palmpeaske oan de gemeinte: -“Frjeonen, ik forsiikje jimme takommene Freed to bigraffenis, mar der -wirde nin bôlen jown.” Hy woe sizze: “Onaris komme jimme op bigraffenis -om de leedbôlen; as ’t jimme dêr hjir ek om to dwaen is, moatte jimme -mar thús bliuwe. Hjir is it om de deade to earjen.” De lêzer sjocht, de -wirden, dy sa ienfâldich en plat lykje, sneinen as in flime. - -Mar net alle Domenijs hiene sa folle forstan as dizze man. In bulte -wierne better yn de flêsk-kûpe en hjar hôf thús, as yn de boeken. Dat -giet yn alle fakken sa; goeden en tsjoeden rinne troch eltsoar, ek -ûnder de doctors en abbekaten, mei dit ûnderskie, det in kindich doctor -ef abbekaet, dy flitich is, fierder yn de wrâld komt, en det it domme -heapske in kindich domenij meast sitte lit, as se him mar net -forkettert. Sa meitsje domme gemeinten domme domenijs, en beide binne -se oan eltsoar weage. In ljeaf lyts eximpeltsje scil jimme dat klearder -meitsje. - -In domenij yn Frentsjeradeel hâldde der saun ef acht preken op nei. As -er No. 8 preke hie bigoun er wer mei No. 1 fen foaren ôf oan; den hie -er skjin linnen. De boeren hiene dy acht hirddravers sa faek rinnen -sjoen, det se it eindlik sa wirch waerden as spein spek. Twa boeren -klagen do hjar need oan de Grytman Sicco Goslinga, dy hjar frege, hwet -for teksten dy acht preken hiene? De boeren karden de holle; de iene -seach de oare oan, mar nin ien fen beide wist it. “My tinkt, sei de -Grytman, den moat domenij sa mar foartfarre ta jimme my dat sizze -kinne.” Mar de snoade man ontbea de domenij, en rette him, om for syn -eigen goede namme sa lang to studearjen ef to soldearjen, det der noch -acht preken bykamen. - -Hjir sjit my by yn ’t sin, hwet Lodewyk de XIVde ’ris oerkomd is do er -in reis troch Frankryk die. Hy kaem ek yn in doarp, dêr er in bytsje -lyn in pryster skikt hie, dy útmintte yn geleardheit. De kening frege -oan de skout en syn bysitters, eft er dat net kapitael mei hjar makke -hie? Nou ja, dat koe wol, seinen se. “Ho? sei Lodewyk, skilt der den -hwette oan?” Dêr woene se net folle fen sizze, mar de kening faksearre -hjar sa lang, det it hege wird ’er einlinge útkaem. “Om jou majesteit -de wierheit to sizzen, anderen se, den hienen wy fen de kening -forwachte, det er ús in persoan stjûrd hie, dy trochstudearre wier, en -dizze keardel is to dom om foar de divel to dounsjen; hwent hy sit noch -fen moarns-ier ta jouns-let to studearjen.” - -Jimme bigripe wol, dy Fryske staeltsjes binne opteikene; oars koe ik se -net witte. Hja binne mei in heel bult oare opteikene fen in âld -treftich Bolswerter, dêr in skrandere holle op siet, en dy sokke dingen -opskreau om der ús de kleur en de geast fen dy tiden út to learen. Mar -det hy se oanteikene hat is al in blyk, det dy dingen alle wiken net -barden; hwent den hie nimmen der niichheit oan hawn. As jimme dêrom út -dizze staeltsjes miene, det de domenijs fen 1700 in soadtsje -onbiskoften wierne, dêr skik ef fetsoen by wier, den scoene jimme de -planke drôvich mis wêze. De deaker, né! dy hearen wierne sa edel. Hja -lieten hjar it tsjiende part net dwaen ef sizze, dat se nou as -swietekau trochswolgje. En hwet it fetsoen bilangt, dat lústere mei -hjar folle nauwer as yn ús tiden. In moeike fen myn wiif wenne yn 1750 -by hjar heit, dy predikant to Goutum wier, en dy hat my forhelle, det -in domenij by hjarres om, dy apels út syn hôf forkoft hie, nin holle by -syn collegas heel hâlde koe. Dat wier poetsje it each út! In domenij -apels forkeapje, krekt as in boer ef in gnjirker? Oan syn frjeonen ef -de earmen moast hy se jown hawwe, as er to folle hie. Ik leau net, det -de iene collega de oare tsjinwirch op de rêch oansjen scoe, as er apels -forkofte, dy er mei syn húsgesin net op koe. - -Hwet scil men sizze? Sa lang as in minske hwette to sizzen hat, fielt -er him sels; mar as er neat yn to bringen hat, lit er de moedfearren -sinke, en it kin him net folle skele, ho er in wintertarring for wiif -en berntsjes binnen kriget. Aste to folle ierdappels oan de merk -bringste, hawwe boargers en boeren ’er de spot mei, en sa is it folle -domenijs mei hjar sels gien. - -IT BOIKE FEN SEISBIERUM. - - -To Seisbierum wenne in boike, - Dêr in sémanskop op stoe, -En dy de earen wyld opstike - As er Noarman hearre koe. - -“Hark!” sei Tsjerk den oan syn âlders, - “Hark! ik hear de sé al wer. -“Lit my farre, lit my sile, - “Ear’t ik op it lân fordjer. - -En den siet syn mem to suchtsjen, - En bilove klean en jild, -Det er ôfseach fen dy raenjen, - En him hâldde op ’t romme fjild. - -Mar hjir holp nin memme-suchtsjen, - Gjin formoanjen fen syn heit. -As er boartte, makke er skipkes, - Plankjes mei in mêst fen reid. - -’t Wier syn sliepen en syn weitsjen, - d’ Oceäen syn himmelryk: -As de weagen ’t pealwirk bûtsten - Den wier ’t hearlik op ’e dyk. - -Hy kaem ’ris yn Harns by skippen, - Rêd hie him syn heit forlern, -En hy kladdere yn de mêsten: - ’t Wier in griis om oan to sjen. - -En syn heit dy wier forlegen, - Hwent it roun al tsjin de joun, -Mar hy hie ek gânsk syn moed net, - Do hy Tsjerk by skippen foun. - -O, ho krinkte it de âlde Hidde! - ’t Wier sa’n fluch, sa’n proastich bern! -Thús do groude er op it boike, - “Dou scilst’ noait de sé wer sjen. - -“Ploegje ljeaver hjir ús terpen, - “Men it ripe noat yn hûs. -“Och, dyn mem kryt hjar ta wetter, - “Aste weifljochst’ fier fen hûs.” - -En syn mem bigoun to kriten, - Mar it boike skriemde mei; -Snikjend rôp er: “Ik moat stjerre. - “As ik noait nei sé ta mei.” - -Wylst dy trije dêr sa tsjierden, - Kaem in liereman der oan, -Goike mei syn houten stompe; - ’t Wier in Grienlânfarders soan. - -Hy hie ek de sé biswabbe, - Mar hy wier nou earm en bleat; -Hwet er mei de liere opskoaide, - Oars hie de earme stimper neat. - -“Jy komm’ hjir al moai fen passen,” - Sa spriek do de âlde boer, -“Jy moatte oan myn soan fortelle - “Al de sé syn swiet en sûr.” - -“’t Himelinkje, dat sa skriemt hjir, - “Siket sémans lot en wé, -“Praet hjir jimmer foart fen farren, - “Hwent syn hert lûkt nei de sé.” - -Goike bliuw hjir mar to nachte, - Yt en drink en sliep hjir swiet, -En fortel den oan myn boike, - Ho it sémans libben giet. - - -_Goike Liereman._ - - -’k Scil de sé net priizgje ef lekje, - Hwent dy hat syn wille en wé; -Mar ik scil myn lot fortelle, - Dat ik hawn haw op de sé. - Ho ik swalke en swiere - Om dizze âlde liere. - -Heit hat ek de sé biswalke, - En dy wier der ek op bleaun, -Dy is oan Straet-Davis klippen - Twiske bergen iis to-treaun. - Dy binn’ dêr sa forklomme; - Der koe nin siel ontkomme. - -En dêr bleau ús mem do sitten; - Treast en steun hie hja forlern. -Hele nachten koe se weine - As earm widdou mei seis bern; - As wy dêr onnoaz’len laeine, - Nachts oan ’t widstou weine. - -En wy fregen ek nei heit al, - Dy brocht jild en koeke mei. -Bitter kriet ús earme mem den, - Hwent for ivich bleau er wei. - En mem bleau stil en sletten: - By ús wier ’t gau forgetten. - -Ho myn bêste mem my rette, - Om to bliuwen oan de kust, -Sy koe noait myn sin forsette, - Hwent de sé dat wier myn lust, - Mei syn hege wylde weagen, - Mei syn stoarm en touwer-fleagen. - -’k Hie in broer, in skoander jonge, - Dy in jier twa jonger wier, -Dy liet him fen my forlokje - Om to smaedzjen memme rie. - En dêr teagen wy do hinne, - Lieten mem bidrukt allinne. - -Meast op fluit- en koffeskippen - Teagen wy om hout to fjild, -By de Noaren yn hjar skjearries, - En fortsjinnen frij hwet jild, - Om den ús skoane hieren - Op ’t iis wer to forswieren. - -En sa swalken wy to gearre - Ek nei Ruslân ef de Eastsé. -Lang det ús nin reis mislearre, - Mar op ’t lêst do kaem it wé. - ’t Die ús mem it stjerren. - ’t Is yslik om to hearren! - -Hwent ús wiffe losse sinnen - Dwelmden heel de wrâld yn ’t roun, -Do ús in great Smirnaes-farder - For in reis nei Zante woun. - O losse jonge jierren! - O wylde sémans-hierren! - -Skoander skip foer noait út Hollân, - Mei it flinkste folk er op; -Myn broer Ynte wier de gnapste, - Ynte mei syn krûze kop. - En eft ús mem al rette, - Hja koe ’t ús net bilette. - -Mei in friske easterkoeltme - Stauwen wy hast troch ’t kanael, -Lâns âld Ingelâns wite bergen - Fleagen we as in bliksemstrael; - Sa as swellen fleane, - As se nei ús ta geane. - -Op de hichte fen kaep Finster - Moast it folk nei boppen ta: -’t Wier in neare tsjustre hjerstnacht, - En it skip dat helle sa. - In onwaer woe bigjinne; - De stoarm koe ús birinne. - -Ynte roun net, mar hy fleach hast. - O, it wier sa’n fluggen kwant! -Mar troch ’t swypkjen fen de mêsten - Rekke Ynte út it want: - Hy tommele yn de weagen. - O minsken, slút jimme eagen! - -’k Woe him yet in tros tasmite, - ’k Hie as man to roer de wacht, -Mar ik heard’ him aeklik roppen: - “Goike, yn ivichheit goe-nacht.” - Oan help wier net to tinken: - Syn lot wier dêr fordrinken. - -’k Waerd útsinnich do fen rouwe, - ’t Libbenssin wier my forgien. -’t Hat myn wylde sin bitomm’le, - ’k Hie neiby my sels fordien. - Mar do hat God my sparre, - En for dat kwea biwarre. - -En do sylde it skip foardelich - By Gibraltars klippen lâns, -Mar by ’t eilân fen Majorca - Stille nachts it wyntsje gânsk. - Dat siichjes deadlik swijen, - Dat brocht ús skip yn ’t lijen. - -’t Greate deiljocht boarstte steatlik - Ut de Grykske seën op, -En dêr dreau it machtleas hinne, - Seil en wimpels hongen slop. - Mar, o, dy blide dage - Moast ús sa wreed bidrage! - -Fen de Barbarijske kusten - Dage in swarte roaver op, -Roeijende mei fyftich riemen, - Mei de bloedflagge yn de top, - Om ús oan board to klampen. - Dêr wier net tsjin to kampen. - -Daedlik sprongen tweintich Turken - As de kweade ús oan board, -En hja fleug’len ús as skjippen, - En wy moasten mei hjar foart - Nei ’t Algierske yn Barbarijen, - Yn de wrede slavernije. - -En dêr haw ik saun jier tsjinne - Mei de slaven op it lân, -Dêr dy Afrikaenske sinne - Barnde op it gulle sân. - Hoop en treast forfleagen - As we ús boalen seagen. - -Stjerren wier myn greatste sucht do, - ’k Waerd wanhopich yn it lêst. -’k Fluchtte, mar op in galeije - Klonken sy ta straf my fêst, - Fêst om yn swiere boeijen - For ivich dêr to roeijen. - -Mar Gods hân hat my biwarre, - Hwent in Franskman hat ús nomd -En in koegel naem myn skonk wei, - Mar gjin Turk is do ontkomd. - Ik moast wol pine lije, - Dochs koe it my bifrije. - -’k Waerd bihann’le as in broer do, - ’k Tink ’er yet mei triennen om. -’t Wierne my wol frjemde ljuwe, - Mar wy hien’ ien Christendom. - Dat hat my biwarre, - En myn libben sparre. - -’k Koe ús Ynte dea forjitte, - Mar de slavernije net. -’t Flymde my troch siel en sinnen, - ’t Wier to wreed for ’t Fryske hert. - O, ljeaver smerten lije, - As sokken slavernije! - -’k Foun ús mem yet al yn libben, - Mar do ik fen Ynte spriek, -Niigde se as in wite leelje, - Dy in rouwe hân to-briek. - Dat koe se net forwinne; - Sy wile en stoar der hinne. - -En nou siikje ik sa myn iten - As in earme liereman, -Strompelje sa mei myn stompe - Oeral troch it Fryske lân, - Om sa mei goede wirden - Myn earme brea to bidden. - - -“Wolst’ de sé nou yette ploegje? - Spriek de heit syn Tsjerk do oan, -“Yslik is it om to hearren! - “Is ’t net wier, myn bêste soan? - -“Wy haww’ lânnen, wy haww’ grounen; - “Bliuw den by dit stille wirk. -“Joechste dy oan ’t wylde farren, - “Licht forfoelste by de Turk. - -“Oerfloed haste hjir en wille, - “Frijheit haste hjir, en brea; -“En de neare slavernije, - “Slimmer is se as de dea.” - -““Hwet sizz’ jy fen slavernije? - ““Dat wirdt noait Tjerk Hiddes lot. -““’k Scil my noait oan minsken oerjaen, - ““Mar ik jaen my oer oan God. - -““Né, ik wol net warleas farre! - Sa sprong Tsjerk do fen syn sté, -““’k Wol se straffe en to-gniedzje, - ““Dy my oantaest op ’e sé. - -““’k Haw nin skrik for sa’n forteltsje, - ““’k Scil se boarje yn de groun: -““Dy oait op myn frijheit loere, - ““Scil ik deije as in houn.” - -En hy hâldde wird, it boike, - ’t Fyt’re ’im oan, dit near forhael, -En in simpel boeresoantsje - Wirdt in Fryske admirael, - -Dy troch de admirael de Ruiter - ’t Neist oan him gelyk waerd steld; -’t Wier Tsjerk Hiddes fen Seisbierum, - ’t Wier de greate Fryske held. - - -E. H. - -TSJERK HIDDES. - -[Yllustraasje: “KIERKIDES” 6 AUGS. 1622.—TSJERK HIDDES.—15 JULI 1666.] - -It is noch al nuver, det fen alle kopstikken fen biromde ljue, dy -Lavater yn syn great wirk oer de kinde fen de wezenstrekken oernomd -hat, hast net ien is, dêr er sa folle greats en goeds yn sjocht as yn -dat fen Tsjerk Hiddes. - -De Friezen hiene eren nin fannen, en ús Tsjerk ek net. Do er in bineamd -séheld waerd, neamden de Hollanders him _de Vries_, omdet se _Tsjerk_ -net úterje koene, en dy fan hat er do oannomd; hwent it hert siet him -heech, det er in Fries wier. Hy hâldde syn moersteale ta it lêste ta -oan. Do se him de vice-admiraels-rôk for it allerearst oanteinen, sei -er as in goed Sexbierumer: “Hwet scil ús Tryn nou sizze?” Dêr miende er -syn wiif ef syn sister mei. Dit is my sein fen in âld Secretaris fen -Bolswert, dy it út de hân hie fen in Harnzer, dy ’er by stie, do de -admirael him klaeide. - -De Fransken seinen net fen _de Vries_, mar op hjar wize _Tjerk Hiddes_. -Yn de rapporten fen de Franske Admirael oan de kening hjit er altyd -_Kierkides_. Wy brûke de _tsj_ foar de _k_, sa as yn _tsjerke_, -_tsjerne_, for _kerk_, _kern_ (karn), en de Fransken, dy _tsj_ hearden, -mar net úterje koene, brochten dy _tsj_ ta de _k_ tobek, ta in biwiis, -ho ticht dizze twa bûrljue yn ús ear en mûle by eltsoar wenje. De -Angelsaxen, folle broerren fen ús foarâlders, seinen den ek fen -_Cerdik_, de namme fen ien fen hjar keningen, en de Yslânners _Kiarkr_, -der wy _Tsjerdic_, _Tsjerk_, en _Tsiark_ foar sizze. _Cerdic_, en -_kiarkr_ biteikent immen, dy syn man stean doar, en dat doarst Tsjerk -Hiddes. - -Admirael Tsjerk koe it Hollansk opperbêst, mar it wier him sa hiem net -as syn moers-tale. Dêrom spriek er ljeafst Frysk. Men scoe sizze, hwet -koene ús foarâlders opjeije mei sa’n pringel, dy plomp boersk praette! -Hy koe nin _versen_ opsnije oer _Neêrlands vlag;_ nin lange oanspraken -útbromme; nin _volkslied_ mei de matroazen sjonge; admirael Tsjerk koe -fjochte. Sjoch dêr alles! Fjochte, det ’er de spoennen neifleagen! Mar -it like wol eft dy boeren der better regaet ûnder hâlde koenen as ús -ljue. Hwent as de Ingelsken do net in fyftich oarlochskippen by eltsoar -hienen, doarsten se net op sé komme, sa bang wierne se for dy ljue, dy -boersk praettene; nou stjûre se mar in pear fregatten om foar ús havens -to krusen, en de âlde lieu laeit er net stil efter syn izeren traeljes -to gromjen? - -Jimme sjenne, lânsljue, det wy gelyk hawwe, det wy folle wizer en -gelearder, folle polyster en machtiger binne as ús foarâlders. Wy -moatte it sels wol sizze, oars scoene de oare naesjes miene, det it net -wier is. - -Der hat altiten in teltsje ûnder de âlde Seisbierumers gien, det er sa -hwette, as yn it rymke sein wirdt, mei in liereman oan it hûs fen -Tsjerke heit bard is. Wylst wy sa goed as nin byt fen sa’n held witte, -woene wy dit teltsje net forgean litte, en oan ús neisiet teane, det -wy, howol sels neat, lykwol de biwondering for de trou en de dapperheit -fen ús foarâlders net forlern habbe. - -J. H. H. - - - - -DOKTER EELTSJE LETTERKE. - - -DOKTER EELTSJE LETTERKE. - -DOKTER EELTSJE LETTERKE. - -Dr. Eeltsje hie de lêste deis fen 1822 by Mr. Johannes Haitsma, -boargemaster fen Bolswert, to gast west. By boargemaster en syn wiif -Mefrou Lisk Tichler, dy ’er de fynste wynkelder fen Fryslân op -neihâldden, wier alles nei âld Fryske wize fen it bêste yn ’e romte, en -de minsken wierne sa foldedich, sa opromd en frjeonlik, det men der -altiten mei in fol liif en in bliid sin fen dinne kaem. De Frânske -lekkerbekken hawwe in wetboek, dêr dit artikel, nommer ien yn is: _De -tankberheit for in gastmiel hoeft net langer to dûrjen as de tiid, dy -de gerjuchten fen it miel nedich hawwe om to fortarren_; mar Dr. -Eeltsje wier _nin Frânskman_; sa’n mieltiid wirke by him nei, en de -nijjiersbrief, dy hjir efter folget, de earste en lêste, dy er sa -skreaun hat, wier der ’t gefolch fen.—To Bolswert wenne do ek in âlde -fjûrfretter, mei namme Portegies, in echte krychsman, dy it sei sa as -de wrâld woechsen wier. Hy wier in bernsbern fen de skriuwmaster fen -prins Willem de fiifde, en as prinseman yn ’e widze lein, woe er de -_Bataafsche_ ef sa as hy it neamde, de _Baviaansche republiek_ net -tsjinje; hwent de Bavianen hienen de prins weijage. Hy naem tsjinst -ûnder it legertsje fen de Prins op it Ingelske eilân Wight, en dêr naem -er letter tsjinst yn it Hanoverske regiment dragonders, dat ûnder -Wellington yn Spanjen en yn de fjildslach by Waterloo braef fochten -hat. Hy hie it brocht oan de rang ta fen majoar en it Ingelsk pensioen -fen dy rang foriet er to Bolsert mei syn biheind, mar kreas lyts wyfke, -dat him as in moedige Friezinne yn alle noedlike kampanjes troch -Spanjen folge wier. Lyk as it mei âlde krigers giet, dy ta rêst komme -en goed foer krije, waerd hy to Bolswert wakkere grou en boarstte út de -naden fen al syn foarige klean. - -Nei de bataille fen Waterloo moast hy mei al de officieren fen syn -regiment foar de kening fen Ingelân forskine, om út de keninglike mûle -de taens for hjar dapperheit en bifochtene fictoarjes to hearren. It -wier do in wet oan it Ingelske hof, det nin krychsman yn syn montearing -ef mei skerp dêr forskine mochte; de boargers stienen dêr heger as -soldaten en offisieren, dy allinne as feinten en tsjinners bitelle -waerden om de boargers as it need wier, to biskermjen, en dêrom mocht -nin krychsman oars as yn boargerkledaesje foar ’e kening fen it lân -forskine. Sa hie den ek ús Portegies for de audientie in fyn swart -lekkensk pak meitsje litten by de skroar fen it Ingelske hof, dy by -guineas rekkene, lyk as ús skroarren by gounen. Nou, mei dy moaije -djûre rôk kaem Portegies altiten oan ’e mieltiid by boargemaster -Haitsma, mar omdet hy de rôk op nin hânbrie nei fen foaren ticht -knoopje koe, sa grou wier er wirden, sei boargemaster op in kear, det -wy beide by him to iten wierne: “Lûk jimme baitsjes ’ris út, feinten; -it is my nou ’ris to dwaen om grou en smel beide to geriven.” Wy loeken -de rokken út en ik paste Portegies sines oan, dy my siet, krekt eft er -my om it liif getten wier. “Dy rôk is for dy makke sei boargemaster my, -dou jowste fjirtsjin goune en de rôk is dines. Hwent mei sa’n pyst fen -in ding, dat op nin heal foet nei ticht kin, wol ik de dragonder dochs -net wer oan tafel ha.” Sa sein, sa dien. Nin ien fen ús beiden, dy -tsjin dat útstel kikke doarst. Ik krige de rôk, dêr ik wol twa jier mei -pronke ha, ta greate biwondering fen de kenners, dy my de namme fen de -skroar fregen, dy sa’n tsjep stik knippe koe. Boargemaster sels eigene -him as makelaer de eare fen dizze gelokkige keap ta, dêr keaper en -forkeaper beide mei tsjinne wierne. As er my mei dy rôk oan seach, -glimke er altiten, en ienders die hy ’er dit steile wird by: “Nou -witste ek hwet it Fryske sizzen bitsjut: Heal divel, heal minske; hwent -it kleed makket de man, en mei dy rôk oan biste heal ierde-, heal -himeldragonder.” - -Nei Portegies eigen sizzen, wier it in heal mirakel, det er as bern net -forhouneloarte wier. To witten, syn heit wier ek in krychsman; dy -troude de dochter fen de ontfanger to Wirdum, dêr er dizze soan by -krige. Hja wennen to Ljouwert; it wier in moaije winterdei en dêr laei -frij hwette biriden snie; it bern wier noch yn ’e ruften, mar de jonge -ljue tochten, hja moasten mar ’is mei de lytse erfgenam mei -hynst-en-slide nei pake-en-hjarre ta. Dat gong oan, en do se ’n ûre twa -to Wirdum pizele hiene waerd de lytse feint fen beppe yn in wollen -tekken bitrollemolle en mem op ’e waerme skirte lein. Do mynhear op ’e -slide-stirt, greatmachtig de klappende swipe der oerlein, en sa fleach -de tuitige slide rinkelbeljende foart, det de snie der neistau. Hja -kamen mei in blits to Ljouwert. Memke die it tek op, dêr de jonge ûnder -laei; mar ho kel waerd it earm minske, do se nin jonge seach. “_Heres -myn tiid, Portegies_, rôp se, _It kiin is er niet!” “Wat duwel nou, sei -de man, It kiin er niet? He’ jou dan niet foeld dat de jonge fan ’e -sleed rold is? So donders bryk kan ik ’t niet an._” Mar hy mei -kûgelsfeart deselde weis mei hynst-en-slide werom, en ja wol, in -bôlrinster hie it bern yn ’e snie op ’e Goutumer dyk foun, en yn ien -fen hjar bôlkoerren by de frou fen it skjippehúske op ’e hoek fen de -Goutumer opreed brocht. Dêr foun de kaptein syn forloren soan wer, -sliepende as in roas op ’e waerme skirte fen in meilijend jong wiif. -Dêr is nou _de grouwe poep_ útgroeid, dêr Dr. Eeltsje op Nijjier mei to -gast wier by boargemaster Haitsma. Hja bitellen de gasthear en de -gastfrou nei de mieltiid meastal mei Dútske sangen, dy de dokter leard -hie by de studinten fen Heidelberg en de majoar fen syn regiment -Hanoveranen. - -Dêr is nou it letterke fen Dr. Eeltsje oan boargemaster, datearre, lyk -as jimme sjenne, Grou, de twade Jannewaris fen 1823, de forneamde -winter, dy noch hirder oankaem as yn 1740 ef 1809. - -_Wirdige frjeon -Boargemaster!_ - - -Ik bin jister fen ’e pôle[47] ôfflein, det my de brokken iis tweintich -foet boppe de kop fleagen. Man! Hwet fleach it foar ’e wyn ôf, det de -stront fen ’e diken stau. Ik hâld oars net bjuster fen kaertsjes ef -briefkes, en dêrom scoe ik jister ek wol ’ris by jo komd ha, mar ik -moast op ’e kreammisitie mei in hele team âlde frouljue en oare stadige -minsken: en dêr út to rinnen, dat mocht ik net om myn overste[48] net -to forlitten. Oars hie ik al sa ljeaf ’ris in healmingelen fen dat -skoane bierke by jo dronken; en den hiene dy grouwe poep en ik ek yet -’ris sjonge kind. Wit’ je net? Dy âlde fjochtersbaes, dy oars net praet -as fen meiden en moardzjen. Voilà mon excuse! - -Nou oan it winskjen. Dêr den in lyts flardtsje! - -Libje lang, mar libje soun; -Yt je lang yet tsjok en roun! -Nim foar ’t iten in lyts wipke, -Nei it iten in lyts sljipke, -En fortret jo dat to fel, -Liz den stil de leppel del. - - -Mear, tinkt my, ha jy net nedich. Jy ha neat nedich as in libben, dat -sûnder _tablet drop, gezondheidzolen, oder lebens essenzen_ to ’n ein -brocht wirde kin. Iten en drinken is ’er by jo net brek, tsjinners ha -jy ek nôch. De oaljekoeken[49] rinne allegearre mei it hoedtsje yn ’e -hân, as se de boargemaster sjenne. Mient jou wiif, det it hwette plomp -fen my sein is, Mefrou moat tinke det ’er dat ûnderskie is twiske myn -nijjiers- en oare lju’s praet, det ik it better mien as ik it sizze -kin, en ik leau, det it oars wol ’ris omkeard is. - -Adieu! Gott befohlen, Herr Staddirector! - -Eeltsje, -bûklaper en brabier -by de grouster skiere iel. - - -1823 2 Jannewaris. - - -De oare deis kaem boargemaster mei dit letterke by my en skonk it my. -“Dêr, sei er, dat is in masterstik. Der libbet nin twade Fries, dy sa’n -briefke fleande skriuwe kin. Biwarje dou it, en jaen it út nei myn -dead: hwent by my komt it licht ûnder de pompieren fen de -ontfanger-generael.” Sokke letterkes floeiden myn broer sa mar út ’e -pinne mei it selde gemak as in recept for seare hakken. Foaral is ’t -merkwirdich troch in eigenskip yn de tael en it karakter fen de -Friezen. Sa dageliks wei sjonge se yn hjar útdrukkingen, as dimmene -ljue, meastal ûnder de noat, mar yn it spotten en gekjeijen sjonge se -boppe de noat, en dat driuwe se sa fier, det it iggen noch kanten -roait. Yn dy groteske oerdriuwing leit krekt de biisaftige -bispottelikheit. De gelearden neame dat de _hyperbole_. As Dr. Eeltsje -yn syn feart de iisskotsen neifleane, folget hy gekskearende syn Fryske -aert op. De tael is ’er fol fen, omdet it yn it nationale karakter sit. -Sa heart men by foarbyld: _Dar hoor ik jou! sei doave Japik, en ’er -roan in lûs oer ’e souder.—Nou komt ’er romte om ’e hird, sei de jonge, -nou ús heit en mem beide dea binne_, en sokke sprekwizen by de rûs -mear.—_As in soan syn âlde heit slacht, scoe yen it grim út ’e bealch -spatte fen lilkens._ - -Yn it briefke haw ik neat foroare as de spelling. Sommige ljue prate -wol ’ris oer ’e _ienfâldige spelling fen Dr. Eeltsje_. Myn broer hie -nin spelling yn it geheel; dêr liet er my for kedize. Hy hie Gryksk en -Latyn leard, spriek en lies flot wei Ingelsk, Frânsk en Dútsk. Hy wier -fjirsto goed taelkenner om dat gewicht yn de spelling to sjen dat ús -lânsljue der oan hingje. It wier him to dwaen om it echte skilderaftige -wird, en as er dat foun hie, koe him de rôk, dy se it yn ’t skrift -oanteinen, net folle skele. Onno Zwier van Haren hat syn _Geuzen_ -aldermislikst spjelde, en dochs scil syn heldentrompet de rom fen ús -foarâlders noch ieuwen nei ús útsketterje, as de keurich bislikke en -spjelde rimen fen syn tiid mei de rimers selme al lang forgetten binne, -eft hja noait bistien hiene. - -J. H. H. - -SKIPPER HYLKE FEN DE LJEMMER. - - -In skipper op ’e Ljemmer, dy bûten foer nei de Middellânske sé, boude -syn sinlik wyfke in fleurige keamer tichte by de haven om yn to wenjen. -Hylke foer goed en it mocht him skoan barre. As de man nou op sé wier, -pronke se hjar wenje op; hja wreau, hja strike en fage de ganske dei, -en njunkenlytsen kaem de keamer sa fol as in aei. Skipper Hylke wier -pas thús, ef hja frege om in twade keamer om yn to sliepen. Dy kaem der -ek en dêr slepte hja net allinne, mar wenne der ek om de foarkeamer -moai to hâlden. De sliepkeamer waerd ek njunkenlytsen foller en moaier; -sa moai, sa kreaksinlik, det hja faek it bêd moarns net opmakke om ’t -stouwen to biletten. It bigreatte hjar, det ’er immen oars yn kaem as -hja selme, en dat noch wol op hoasfoetlingen, sa, det as hja yn “’t -Heilige der Heiligen” gean scoe, teach hja de toffels op ’e matte foar -de doar earst út. “My tochte, sei se tsjin Hylke, do er fen Cadix thús -kaem, wy moasten der noch in keammerke by ha, hwent dat sliepen, -koaitsen en brieden makket de boel sa gruzich as in bargehok.” Ek oer -de kosten fen dat tredde fortrek stapte Hylke hinne. Baes Schaafma -waerd roppen, en in tredde keamer kaem ’er by. Hylke gong yn Maert op -reis. Yn ’e simmer tocht hja: dat stoken en sieden yn ús koken kin ’k -mije, en hja boude in stookhok op ’e feartswâl efter ’t hûs, dêr hja -iet en dronk, sea en brette, waste en plaste, en it húsrie fen trije -moaije pronkkeamers trijeris deis omgong en mei in fyn Eastynjeske doek -ôffage. - -Hylke kaem thús; hy moast nou yn ’t stookhok syn heil siikje. Hy sei -neat; mar de earste snein to joun de bêste, sei er tsjin seis nuvere -feinten, skippers en kameraten fen him, dy yn de Ljemmer laeinen, eft -se de oare moarns to 10 ûre in gleske pons by him drinke woene. Ja wol. -It wiif gong, de bibel mei silveren heakken by hjar, yn peaskepronk nei -tsjerke en om 10 ûre kaem it folk opdaegjen. Dat gong dêr op in sûpen -fen sterke gleone pons eft it pompwetter wier. De geasten waerden -wekker, njunkenlytsen roerich en op it lêst wyld, woast en oproerich. -As der in glês ef romer briek, rôp Hylke: “Dat ’s bêst, to mar, sa moat -it gean! de fabryk moat ek libje.” It eintsjebislút wier, det der ien -oer de tonge bigoun to kakken, en de moaije spegel bispei; in oare -skoerde de kleden en gerdinen ôf om de boel hwette op to himmeljen. -Skipper Laes, dy troch it hier groeid wier, sette de prûk op in lege -flesse, sa hjit waerd hy om de kop. - -Sytse fen Twellingea hie sa folle fen dat swiete gûd ynkrige, det er -mei de rûge mûtse, fetlearzen en in skansloper oan, op it pronkbêd -stapte en yn in amerij bigoun to snoarkjen as in baerch. Mei ien kaem -it wiif út de leare en sloech rare eagen op do hja nin gerdinen foar ’e -finsters foun. Hja gong yn, mar do waerd hja sa wyt as snie en waerd -stom fen woede. Mar do se dêr dy dronken út-fen-hûzer mei de rûge mûtse -op en de learzen oan op hjar pronkbêd seach, do wier it eft se troch ’e -groun sonk, en wylst dy keardels it heechste liet songen: _Ach, -kapteintje, slaat mij niet_, foel it earme minske yn flaute op ’e -groun. Hylke hâldde hjar in doek mei jittik ûnder ’e noas, en do hja -wer bykomd wier en de boel troch in âlde húshimmelster hwet opreddere -wier, sei Hylke tsjin syn wiif: “Nou, Jeltsje, sa kin it net, en dochs -moat it sa, as ik yn in stookhok libje scil; hwent dat fordom ik sa wyt -as sûpe. Dêrom wol ik it mei dy op in akkoart jaen. Wy scille yn ’e -earste keamer wenje, yn ’e twade sliepe, en yn ’e tredde siede en -briede, waskje en spiele. Dat gong oan en Jeltsje toarnde der noait wer -oan om yn ’t stookhok to krûpen. - -Sa giet it nou de dames, dy fen in lytse wenje de twa bêste keamers oan -eltsoar lûke en ta en rigele meitsje, om mei hjar bern yn lytse hokjes -fen keamers to wenjen. - -J. H. H. - -[Yllustraasje: BY SKIPPER HYLKE.] - - - - -LEED EN WILLE, -EN -DE FLOTGERZEN. - - -LEED EN WILLE -fen E. HALBERTSMA. -EN -DE FLOTGERZEN -fen J. H. HALBERTSMA. - -IN WIRDKE FOAROF. - -_Friezen!_ -_Nommele lânsljue!_ - - -_Dêr is nou it lêste gerjucht, frjeonen! Der mei noch in lyts priuwke -neikomme; mar dêr moatte jimme net op rekkenje. Hwent it is_ -burgerklokke _mei ús, lyk as de Grinzers sizze. Wy wolle hoopje, det it -jimme goed smeitsje en ek goed bikomme scil, howol ik eang bin, det dit -iten in bulte to dreech ef to skerp wêze scil; binammen dy in swakke -mage ef in rudige consjinsje habbe._ - -_Myn broer Eeltsje onthellet jimme hjir op syn_ Leed en Wille. _In -bulte fen dy stikjes binne noch al wakkere faei west; mar sa folle as -ik koe hab ik se trou by eltsoar swile, en nou is ’t bihâlden smoar, -dêr jimme bernsbern my noch for tankje scille. Hja seagen ’er ek al -nuver út, en der is net ien ûnder, dat ik net ontciferje, wirdke for -wirdke boekstaverje, bipuntsje en bistreepje, en oerskriuwe moast. It -lêste foel my swier, noch swierder as it hoffenjen en himmeljen sels; -hwent ik bin to loai om myn eine tinzen op to skriuwen, ik lit stean dy -fen in oar, en wier it net west for Fryslân en myn broer, den hie ’k se -driuwe litten._ - -_Dy forfrysket ef yn ’t Frysk neifolget moat sizze, hwer hy to gast -west is; hwent oars miene se jamk, det me mei oarremans fearren -pronket: en dat scoe hwette smoarch stean. Nou scoe ik jimme ek alle -nammen wol opneame, dy Eeltsje by fierren ef op ’e hakken folge hat; -mar hy sels hat it yn der tiid forsloffe, en de measte stikjes binne al -sa folle jierren lyn makke, det ik it net neifiskje kin; binammen ek, -omdet ik hielkomselden Dútsk lêz. Ik wit, det it Ingelske_ A Tear _him -ta_ In Trien, _en_ Two Children in a Wood _him ta de_ Twa Bernkes yn ’t -Wâld _brocht hat. Hy hat my ek sein, det it_ Pelsrjucht _bisibbe is mei -in âld telke fen Pater Abram, en det Grubel neifolge is mei_ Twa Boeren -en de Skrie. _Ik mien, det_ de Wylde Rúter fen Dockum.... _mar lit ik -ljeaver sizze, det ik it net goed wit. Ien ding wit ik, det it klaed, -dat hy alles oantein hat, suver Frysk is, en dat moat jimme genôch -wêze. Dy ’er mear fen habbe wol, moat se mar rigel foar rigel -neisneupe; mar ik leau net, det hy folle mear fine scil._ - -_Hwet my oangiet, de holle stiet my fiersto wyld om oan ’e ljidbân fen -in oar to rinnen. Ik haw myn bêst dien, om Fryske aert en tinzen, -Fryske bigripen en tsjoen-telkes, mei Fryske wirden to uterjen, en dat -hab ik dien, frij, sûnder immen ef eat to ontsjen; yn de miening, det -ik skriuw for wize ljue, dy op myn rekkeninge net stelle scille, hwet -ik in oar, om nei syn aert to praten, yn ’e mûle liz. Ik siz dit -allinne, omdet yn lytse riken as uzes de ljue al gau miene, det men dy -ef dy persoan op it each hawn hat. Wy binne net folle; mar om ús op to -hâlden mei de ljue, dy nou libje, en dy ûnderdúms stekken to jaen, -sjoch, dêr binne wy dochs noch to heech ta. As dat sa wier, scoene wy -allinne for de tiid, dêr wy yn libje skreaun habbe, en dat liket er net -nei._ - -_Yn_ de Hoanne fen Westerein _sprekke de Friezen ûnder de republyk, do -se de frijheit mei de ynfierenste genegenheit for de prinsen fen -Nassauwe yn hjar binnenste forsmolten hienen. Yn_ de Ljue fen de Pomp -_hab ik de tsjinnichheit fen de âlde Friezen op lotsjen, sûpen en de -ierdappels yn ’t eachmerk hawn. Immen kin twifelje, eft it wier is, -hwet der oer de reden en de dûr fen de sjeachtme yn ’e ierdappels sein -wirdt; hy mei mûlk sizze: “Minsken en planten kinne sjeak wirde, en ek -wer betterje; krinten en druven hawwe ek de sjeachtme al, mar dêrom -scille de minsken net ophâlde dy frucht to forbouwen;” oare meije -sizze, det it sûpen net komt fen slop iten en earmoede; wer oaren meije -sizze, det de brakken by de dei yn ús lân betterje. Dat alles giet my -net oan; fen my kin neat oars easke wirde as det eltse fûgel, dy ik -sjonge lit, sjongt nei det hy bekt is; mei oare wirden, det hy sa’n -miening oer in ding utert, as men in syn jeld en skaei, fen syn kinde -en steat, fen syn lân en syn tiid, wachtsje mei. Dit is foaral wier fen -it_ Heksershol. _Dêr komme telkes yn foar, dy de ljue nou amper leauwe -kinne, det ea leaud binne: lykwol hienen dy sa’n byfal, det sokke -treftige ljue as siktaris Elgersma fen Bolswert, nou fyftich jier lyn, -it net ûnder hjar rekkenen om de allerslimste, dy hjir teld wirde, mei -eigen hân oan to teikenjen. Dêr heart, by foarbyld, ûnder_ it -Nachtgesicht to Pjittersbierum, de Bigangel op Skiligen _en_ de -Bitsjoeningen en Onttsjoeningen to Warns en to Aldegea. _Yn de Súdhoek -wirdt soks noch faek forteld; ja, hûnderten leauwe der noch mûrrefêst -oan. En is ’t net nuver? Nearne is mear fen de âlde Fryske tael en de -eale Fryske aert; mei ien wird, nearne is mear fen de Fryske -nationaliteit oerbleaun, as dêr ek it measte fen de âlde nationale -bygelovichheden hingjen bleaun binne! It selde sjucht men yn Ingelân. -Nin lân, dêr sa folle nationaliteit en ek sa folle nationael bygelove -noch is. De_ bigangel _is, by foarbyld, yn Skotlân ûnder de namme fen_ -second sight _noch yn folle swang. De Ingelske frouljue yn de -provinsjes forbarne de_ placenta _lyk as de Friezinnen yn ’e -hirddobbe._ - -_Ho sit dat nou? Kin bygelove den ea it fondamint wêze fen de deugden -fen in natie? It liket ’er net nei, Friezen; mar it bygelove sit -ongelokkich troch de wirtels fen de âldste deugden fen in folk -hinnefrissele, en as men dat onkrûd útskoert lûkt men de echte plant -faek mei út. It nationale bygelove is egentlik in oerbliuwsel fen dy -âlde godenlear, dy by ús âffaers foar de ynfieringe fen it Christendom -yn swang wier en dy dos mei de heldensin, mei de âlde trou en de -ljeafde for de lânsljue, yn ús stam foar ieuwen en ieuwen forgroeid -siet. Dy nou oan dy nationale bygelovichheden toarnt, dy toarnt ek oan -dy nationale deugden; dy it iene los makket, makket ek it oare los, dêr -it yn fêst sit, en dy it rimpen en gysten docht, dy giet it as immen, -dy âlderwetske hoeken en plakken út in griis kastiel wei bikket, en -sokke greate gatten makket, det hy it hiele gebou op ’e holle kriget. -It_ schoolwezen _yn Nederlân hat ’er it bygeloof mei kracht en macht -úthammere, en men meije wol freegje, eft it dat sa bihindich dien hat, -det de deugden, dy ’er yn it nationael karakter mei forgroeid sieten, -stean bleaun binne, ef det se dêrfor in algemien wetter-en-mâlken -wrâldboargerskip en in_ gemüthlich _poependom yn ’e pleats loatst -habbe? Dat hie net bard, as se de wirtels fen it onkrûd twiske de -wirtels fen de goede planten swietwei oan ’t rotsjen brocht en sa ta -lêste útroeid hiene; den hienen de goede planten geef bleaun. Hienen se -it bygelove stilkes bitsjen litten, en mar al kindichheden op -kindichheden yn alle hoeken en hernen spraet, den hie it bygelove op it -lêste foar it ljocht fen de witenskip forblike en úttjirme, wylst eltse -nationale deugd fen it âlde folk oan syn pleats bleau. De spoarwein is -allinne wol yn steat om oeral, dêr er troch fljucht, alle spoken en -skynsels ûnder syn wjillen to forpletterjen. Hja, dy de skiednis fen de -folken lêzen habbe, bigripe my; hja witte, det de nationale deugden, -dêr de helden sa folle wonderen for hjar lân mei útfierd habbe, mei de -haet, mei it foaroardiel ef it bygelove jamk yn eltsoar fortiisd -sieten._ - -_It giet yn myn eagen mei myn gemalk as mei de bargen; dat binne as -biggen alderljeafste dingen, dy men wol op ’e skirte lizze scoene; mar -hja groeije lilts op, en ho âlder ho smoarger en onhurer. As myn -stikken gloednij binne, den hab ik ’er noch al sin oan, mar as se hwet -lein habbe, den sjen ik ’er alderlei lek en brek yn, en dat boazet oan -hwet se âlder wirde, sa det ’er op it lêst nin goed hier mear oan -bliuwt. Dizze stikjes hab ik earst it_ Nijgêrs _neamd; dat is yn alles -wol sa pittich net as it maigêrs, mar it is dochs goed foer en in -forfrissinge for it fé. Dy namme wier den op it ein nei myn sin ek to -goed for dit wirk, do it hwette bilegere wier, en dêrom hab ik ’t mar -de_ flotgêrzen _neamd. Dêr haffelje de kij ommers noch wol ’ris yn om, -as se út de sleat drinke, en de bealch al fol fen it goede gêrs habbe._ - -_De_ Flotgêrzen _peare oan_ Leed en Wille? _Dat is in frjemd houwelik. -Ja; dy twa dingen lykje krekt sa folle eltsoar as de trant fen my en -myn broer; dat wol sizze, neat. Mar just dêrom jow ik se hjir tagelyk -út. De iene hat sin oan de moer en de oare oan de dochter, en wy habbe -nou twa kânzen yn pleats fen ien, det eltse lêzer hjir hwet fen syn -gadinge yn fine scil._ - -_Ik hab okkerdeis oan Eeltsje sein: “De rjimstikken fen dyn_ Leed en -Wille _binne al forskate jierren âld. De ljue witte wol hwastou as -rjimmer wierste, mar net hwastou nou biste. Dou moaste my in -splinternij rjimke meitsje. Den wit de hiele wrâld, ho fier astou hinne -biste.” De oare moarne brocht er my de_ Blide Bernkes. - -_Farrewol, nommele lânsljue, en forjit ús net._ - -J. H. H. - - -Sathe Westerein, - -18 Juny 1854. - -LEED EN WILLE. - - -As it gelok mei tûzen blommen - Us om de krûze lokken waeit, -En ’t wyld gemoed, forwend fen ’t krommen, - It swerk net sjucht dat oer him swaeit; - -Den komt it leed mei tûzen pleagen - En bûket ús forbolgen hert; -Driuwt skerpe triennen ús út de eagen; - Wy wirde wiis, mar faek to let. - -Dêr stean wy den... ho lyts! forlegen! - As frjemde yn in woastenij. -Nou komt in ingel út den hegen, - En stiet it earme skepsel by. - -Dêr seit hja yn hjar himelteale: - “Drink, minsk’, dit mingsel ta dyn dead! -En rikt ús frjeonlik ta in skeale - Mei blomt bikrânze, wyt en read. - -“Dyn libbens-biker is fol wille, - “Mar ’t swartste leed laeit ek der yn; -“Lit dochs forstân dyn lusten stille! - “Oars drinkst’ dy dead oan hjar fenyn.” - -Dy skeale moat elts minske drinke: - Dat is de wrâld; dat is dyn lot. -En eft wy fleurje, stige, sinke, - Wy binne yn de macht fen God. - -Sa binn’ de blêdden dy hjir lizze, - Bisonge’ yn nocht, biskriemd yn need; -De sinnefleagen, dy hjir sizze: - “Nou hien’ se wille, nou wer leed.” - -Nim, roune, nom’le Fryske ljuwe, - It Fryske, dat ús hert hjir biedt, -En eft wy rize, sinke, driuwe, - Ljeaf bliuw’ ús Fryske tael en liet! - - -E. H. - -OP ANNA’S DEAD. - - -Myn Anna, dy sa rein as snie -En my sa nei oan ’t herte wier, - De ljeafling fen myn siele; -Myn Anna, och myn yngelin, -It blomke fen myn húsgesin; - Hwa kin myn rouwe fiele? -’k Moat krite as in bern; -Dy haw ik nou forlern. - -’k Moat treure, God, sa ynnichlyk: -Dat famke wier myn himelryk, - Dat hjir sa koart mar tierde; -Dat as in fûgel for my song, -Ef dertel as in lamke sprong, - En heel myn hûs forsierde; -Dy lust, dy glorie fen myn hûs, -Formoddert yn hjar klûs. - -O, ljeave, dy forjit ik net; -Dat bliere each, dat frjeonlik hert - Stiet ivich foar myn eagen. -Myn okkebyld, myn yngelin! -Dou wykste noait wer út myn sin - Al stou ik oer de weagen, -Dyn byld is ivich tichte by: -It stiet, it praet foar my. - -Mar ’k tankje God for ’t koart bisit; -Hwent hearlik, treastlik is it yet, - Det hja al op dizze ierde -Sa goed, sa from en freedsom wier; -Sa ’n yngelachtich wêzen hie - En noait myn hert biswierde. -Mar, och, ik mis hjar al to ier; -Dat falt myn herte swier. - -Nou bloeit nin blomke mear for my, -Nin ljurkje sjongt syn millodij, - Dat oars myn hert sa streelde; -De simmer hat nin freugd for my; -Né, de ierde is my in woastenij - Mei al syn plantenweelde, -Nou ’t ’k alles haw forlern -Yn dat oanminnich bern. - -De hjerstwyn bliest de blêdden wei, -En wy, wy stouw’ hjar efter nei, - En wirde in hânfol ierde. -De stim, dy hjoed sa hearlik klonk, -De blom, dy ús to mjitte blonk - En hôf en fjild forsierde, -As God almachtich winkt, -Fordoavet en forsinkt. - - -Grou. -E. H. - -OANTINKEN OAN JUSTUS. - - -Nou is ús ljeave Justus wei, - De fleur fen ’t húsgesin. -De rouwe, dy myn hert oerstjelpt, - Biskriuwt nin swakke pin. - -It wier sa’n frolik derten bern; - Sa boartlik en sa goed. -O, as ik om dat boike tink, - Bin ik sa near to moed. - -Ik wier syn makker op en-út; - Ik waerd om him in bern. -Syn aert, syn namme wier - my ljeaf; Eilaes! dat is forlern. - -Wier ik soms trurich yn ’t gemoed, - Hie skild myn siel bidrukt, -Syn freugd, syn onskild wier myn treast: - Dy treast is my ontrukt. - -It hûs, dêr ’k al dy wille hie, - Is my sa stil, sa near. -Ik sjen syn ljeafste boartersgûd, - Syn boartfeint sjen ’k net mear. - -Forplettere is it húsgesin. - De faem, him sa getrou. -Syn âlde trouwe foedstermoer - Forkniest fen leed en rou. - -De winter hat mei stringe hân - It fjild mei snie bifracht’; -Yn ’t hôf, dêr ’k mei him kuij’re hab, - Is ’t winter en is ’t nacht. - -Faek rikte hy my ’t hanke ta, - Ef naem myn rôksseam faet, -En hy formakke my yn ’t hôf, - Mei ljeaf healmûlich praet. - -De keale strûken stean nou dêr, - De roazen, o! sa skoan, -Dêr ’t boike faek syn lust oan hie, - Dy binne as hy forstoarn. - -Dy habbe ienris bloeije dochs, - Troch Gods almachtichheit, -Sa ljeaflik, en sa swiet en myld, - Byld fen syn majesteit. - -Sa libbet ljeave Justus wer, - As dizze roazestrûk, -Hjir boppe yn it parradys, - Sa hearlik en sa smûk. - - -E. H. - - -Grou. - -[Yllustraasje: IK SEACH SYN LJEAFSTE BOARTERSGÛD.] - -OAN BESLINGE-STATE. - - -O Beslinge! o, edle state! - O, lusthôf fen de Fryske groun, -Oer al de ridderlike staten, - Ho is dyn bluister nou forroun! - -Dyn steatelike abeeljebeammen, - Dyn fleur’ge loanen ticht en grien, -De wylgen oan de wetterseammen - Binn’ keal en fen hjar lof ontdien. - -En Flora’s núv’re bonte drommen, - Mei kleuren troch nin minsk’ bitocht, -Dyn keur fen wonderfolle blommen, - Ut alle wrâld hjir hinne brocht! - -Ho blêdleas steane hja der hinne, - Forlitten, toar as in struwel, -Ef for ’t forlies fen mylder sinne - Bisletten yn in neare cel. - -’t Noardwesten hat mei woaste fleagen - Dyn erf mei ’t giele lof oerspraet, -En, as de woaste wetterweagen, - Neat sparre yn syn wylde feart. - -Mar komt ’er wer in mylder sinne, - Ontjowt him alles wer op nij, -De twiichkes litte knoppen rinne, - En alles libbet en is blij. - -De resida, sa lyts, mar geurich, - Magnolia yn syn hearlikheit, d’ -Oleander mei syn blêd sa keurich, - De roas mei syn oanloklikheit; - -’t Scil alles wer de groun útstige, - De fûgels sjonge yn it lof -Fen beammen, dy hjar tûken nige - As de earste beam yn Edens hôf. - -Mar ien stam scil net wer forrize: - En freget men dêr reden ôf, -Ik moat him nei it tsjerkhof wize; - Dêr laeit er op dat hege hôf. - -Us Eiso is dy ed’le stamme! - De pin bistjert my yn de hân -By ’t skriuwen fen dy goede namme; - Hwent goed wier hy as ien fen ’t lân. - -Men mei geboarte in foarrjucht hjitte, - As deugd en minsumheit hjar siert; -Dy hie er yn in greater mjitte - As mannich dy nin wapen fiert. - -Syn oankomst scil my nea forjitte, - Mei flaggen, skippen sûnder ein. -Elts woe syn frolik hert útjitte; - De soarg’ wier do to side lein. - -My tinkt, ik haw it yet foar de eagen, - Ho do de jonker hild’ge waerd, -En ho de heit mei ’n trien yn de eagen - Him oan ús opdroech as ús haed. - -Hwet hoef ik hjir nou út to lizzen, - Ho de ed’le man do wier ontdien: -De wirden stûken him yn ’t sizzen, - En my ontfoel ek al in trien. - -En Eiso wier sa gol fen wêzen! - Syn roune, nomm’le, Fryske sin -Stie him yn ’t frjeonlik each to lêzen, - It woldwaen wier for him gewin. - -Hy troude in frouwe fol fen deugden, - Foarsjoen fen wittenskip en kinst, -Dêr w’ allegear ús yn forhûgden. - Hja woun troch frjeonlikheit ús ginst. - -In hûs en hôven waerden stichte, - Dêr ’t jonge pear yn wenje moast; -Mar, och, de dea kaem mei syn sichte, - Dy skriklike fornielings-foarst. - -Dy meande ’im wei yn prille jierren, - En ’t slot dêr jinder oan de wei -Ropt alle minsken ta fen fierren: - “De dea, de dea brekt alles wei!” - -En hwa scil nou it leed útsprekke - Fen de edle âlders en de rou? -Dat kin de ierde mar bidekke, - Dat wisket tiid noch wirden ou. - -Wol, lusthôf, sa bibeamd, biblomme, - Forsierd troch kinst en troch natûr, -Hjar faek it trurich hert opromme, - En bring it britsen hert yn stjûr. - -Wêz’ lang de taflecht yn de smerte, - O, stil, mar ljeaflik Beslinga! -De treaster for ’t forplettre herte - Fen de edle stam fen Sytsama. - - -Grou. -E. H. - -OFSKIED. - -Goede, echte Fryske ljuwe! - d’ Smertlike ûre is ’er wer, -Det ik hjir net mear mei bliuwe, -vDe ôfskiedsklok wer brommen hear. - -Goede, echte Fryske ljuwe! - Ik mei hjir net langer bliuwe; -’k Hear de ôfskiedsklok wer byljen. - Och, ús ûre is forroun. - -Trije, greate, hege winsken, - Winskje ik jimme, ed’le minsken! -Scoe ik dûbelfâldich wêze? - Dat is ’t Fryske wêzen net. - -De earste is, det w’ as Fryske ljuwe - ’t Swiet fen echte frjeonskip priuwe, -’t Alde sizzen goed onthâlde: - “Rjucht troch sé, dat giet ’er mei!” - -Lit ús ’t oarde wol onthâlde; - Mei ús sels de frede hâlde. -Lit de wrâld ús den forlitte, - ’t Stringe _ik_ fordomt ús net. - -Einling, bêste, golle ljuwe! - Wol yn iv’ge frjeonskip bliuwe -Mei dat onbigryplik hege, - Dat ús de ivichheit ontslút. - -Goede, echte Fryske ljuwe! - Langer doar ik hjir net bliuwe. -’k Hear de himelharpen klinken. - God en segen oer dit hûs! - - -Grou. -E. H. - -IN TRIEN. - - - Hwet is de wolkomstgroet -Nei ’t lêste smertútkriten, - Nei ’t earste inerlik getroet, - Dêr mem hjar berntsje mei bigroet? - Dêr hja hjar yngel earst mei moet, -As wird en sucht forsmoare binne? -O, ’t is in trien, in trien allinne. - - En ’t swietste fen de nocht, -As ’t bern moai op hjar skirte - Sa gutich de eachjes opdocht, - En loerkjende nei hjar sjocht, - En streaket en aiket en docht, -En ’t swiete: “Memke!” lit rinne? -O, ’t is in trien, in trien allinne. - - Mar ljeafdes earst biwiis, -Hwet mei dat dochs wol wêze? - Is ’t dounsjen? Djoeijen op it iis? - Né, yn dat frjemde singetiis - Hast’ wird, ef sucht, ef sang ef wiis, -Jildt hege eed by moanne ef sinne, -Mar in hândruk, in trien allinne. - - It skieden falt sa swier -For trouwe frjeoneherten; - De tiid wirdt lyts, de wei is fier, - En de onrêst fljucht troch hert en ier; - De lêste klokslach bromt sa swier; -Mar as de klok en spraek forstomme binne, -Den sprekt yn ’t each in trien allinne. - - In frjeon forjit syn wird; -Dat flymt ús troch it herte: - ’t Forjitten fen dat hillich wird - Dat falt oan al de frjeonen hird, - Dat flitset as in snijend swird -Troch hert en nieren hinne; -Dat heulet in trien mar allinne. - - Dou biste heech fen steat; -’t Is wille om dy hinne. - Nin kening is sa ryk, sa great. - ’t Forried komt op; dou biste neat, - En mei in wink, dou earm en bleat; -Dyn frjeonen ta de lêste tinne. -Hwat bliuwt dy? In trien mar allinne. - - Dêr stjert forsuffe en siik -In sloof; hjar suchten rinne - Nei ’t lêst, it allerlêst ontwyk, - Nei ’t ivich ljocht, it himelryk, - Dêr earme en rike binne allyk. -For de earme bern fen honger fortinne -Is ’er neat as in trien mar allinne. - - De hân, dy jowt, is ontslein -En jowt hjar brea en segen. - Hjar tankbre blydskip ken nin ein; - Hjar hert is nei de himel tein, -Fier boppe stjerren en sinne, -Mei in trien yn de eagen allinne. - - Dêr stiet dyn woaste soan, -It doel fen al dyn soargen. - Sjuch dêr dyn hoop, dyn earekroan, - Forwoaste, forwyldere en fordoarn - Dyn deugds, dyn grysheits kroan. -As rie en treast forgongen binne, -Den bliuwt dy ’n bittere trien allinne. - - De hoop dy is er west, -De dea stiet foar ús leger; - It flauwe libben wirdt in lêst; - De minske sucht om de iv’ge rêst: -En ’t ierdske lean op ’t alderlêst, - As wy oprjuchte minsken binne, -Dat is in frjeonetrien allinne. - - -Grou, 2 Nov. 1842. -E. H. - -TWA BERNTSJES YN ’T WALD. - - -O, âlders! O, bitink nou wol -De wirden hjir biskreaun. -In drovich stik fortel ik hjir, -Oan Skotlâns kust bidreaun. - -In edelman fen heech fatsoen -Alear yn Noardfolk libbe; -Hie lân en grounen fier yn ’t roun, -Wier noait fen ’t lot jinstribbe. - -Mar siik waerd hy, de dead neiby; -Moast fen syn rykdom skiede. -Syn wiif waerd deadlik siik as hy, -En beiden wachtte ien ierde. - -Dochs ljeafdes treast wier net forlern, -Al wier de hoop ek wei. -Mar, och, twa lytse ljeave bern, -Dy bleauwen holpleas nei. - -Och, de iene in moaije fikse boi -Mar trije jier pas âld, -En de oare in famke, o, sa moai! -In pronkstik fen de wrâld. - -De jonker liet syn lytse soan, -As hy ’ris mounich wie’, -Jiers trijetûzen goune nei, -Dat fêst op lânnen stie. - -Syn lytse Jane’s útset wier -Yet tûzen goune mear. -De dei as hja ta trouwen kaem -Den laei it for hjar klear. - -Mar as de berntsjes stoarene -Foar hjar folmounichheit, -Den waerd hjar omke erfgenaem -As sibste oan hjar heit. - -“O, broer-ljeaf! sei de sike man, -“Sjuch op myn berntsjes del; -“It is myn eigen flêsk en bloed, -“Dat ’k oan dyn soarg’ bifel. - -“Oan God, oan dy, lit ik se oer, -“Myn berntsjes nacht en dei; -“Hwent mar in lytse wile tiid, -“Den binne wy al wei. - -“Dou moaste wêze mem en heit -“En omke tagelyk, -“God wit, hwet lot hjar is bireid, -“As ik nou wird in lyk. - -“En ’t is nou yn dyn folle macht, -Sa spriek de mem yet ek; -“Hjar op to bringen great en ryk, -“Ef for de biddelsek. - -“En binne jy hjar treast en steun, -“Dat leannet God jo wis: -“Is ’t oars, syn straffe bliuwt net wei, -“Dy God fen wezen is.” - -Do tute hja hjar berntsjes yet -Mei lippen kâld as stien. -“God segent jimme, ljeave bern! -“It is gau mei my dien.” - -En hark ’ris hwet de broer do sei: -“Ik haw nin hert fen stiel. -“Hwet soarg’t dyn teare memmehert? -“Ik nim it op myn siel. - -“En as ik oait dy ljeave bern -“Fordruk ef kweadwaen mocht, -“Den winske ik, det Gods swiere straf -“My nacht en dei bisocht.” - -En do de âlders laeine yn ’t grêf, -Naem hy de berntsjes oan; -Hy brocht se beide yn syn hûs -As dochter en as soan. - -Hy hâldt him oer dy ljeave bern -In jier heel goed en sacht; -Do naem de divel fen it jild -Dat onminske yn de macht. - -Hy hierde do twa keardels ôf, -It útskot fen de wrâld, -Det dy for jild dy lytse bern -Scoen’ deije yn it wâld. - -Syn wiif dy makke hy do wiis -En alle man yn hûs, -Dy berntsjes scoen’ nei London ta -By in goe’ frjeon yn hûs. - -Wei gongen do dy sloofkes, wei. -Hja wierne blij to moed; -En seine yn hjar onnozelheit, -“Wy kedtsje-ride hjoed.” - -Sy prate en snappe frjeonlikjes, -Och, sûnder earch ef kwea, -Mei dy forwoaste moardeners, -Dy ’t oanleine op hjar dea. - -Dy ljeave praetsjes makken do -Dy moardnersherten weak, -En neiby roan troch yntinken -It grouwelstik to speak. - -Mar ien fen hjar, forstield fen hert, -Spriek: “Né, ik hâld myn wird. -“Hy leanne ús goed; hja moatte dea, -“Al falt it stik my hird.” - -Mar de oare stimde ’er net yn ta; -Hja foelen do yn striid, -En fochten hevich mei eltsoar, -Hwa ’t earst scoe út de tiid. - -En dy de sêftste ynboarst hie -Staet d’oare ’t mês yn ’t hert. -Dy berntsjes yn dat iensum bosk -Dy trillen as in blêd. - -Hy naem de berntsjes by de hân; -Dy yngels krieten lûd. -Hy sei: “Kom mei, en skriem mar net: -“’t Is alles nou wer goed.” - -Twa lange milen laet hy hjar; -Do kaem de honger op; -En ’t onminsk sei: “Bliuw hjir mar stean; -“Ik helje iten, pop.” - -Dy ljeave berntsjes hân oan hân -Dy kuij’ren do dêr om, -En seagen nei hjar rêdder út, -Mar hy kaem noait werom. - -De wylde beijen in it bosk -Dêr laefden hja hjar mei. -Hja skriemden do de nacht oankaem -En snikten oan de wei. - -In minskehert moat brekke nou, -As hy dit stik oertinkt, -Ho det dy ljeave onnoazle bern -Hjar flauwe moed ontsinkt. - -Forlitten yn dat iensom wâld -Biliet hjar ek de gong. -Och, koen’ hja nou mar bidde yet! -Mar hja wier’n yet sa jong. - -Dos swalkene dy bloedtsjes dêr, -Forkommere en forlamd, -Forloste einlik hjar de dead, -Yn elkoarms earmkes klamd. - -Nin minske makke in grêf for hjar; -Nin deaklok waerd ’er laet; -De hjerstwyn hat hjar lykjes do -Mei ’t giele lof oerspraet. - -Do foel de hege wraek fen God -Swier op hjar omke del. -De fyand kaem forwoastend op, -Syn binnenst’ waerd in hel. - -Syn skûrren barnd; syn goed fornield; -Syn grounen plat toflein; -Syn fé waerd slachte op it fjild: -Nin hut bleau him oerein. - -Twa soannen, beide yn Portugal -Forgongen op in tocht, -En ta bislút waerd hy yet sels -Ta de uterste earmoed brocht. - -En ear it saunde jier om wier -Wier al syn lân forkoft, -En kaem yn ’t ein syn grouwelstik -Yet ek alheel oan ’t ljocht. - -De woastling, dy dy ljeave bern, -Oerjown hie oan hjar lot, -Siet op ’e dead om roverij; -Dat wier de will’ fen God. - -En dy bikende ’t yslik stik -Lyk as hjir stiet biskreaun, -En de omke stoar, wylst hy om skild -Waerd yn de kerker treaun. - -Mar jimme, dy it opsicht ha -Oer lytse wezebern, -Dy yn de earste onnozelheit -Hjar âlders haww’ forlern. - -Nim in eksimpel oan dit ding, -En jaen oan elk syn rjocht, -Ear ’t Gods hân mei sa’n aeklik lot -Jimme ek bisiikje mocht. - - -Grou. -E. H. - -[Yllustraasje] - -IT LIET FEN IN EARM MAN. - - -Ik bin in earme biddelman, - Allinne yn de wrâld, -En simmers skroeit de sinne my, - En winters bin ik kâld. - -Ik woe sa graech ’ris sjonge yet, - Mar ’t moed dat sinkt my wei, -En tink ik my al effen bliid, - In sucht dy folget nei. - -Hwent yn myn ljeave âldershûs - Wier ik sa’n frolik bern; -De bitt’re kommer is myn lot - Sont ik hjar hab forlern. - -De moaije hôven bloeije sa; - It noat dat stiet sa skoan; -De keale wei dy is for my; - Ik earme minske-soan. - -Ik bin dochs graech dêr freugde is - Mei myn bidrukt gemoed. -En ’k winskje elts den goeden dei - Sa hertlik en sa goed. - -O, goede God! Dou lietst’ my dochs - Alheel net sûnder treast. -Ien hoop’ skink Jy oan heel de wrâld, - Mar oan de earmen meast. - -Dêr stiet op ider doarpke yet - In hillich hûs oerein; -Dêr klinkt for elts in from gesang, - In treastwird wirdt der sein. - -Yet ljachtsje, sinne, moanne en stjerr’n - Sa frjeondelik op my, -En as de lêste bêdklok slacht, - Den sprek ik, God, mei jy. - -Hwent ienris komt jins himel op - For eltse fromme siel. -Den tsjen ik ek myn feestklean oan, - En sit mei Jo oan ’t miel. - - -Grou. -E. H. - -DE LYTSE TOARNBEISIKER. - - -In earme jonge yn de wâlden - Dy toarnbei-sike oan de wei, -En song dêrby in aerdich sankje; - Hy njuente sa de hele dei. - -Ja, soms bigoun er lûd to sjongen; - Dat klonk sa yn dy stille loan! -O! ’t earme boike hie sa’n wille, - Wol mear as mannich kenings soan. - -Mar, sus! der stûke wirk en sjongen. - Hwerom, myn boi? Hwet is der oan? -Hy seach in siden ponkje lizzen, - Dat laei dêr sa mar oer de loan. - -De earme stakker wier bisauwe, - Do hy dêr goud yn ’t ponkje foun. -Hwent trije goudene dukaten, - Dy foelen dêr sa oer de groun. - -Hy keart se om wol hûndert kearen, - Hy telt en sjocht se oer en nei. -Hy lit it toarnbei-siikjen wêze, - En gong sa bliid met ’t ponkje wei. - -En ûnderweis oan ’t praktisearjen - Hwet hy for ’t jild al keapje scoe -Oan moaije klean en ’t swiete iten, - Krekt eft it jierren dûrje koe. - -Mar, och, hy moast gau ûnderfine - Hwet oan sa’n stikje goud ek wier, -En koart bigoun hy al to kleijen, - Det hy mar trije duiten hie. - -Ho gau wier ek dat jild forsjidde! - Yn koarte dagen hie er neat, -En earm, ja, earmer as foarhinne - Stoe dêr it boike kâld en bleat. - -Nou gong er wer oan ’t toarnbei-siikjen, - Mar hy wier stiller as alear. -Hy koe nin jolich sankje sjonge. - En hwerom song er nou net mear? - - -Grou. -E. H. - -[Yllustraasje] - -SEMANS KLACHTE. - - -Under de boartfeinten fen syn jonkheit hie Gabe ien dy him nei oan ’t -herte laei. Hy wenne to Abbegea, dêr Gabe in omke en moike wenjen hie; -dêr kaem er folle koarts foar de ongetiid to út-fen-hûzjen; dêr -toudounse er mei syn niften, ef siet er hele nachten by op to -jongfolkjen en to sjongen. Den wier Sierd Anes, in flugge sterke Fryske -feint, syn maet. Dêr bleau, dêr wier syn libbenslust. As moarnsier de -prachtige sinne syn blinkjende holle út de dauwe opstiek, en oer de -marren en poelen bigoun to spegeljen, den gong de sinne ek yn syn hert -op; mar as er oer dy wetters brûsde en sûsde mei Sierd yn it lichte -boatsje, den dounsen syn sinnen as it skipke op ’e weagen. En dochs -forlange er, as de tiid om wier, wer nei hûs en hiem, nei heit en mem. -Sa’n bistean hie Sierd net. In lytse mistribelinge yn de frijerij mei -Eke jage him it ségat út. De jonge, sterke, feardige Sierd, dy oars nin -sé to heech gong, dy ienris de hoop, de fleur fen syn folk wier, rekke -ûnder forkearde makkers en forwyldere ta dy úterste mjitte, dy in -biskaefd minske birikke kin. Einlinge kaem er werom, mar it wier for in -koart eagenblik. Hy roun in lytse tiid yn it doarpke om as in balling -mei in forbritsen gemoed, en is foartgien, sûnder det immen oait wer -fen him heard hat. Dat taestte Gabe yn syn siele oan, en hy makke ’er -it rymke op, dat hjir folget. - -SIERD ANES KLACHTE. - - -Sierd Anes teach mei wylde sinnen - Fen ’t lân nei ’t rouwe ségebrûs; -Forliet syn terpen en syn finnen - En ’t ljeave âlderlike hûs. -Him wier de Fryske loft to dompich. - “Ik wol, sa spriek er, heger op. -“Dat earme lân is my to sompich. - “Hozé! de flagge moat yn top.” - -En kamen frjeonen him to rieden, - Dat bloes syn woaste moed yet op. -O, den bigoun syn bloed to sieden - En steger waerd syn Fryske kop. -Syn Eke kaem him ek formoanjen: - Dêr hong syn hert oars jimmer oer. -Mar, né! der wier net oan to toarnjen. - Syn wylde holle wier oerstjûr. - -“Och! sei hja, lit dy dochs bilêze!” - En treau him oan hjar bounzjend hert; -“Mar kin ’t net, moat it einling wêze, - “Forjit dyn heil’ge wirden net. -“Yet ienris, Sierd, foar det wy skiede, - “Druk ik dy oan dit tikjend hert. -“Ta det de klokken fen my liede - “Forjit ik dizze ûre net.” - -“O, né! spriek Sierd, in man moat swiere - “En swalkje troch Gods wide wrâld, -“En oer de séen dweile, giere: - “Dat hirdet him ta syn bihâld. -“Ik wol myn hjitte kop ôfspiele, - “En bring dy jild en skatten mei -“Wei, fanke! ik moat myn hert forstiele; - “Oars tôget my dyn flaeijen wei.” - -Hy swalke earst nei kâlde lânnen - Fier nei de rûge Moscowyt; -Hy seach de woaste Hecla brânnen, - Ho dy syn ivich fjûr útsmyt. -Do teach er nei dy easterlânnen, - Dêr specerij en goud wei komt. -Hy hearde oan Bandas geurge strânnen, - Ho skriklik Goenong-Api bromt. - -Hy kaem to lânne wer nei jierren, - Bitomle wier ’t forwyldre brein. -Hy seach it toerke al fen fierren, - En sonk der hinne yn gewein. -Hy koe syn suchten net forkropje. - “Wêz’ wolkom, rôp er, âlde toer! -“Ho? Kinste nou nin triennen stopje? - “Myn God! o né! ik jaen my oer.” - -Hy skoarre nei it dorpke hinne: - Mar wolkom wier er nearne mear, -En elts roun fier fen him fen dinne, - Dat die him yn it hert sa sear. -Hwent Eke..... (’t is net út to sprekken!) - Dy wier it yn ’e sinnen slein, -En wier fordrinsge yn de Brekken, - En dat waerd Sierd to lêste lein. - -“Och! spriek er do mei drôv’ge wirden, - “Is nearne rêst for my yn ’t ein? -“Is ’t nearne den for my to hirden? - “Ik bin in skip, troch stoarm forslein. -“Hwa kin it albistjûr bigripe? - “Dat kin men oan myn libben sjen. -“Dou, Eke, wierst’ myn lêste stipe; - “Dy lêste treast is ek forlern.” - -Neargeestich gong er do wer hinne, - En seach it stille tsjerkhof nei. -Hy liet dêr bitt’re triennen rinne, - En rôp: “o God! wier ik mar wei! -“Hwer scil ik my nou hinne keare? - “Myn lust is wei, en ik wird âld. -“Wiis dou myn paed, o Heare, Heare! - “Ik bin in frjemdling yn de wrâld.” - -O, siikje net oan fiere strânnen - ’t Gelok, dat foar dyn foetten laeit; -It skieden fen dyn ljeafste pânnen, - Bitink it, jongling, hwet it seit! -In stil bidriuw mei froede sinnen, -(o Jeugd, ik sprek in treftich wird!) -Dat jowt in himelryk fen binnen - By eigen folk en eigen hird. - - -Grou, Maeije 1841. -E. H. - -[Yllustraasje: IT DOARPKE ABBEGEA.] - -BELLIS PRATENSIS. - - - Minsken bliuwe: - Hjar sizzen komt net nei; -Mar út Gods heilichdomme -Komstou, o ljeave blomme! - -Maitiids earste blomke, - Ljeave fen de wei, -Ut Gods heilichdomme, -Komstou, o ljeave blomme! - -Wêz’ wolkom, ljeave! - De Maitiid is ’er wer. -Det minsken en tiden forgeane; - Dou komste, dou biste hjir wer. - -Wolkom wer hjir yn ús lân! -Kuijere ik ’ris oan de hân - Fen myn ljeave famke, -“Wolkom! siz ik, hjir is ’t, bern; - “’t Iere foarjiers famke.” - -Ja, wy kuij’rje hân oan hân -Troch it golle Fryske lân, - Friezen binne altyt frij, - Fyanden fen slavernij. -Blomke, blomke, bliuw ús by! - - -Grou. -E. H. - -DE TERP. - -(Wiize: _Menuet de_ Don Juan. Mozart. -_In bytsje foroare nei de rymmjitte._) - - -As ik oan myn bernejierren - Oan dat golle boartsjen tink, -Wrâld, hwet binne den dyn skatten? - Hwet is ’t goud mei syn geblink? - As de Maitiid oer it lân - Blomkes struit mei mylde hân, - O, hwet wiern’ w’ as bernkes blij! - Alde terp, ik tink oan dy. - -As de earste bonte flinters - Flodderen fen blom op blom -En de earste ljurken songen, - Waerd it bernehert sa rom. - En de earste rin wier den - Fen de lytse skoallebern, - Hien’ wy fen ’e skoalle frij, - Alde griene terp, nei dy. - -As de lytse foarjiersblomkes - Wrotten troch it griene krûd, -Rôllen, trûz’len wy sa jolich, - Hoallefoallen wy sa lûd. - Jagen wy de lea den ôf - En de skonken wirch en dôf, - O, hwet laeine en rêstne wy, - Alde terp, den swiet op dy. - -As de famkes toutsjedounsen - En de jonges pleagen hjar, -Waerden wy sa faek ôfsnoarre: - “Dondersk’ jonges, sa ’n genar!” - Mar wy houdden ús mar dom - En wy joegen nearne n’t om; - En hwet tochten hja der by? - Alde terp, o siz it my. - -Och, myn bernejierren fleagen - Lichter as it swerk foarby, -Mar dyn griene, ljeave blomkes - Binne alle maitiids nij, - En in oare nije jeugd - Hat op dy wer wille en freugd: - En liz ik it libben ôf, - Alde terp, wird den myn hôf. - -Lit de berntsjes oer my boartsje, - Blomkes ploaitsje op myn grêf. -Gouden is de bernewille, - Al it oare reek en tsjef. - Is de winter rou en wyld, - Grienje maitiids blij en myld; - Bloei as byld fen Fryske kracht, - Alde terp, yn iv’ge pracht! - - -Grou, Juny 1847. -E. H. - -[Yllustraasje: DE TERP. AS DE FAMKES TOUWTSJE-DOUNSEN.] - -TWA BOEREN EN DE SKRIE. - -Twa boeren, beide út Longerhou, - Dat wierne rare omen, -Mar makkers wierne it goed en trou, -En rekke de iene oan de sjou, - Siet de oare ek noait to droamen. - -To Frentsjer oan de bargemerk - Dêr siet dat pear to priuwen, -Mar op ’e neidei kaem dat swerk -Troch dat gelurk mei Age en Tsjerk - Almeugend swier to driuwen. - -Mar tsjin de joun do teach men foart, - Men sjagg’le troch ’e poarte. -Soms kaem ’er wol in núv’re hoart. -Dat boks’le troch de modder foart, - Dy oer de skoen hjar kwatte. - -By ’t hiem dêr hearre se yn de loft - De skrie syn griet-toe roppen. -“Dou steltman mei dyn miggeskoft, -“De bek ta, ef pas op, der poft - “Dy joun yet ien fen boppen!” - -Sa raesde Tsjerk do tsjin dat dier, - En sei: “Hâld op fen skelden! -“Dou, langbek, hast in raer getier. -“Is Ageman hwet oer syn bier - “Hoechst’ dat syn wiif to melden? - -“Hwent hark ’is, Age, hwet er seit; - “Griet, toe! Sjoch, Age is dronken! -“Jaen him nou earst mar goed biskeid; -“Mar as er yn de fearren laeit, - “Brek him den hals en bonken.” - -“Dat liichste, ju, sei Age do, - “Hy baut dy nei yn ’t meiden; -“Kom yn de skûrre, Grietsje, toe! -“Wêz’ dochs net bang, toe, Grietsje toe! - “Wy binn’ mar mei ús beiden. - -“Hy wit, dou hâldst’ it mei de faem, - “En telst de frou net folle. -“Dyn wiif is sleau en Griet bikwaem, -“Mar hoedzje dy mar for de blaem - “Fen Longerhouster bolle!” - -Dêrop wirdt Tsjerk sa pûr, sa gleon; - Dy smyt him oer de finne, -Slacht bont en blau syn bêste frjeon; -Ja, hat him yn de jarr’sleat treaun, - En lit him sa wer rinne. - -En Tsjerk dy knypte stil nei hûs - En joech him gau ta sliepen, -Mar do er fiks laei yn de sûs, -Do krige er bruijen by de rûs, - Do kaem de hel earst iepen. - -Hwent ear ’t er ûnd’r’e wrine kroep, - Wier him de noas al skile, -En wylst it wiif nei boppen sloep -Foel der by him al mannich knoop, - Mar ’t oartsen wier forspile. - -Mar ’t slimste wier bihâlden yet; - Hwent Age dy woe rjuchtsje. -De oare deis siet Tsjerk yn ’t swit; -Hy tocht: “Dy diker! ik krij pit; - Ik mei dochs ek net fjuchtsje.” - -En ear de klok al middei sloech, - Kaem dêr exteur oan stappen, -Dy him in brief yn hânnen joech, -En Tsjerk dy seach al net onfoech: - Hy tocht: “Dit binn’ gjin grappen.” - -Dêr stoe in great citatie yn - Om foar ’t gerjucht to kommen. -“Dêr ha wy ’t al, dou ychel-swyn! -“Dêr stean wis nu’vre wirden yn.” - Bigoun do Griet to brommen. - -Dêr stien’ se beide foar ’t gerjucht - Forslein as earme stakkers, -In skylde noas en lang net rjucht, -En blauwe eagen; ’t wier nin nocht: - En dat for trouwe makkers! - -De grytman, ’t wier in stringe hear, - Dy sei: “Gaen sitten, boeren. -“Sit’ jimme nou mekaer op ’t leêr? -“As ik die saek goed instrueer, - “Gaen jimme koekeloeren. - -“E’n jaer in Wybren Wybrens gat, - “En hondert daelders breuken. -“Want sien, daer op e’n heerenpad -“Mekaer te kloppen, seit al wat, - “Jimme oude, kale scheuken! - -“Dat fecht in scheurt mekaer de bek, - “En dat van knappe luden! -“Die sitte Sundags ook in ’t hek; -“’t Was wrachtig al e’n knap bestek, - “As wy dat folge suden. - -“Spreek op nou, Tsjerk; hoe is ’t gefal? - “Dou siest al raer uet de ogen. -“Dyn dikke neus is ook al mal -“Spreek op, in lieg my niemendal; - “Dat suud dyn straf verhoge.” - -En Tsjerk forhelle do dy saek, - En fen de skrie syn roppen; -De grytman dy hie wol formaek, -En dochs hy siet dêr as in staek; - Hy tochte hwet to toppen. - -“Nou, Age, wat heww’ jou in ’t fat? - “Het Tsjerk de warheid sproken? -“Dyn ogen blau, dyn neus hast plat; -“Dou seist dat Tsjerk is e’n Jan-Gat; - “Hy het doch fikse knoken.” - -“Hy hat yn alles wierheit sein, - “Bihalven fen myn bruijen. -“Ik net, mar Griet dy hat him slein. -“’k Die neat, hwent ik haw ûnder lein, - “As flokken en as spuijen.” - -““Dat liichstou, divel, as in snaek; - ““Dou pluch, hwet woest’ hjir sizze? -““Pas op, ik spylje wer om raek, -““En as ik dy by ’t baitsje taek, - ““Den scoeste er fluch ta lizze.”” - -“Kom, boeren, hier gien kiblerij; - “Die saek komt gou te rechte. -“Ik hoor, niet ien van jimme is frij. -“Nou geef jimm’ elk e’n som aen mij, - “Dat kan de saek beslechte. - -“Tien ducatons de man glad of, - “Dat moet hier daedlik weze. -“Ik bring it anders voor it hof. -“Die heren levere and’re stof. - “En laat’ hoor niet beleze. - -“In as de skrie nou roept griet-toe, - “Dan moette jimme dinke, -“Nou roept mynheer syn dochter toe, -“Hael my e’n flesse wyn, Griet, toe! - “Dou moest my ook ’ris schinke.” - - -Grou, Oct. 1841. -E. H. - -DE WYLDE RUTER FEN DOCKUM. - - -Der is yn keizer Karels tiden - In allernuverst stikje baerd; -Der hat in wylde ruter riden: - Heel Dockum wier der fen forfaerd. - -Hy hie gjin learzen oan noch spoaren; - Hy droech gjin houwer noch pistol, -En wier er al hwet lyts geboren, - Hy stoe syn fyanden dochs wol. - -Syn wenning hie er yn de holen; - By dei liet hy him seldom sjen; -Mar nachts den kaem er op ’e soalen - En roofde en moarde sa ’t mar kin. - -Der wenne in brouwer yn dat stedtsje, - Dy folle by de boer om ried. -Den siet er op sa ’n feardich kjedtsje, - Ien dy it noait net sitte liet. - -Mar koppich wier it bistke danich, - En kaem ’er him hwet frjemds yn ’t sin, -Den waerd er noait net slûch ef wanich, - Mar teach yn ienen op ’e rin. - -De brouwer scoe nei hûs ta ride, - It gong sa yn in sukkeldraf. -Syn hountsje roun him op ’e side, - Dy snúfde en hie frij hwet geblaf. - -Mar blaffen kin net folle bate, - Der moat ek biten wirde sims. -En scill’ de ljuwe yen ek hate, - Men moat faek wêze as in brims. - -En wylst dat beest sa sneupte en blafte, - Roun der in mird dwers oer ’e wei, -Dy ’t hountsje for syn keffen strafte, - En naem him dêr mar helder mei. - -Dat koe baes brouwer net oanskouwe, - Sprong dalik by de kjedde del. -Dy woe er mar ’ris fiks ôftouwe, - Mar ’t bistje wier him al to snel. - -Dat is in folk dy kinn’ hjar rêdde; - Hy wier to fier ôf fen syn hol; -Nou fleach er dalik op ’e kjedde. - Dat makke it hynzer razend dol. - -Forskrikt set hy it op in rinnen; - De mird dy klammere oan it seal. -Wis krige er ek al nu’vre sinnen, - Mar hy siet fêst dochs as in peal. - -De brouwer, ’t wier net to fordragen, - Stoe dêr mei ’t hountsje op ’e wei: -Dy hie noch noait syn libbensdagen - Sa flokt as nou op dizze dei. - -Mar flokken koe hjir ’t skird net laepje, - To foet gean wier de brouwers lot. -Hy koe nou swiet nei Dockum traepje - En hearre dêr de smaed en spot. - -Hwent smaed en spot moast hy forwachtsje; - Mar hy bitocht in fine set; -Hy liet him by in boer binachtsje - En kaem by tsjuster yn de stêd. - -It kjedtsje kaem de stêd op fleanen, - De mird dy siet him op ’e hûd; -De stêdsljue seagene as earnen - En sein’: “It spultsje is niet goed.” - -’t Gerucht dat roun troch alle strjitten, - Dat baes sa heislik tsjoene koe, -En ’t waerd fordûbele en útmjitten - Lyk as it giet mei simple ljue. - -En leaude ’er ien net oan dy grappen, - Dy waerd gau oer de flalie slein; -En doarst er folle tsjin to snappen, - Den waerd ’er sels de lap op lein. - -Den rôpen se fen alle siden: - “Wat suest dou prate, heiteman? -“Myn gunst, wat leiste noch te striden? - “Want hele Dockum looft er an. - -“Ik hew him op it peert sien sitten; - “Maer ’k liet it beestje stil betiên; -“Syn ogen as twie lampepitten - “Die waren glandich om te sien. - -“De brouwer, dat mag elk wel lowe, - “Het him feranderd in en mu’d. -“Nou kin er nachts braef stele in rowe: - “So rake al ons kipen fu’t. - -“It peert, krekt of in man him mende, - “Gong na de stal, dat arme dier, -“Dat is ien duwelsch’ swatte binde, - “Dat tsjoenders-reau in Dockum hier.” - -“It wemelt hier fan tsjoenderije, - “Ja, ’t schuelt sels by de magistraet. -“In as ’t so bliift mach ik wel lije - “Dat Dockum na de duwel gaet.” - -Hja wierne breinroer om dy gritsen, - Gjin minske dronk fen baes syn bier, -En fen binaudheit gong er ritsen - Nei in goe’ frjeon yn Metslawier. - -Dêr moast er him for útgean mije, - Opdet it stik gjin eagen hie. -Dêr siet er nou in wike ef trije, - Sa lang de boi bisakke wier. - -Nou stoep er dryst wer nei it stedtsje. - En daedlik nei de brouwerij: -Dy wier hast útstoarn for in setsje - En ’t stie der al gefaerlik by. - -Mar hy liet oan heel Dockum witte, - Det hy yn de stêd Grins hie west; -Hy woe it klúnbierbrouwen witte - En nou forstie er ’t opperbest. - -Yn trije wike in kinst to learen, - Dêr mannich trije jier oan hie; -Dat leaudene dy skrandre hearen, - Dêr do heel Dockum fol fen wier. - -En baes gong daedlik oan it brouwen; - Dêr smiet er keallepoaten by -Mei hûd en hier, mei klei en klouwen, - Dy kôke er yn dat bier ta brij. - -Dat joech in limichheit oan ’t bierke, - Dat, sei er, kaem fen ’t bêste koarn, -En dreau ’er hjir ef dêr in hierke, - Dêr steurden s’ hjar sa krekt net oan. - -Hy die ’er by hwet coriander, - Hwet piper en hwet brandewyn, -Hwent wier’n de Dockumers do skrander, - Baes brouwer dêr siet ek hwet yn. - -En do se fen dat bierke preauwen, - Do sein’ se: “Blikstien, dat is raek! -“Sok bier is in gien fyftig eeuwen - “Hier in ons oude Dokkum maekt.” - -Dat waerd in klúntsjebier as olie, - En ’t wier ek warem yn de bûk. -’t Wier goed for jicht en melancholy, - En ’t swiette oan by it gebrûk. - -“Ja, ons baes brouwer is e’n mantsje! - “Die het wel hassens in syn kop. -“Kom baes! sei elts, Geef noch e’n kantsje! - “’t Loopt my so smeudich deur it krop. - -“Wat heww’ se laest die man belasterd - “Fan tsjoenderij en ’k weet niet wat, -“Ons Dockum is all’heel verbasterd - “Ja, ’t is e’n aeklich rabbers-gat.” - -“Wel, ja! sei baes, Sy heww’ ’t my weten, - “Dat er e’n mu’d op ’t kettsje sat, -“Die het my fan it peert of smeten; - “It was de kwaide, loof my dat. - -“Ik seg jimme, ik was so verlegen, - “Ik guelde anders niks as moort! -“Maer ’t was voor my e’n grote segen, - “’k Was dichte by it Hues-ter-nood. - -“Daer moest ik doe ris wat bedare: - “De knecht die brocht my naer de stad. -“Wat kin min raer ten hering fare: - “Dat hew ik met myn fluchten leerd.” - -“’t Is best beteerd aen alle kanten: - “Want ’t klúnbierbrouwen hè je leerd. -“Brou jou mar fu’t!” sa sein’ de klanten, - “Mar ryd fooreerst niet weer te peert.” - -Dat is yn keizer Karels tiden, - Alear yn ’t âlde Dockum baerd, -En lit ’er wylde ruters ride, - Ald Dockum is en bliuwt formaerd. - - -Grou. -E. H. - -FRANSKE TURVEN EN ORANJE-BITTER. - - - Der laei in skipper to Wâldsein; - Ho eft er hjitte wirdt net sein; -Hy hie in feint dy hjitte Duije, - In bysfeint wier it, in skarlún; - Mar as dy hwet hie’ yn de krún, -Den koe ’t ’er nuver hinne bruije. - - Hy hie syn komste by Tryn - Klear, Dêr koft er sûpkes kear op kear. -Dy hie sa hwette snobberije; - En dy mar rûch op side wie’, - Ef boargen after hânnen hie, -Dy koe to mûk in sûpke krije. - - Dêr libbe it minske aerdich fen: - It wier in widdou sûnder bern; -De winters spoun se for de ljuwe, - En hokk’ne pearen by eltsoar, - Dat wier in akkefyt for hjar: -Dy koe’n dêr noflik sitten bliuwe. - - En as er ien to sink west wie, - Ef ’t mei syn folk forkurven hie, -Dy woe se graech in bulsek spriede, - En broei him dêr ’ris tige út, - En wie’ er flau, him ta bislút -Wol hearrings op ’e tange briede. - - Dêrom waerd sy Tryn Klear ek neamd, - Dy namme wier ek heel net freamd, -Hwent wier ’er ris oansetterije, - En wier ’er ’t ien ef ’t oare brek - Fen oalje, drank ef bôle ef spek, -By Tryn wier ’t _klear_; dêr koe men ’t krije. - - ’t Wier winter, mar nin riders-iis, - En dat forfeelde d’âlde biis; -De liddichheit jowt nammers flinken. - De fammen pleagje as in Turk, - Dat wier sa hwet syn hele wirk, -En mâlle potsen út to tinken. - - Dat tipte den op teijich iis, - Ef ’t souke en tjirre as healwiis, -Ef ’t sloerke op ’e glêdde strjitte; - En ûren yn de smitte stean, - Ef for de kjeld yn ’t bakhús gean; -Dat scil den frijgeseljen hjitte. - - Hy komt by Trynmoi op in joun - Wylst dat goe’ sloof by ’t fjûrke spoun, -En sei: “Kin ’k ek in koaltsje krije? - Us folk is út to praten gien, - En hawwe al it fjûr útdien.” -“Hea’, ja! sei Tryn ik mei ’t wol lije.” - - Hy hie in sponturf yn de hân - Lyk as ’t gebrûk hjir is to lân; -Den is it koaltsje fjûr bitelle. - Hy treau him by it hirdtsje yn, - En sei goe’n avend do oan Tryn. -’t Wier ’t lêste koaltsje dat er helle. - - Hwent, o, it stik dat wier to bryk! - It wier nin bizerij allyk. -Dy turf hie hy in gat yn boarre; - Dat nôgergat mei boskrûd stopt, - Do mei in grenen kyl forpropt, -En feardich mei in tou forsjorre. - - Dêr siet ús Trynmoi nou, - En spoun hjar triedtsje flaechs sa trou. -De wekker tikke en ’t wieltsje snoarre; - Ald mopke snoarke op ’e plaet, - En poeske spoun wer de âlde maet; -De sûpenbrij dy soarre. - - Hja spoun en waerd sa slûch, sa sof, - Mar einling boarst der út in plof; -’t Waerd alles yeske en fonken. - De poes fleach by de ljedde op, - En op it bêd der fluchtte mop; -En Trynmoi makke ek skonken. - - Hja fluchtte ta de doarren út, - Mar foar de gevel stoe de gút; -Hy socht de lijte hwet, sa beare. - Do roun âld Tryn him op it liif, - En sei: “Dou swift, dou snaek, dou dief! -Ik scil dy fjûroansetten leare.” - - Hja tich’le ’er ek mar helder op: - Mar, och, hy hie in Fryske kop, -En mannich slach mislearre. - Mar hy sei: “Slaen dochs net sa, sloof, - Jy slane my yet blyn en doaf; -Jy moatte ek nei reden hearre.” - - En Duije sei: “Wy geane yn hûs. - “Dat wier der niis sa’n raer gedrûs; -“Dat scil der nuver hinne lizze. - “Wy moatte sa net, âlde frou. - “Ik scil jo earlik bychte en trou; -“Ik kin jo krekt de reden sizze.” - - Hja geane yn hûs. Dat wier in boel! - De oaljesnip laei op ’e stoel; -De brijpot laei yn stikken; - De tafel op ’e side teard; - De spinwiel ûnderst-boppe keard; -It flaechs wier gleon, de matten rikken. - - De steallen laeine oer it hûs, - En op ’e souder âlle poes; -Ald mopke siet op bêd to kriten; - De sûpenbrij stroamde oer de plaet. - “Och! rôp dy leaze kammeraet, -“Dat skoane ljeave iten!” - - Sa moast’ er prate op dy joun; - Oars hie se nei ’t gerjucht ta roun. -Hy streake en flaeide om hjar hinne, - En rêdde fluch de boel mei oan. - Hwent reagje en klinsgje koe er skoan, -Lyk as de skippersfeinten binne. - - Do spriek dy goede Tryn him oan: - “Dit rint to fier, Jan Jappes soan; -“Dou scoest my ’t hûs yn yeske stoke. - “Hwet diker, nou! dit is nin nocht, - “En as ik ’t foar de grytman brocht, -“Den scoest’ in skeadlik pypke roke.” - - “Och, bêste Nynke, jaen jo del, - “En kibje en smeul dochs net sa fel. -“Ik die it siker net út wille. - “Wy hawwe Fransken hawn yn ’t skip: - “Dat wier in ondwaen en geskrip! -“Den moatt’ jy ljeaver dy bidille.” - - “De Fransken binne núv’re ljue, - “En flinken hat dat foltsen rju. -“Dy brochten brânje mei en iten. - “Dy brânje wier as oalje en tar, - “En as ’t net flotsje woe mei hjar, -“Den waerd ’er gau sa’n turf op smiten.” - - “Dat súze en pofte it rom yn ’t roun, - “Lyk as jy jouns hawwe ûnderfoun, -“En as de fonken ’t mâlste fleagen, - “De steallen stauwen oer de flier, - “Den laken se en hiene tier, -“Al koen’ se hearr’ ef sjen út d’ eagen. - - “Is dat net heislik, Tryntsje-moi? - “Dy Fransken, ja, ’t is aeklik; foi! -“Dat binne heidens, rare ljuwe. - “Dy fjuchte en swalkje oeral roun, - “En hwer se in foet sette op ’e groun; -“Dêr litt’ se krús noch mint mear bliuwe.” - - “Den moeit it my, sei Tryntsje-moi, - “Det ik dy slein haw, bêste boi! -“Dy Fransken binne skelmen, snaken. - “Hja sette in beamke yn de groun, - “Dy dounsje gekken den yn ’t roun, -“En ’t is mar om ús jild to taken. - - “Och, hien’ wy mar ús prins werom! - “Hwet wier ’t yn âlde tiden rom! -“Men wist do fen gjin frjemde flinken. - “It iten wier goekeap en bêst; - “Fen ’t frjemde reau hie nimmen lêst. -“Dêr hoefde nimmen om to tinken.” - - En Duije gong do stil nei boart. - It stik wier yn de doafpot smoard, -En dochs hy koe ’t net by him hâlde. - Hy hie it yn de smitte sein, - En dalik wier ’t troch heel Wâldsein; -Dat hearde ek skielik al dy âlde. - - En dochs hja kikte nearne fen, - En hy kaem wer oan hûs as bern. -Hy skold den op de patriotten, - En priisge wakker de âlde prins. - Sa flaide er den dat âlde minsk; -Mar Tryn wier snoader as de rotten. - - Hwent hy kaem wer ’ris op hjar ta, - En sei: “Ik moat in sûpke ha, -Mar ’t moat oranjebitter wêze. - Ik bin oranje yn myn hert; - Ja, yn ’t gebiente is ’t my set.” -Sa woe er do dat sloof bilêze. - - Hja hie for jicht en oare smert, - In sûpke op Spaenske piper set: -Dat naem hja yn by njoggen drippen - Mei bêste swiete wite wyn; - Dêr geat hja him in slok fen yn, -Om ’t sa yn ienen yn to wippen. - - “De divel! rôp er, Tryntsje-moi! - “Dit komt to hird oan! foi, o, foi! -“O minske! ik forbarn fen binnen. - “Ik spring warachtig út myn fel. - “Dou sleep! dou âlde totebel! -“Ik fiel it gleon troch ’t lichem rinnen.” - - Hy roun al dalik nei de bak; - Hy sûpte in kúle, mar ’t wier lak. -Al hwet er iet dat smakke as galle, - En Tryn-moi sei: “Dat siet yn ’t fet, - “En hwet dêr yn is sûrret net. -“In âlde rôt sit yn de falle.” - - “Dy Franske turven makken kel, - “En skroeiden immen hier ef fel; -“Oranje flymt ús yn de termen. - “De neismaek is as trjimmich spek; - “Dy dûrret ek in aerdich rek.” -Sa siet do Duije-man to kermjen. - - Do joech dy âlde bêste Tryn - Him sjerp mei farske bûter yn. -“Wy scill’ ’er noait net wer oer prate, - Sei Tryn, en gean dou stil nei boart. - “It ding is dieverij noch moart; -“Dou moast ’er my ek noait om hate.” - -[Yllustraasje: BY TRYN-MOI.] - -IT PELSRJUCHT. - -To Warkum bûten oan de brêge - Ticht oan de greate sésylskolk, -Dêr stie yn ’t jier fen achtenfjirtich - In tropke liddich farjensfolk. - -Hja hienen ’t dêr, dat stiet to tinken, - Al meast oer sémans-wé en need. -Dêr waerden al de stakkers helden, - De skiep dy waerden tiger-wreed. - -Dat liigde dêr fen frjemde dingen, - (Ut fiere lânnen liigt it goed!) -Mar meastal krigen hja op ’t lêste - De lânsregearring by de hûd. - -En wylst dat foltsen stie to praten - Stoep de stêdstamboer op hjar ta; -En greatsk op swird en glêdde tromme - Sloech hy der op, en spriek do sa: - -“De Burgemeester en Vroedsmannen - “Verbieden aan de burgerij -“Na tienen in de kroeg te zitten, - “Maar aan de huzen is het vrij. - -“Die na dien tijd daar wordt gevonden - “Betaalt voor d’ eerste maal een kroon, -“De tweede maal drie guldens boete; - “Als ’t driemaal beurt is ’t hok z’n loon.” - -Do seach dat foltsen op eltsoarren. - De ropper glimke en gong wer foart. -Elk sei: “Binn’ wy nou Russen wirden, - “Det dat hjir sa yn Warkum moat?” - -“Us boargemaster, scoe ik miene, - “Dy spijt ek yn de romer net; -“Dy hat it flêsk om njuggen ûre - “Al feardich yn de pikel set.” - -“Dat ha de frouljue wis útrjuchte,” - Sa rôp in tredde út dy kring. -Baes Piktried sei: “Dat kin net wêze, - “For hjar wier ’t in oerbodich ding. - -“Hwent frouljue, o, dy kinn’ ús stjûre! - “Dy hoeve wis de tamboer net. -“O, as dy mar ’ris efkes bremme, - “Den is hjar wille al manljue’s wet. - -“Dêrom dy moatte krimmenearje, - “Dy komt it rjucht oer manljue ta; -“Nin froedsljue ef nin boargemasters, - “Dy thús allinne in broek oan ha. - -“Us frouljue binne ús boargemasters, - “En elts dy det syn wiif net freest, -“Scil ik in bêst pear skoen foarearje, - “Dy just nou sitte oer ’e least.” - -In dei dêrnei hong oan syn finster - In gloed pear nije skoen to pronk, -Mar tsjok bismard mei traen en ongel, - Dat elts al yn de noas op stonk. - -Dêr hie de baes in brief oan hinge: - “Elts dy net bang is for syn wiif, -“Jaen ik dit pear ta in forearing. - “Dy nimt se mei ta syn geriif.” - -Net ien út Warkum doarst se nimme, - Elts toft det dêr hwet after laei. -Dêr kaem in boer oan út Ferwâlde, - Dy sei: “Ho! taelt dêr nimmen nei? - -“Ik frees myn wiif net, doar ik sizze; - “Ik hjit oer skis de Wylde Boer: -“Scoe ik fordomd for frouljue swichte? - “Kom, baes, jaen my de skoen mar oer.” - -““As dat sa is, scill’ jy se hawwe.”” - Baes nimt de skoen fen ’t finster del, -En treau se him yn ’t wite kyltsje; - Mar, o, hwet waerd dy húsman kel! - -“Baes Jappe, dat is net gnap makke: - Bismoarkje jy dêr sa myn klean? -Wel, man! hwet scil myn wiif nou sizze? - In hûdfol kibjen is myn lean.” - -“Kom, sei baes Jappe, ik sjen ’t wol, maetsje! - Dy skoen bihearre dy ek net. -Dou bist’ al bang for wivekibjen. - En dat om sa’n lyts dripke fet.” - -Do wier de onnoaz’le boer biskamme, - Koe sûnder skoen nei hûs ta gean. -De klean fol smargoed swart en stjonken’, - In húsfol kibjen wier syn lean. - -Dêrom, regint fen stêd en doarpen, - Wêz’ for de manljue net to strang; -Hwent, och, it âlde Fryske pelsrjucht - Dat hâldt hjar al genôch yn twang. - - -Grou, 19 Febr. 1842. -E. H. - -DE BOASK TROCH DE SKOARSTIEN. - - -Ho mannichien komt oan syn wiif, - Dat is net to biskriuwen. -Ja, ’t giet sa selsom yn syn wirk, - It is hast net to leauwen. - -De iene fynt hjar op it iis - En de oare yn ’e tsjerke. -Op brilloften fynt mannich ien, - En meast noch op ’e merke. - -Mar troch de skoarstien, troch in lûk, - Om in gnap skepsel siikje, -Dat liket briker yet as bryk, - En ’t koe in fabel lykje. - -Foar tiden wenne op Abegea - In boer dy hjitte Rinke, -Dy oan in boerepleats ef twa - En jild en fé net hinke. - -Hy wier âldfeint en frijde faek, - Mar ’t wier him noait net flotte, -’t Roun altiid speak: hy bleau âldfeint - Ho hy syn brein ek hwotte. - -Hy hie in gnap jongfaem oan hûs, - Ik leau hja hjitte Janke, -Dêr Rinke gansk hwet smucht op hie, - Mar hy wier faek bitanke. - -Dat hâldde him altyd to bek; - Hy koe wol ’ris pinkeagje, -Ef strike hjar ’ris oer it wang, - Mar mear doarst hy net weagje. - -Dy faem wier ek net eang fen him, - Hja mocht him hiel wol lije, -Mar sels to frijen dat koe net, - Dat koe hjar ear net lije. - -Dat stune by elkoarren om, - En elts dy liet neat merke, -Mar einling roun dy tiid sa fier, - Det it waerd Drylster merke. - -Dêr teach de faem ek hinne do - En krige in kreup’le frijer, -En Rinke bleau allinne yn hûs: - Hy kriet, dy earme lijer. - -En Janke waerd nei hûs ta brocht; - Hja songene as alken. -De boer forgrieme ’im yn him sels, - Laei op de búthûsbalken. - -De boer, dy oars sa frjeonlik wier, - Waerd noartich nou op Janke; -Mar hja, hja tsjinne flitich foart; - It wier in hansom fanke. - -Mar ’t swietste wier bihâlden yet; - It moast him better knelle, -Do de yntrest fen it merkejild - Troch Janke waerd bitelle. - -Hwent skielik kaem ús maet werom - Om by de faem to sitten; -De boer draeide alles yn ’t rounom, - Ja, hy bigoun to switten. - -Yn ’t koart, hy gong mar gau fen kant, - En sei foaral net folle; -It sliepen kaem alheel net fen, - Sa draeide him de holle. - -Yn ’t milhús siet it jonge pear - Sa noflikjes to meiden, -En yn it binhûs laei de boer, - Jaloersk en lilk fen beiden. - -Mar Rinkom wier nijsgjirrich dochs - Hwet eft dy ljuwe diene, -En eft se ’t ek oer boaskerij - Ef oare dingen hiene. - -Boppe yn ’e bozem wier in lûk, - Dat wist er mar allinne. -Hy toft: “Dêr wird ik it gewaer;” - En kroep ’er stilkes hinne. - -Foarsichtich die er ’t lûkje op - Om hjar dêr to biharkjen, -En kroep ’er tige fier yn wei - Om ’t suver út to kloarkjen. - -Dat rekte al; mar it boppe-ein - Waerd swierder as de skonken, -En Rinkom foel fen boppen del, - En briek hast hals en bonken. - -De spekstôk briek ta syn gelok; - Dêr kaem er op to lânne, -En ’t fjurke, dat ’er stie, wier lyts; - Hy koe him net forbrânne. - -’t Wier roet en yeske hwet men seach, - En ’t spek dat laei fen boppen; -De feint stau ta de doarren út; - De faem him nei to roppen. - -De feint dy roun sleat yn sleat út, - En spile op ’e hakken; -Dy miende det de kweade him - Sa libbend kaem to pakken. - -Mar Rinke stie al dalik op, - Hy wier forbouwerearre, -En ’t moeide ’im det syn strunerij - Him sa bidroefd mislearre. - -Hy gong foar doar; dêr stoe de faem - To skriemen en to snikjen. -“Kom! sei er, kom mar wer yn hûs, - “En wêz’ net fen dyn stikken. - -“Dou hast oars by dy sels al tocht, - “Nou wol de boer ús pleagje; -“Mar, famke, siker, ’t is sa net. - “’k Woe mar ’ris skoarstienreagje. - -“Hwent sliep, sa lang as hy dêr siet, - “Kaem net wer yn myn eagen: -“’t Wier eft de stiennen út de flier - “My tsjin de troanje fleagen.” - -“In moaije skoarstienfegerij, - “De nachts om healwei-trijen! -“Jy woenen ús biharkje, boer; - “Dêr wier it om to krijen. - -“Jy wiern’ jaloersk, myn goede man! - “Ja jy bigjinn’ to switten, -“Al komt hjir mar in kreupel skroar - “Om by my op to sitten.” - -Sa spriek do Janke en yet mear: - “En woll’ jy yet ’ris frije, -“Wol nou, ’t jowt nou just sa gjin pas, - “Mar ’k mei ’t oars heel wol lije”. - -Dat wier de boer nin doave sein, - En ’t hie mar ’n bytke dûrre, -Do waerd âld Rinkom brêgeman; - De flach kaem op ’e skûrre. - -Dat houlik wier sa mis net wêst, - En ’t libbe ’er aerdich hinne; -Mar as de frou hwet keapje woe, - Den koe ’t ’er wol om rinne. - -Mar as er net fen ’t jild ôf woe, - Koe hja him aerdich pleachje, -En sei: “Jy scoene wol by nacht - “For ’n stûr de skoarstien reagje.” - -“Dêr! sei er den, dêr hast’ de pong; - “Dou kinste goed onthâlde; -“Tsjin frouljue is nin praten tsjin, - “Den rekket men forkâlde.” - - -Grou, 24 Febr. 1844. -E. H. - -DE RIMPENE DOKTERSGONG. - - -To Holwert wenne ’ris in pear; - Dat wierne tsjeppe ljuwe, -Hja sieten gnap yn hear en fear, - Hja koen’ hjar spiltsje driuwe. -De man die hwet genierkerij -En ’t wyfke spoun ’er sa hwet by. - -Hja hiene in soan dy wier heal dea - Al trije, fjouwer wiken. -It koalkleed siet him yn de lea; - De hûd wier út de liken. -Dat mast’re dêr sa jimmer om, -En sims den hie er ’t lang net rom. - -De dokter, ’t wier in aerdich hear, - Mar boastich en hwet krûdich, -Dy kaem der ek sa faek net mear. - De man dy waerd flaumoedich. -De rekk’ning (o, sa giet it rju!) -Waerd ek to great for sokke ljue. - -Hy ried sa faek it hûs foarby; - Hy niigde en hy bûge; -Mar ’t wier mar plommestrikerij, - Dy hjir alheel net foege. -En kaem er soms ’ris inkel oan, -Spriek hy mar efkes mei de soan. - -Dat wier hjar danich yn de wei; - De soan dy krimmenearre. -Hja rôpen faek de dokter nei; - Mar ’t wier sa faek mislearre, -Det einling sei er: “Rop mar net, -“Mar gean mei ’t wetter nei de stêd.” - -Mar dokter kaem yet onforwacht, - Ear ’t immen ’t yet koe tinke. -’t Is wier, hy kaem al hwet onsacht, - En ’k wol dy gong him skinke. -En hat de man it op syn kêr, -Hy docht it for gjin rider wer. - -Wylst dêr dat pear oan tafel siet - En ieten greate beane, -Bipraetten ho ’t de boer nou giet, - Ho ’t flaechs en ’t noat nou steane, -Spant dokter-om syn brúntsje oan, -En tinkt net mear om Jelte soan. - -“Dat is in hynzer as in sweal, - “Dat dounset foar de karre. -“De wearde kin gjin minske heal,” - Sa spriek de smid-en-hjarre. -Dat steg’re en stiek de kop oerein! -It bist wier hast it fel útflein. - -Mar einling roun de guds dochs foart - En draefde det it gounze, -Mar ’t karke krige in skeve hoart - Det ’t tsjin de mûrre bounze. -De dokter fleach by Jelte en Tryn -Sa fjouwerkant de glêzen yn. - -Hy skeat dêr op ’e tafel del, - Dêr op dat skoane iten. -Hja wierne allegearre kel; - De soan bigoun to kriten; -De dokter sloech yn ’t iten om; -Hy gûlde en waerd fen pine krom. - -En Tryn-moei wier sa fen de set, - It minske koe net sprekke; -Dy roun al nei it wetterfet, - Wylst Jelte dokter fette. -Dy sei: “Jy komme ús hûs net hein: -“Dêr ha’ wy jo nou dochs yn ’t ein.” - -“Och, heare! spriek de dokter do, - “Myn skouder is forritsen. -“Rin dalik nei de smid ta; to! - “Dy hat ’er mear ynlitsen. -“En bergje den myn spiltsje op. -“Myn earme brúntsje, och! myn pop!” - -Mar ear de dokter spritsen hie, - Wier baes al foar de doarren. -Dy sei: “Ho divel, nou to rie? - “Ho komt dit foar elkoarren? -“En ho is ’t mei dat iene fearn? -“Dat skouder dooch net, dat is skean.” - -“To, dalik! rôp do de baes smid, - “To, helje fjouwer bûrren! -“Fordomd, dat skouder is út ’t lid. - “Wy moatte mar oan ’t skoerren; -“To, feardich mar de klean út, hear! -“In koart bislút! mar it docht sear.” - -Dêr hongen fjouwer keardels oan, - En loeken det se stinden; -De dokter, krollend as in swan, - Rôp: “_Duwels, beulen, vrinden!_” -Mar einling ta syn great gelok -Fleach ’t wer yn ’t potsje mei in skok. - -“Sjê sa! sei baes, nou is ’t yn ’t lyk, - “De boel dy is to rjuchte. -“Dat hong dêr niis al nuv’re bryk, - “Mar is hjir net hwet fochte? -“Ik haw in fonk hjir yn de kiel: -“’t Wirdt tiid det ik him ’ris forspiel.” - -Hja helje fluch in koer mei wyn - By dokter út de kelder, -En skinke dêr mar deftich yn. - De sike soap ek helder, -En sei: “Ik laei net op dit nêst, -“Hie der sok gûd op it koalkleed wêst.” - -Hja brochten dokter mei elkoar - De earm hwet yn doeken; -De frouljue kamen foar de doar, - (Hwet rabben se op ’e hoeken!) -En brochten him mei goed comfooi, -Yn ’t ein by jiffrou op ’e koai. - -De sjeas dy wier yn stikken slein, - En brúntsje hie him rêdden, -Wier koegelsfeart nei Waexens flein - Oer hikken, dammen, sleatten. -Dêr stoe er by in goede boer; -It pjalke trille en wier oerstjûr. - -En dokter kuij’re yn Holwert om: - Dêr moast er nou wol bliuwe; -Hy wier sa njuet, sa mak, sa from, - Roun trou by sike ljuwe, -En as er by in siken kaem -Den fleach er nea wer troch it raem. - - -Grou. -E. H. - -[Yllustraasje: IT HYNZER FEN DOKTER OP IT HIEM FEN ’E SLOTPLEATS TO WAEXENS.] - -FOARLEZINGE - - -DIEN BY IN OFREKKENING FEN DE “LETTEROEFENINGEN” EN DE “BOEKZAAL” YN IN -LYTS DOARPKE AFTER LJOUWERT YN IT JIER 1844. - - -In ûre ef trije after Ljouwert laeit in lyts doarpke, dat, dat...... -Nou ja, de namme is my forgetten; ’t kin ek net folle skele. Dêr is ’t -de wizansje, as hjerstdei de jounen lang wirde, det in great part fen -de boargers út, en fen de boeren om it doarp wei, jouns nei de herberge -geane om tiidkoartinge, ef ek wol út bilang. It is fen sels det men dêr -allerhânne slach fen ljue gear fynt, sa yn uterlik as yn praet. It -barde ’ris, det ik dêr by occaedzje siet, det ik in bytsje oanteikening -hâldde fen de praetsjes dy der foelen. It binne dizze oanteikeningen, -dy ’t ik foarnimmens wier, om joun der ris oan ’t selskip foar to -lêzen. Der is just net folle oan, mar neat sizze is noch minder oan, en -dy ’t er gjin nocht oan hat hoecht net to hearren. - -De tahearders moatte hjar den ferbylde, det wy in bytsje nei saunen de -herberge ynstappe. Dêr sit in great omsittend laech om de hird, hwer op -in heal koerfol sponturf yn en op it hirdtsje stiet to barnen, det de -lôge healwei de skoarstienmantel slacht. Dit is in bêst ding, seit de -kastelein, om de ljue op de stoel fêst to plakken, en de swierrichheit -by de klanten to fordriuwen. ’t Is ek klear to sjen oan de troanjes fen -it selskip, det se nou fleuriger binne as do ’t se ynkamen. Sy prate en -smoke as om kriich, en de wolken tabaksreek hingje oan de souder as in -tongerboi yn de hounsdagen oan de loft, en fortsjusterje it ljocht dat -yn in âldmoadrige twatútige lampe oan de souder barnt. De kastelein -trapet mei in blier gesicht after syn klanten om, en is tige yn ’t -skik, wylst er út de holle birekkent ho heech as syn deihier joun wol -rinne scil. For dronkene ljue is er bang, en út goederbêst, seit er, -(en dat wol ik wol leauwe) docht er altiid hwet ryklik wetter yn de -drank; en det de glêzen net to great binne dêr stiet er for yn. Mar it -scil tiid wirde det ik de tahearders fortel, hwet ljue der sa hwet -sitte. - -No. 1, de hoekman, is in jierrich âld boer, ef eigenlik boer wêst; in -giele roetrige troanje, in swarte prûk en in great hoed yn de foarm fen -in omkeard boarnamer op de holle. Fierders in buffelske broek en -kammesoal, swart fesje, grize foetsokken, en swartferve klompen ef -toffels mei koarkene soalen oan de foetten. ’t Is in great ljeafhabber -fen smoken en krantelêzen, en troch dy wei hat hy al frij greate -foarderingen makke yn de steatkinde. Hy wit de bilangen fen al de -Europiske mogendheden op in hier út to plúzjen; dit net allinne, mar hy -kin ek fen Amerika prate as hie er der hokkelingen yn de weide hawn. Hy -wit krekt to fortellen, ho folle Russen det der yn de lêste fjildtocht -yn Sjirkassiën de earen ôfsnien binne, en ho folle det ’er yn it -forfolch de kop noch kwyt reitsje scille. Spanjen komt noait wer yn -rêst, seit er, ef it moast just wêze, det de soan fen Don Carlos mei de -jonge keuninginne troude. Van Hall moat foar in krychsrie to rjuchte -stean, en Espartero nei Siberiën band wirde. As de hear Thiers net wer -yn it ministerie komt, kin ’t noch wol bislaen, det de Hertoch fen -Bordeaux wer op de Franske troan komt. ’t Scil fierders net lang mear -oanhâlde, det de Ingelsken mei bloedrige koppen út Sina weijage wirde, -en Ierland in keuningryk apart wird. Folgens him ha de Belgen ek wiis -dien, det ’t hja yn tritich it gat oan âlde Willem-om fagen en syn -ministers bilet hawwe om dêr langer de reaksgêrzen op to swyljen. De -man hat nou in nacht twa net gerêst sliepe kind, omdet hy yn de -gemingde birichten lêzen hie, det de keizer fen Marokko de oarloch -forklearre hie oan de greate Mogol, en om ’t hy bang is det dêr troch -de hinne-aeijen goekeaper wirde scille. As de nije bilêsting trochgiet -bin ik bang, det er de koarts kriget, en det er de húshieren for de -earme arbeidersminsken noch heger meitsje scil. Wy scille him mar -Plinius neame. - -No. 2, dy ’t neist him sit, is in keapman west; ef det er ’t noch is, -dêr is men ’t net goed iens oer; dit is wier, freeds en tiisdeis giet -er trou nei stêd en komt ornaris plezierich wer om. Hy is sa hwet in -droege prater, en ien, dy ’t him net ken, scoe op de earste opslach -miene, det er in slach mei de mounleroede hawn hie: sa ienfâldich is -syn útsicht as er neat seit. Hy is in great ljeafhabber fen sûpenbrij -en sjerp; dêr nimt hy alle moarnen yn ’t nochteren in leppelfol fen yn. -Wy scille him dêrom ek mar keapman Sjerp neame. - -Hjir oan folget in jong keardel, in houtkrob, dêr ’t net folle fen falt -to sizzen, as det hy wol ’ris flokt en krimmenearret as yn ’t pandoeren -de nel fêst sit, ef as syn fyftich net doge. Is dit it gefal net, den -is er heel wol mei him to rigelen. Wy scille mar beare, dat hy Piter -hjit. - -No. 4 is in slachter; in lyts mantsje en lyk as alle slachters, in -great frjeon fen de kommizen en de kommizen fen him. As hja yn it doarp -binne, stekke se ornaris al ’ris by him oan, en rûke den mei ien ’ris -hwet âldst is, it setel ef it flêsk, dat oan de hang is. Okkerjiers -hawwe hja ’ris by him west; do wier it setel hwat al to âld nei hjar -sin. It gefolch der fen wier, det hja it slachtbist meinamen sûnder it -earst to weagen, en om ’t hy der gjin skea fen ha moast, joegen hja him -in dei mannich de kost for ’t iten yn in great kofjehús yn de stêd. Dêr -learde hy do ek, to minste as er ’t net earder wiste, det de lytste -miggen yn it web hingjen bliuwe en de greate der troch fleane; det ien -dy ’t in nochteren keal slûket, boete bitelje ef sitte moat, en det men -for ien, dy ’t by forsin in miljoentsje fen ’t lânsjild yn syn bûse -stekt, de hoed ef pet ôfnimt. - -[Yllustraasje: IN DOARPSHERBERCHJE BY WINTER.] - -No. 5 is in man, dêr ’t ik oars net fen sizze scil as det er in lange -troanje hat, en as er ’ris by tsjuster hjir ef dêr tsjin oan rint, bin -’k ’er boarch for, det hy de greatste smetlape oan de noas kriget. Hy -seit troch in tiid net folle, mar harket skerp ta hwet in oar seit. Hy -hat al lange jierren praktisearre, hwet er útfine scoe om sûnder -arbeidzjen troch de tiid to kommen. Hy hat al forskate affearens by de -hân hawn, sa as keapman, kijboer, winkelier, bûksprekker, bêdmeitsje -fen strie en toerrebout, healkynsens yn fjirders slaen, en al sa foart. -Op heden praktisearret er wer op hwet nijs. As er ’t ek fine mocht, den -scille wy sa goed wêze om ’t foart de wrâld to fortellen. Wy scille him -nou mar ’ris Noazinga hjitte. - -No. 6 is in boer, just net út it selde doarp, mar omdet er in -orgeneeltsje is, kinne wy him net sûnder sprekken foarbygean. Hy -plachte wol ’ris hwet to handeljen yn kij en skiep. Den wier er in -earst master, om de ljue út to lizzen, ho it foardelichst wier, en om -mei _note bene! ho siz jy? dêrom wo’k sizze, tsjerke en toer midden yn -’t doarp_, hjar jild yn syn bûse to stekken.—Mar it scoe to lang dûrje -as wy sa by de hele rige lâns gean scoene: ik scil dêrom mar sizze, det -de oare allegearre brave ljue út en om it doarp wei binne. Krekt sa -komt de dokter yn. De kastelein ropt: “De man in dúmke!” De dokter -seit: “n’ Avent”, skikt yn de rigele, en makket de oanmerking, det it -kâld is. “Kâld? seit Plinius, “it liket yet neat by ’t jier 95, do hjir -de Fransken yn ’t lân kamen. It barde do ’ris, moatt’je witte, det wy -forgearring hawn hiene yn ’t Komité fen Herstel.” “_Kom, kom, Plinius!_ -seit dokter, _’t Komité van Herstel was maar apespel. Jou hale altyd de -oude koeijers uet de sloot; praat liever wat er nou in de wereld is te -doen.”_ “Wel nou”, seit Plinius, “fortel ús den hwet nijs út it -Handelsblêd. Dillibberearje de Staten noch al oer de nije wet, dy -bilêsting op de bisittingen?” “Ja, der stie jouns yn, det ’er nei -gedachten wol trochgean scil.” “Trochgean? Nou, as dat wier is, den is -ús lân nei de bliksem, dêr ik sa’n wird om siz.” “Ja, mar, sei ’er ien -fen it selskip, “hja kinne sûnder jild net húshâlde, en dêrom moatte -hja it op de iene ef oare manier sjen to krijen.” “Is den dy -sauntichmiljoen, dy ’t wy jiers opbringe, neat to bitsjutten? As hja -kloek wierne, den koene hja der wol mei ta. Hja moasten dy hege -trakteminten en dy greate pensioenen mar ’ris hwet ôfskaffe.” “Ja, sei -de slachter, “en dy duvelske kommizen it lân útjeije.” “Ha, ha, ha!” -lake Piter. “Ja, dat moasten se, sei Plinius, en dy kouponknippers dy -moasten sy better neisjen. In streek ’er troch lyk as by de Fransken! -Dy ’t do in offysje hie, krige om de donder net to folle; det -forasseredear ik jimme. Ik wier do by continuasie sels representant. Do -waerden de priweleesjes, en de provietiesjes better yn ’t each hâlden.” -“Ja, sei de slachter, it bistjûr mestte tige hjar eigen bûse”. “Wol ik -jimme hwet sizze?” sei de boer, “it wie’ do krektlyk as nou. Hja koene -yen do de hân krekt sa fier út de bûse bliuwe as nou; en bitelle men al -hwet minder, de bûter brocht ek neat op do ’t lân forgong. Om ’t de -bûter do net út koe, hie myn bûrman in fjirder mannich stean, dy ’t ik -fen him kofte in homp ûnder de tweintich goune. Dêrom _tsjerke en toer -midden yn ’t doarp_. Hwet men yn ’t iene woun, forlear men yn ’t oar; -_is ’t net lyk as ik siz? ho, hwet sein’ jy?_” “Jy ha wol gelyk, sei -Noazinga; dy ’t do hwet woe, moast ek al arbeidzje, en in held dy ’t -der mei in leaze streek troch kaem.” Wylt er dit sei, lake er yn him -sels. “Ja, mar harkje nou ’ris broer! lit my dit fortelle, sei Plinius; -Jy moatte obserwearje, det de constetúsje do better wirdearre waerd as -nou; de rjuchten fen ’t folk wierne jildiger: elk hie syn stimme; de -lidden fen ’t bistjûr waerden út de earlike middelklasje nomd. Dy -seagen de dingen better yn. De bilêsting, dy ’t do bitelle waerd, dêr -smieten se sa rom net mei om, dat moatte je my consentearje.” “Ik wit -fen obserwearjen, consentearjen, renewearjen, constetúsje en -contrebúsje neat ôf, sei de slachter; “mar det se net mei ’t lânsjild -omsmieten wit ik wol: hja strieken ’t do, dy ’t ’er efter komme koe, -ynfâldich yn hjar eigen bûse. Ik ha to minste in representant kind, dy -neijerhân folle krekter op syn spil waerd.” De hoekman gong opstean, en -bitelle hwet er fortard hie, en dat kaem omdet it 8 ûre wier, ef omdet -er sok praet net lije mocht; dat wit ik net; mar ik miende, det ik him -yn ’t foartgean sa hwet fen satisfaksje mompeljen hearde. “Ik mei, -forfolge de slachter, fen dy neakene Fransken gjin praet hearre; it -wierne mar ongemaklike útfenhûzers, do ’t se hjir wierne. Ik haw ’ris -ien yn kertier hawn, dy noaske it flêsk net, dat ik him foarsette, mar -ik wist wol rie for him; ik liet him ien foar ien de hoeken fen de -keamer sjen. Dêr waerd er sa folle better fen, det er slûchstirtsjende -oan de tafel gong, en friet fen ’t stoarn keal det him de strôte -knapte.” “Ha, ha, ha! dat is moai, foel Piter út; dat is moai! Mar -woen’se noch ’ris efkes werom komme om hjir de kommizen, conterleurs, -doarwaerders en ontfangers, troch ien strûp nei de oare wrâld to -stjûren, dat mei ’k wol lije. Den krije wy de hânnen hwet rommer.” -Tsjin dizze redenearring wier neat yn to bringen, en sa dwaende krigen -de steatsaken rêst, en ’t wier krekt eft elk útpraet wier, dot ’t der -in jong snidersfeintsje ynkaem, dy ’t in glês mâlk-en-wetter easke, en -mei in sigaerke yn de mûle heel eptich en presys sitten gong to smoken. -Dit wier in âld skipper, dy ’t nei ’t foartgean fen Plinius it anker yn -de hoeke fallen litten hie, sa ’t like, mar matich nei it sin. Do ’t er -him earst in skoft oansjoen hie, frege er him, eft er yn de tarring -wier. “Heare, né! sei er; ho nou?” “Wol, dat tocht ik, om detste -mâlk-en-wetter drinkste. Mar nou bigryp ik it al: dou hearste, tink ik, -oan it _matigheidsgenootschap_, dat forline jier to Terherne oprjuchte -is. Ha ’k gelyk ef net?” “_Volkomen!_ sei it feintsje; sont ik de -krachtige tael fen de Folksbode lêzen ha, ha ’k de drank stean litten -as in ding, dat greate forwoasting yn de maetskippij oanrjucht, en de -foartgong fen de forljochting en biskavinge, dêr ’t ik in great -foarstander fen bin, heislik yn de wei stiet”.—“Dat sniders ornaris gek -binne, is eltsien bikend, mar det sa ’n streupert as dou mâlk-en-wetter -drinkt, en fen forljochting en biskavinge praet, dat rint dochs hwet -fier. Hark ’ris, heite! Do ’t ik sa âld wier as dou, waerd ik jouns mei -hwet opwaerme ierdappels op bêd jage.”—“En den hwet sûpenmoalyn efter -nei”, sei keapman Sjerp. “Ja! en ta bislút in sobber yn de mûle”, sei -de slachter. In âld man, dy ’t oan dizz’ tiid ta net folle sein hie, -bigoun nou wakker út to fallen. “Hwer scil dat bidarje, as dat sa -foartgiet? sei er; “moast ik yet sa ’n tiid bilibje? Smoarge bern fen -in jier ef tsjien prate al oer forljochtinge en biskavinge, en sy binn’ -yet lang nin tweintich, den skriuwe se al forhanlingen ta _Nut van het -Algemeen_, en stjûre de earme ljue, dy ’t graech hwet ha wolle, mei in -tige formoanninge nei hûs, om dêr hjar hongrige bern brea for to -keapjen, ef hjar neakene lea mei to bidekken. O jou! o jou! do ’t ik -jong wier gong it heel oars: wy wierne deis flitich op ús wirk, en -praetten noait oer _steatsaken._ _Forljochting_, _biskaving_ en -_matigheidsgenootschappen_ wisten wy net hwet dingen as ’t wiernen. As -ús heit in arbeider hie, dy ’t jouns healwiet út it lân kaem, dy krige -in slok, en nin minske tochte det it him kwea dwaen scoe. Hjerstmis -krige er wol ’ris hwet smoar ef hwet ôffal mei, en as ’t de tiid wier, -det de kij keallen, nou en den ’ris in tsjettelfol bjist ef in side -kealleflêsk. En det se dat nou net krije, hwer komt dat oars fen dinne -as fen dy bliksemske kommizen?” “En det in arbeider gjin slok kriget, -sei de skipper, hwer komt dat oars fen dinne, as fen dy skytrige -_matigheidsgenootschappen_, optocht fen ljue, dy ’t it bigrutte, det in -earm stumper him ’ris for in eagenblik formakke. It scoe al in moaije -forteaning wêze, as ik myn feint, dy ’t de hiele dei yn de line hinge -hat, jouns by ’t oan-boart-kommen, yn pleats fen in slok, in putsfol -kâld wetter foarsette, en den sei: Dou haste de hiele dei tige litsen, -dou moaste nou ek mar tige drinke”. “Ik tink, sei in timmerfeint út it -selskip, dy ’t him forbyldde, det de jenever yn syn liif krekt sa goed -dûrje koe as yn de kastelein syn fet; ik tink, det je wol om in oar -feint sjen mochten, en den woe ’k wol, det je dy snider mar woanen, dy -’t mei syn mâlk-en-wetter drinken en syn gek foarbyld it hiele doarp -gek makket”. “’t Wirdt al swietwei minder, sei in boer út it formidden; -do ’t ik jong wier pielden wy wol ’ris mei lêzen, en as wy den jierliks -ôfrekkening hienen den kaem ’er nei thédrinken in slok op ’e tafel, den -koe elts jenever ef brandewyn drinke, sa lang as er sêd wier, sûnder -der in duit mear om to biteljen; den krigen yet ’ris ljue in stik yn de -lears, dy ’t oars net om de drank joegen, en waerd ’er wol ’ris ien -mislik (fen ’t smoken, tink ik), dy ’t oars noait yn de herberge kaem. -Mar nou kofje drinke, det men alle amerijen pisje moat; in klontsje yn -it kopke en yn ’t pântsje; hja fjuchte hast hwa ’t it greatste hawwe -scil, en de kastelein moat hieltyd nei ûnderen om it lege potsje wer -fol to meitsjen.” “Ja, sei keapman Sjerp, it scil net lang dûrje, den -komt ’er in great komfol brij op de tafel, mei in sleef fol sjerp ’er -yn en den in kokynje efter nei.” “En as de ljue den thús komme”, sei de -slachter, “mei hwet poatstrou mei lollemanstip op bêd”. - -Nou gong de doar. De fjildwachter warskouwe, det it tsjien ûre wier, en -’t selskip briek op. Dy ’t hwet woun hie floite in deuntsje; dy ’t -forlern hie krimmenearre braef, en ta bislút waerd de hiele boel troch -de kastelein útlake. - -Yn ’t doarpke efter Ljouwert 1846. -E. H. - -DE SINT-PITERSBOASK. - - -Sint Piters dei, -Den grienet de wei, -Den bakt mem strou; -Den keallet de kou, -Den leit de hin, -Den hat de húsman it nei syn sin. - - -Sa songen de berntsjes foar twahûndert jier ek al yn it âlde Grou, lyk -as hja yette dwane. Hwer binne den bern hjir to finen, dy it hert net -optilt? Ja, de âlden plachten der ek mear mei op to hawwen as nou -yette. Sa siet ’ris yn âlde tiid foar minskehugenis in jonge widdou by -hjar trije lytse berntsjes to spinnen, wylst de berntsjes apels -bretten. It wier in lust ho de lôge fen dat fjúrke de wankjes fen dy -ljeave sloven opkleurde; ho hja snapten, en hjar bliid makkene mei de -swiete koeke en it moaije boartersgûd, det sinte-Piter hjar bringe -scoe. En hja songen! En hja hoallefoallen! Mar hjar memke net. Net, det -hja net oer de sint-Piters dei mochte; né! it plezierich neitinken fen -hjar froede bernejierren, do alles thús yet folop wier, en ho noflik -hja yn hjar famkesjierren wol sint-Pitere hie, wier hjar net forgetten. -Hja scoe yette wol wille hawwe, sa âld wier hja net, mar hjar -forlittene, faek earme widdousteat, hie hjar de moed ontnomd, al wier -de lust ’er yette al. As de berntsjes yn de skoarstien oan sinte-Piter -rôpene: - -“Sinte Piter, goed heilige man, -Trek uw beste tabbaerd an, -En reist er met naer Spanje. -Sinte Piter, goed heilige man, -Reist er met naer ’t ander land, -Op een zo moi wit Peertje, -Al van ons Lievenheertje. - - -“Scil ik in moai skipke hawwe mei wite seiltsjes, ef in hobbelhynzer?” -den suchtte Saepke (sa hjitte dy jonge widdou) en in trien roun oer -hjar wangen, omdet hja sa graech de winsken fen de ljeaflingen fen hjar -hert foldwaen woe, mar net koe; omdet hja it fen hjar needdrift net -misse koe. - -Dêrmei kaem hjar omke by hjar ynstappen, en dêrmei heldere hjar troanje -op. Dy gong mei syn damasten baitsje oan en syn Ingelsk mûtske op yn de -hirdsherne, en reakele de stealen hwet op, en wylst er dat die, smiet -er in hânfol pipernuten oer ’e flier, dêr de berntsjes om grabbelen oan -’t krijen ta. En wylst de bern dêr oer de flier omkrûpten en om de -pipernuten kreauden, sei er tsjin Saepke: “Hâld dyn skerteldoek ’ris -op”; en smiet hjar in goed hânfol âlde skeljen yn de skirte. Hja naem -de âlde man syn toarre kâlde rjuchterhân yn hjar beide lytse hantsjes, -en dy hândruk, en de frjeonlike opslach fen twa greate blauwe eagen, -dêr in trien yn flimmere, wier al it bitankje, dat hja úterje koe. Nou -roun hja dalik nei in âlde hoekspine en dêr helle hja in flesse mei in -romer út. “Hjir, omke, sei hja mei in ingelachtich lûd; hjir is in -sint-Piters-slok for jo. Ik scil der jo sûker bydwaen. Dy haw ik lang -biwarre. It is koeke fen jins eigen daei. It binne swarte beijen út -jins bleek, en brandewyn, dy jy sels út Frankryk helle habbe. Dy joegen -jy my yette ta myn brillofte......” En do koe hja net mear prate: do -kaem it hege moed by hjar op. Dêr siet nou al de âlde man yn syn -bladeren. De twa lytste berntsjes sieten elts op in knibbel, en de -greatste siet him twiske de skonken, en den song er: - -“In, din, din! -Fen in aei komt in hin, -Fen in hin komt in aei, -En fen tsjiis komt waei, -Fen waei komt tsjiis, -En in sot is net wiis, -En in wiis net sot, -En fen koarn komt groat -En in swiet sûpke bier -Ta allemans plezier; -En Jouke-bier is swiet, -En út is ’t liet.” - - -En den wer: - -“Hoet, hoet, hynke -To Ljouwert om in pynke, -Nei Snits om in witebrea -Dêr ride hja al ús hynkes dea, -Op ien nei, op twa nei, -Op ús lytse kjeddeman nei, -Dy bringt ús swiete koeke mei.” - - -En den fen it wyfke, dy in houten skeisen foun, o! dat wier in teltsje, -dêr hja noait sêd fen waerden. En den brocht Saepke omke wer ’ris ta -mei in frjeonlik: “Haboes, omke!” “Grammesoes, sei omke den; lytse -tsjoenster!” “Ho sa tsjoenster, omke?” “Wol, sei de âlde hear, as jimme -ús goed oansjenne mei sokke eagen astou haste—o! ik scil mar swije; mar -ik nim it ús oer-oer-bet-oer-oarreheit Adam net kwalik, det er him -troch in wiif forliede liet; hwent dy hie yette sa folle net yn de -spreuken Salomons lêzen as wy.” Dy âlde omke waerd Douwe Brander yn de -wânlinge neamd, omdet er yn 1672 in brander bistjûrd hie ûnder de Ruter -tsjin de Ingelsken en de Fransken; in âld sérob, dy neijerhân -kofskipper wirden wier, en nou om syn hege jierren oan wâl bleau, en -syn skip oan syn stjûrman oerdragen hie. Dy stjûrman, Haije Rinderts, -wier nou ’ris by him út-fen-hûs, en dy hie foar jierren, do Saepke -yette faem wier, ris om hjar frijd, mar dat wier mistribele, en do -troude hja op hjar achttsjinde jier mei in knap boargerman, dy in lytse -keappenskip dreau, sa det dy ljue in aerdich bistean hiene. Mar hja -moast hjar man forlieze, do hja der acht jier mei troud west hie, en -nou moast hja hjar biholpje mei spinnen en flaekshikkeljen. Mar omke dy -wenne tichte by hjar, en dy liet hjar noait forlegen; mar hy koe sa -folle net as er woe; hwent syn âld wiif wier de ponghâlder, en dat wier -soms ek al goed. Hwent de sé kaem yette wol ’ris by him boppe, al wier -er al sauntich jier âld, en den wier it in âlderwetske oarlochsbonke, -dy der wol ’ris los hinne flokte en syn sûpke naem; mar hy hâldde altyd -ús Ljeavenhear foar eagen. Dêrom scoe er snjeon-to-jouns nei saun ûre -neat mear nimme, omdet de snein den yngong by him. Sa wierne dy ljue yn -dy tiid, rûch en rou, mar from fen gemoed. Syn âlde wier doaf, mar dy -koe altyd rûke eft er in romerfol hawn hie; en den sei hja: “Dou haste -ek wer drank hawn, Douwe”. “Ja, âlde! sei er den, mar sa lûd net det -hja it hearre koe, “ik woe wol detste hwet minder rûke koeste en hwet -better hearre, den hiene wy beide mear wille yn de wrâld”. Dizze joun, -do er thús kaem, spriek hja nearne fen; hwent it wier sint-Piter, en -den hiene de âlde Grouster ljue mear frij as rjucht hinne, alteast hja -namen it. - -Do de âlde man foart wier, roun de widdou der hastich út om ien en oare -by de bakkers op to keapjen, en do hja just dêr mei thús wier, en de -koer mei dy swietekou yn it foarhûs litten hie, kaem ’er gedrús oan ’e -doar. De berntsjes sieten yette om ’e hird om de pipernuten fen omke op -te kôgjen en do sprong immen ta de gong yn mei in keatting oan de foet, -en dy frege eft der ek goede berntsjes oan hûs wierne? “Ja, sei Saepke, -kom mar yn, sinte-Piter!” En dêr kaem er oan; it wier stjûrman Haije, -mar hy wier net to kennen. In rûge mûtse hie er op en in sek op ’e -rêch: en de troanje sa bifommele mei in siden doek, det ’er neat bleat -wier as de eagen. De berntsjes kroepen neiby yn eltsoarren; mar do hja -seagen, det er omke âlde skansloper oan hie, dy oan alle iggen en -seamen mei koeke, Hamborger kreakelingen, en mei boartersgoed en apels -binaeid wier, weage de âldste it gau om ’er in stik fen to taken; en -dêrop plôken hja him alles fen de klean, ta de knopen ta; dat wierne -moaije trynweeskes. Do frege er oan de mem, eft hja goed wierne? “Ja”, -sei Saepke. “Oars hie ik se yn de sek stitsen”, sei sint-Piter, en do -stoep er yn de gong; mar earst smiet er yette hânfollen pipernuten oer -’e flier. Yn de gong biet Haije Saepke yn ’t ear: “Ik kom joun let yet -’ris to sint-Piterjen, as moaije Kei by dy sit.” “Bileaven net om de -doarren strúnje, sei Saepke; den krij ik omke oan de hals, hwent dy is -tinsliepich”. “Nou, kom den dalik by omke, sei er; ik hab in skipke for -dyn âldste jonge makke: dat kinste den meinimme; ik scil dy myn plannen -sizze.” Saepke hie namentlik in frijer, dat in jierrich feint wier, dy -op in boerepleats to Easterwjirrum wenne; ien dy it goed dwaen koe. Hja -neamden him folle fen Moaije Kei, omdet er hwet pronksk fen skik wier. -Douwe Brander, hjar omke, wier wakker foar it houwelik, omdet er -tochte, det hja den berge wier, lyk as men seit; en de widdou mocht him -ek wol lije, mar der wier in naedtsje oan de man los, en dat bidoar for -hjar de hiele man. Hja siet dêr twiske twa gedachten; naem hja him, dy -angel scoe hjar altyd prykje, freesde hja; en naem hja him net, den -bleau hja earm en forlitten, en tocht hja den by hjar sels: “om dy for -ivich to forkeapjen oan in man dêrste in tsjinnichheit yn haste, dêr -haw ik yet to goede hânnen for oan it liif.” Sa wierne hjar nacht- en -deisgedachten, mar it kaem noait yn hjar gedachten op, det stjûrman -Haije nou wer ’ris eagen op hjar smite scoe, nou ’t hja trije stelten -op ’e kast hie, namentlik hjar berntsjes. Mar lyk as de measte frouljue -bisteane, wier hja ek al, det hja mear fen in séman as in lânman -hâldde; en nou er sels yn omke syn plak komd wier en sels in skip ûnder -de foetten hie, nou wier hja dêr dochs net frjemd fen. Hwent Kei, ho -moai er ek like, in bidaerd feint, dy op in gnap boerepleats siet, wier -foar jierren in stik mei bard, dat hja him noait forjaen koe, sei hja, -al woe hy hjar mei goud bihingje en yn side en brat klaeije. Dêr hie yn -syn âlders hûs ’ris in gnap faem tsjinne, dy in berntsje oerwoun, en -dêr waerd Kei mei bitichte; mar dy liet er onbarmhertich it hûs útsette -en dy er ôfswarde do hja him foar rjucht dage. En do de jonge greater -waerd, do like er him fen top ta tean, ta de neilen fen de fingers en -teanen ta. En de faem lei it, do it yette yn de pakken wier, wylst hy -op in lânforhieringe siet foar him op ’e tafel, det ’er wol fyftich -minsken by wierne; mar hy waerd ’er oars ef oars fen; hy bleau sa hird -as in spiker, en de faem koe der mei oanpiele. Hy mochte sa moai wêze -as er woe, it mochte hjar yette sa moai talykje om boerinne to wirden, -dêr hja yn greatbrocht wier, dy falske eed, dy ontaerdheit, koe hja net -forkropje. Tûzen losse setten en mâlle flinken fen in luftige séman -wierne yn hjar eagen kwalen, dy betterje koene, en dêr joech hja de -jonkheit skild fen, mar sa ’n hou genêsde wol, sei hja by hjar sels, -mar de groede bliuwt ’er dochs ivich. - -Lyk as bisteld wier, roun hja yette efkes nei omke Douwe, en frege eft -hja dy jouns wol mei Kei yn de fjûrherne fen omke sitte mochte? Dat -wier sa ’n poeskokentsje, dat dêr op ’e Grouswâl stie; en ja, omke -joech dalik de kaei oer, en moeike naem de sinte-Piter-koerkes for de -berntsjes frjeonlik oan. En stjûrman Haije kaem fen de souder ôf mei in -lytse koffe mei mêsten en seilen en touwen, dêr er twa winters oer -fike, nifele en praktesearre hie; mar omdet it in til wier, en det er -it ding graech net skeind oer hawwe woe, sa droech er it sels en gong -mei de widdou nei hûs ta. En ûnderweis do frege er hjar mar rjucht út, -eft hja Kei wol slite woe? Mar hy hoefde it net to freegjen, hy wiste -it wol, en hja sei neat as: “Ja, Haije. Wier ik ’er mar ôf; mar den -wier ’t ’er mei omke to rêdden, en dêr moat ik folle om litte.” “Ja, -mar alles net, sei Haije. Scoestou, jong en fleurich astou biste, dy -oan in âld pluch forhingje? En dou wiste it ommers wol, âlde ljeafde -roastet net. To nacht, as de klok toalf ûre slein hat, scil it spil -oangean, mar den moaste nearne bang for wirde, dat sizze ik dy. Dou -moaste mar net to tichte by it fjûr sitte, mear haw ik dy net to -sizzen. It scil sint-Piterje sa as it noait yet yn Grou bard is, en Kei -rekket sa moai net út de fjûrherne as er der ynkomd is. As ’t mâl komt, -gean dou mar yn in hoekjen stean. Hy is bygelovich, dat wit ik; hy -reisget nachts net maklik allinne, sa sit him dy falske eed yn ’e mage. -As er in swart kat op ’e wei sjucht, den mient ’er al, det er in -lytsfeint fen de kweade foar hat. “Dêr, nonke!” sei er, knypte hjar yn -de hân, en treau ’er in gouden rider yn. “Alde ljeafde roastet net, sei -er, tink dêrom, Saepk!” en dat lêste wird sei er mei dy selde toan as -foar fyftsjin jier. It skipke waerd stil troch it lûk op ’e souder set, -en do gong Saepke wer by hjar berntsjes om de hird sitten. - -De twa jongste waerden al slieperich en bigounen to knikkeboljen, en -den kitele de âldste hjar mei in strieke yn ’e noasters, en den -bigounen hja to tsjieren en waerden jounich en tizich. “Berntsjes, gean -op bêd. Strak let de berneklok, en den komt it wiif mei de de blauwe -mouwe”, sei hja. “It wiif mei de blauwe mouwe, mem! Hwa is dat, mem?” -seine de berntsjes nijsgjirrich. “Kenn’ jimme dat telke net?” sei -Saepke, hark den ’ris.” - -IT WIIF MEI DE BLAUWE MOUWEN. - - -Hark! Hwet teistert om de glêzen? - Hark! Hwet wimelt om de doar? -’t Is in selsom tsjuster wêzen. - Bliuw hjir wei, dou swarte moar! -Berntsjes, is ’t wol to bitrouwen, -’t Skym’rich wiif mei blauwe mouwen? - -’t Skymrich wiif komt út de marren, - Ut de swarte wetters op; -Ulen fleane mei eltsoarren - Troch de loft op hjar gerop. -Berntsjes, is ’t wol to bitrouwen -’t Skym’rich wiif mei blauwe mouwen? - -As de sinne yn ’t wetter dûket - Stiicht hja út de marren wei. -As de stoarm it wetter bûket - Is ’t for hjar in simmerdei, -En hja bromt troch mêst en touwen, -’t Skym’rich wiif mei blauwe mouwen. - -Stikels rint hja dwers oer hinne - En oer de doerren fen de poel; -En jaget wei de ljeave sinne; - En tsjuster wirdt de loft en koel. -Berntsjes, is ’t wol to bitrouwen -It wiif mei de blauwe mouwen! - -En kin hja lytse berntsjes fine, - Dy net nei bêd ta wolle gean, -Dy altyt skrieme, en tsjiere en grine, - Dy triuwt hja yn hjar blauwe klean. -O Berntsjes! ’t is om to bisauwen. -Dat wiif mei de blauwe mouwen! - - -Sa waerd de nacht do ôfbylde as in wiif mei blauwe mouwen: in sjamme om -de berntsjes mak to krijen en nei bêd to jeijen. Hja seagen ek nuver -op, en de lytste krûpte de mem oan, en de oaren klaeiden hjar dalik út. -Do hja op bêd laeinen sluten hja de eagen, en mei in wink wier de sliep -hjar master, lyk as berntsjes binne. Nou hie Saepke tiid om hjar -sint-Piterkoerkes to follen, en dêrby it iene en oare to tinken en to -sizzen. - -De âldste jonge sette hja it skipke, dat de stjûrman ré makke hie, -midden op ’e tafel del, en treau it fol koeke en swiet gûd, en sei: -“Dou haste altyd farren yn ’e holle. Boike, boike! it farren hâldt hwet -yn. Nou, dêr is dyn earste skip. Far nou, mar wêz’ foarsichtich. As de -jonges lyts binne boartsje hja op it wetter yn de sleatten; as hja -great wirde den boartsje hja mei de séën en oceanen, mei stoarmen en -orkanen, en laitsje faek mei Gods oardelen. O, wêz’ wizer, boi! Dou -biste de earste, dy ik sa ljeaf hawn ha as in mem in bern hawwe kin. -Far, en far sa lang astou kinste. De sé moat ek bitsjinne wirde; mar -forjit dyn mem net.” - -De twade soan hie hja in lyts hynzerke for koft, omdet dy altyt fen -hynzers en kij praette. Dêr boun hja in lyts rymke oan; it wier sa: - -Dêr laeit in hynke, dyn forlangen, - It boerkjen spilet yn dyn sin; -Dat is dyn sykjen, praten, drangen; - Dêr sjongste en dêr dreamste fen. -It húg’t my, det ik by ús oarre - Mei kij en skiep to fjilde teach; -O, mocht it my yet ek gebarre, - Det ik dy ek oan ’t boerkjen seach! - -O, siikje net oan frjemde strânnen - ’t Gelok, det foar dyn foetten laeit. -It skieden fen dy ljeafste pânnen, - Bitink it, boike, hwet it seit. -In stil bidriuw mei froede sinnen, - O bern! ik sprek in treftich wird, -Dat jowt in himelryk fen binnen - By eigen folk en eigen hird. - - -En do roun hja mei de lampe nei it bêd ta. “Ja, sjuch, sei hja, dêr -laeit er mei syn roune troanje. It is krekt in boerebistek”. Hja scoe -him in triuwer jaen, mar hja lei de fingers op ’e lippen, en bitocht -hjar wer, om him net wekker to meitsjen. - -Einlinge kaem de beurt oan hjar hertlapke, de lytste, dat in famke -wier. Dy joech hja mank oar gûd in widske mei in poppe der yn, en in -poppespinwieltsje. En hwet hja dêrby tochte en sei, dat kin in mem mar -biskriuwe, mar ik haw ’er nin wirden for. Hwent nin - -Nin, nin pinnen biskriuwe -Nin memme ljeafdefjûr net. - - -Hja biljachte it berntsje ’ris yn de krêbbe en sei neat as: “Myn -okkebyld!” - -Do dat alles bistjûrd wier kaem hjar frijer Kei oan de doar en dy -laette hja nei de fjûrherne ef poeskoken ta, dy efter omke op de -Grouswâl stoe, en dêr hja de kaei fen hie, omdet hja dêr feiliger for -de struners wierne. Hja hie it biloofd, mar it gong net fen herten. Kei -hie in kanne mei bier meinomd, en dy scoe dêr waerm makke wirde. Hja -die de doar op, stiek it ljocht op, en sette in fjûr oan yn dy -fjûrherne. Hjir koe nin minske hjar sjen; hwent der wier mar ien -finster yn, en dat seach op de Grou út. Do de klok toalf ûre slein hie, -en it fjûrke moai barnde, sette stjûrman Haije in ljedde by de gevel -op, en stiek in skipsropper ta de skoarstien yn; dêr rôp er mei in hol -lûd troch: “_Valsche eeden schreeuwen tegen den hemel!_” En do spatten -hja beiden al fen it fjûr ôf; en do scoe Kei nei de doar ta, mar dêr -siet in stôk op. Do smiet de stjûrman in great hânfol boskrûd troch de -skoarstien op it fjûr, dat in lôge joech oer de hele fjûrherne; en do -kaem ’er in swarte kat troch rôljen; en do waerd Kei sa eang, (hwent dy -seach er for de kweade oan,) det er it finster opskau en dêr ta -útsprong; en do miende er, det er op in stalt to lânne kaem, mar it -wier de fiskbodde fen Douwe Brander, dy dêr yn de Grou foar de wâl -laei; dy kentere, en dêr laei Kei mei syn moaije klean yn it wetter. De -stjûrman wier al lang by de ljedde del en hie de stôk fen de doar nomd; -en Saepke wier nei hûs fluchte, en do roun er hastich nei de wâl, dêr -Kei yn it wetter omsloech as de houn yn de rogge. Dy stiek er dalik de -ljedde ta, en dêr krûpte er by op nei de wâl ta; en hy oeffe det er -hast nin wird sprekke koe. “Wisten jy net sei stjûrman Haije bidaerd -wei, det it Grouster wetter om sint-Piter yette net lij is?” “Wel ja, -man, sei Kei, mar ik siet dêr yn dy fjûrherne yn dat poeskokentsje by -de widdou, mar yn dat hok regearret de divel, leau ik. Dêr kom ik noait -wer yn.” “Né, sei de stjûrman, de divel net, mar dêr spoeket in âld -fiskael yn, dy him dêr foar jierren sels yn ophinge hat; in great -snaek, in oerkommeling, dy sa folle falske eden sward hie as ’er dagen -yn it jier binne.” “Ik wit ek net,” sei Haije, ho Saepke jo yn dat hok -loatse koe; hwent it dooch der net. It hat nei de dea fen dy âlde -fiskael wol tritich jier ticht sitten, det er nin minske yn to kommen -doarste.” “Ja, mar dy klitse hat my it dien; hwent ik haw wol mirken, -det it bledtsje omkeard wier; hwent hja wier sa wêrzich en ôfkearich -fen my, det hja net ienris mei my oanlizze woe. Ik miende oars det it -al klonken wirk wier, en ik hie de knottedoek en it troujild al -meinomd; mar mis wier it.” “Ja, man, sei Haije, ik bin in séfarjer. Ik -kom oeral, en lear folle frouljue kennen en wy sizze altyt: - -Wintersche nachten, -Vrouwen-gedachten, -En de gunst van groote heeren, -Kunnen ligt verkeeren.” - - -“’t Is wier hwet jy sizze, sei Kei. “Mar moatt’ jy jo net ’ris -fordroegje, frjeon?” “Né, sei er, set my mei in boatsje oer de Grou; -den rin ik oer Friens nei hûs ta, en den sjen ik Grou noait wer; sa is -’t my yn dat nêst al forgien.” Haije sette him oer ’e Grou. “En nou -moatte jy mar hird rinne, sei er; den wirdt it bloed gau wer waerm; mar -rin mar net al to hird, de kweade scil jo net efternei sitte. Jy habbe -ommers nin falske eed dien.” Kei sei neat, mar it roun him kâlder troch -de lea as it Grouswetter fen de sint-Pitersnacht dien hie, en hy roun -foart. - -Nou gong de stjûrman yn de fjûrherne, helle it waerm bier der út, en -gong ’er mei nei de widdou, en hie in plezierige sint-Pitersnacht, en -it bislút wier de boask fen dit pear. It slimste wier nou bihâlden mei -omke Douwe; hwent dy wier net bêst to sprekken, det hja dy fûgel sa -fleane litten hie. “Ik ken de stjûrman, sei er, hy hâldt him nou goed, -en it is in séman op en út, mar in hynzer, dat ienris op ’e rin west -is, kin it wer ’ris dwaen.” “Dat is wier omke, sei Saepke, mar dy jong -net útraesd is, dy bigjint faek yette fratsen as de grize hierren -komme, en den stiet it noch lilker. En dêrby, ik moat ’er mei oanpiele, -en ien tsjin it sin wol ik dochs net hawwe, al wier er yn goud -bislein.” “Ja, ja, ik hear it wol, sei omke, dou biste ek al ien lyk as -de measte frouljue binne: der sitte manskoppen op. En nou folle gelok -den mar!” “Né, mar, hou! sa net foart, omke!” Hja skonk yet ’ris fen de -swarte beijen, en forhelle him ’ris hwet hja fen Kei heard hie, en do -wier de âlde hear bliid, det er ôfsâlten wier; en hy lake eris oer dy -nuvere reis fen de fiskbodde yn de âlde kâlde Grou. “Mar, sei er, ik -haw do ik jong wier ’ris mei in Molkwarrumer fearn; dy hie in sankje, -dat ken ik yette wol, as ik my goed bitink. Sa, tink ik, scil it Haije -yette ek gean.” “Ho wier dat, omke?” sei Saepke, en brocht him ’ris ta. -“Ik scil it mar oplêze, sei de âlde hear; it sjongen is my forleard.” - -RIENK FEN MOLKWAR. - - -Der wenne in feintsje to Molkwar, - Sa stûf, sa stoer fen wêzen, -En ’t wylde rûge sémansaerd - Stoe yn syn each to lêzen. - -Hy swalke alle séën roun - Nei fiere frjemde lânnen. -Soms seach er de iisbear yn de bek, - En den de Etna brânnen. - -Mar hwer er kaem ef hwer er foer, - Nin faem koe him bikoare; -Al wier ’t in fluch Fransintsje ek, - Hy bleau lyk as to-foare. - -Mar ’t wier ’ris op in wintertiid, - Do moast er thús wol bliuwe. -Nou pjukte er mei in slydtsje om - As de Molkwarmer ljuwe. - -Hy pjukte hirder as elkien, - En stau hast oer it iis. -Nou fleach er tsjin in slydtsje oan, - Sa hird, it wier in griis. - -Dat slydtsje siet in famke yn, - Dy rôlle ’im op ’e skirte. -Hja sei: “Wel, maet! Hwet pjukste hird! - Dat jowt in koeke, grutte.” - -Hy sei: “Wel, faem, dat wier net tsjoed. - Ik scil him joun wol bringe. -’k Hab by dyn broer yn Nerva west. - Den haw ik goede tynge.” - -Hy sei; “Goe’n joun, myn goede faem! - Hjir kom ik mei de koeke.” -“Kom, biste dêr? ’t is goed, sei Fock, - Gong sitten yn de hoeke.” - -Us mem en fear dy binne foart; - Den kinste ’t hûs mei hâlde. -En stook den mar ’ris helder op; - Oars wirdste yet forkâlde.” - -Dat blier-ljeaf each, dy frjeonlikheit, - Dy koe er net fordrage, -En det er tsjin dat slydtsje oanskau, - Joech him de nederlage. - -Hy foer nou yette wol op sé, - Mar altyt lytse reiskes. -Hy waerd ek himmel, tsjep en twang, - En pronksk as de Janmeiskes. - -Do sein’ de feinten fen Molkwar, - Dy him sa trinten seagen: -“Rienk hat in divel sjoen op sé; - Dy spoeket op ’e weagen.” - -“Né, né! sei Rienk, “nin divel, né, - Seach ik oait op ’e weagen, -Mar ’n yngel seach ik op it lân, - Dy leit my leaze leagen. - -Dy lûkt myn sinnen fen de sé, - Nou moat ik thús wol bliuwe. -Al lizze er tûzen skippen klear, - Ik lit se farre en driuwe.” - -[Yllustraasje: MEI PRIKSLIDEN OP ’T IIS BY MOLKWAR.] - -“Scoe it Haije ek sa gean scille, omke?” sei hja do. “Sa tink ik ’er -oer”, sei Douwe; “en, sei ’er op syn sémans, as ’er nou yette in jier -mannich goed fart, en as ik den de toffels e’ris úttsjen, en mei de -foetten tsjin it Easten liz, den scil er yette sa folle wol oersjitte, -det jimme yette wol boer wirde kinne”. “Ja, mar, sei de widdou, hwa hat -Haije it boerkjen leard, omke?” “O, sei de âlde do dêrop, dat de -manljue net kinne, dat leare de frouljue hjar al.” En it is ek al sa -útkomd as de âlde man ’er do oer praette; hja waerden boer en boerinne -troch in sinte-Pitersgrap, en omdet it wiif ’er meast bistek yn hie. - -SEMANS KLACHTE. - - -(It wirdt songen as -_In einem kühlen grunde -Da geht ein mühle etc._) - - -Moai Etke fen Teroele! - Hwer ik ek sit ef rin, -Dou brochtst my op ’e doele, - Dou bist’ net út myn sin. - -Dêr yn dy stille hutte - Ticht oan dy wetterswâl, -Dêr siet ik, sleauwe Tutte, - Hwet wierne wy den mâl! - -Fen det de jounklok lette - Ta det de ljurk al song, -It scoe ús noait fortrette, - Dou suchtste as ik gong. - -Och, as minuten rounen - Dy ûren den foarby. -O, ljeave, hill’ge jounen! - Ho sillich wiern’ se my. - -’k Joech hjar in ring op trouwe, - En swarde in eed ’er by. -Ik woe ’er in toer op bouwe. - Ho rêd forgeat hja my! - -Nou mei ik floitsje ef sjonge, - Ik krij it dochs net oars, -In rike boerejonge - Giet foar in earm matroas. - -Mar ’k wol net langer kleije: - Ik swicht net for it jild. -’k Wol as in ruter jeije - Oer ’t bloedich oarlochsfjild: - -Hwer hege séën geane, - Nei ’t fiere westen ta, -Oer wylde weagen fleane - Nei ’t frij Amerika. - -Moai Etke fen Teroele! - Sjoch, ik forstou as tsjêf. -Dou brochtst’ my op ’e doele; - Ik siikje om myn grêf. - - -Grou, -3 Januwaris 1851. -E. H. - -DE LANGESLEATTEMER MAN. - - -Oer Earnewâldes rûge petten, - Dêr ûl en reiddomp nêsten bout, -Dêr dangelt oan de lange sleatten - In spoeksel om, dêr elts fen grout. - -In swarte tabbert om syn lidden - Stapt hy dêr nachts sa earnstich roun, -En liket fol birou to bidden, - En digert jimmer nei de groun. - -Dêr hat foar lange âlde tiden - In smid to Earnewâlde west, -Dy wezen útsûgd hie ’n útriden; - Nou hat er yn it grêf nin rêst. - -De baes siet fol fen kweade lagen: - En abbekaet dat wier syn hoal. -Ek waerd er fen de kweade dage: - Dy teistert him nou as syn boal. - -Hy hat dêr earne in skat bigraven -Mei list en skelmerije woun, -En as de ûlen en de raven -Dwaelt hy dêr mannich nachten roun. - -En dy him sjocht dy is forplett’re. - Hy is de skrik fen lyts en great. -En dy ’t net leaut, dy wirdt forkett’re; - ’n Oerkomling is ’t, dy leaut oan neat. - -Net ien giet dêr oan wâl to lûken; - Hwent elk is bang for d’âlde kwant; -En sjocht er hantsjeriis[50] ef strûke, - Hy skouwt forbaesd nei d’oare kant. - -De fammen scille ’im oars net hate; - Hwent komt de frijer snein-to-joun, -Dy scil noait fen nin skieden prate, - Sa lang de sinne is ûnd’re groun. - -De struners scill’ hjar ek net pleagje: - Gjin minske reisget dêr by nacht. -Dy scoe er ongenedich reagje, - Hwent ivich hâldt dy man dêr wacht. - -En fen geslachte ta geslachte - Sjen hja dy kweade smid dêr gean, -En op de inkele gedachte - Den barne hjar de kâlde klean. - -Mar jammer is it om to hearren, - Ho det in famke, earme sloof, -Troch dat forskynsel kaem to stjerren, - En ’t offer waerd fen ’t bygeloaf. - - -IT FAMKE. - - -Net fier fen dy Gariper rekken - Dêr laei in aek yn ’t reid, -In fiskerman siet by syn dochter - Dêr yn dy ienlikheit. - -’t Wier op in moaije snjeon-to-joune - En yn de ongetiid, -De sinne niigde nei de kimen, - En alles swile om striid. - -Do sei de fisker tsjin syn dochter: - “’k Wol moarn nei tsjerke ta, -“En tsjen ik joun nei - Earnewâlde “Moastou de wacht hjir ha. - -“En komt ’er faek in ongetider, - “Lit dy den ek mar oer. -“Dou moaste altomet útkypje; - “Licht krigest’ yet in stûr.” - -In kâlde mist teach oer de mieden - Mei ’t fallen fen de joun. -En oer de toppen fen de doerren - Dêr dwaelde in minske roun. - -Nou skau hja gau nei de oare side, - Mar ’t skynsel dat forskeat, -En stoep bidaerd mei lange tredden - Dêr oer dy wîde feart. - -Forskrikt, forheard, alhiel forbjustre - Wier do dat jonge sloof. -De siken stoeken, ’t herte tikke, - Hjar lea dy waerden doaf. - -Mei moed skau hja nei Earnewâlde, - Dy lange, lange wei, -En hwer hja troch de dauwe dig’re - It skynsel folge nei. - -Haeldea fen swit en dauwedrippen - Kaem dêr dat sloofke oan, -Mar do de faer hjar reden hearde, - Do wier der nin forskoan. - -“Hwet scoe dy âlde spoek dy leare? - Sa spriek dy hirde faer, -“Al komt er by dy yn it boatsje, - “Wol, der is nin gefaer. - -“Kinstou dy aek sa lizze litte - “Mei al dy fûken, sei?” -Hjar broer, in beuker fen in jonge, - Gong do for selskip mei. - -Hja kamen yn de aek to lânne, - Mar ’t wier fen lytse dûr. -Twa dagen hat it hertke libbe, - Mar, och, do wier it oer. - -De skrik, de skok hie hjar formast’re, - En ’t jonge hert stoe stil. -Mar frege men dy simple ljuwe: - “Och, ja, it wier Gods wil!” - -Nou is ’t geloof dêr yette greater - Oan ’t spoeksel fen de nacht, -En ivich hâldt yet by dy sleat om - Dy âlde smid de wacht. - -Sa taekt de kweade yn ús dagen - Yet ek syn aes en roof; -Mar, o, syn gleone giselroede. - Dat is it bygeloof. - - -_Grou_, 24 Novembris 1849. -E. H. - -[Yllustraasje: YN ’E POELEN EN PETTEN FEN EARNEWALD.] - -GABE SKROAR EN BYSITTER GOARRELT. - -Yn Gabe-skroars feintejierren wenne ’er in bysitter to Wytmarsum, dy -hjitte _Goarrelt Abes van Hynxtema_, in ryk man, in deftich man; edel -as in hoanne op de rúchskerne, mei in greate earsucht. It wier in -âldfeint, dy allinne mei syn sister en de boden hûshâldde. Dy sister -tochte ek net djip, mar dat wier sa’n roffelskûte, dy altyd mei de -hiele hûd útfoel, en der alles mar útflapte, ef it pas joech ef net, -det Goarrelt-om wol ’ris yn syn eare gong, en him soms ek wol danich yn -de wei wier. Fen dizze ljue hiene Gabe âlders in stik lân yn hier, mar -sa djûr, det Gabe mar ’ris hird bigrepen hie om it sa net wer to -nimmen, en dêrom hie er foarnomd, om, as bysitter ’ris by hjar wer oan -hús kaem, om it lân wer to forhieren, om den sels it wird to dwaen, -omdet er wol wiste, det Pibomme him wol ’ris foarbyprate liet. Dat -waerd ek sa twiske hjar beiden ôfpraet. Mar Gabe hie yette mear yn it -sin, hwent der siet yet in âlde oast twiske him en de bysitter. Dy hie -namlik in gnap jongfaem oan hûs, dy der fen bern ôf wenne hie; dêr hie -bysitter ek al lang smuchte op hawn, mar hy wier to earsuchtich op syn -menear om sa ’n earm tsjinstboade ta syn wiif to nimmen. En dochs -ienris op in lette joun kaem de bysitter út in wyngelach, en do waerd -de man in man, en hy hie syn deftichheit en syn earsucht forgetten, en -dat bytsje frouljuflêsk, dat om syn spjuchtige lea siet, bigoun to -libjen. De faem docht him de doar op, en hy grypt hjar by hjar mûtele -earm. Dy waerd kel en sei: “Hwet siikje jy, bysitter?” “Neat, Joukje!” -sei er, en hy hâldde hjar mar fêst. “Ja, jy siikje al it ien ef it -oare”, sei de faem; mar hja grypt mei de oare him syn aftersteekje fen -de holle, en saeit it yn de molkenkeamer, dêr just de doar wiid en -waech fen iepen stie, en sei: “Hawar, bysitter! Nou wit’ jy to minste, -hwer det jy om siikje kinne.” Hy stoep yn de molkenkeamer om de hoed to -siikjen, en truzelt, fen de wyn bidwelme, foaroer yn de rige fen folle -aden mei mâlke, dêr de reamme al tsjok op stie. Syn nij sarjes rokje -seach ’er danich út. Dat wier twa houwen yn bysitter syn earsucht. De -bysitter wier razend en woe de faem der útjeije, mar de sister kearde -it, en sei: “Hwerom sûpste sa folle fen dat mâl gûd? Dêr biste -swymhollich fen wirden”. Mar lyk as it mear giet yn de wrâld, dy sels -net oan it spek komme kin, gint in oar faek de swaerden net. Gjin -frijer mocht de faem frjeonlik taknikke, ik lit stean, det ’er ien by -komme mocht, en Gabe, dy der faek op loerd hie, wist er it altyd to -ontlizzen. Nou krige Gabe it grou op him, en dy wachtte mar op in -gelegenheit om bysitter Goarrelt ’ris to rjuchte to setten. Dy -gelegenheid kaem ’er gau. - -Op in jountiid kaem de bysitter mei syn sister by Pibomme en Saskemoi -ynstappen nei det se earst in boade stjûrd hiene. Hy wier krekt eft er -sa just út it kammenet stapt wier. Dizze kear hie de man in greaten -fine roune hoed mei útplústere rânnen mei in moai gouden gasp der foare -op, in lange deftige rôk oan, dêr gjin knûkeltsje ef spruzeltsje op to -sjen wier, mei in wite bef foar en gouden knopen yn ’t himd; in rotting -mei in pasteleinen knop, en in lang silveren keatling ’er oan, droech -er yn de hân; in spand lekkensk broekje mei kûtgaspen en silverskiere -hoazzen, en oeribele greate silveren gaspen op ’e skoen. Koartom it -wier alles sa skjin en eptich as it hearde. In great gouden -haloazjekeatling bongele him op ’e foarbroek om, en do er yn ’e hoeke -sitten gong op in hege glêdde pronkstoel, do helle er mei staesje in -great wyt bûsdoek ta de bûse út en snute him sa deftich eft er by de -grytman op it rjuchthûs siet. En hy rookte syn eigen tabak kwanskwys, -mar it wier egentlik om syn swiere silveren tabaksdoaze sjen to letten, -dêr de hele boerkerij op ôfbylde stie, en as alleman dy den biwondere -hie, den sei er: “Ja, men scoe sizze, ho kinne minskehânnen it sa -meitsje! Mar it hat my forskate goudene dukaten koste.” Gabe siet neist -him op in leech wâldstoeltsje mei in birdbarnerke yn de mûle. “Dou -sitste dêr nederich, Gabe”, sei bysitter; mar liet er derop folgje: -_die zich zelven vernedert, zal verhoogd worden_”. “Dat hoopje ik”, sei -Gabe. It dûrre net lang, ef it bigoun al gau oer de ynhieringe fen it -stik lân, en do fierde Gabe it wird allinne. Gabe woe in trijegoune fen -it pounsmjitte ôf hawwe, mar bysitter woe neat sakje litte fen de âlde -hier. Do foel syn sister út, en dy sei: “Ik scoe it mar dwaen, -Goarrelt-ju! It binne bêste ljue; dy moatte ek hwet oan ús fortsjinje. -Dou haste ommers yette wol in boarnamer fol jild lizzen. Wirdste -gjirrich? Wo’ste it mei yn de deakiste nimme? Dou scilste ’er net -sêfter om lizze.” Sa foel dy út. “Né, sei Goarrelt, mar ik bin to -earsuchtich om it lân for minder jild to jaen as ’t foar fiif jier west -is. It is neat minder wirden yn dy tiid.” “Earsuchtich? rôp Gabe binijd -út, “Earesucht? Jy hawwe in nuvere earesucht nei myn ynsjoch, bysitter. -Binn’ jy ek to earesuchtich om wierheit to hearren? Den scil ik jo in -forklearringe jaen oer de rjuchte earesucht en de forkearde earesucht. -Mar ik moat earst witte, eft it ek yn jou eare giet om fen in kreupel -skroarke de wierheit to hearren?” “Wol né, man; lêz’ op mar, sei de -bysitter; ik scil ’er it hearren ta dwaen.” - -[Yllustraasje: BYSITTER TRUZELT YN ’E MOLKENKELDER.] - -“Nou den, de rjuchte earesucht bistiet dêryn, det men der in eare yn -stelt om net to heech fen yen sels to tinken, en net to leech fen in -oar; om lyk en rjucht to dwaen; earlik en oprjucht to wêzen; alle -minsken it sa goed to ginnen as men it sels hat; de kweade fen hjar -forkearde paden ôf to helpjen en ta betterskip to bringen; de earme -minsken mei meilijen to bihanneljen; de driftige ta to jaen; onrjucht -net mei onrjucht to forjildzjen; op yen sels to pasjen, mar nin -bloedjild to bijearjen, en sa dwaende de ginst fen God en alle minsken -to fortsjinjen. Dêr moatte jy de rjuchte earesucht yn siikje, en ik wol -ek net graech sizze, bysitter, det jy dat net dwane; bileaven net! Jy -binne sa ’n slim man net. Mar jy hawwe punten, dêr jy de earesucht yn -siikje, en dêr er net ynsit, en dy wol ik jo oantoane, as it mei jins -bileaven wier. Foarearst binne jy earsuchtich op jins namme; jy hjitte -_van Hynxtema_, en jy fiere ek in wapen. Dat bistiet yn twa hynzers, in -terskswingel en in wanne, en omdet ’er in _van_ foar jins namme stiet, -nou meitsje jy jo sels wiis, det jy sa hwet fen de âlde Fryske adel -binne. Mar, ljeave man, as jy ’ris wistene ho jins oeroarreheit oan dy -namme en oan dat wapen komd wier, jy scoenen der net greatsk op wêze.” -“Wol, ho binne wy der den oankomd?” frege de bysitter him brimstich. -“Nou, farde Gabe foart,.... Mar jy binne, hoopje ik, net to -earesuchtich om de wierheit to hearren?” “Wel, né, ju! Ik bin -nijsgjirrich it to hearren” wier it antwird. “Nou, ús âld smid, dy -forline jier yn syn fiif-en-sauntichste jier stoarn is, hat my ’ris -forteld, det jo oeroarreheit hjir to Wytmarsum hospes wier, en de -earste man dy hjir hynsten hâldde. Dêrby hâldde er ek in koalkleed, en -mei dy trije dingen gong it hem extra-goed. Mar lyk as jy ek al sa min -ef mear binne, de man wier proastich en boastich en wakker op syn eare -steld. Hy wier ’ris to Frentsjer, sa as er miende yn in selskip dêr -nimmen him koe, en dêr joech er him for in greidboer út, dy twa hynzers -ried. Dat leach er ek net; hwent hy hâldde ek in kou, en meande alle -bleken yn Wytmarsum; mar hja neamden him om dy pocherij tonei altyd fen -Abe Hynxteboer. En nou wenne ’er in gnap faem by him, dy by in grytman -Aylwa wenne hie. Dy grytman scoe noait syn doar foarbyride, ef hy moast -in flesse wyn by him drinke, en dy moast de faem him skinke. It wier -altyd eft it him better smakke, as dy der de azem oer gean liet. Dat -wier in frolik man, en dy neamde de hospes altyd _van Hynxtema_, en dy -makke him wiis, det er min ef mear fen de adel wier, en dy liet him ek -dat wapen snije, dêr hy syn brieven mei talakte, lyk as jy yette dwaen. -Dat hawwe jy dos oan in moai faem to tankjen; hwent hie dy der net -wenne, den hie dy grytman der licht noait sa faek net west, alteast net -pleistere. En jy hoeve jo it net to skamjen, det jo oeroarreheit mei -hynstehâlden de groun lein hat fen jou kaptael; mar jy moatte ’er net -greatsk op wêze, mar der in goed gebrûk fen meitsje.” “Hwerom hat dy -âld smid my dat noait forhelle?” sei Goarrelt. “Wol, omdet er in goed -klant oan jo mei jou twa boerepleatsen hie. Hy wiste wol, det jo -earesucht hiene for jins wapen en jins namme, en dy earesucht woe er jo -net binimme, om him sels it brea net út de mûle to stjitten; mar ik hab -neat fen jo to freegjen ef to freezjen. Dêrom siz ik jo de wierheit, en -jy binne net to earesuchtich om hjar to hearren, wol, bysitter?” “Né”, -sei Goarrelt-om, mar hy forbiet him al in bytsje. - -“En den binne jy ek noch earesuchtich op jins ampt as bysitter fen de -gritenij. Wêz’ dêr foaral net greatsk op. It is net om jins great -forstân, det jy dat wirden binne, mar om jins lânnen en grounen. Dy -ljue, dy dêr komme, dat moatte ljue fen gewicht wêze, fen pounen, né, -pounsmjitten. En as jy den op ’e rjuchtkeamer komme, den hawwe jy neat -to dwaen as it stompe ein fen jins lichem to brûken om ’er mei op in -grien kjessen to sitten, en mei it spitse ein efkes to knikken ef to -nigen as it pas jowt. De rie is al sletten ear det jy by de treppen -opgeane. Sjoch, bysitter, dat is alles, hwet ’er fen jo foardere wirdt. -Jy koene yette earesuchtich wêze, det jy de geheimen fen de rie earder -wisten as in oar; mar, och myn frjeon, it bier, dat dêr broud wirdt, -kriget de boargerman neijerhân ek al to priuwen, en hy moat it sûpe eft -it him smakket ef net; en jy ek mei, bysitter. Dat is de wierheit. En -jy binne ommers net to earesuchtich om hjar to hearren.” “Né, ju! Lêz’ -op mar!” sei de bysitter noartich, en hy krige in kaem fen lilkens. - -“Licht binne jy ek earesuchtich op jins jild, jins lânnen en grounen, -dy al for jo bistimd wierne foar det jy yn de widze laeinen, en dêr jy -al in gedeelte fen bisieten ear det jy doopt wierne. As jy oars neat -hawn hawwe op ’e ierde, den scil der ek neat for jo weilein wirde. Deel -der ek fen mei; as jy dea binne giet elts dochs mei in stik foart, en -der bliuwt neat fen jo oer as in grêfstien. It mos groeit op dy stien, -de sinne en de rein skulferje dy stien ôf, en jou namme fordwynt fen de -ierde bihalven yn de tankbre herten fen bern en bernsbern fen dy ljue, -dy jy goeddien habbe. Mar det jy de earesucht siikje yn goud en silver -oan jo to dragen, en sa trinten en deftich yn de klean binne, eft jy sa -út it kammenet stapt wierne, en det ’er nin knûkel ef spruzeltsje op -jins klean to finen is; och! siikje dêr de earesucht ek net yn. In oar -laket ’er mar om. In skjin himd en in nij rôk dy kin men sachts -oantsjen, mar in skjin geweten sûnder skynhillichheit wêz dêr -earesuchtich op.”—“Ik scoe mar ophâlde”, sei Pibomme. “Né, mar, sei -Gabe, Bysitter is ommers net to earesuchtich om de wierheit to hearren, -wol?” “Ei ju, dat fregest’ my jimmerwei!” en it bloed kaem him yn de -eagen. “Nou, bysitter, ik wist it net; mar jy binne yette ek -earesuchtich, det jy sa ’n flitigen tsjerkgonger binne, en it is to -priizgjen, det jy dêr mei liif en siel foar binne; mar ik moat jo -sizze, det de measte sneinen, as de earste ’salm útsongen is, det jy -den, siz ik, de siel út-fen-hûs stjûre; hwent den bigjinne jy to -sliepen en to snoarkjen, det de bank ’er fen droant. En dat dûrret -krekt sa lang as de dyaken mei it ponkje komt; den jowt ús baes -timmerman, dy neist jo sit, jo in stomp mei de earmtakke únder de -koarte ribben; en dêr docht de man ek goed oan. Hwent foar twa jier is -it ’ris bard op in peaskemoarn, det de dyaken jo mei it ponkje ûnder de -noas staette, en do wierne jy sa forbouwerearre, det jy yn de hast in -wylde kastanje, dy jy for de jicht yn de bûse droegen, yn it ponkje -smieten yn pleats fen in keizersgoune, lyk as jo wol paste, better as -my in dûbeltsje; hwent dêr moat ik in ûre for sitte to pjukken.” De -bysitter gong de iene kleur ôf en de oare oan, en hy siet to swolgjen -krekt eft him in stik hirde potstrou yn de wêze stykjen bleaun wier; -mar de sister fen Goarrelt knikte Gabe ta, krekt eft hja sizze woe: -“To, matskje op mar!” “Jy binne to earesuchtich om jou lân goekeaper to -forhieren as fen to foaren, al sjenne jy, det nin minske it ’er meitsje -kin. Jy sister seit oars, det jy genôch hawwe. Mar scoe der by jo net -hwet ynhellichheit mei ûnder rinne? Mear is genôch by jo; mar jy jane -it in oare namme. Leau my, bysitter; folle ljue, dy graech lije meije, -det men hjar ’salmsjongen heart boppe in oar út, dy wolle net hearre, -det men hjar trijegounen klinken heart. Dêrom bigjinne hja der mei to -hoedzjen, yn âlde foetsokken en kjessenslopen, yn âlde kastkoppen; ef -hja bidobje it jild yn potten ûnder de groun as de hounen de bonken.” -“Haste dyn nocht hast, skroarke?” sei de bysitter; “ik al lang.” “Yet -ien ding woe ik jo koartwei sizze; hwent it helpt jo mear as -fiif-en-tweintich preken, dy jy forsliepe.” Do sei Gabe: “Der is noait -ien keardel sa meager, ef der sit yet altyd in lead frouljuflêsk oan -him, en howol jy al hwette bjinbitich binne, sa sit der by jo yette -folle mear oan. Pounen sitte der oan bysitter, dat wit ik. Ik wit it, -man, dy moaije blauwe eagen, dy reade wangen, dy mûtele earmen, dy -flinke gong fen jins faem Joukje, dy hawwe jo bitsjoend, mar jy doare -it net uterje, en jy binne to earesuchtich om hjar to trouwen; mar dat -wirdt in slange yn jins binnenste, dy him einling sels yet yn de stirt -bite scil. Hwent noait hawwe jy in hirddravershynzer hawn, dêr jy mear -noed en soarch for droegene as for dy faem. Mar dy earesucht, dy -earesucht! Dêr forkoarte jy jins libben yette mei. Hwent it is krekt -eft jou stellen gûd yn hûs ha, sa ’n noed habbe jy mei dy faem. Hwent -as ik ef in oar hjar mar efkes frjeonlik taknikke, den sjenne jy ús mei -ûlseagen oan. Trou se, man! Den is de noed út.” De bysitter hie syn -nocht. “Ik gean der út, sei ’er sa rimpen wei; “hwer is myn hoed?” -“Och, sei Gabe dêrop, dy hat ús faem út oerdwealskens yn ’e -molkenkeamer soald.” Do waerd er kûgelsk, en hy fleach mei de bleate -holle ta it hûs út, wylst syn sister it útskettere fen laitsjen. Mar -Pibomme helle de bysitter werom, en ûnder in swiet sûpke waerd de rûzje -twiske Gabe en Goarrelt ôffûske, en it waerd bysitter op it lêst sa -eang om ’t hert, det ’er tsjin Pibomme sei: “Nou, âlde hear, ik bin mei -alles to freden. Jy moatte mar for it lân jaen hwet jy kinne, mar it -moat de namme habbe, det it by de âlde hier bliuwt.” Hwent syn -earesucht woe de bysitter biwarje, al hie Gabe him noch twa ’ris sa -folle hevele; bihalven yn ien punt. Hwent lyk as it mei alle -komeedzjestikken en romans giet, sa giet it ek mei dit stik; it eindigt -mei in boask. Hwent it dûrre gjin fearnsjier ef Goarrelt troude de -faem, mar Gabe waerd net mei op de brilloft nedige, lyk as wol stie to -tinken. - -_Grou._ -E. H. - -IN JOUNPRAETKE FEN GABE-SKROAR. - - -Op in kâlde winterjoun foel it praet oer de krapte fen de earme ljue, -en oer gjirrige minsken, dy neat wei jane as dat nedich is ef dêr hja -ta twongen wirde. Elts sei der sines fen, en op it lêst fette Gabe it -wird op, en sei neijernôch hwet hjir folget. “Ja, de gjirrichheit is de -wirtel fen alle kwea, mar is in bittere wirtel, slimmer as de -stjonkwirtel, dy forgiftige wetterskearling, dy as men der mar in lyts -stikje fen nimt yn koarten tiid deadlik is for minsken en bisten. En de -man, dy troch gjirrichheit in dûbelstûr bihandelt as in stik gleon -izer, dat er hastich wol tsjienris omkeart foar det er it útjowt, is -lyk as Camphuysen seit: _de mensch door menig zielsgekwel sterft meer -dan eenen dood_. Mar hwet is gjirrichheit? En hwer rint hja op út? Ik -scil it jimme sizze, frjeonen! Ik wol de minsken net by de baerch -gelykje, mar twa dingen hawwe de minsken mei dat bist gelyk; dat is de -mage, en de oerginstichheit. Net allinne, det in minskemage folle fen -it fatsoen fen in bargemage hat, mar hy hat ’er it aerd ek fen. Hwent -it is in ding as de keats fen de fearskippers: der wirdt alderhânne -iten ynsmiten, en meastal wit er rie mei dat túch; en ho nuver det it -liket, it is dochs wier, det de measte minsken der gûd ynslane, dat as -it troch eltsoar rierd waerd, den scoe der nin houn de bek op sette. -Komoan, sei Gabe tsjin master Freark, ik scil mar ’ris stelle, jy binne -by de grytman nedige to iten: dêr komme jy de moarns om âlve ûre sa gau -net, ef jy krije sterke kofje, dy om jo yette mear oan to fiterjen en -sterker to meitsjen, mei forbarnde sjerp oanmingd is. De kofje is yette -tsjok fen reamme en wite topsûker. As jimme dêr genôch fen hawwe, den -komt it kroansop, de jenever, op tafel, dêr de statekoegels op driuwe, -mei bitter der yn; bitter, dat út alderhanne hjitte krûden en wirtels -makke is, dy fier efter de waibergen woechsen binne, dêr de apen mei de -minskebonken boartsje as de berntsjes hjir to lânne mei hispelprikken -en kouwebonken. En dat bitter is sa sterk, eft it troch de earste -distillateur fen kweade dampen, troch koarthakke, op de fornuzen fen de -hel útbret is. En as dat weinomd is, namentlik as de noazen bigjinne to -glimjen en de tonge al min ef mear dûbeld slacht, den wirdt ’er de -tafel ditsen; en as der in goed wird spritsen is, dat by de langste -mjiltiid sa koart mogelik makke wirdt, den wirdt ’er dalik in romerfol -kâlde reade wyn ynskonken; den wirdt ’er in Doctor-Snelletje dronken. -Dat is de foarbode om de mage to warskouwjen fen de greate dingen, dy -’er op til binne. Den wirdt ’er in sop opskept, heal brún, heal blank; -hja neame it skylpoddesop, dy sa heislike hjit fen smaek is, det in -earlik kristen boereminske, dy by brij en ierdappels, by earte en beane -en groat en koartmoes greatmakke is, wol winskje mei, det him de mûle -mei estrikken opset wier. En dy ljue, dy de tonge al forskroeid en de -hiele mûle forskromfele is as in bokkefel, dat yn alún loaid is, dy ite -der fen eft it wjitten brij wier; en de oare fatsoenshalven in -leppelfol ef fjouwer, mei de gedachten: Slaen yn mar! Der scil wol -better iten komme. En dat komt nou ek, en dat is de _hoofdarmée_. Twa -stikken bret flêsk; ierdappels; twa, trije soarten fen griente en -apelgûd; en nou wirdt ’er tahaeid, fen alles in priuwke, en it flêsk -wirdt troch ’e Sardammer moster dweile. Den komt ’er in hazze, dy in -fjirtsjin dagen ûnder in ôftek yn de bleate loft hinge hat, dêr in luft -ôfgiet, dy hja pikant neame; krekt in walm lyk as de mirden ôfgiet, as -se út de holen drinsge wirde. Den snippen, dy bret binne mei him en -grim, mei termen en al hwet ’er yn heart to wêzen, en dat ik net op syn -Frysk neame scil. Den wirdt ’er boffert opset mei apels, parren, -prommen en douwen; fen meast alles wirdt hwette ynnomd. Den komt ’er -kêrsen yn brandewyn ef gingberwirtel, hjit en swiet. Der is soms yette -wol mear; mar rier nou alles hwet ik hjir opneamd hab mar ’ris troch -elkoarren, en ming it oan mei dy hjitte sterke thé, dy in ûre dêrnei -dronken wirdt, en scoe der nou wol in houn wêze, dy der fen frette woe, -as er nin trije dagen opboun sitten hie? Sjoch jimme nou wol, frjeonen, -det in minskemage net allinne it fatsoen, mar ek it aert fen in -bargemage hat? - -It twade ding, dat in minske mei in bargemage gelyk hat, dat is, lyk as -ik sei, de oerginstichheit. Sjoch dêr dy tsjien bichjes! Moaije -bistkes, net? Jammer det hja greater wirde! Hwent foartoan is der neat -oan, as dat ’er oan in ondogensk minske is. Frette en sûpe by it -bealchfol, en den yet mei in forkeard sin troch de wrâld, mei grommen -en brommen. As men se foarút hawwe wol, den moat men se mei alle macht -oan de kwast fen de stirt lûke. Hja doge net foar det se it mês troch -de kiel hawn habbe. Mar dy bichjes, sjoch ’ris, hwet rinne hja nei de -trôch nou it sûpen der yn getten wirdt. Dêr is al ien, dy hat genôch. -Sjoch, hy kin just gean sa fol is er; mar hy sjocht ’ris om, en sjocht -det al syn makkers yet al foartslabje. Nou rint er gau werom, hy set -’er de snute yet ’ris yn, mar hy kin net mear. Dat dochter trije, -fjouwer kearen nei eltsoar. Dat is de oerginstichheit, dy de minsken -mei de bargen to wrâld bringe. Sa binne de lytse berntsjes ek: hja -binne altiten bang, det se forongelike wirde. In lyts bern is meast al -bang, det er net oan syn part komme scil. Jaen twa berntsjes elts in -stikje koeke; pas den foaral op, det se beide allike great binne, ef de -oerginstichheit komt by him op. Gysbert-om seit net to onrjuchte: - -Ho fet sopje oare ljues petiellen! -En bûrljues kij jaen greate miellen. - - -’t Is de greate wet fen selsbihâld, dy ús ynprinte is, en dy bringt al -licht de sucht yn de minske om mear to bigearjen as er nedich is. It -ûnderrjucht fen oare minsken en de rede moat dizze sucht neijerhân oan -bânnen lizze, ef der komt dat monster út foart, dat wy gjirricheit -neame. - -Der is oan de oare kant nin greater lof, dy men in boargerman jaen kin, -as det er de tarring nei de nearring set. Ik hoef net to sizzen, ho ús -de dagelikske ûnderfininge leart, det ’er wiif, bern, frjeonen en -neibisteanden om suchtsje moatte, as dêr net om tocht wirdt. It stiet -yen frij, ja, men moat sels sa kloek wêze as men kin, mar men moat -oppasje, det men yen sels en in oar net to koart docht, en syn fatsoen -hâlde hwer it to pas komt. Hwet laeit ’er in oar oan gelegen al wol ik -for my sels beane ite, en it wetter yn pleats fen kofje ef peccothé -drinke; mar as men yn de folop sit, den in earm minske yette yn syn -lean to biknibeljen, ef wezen en widdouwen to rûpeljen en to goarjen -oan ’t grêf ta, dat is lyk as Tantalus oan de lippen ta yn ’t wetter to -sitten, en yette fen toarst to forsmachtsjen. En it is ondogensk boppe -alles om ’t jinge yen boppe tûzenen as in foarrjucht jown wirdt, to -brûken om in oar yette mear ûnder ’t sim to krijen, en nei yen to -skoerren hwet los en fêst is. Sa libbet de gjirrige man foart; it is in -ivige striid om mear to hawwen. Hûndert lytse dingen, dêr in gewoan -minske net om tinkt, nimt er to bate om syn pong to foljen: ivich sit -er to rekkenjen mei kryt en houtskoal om der yette mear út to heljen. -Hwet in oar genot neamt, is by him oerdaed. Dêrby is hy in hater fen -alle kinst en witenskip, dy it jild heger achtet as alles hwet in -minske bisit en him foredelt. Hy neamt it sierlikste skilderij, de -hearlikste muzyk, it swietste gesang mar gekheit omdet ’er neat mei is -to fortsjinjen. De godstsjinst wirdt forgetten sels; hwent it jild is -de God fen de gjirrige, en de soarge for it jild oermastert de soarge -for de siel. Mar it slimste fen de kwale is, en dat woe ik lêst sizze, -dêr de gjirrichheit op útrint, det er altiid oanwint, det it in -ynfrettende kanker wirdt. Alle gebreken fen in minske nimme in ein mei -de jierren; de greatste ljeafhabbers fen de flesse moatte einlinge -krimp jaen. As se âld wirde, sizze se allegearre: “Wy jane it woun. De -hûd wol it net langer lije.” De greatste ljeafhabbers fen moaije -hynzers sitte op hjar âlde dei yn de hirdsherne, en prate net mear oer -hynzers. En dy yn hjar jonge jierren troch sleatten en slodzen fleagen, -det hjar it flach om de hals en it einekroas op ’e hoed siet, om in -moai faem op to siikjen, dy sizze, as der fen in moai frouminske praet -wirdt, dy sizze op hjar âlde dei: “Och! in frouminske is mar in -minskebihelp, goed om de brij to sieden en de himden to waskjen”. Mar -as hja den sizze: “Hja hawwe jo dochs frij hwet jild koste, pake!” den -seit er: “Hwet gûd?” den is pake kwarteldoaf. - -In oar úteinde fen de gjirrige minsken is, det se yette earm wirde: en -den hawwe se yette in foarrjucht, det se yn tiids hirdzjen leard habbe. -“Det hja earm wirde?” freget misskien immen. Ja, earm troch det de -gjirrichheit syn master bidraegt, en dy ivige, pynlike, knipende -bigearte nei mear, loatst hjar einlinge nei in kantoar, dêr mei greate -forguldene letters op skreaun stean moast: - -Iemand met beloften azen -Is een hemel voor de dwazen; - - -ik mien nei it kantoar fen de _Loterij_, dy yn alle lânnen, dêr mear -noed for de skatkiste stien wirdt as for de goede ljue, dy him folle -moatte, oerein hâlden wirdt, mar dy yn Frankryk op ’e groun ôf sljuchte -is. En dêr forspylje se alles yn, en wirde fen alle stammen Israëls der -yette by útlake op ’e keap ta. Inkelde, dy it jild net sêd wirde koene, -wirde einlinge it libben sêd, en hingje hjar sels yn in skûrre ef op in -souderke stil foar it each fen de minsken wei, ef litte hjar sels op in -iensomme pleats fol wetter rinne. Mar de measte oerlibje hjar sels en -hjar eigene gjirrichheit. Hja fordroegje en forskromfelje, en hjar -lêste soarge is yette de jildkiste. De bleke hân fen de dead strykt it -gerdyntsje ticht en skiedt him fen alles ôf, hwet him syn hiele libben -troch as ien gedachte oermastere hie, it jild. De klokken liede neat as -freugdeteanen for syn loerende erfgenamen, en nin trien fen droefheit -ef tankberheit biggelt oer de wangen fen in jinnich stjerreling. En dêr -laeit er nou op it selde tsjerkhôf, yn dy selde ierde, as syn bûrman, -in earme arbeider, laeit, dy mei swiere arbeid acht bern great bringe -moast, en alles en alles for syn húsgesin wier; en dy God yn syn hege -need sa faek bea om in tsjien-tûzenste part fen it jild fen syn rike -bûrman. Dêr lizze nou beide even ryk! Hwa scil de bêste wêze? Dat is in -sletten boek hjir for ús earme bline minskebern; in sletten boek fol -tsjustere djippe geheimen, mar hjar blêdden wirde opdien yn de -ivichheit. Us komt it oardiel net ta.” - -Do sei Saskemoi: “Dou falste my al to folle út it mâlle yn it -earnstige.” “Dat heart sa; sei master Freark, “men kin ek net altyt -sjonge en altyd laitsje. Lit him syn gong mar gean. Him is it wird wol -tafortroud. Jammer det dy jonge op ’e skroarstafel omkruse moat.” “Nou, -priizgje my net to folle; hwent den mocht ik to folle sin oan my sels -krije, en den hie op it lêst gjin minske mear sin oan my”, sei Gabe -dêrop. “Ik leau, sei Freark dêrop, det der yet al mear gjirrige minsken -binne as men mient, en hja binne yet al yn achtinge. Hwer komt dat fen -dinne, Gabe?” “Gjirrige minsken dy binne der mear as rynske, sei Gabe; -mar folle tsjenne in oar baitsje oan as hjar tabiheart, om hjar skurfte -hûd to bidekken. Hja binne ek al as it bjirkenhout; dêr moat men earst -trettsjin basten ôfskile ear ’t men oan ’t soune hout komt. De -gjirrigerts binne lang net sa as hja ús op de komeedzje forteand wirde, -mei âlde smoarge nachtjaponnen oan, op sleepskoen en mei prûken op ’e -holle, dy jier en dei op ’e brol omswalke habbe; dy earst in domenij, -do in klerk, op it lêst in leedbidder en it alderlêst in earm -skoalmaster de pleats biditsen hat, dêr it forstân ûnder heart to -sitten. Dy skjippe-yntaesten en wâld-ierdappels ite, en it jild yn âlde -hoazzen en kjessenslopen, yn holle balken en de boppe-einen fen âlde -kasten weihoedzje. Né, der binne ek wol hiele deftige gjirrigerts, gnap -yn ’t habyt, en dy soms wol ’ris goed dwaen om de minsken to -forbjusterjen, mar dy him yn ’t geheim knipe, det ’er bloed neirint. -Men fynt ek oare, dy lang bidde en mar koarte mjiltiden hâlde, út freze -det de boaden de mage oerieze scille; dy gjin tsjerkgong forsomje, en -dy ’salmsjonge, det bûrren en oerbûrren it hearre kinne. Der binne ek -rouwe apostels ûnder, dy flokke en swarre, en dy beare, det it hjar -neat skele kin, en dy, as de reap draeid is, alles yn hjar nêst -skoerre. Al dy ljue hawwe mar ien ding mei elkoarren gelyk; det se -namentlik net witte wolle, det se jild hawwe, en hwer hjar jild sit. -Hja geane allegearre troch ’e mesken, en wirde achternearre[51] -bihalven fen dy de trettsjinde bast oplichte habbe, koartom, dy hjar -kenne. En dêrby for it stomme jild is ek in stomme earbied ûnder de -measte minsken. Sjen der noch sa haveleas ef bilabberd út; wêz’ brutael -as de boal, en sa dwers as in harke; wêz’ fûlfrettende gjirrich, dyn -jild jowt dy achtinge.... Né, dat is it wird net; it jowt freze en -ontsach. Us heit reisge ’ris mei in earm man troch de wâlden om kij to -keapjen. Dêr kaem hjar in âldich man to mjitte, dy in âld fet -eftersteekje op hie mei in foerlekkensk baitsje oan, mei de hoazzen op -’e slomp en gearsette klompen oan. De earm man lichtte nederich syn -hoedke, en sei: _Dei bysitter!_” Do sei ús heit: “Licht’ jy for dy man -de hoed? Docht dy jo sa folle goed?” “_Dat net_, sei de man, _Hi sal -gjin krûm weijaen; mar hi hat wol._” Inkeld bart it yet wol ’ris, det -se net ontsjoen wirde, lyk as jimme hjir oanhearre scille, dat ik jimme -hjir forhelje scil. It is mûlk det ien fen jimme it wol earder ’ris -heard hat, mar allegearre net. - -It is ’ris bard to Koudum yn Gaesterlân,[52] det der in âld kofskipper -kaem to wenjen; dy hjitte yn ’e wânlinge Japik Swerver. Nou, dy namme -koe er wol fiere; hwent lange jierren efter ien hie er twiske twa -stevens swalke om syn brea, en nou hie er it einlinge sa fier brocht, -det er de skipkes op it droege hie en det er fen de blêdden libje koe -sûnder det er de beam hoefde to rûpeljen. Dêr libbe er sa hwette hinne, -en for tydkoartinge hie er in gnap jachtsje, dêr er mei op de mar yn de -Fluessen omstrûsde; in pear skeakels, in tôchseintsje, en hwet fûken -der by, dêr brocht er de tiid sa hwette mei to’n ein. En jouns gong er -by syn bûrren to praten en forhelle fen oare lânnen en minsken, sa det -de âlden net allinne nocht fen him hiene, mar de berntsjes ek; hwent -omdet er noait mei lege bûsen kaem, sa hongen se him oan syn klean as -kladden, en de earme ljue wisten ek wol hwer Japik-om wenne as de need -oan de man kaem. Om koart to gean, it wier in man sa as men mar in -bytke foun. Dêrom hie de gemeinte mar bigrepen, om dy man de eare to -jaen dy him takaem, en him dyaken yn de tsjerke to meitsjen. Mar de man -sei altiten: “Ik wol graech, en jimme kinne it my meitsje; mar ik siz -jimme, ik bin der net geskikt for: en dat houdde er mar fol. Mar de -minsken to Koudum tochten der oars oer; der foel op syn libbenswânlinge -en al syn dwaen neat to sizzen. Hy koe pront lêze en skriuwe om it boek -to hâlden. Hy hie folle tiid oer om de earmen to forsiikjen en to -helpjen, en de gemeinte stimde him en twong him heal om it oan to -nimmen, en hy naem it oan. “Mar, sei hy der by, ik wik it jimme; it -scil de gemeinte wé opbrekke. Jimme scille it ûnderfine, det ik ’er -ongeskikt for bin. Ik siz it jimme yet ’ris, it scil jimme rouwe.” - -[Yllustraasje: JAPIKOM YN ’T HEKJE.] - -Nou wenne der yn dy tiid in grytman dêr to Koudum, dy sa smoarryk wier -as der mar inkelde yn hiel Fryslân binne, mar sa trochtrape troch alles -hinne gjirrich, det ’er neat ôfgong as de reek. Hy libbe as in heremyt, -en joech gjin duit oan de earmen. It earste jier det Japik Swerver yn -’t hekje siet, gong it bêst mei syn dyakenskip; hy siet mei in -swartlekkensk âld-Frysk rokje mei klinken oan, mei in siden damasten -ûnderbaitsje mei silveren knopen, mei gouden knopen yn ’t himd, en in -moai siden Eastynjesk doek om ’e hals, dêr yet in sémans-strûs op siet. -Inkeld kaem de âlde biis yette wol ’ris út, as er in moai jongfaem foar -it hekje kaem to sitten, det er den de prûk ’ris hwette skeef loek, ef -’ris in bytsje skilich seach om dy sloven oan it laitsjen to krijen; -mar dat merkte in oar net, en alleman wier to freden oer de keus dy hja -dien hiene. Mar it twade jier moast de man mei it ponkje troch de -tsjerke gean om de gaven for de earmen op to heljen, en do rikte er, -lyk as it gebrûk wier, it ponkje earst oan de grytman ta, dy neist it -dyakens hekje yn in stoel siet, en do dy syn gave jown hie, kearde -Japik-om it ponkje flak foar de preekstoel om, en dêr kamen twa duiten -útroljen, en do sei er lûd op: “Dêr hawwe wy it earste oartsen al! Dêr -liz ik in blank by; den is it in stûr.” Hy stiek dy duiten by elkoar yn -’t ponkje, en gong de gemeinte roun, krekt eft ’er neat bard wier; mar -de grytman stau grimmitich de tsjerke út. De measten fen de gemeinte -giisgobbene, en de domenij wier sa fen syn stik brocht, det er dalik -sjonge liet, hwerop den ek al skielik it _Amen_ folge. En do Japik-om -foar de tsjerkerie komme moast mei de grytman der by, lyk as wol to -tinken stiet, do bikende er earlik skild. “Mar, sei er, ik haw jimme -foarôf warskouwe, det ik ongeskikt wier, mar jimme woene my net leauwe; -hwent ik siz altyd de wierheit, en dat makket in minske ongeskikt for -folle dingen. En ik haw it gelok, det ik nin minske nei de eagen hoef -to sjen. Hwent hwet ik yn de wrâld hab, dat hab ik mei Gods holp oan my -sels to tankjen. En oan jo, mynhear, sei er tsjin de grytman, haw ik -neat misdien, as det ik ús ljeavenhear hwet foarútroun bin; hwent der -stiet ommers skreaun: “_wat gij in het verborgene doet, dat zal u in -het openbaar vergolden worden._ Ik bitankje for myn dyakenskip, en kom -net wer yn ’t hekje; en ik winskje jimme it bêste.” En do gong Japik-om -foart. “En ik ek, sei Gabe; en ik winskje alle gjirrige ljue det hja sa -to pal reitsje as dy grytman.” Ut. - -Grou. -E. H. - -NJUNKEN-LYTSEN. - - -Der wier yn de tiid fen Gabe-skroar in smid to Wytmarsum, dy altyd it -wird _njunken-lytsen_ yn de mûle hie. Hy hie it wakkere drok mei -hynste-bislaen, dat syn soan fiks dwaen koe. Hy hie Gabe ’ris in heal -dei oan de praet hâlden troch det er sa folle oanrin hie, en ek omdet -er Gabe graech praten hearde, en den _njunken-lytste_ baes mar foart. -Hy hie Gabe syn libbensgong forhelle, en dy wier al nuver west; hwent -howol er nou in gnap man wier, sa hie er mar in loaijen slantfet west. -Noait kaem Gabe dêr ef hy pleage Gabe om him in rymke fen sines foar to -lêzen. Einlinge lies Gabe him dat rymke foar. “Hark den mar ’ris!” sei -Gabe. De feinten leinen de hammer del en de pûster stoe stil. En do -lies Gabe dit rymke op: - -Ho kaem ús Joldert yn de tiid - En waerd in greate bingel? -Mei skriemen, tjirmjen en gestriid; - Mei bâlten en gehingel; -Dy net graech nei de skoalle gong, -Mar ivich op ’e strjitte omhong? - Al njunken-lytsen. - -Ho waerd ús Joldert in jong feint - Hwet great fen holle en mûle, -Dy as de hinnen, as it reint, - Him graech yn hûs forskûle; -Dy folle smookte en oars net die, -Fen dit en dat to sizzen hie? - Al njunken-lytsen. - -Ho kaem ús Joldert oan in wiif, - Al koe ’r de lea pas reppe, -En mijen’, onbiholplik, stiif? - Troch ’t jild fen âlde beppe. -Hy frijde lang, hy frijde sleau, -Ear’t hy oan ’t minske hingjen bleau, - Al njunken-lytsen. - -Ho krige ús Joldert lytse bern? - Krekt al as oare ljuwe. -Hy sei altyd: “Fen flaeks moat jern; - “Der moatte spinsters bliuwe.” -Om ’t oarde jier wier ’t wyfke grien: -Hja krigen den in lytsen ien, - Al njunken-lytsen. - -Ho rekke ús Joldert yn de myt? - Troch tiid- en wirk-forachtsjen. -Sa rekke er beppe skiven kwyt - Troch sêftens, troch forsachtsjen. -Hy iet en slepte wakkere swiet, -En iet de boel op lyk it giet, - Al njunken-lytsen. - -Ho kaem ús Joldert wer to rjucht? - De need dy learde bidden. -Hy joech him waerlik net út nocht - Oan ’t smeijen by de smidden. -Hy smeide rjucht, hy smeide krom, -Hy switte en waerd ek minder dom - Al njunken-lytsen. - -[Yllustraasje: YN ’E SMITDTE.] - -“Is it nou út?” sei de smid. “Ja,” sei Gabe. “Nou, dat wirdt ek tiid -njunke-lytsen, sei baes; hwent as der in oar namme for stoe, den scoe -ik njunke-lytsen leauwe, det it op my wier.” “_Njunke-lytsen!_ Dêr -hawwe wy it al wer trije kear, baes. Jy sizze it foar jy it witte. It -wirdt tiid njunke-lytsen, det ik gean,” sei Gabe. De feinten laken det -se skodden, en baes wier mar heal yn ’t skik; mar hy njunke-lytste mar -foart, hwent it wier him yn de mûle bistoarn. - -Grou. -E. H. - -GABE SKROAR EN DE STUDINT. - - -Gabe krige ’ris in studint by him to praten, ien dêr er as jonge wol -mei op ’e terp boarte hie, en dy er ek dalik wer koe, howol er al -hwette nuver optakele wier, lyk as kostúm is by dy maets. Dat wier sels -ek al in briken hear! It wier in omkesizzer fen domenij, en dy bigoun -dalik heech Hollânsk mei him to praten. En dêr foel Gabe dalik oer -hinne, en dy sei: “Astou sa koart fen gehûgen biste, det dy tael, dyste -foar fiif jier krekt sa goed koeste as ik, omdetste him fen dyn eigen -mem fen de widze ôf leard haste; astou sa koart fen gehûgen biste, -detste dy nou al forgetten haste, bliuw den fen de stúdzje ôf en lear -in hantwirk, ef wird boer. Hwent ho scilste den in preek fen bûten -leare, Kei?” “_Kei_” sei Gabe, hy waerd oars _Gerardus_ neamd. “O ja! -sei de studint, nim it net kwalik: ik kom just út de pastorij, en nou -wier my it Hollânsk sa hiem, det ik it yn de gedachten ek al tsjin dy -spriek. Mar ho scoe ik ús âlde Fryske tael forjitte? Ik kin folle fen -dy op, Gabe; mar dat moaste my net forwite. Dat scoe my sear dwaen. -Hwent den scoeste my for in greatsken forwaenden studint útmeitsje, en -dat kwea ken ik by de namme mar. De greatskens mien ik, Gabe.”—“De -boeren neame it oars mar in lompe tael, sei Gabe, en dêrom bigjinne hja -ek to ijkjen, sa det de âlders net mear fen _dou_ oan de berntsjes -sizze doare. Is ’t net bryk?” “Net to doukjen? sei de studint; “binne -se gek? Alle folken, dy de tael fen ien stamme mei ús habbe, sizze fen -_dou_. As men gemiensom mei immen sprekke wol, ef de achting en earbied -útdrukke wol, den is ’t _dou_ by de Ingelsken, by de Sweden en Denen, -en ek by de Dútskers. De âlders sizze it tsjin de bern en de bern tsjin -de âlders. Yn it gebet sels sprekke hja sa tsjin God. De Hollânners -hawwe de Fransken neibaud mei hjar _gij_ ef _jij_, krekt eft hja tsjin -ien allinne sprekkende dochs mear foarhabbe as ien persoan. En dy yette -sleauwer binne dy sizze _UwE_. Astou, Gabe, dyn widzesang sjongste, - -Dou, dou biste myn Anke! - - -dat is folle ynliker; dat triuwt it wird mear op it hert as detste -seiste: - -Gij, gij zijt er mijn Antje. - - -“Dos, Gabe praet op mar, en gjin kwea fen de Fryske tael mear, hear!” -Dat stoe de skroar skoan oan, en hy sei: “Nou sjen ik wol, det de -Hollânners der by forlern habbe: hwent nou is de tael to deftich -wirden. Mar dêr mar net mear oer prate. Ljeaver oer de frouljue. Dat is -sa hwet studintepraet, net wier?” “Wol ja, sei de studint, “dêr stiet -de bibel ommers ek fol fen. Dat is goed, Gabe”. It tafel woe, det it de -sneins op ’e neidei wier, en det de fammen út de tsjerke it finster fen -Gabe foarby rounen, en den krige elts syn biskieden deel. “Dat is ien -dy is sa fyn as spinreach, mar dy is hwette rabbich fen skik; ’t scil -licht net better wirde mei de jierren. Dat is ien mei skouders en -boarsten, ien op it jirappellân. Dy is onsjoch fen troanje, mar ljeaf -ta de teannen út, troch en wer troch, dat siz ik dy, Kei. En dêr giet -ien hinne, gnapper-nôch, mar hwet to bliik.” “Ja, sei de studint, hwet -skilt der oan?” “Dat wit ik net to klear; mar ien fen trijen wis: hja -hat de koarts hawn, hja sit to-stiif ynreaun, ef hja yt to folle swiet -gûd en kofjetsjok, ef hja is mansiik.” “En dêr, sei de studint dêrop, -“en dêr giet de gnapste hinne.” “Ja, mar, man, sei de skroar, dat is in -bidraechster. Dy hat my trije blauwe skinen yn ien winter jown.” “En -den wierstou in gek, detst’ der wer hinne rounste”, sei de studint. -“Wierheit is ’t, sei Gabe, “mar kin in moai frommiske in jong keardel -soms de holle net sa dwers op it liif sette, det er syn forstân -forliest?” “Mar ho is ’t, Gabe? sei de studint, “dou haste op al dy -frouljue hwet to sizzen. Scoe der ek hwet oan dy skele, detste âldfeint -bliuwste en net trouste?” “Ja, ik bin kreupel, andere Gabe dêrop, mar -det hindert net. Gjin manminske ef faem is sa skeef ef bryk, ef dy -trouwe hjir op dit doarp. Hja miene allegjerre, det hja yn it fagefjûr -sitte, sa lang as hja net troud binne, en den miene hja yn de himel to -kommen; mar yn it hûs dêr neist is ek folk. Dêr scille ek wol gûd -bilânje. Sa tink ik.” “Jonge, Gabe, sei de studint do, ik hab jister -yette om dy tocht. Do lies ik oer de âlde Spartanen. Haste dêr ek -wol-d-ris oer lêzen?” “Ja, sei Gabe, mar ik wit der mar in bytke fen. -Forhelje it mar.” “Wol sei de studint, dat wierne ljue, dy allegearre -for de kriich libben en dêr wier alles op ynrjuchte. Nou tochten hja, -as in bern to wrâld kaem, dy gebrekkelik ef mishipt wier, det dy neat -wirdich wier. Dy waerden op pleatsen brocht, dy se _Apotheten_ neamden, -bûten de stêd, en dêr waerden se dea makke, ef weimoezze; in ôfgryslik -ding, net Gabe?” “_Apotheken_ dêr helje se de dea hjir ek wol ’ris út, -mar bliuwe der selden dead yn.” “It wierne _apotheten_, mei in T.” sei -de studint. “Nou de namme docht neat ta de saek, sei Gabe; mar dou -bringste de saek net ta in ein, Kei-heite! Dou haste de histoarje fen -Sparta net útlêzen; hwent hja diene it kwanskwys, omdet hja oardielden, -det sokke skepsels hjar sels noch it lân ta nut wêze koene. En do barde -it det Agis berne waerd, in kreupele keningsoan, en dy waerd sparre en -dy bleau yn ’t libben, en waerd neijerhân dochs de wiiste en de -dapperste kening, dy hja oait hawn hiene; sa det de natúr hjar dat oars -bitsjutte, en in leksom joech oer hjar grouwelstikken. En nou woeste -sizze, det it gelokkich wier det ik net yn Sparta berne wier, en it is -ek to winskjen, det ’er noait wer Spartanen komme: hwent it wierne -rovers en moardners, ho heech det soms ek fen hjar opjown wirdt.” De -studint wier forbluft, det Gabe dat wiste; en Gabe foer mar foart, en -dy sei, det er noch ien ding wiste fen in houwelik, dat fen in -ongelokkich libben yette ta in bêst houwelik útroun, louter troch det -it wiif kreupel en healblyn waerd. “Dat klinkt nuver”, sei de studint. -“Master Freark”, sei Gabe, dy kaem ’ris by my, en dy sei: “Gabe, dou -pielste wol ’ris mei rymlerije: ik wit in set, dy moastou my ’ris yn -rym bringe. Der hat yn myn tiid to Huzum in Sint Pontjer wenne, dat -wier syn skeldnamme; mar hy hie de _fan_ fen Pontjer oannomd. Hja -neamden him ek wol Sint Frij; hwent syn oarde wird wier: “Frij-man, -fordomd.” Mar hjir is ’t rjimke. - -SINT PONTJER EN SYN WIIF. - - -To Huzum wenne frijer - Sint Allinne yn de wrâld, -In boer mei gâns in knoarre splint, - En tritich jierren âld. - -En frij, sa as syn namme gong, - Wier Sint yn al syn dwaen. -Hy dronk syn flesse en lake en song, - En woe ek graech hwet jaen. - -En as er om in bûrpraet gong - Hie elts oan him syn nocht, -Mar hwa men ek in wiif optwong, - By Sint wie’ ’r net to rjucht. - -“Hwent bongels binn’ ’t for ljuwe mar; - “Dy hoef ik ommers net, -“En ongelokkich neam ik hjar, - “Dy se oan de skonken het.” - -Sa praette Sint den by de wyn, - En as in frijgesel -Skonk hy den mar ’ris helder yn, - En makke it hert ’ris kel. - -Mar do er seis-en-tritich wier, - Do waerd it ding doch oars, -En ien dy wyt yn de eagen hie, - Dy krige ’im by de noas. - -Der wier in jiffer yn de Skrâns, - In minske as mâlke en bloed, -Dy wier him al to folle mansk, - Dy flapte ’im ûnd’re hoed. - -Men sei, dat hie Cupido wrocht, - Mar, och, hja die ’t him sels. -Twa eagen dêr sok fjûr út fljucht - Bringt mannich oan ’e pels. - -Yn ’t koart, Sint Pontjer krige ’t wei, - Moai Lena waerd syn wiif. -Hja naem in hopen snaren mei, - Mar oars hie ’t neat om ’t liif. - -En, o! dy ljeave bôle-tiid, - Hwet wier dy rêd forroun! -En ’t wier sa noflik, o! sa swiid, - Hwet Sint do ûnderfoun. - -En Lena wier ek wol yn ’t skik, - Al wier syn praet hwet rûch. -Hy wier in man; hy stoe by ’t stik, - En goedlik! ’t wier onfoech. - -In ingel wier se in wike ef seis, - Mei toalf do wier ’t syn wiif, -En ear der twa jier omroun wier, - Do waerd se steatlik stiif. - -De moaije troanje dy hja hie, - Dy koe er net mear sjen, -Mar kant, dêr se yn biwoelle wier, - En side, en lint, en jern. - -En moarns den wier hja mei in wip - Ek lang net út hjar nêst: -Den roun se mei sa ’n smoarge kop; - Den wier ’t in skiere têst. - -Mar wier der ’ris hirddraverij - Ef hien’ se in bûrrepret, -Den stie ’t er yncroyabels by! - En thús dêr wier ’t in slet. - -De hearen kamen fen de stêd, - Den wier ’t in edel ding; -Kapteintsjes, jonkers, o, sa glêd! - Den koe se troch in ring. - -Den wier ’t: “vrou Bindstok” foar en nei; - “Dat kleedje staat charmant. -De stof is fijn en ’t makelei - Is naar de nieuwste trant.” - -Dêr steurde Sint him hiel net oan; - Hy liet hjar stil bitsjen; -Hjar wêzen wier for him bidoarn; - Hy mocht hjar net mear sjen. - -Hjar noaske earst sa fyn bisnien - Wier yn syn each gjin roai; -Hjar glimkes earst sa blij, sa grien, - Dy foun er net mear moai. - -It wier hwet moais by elk-en-ien - Bihalven by hjar man, -En waerd se earst ’ris ljeaf en grien, - Hy waerd er wêrzich fen. - -Mar ’t bledtsje waerd op ’t ein omkeard, - Hja waerd op ’t lêst yet gnap, -It ding is op it moaist biteard, - Mar ’t is oars hiel nin grap. - -Frou Lena gong út riden wer - Mei hearen út de stêd; -Hja glimde en flikkere as in stjer - Sa trinten en sa glêd. - -De hynzers fleagen oer de wei, - Dat jage en gounze foart! -Sa kamen se de sleat to nei, - En om laei ’t mei in hoart. - -Frou Lena oars sa tsjep, sa twang, - Laei mei in stikne skonk, -En ’t each dat hinge op it wang; - Sa kaem se wer to honk. - -De skonk waerd set for folle lean, - Mar ta hjar greate spyt -Moast hja nou mei in krukje gean, - En ’t each dat wier se kwyt. - -Ut wiern’ de feesten en ’t gedrús! - Nin hear seach nei hjar om. -Frou Pontjer bleau nou altyd thús, - En waerd sa njuet, sa from! - -Hjar glâns en gloarje wier nou taend; - Hja altyd by hjar spil; -Hja wier net greatsk mear en forwaend, - En noait net op ’e dril. - -Hja wier nou kreupel en heal blyn, - En dat wier hjar gelok, -Hwent Sint gong noait wer troch de wyn, - Ef treastte ’im by de slok. - -Hwent nou hie hy wer sin oan hjar, - En op dat selde steed -Wiern’ sy gelokkich mei elkoar - Troch dy forkearde reed. - - -“Sjochste? sei Gabe, dat hab ik foarút; ik mei wynsk en rynsk wirde, -mar raensk wird ik noait, lyk as de Hjoursters sizze. Dêrom hoeft in -frommiske my net to skouderjen.” “Dou wist ’er altyd rie mei, Gabe!” -sei de studint. “Ja, sei Gabe, dy in bryk pleit hat, dy moat in kwea -abbekaet wêze.” En dêrmei skaetten se. Ut. - -Grou. -E. H. - -[Yllustraasje: FROU PONTJER UT TO RIDEN.] - -[Yllustraasje: YN ’E STOEPE FEN JOUTE-BAES.] - -DE SKEARWINKEL FEN JOUTE-BAES. - -(_Iebele, skriuwer fen de siktaris, en Jappe tromslagger, sitte yn de -stoepe fen Joute-baes to petearjen._) - -_Iebele._ Dat bigjint der mei Joute-baes poatterich út to sjen. De -barbierstôk heal ôfbritsen; it hûs út de ferve; in partij pannen fen de -stoepe ôf; in pear ruten mei skriften biplakt. It giet swietkes op in -ein mei de man.—_Jappe._ As de gevel fen syn hûs sa moai wier as fen -syn troanje, den wier ’t in paleis. Syn noas is allehiel -forgulde.—_Iebele._ Ja, fol snijwirk der by. Mar hwet scille men sizze? -Jeneverke is der yn, en den giet it sa.—_Jappe._ Ja, en dat is oanboaze -sont er sels in slok forkeapet.—_Iebele._ Ik tink, det hy sels de -greatste minger wol wêze scil.—_Jappe._ En syn wiif spijt der ek net -yn.—_Iebele._ Nou, dat wol noch al jamk sa wêze, as de frouljue oer de -fyftich komme. As de iene streling ophâldt, moat ’er ien ef oar wer -wêze. Mar it koe hjar wol ’ris gean as Foâk-omme en Gadske-moije, dêr -ús pake selger altiten fen forhelle.—_Jappe._ Hwet forhelle hy -den?—_Iebele._ Dat wierne in pear âlde ljue dy yn ’t Goutumer dykhúske -wennen.—_Jappe._ O, dêr de Grousters en de Wirdumers Snjeon-to-joune -altyd oangongen, as hja fen de Ljouwerter wykmerke mei in lyts sûske -wer nei hûs pongelen.—_Iebele._ Krekt. Nou, dy âlde ljue krigene alle -beide smeits yn ’t koart gûd en pimpelen swietkes mei eltsoar hinne. -Hwet hja mei de gnirkerij woun hiene rekke gau op, en op it lêst -hâldden hja neat oer as in inkel moai bjizzemstûrke, dat noch in -poatstik fen Gadske-moije wier. Nou tochten hja: de houn dy ús biten -hat, moat ús ek wer genêze; hwet wy mei de drank forspile habbe, moatte -wy ek mei de drank wer winne.” Dêrom woenen hja oan de geande en -kommende man in sûpke fortaepje, en sloegen in kwartke jenever op by -Hannema to Harns. Do hja datte op ’e taep hiene sei Foâk-omme tsjin syn -wyfke: “Kasteleinske, jow my in romerfol, ljea’.” Gadske-moije tape him -in fiks sûpke en waerd bitelle mei ’t bjizzemstûrke. In amerij dêrnei -sei Gadske-moije oan Foâk-omme: “Kastelein, jow my ’ris in sûpke mei -Berenborger; ik hab hwette kjeld op ’e mage. Dêr habb’ jy in stûr.” -Foâk-omme naem de stûr oan, en joech syn wiif in romerfol, en wer -skoane mjitte. En dat stûrke gong sa lang oer en wer oer, det it hiele -kwartke op wier.—_Jappe._ Dat wier in drokke nearring; mar it kaptael -dat ’er for kaem wier en bleau in stûr.—_Iebele._ Dat is neat; sokke -stûren sweevje der ek altiten op ’t greate kantoar om. Foâk-omme brocht -it lege fetke mei de stûr oan de barnder to Harns. De man seach by de -noas lâns, en frege: “Hwet hja for de jenever nomd hiene?” “Wel, krekt -as oare kasteleins; de romerfol in stûr, sei Foâk-omme; “hawar! dêr -habbe jy ’t hiele kaptael, dat wy ynbard habbe. Gadske ef ik habbe der -nin duit fen opstitsen.”—_Jappe._ In gnappe rekkening. Ik tink, ’t -einkebislút mei Joute-baes scil nin hier better wêze. It moeit my fen -him. It is dochs sa ’n minnen keardel net, en der sit in flinke kop op -him; dy moat nou yn de jenever smoarje. Scoeste nin rie wite, Iebele, -om him de drank wers to meitsjen?—_Iebele._ Dêr binne nin krûden for -woechsen. Al sjen se de hel barnen, en de divel sei: “Dêr scil ik dy -ynkeile astou in drip wer nimste, drank moatte se hawwe. Dêr scil ’k dy -in nuver set fen forhelje. Ef wiste hwet der mei Bonsen Pilger lêsten -bard is?—_Jappe._ Mei Bonsen de hynstetysker? né.—_Iebele._ Krekt, dy. -Hy kaem alle jounen dronken thús, bruide syn wiif en sloech it gûd -stikken. Op ’t lêst foun de sweager, in âld bysjager, hwet út om him to -bikearen. Hja joegen him in rûs as in kartou; biklaeiden him as in lyk, -en leinen him yn in deafet. Tsjin det hy wekker waerd, setten se in kom -mei barnende foarloop op ’e groun del, dat in blauwe lôge joech en dêr -gongen seis fen syn kinde, forklaeid as divels mei hoarnen op ’e kop, -om hinne sitten. Bonsen waerd wekker; biseach de mouwen fen syn -hennekleed, dat er oan hie; stiek de kop út de kiste, en seach de -ougryslike swarte divelskoppen mei wite tosken, dy de wjerskyn fen dy -blauwe lôge noch ougrysliker makke. “Hwer bin ik hjir, mannen?” rôp -Bonsen to lêste. “Yn de hel!” brimden al de divels. “De hel! de hel!” -sei Bonsen, “Ei ju! En hwer forkeapje se hjir den bêste -Hannema-jenever?” Mei ien helle er in bjizzemstûrke ta de -ûnderbroeksbûse út, en sei tsjin ien fen de satans: “Hawar, heite! -Helje dou my as in man dêr ’ris in pear romerfollen for. Den scilste ek -mei priuwe.”—_Iebele._ In skoane bikearinge! Ja, sa giet it. En hwet it -langer dûrret, hwet it slimmer wirdt. As de minske âld wirdt, stjerre -njunkenlytsen alle mâlle flinken en raenjen yn him, allinne it sûpen en -de gjirgens net. Ho âlder wy wirde, ho earniger en drankswieter. Dat -binne twa divels, dy al sterker yn ús wirde hwet al ’t oare earmer en -lytser yn ús wirdt. - -_Ynse_ (_in skipper op de Eastynjen, dy op dit praetke ynkomt_). En -dochs wit ik ’er in probatum rie for. As ’t net helpt, kinne jimme my -frij kielhelje.—_Jappe._ Dat wolle wy wol ’ris hearre, skipper. It kin -to pas komme, en den scil ik it op ’e tromme bringe.—_Ynse._ Ja, maet, -mar it giet om dea. Der komt fen de patient faek nin rabantke to -lânne.—_Iebele._ Nou, den is der noch net mear om hals as in sûpkeal. -Hwet er langer libbet, hwet er greater baerch wirdt en mear in lêst en -skande for wiif en bern. Dea ef better wirde, is de baes.—_Ynse._ Ik -bin nou thús komd fen Soerabaya, en dêr wier ik yn ’t hospitael mei -sike soldaten. Dêr brochten se my ek by in soldaet, dy in flesse mei -jenever neist him hie. “Dat is in swiet drankje,” sei ik. “Ja, sei de -dokter, it is in drankje om de drank mei ôf to learen.” “Mei ôf to -learen? sei ik, “sa bryk kin ik ’t net oan.” “Ja, mei ôfleare, sei de -dokter; as de korporaels de dronkenskip der mei nin bamboezen útbruije -kinne, den krij ik se yn de lapdoaze. Ik scil in sûper noait de jenever -onthâlde; hwent den wirdt hy der noch slijer nei. As er om in -healfearnke freget, bring ik him in dikkop; freget er om in dikkop, ik -skink him in healmingelen. Dat bealget den sa lang, det er stomdronken -is en yn ’e doljorum falt. Wirdt er nou wekker, den hat er troch de -hetsichheit fen dy drank in barnende toarst; as lear forskrokke, is syn -earste fraech nei kâld wetter. Yn pleats fen wetter bring ik him in -tsjettelfol jenever. Ik bring ’er him in stik brea by, dat ik yn -jenever dipt hab, en in panfol seane ryst mei in souske fen in mannich -leppelfollen jenever der oer. Dêr barnt hy den as de hel fen toarst! -Drinke moat it sûpkeal, eft er wol ef net, en omdet er neat oars fynt, -slacht er al wer jenever yn. Mei eltse swolch wirdt de brân -onhiermliker. Oalje jit er yn ’t fjûr, dat er úteaze wol. Hy beart en -stampfoetet as in biseten skepsel; hy flokt alle divels út de hel op om -wetter, mar nin drip, nin inkel dripke wirdt him ta lavenisse -jown.—_Iebele._ Dat liket wol nei de rikeman yn de hel. Mar hwet is ’t -ein?—_Ynse._ It eintsjebislút is, det de sûper heal forbrând fen binnen -en pûr razend fen toarst yn in grousomme tsjinst falt, dêr de measten -foar opstrûpe, mar dy der troch komme binne yn ’e groun genêzen. Hja -meije nin jenever rûke ef sjen; as hja it wird fen jenever hearre, -moatte hja koarts spije, sa ’n ynnige walge habbe hja oan ’t gûd. To -Soerabaya, sei de dokter, hie er in bulte soldaten mei dit middelke -holpen, mar noch folle mear op ’t tsjerkhôf brocht.—_Iebele._ Better, -skipper, det hjar kringen it ierdryk bidongje ûnder de deaden, as det -hja langer in stank en in walge ûnder de libbenen binne.—_Jappe._ Dou -gieste der út mei koegelsfeart, Iebele. Scoene wy ’t net hwet sêfter -mei Joutebaes oanlizze kinne? Hy is oars in bêst kearel, en wy binne -hjir net yn Eastynjen.—_Ynse._ Nou, dat siz ik ek. Yn Eastynjen komt it -op nin aep oan.—_Jappe._ En yn ’t fean net op in turf. As wy him ’ris -ta lid fen it _Matigheids-Genootschap_ krije koene? Hwet tocht dy dêr -fen?—_Iebele._ Nou, bisiikje it mar ’ris. Hy scil ’t mei de gek -bislaen, en dou scilste der noch sneu ôfkomme. Mar hwet boerd hat er -hjir boppe de doar hinge? Dat moat ik earst ’ris lêze. (_Iebele lêst_). -“Hjir wirdt skeard met Dútske messen; mar jimme moatte mei Hollânsk -jild bitelje.” (_Iebele giet mei Jappe en Ynse yn de skearwinkel._) - -_Iebele._ Dêr habbe jy in gnap printke foar de doar hingjen, -Joute-baes.—_Joutebaes._ Foldocht it hwette? _Iebele._ Ja, mar ’t kin -noch moaijer.—_Joute-baes._ Lit hearre. Dy ’t wit moat ’t -sizze.—_Iebele._ Ik scoe ’t sa meitsje: - -Lânsljue! - - -“Hjir is de skearwinkel fen Joute-baes. Us lân is fordield yn ljue dy -skeare, en yn ljue dy skeard wirde. Pas op, det jimme komme ûnder de -minsken dy skeare; dat is profytlikst. Mar kinne ef meije jimme net mei -’t mês omgean, kom den by Joute-baes. Hy docht oars as syn collegas. Hy -nimt jimme ’t bird hiel sêft en bileefd ôf, en yn pleats fen 21 sinten -is hjir it skearjild mar in botsen.”—_Joute-baes._ Dêr scille wy neat -fen ha; hwent as jimme allegearre ’t mês opnimme, den hab ik dien -wirk.—_Iebele._ It hat nin need, baes. As jy in pear tûzen goune -tractemint hiene, en ’er in bytke mear as neat for diene, en ’er ek -neat mear for hoefden to witten as _twaalf-maal-twaalf is -honderd-vierenveertig_, lyk as de ontfangers, ja, den scoe ’k it spil -ek net stean; mar nou je mei skearen en skoenmeitsjen amper in dukaet -yn de wike winne, scil nimmen jo ’t mês út de hânnen -nimme.—_Joute-baes._ Dat is gekkepraet. As der ien fen myn collegas -stjert ef syn gaezjemint kriget, den binne der wol fyftich, ja, soms -wol hûndert, dy de flecht op de skearwinkel habbe, en dêr krûpe, -flaeije, kringe, wrotte, wrame, lige, en lasterje se den om yn ’t plak -to kommen. Hwet woestou prate, Iebele, det nimmen my binijt? Der is sa -’n greaten banjer net yn dit lân dy syn soan net for de skearwinkel -opbringt. Sa gau as it boike yn ’e widze laeit, tilt de faer it -gerdyntsje op, sjucht syn soan oan, en lústert sêft, sa det de -kreamheinster it net heart: “Tink dou mar nearne om. Dou scilste ek út -it greate ieslok ite.”—_Ynse._ Nou, ik moat sizze, it is in bêst -farwetter. Yn de hannel en skipfeart giet it biteljen jamk sa hird as -in lûs op in tarre kleed. Mar yn de skearwinkel is ’t jild by de fisk. -Jonge, maet, as de krediteur de debiteur koartjan op de kiel hat, den -komt de lêste duit mei in amerij los.—_Jappe._ Sa komt it út, der moat -skeard en der moat bitelle wirde; as men mar gau, sêft en bileefd -skeard wirdt. Mar dêr skilt by tiden rju folle oan; dat hab ’k forline -jier ’ris to Warkum ûnderfoun.—_Joute-baes._ To Warkum? Ei, ju! Hwer -sjippen se dy dêr mei yn? Mei brij?—_Jappe._ Né, mar sûnder gekheit; -dat stie der bryk by. Ik kaem dêr mei Olfertboer, dy in pleats oer de -Hoarsa hiere woe. It wier krekt Warkumer merke, en foar det wy nei -lânhearre gongen, woe ’k my earst skeare litte. Sa roun ik by de -Hynste-brêge in skearwinkelke yn, en sei: “Baes, kinn’ je my de bird ek -ôfnimme?” “Ja wol, sei de man; gean jy sitten.” Ik foel djip yn in -brede briedstoel del, en seach ’ris roun wylst baes syn spillen -klearmakke. It wier allegearre tsjep en sindelik as de brân. De treeft -en ’t earnen gûd wier glêdskjirre, det men der yen wol yn spegelje -koene.—_Ynse._ Ja, mar dat wier ’t wirk fen de frou; wy moatte mar -witte, eft de baes de man wier dêr er for oan boart kaem.—_Jappe._ Dat -hie der wol oan. Ik lei de holle efteroer op it beklingsbankje del en -’k waerd ynsjippe; mar do de baes de fingers op myn troanje sette, wier -’t krekt eft my in lôge biwalme, sa hjit wierne syn hânnen. Mar it -slimste wier binefter; do er oan ’t skearen kaem, dounse my dat mês op -de kop om, sa staetten him de hânnen oan. Sa lang as dat by de kevel -bleau, telde ik ’t net; mar do er my mei dat flimige skearmês op de -strôte bigoun to kiteljen, toft ik, dat giet om dea. “Hwet skilt jo, -baes?” sei ik. “Neat, man, sei er; “ik bin sa frisk as in nút. Ho sa?” -“Wel,” sei ik, “it is krekt eft je in kwea consjinsje habbe en my -slachtsje wolle, mar det je net goed doare. De hânnen ridelje jo. Kom, -jow my ’t skearmês eris.” Dêrmei ik sels foar in lyts skylpodden -spegelke oan ’t skraebjen, mar dat waerd gau fillen. De earste streek -de bêste roun my ’t reade sop mei in strael it kin del. Ik joech de man -in stûr, en frege him eft er dêr tichte by nin oare skearwinkel wiste. -Mar dat wier poetsje ’t each út, baes wier prot en woe kik noch mik -sizze. Mei myn heal bird roun ’k as in tsjeaf de doar út, eang det my -immen sjen scoe. Gelokkich kaem my myn collega, Jan Tamboer, to mjitte, -dy my nuver oanseach, en frege: “Biste yn de rouwe, Jappe?” “Né, sei -ik, “ho den?” “Wol, dou rinste, sei er, mei in healskeard bird krekt as -myn bûrman Joël, de slachter, dy okkerdeis syn heit forlern hat.” “Nou -ja, sei ik, mar wiis my mar gau in goed barbier.” Hy wiisde my in hûs -yn de baginestrjitte dêr in earnen bekken úthinge, en in barbierstôk ta -de gevel útstike, dy wyt, read en blau ferve wier.—_Ynse._ O, dêr efter -it stêdhûs.—_Jappe._ Krekt. Nou dêr ik yn. Do de baes foar my stoe, en -de sjippe hwette yn ’t bekken klitste, seach er my wiles mei sa’n skeef -en bitinkelik each oan, krekt eft ik him net bitelje scoe. “Ho wjirmen -is ’t nou, baes? sei er op it lêst; “in heal bird? Jy binne noch net -ienders in goe Fries; dy binne troch de bân allehiel skeard, oars?” Do -’k him de set forhelle, skettere de man ’t út fen laitsjen. “Dat tanket -jo de koekút, sei er do: “it wier jister de bêste snein yn de marke, en -nou is myn collega fen nacht oan de gyl wêst. Fen ’e moarn to fiif ûre -hie er in stik lead op ’e holle, det ’k tochte, daelk saeit er yn ’e -dolte. Sliepe koe er net, en do hat er ta tydkoartinge in skippoun -mannich tsjiis wreaun, det him ’t swit de kop del roun. Bigripe jy nou, -hwerom him de hânnen ridelje?” “Klear”, sei ik, “as de dei”. Ik joech -de man in stûr, en gong mei Olfertboer nei de lânhearre, en do wy de -doar yngongen, sei ’k tsjin Olfert: “Hjir is nou dyn skearwinkel.” “As -dat sa is, sei Olfert, den hoopje ik det ik der ôfkomme scil as dou; -namenlik, healskeard.”—_Iebele._ Dat liket my nuver ta mei dat -rideljen; jo ek net, Joute-baes? ’t Tsjiiswriuwen moat it dien ha, mar -oars ridelje de jeneverljue net, as der mar goed foer yn sit lyk as mei -de skearbaes. As hja jouns de mage der in tommebreed ûnder set habbe en -de moarns de krêft der út bromd, den moatte hja earst al in -wjirmforskrikker habbe, foar det hja mei de hânnen hwette útrjuchtsje -kinne.—_Joute-baes._ Dat giet mei in minske, Iebele, krekt as mei in -haloazje. As hja ôfroun binne, moatte hja wer opwoun wirde, en it kaike -is bêste jenever fen Koatstertille.—_Jappe._ Wol to forstean, by in -jeneverminske. De houn dy him jouns biten hat, moat him moarns wer -genêze, en dy byt him krekt sa lang det er yn flarden skoerd -is.—_Joute-baes._ Hearstou ek hwette fen de separatisten, -Jappe?—_Jappe._ Né, as det it troch de bân goede ljue binne, dy hjar -stil by hjar bidriuw deljane en dêr men wol steat op meitsje kinne. Myn -sweager, Aukebaes, hat in pear timmerfeinten dy separatist binne, mar -hy seit, as hja allegearre sa binne, den woe er wol det al syn foltsen -separatist wier. Mar ho freegje jy dêr sa nei, -Joute-baes?—_Joute-baes._ Myn sister Marijke is der ek by komd, sont -hja sa mei de limoer oanhelle is, en nou scoe hja wol sjen det myn wiif -en ik mei de einen yn ’t kroas fen de sleatten omgrûdzene.—_Jappe._ Ja, -yn de drank habbe hja de divel sjoen. In domenij, dy moarns in goed -slok drinkt, kriget seis wike by hjar, en lêsten habbe se ien in moanne -ûnder de preekstoel set, omdet er yn ’t _Matigheidsgenootschap_ gien -wier.—_Joute-baes._ Dêr habbe se gelyk oan. Nou wit ik net, eft ik ek -nin separatist wird.—_Iebele._ Ho kaem dat sa bryk?—_Jappe._ Wol, hja -seinen, immen dy net sûpt en him sels bitwinge kin, hwet hoeft dy him -sels mei hânteikening to binen en oan keattingen to lizzen? Dat dogge -allinne sûpers, dy oars nin macht genôch oer hjar sels -habbe.—_Joute-baes._ Nou wirdt it wer hwette oars. Mar ús Marijke hat -it net allinne tsjin dat onskildich dripke, dat ik nim; mar forline -snein hab ik ’t noch oars by hjar forbruid—_Iebele._ Dat hie Bauk -jister al yn ’e bôlkoer. Mienste dat net fen de hoanne?—_Joute-baes._ -Dat is ’t. Wol, ik hie der allehiel nin erch yn; mar forline -snein-to-moarn in bytke foar njoggenen roun ’k efkes by hjar yn; hja -wier al mei in fleet fen hjar kaliber nei in boereskûrre ta, dêr ien -fen hjar domenijs ’t wird die, mar de faem wier thús. Sa kaem ik efter -by de bleek, dêr de hoanne yn in fjirderskoer stoe, mei in net ’er oer. -“Scille jimme hjoed in sopke ha?” frege ik de faem. “Né, sei hja, “ho -komm’ je dêr by.” “Wel, sei ik, en wiisde op de hoanne; “ik tochte det -dy baes der oan moast. Hwet docht er den yn de koer?” “Frou tinkt, sei -de faem by de noas lâns, en hja glimke wiles, “frou tinkt, det sneins -in hoanne yn ’t hok nin pas jowt.” “Moat dat bist ek al sabbath hâlde? -sei ik; “ik kin wol sjen, ljea’, det dyn frou nea net troud west is. -Oars scoe hja alle herten by hjar eigen tinke, en de hinkes net sûnder -man litte. Pastoarske, masterke, myn wiif, dy minsken habbe ûre noch -wille, sa lang as ’er gjin hoanne wer yn ’t hok is. En sa tink ik ’er -ek oer.” Mei ien skoerde ik ’t net fen de koer los en soalde de hoanne -yn ’t hok. Nou, der wier wille yn Jerusalem! dat kinne jimme tinke. -Skraebje, kerlke siikje, kok! kok! kok! roppe oan syn weitene -jifferkes; om hjar hinne bôgje, en wiles de wjukken as in bileefd -tsjinner lâns de groun slypje; dat wier ’t wirk fen in eagenblik. De -tapassinge wier, det de sultan ’t hiele serail yn de fearren siet, en -ta slot victoria kraeide oer alle separatiste fammen, dy de limoer -hienen.—_Jappe._ Dat is sa moai, det it hast net moaijer kin, en men -moatte foartgean, as it op syn moaist is. Dei jimme -allegearre!—_Joute-baes._ Ja, mar dou hoefste it net op de tromme to -bringen. It is al ûnder de frouljue!—_Iebele._ Is de bar oan -my?—_Joute-baes._ Ja, fal del. - -_Hessel_ (_in ielskipper op London_.) Goe’n dei, foltsen!—_Joute-baes._ -Wolkom thús! Biste wer by honk? In goede reis hawn?—_Hessel._ Sa -matichjes. Ik hie in poun mannich tabak oan boart; dêr hiene se my -omtrint mei snapt. Dat reau fen Ingelske kommizen hat my de mêst en de -hiele aek mei hammers bitikke, eft ’er hjir ef dêr ek forholen gatten -wierne, dêr wy slûkersgûd yn hiene; it is lykwol noch al goed biteard. -Hja habbe neat foun.—_Joute-baes._ Ha jimme ’t goed mei de iel -hawn?—_Hessel._ Nou, dat mei sa wol wêze. Der is ús in bulte ôfstoarn; -ik leau wol tûzen poun. Sont de sjeachtme yn de bargen west is, is ’t -ek yn de iel, en dat wol mar net ophâlde. Wy habbe soms ek noch wol -’ris lêst fen de fochte fen dy koaltarfabriken, dy yn de Theems -útrint.—_Iebele._ Myn wiif hat my frege, Hessel, eftstou hjar fen -Londen it thégûd ek meibrocht haste?—_Hessel._ Dêr habbe wy in skean -ongelok mei hawn. Sa as se my de koer mei pastelein oan boart brocht -hiene, komme der in pear skeve fiskwiven by my om iel. Oan boart founen -se in pear fordroege prûmkes, dy de feinten útspein hiene; dy treauwen -hja yn hjar koarte einkes piip en stieken do ’ris oan. Hja dampten, det -hjar de reek boppe de kop fleach, en do elkoar kitelje en hompe, en oan -’t mâlfarjen; det de iene mei ’t grouwe dronkene gat yn de koer fen dyn -wiifs pastelein foel; ik hab neat oars meibrocht as in partij diggels, -dy allinne goed binne for ús lytse Beits om ’er mei to -pronkjen.—_Joute-baes._ Is dy Ingelske jiffer ek mei hjar gat yn myn -skearmês fallen?—_Hessel._ Dat woe ’k wol; mar dat is bihâlden bleaun. -Dêr habbe jy ’t.—_Geale-boer._ Binne dy nou sa folle better?—_Ynse._ -Dat scoe ’k leauwe. Sjoch, dêr liz ’k nou in hier op ’t ich; blies der -’ris op. (_Geale bliest, en it hierke fljucht yn twaën._)—_Geale._ As -in flime, hê? Mar kinne jy de Dútske ek sa net slypje, -Joute?—_Joute-baes._ Hwerom net? Mar dy geane aenstons omlizzen, en de -Ingelske witte fen nin fyftich âlde birden to sizzen.—_Geale._ Hwer -komt soks by to pas?—_Joute-baes._ It Ingelske stiel en de timpering is -better. En dêr komt by, de Dútske messen binne breed en tin-blêddich, -en rinne mei in ynpannige bocht fen de rêch nei it ich ta. Dêr troch -skeppe se, en as se net fjûrskerp binne, den snije se de birdstoppel -net allinne, mar wippe dy der ek út. Dêrom lûke folle Dútske messen sa, -en dogge sear. De Ingelske binne smeller, mar steviger, hwent hja rinne -as in beitel by de ich ta. Dêrom snije hja wol, mar om hjar stevichheit -lûke se nea net, en as se net skerp binne, sear scilste dy net dwaen, -mar dou kinste der neat ôfkrije.—_Geale._ Ja, sa binne de poepen. It -kin hjar neat skele as se ’t ’er ús ôfskeare ef ôfskoerre, mar alle -rûchte, dy wy op de bûse habbe, moat ’er ôf.—_Joute-baes._ Praetste fen -de fyndoekspoepen?—_Geale._ Ja, fen dy flienske poespassen, dy ús -frouljue allerlei bellen en flarden oansmarre, en as der op ’t ein net -gauwernôch jild komt, it de earme boer ta bislút mei parate executie -fen de bealch skoerre. Mar siz my ’ris, Joute, as de Ingelske -skearmessen sa folle better as dy Dútske binne, hwerom nimme de -skearbazen den allegearre nin Ingelske?—_Joutebaes._ Omdet hja dom ef -earm binne. De Ingelske messen binne dûrsommer, mar folle djûrder. Hja -kinne de Ingelske ek net goed oansette; hwent as dy net fjûrskerp -binne, doge se de houn yn ’t gat net. En den miene se ek, det se mei sa -’n brede Dútske seine de stânnen fen in boerekin better ôfmeane kinne -as mei in Ingelske sichte.—_Ynse._ Lêsten bin ik skeard to Stiens, det -de triennen my oerrounen. Wy scoene dêr to gast by Rinke-bysitter, dy -in omkesizzer fen ús mem is. Foar det ’k nei him ta gong, liet ik earst -myn bird ’ris neisjen by in skoenmakker. Sa as ’k yn de doar kaem, -riisde my dêr in greate Olfert fen in keardel fen de skammel oerein. Hy -hie hânnen as slaeijen, dêr knoarren as foege barge-ierdappels -oansieten fen ’t skoenmeitsjen, en dêr skoerde er sa moarddedich mei op -myn eansicht om, det it krekt wier eft de kop ’er ôf scoe. Ik tochte, -dit wirdt myn lêste ûre, as der noch in stomp mês bykomt, en omdet ik -krekt in Londonsk mês for bysitter by my hie, forsocht ik him om my dêr -mei to skearen. “Sa ’n pyst glydt my troch de fingers, sei de man; ik -moat in foech swird yn ’e kloeren habbe: dêr kin ’k de bargeboarstels -better mei reitsje.” En dêr rekke er my ek mei, det it my ivich hûge -scil. Wel, ik kin je sizze, Joute, det ’k lêsten yn dy stoarm, do ús -alles stikken fleach, net sa bang west bin as ûnder dat fordomde -poepemês en de poaten fen dy Stienzer oaljefant.—_Geale._ Né den is ’t -my lêsten to Frentsjer better ôfgien. Dêr wier ik op de bargemerke; ik -hie de kroech al tweintich kear út en yn wêst om in bargenegoasje, do -ik my skeare liet yn in winkeltsje, dêr in tsjep jongfaem it mês -hantearre. Sa as hja my ynsjippe hie, sei ik: “Kom, ljeave, wy kinne ’t -eltsoar hwette makliker meitsje.” Ik sette ’t minske op myn knibbel, en -sa hat se my skeard. Us domenijs Frans, je witte wol, de studint, hie -my dêr ynlaet; hwent hy hie kinde oan dat frommis, en stie mei noch in -pear hoantsen oer dit wirk to kachelakjen; mar ik bin noch nea sa -bihindich bitsjinne as fen dy sêfte linige fammefingers.—_Joute-Baes._ -Ja, dat is Fryske skranderheit, det wy skoenmakkers mei ús stive, -pikkige, knoarrige lobben de minsken ’t bird ôfnimme moatte. Myn âld -wiif scoe ’t ommers trijeris sa maklik dwaen, en dy scoeste ek net op -de knibbel sette. Joech hja dy ek in fûgel, Geale?—_Geale._ Dat kin -ommers net minder. Dy skeard is wirdt fen de skearbaes de mûle ôffage. -_Joute-baes._ Wier der ek nijs to Frentsjer?”—_Geale._ Né, mar wol to -Herbayum. Dêr wennet in minger fen ús Jelt-om, dy koeken fen him nimt; -dêr moast ik ’ris oanrinne. Dy boer hie de soan fen syn lânhearre by -him yn de kost; mar sa ’n frjemde ynbyldinge, as dy jongfeint hie, ha -’k noch nea fen heard.—_Ynse._ Ik doar wedzje, sa mâl net as fen -Foâke-moalker.—_Geale._ Hwer maelt dy de plasse oer?—_Ynse._ Dy mient -det er in groatkerl is, en sjocht er in hin, den fljucht er hast út -eltsoar fen binaudheit, sa bang is er det it bist him oppikke -scil.—_Geale._ Nou, hwet ik dy forhelje scil, liket my rikelik sa mâl -ta. Dy jongkeardel, dêr ik dy fen sei, stie stôkrjucht op en del, mei -de earmen slûk by de tsjea del, yn de hirdsherne to brommen, krekt, kin -ik dy sizze, as in pedaelpiip yn in oargel.—_Iebele._ Dat is briker as -bryk.—_Geale._ Ja, mar hear syn ynbyldinge ’ris, en ho er dêr oankomd -is. Syn faer woe him twinge om domenij to wirden, omdet er de -kattechismus sa goed opsei, en dêr hie er krekt sa folle sin oan as oan -hingjen. Bihalven rju gehúgen hie er ek nin formogens, goeman. Mar dat -holp net. Hy moast op de preekstoel, al scoe er der troch ’t gekkehûs -opfleane. Do er noch op de Latynske skoalle gong, moast er altiten -earst syn leksom by de faer opsizze, in strang keardel, dy se as jonge -ek hwette kreammers-Latyn mei de bollepyst ynheid hiene. Koe er syn -leksom noch net, den waerd er yn in fjirders-turfkoer by de eftergevel -ophyst, en dêr hong er den sa lang twiske himel en ierde to bingeljen -ta er alles op in prik koe. Boartfeinten mocht er nea by him ha; dy -wierne to biisaftich, en scoene him ondogensk meitsje. Hy krige nin oar -boartersreau om de sinnen to forsetten as in keameroargel; dêr spile er -den de ’salmen Davids en de Evangeliske gesangen op, en dat gounzjen en -hersenskraebjen hat krekt sa lang dûrre, det er simpel wirden is. -Forline hjerst, do de blêdden fen de beammen foelen, bigoun er -tipelsinnich to wirden. Iendris yn ’t holste fen de nacht hearde syn -heit in oeribel gebrom; de âld man giet opstean, rint mei in lantearne -it hiele hûs fen ûnderen nei boppen troch, en fynt eind’lik syn soan -boppe op de fljirring pûrneaken rjucht op en del krekt as in soldaet, -dy mei ’t snaphaen op skouder yn ’t gelid stie. Undertwiske bromde er -mar toereloers foart. De âld man frege him: “Hwet scil dit bitsjutte, -Frans? Gean nei bêd as in feint.” “It bêd is myn plak net, heit, sei -Frans; “myn plak is yn de tsjerke. Ik bin in oargelpiip; mar mei dy -swiere twjirre wyn fen jisterjoune bin ’k út it oargel waeid. Ik hab in -pomp tsjin de preekstoel oan hawn, en dêr hab ik dy dûk fen krige. -Gelokkich det ’k hiel bleaun bin. Bring my gau wer op myn plak, heit! -It hiele moaije oargel is oars skeind. Gau, gau! Mar foarsichtich.” En -do bigoun Frans wer to brommen, en hy bromt nou al fyftsjin jier oan in -stik.—_Ynse._ Wel, sa mâl kin ’t net. Mar de lêste kening fen Ingelân -hie ek al nuvere gridzen yn ’e kop.—_Iebele._ Hwa?—_Ynse._ George de -tredde. Hy hie 56 jier regearre, do er yn syn bernskens kaem, en op ’t -lêst allehiel simpel waerd, noch sa net fen âlderdomme, as fen syn -ondogenske bern, dy him in bulte fortriet goeman oandienen.—_Iebele._ -Ik miende det de kroande hollen boppe sokke dingen -wierne.—_Joute-baes._ Jonge, né! De kroan is wol boppe de holle, mar de -holle net boppe ’t fortriet. Mar hwet wier er den mei Jurjen-omme to -redden?—_Ynse._ De âlde hear miende, det er in slinger yn in klok wier, -en stoe ûren efter ien yn in herne fen de keamer fen de iene skonk op -de oare to wiuwen—_Iebele._ Nou, dat wol sa wol ’ris gean mei de -keningen. As hja miene, det hja slinger en gewicht beide binne, en det -’er nin rêdtsje him reppe mei, dat hja net earst oan ’t rinnen brocht -habbe; as hja tinke, det ’er net in inkele biweging wêze mei, dy net -fen hjar útgiet, en den hjar sin net krije kinne; ja, den bigjint hjar -op ’t ein de plasse noch wol ’ris to malen.—_Tamke_ (_in âld skroar dy -de hiele dei krantet_). Ja, en dêrom hie ’k forwachte, det Jurjen-omme -ek noch in klokswicht oan syn gat hongen hie. Den hie er de oppositie -en it ministerie en de kening tagelyk west.—_Geale._ Dat rint my to -heech. Dêr bigryp ik neat fen.—_Tamke._ Dat hoeft ek net, boer. De -Friezen rinne nou dochs mar for spek mei. - -_Geale._ Dêr stiet Jappe nou al sont in kertier to eameljen mei -Jarich-ontfanger en syn soan Ubele, de studint. Hwer scoene dy ’t sa -drok oer habbe?—_Tamke._ Lusterje ’ris efter ’t doars-skird; den wiste -it. (_Geale harket_). _Jarich._ (_Bûten doar_). Ik siz ’t dy, Jappe; -Joute wit syn paed fiks skjin to meitsjen. _Jappe._ Ja, mar hy is noch -sa fier net hinne, ef hy stiet noch wol for reden. It slimste is, hy -slacht ’er mei in kwinkslach troch hinne, en as er dêr syn formoanner -mei oan ’t laitsjen kriget, den hat er it woun.—_Jarich._ Ik wit rie, -wy moatte him mei syn eigen jild bitelje en gekheit tsjin gekheit -sette. Dou, Ubele, bigjinste mar ’ris mei de kop troch ien fen dy beide -ruten to stekken, dy mei pompier biplakt binne.—_Jappe_ Dat is goed. -Mar den moastene jimme ’t der hinne draeije, det Joute yn ’t -_Matigheidsgenootschap_ komt. Dat liket my skoan for him ta. By ús folk -to Drachten habbe hja dat ek.—_Ubele_, de studint. (_Hy stekt de holle -troch ien fen de beide ruten, dy mei pompier biplakt binne, yn de -skearwinkel op_). Dei jimme allegearre! Is de baes by -honk?—_Joute-baes._ (_Hy stekt de gleone pûkelige holle troch it oare -pompieren rút nei bûten ta_). Krekt útgien om in poddehierrich -studintsje to skearen.—_Allegearre._ Moai! gnap, man! Ha, ha, ha! Gnap, -Joute!—_Jarich._ Dei jimme allegearre! Ik wiste net Joute, det jy op -jins âlde dei noch piip-ba boartene.—_Joute._ Men moatte al sa hwette -dwaen om de bern, ontfanger. Ik hear, jimme wolle my yn ’t -_matigheidsgenootschap_ habbe.... O Fetse! Wolstou in bytke weiskikke; -dou sitste foar ’t lear. Ik woe ’t mês ’ris oanstrike.—_Jarich._ Ik -sjen, det wy forklapt binne. Mar scoe dat sa fier mis wêze, det wy -allegearre yn ’t _matigheidsgenootschap_ gongen? Wy meitsje ommers lang -sokke kearels net út as ús oarreheit-en-hjarre. Mar dêr wier ek nin -jenever oer ’e flier. Noch yn 1790, 1800 en om dy streek, as in dokter -by in boer oan hûs kaem, en der moast in dripke wêze, den moast it -earst út it neiste doarp helle wirde. En kom nou ’ris! Dy bûter is -ommers oeral oer ’t fjûr. Sa ’n ôfgelegen klûs is der yn ’t wyldlân -net, dêr nin flesfol jenever is.—_Joute-baes._ Nou, en hwet scoe dat, -collega?—_Jarich._ Hwet dat scoe? Det ’er út dat jeneversûpen in partij -pysten en skreitsen opstien binne, dêr ús oarreheit-en-hjarre man foar -man elts in stik ef fjouwer fen ta kjitte sloegen. Hawar! Hwer sjogge -jy dy drege, geve, longerige, bjinitige en breedskoftige kearels yn -Fryslân, dy er foar 50 jier noch wierne? Ommers nearne net. Alle -jierren wirde der by ’t lotsjen mear ôfkard, dy de mjitte net -habbe.—_Joute-baes._ En komt dat fen de jenever?—_Iebele._ Ja, fen de -jenever, dy de divel yn de hel útfoun hat om ús Friezen nei siel en -lichem to moardzjen. As men hounen lyts hâlde wol, hwet docht men den? -Men jowt hjar jenever ef brandewyn yn. En mei ús minsken giet it net -oars. Hawar! jonges fen trettsjin, fjirtsjin, fyftsjin jier bigjinne -ommers al jenever to drinken. Op ’t lêst scille de Friezen der noch -útsjen as forskrompele mankes, dy op sterk wetter steane.—_Jarich._ En -om de bern noch gauwer op to druijen, komt der de baeitabak by. -Streuperts, dy pas yn ’e broek binne, rinne nou al mei in barnende piip -ef sigaer lâns de strjitte to boartsjen.—_Jappe._ En den binne se ek -hwet mansk. _Iebele._ Dat is noch ’t slimste fen allegearre. Smoken en -brandewyndrinken waerd âldtiids oer ien kaem skeard. Do ik in bern wier -mocht nimmen roke foar syn achttsjinde jier, en dy ’t weage, waerd -neiroppen: “It wirdt onwaer, mannen! De bargen bigjinne mei strieën to -rinnen.” En kaem him ien fen syn folk to mjitte, dy sloech him de piip -út de bek. De piip wier ’t bigjin fen de mounichheit. Nou habbe de bern -de piip beet as hja pas út de rokken binne, en dêrom binne hja den ek -mounich; dêrom meije hja flokke, sûpe, dôfhûdich en bretael tsjin -âlders en masters wêze.—_Jarich._ Wel, der binne jamk âlders, dy der -greatsk op binne, det kak-by-de-hak al in sûch mannich dwaen kin. Myn -bûrwiif Beits groeit in foet yn ’t fjouwerkant, as se hjar opsloepen -jonge mei in piip yn de hirdsherne sjucht, det him de reek om de kop -bôget. Mei in ynnich wolbiheagen, krekt eft hjar soan in oerfleaner yn -kinst en wittenskip wier, seit dy gekke malappe den: “Ja, ús Teakeman -mei graech in pypke.”—_Iebele._ De bern miene, det de piip hjar yn -ienen in pear foet greater makket, en sa komt it, det hja nou de -bernskens oerslane. Hwent al dat boartsjen fen knikken, topjen, -hoepjen, hazze-en-houn, en kaper-op-sé, dêr ’t hiele jier elts op syn -tiid de strjitte fol fen wier, dêr sjocht men nou sa net mear fen. Mar -makket de tabak de bern gek en bretael, de jenever makket de âlde ljue -ondogensk.—_Joute-baes._ Wel, dat scoe den wol eigendivelsk wêze, det -men nin slok drinke koene sûnder in biskiter to wirden.—_Iebele._ Ik -siz net, det in sûper ’t ’er op taleit om my to biskiten. Ik siz, det -hy syn koerakter forsûpt. Lyk as er pit en merch út syn lichem sûpt, sa -docht er it ek út syn siel. Der is nin hâldfêst mear oan de man. Hwet -er nou bilooft en wol, dat is him wer forgetten as er omsjocht. Hawar! -lit alle ljue, dy hannel en wannel dien habbe, sizze, as hja sa op ’t -wird fen in sûper wol in oartsen joegen? Dêr haste Seakele groatmakker, -Ubele skipper, Feike tsjiisker; binne it yn ’e groun net de bêste -minsken fen de wrâld? En hwet steat kinste meitsje op hjar wirden ef -biloften?—_Geale._ Jonges, né! Hja binne sa wif as de wyn. Jimme -seinene niis det de jenever en de tabak ús manljue sa lyts en onsjuch -makke ha; dêr komt my hwette by yn ’t sin. Wy hienen lêsten in poep yn -ongetiid, dy noch ûnder Napoleon tsjinne hie; dat wier in moai skrander -en fornimstich keardel. Dy hie altiten syn oanstriid, det ús frouljue -sa great, sa flink en sa moai wierne, en de Friezen sels sokke -pysten.—_Iebele._ Dat leauste wol. Us frouljue meije hwet kofje en thé -slabje, mar hja drinke nin jenever en hja smoke net.—_Ynse._ Sa giet -it, maet. For de hel wierne de ljue net eang mear. Do hat de divel syn -fjûr yn de jenever stitsen, en sa jit hy hjar nou yn dit libben al de -hel as wetter troch de weaze yn de termen del. Nou forbarne hja -ynwindich. En hja binne der wol tûzen ris slijer nei as nei brea. Sa is -de divel. Syn hel gûchelt er ús foar as in himmel. Hjir by ús yn ’e -stêd rekkenje se nou, det om ’t tredde hûs in jenever-hûske stiet. Dat -binne allegearre timpels fen de satan. Yn Ingelân hingje boerden út de -kroegen, dêr op stiet: _Stomdronken, en nin strie yn de kelder, for ien -stûr. One penny!_—_Joute-baes._ Nou, Ynse, praet dou hwetstou wo’ste, -mar astou dy divel weijageste, den helleste der in oaren wer yn, dy -neat better is.—_Ynse._ En hwa is dy?—_Joute-baes._ It bankerot. Den -moat ús lân sinke as in stien. Myn ljeave man, as ik en in oar nin -dripke op syn tiid namen, hwer scoenen den de miljoenen weikomme, dy ’t -lân, en alle stêdden en doarpen, nou fen de accyns op de jenever -rispje. Ik siz mar, dy nin jenever drinke, dat binne lânforrieders, dy -’t net goed miene mei hjar lân en kening. Hwet seistou, Jaen Heindrik? -ef Haerm? Ho hjitste? - -_Harmen_ (_in hantsjemier_). Wolstu mich manges barbieren?—_Joute._ Ja -wol, man. Sa ’n naesje is der net dy ik net skear.—_Harmen._ Jau, -boasken! Aber ich gebe dich nich mehr dan ’n ortken.—_Joute._ In -oartsen? In oartsen? En dat fen in riken skevel as dy, dy mei tritich -keabelde keizersgounen yn ’e pong en in tsjiis op ’e puchel wer nei dyn -lân tsjochste?—_Harmen._ Jau, jau! Du krigeste nich mehr.—_Joute._ Nou, -gean sitten mar. Libje en libje litte. Us ljeavenhear hat ommers de -oksen krekt sa goed skepen as de minsken. Mar nou moat ik dy earst -freegje, Harmen, ho wolste skeard wirde? Op ’e rachel? Op ’e tomme? Ef -op ’e leppel?—_Harmen._ Auf dem rachel? Was heis das?—_Joute._ Den spij -ik dy yn de bek, Harmen; stryk ’er de sjippe trijeris oer hinne, en ik -skear dy.—_Harmen._ Und was meinstu, boasken, mit dem daum?—_Joute._ -Den stek ik dy de tomme efter de kiuwen, ik span it fel fen dyn wang -út, en ik skear dy.—_Harmen._ Und dei leffel?—_Joute._ Ik stek dy in -silveren leppel twiske fel en kevel, en dêr skear ik dy op. Op de -rachel kostet in duit; op de tomme en de leppel elts in -oartsen.—_Harmen._ Noe, männeken, für mich auf dem leppel.—_Joute._ Op -de leppel? Op in silveren leppel? Kaptael! Nou sjen ik, Harmen, detste -út in ryk lân biste; út it lân fen de baronnen en de _gnädige herren_. -(_Joute sjippet him yn mei hinnekjitte. Hy hellet in blikken leppel út -in komke mei divelsdrek, en stekt him dy efter de kiezzen. Sa sit -Harmen dêr, wylst Joute it skearmês op it lear oanstrykt, en syn mopke -smoarfet troch de noas roffelt en oandachtich nei Harmen -opsjocht._)—_Harmen._ Wo kik dat hündeken noa, baes?—_Joute._ Ei, ju, -as ’er drokte is, lyk as nou, den giet it wol ’ris hwet hastich ta; den -fljucht ’er wol ’ris in flitske fen noas ef kin ôf, en dêr gobbert ús -mopke op.—_Harmen._ Potstausend sakkrement! Kerl! Meinst mich die nase -ab zu schneiten? Du henker! (_Harmen smyt de skeardoek ôf en fljucht -mei koegelsfeart de skearwinkel út._)—_Allegearre._ Ha, ha, ha! Jy -scille de nearringe staf meitsje, baes.—_Joute._ Wol to forstean, de -poepenearringe. Mopke is de sjamme, dêr ik alle poepen mei ôfbalje. For -in oartsen wol ik sa folle stank net yn de skearwinkel habbe.—_Waetse_ -(_trekskipper._) De earste lucht is der oars al ôf. As de mieren earst -yn ’t lân komme den rûke hja op it swietste.—_Joute._ Dêrom neame se -hjar ommers ek nije griente. Mar it kin my net skele, as dy griente -farsk ef âld is, ik mei net oer de lucht.—_Ynse._ Ei, ju! hja rûke -krekt as de Turken, en dat komt, det de poepen, sa lang as se hjir to -lânne binne, yn ’t hea lizze, en hjar net omtklaeije, en de Turken -sliepe altyd yn de klean. Al de útwazemingen fen ’t lichem, dy yn de -sliep sterkst binne, gean by hjar yn de klean sitten. - -_Swopke_ (_domenijsfaem_). Dach sizze fen domenij, en as je moarn to -fiif ûre ek komme koene om him to skearen?—_Joute._ Ho sa ier?—_Swopk._ -Domenij moat nei de klasjes to Snits ta.—_Joute._ Nou, goed, ljea’! -Meitsje mar, det er in goed kears barnt, det ik sjen kin.—_Swopk._ Dêr -scil ’t net oan haperje, as jou mes mar net stomp is.—_Joute._ (_Tsjin -Auke, in âld boer._) Auke, lit dy faem ’ris troch ’e hânnen -gean.—_Auke._ Dy tiid is oer. Dêr hab ik nin nocht langer oan.—_Joute._ -Dat is neat. Is ’t net goed for de ien, den is ’t goed for de -oare.—_Swopk._ Alde stakkerts! Hwet scoene jimme? Mar ik scil je by -domenij oankleije, Joute, det je de boeren tsjin syn faem oanhysje. - - -_Joute._ (_Fiif-ûre yn de moarntiid. Hy rinkelt oan de pasterijedoar. -Swopk docht op._) Moarn! Is domenij al by de wirken?—_Swopk._ Ja, mar -men hat hjir ivich fen dy smelle ongelokken. Ik jaen de man in kears, -en hy is út.—_Domenij._ Swopk! Swopk! De kears is út.—_Swopk._ Ja, ja, -ik hear it al. Ik scil je helpe. (_Swopk en Joute komme mei ’t -ljocht._)—_Joute._ Moarn, domenij! Iere moarn it ljocht út? Ho moat -dat? En jy scille jou ljocht hjoed foar de klasjes fen Snits skine -litte.—_Domenij._ It ljocht is net allinne út, Joute, mar it is ek wei; -hwent ik sjen it nearne net.—_Swopk._ Ik ek net. Hwet balsom -nou!—_Domenij._ Nou, ho ’t is dat wit ik net. It is net yn ’e hichte en -net yn ’e lichte. It is nearne net. It is wei.—_Swopk._ Ja, domenij, -tsjin ’e balken oan scil ’t net sitte. Ha je ’t ek yn ’e bûse fen ’e -nachtrok stitsen?—_Domenij._ Nou, mar nin gekheit, en bring oar -ljocht.—_Swopk_ (_dy weigiet_). Hwet donder! Dat is -tsjoenderij.—_Swopk_ (_dy werom komt_). Dêr is foar de twade kear -ljocht. Pas op, Joute, det de tsjoensters it net wer weihelje.—_Joute._ -Dêr scil ik by wêze. (_Joute skeart domenij en seit_): Komt jou broer -hast út, domenij?—_Domenij._ Dy is al út, Joute. Hy scil nei Anjum en -Dockum ta om op birop to preekjen. Hy hat al in dou, as er nou ek mar -in kou hie.—_Joute._ Den hat er al boaske? Nou, dat is goed, as er mar -oppast det er it net seit.—_Domenij._ Boaskjen is ommers nin -skelmstik.—_Joute._ Dat is wier. Mar yn eltse gemeinte binne in boel -âlders, dy hjar dochters bittere jern slite wolle, en dy dochters wolle -ek onbitinkelike graech by de man sliepe. De iel smachtet sa net nei de -dauwe as in jong frommis om fen de stoel to fallen. As er nou noch net -forsein is, den binne dat ommers allegearre de _bondgenoten_ fen jou -broer, dy mei mannemacht to fjûr en to swird for him stride, al is er -de greatste stumper op ’e stoel; en witte hja, det er boaske hat, den -hawwe hja him foar ’e hounen foun, al koe er balken yn twa -preekje.—_Swopk._ Domenij! Joute, ju! Kom hjir nou ’ris. (_Domenij en -Joute geane nei de pronkkeamer, Swopk stiet foar de iepene kleankast, -dêr de kears lûd yn stiet to barnen_). Dêr ha we omkoal nou! Sjoch my -dat merakel ’ris oan! Men siikje yen gik, en de kears stiet yn de -kleankast to barnen. Ho komme je dêrby, domenij?—_Domenij._ Ik hab ’er -myn nije rok út krige, en ik moat it ljocht siker yn de kast bisletten -hawwe, do ik de doar ticht die.—_Joute._ Ha de tsjerkfâlden de pasterij -al asterearre?—_Swopk._ It wier wol tsjinstich; hwent as domenij sa yn -’e gedachten foartpandert, den fleane wy d’ iene tiid ef de oare noch -’ris mei de hiele santepetyk yn ’e loft.—_Joute._ Sa giet it. De -straffe folget op ’e sonde. De straffe fen in âld faem is in els yn ’e -tonge. De straffe fen in goekeap hoed, koft by de stamme Juda, is de -rânne by de earste reinboi ôfweakke en op de skouders del. De straffe -op in gnappe kokenfaem is in lege boddelerij. De straffe op nauwe skoen -is ekstereagen. De straffe op ’t hijlkjen is in skoanmoer. De straffe -op in bern is nachts yn ’t spier en net sliepe. De straffe op in namme -is in silveren leppel, en de straffe op ’t rinnen yn gedachten is ’t -weisinken fen ’t ljocht en in piktsjustre keamer.—_Domenij._ En de -straffe op it pimpeljen is in noas mei snijwirk en ridelige hannen, as -men syn klanten moarnsier skeare moat.—_Joute._ Moarn, domenij! -Gereis!—_Domenij._ Moarn Joute! - -[Yllustraasje: AS DOMENIJ YN GEDACHTEN RINT....] - -(_Tsjin de faem_). Swopk is de thé klear?—_Swopk._ It is allegearre -kant en klear. De âlde jiffrou mei Ynse en Tabe sitte al nei jo to -wachtsjen.—_Domenij._ Scil Tabe ek mei?—_Swopk._ Ei, ja! In omke mei -ommers syn neef wol meinimme. Tabe hat nei Aden yn de Reade Sé west, -seit er, en hy hat sa lang op dat griene wetter omdigere, det hy woe -nou dy foyaedzje nei Snits wol ’ris mei ha.—_Domenij._ Dou biste in -goed abbekaet, binamme astou for dy sels bekkeste. Ik bigryp it wol; hy -moat joun by dy meide.—_Swopk._ Nou scoene je to wrâld sizze, ho komme -jy dêrop, domenij? Ik ha nin hier op myn holle, dy er om -tinkt.—_Domenij._ Ja, ljea’, dou biste Mennist. Dyn hierren tinke der -net om, mar dyn sinnen to faker. (_Domenij giet oan ’e thétafel_). -Moarn jimme! Noch soun, Tabe?—_Tabe._ Kaptael. Domenij ek -goed?—_Domenij._ Bêst, mar ik hab rju to rêdden mei de orthodoxe oksen. -Hja sizze den wol ’ris fen okseprippers, as hja fen domme ljue prate, -mar ik ha mear lêst fen de oksen as fen de okseprippers. Ik woe wol det -hja allegearre yn Canaän wierne. Den wierne se yn hjar erfdiel, en wy -scoene hwette mear rêst habbe.—_Ynse._ Ja, mar domenij, jimme binne der -sels ek in bytke skild fen. Do ik de lêste reis nei Eastynjen die en -somtyds fleande fisken oan boart krige, den tocht ik wol ’ris yn my -sels, dy bisten binne ommers krekt as ús domenijs, liberael en -orthodox; heal fûgel, heal fisk.—_Jiffrou._ (_Domenijs mem_). Ho nou, -Ynse! Wuden jou ons sukke merakels wysmaike? Dat had ik wrychtich fen -in diaken niet wacht. Fisken fliege? Dinke jou dat je hier kynders foar -hewwe. In koe ken noch niet ienders fliege, en die is noch in ’e weide -op ’t lan; en nou suden jou ons wys maike, dat de fisken uet it waiter -fliege!—_Ynse._ Nou, ik siz je den, jiffrou, det ik se faek sjoen ha, -en tûzenen eastynjefarrers mei my.—_Jiffrou._ Merakels, altemail -merakels!—_Tabe._ Né jiffrou! Omke liigt noait ef hy moat wierheit to -koart komme. Mar witte je wol, jiffrou....—_Swopk._ Hjir is noch in -goed pantsjefol, Tabe. Wolstou dat ha?—_Tabe._ Ik ha oars nôch, ljea’; -mar omdetstou it fregeste scil ’k it nimme. Witte je wol, hwet ús op -reis oerkomd is, jiffrou?—_Jiffrou._ Nou, seker weer merakels. Dink -niet, dat je ’n kyn foar hebbe, hor Tabe!—_Tabe._ Wel, né, suvere -wierheit. Wy smieten ’t anker út yn de Reade Sé, krekt op it plak dêr -de Israeliten droechfoets troch gongen wierne, en dêr Farao mei syn -leger fordronk. Do wy ’t anker lichte scoene, wier it sa swier wirden, -det wy alles hast oan flarden wynden; mar do it boppe kaem, hinge der -in tsjille oan fen de swiere izeren oarlochswein fen kening Farao. Ien -fen de leppels fen it anker hie der krekt yn hekke.—_Jiffrou._ Sien, -dat loof ik beter, Tabe, as fen die fliegende fisken; want fen Farao en -syn waigen leest men in de bibel. Jonges, Jonges, wat binne jou al feer -in de wereld op weest, Tabe! In de Rode Zee! Suden je met je schip ook -wel na de Dode Zee toe deure, dar Sodoma en Gomarra in forbrand -binne?—_Tabe._ Ja, wol nei de hel, as je my mar kaerten en pompieren -jowe.—_Jiffrou._ Fui, so ’n grousam woard, Tabe! Ik wude wel, dat ik -jou niet fraigd hadde. Wete jou wel, feint, dat de weg na de hel breed -is, en dat jou dair wel komme kenne, as je dair weze wille?—_Domenij._ -En sûnder kaerten en pompieren.—_Tabe._ Nou ja; mar jiffrou praet fen -doaren, en dat seit men net tsjin in séman. (_Der wirdt oan ’e -pasterijedoar rinkele_). - -_Swopk._ Dêr is de koster, domenij. Dy hat hjir jisterjoune ek al -west.—_Koster._ Goe’ moarn allegjerre! De grytman hat my frege, eft ik -him dat pompier fen de pasterijefinne ’ris bringe woe?—_Domenij._ O, -krekt, dat hie ’k skandelik forgetten. (_Domenij hat krekt it -bûterflotske yn ’e hân om in stik iten to smarren, en giet ’er mei nei -’t pultrom om it pompier to krijen_).—_Domenij._ Dêr is ’t pompier. Ho -giet it mei mynhear-en-hjarre?—_Koster._ Sa matich. Mynhear hat -earjister út to iten west by de gormandeur, en jister hie er it wakker -yn ’t liif. Doctor seit, det it _koude stoffen_ binne. En mefrou hat in -droevigen lêst fen winen.—_Tabe._ For in oartsen siik en for in botsen -stront, dat is for seis duiten mei inoar.—_Koster._ Nou, deadlik is ’t -noch net.—_Domenij._ Sa, den binne se beide sa hwette gammel. Nou, de -groetenis oan mynhear en mefrou. Ik scil moarn wol ’ris komme. Swopk, -hwer is de bûter? Jow my de bûter ’ris.—_Swopk._ Wel, dy hiene jy -aenstons yn ’e hân. Jy hawwe him dochs net by de kears yn de kas set? -Ik sjen de bûter op nin wegen ef fjilden.—_Tabe._ Ik miende det it jo -bigoun to bigreatsjen, domenij. Jy hawwe de bûter efter it slot smiten. -Sjen mar ’ris yn ’t pultrom. (_Domenij slút it pultrom op, dêr de bûter -yn in jildlaedke stiet_).—_Swopk._ Goed biwarre, domenij.—_Domenij._ -Dat komt fen dy hast.—_Jiffrou._ Jou buse, domenij! Heres myn tiid! Jou -sille jou sels noch wechbringe. De butter in ’t pultrum! Nou, Nou! So -ken ik ’t fen myn levensdagen niet an.—_Ynse._ Nou, domenij, as wy -foart scille, den wirdt it tiid. Der is mar in lyts sigentsje, en der -is ek noch in rek yn de wyn, dat wy skouwe moatte.—_Domenij._ Nou, ik -bin klear. Swopk, hwer haste myn klean?—_Swopk._ It kin je wol bite, -domenij. Neist jo op ’e stoel laeit jou rôk en jou lekkenske -jas.—_Domenij._ (_Hy stiet gysten op, en yn de forbyldinge, det er mar -ien ding hat oan to tsjen, sjit er de rôk oan de rjuchter- en de jas -oan de lofterearm, en sa de pasterij mei feart útstappende ropt er:_) -Moarn, mem! Moarn, Swopk!—_Jiffrou._ Heres myn tiid, domenij! Wat -scill’je nou? Domenij, as dat so mut, dan mach moeke altiten wel met -jou reize om op jou te passen. Jou binne ommers geen klein kyn? -(_Domenij bliuwt oan ’e hael._)—_Swopk._ Domenij! Hei, domenij! sa net -wei. Domenij! woll’ je nou mei de oudkopen troch Snits rinne en -forkwanselje jou eigen plunjes?—_Jiffrou._ (_Hja hat Domenij beet_). -Foel je dan niks? Foel je niet, man, dat de rok- en jas-mouwen jou op -de eers bengele?—_Domenij._ Al wer mis. (_Hy tsjocht de rôk oan, en dêr -de jas oer hinne_).—_Jiffrou._ Ynse, jou mutte op myn seun toesien. Jou -wete wel. Fui! Fui! Nou, gereis jimme.—_Ynse._ Dêr kinne jy steat op -meitsje, jiffrou. Wy scille domenij sûnder haverij thús leverje. Elts -syn bar is net to folle. Earst hat de harder syn skiep laet en nou -scille de skiep de harder liede.—_Tabe._ Joun om njuggen ûre binne wy -der wer, Swopk! Meitsje den mar, det de boerekofje en in helder fjûr yn -’e poeskoken klear stiet. Den scil ik dy mear fortelle fen de Reade Sé. - -_Sate Westerein._ -1853. -J. H. H. - -[Yllustraasje: IT LUD UT ’E MOLKENKEAMER.] - -GABE-SKROARS REIS OM IN WIIF. - -Ik bin ’ris wiet en smoarch en ongedien fen de Bolswerter merke komd: -ik woe it al in bytke forblomme for ús folk, mar de klean en de pong -wiisden al út ho it ’er trochgien wier; hwent ús mem hie al foar det ik -de sliep út hie, de boel neisjoen en de pong luze. Ik gong de deis wer -flitich oan de nidle, mar de jouns waerd my it leksom wer oplêzen, en -ús mem sei: “Dou scoeste doch ’ris om in wiif omsjen. Dou hieste folle -stadiger libben.” “Dat kin ik net sjen, mem! andere ik dêrop: By folle -troude ljue is ’t in hiel onstadich libben: eigentlik is it in soarte -fen Aprilswaer, ytlike mylde ljeave simmerdagen nei eltsoar, en den wer -heil en snie, ja, tonger en wjerlocht, en stoarm der op ta; en den -wirdt de tange soms mear brûkt om de divel út it flêsk to klopjen, as -om it fjûr to menearen.” “Ja, mar Gabe heite, sei se, den hieste dochs -in oanhâld as wy út de tiid rekkene.” Ik dêr wer op: “Ik haw oanhâld -genôch oan de âlde broeken en baitsjes, dy de ljue my stjûre to -laepjen, mear as my ljeaf is.” Koartom; hja koe neat mei my wirde; -hwent ik hong yn ’t gat as in baerch dy ringe wirde scoe. Ik woe mar -net, tochte my. Mar ho nuver kin it rinne! Us bûrman is wakkere tier yn -de domenijs. Ik nim it sa nei net, as dy ljue mar goed binne, en mar in -goede freedsume gong troch de wrâld geane; in foarbyld docht it measte -ôf. Hwent as de ynhouten net doge by in minske, ik wit net, eft it wol -troch preekjen lape wirde scil. Dêrom wol ik net sizze, det it kwea -dwaen scil. As in beam goed stiet to waechsjen, den mei er wol ’ris -bigetten wirde. Koartom, ik bin sa kieskeurich mei de domenijs net, mar -myn bûrman munstert se allegearre sneins ôf. Den reisge er nei de iene, -en den nei de oare; en nou wier oan de Baerder kant in domenij, dat nei -syn sin in útrinder wier: dêr moasten wy hinne. ’t Wier winter, en heal -omdet it my thús to near wier, en heal út nijsgjirrichheit, reisge ik -mei de man. - -Do wy oan it doarp kamen, stoe dêr in moaije nije boerehuzinge; dêr -stoepen wy yn, en wy fregen, eft wy de redens dêr sa lang yn lizze -mochten? En do rôp in moai jongfaem, dy heal ta de molkenkeamer -útseach, sa det ik it boppe-ein allinne sjen koe; dy rôp sa frjeonlik -fen: “Ja, hiel wol, frjeonen!” det ik ’er allehiel-en-al oars fen -waerd, en mear om de faem tochte as om de domenij, do wy yn de tsjerke -wierne, sa det ik mar in bytke fen de preek forhelje kin. Allinne wit -ik ’er fen to sizzen, det er meastal binnensmûle op ’e tosken praette, -en den rôp er wer: _Jeruzalem! Jeruzalem!_ mei in bolderjend lûd. Ho -nuver seach ik op do de tsjerke útgong, en wy ús redens werom helje -scoenen, det wy oan de kofjetafel noade waerden, hwer dy jongfaem -pronkemoai bysiet. It wier in blomke fen sauntsjin jier, danich -optakele. Moaije reade wangen hie se; mar de eagen gitswart, en dat -stiet net for in Fryske faem. Sa tink ik ’er oer, mar eltse minske hat -syn sin, sei ús beppe, en hja iet plattekoek. - -Us bûrman en de boer wierne kennissen. De boer frege: “Hwet for in -jongfeint ha jy dêr by jo?” “Wel, dat is in soan fen Pibe Rommerts.” -“O, sei de boer, dy hat sa ’n rún hawn, dy frij hwet in gouns roun.” -“Just, ja. Dy foks’le nuver de wei lâns as er los wier; ja, hy hat noch -stêdsswipen woun.” “Dochs, ju?” sei de boer, en al sokke hynstepraetkes -mear, dêr ik in bytke nocht oan hie. De jongfaem siet to -klontsjeknippen: der fleach in great stik krekt yn myn pantsje. “Hou! -sei se; dat is mis!” “As it miend is, net, faem; den wier it my goed, -al wier it in balstien fen sa ’n skepsel as jy binne.” De faem sloech -de eagen del. “Ha, ha! sei de boer; men kin wol sjen, det er fen de -selde lape toarnd is as syn heit. Dêr haw ik ’ris Wytmarsumer merke mei -hâlden, en do gong it ek al nuver yn syn wirk. Keardel, hwet hiene wy -do in wille! Wy sloegen yn eltsoar om as heidens en Turken. Wy jagen de -exteur en de adstinten de wei op. Mar it hat ús jild koste.” “Ja, sei -ús bûrman, dy kin syn wird wol dwaen, al is it mar in kreupele skroar.” -Op dizze wirden koe ik dudelik merke, det de troanje fen dy jongfaem -foroare. Wier it yet mar in bakker west ef in timmerman, tochte hja -licht, mar in skroar! It sloof wist misskien net, dat wy better sûnder -klerken koene as sûnder skroarren. Mar ik sei: “Bûrman, jy sizze dêr -fen kreupele skroar; wit’ je den net, det it sa biskikt is, det -skroarren, dy kreupel ef rounrêgich binne, det sokke de bêste binne? -Binne se kreupel den kinne se maklik de iene skonk ûnder de oare -trochslaen, en binne se rounrêgich, den binne se tichter mei de noas op -hjar wirk”. De boer lake, det er skodde, en de faem glimke sa hwet to -mûk. “Ha! tochte ik, nou fal ik hjar dochs net ôf.” Dat streelde my -sels; hwent siker it famke bifoel my. De klean sieten ’er sa kant om; -hjar moaije kleur, hjar ynblanke hals, hjar moaije roune earmen, -koartom alles naem my yn. Dêrby de moaije rike keamer; it moaije fjûr; -it blinkende hûsrie; it silver yn de pasteleinkast; alles wier sa -forguldich for myn jonge bloarrige eagen, det ik as bitsjoend like, en -tûzen kearen dêrnei haw ik wol ’ris tocht: “Sa kin men mar ienris in -jongfaem ljeafhabbe.” De boer noadde ús to iten, ef ljeaver dy goede -ljue wisten net better, ef dy kofje jowt is it iten skildich. Hja -lieten earst de brandewynskop roungean, en do it tafal sa kaem, det de -faem my tabringe moast, sei se mei in bernlike flaeijende stimme: “As -je b’ljeaft; scille je ’ris mei my drinke, feint?” “Dêr tankje ik for, -faem!” en ik preau. Sokke drank haw ik noait dronken út in leppel, dy -troch sokke lippen oanroerd is,” sei ik. It skimere my foar de eagen, -do ik dat skepsel dêr foar my stean seach, en ik seach net ienris, det -se op de iene tean stoe. Hwent it ongelok woe, det se krekt oan de oare -kant kreupel wier as ik. Wy ieten, en ús bûrman plakte my oan de griene -siede fen de faem, en de frijerij bigoun, det ik in lyts tikje mei myn -kreupele rjuchter knibbel tsjin hjar kreupele lofter side joech. De -frijerij waerd greater, do de âlde ljue yn it bûthús gongen om it fé to -bisjen, en de faem de tafel ôfnaem. Us bûrman rôp my by it útgean ta: -“Nou, Gabe, dou moast ’er mei oanpiele, krekt as it âld wiif mei de -hinnepiken.” “Ja, mar dy rekkene dea; sa wol ik net,” rôp ik werom. Ik -hoallefoalle dêr krekt sa lang om, det ik hjar in tútsje ontstiel en -hjar frege om de oare sneins wer to kommen? Krekt sa as wy dêr rjucht -oerein by eltsoarren stoenen, en hja sa hwet op ’e lippe kôge om ja ef -né to sizzen, dêr komt ús bûrman oanstoarmjen, en dy sei: “Ho nou, -Gabe? Haste hjar noch net op ’e skirte? Jimme moasten ’ris by de -hynstekeapers op ’e skoalle: dy scoene jimme hwet oars leare.” “Ja, mar -as it my to dwaen wier om kwea to learen, den woe ik de baes sels -sprekke; den woe ik by de divel op skoalle gean, bûrman.” Sa spriek ik, -en de faem sette greate eagen op, det ik yn ienen fen in sêfte -weisinkende frijer yn in rouwe bolderbast foroare. Mar ik wier to fol -fen hjar, sa ynnich troch alles hinne forslingere, det ik it myn goede -bûrman hast kwalik naem, det hy my oansette woe om fierder to gean as -it fatsoen meibrochte. Do it tsjin fjouweren roun, woe bûrman foart; -hwent hy sei: “Ik sjen wol, dou krigeste hjir sa ’n great klontsje yn -de thé, det ik ’er my hiel net nei set om dy mei to krijen.” “Ja, wis,” -sei ik, en ik woe al nei myn redens gripe. “Né, nou siz ik op myn -beurt, nou scilste bliuwe. It is sa kâld det it ongelt. Ik scil it wol -oan dyn âlders sizze, en moarn om tsjien ûre is de feint hjir om dy to -heljen.” “De faem lake ’ris, mar dy wipte hird nei it bûthús, en dy -frege oan de âld boer, en mei in amerij wier hja werom, en in knikje -wier genôch om my it witten to dwaen, det ik bliuwe koe, en ik wier -boppe de wolken. Do ús bûrman ôfskie nomd hie, naem er my by de earm, -en hy sei: “Dy de domenij spritsen hat, mei de kastelein ek wol ’ris -sprekke. Ik wol in ôfsetter nimme.” En do wy nei de herberge gongen, do -sei er: “De diker, Gabe, nou haste byt. Maetsje, maetsje! astou dêr -efter komme kinste, den kinste dyn skroarstafel mei al syn lappen mar -opbarne. Hjir hinget in boerepleats oan, man. De boer wirdt âld, en syn -âld wiif is blyn, en meastal bêdridich. En dêrby jimme kinne eltsoar -neat forwite; hwent jimme binne beide afterbernsbern fen Mephiboseth.” -Ik moast laitsje, hwent de man wier rûch en bibelkindich. Do ik wer -thús kaem do stie de âld boer al to heajaen, en ik fage de stalhouten -oan krekt as thús. “Dat giet dy yet al linich ôf,” sei de boer dêrop; -en do bigoun ik oer kij en skiep to praten as in âlk. Ik bitaestte alle -kij, en sei er ’t mine oer. De man sei: “Jy koene wol boer wirde, Gabe. -’t Is jammer det je it net binne, mar men kin ’t net witte,” sei de -man, en dat hie for my in djippe bitsjuttenisse. Koartom, dy man wier -mei my ynnomd, en hy gong koart nei iten op bêd en liet my mei Geke yn -de moaije keamer allinne. - -Wy hoefden nin ljocht; de moanne skynde boppe yn de loft, en sa ’n -nacht to biskriuwen is boppe myn krêft. Ik scil ús âlde Gysbert-omme -mar sprekke litte. - -Da ’k boascke’, eer’n oon uwz Ynts, -(het wier ick jiette’ yen jobbe! -En jae wier, earm’ djier, jong,) -ick lille’, ick bortte’ ick sobbe; -Ynts knuwck-forsche my weer so lordig en so swiet: -O jeugd! O swiete jeugd! Ick mecke ien sjongsum liet. - - -Mar yn de neinacht, do ik allehiel forsonken en fordronken wier yn my -sels, do (hja siet flak foar my, en de moanne skynde hjar flak op hjar -moaije troanje, sa det er yn de appelkes fen hjar brune eagen omdreau) -do suchtte ik, en sei ik: “Hwet bin ik in great gek west!” “Ho sa?” sei -de faem. “Ik haw altiten in tsjinnichheit, ja, in wjeraksel op brune -eagen hawn, en nou de moanne sa frjeonlik yn dines skynt, nou sjen ik -’er de himel fol salichheit yn.” “Né Gabe, sei de faem, “dou biste gjin -great gek _west_, mar dou bist it _yette_. Ik scil ús folk roppe. It -wirdt tiid, Gabe”, en woeps, do fleach se op en liet my allinne sitte, -en ik sloech my sels foar ’t boarst. Gabe, Gabe! sei ik yn my sels, dou -biste in gek, in forljeafde biste. Tûzen reis haste sein, in frommis -scil my noait fortokje, en nou bart it al yn ien nacht. Mar dizze faem -hat my dochs ljeaf; hwent hja seit my de wierheit.” Ik gong op bêd, mar -myn Geke gong wer nei it folk ûnder de kij. Eft dy ek hwette hearre -moast dêr yn ’t bûthûs, det se in kreupel skroar ta in frijer hawn hie, -dat kin men tinke. - -De oare moarns om tsjien ûre kaem yn pleats fen de feint in earm -arbeider, dy for de feint yn ’t plak wier. Hwent dy wier út-fen-hûs -gien. Do wy foart scoenen, joech se dy earm man earst in great glês -brandewyn, en do er dêr in swolch fen naem, do striek er him oer it -liif en sei: “O, bêste faem! dat falt ’er yn as Gods wird yn in -soldaet. Hwent ik hab it yn gjin healjier preaun, en yn gjin fearnsjier -spek ef flêsk yn hûs hawn.” (Om it earste wird koe hja hast wol lake -hawwe; mar it twade makke it minder). “Mar ik moat net kleije faem; -hwent ik haw it my sels dien. Ik hab yn myn jeugd to los libbe en gjin -priis op it jild steld, en nou ik oppasje wol is it to let. Ik doar -oars sizze, det ik oprjucht bin: ja, ik bin altyd to oprjucht west. Mar -ik kin jimme sizze, det it my wol ’ris om ’t hert slacht, as ik myn -seis earme berntsjes en myn wiif dêr om de hird heukerjen sjen; en as -ik den tsjin my sels siz: “dat is dyn skild”, den rinne my de triennen -wol ’ris oer. Mar hwet scil ik? Ik arbeidzje mar wer, en siikje my sels -op to barren mei kwinkslaggen lyk as je niis heard habbe.” Wy stiene -allegearre bisoud by eltsoar en de iene seach forslein op de oare. Ik -ek; ik wist wol, det it in mâlle Bearn wier, en det it mâl gien wier, -mar det er dêr sa folle bitinken en fiel fen hie, dat hie ik noait -tocht. Geke wier hastich foartroun, en dy kaem werom mei in great stik -spek, wol seis poun swier. “Ha jy dêr wol sin oan?” “O, myn ljeave -faem!” sei er, “ik scoe jo wol patsje, mar dat kin Gabe wol ôf.” “En -dêr haw ik yette in stik spekkoeke for jins earm wiif.” Dat die se yn -in pûde. “Tankje tûzen reis”, sei de man. De boer die de groetenis oan -ús heit, en sa teagen wy der op ôf. “Gabe! sei de arbeider, “hwet -hastou dêr in bêst faem krige! Al wier se noch sa mishipt, al wier se -’er forwoechsen by, it wier yet in ingel; hwent in meilijich hert is in -goed hert.” Ik swijde dêrop; hwent ik wier ek biteutere en ontdien. - -Einlinge kamen wy thús. “Nou, sei ús Rommert, “dou komste fatsoenliker -foar den dach, as dostou mei de Noarger rún yn de sleat sitten hieste; -mar dou wirdste ek in dei âlder.” Us heit en mem wierne allehiel yn ’t -moaije pak stitsen, det ik by sa ’n gnappen faem, by sa ’n riken faem -west hie, en dat wol ien fen hjar âlde kinde. Mar it moaiste fen de -reis wier, det Bearn syn wiif op ider ein fen dy spekkoeke in trije -goune foun. Noait fen de dei fen myn geboarte ôf haw ik blider minsken -sjoen as dy twa ljue. De man siet yn de hoeke to sjongen en hy smiet de -hoed yn de skoarstien op fen blydskip do er my seach. It wyfke stienen -de triennen yn de eagen, en dy sei: “Dat minske woe ’k wol ’ris sjen.” -“Wel, dat is in kreupelen ien lyk as ik bin.” “Hâld de bek, ju”, sei -Bearn, en stiek my de fûst ta. “Scille je komme to meltsjen, Bearn?” -“Ja, Gabe”, sei er, en ik gong ’er wer út. - -Lyk as ôfspritsen wier, scoe ik mei in fjirtsjin dagen wer by de faem -komme, mar ear ’t ’er fjouwer dagen om wierne, hie ik hjar al op de -hynsteslide. O, hwet formakken wy ús! En ús âlders seagen ’t mei gjin -lede eagen oan. Omdet ús beiden it riden lêstich foel, moast ús âlde -guds it omtjilde. - -Tonei, do ik ’ris wer by hjar kaem, hie ik to djip yn de romer sjoen: -ik hie alderhânne nuvere praetsjes, en der siet in feint yn de hoeke, -dat in neef fen Geke wier; in stimper, dêr net folle forstân yn siet. -Yn myn oerdwealskens koe ik net litte him sa ûnder wetter troch de gek -oan to stekken; ja, ik koe net litte ’t hjar heit min ef mear to dwaen. -Mar do ik allinne by hjar kaem do waerd my it leksom oplêzen, en hja -sei mei in sêfte leidige stimme: “Gabe-heite, dêr haste it min makke. -Hat ús neef in lyts forstân, syn hert is to goed om him for de gek to -hâlden. En dêrby haste ek onfoarsichtich west; “hwent hy is sterk, en -kin dy wol meitsje en brekke. Mar meast griist it my yette, detste myn -âlde heit”....... en hjir op bigoun hja to kriten, en de triennen fen -in jong frommiske, dy men ljeaf hat, binne sterker as kanonkoegels fen -ús fyanden. Ik wier allehiel to neate, en myn hert wier sa britsen, det -my de wetterlânners ek oerrounen, en ik betterskip biloofde. - -Ik seach nou oan hjar dizze trije dingen: foarearst, det hja to folle -forstân hie, om hjar troch flaeijen yn it net lokje to litten; ten -oarden, det se in meilijend hert hie; en ten tredden, det se wol wiste, -det de frouljue de mânljue bêst mei sêftens liede kinne; ja, det se der -master en hear fen binne, det se hjar om de fingers wine kinne, as it -mei sêftens giet. Master Freark syn âld wiif seit altyd: “De manljue -binne lyk as de fjûrstiennen; as men dy stikken slaen wol en men leit -se op in balstien, den fleane de fonken der út, en de fjûrstien fljucht -fen siden út en bliuwt hiel; mar liz him op in kjessen, slaen der mei -in moker op, en hy fljucht yn tweintich stikken.” Om koart to gean, ik -rekke allehiel-end-al op dy faem forslingere, en ik hie wis mei hjar -boaske; mar sjoch, hwet barde! De faem krige de pokken, en waerd ’er -fen skeind; en nou waerd ik fen myn makkers pleage, det ik sin oan hwat -raers hie, en nou liet ik hjar tsjin myn sin stiltsjes glide, en ik -bleau wei. Mar myn makkers hiene my ek al de hiele winter pleage, en -seine altyd: “Astou nei de preekstoel scilste mei dyn breid, den moatte -jimme lyk as de stedsljue yn in sleepkoetske: hwent as jimme to foet -geane, den fleane jimme stap op stap tsjin eltsoar oan.” En oan sokke -praetsjes steurt in jong minske him soms sa folle, det er dêr allinne -om syn greatste bilangen foarbysjocht. Do de faem nei de pokken wer op -de foetten kaem en ik stil weibleau, do skreau se my út hjar goedheit -yette in fjreonlike brief, hweryn det se my bitanke for alles, mar hja -ferge net mear, det ik hjar ljeafhabbe scoe, omdet hja skeind wier. -Forgeat ik hjar it wier net goed fen my, det ik sa licht fen hjar -ôfseach. Ik wier as in hiel hopen berntsjes, dy de nút ljeafhabbe, om -mei de dop to boartsjen, en dy de pit weismite. Tûzen reizen hat it my -roud, hwent noait krij ik wer sa folle sin oan in faem as oan dat -minske. En nou gong it mei my yn de wyldernisse. Ik reisge nei -alderhânne fammen krekt sa lang det ik omkomd wier, en ik nearne mear -heul foun, ef it moast allehiel yn de frjemdte wêze. De lêste kear, det -ik by in faem west hab, dat wier op in Drylster merke. Do seach ik in -tsjep boerefaem, dy by in âld boer wenne. Ik wier by in omke, dat in -bakker wier, út-fen-hûs. Ik hâldde merke mei de faem, en mei in -fjirtsjin dagen reisge ik nei hjar ta op in snein-to-joune; mar dêr bin -ik sa raer weirekke, det my it einekroas op ’e holle siet, en det ik in -dei op bêd lizze moast, om de klean op de oun op to druijen. Ik woe net -sizze, hwet my oerkomd wier, mar lyk as ’er nin moart forholen bliuwt, -sa gong it my hjir ek mei. En do moast ik hwet hearre, dat kin men -tinke. Mar om oan al dy praetsjes in ein to meitsjen, sa makke ik ’er -sels dit[53] sankje op, en dat song ik alle man foar, dy er oer bigoun. - -Nei dizze set haw ik noait wer nei frouljue taeld, hwent dy ik wol -hawwe woe, dy woe my net hawwe, en dy my wol hawwe woe, dy woe ik wer -net hawwe. Ik kaem ’ris by in feint fen ús, dy in jier ef fiif troud -west hie. Dy siet by in moai fjûr en paste op ’e brij. Hy hie it âldste -jonkje op ’e knibbel sitten, in skilderij fen in jonge! Syn wiif hie -ien yn ’e skirte, en ien laei yn ’e widze. “Nou haste it woun, sei ik -tsjin him, noustou wiif en bern haste, maet. Nou kinste de brij -omriere.” “Ja, sei de man, “nou wit ik, hwer ik for arbeidzje. Ik -plichte for de kasteleins to wrotten en to wramen, en nou dwaen ik it -for myn eigen flêsk en bloed. Mienste det dat gjin nocht is, Gabe? -Mienste det ik net greatsk bin op sokke moaije gesoune bern? Mienste -det it gjin inerlyk formeitsjen is, det de bern jouns sa bliid binne, -det hja by my opfleane as ik fen it lân kom? En as ik den sa wirch bin, -det ik hast net sitte kin, det myn wyfke alles docht hwet mar kin, om -út ús lyts bistean my to forkwikken? Is dat gjin nocht, Gabe? Dou wiste -wol better, feint.” “Ja, mar, sei ik dêr wer op, “de measte houweliken -binne as in sûkerbeantsje. Dat bytsje sûker is der gau ôfsobbe, en den -miene folle ljue, det ’er in swiete mangelpit foar den dei komme scil, -en it is in stik divelsdrek ef rhabarder, en den lûke se misselike -gesichten.” “Ja, heite, sei de man, “it giet dy as de foks yn de fabel. -Dy seach in moai bosk druven hingjen; dêr hie er folle sin oan, mar hja -hongen him to heach; hy koe se net rikke. “O! sei er, “hja binne dochs -ek mar sûr.” Sa giet it dy ek. Dou kinste gjin goed frommiske mear -krije, en nou bigjinste op it houwelik to smeulen. Mar dou kinste der -dêrom yette wol mei in slingerslach oan reitsje. Dy âld boer to Abegea -moast earst troch ’e skoarstien reisgje, en do hie er mei in rep in -wiif. Sa kin it dy ek gean.” Do hie ik genôch, en ik winske him -genacht, en ik bin en bliuw de âlde feint Gabe Skroar. - -_Grou._ - -E. H. - -DE HOANNE FEN WESTEREIN. - - -DE BOER EN DE HOANNE. - - -_Boer._ Hwet bistou greatsk! Hwet byldstou dy wol yn, heite? Dou -stapste der hinne as in darkert, ja, as in kening; by eltse trêd -hâldste dyn poat hwette yn ’e hichte en sjochste parmantich om dy -hinne, krekt eftstou seiste: Hwa is my allyk? En dat op in dongbult! It -stiet dy moai. - -_Hoanne._ Ja, greatsk bin ik, mar dêr binne ek redens for. Ik stap as -in kening, omdet ik in kening bin; in kening mei ried en died. - -[Yllustraasje: BY IT HIEM FEN SATHE WESTEREIN, PLEATS BY WOARKUM.] - -_Boer._ Dou in kening? - -_Hoanne._ Ja, ik in kening en faek in ruk better as ien, dy oer jimme -minsken regearret, tinke doar. - -_Boer._ Kom, lit ’ris hearre, ho regearrestou den? - -_Hoanne._ Ik hâld de wacht by nacht en by dei. Bigjint ’er in collega -fen my yn ’e bûrren to kraeijen, al is it yn ’t holst fen de nacht, ik -bin wach en kraei ek; ik tean, det ik ’er bin. As jimme noch miene, det -it piktsjuster is, den sjen ik al det de kjimmen hwette blank wirde, en -ik kraei it oer ’t hiele gea út: “Mannen, it is dei!” Astou ek mienste, -det ik liz to sliepen, as se my twa trêdden fen myn team ontstelle -wolle, den biste de planke fier mis, feintsje! - -_Boer._ Nou fierder. Dou kraeiste goed, dat is wier. Dou haste in bek -as in sé; mar as de hânnen út de mouwe moatte, en it komt op stik fen -saken oan, ho den? - -_Hoanne._ Den bin ik ’er ek, den bin ik krekt de man. Ik raem, ik byt, -ik pjuk, ik klau, ik stjit yn de hichte op, det ’er de fearren nei -stouwe. Ik siz kik noch mik; ik fjucht; ik fjucht as de dapperste held -ûnder jimme tinke doar; ik fjucht sa lang as ’er in drip bloed yn myn -ieren is, en de eagen hingje my al út de kop, foar det ik kamp jow. - -_Boer._ Ja, mar, feintsje, dyn fjuchtsjen hat net folle yn de merse. -Hwent dyn hinkes scoene it nin krommel minder by in oare hoanne hawwe -as by dy. Dou fjuchtste mar út jaloerskens, krekt as ús dronkene -boerefeinten, dy eltsoar de bek opsnije om in moai faem. - -_Hoanne._ Ik fjucht út jaloerskens, ja, mar ek út nocht. It is wier, ik -moat wol ’ris mei de stirt slypjende op de groun en in biblette kop om -in hinnekommen sjen; mar, jonge, aste ek ’ris wiste, hwet in wille it -is, as dyn fijne ûnderlaeit en toliter slein is, om den boppe op syn -bliedende en hymjende bealch to stean, en victoria oer de hiele bûrren -út to kraeijen; den scoeste de kâns ek al ’ris weagje. - -_Boer._ Dou fjuchtste den út jaloerskens en earsucht; dos dou fjuchtste -for dy sels, en dou biste ek al nin hier better as de keningen oer de -minsken. - -_Hoanne._ Nou, húsman, as dat den sa is, det ik for my sels fjucht, ik -doch it sels allinne ek ôf. Der is nimmen yn myn ryk dy fjucht, as ik -allinne. Der is ek nimmen dy in heale duit for de oarloch hoeft op to -bringen; hwent ik bitelje de kosten mei myn eigen hûd. Ik rop myn folk -net yn ’t fjild om myn rûzjes, dy ’t ik mei oare hoannen hab, út to -meitsjen. Dou seiste, ik bin nin hier better as de keningen oer de -minsken, mar as dy lilts op eltsoar binne, ef hja wolle eltsoar in flie -ôffange, ef hja loere om in hoeke lân fen hjar bûrmans hiem ôf to -skoerren, den is ’t gerop: _Te wapen! Uwe eer, uwe haardsteden en -altaren, uwe vrouwen en kinderen, uw goed en bloed zijn in gevaar! Op -de roepstem uws konings dan te wapen!_ En de ûnderdanen moatte faek -fjuchte as earme halzen for in ding, dat hjar nin botsen skele kin, -wylst de man, dy ’t egentlyk allinne oangiet, thús bliuwt en syn glêske -pons drinkt. - -_Boer._ Nou, dêr scil ’k net fen sizze; dêr is al in bytke fen oan. Mar -dat foroaret ek njunkelytsen al. Fen âlds makken de keningen oarloch op -hjar eigen manneboet, mar nou wolle de ûnderdienen it al hwette mei -witte, omdet it op hjar hûd en jild oankomt. Mar né, sa as dou is by ús -de wisansje noch net. Dou dochste lykwol ek in bulte for dy sels; dou -fjuchtste út jaloerskens en earesucht, mar dou fjuchtste ek as in -hoanne út hoannichheit for dyn plezjirkes, feint! - -_Hoanne._ Ja, plezjirkes haw ik, dat is wier; sa folle as ik mar út de -skinen sette kin; mar dêr bin ik ek tankber for. Ik doch in bult goed. - -_Boer._ Sjen my dyn kammeraten ûnder de bisten ’ris oan; hwet in gelok -hastou boppe tûzenen! Is der in edeler bist as in hynzer? Sjen my dy -ljeave lytse fôleman, dy dêr mei syn moer oer de sleat rint to -boartsjen. Hwet in tsjep, fyn bisnien, nuver bistke is it! Scoe it yen -net grize, det men it forkeapje moat? Foar det it earme skepsel it ein -fynt, moat it earst noch troch tweintich boalshânnen gean. Mei in -mannich jierren wirdt it in âld knol, dy mear ferge wirdt hwet er -jierriger en swakker wirdt. Arbeidzje by it bealchfol; skriel foer; en -dat by de tomme heind; yn kjeld en snie faek oerwinterje yn de weide; -it boarst, ribben en skoften oan ’t blieden lûke, en den ta in salve -bruijen op de iepene rauwe bealch ta. As ’t alles omkomd is, ta lean -for al syn bodzjen it mês fen de filder troch de strôte en de hûd oer -de tromme. En dyn libben, it is ommers inkel wille; it is it libben fen -de Sultan fen Konstantinopel yn ’t midden fen syn harem. - -_Hoanne._ Ik in Turk? Wrymmels net, Jelle! Ik bin in goed kristen -hoanne, lyk astou in goed kristen boer biste, En hwet dyn foarâlders, -de âlde Friezen oangiet, ik wier al de heechste yn ’t kristenryk, do -dat noch wylde heidens wierne; hwent do stie ik al boppe op alle -tsjerken en toerren, dêr kristenen wierne. - -_Boer._ In kristen hoanne scoeste wêze aste in domenij wierste; hwent -dy kraeije, skraebje en bite ek wakker, as hja it wird _biskop_ hearre, -mar nouste njuggen frouljue allyk troud haste, biste in Turk. Dêr haste -de Ljouwter krante fen Smeuding; dêr kinste yn lêze ho de Sultan -libbet. Lyk as hy libbestou yn dyn harem, en dat is it hinnehok; hwa ’t -dy mar yn de kop komt smytste de bûsdoek ta, en ’t spil is klear. Dat -giet sa, de iene foar en de oare nei, en as de dei yn dat wirk forroun -is en de nacht komt oan, den sit dyn partelot, de earste Sultane, dyn -hertlapke neist dyn side to sliepen, wylst de oare fen de team hjar -lokkich rekkenje, det se hwet fierder ôf mei de greate hear op ’t selde -rik sitte meije. Hwet in wille! En dat giet sa dei út dei yn, it hiele -jier troch. Lijen haste net, lijen kenste net. Wirdste âld fen dagen, -en der komt in sike ûnder ús folk, dy in licht hoannesopke nedich het, -knik, draeije se dy de nekke om, en dou haste der west. It docht dy -noch minder sear as it lûken fen in losse tosk oan ús boi. De faem -stekt syn majesteit yn ’e soppanne, en it wetter, dêr de Sultan yn -útsean is, tsjinnet noch ta in forkwikkinge for in gammel sloof. Yn -glorie en wille haste libbe oan de lêste sike ta, en dyn lyk docht noch -goed nei dyn dead. - -_Hoanne._ Forginste my dat, Jelle? - -_Boer._ Ik bin net oerginstich. Mar ik kin it net bigripe, hweromstou, -hoanne, in hoanne, dat is gelokkich wêze moaste; en dat ljeaf fôlke dêr -hynzer wêze moat, dat is, ongelokkich. Us lânhearre seit altiten, as -der in diere-ivichheit is, dêr al it kromme fen dizze wrâld yn rjucht -makke wirdt, den hastou dyn lean wei. - -_Hoanne._ Ja, mar ik doch mear goed astou tinkste, boer! - -_Boer._ Dyn goeddwaen dat mei ek wol sa wêze; dêr scille wy net fet fen -sopje, feint! Kromme aeijen leiste ús by de roes. Dou biste sa loai -detste stjonkste; fjuchte, nou ja, dat kinste, en dat wolste eltse ûre -fen de dei, mar krekt as de greate oarlochshelden biste noch to loai om -út to brieden, hwetste sels trêdden haste. Hawar! dêr haste dy doffert, -’t ljeave bistke lost syn douke ôf; hja sit deis, en hy nachts to -brieden; mar dou, loaije stjonkert, litste ’er de earme hin allinne mei -oanpiele. Dat sloofke sit trije wike oan ien stik op de aeijen to -brieden; alle fearren broeije hjar fen it liif; hja liket wol fild op -hjar bleat-rauwe boarst; en dou sjochste der net nei om. Ja, dou haste -net in kerlke for de earme piken oer, en it is al folle detste dyn -eigen bern net op ’e kop pikste. - -_Hoanne._ Nou, ja, dat ha ’k dy al sein. Ik bin kening, en as ’er ien -kening oer jimme is, dy de kream for syn wiif útleit ef syn lytse bern -himmelt, hingje my den mar op. Mar myn wyfkes dy doch ik goed, en ik -trotsje de bêste kening út, dy better for hjar soarget as ik. Skraebje -ik de hiele dei net yn de groun, yn ’t gêrs, yn de rúchskerne en wech -ende wear? En as ik in kerl ef in wjirm fyn, rop ik den net altiten -fen, tuk, tuk, tuk! Stjerre scoe ik ljeaver fen honger as in grizelke -yn de mûle stekke foar det myn hinkes hjar biderf hawwe. Sjoch ’ris, -binne se net fet en tierich? Ha ’k se net yn steat brocht om it brieden -út to hâlden, en for myn jonges en famkes allinne to soargjen? En hwet -in skreits bin ik! Ik bin ommers sa meager as in range. Né! Jelle, ik -doar myn kaem skodzje det er klapt, as ik keningen ûnder de minsken -sjen, dy sels skatryk wirde, wylst de ûnderdienen swietkes wei -útdroegje. Eltse Hohenzolrnsman op klompen seit tsjin hjar: _Ha, bruder -mein!_ Hja witte net hwet hja ite wolle, en miljoenen fen hjar folk -witte net hwet hja ite scille. Hja witte net ho útwreidsk en oerdwealsk -se hjar wol optakelje scille, en miljoenen fen hjar folk rinne hast -neaken en bibberje fen kjeld. - -_Boer._ Hou, hou! Dou gieste ’er mei feart út. In ryk is nin hinnehok -en in kening nin hoanne. In kening kin net fen in kerl ef in -keallegêrskje libje. Dou wiste ek sa goed as ik, det in kening moat as -in kening yn pracht en hearlikheit foar ’e tried komme; oars leauwe se -net oan him en syn macht om oarder to hâlden. Dou strûzeste dêr oer -hiem en dongbulten hinne mei lange spoaren oan de learzens; in takkelde -kaem, sa read as kralen, fierste op de edele kop; twa lellen bloed -litste bingelje ûnder dyn kin; in rôk mei goudene knopen en grien -flewielen opslaggen haste oan; en den noch in stirt fen bonte fearren, -dy dy mei in nobele swier efter it gat swypkje en neibôgje. As ’er de -sinne op spilet den wit men wrychtich net eft men goud en juwelen -flonkerjen sjocht, ef side en flewiel. En dou fordomste ’t ek al om ’er -lang mei to rinnen! As ’er it minste sprûzeltsje oan komt, litste ’t -pak by stikken en brokken by dy del falle, dou skopste ’er as fodden yn -om, en tsjochste in splinternij oan. Dat dochste yn dyn keninglike -oerdwealskens alteas elts jier iendris, en nou biste lêbich, det ús -keningen hjar ek nei hjar steat yn ’t brat stekke, en dêr in bulte jild -for útjane. Dou haste goed sprekken; dy groeije de klean oan de bealch, -en hja, dy sa neaken as in swel to wrâld komme, moatte ’t ommers keapje -for ’t jild, dat wy hjar jane. In swan hat syn fearren krekt sa goed -nedich as in mosk. - -_Hoanne._ Dat witte de bern wol, Jelle! Mar ik siz nou mar ’ris, jimme -wirde der neat better troch. As de harder in baitsje oan hat fen -flewiel, in hoed mei silveren lutsen en reade plommen, en in staf mei -poarper strûzen hat fen goud, dêr scille de skjippen nin byt better by -farre, as det er yn pij klaeid is en in iken stôk yn ’e hânnen hat. Mar -sa binne jimme minsken. Jimme leauwe oan nin kening as er him net op -jimme kosten oppronket. Den earst kin de kening syn hoanne kening -kraeije, as syn pracht jimme blyn skynt for jimme eigen jild. - -_Boer._ Kinste Fransk? - -_Hoanne._ Né; hwet Fransk! Ik kin net iendris lêze, myn ljeave man. - -_Boer._ Dou praetste oars omtrent krekt as de Fransken foar in sauntich -jier. Do krantte ús heit wakker, en den hearde ik dêr alle dagen op -omtongerjen. Ef sit ’er den Fransk bloed yn dy? Biste in Franske -hoanne? - -_Hoanne._ Ik bin in echte Fryske hoanne. Myn mem hat my to Frentsjer yn -’e bocht fen Guinea lein. Ik bin to Lollum yn de pasterij útbret en -opfet. Domenijs Hindrik hat my to Bolswert oan dy forkoft, en sa bin -ik, astou wiste, hjir to Westerein komd. Ik stean hjir op in âlde -groun, dêr dyn foarâlders twatûzen jier tsjin de tirannen for fochten -habbe. Nin foet kinstou hjir sette, dêr nin heldenbloed fen hjarres for -ús frijheit yn sipere is. Spat it net tsjin dy op? Fljucht it dy net yn -de eagen, noustou my foar de skinen smytste, det ik in Franske hoanne -bin, omdet ik praet as de âlde stânfriezen? Dou tinkste ommers net, det -hjar âld soun forstân en de nije Franske franjes, dy op guillotine en -tirannij útdraeiden, it selde ding wierne? - -_Boer._ Nou, dêr seiste hwet, hoanne, dat koe de planke wol net ’ris -fier mis wêze. Us pake dat wier in âld-frinzich keardel en in Fries op -en út. Dy mochte nin Franskman sykjen hearre; mar dy praette omtrint -krekt en allyk as dou. Nim it my net kwaelk; mar de smousen, dy de -kranten skriuwe om ús jild yn hjar pong to krijen, meitsje ús sokke -fabels wiis. - -_Hoanne._ Né, ik krantsje net. Ik kraei mar út myn dom hoanneforstân, -mar dat is den dochs noch better as it getsjanter fen de toalf stammen, -dy kranten skriuwe en lotterijbriefkes en brillen forkeapje, om de hân -yn jimme pong to krijen. - -_Boer._ Dou seiste al gedurigen, ik kin net lêze. Dat flouste ommers, -hoanne. Do ’k in bern wier, ha ’k dy wol tûzenris yn ’t A-bie-boek -sjoen. Dou stoeste ’er foare yn flak tsjin it A-bie oer; en dêr stie -ûnder: - -Gelijk de wakk’re haan tot kraaien is genegen, -Zo laat u, jonge jeugd, tot onderwijs bewegen. - - -Dou wierste in eksimpel for de bernkes; dêrom hjitte it ek in -Hoanneboek. As hja fregene, ho fier is boi hinne? en hy wier noch yn ’t -A-bie-boek, den wier ’t: “Hy is noch yn ’t Hoanneboek”. En nou seit de -hoanne sels, det hy nin A foar in Bie ken. - -_Hoanne._ Nou just. Sa lang ik yn ’t A-bie-boek wier en alle letters -jimmer foar myn snavel hie, koe ik alle letters op in prik; ja, ik koe -ek noch boekstaverje A Bie, ab; E Bie, eb; O Bie, ob. Mar nou bin ’k -’er al fyftich jier útskopt west; wolste wol leauwe boer, det it my -allegearre skjin forgetten is? - -_Boer._ Ja, mar in ding moat ûnderhâlden wirde. Dou pielste der ek net -mei. - -_Hoanne._ Ja, wol, piel ik ’er mei. Ik hab lêsten al ’ris yn de -finsterbanken sitten en harke, do de master út it Heidenskip jimme -Rindert lêzen learde; mar dêr koe ’k nin grizel fen fetsje. De master -wiisde op in printke en frege: “En wat is dat?” “_In Lodde_”, sei -Rindert. “_Het is een spâ_”, sei master. “Is dat sa?” frege Rindert oan -in Ljouwerter, dy ’er by siet. “_Né, jonge; dat is op syn Luwerdersk -’en leppe. Mar mogelik is ’t Hollansk_”. “_Né_, sei Freark -Dimter-farjer fen Bolswert, dy der ek by siet, _Né, it is geen -Hollansk. Te Deemter-en-zo dar segge se altiten fan skup_”. “_Ja_, sei -de Hollanske hear, dy jou span bleskes keapje woe, _maar Deventersch is -Overijselsch, geen Hollandsch. Spâ is Hollandsch, zoo als ’t gemeen -spreekt, maar een fatsoenlijk man zegt spade, en zoo ziet men het ook -altijd geschreven en gedrukt. “Nou, den mar spade_”, sei Rindert. “Né, -sei master, _spâ_, hwent oars komt it net út. _Spâ_, _A_.” En dat wier -nou om de a to learen! Mar do Rindert oan de _Bie_, _Die_ en _Effe_ -kaem waerd it noch mâller. Dêr moast er tsjin sizze _be_, _de_, _fe_; -hwent dy hienen nin klank, en dochs moast hy se útsprekke. Nou, dat -giet fier boppe myn hoannebrein. Nei myn dom forstân kin ik net -kraeije, en dou nin letter neame, al is ’t noch sa sunichjes, as it hat -in lûd. - -_Boer._ Der is dochs noch in bytke fen oerbleaun, detste in pearhûndert -jier yn ’t A-Bie west haste. For in hoanne praetste ’er moai tûk oer. -Mar detstou dat mei dyn hoannebek net útsnetterje kinste, dat tanket dy -de divel! Dat kin Prinsen fen Haerlem allinne, dy ’t útfoun hat. - -_Hoanne._ Ik wit it net. Mar it liket my ta, det de Friezen wakkere -onnoazel wirde. Hja litte hjar troch domme Hollânners yn ’t lêzen en -troch Juda en Israel yn de polityk ûnderwize. - -_Boer._ Hwet wolstou mei polityk sizze? Det wy ljeaver nei smousen -harkje as nei ús dimmene foarâlders? Wolstou sizze, det wy it bigryp -forlern habbe fen de echte âlde Fryske frijheit? - -_Hoanne._ Kukelekoe! - -_Boer._ Nou, nin oerdwealskens! Fiele wy net mear, hwet Fryske frijheit -is? - -_Hoanne._ Kukelekoe! Kukelekoe! - -_Boer._ Dou biste in greatske gek. Der is nin wiis wird mear mei dy to -sprekken. As sa ’n Fryske hoanne it wird fen âlde Fryske frijheit -heart, wirdt er pûr gleon; den kraeit hy it út. - -_Hoanne._ Kukelekoe! Kukelekoe! Kukelekoe! - -_Sate Westerein._ -J. H. H. - -MOSTERT NEI DE MIELTIID. - - -Trije boeren sieten by de skoalmaster to iten; elts hie in eigen -sizzewird. De master sei: “_Wikje segge, sikje segge. Ik sie wel wat er -aan de maaltijd mankeert. Wikje segge, sikje segge, de mostert mankeert -er aan, en dan is de boel lak._” Do bigoun Tjitte en dy sei: “Ja, nou, -nou jy it sizze, master, nou is ’t sa al; mar master, master! Né, nou -ik bin der net jin, mar, nou, as se sa onbidinklike sterk is, det se -yen yn de holle opskoert; nou, den siz ik, tankje for mostert.” Do -bigoun Age: “Poeha en gjin ein! Myn ljeave freon! Mostert! Ik bin ’er -sa bang fen, det ik se net yn hûs hawwe wol. Poeha! Wy hawwe it ’ris -ien fen ús lytse bern oan de foetkes lein; dêr kamen blierren fen as -hinne-aeijen. Myn ljeave frjeon! Poeha en gjin ein! Sok gûd nim ik net -by it iten. Hwet sizze jy, Durk?” “Hm! Ik foarûnderstel namelik, sei -Durk, as men der in bytke fen nimt, stel ik, scil it in minske gjin -kwea dwaen, mar, stel ik, om it flêsk ’er troch to dweilen, hm! -foarûnderstel ik namelik, det it ongesoun is; hm! ik tink den, -foarûnderstel ik namelik, det it in minske kwea docht. Mar ik brûk it -al, stel ik, en bin net tofreden as myn wiif it net op tafel bringt, -foarûnderstel ik namelik.” “_Frouluden_, sei master, _wikje segge, -sikje segge, die vergete et hast altiten, wikje segge; mines ten minste -as se kwaad is. Dan is ’t lak: want ik houd er feul fen, wikje segge, -sikje segge, en dan binne wy beide kwaad, in dan seg ik wel ’ris, wikje -segge, sikje segge, Aagt, as it de kofjekanne of de sukerpot waar, die -oppe tafel ston, die sude niet fergeten wurde, lak, hoar! wikje segge, -sikje segge._” Poeha en gjin ein, myn ljeave man, sei Age, jy falle -raer op jins wiif út, en den kwea to wirden om in bekje fol mostert. -Myn ljeave man, as myn wiif it mâl fel oan hat, poeha en gjin ein! den -is ’t eft de kweade yn de noadstal stiet om syn hynstepoat bislaen to -litten. Hja hellet de heuvel ta de skoarstien út, en dy den net fen -ruten spilet, dy scoe se de hûd sa murf takje as in hjersttsjiis. Poeha -en gjin ein! Myn ljeave frjeon! klei mar net. Hwet sizze jy, Tjitte?” -“Ja, nou, sei Tjitte, nou ja, der binne kweade frouljue, mar ek -onbidinklik ljeave hertsjes. Mar hja binne as it waer yn de -Aprilsmoanne, onbidinklik hinne en wer. Mar, né, nou, as mines hwet -ûnder de mûtse hat, den hat se in kop as in toer. Nou, ja, in -stikelbaerch lit him better hantsje as in kwea wiif; mar as ’t goed is -mei hjar, né, nou, den wit ik gjin aerdiger gûd as in treddekealskou en -in jong frommiske. Onbidinklik moai, siz ik jimme.” “Poeha en gjin ein! -sei Age, myn ljeave frjeon, in treddekealskou hat de pong om de hals, -sa as men seit. En dy hawwe de frouljue ek, myn ljeave frjeon, en dêr -giet alles yn, hwet de manljue fortsjinje. Poeha, en gjin ein! Tôgje -oan mar, myn ljeave man!” “Hm! ik foarûnderstel, sei Durk, as in man -alles yn dy pong smit, stel ik, hwet er namentlik fortsjinnet, hm! ik -foarûnderstel, det er den net felle wiis is, stel ik; hwent den makket -er him sels stedskyn fen it wiif, stel ik namentlik.” “_Wikje segge, -sikje segge_, sei master, “_dat is ’en kwestie, daar wil ik my niet in -geve. Wikje segge, sikje segge, ’en peert in ’en wyf binne hondert -datten an. Het iene dat hewwe se te feul en ’t ander te weinig. Mar jou -sprakken daar fen ’en dardekalfskoe: binne dat de beste in hoe fergelyk -je die by ’n wyf? Want as ik ’en ding niet begryp, wikje segge, sikje -segge, den is it mar lak om er over te praten, wikje segge, sikje -segge._” “Ja, sei Durk, ja, nou; nou né; in wiif is gjin kou; né, nou, -gjin kou, mar der is gjin wiif sa ryk, ef hja is in kou gelyk. Hja nimt -en jowt. En onbidinklik nuttich binne hja beide.” “Poeha en gjin ein! -myn ljeave frjeon, jy hawwe der al in nuvere forgelikinge,” sei Age. -“Ja, in wiif is as in brânspuit; dy nimt ek, myn ljeave frjeon, en gjin -ein. Mar den moat er net lek wêze as úzes is. Dy bringt it net fierder -as in skoaljonge pisset. Is dat in ding? Poeha en gjin ein! kom dou -’ris yn de stêd, myn frjeon.” “Hm! Ik foarûnderstel for in eagenblik, -dêr kom je my op it sear, sei Durk; my as brânmaster, stel ik -namentlik. Hm! ik foarûnderstel, as ik it nei myn sin hie, den waerd -’er in nij brânspuit makke, stel ik. Hm! ik foarûnderstel namentlik, -det ’er wol jild by de gritenij is, namentlik stel ik.” “Poeha en gjin -ein, myn ljeave frjeon! In nije brânspuit! Den wier it better in twade -der by, mar ja wol, poeha en gjin ein! It scil der net ynstean. Den -wier it mar better in twade der by, siz ik, myn frjeon.” “_Wikje segge, -sikje segge_, sei master, _so kenne se er ook wel ’en twiede -skoolmeester by neme. Lak, wikje segge, sikje segge, dat gaat niet._” -“Né, nou, sei Tjitte, nou, ja jy binne der op biroppen, master; mar do -ús âld smid allinne wier, do moasten wy al frij hwet ûnder him stean. -As de feint kaem om in hynzer bislaen to litten, nou en de baes siet -ûnder syn soapke, eft it noaske him net; nou ja; hy die it al, mar né, -nou, as de feint hwet dreau den wier ’t: “Wachtsje, divel! Wachtsje -hwet! Jimme mem hat ek al op dy wachte”. “En den sa onbitinklik flokke -eft it ambyld boarstte. Mar nou de baes partij krige hat, ja, nou, nou -is er al makker wirden. Ik wol dêrom net sizze det jy onmak binne, -master. Jy binne oars in onbitinklik bêst man.” - -Dêr kaem de masterke yn saun hasten mei moster. “Dêr stiet de mostert, -hearen! sei se. _Wikje segge, sikje segge, jou hewwe jou forpraten by -de buren. Wikje segge, sikje segge, it is mostert na de maaltijd. En -dat seg ik nog e’s, frou, hoar! De boel is lak met jou van daeg._” Do -sette it wiif de hânnen yn de siden, en sei: “Jimme divelske manljue, -dêr ik sa’n wird om siz; alle klapsketen en haverklappen moat men nei -jimme loai gat rinne. Dat sit mar to smoken, to sûpen, to riddenearjen -en to argewearjen, to prûmkjen en to kwatsen, en wy kinne de smoarge -boel wer oprêdde.” “Poeha en gjin ein! sei Age, myn ljeave frjeon, giet -de helsdoar iepen? Dat hawwe we hjoed net fortsjinne, wis wol?” “Hâld -dou de bek mar mei dyn poeha! sei masterke, dou haste noait nin keardel -útmakke, ju! Dou haste al twa frouljue hawn, en der is noait skaei fen -dy komd.” “_Wikje segge, sikje segge, sei master, jou beledige de -minsken hier in dat komt niet to pas, frou_”. “Hwerom hat er de bek der -yn to slaen? sei hja, it is jou skild mei jins geëamel om sa ’n -bekjefol moster. Moster is noait yn myn âlders hûs west; en dat wierne -dochs gnappe boeren, en jou heit wier mar in waechdrager, in -lantearneopstekker yn de stêd. Jimme divels! it grim scoe yen út de -beugel spatte, dêr ik sa ’n wird om siz.” “Hm! ik foarûnderstel for in -eagenblik, masterke is boas, stel ik, sei Durk, mar ik foarûnderstel -namentlik as wy ’ris in slok dronken, en wy masterke ’ris yn de govert -namen. Ho scoe dat lykje, stel ik?” Do sette masterke wer de hânnen yn -de side en sei: “Dou smoarge trôch! Ik mei dy govertsje? Ik woe ljeaver -det jimme allegearre smoarden, dêr ik sa ’n wird om siz; en dy in hân -oan my slacht, dy helje ik it ljocht ta de kop út.” “Nou, dat komt my -hirder-nôch oan, sei Age; mar né, nou, masterke, jy moatte bidare, jy -binne sa onbitinklike kwea.” “Bidare?” sei masterke, “bidare? For -loaije sûpkeallen, en pluggen bidare, man! Yn der ivichheit net, dêr ik -sa ’n wird om siz”. En dêrmei stau hja de doar út. “_Wikje segge, sikje -segge, sei master, nou is ’t lak. Wy leze in de skruft, dat it eerste -frouminsk uet in mansribbe maekt is, mar dat is wis in forkeerde ribbe -weest, die nergens goed foor waar, as om er in wyf fan te maken. Het is -best, dat jimme nou mar na hues toe gane: want ’t fermaek is over. -Wikje segge, sikje segge, it is lak_”, sei master. En sa tochten de -boeren ek en gongen nei hûs ta. En hja toften by hjar sels: “Hiene wy -sokke mostert by de mieltiid hawn yn pleats fen nei de mieltiid den hie -it ús yet sa goed net smakke as it nou dien hat.” Ut. - -Grou. -E. H. - -[Yllustraasje: BY AGEBOER.] - -TAHEAKKE. - -Foar ytlike jierren haw ik jimme oplêzen ho trije boeren, dy by de -skoallemaster to iten wierne, troch it kweade wiif fen master fen de -mieltiid reage waerden; it stik hiet _Mostert nei de mieltiid_. Dy -trije boeren en de skoallemaster kamen wer ’ris by elkoarren by Age oan -hûs, en hiene altyd noch hjar eigen sizwirden. Age miende, det syn wiif -nei de kreambisite wier, en dat scoe ek west habbe; hja wier al yn de -pronk, mar dy wier om de warmte fen de dei hwette op de wrinen lizzen -gien op in bêd yn de selde keamer, dêr dy manljue by elkoarren kamen. -Hja hie de doarkes ticht oandien, en de skoen op ’e bêdsplanke set; nou -koe se alles hearre, en gjin minske wist, det se dêr wier. Do de pipen -yn de brân wierne en de romers fol getten (it wier in wyngelach), fette -master it wird wer op, en sei: “_Wikje segge, sikje segge, wy sitte -hier niet op ’n ooyevairsnest: ’en flesse wyn, dat komt my alle dagen -niet over. Men kan wel sien, dat het de boer goed gait. Nou, Age, ik -gun it jou fan harten. Segen en gesontheit, hoor!_” en master leuge syn -earste glês. “_Dair is jenever mar bocht by_”, sei master. - -“Né, nou, in oaijefarsnêst, master, sei Tjitte, “ja nou, dêr hearre ek -nin minsken op to sitten. Mar, ja, nou, as ik sa’n kwea wiif hie as jy -ien hawwe, né, nou, den sit ik ’er ljeaver op as by jo yn ’t skoalhûs: -ja, ik siet ljeaver op in âlde reidsompe, dêr de hearringslynders hjar -nêsten op bouwe, sa onbidinklike bang bin ik for kweade frouljue.” - -“Poeha en gjin ein! rôp Age. Bang for frouljue? Greate bern binne it -mar, minskebihelpen, en dêr bang for wêze? Master is der yette -gelokkich oan; dy hat in ropper en in razer; dy flapt der yn ienen -alles út, en as hja pûr is, den scoe hja him mei gleone steallen ta it -hûs útkeile ljeaver as krimp jaen. Poeha! sa’n frommis is yette mei to -forkearen: dat binne mar Aprilsboikes; dêr folget de griene Maeije op. -Mar mines is in jeuzeler; dy giet de toet as in klapmoulke fen de bern; -in teapert, dy noait ophâldt. Lêsten hab ik hjar drige, om hjar troch -twa arbeiders de mûle fêstbine to litten mei in stûrtske line, det se -swije moast. Poeha en gjin ein! Do woe hja hjar sels smoare yn de -jarredobbe. Is ’t net freeslik, man? - -“Hm! Ik foarûnderstel namentlik, sei Durk, “det jimme dy útheuveling ek -wol fortsjinne hiene, bûrman. Hwent jimme kamene fen de stêd, stel ik, -en dêr hiene jimme sa lang op de Os sitten to pimpeljen en to smoken, -det jimme sels oksen wierne. Hm! ik foarûnderstel namentlik, det de -frouljue den reden hawwe om in wird to sizzen.” - -“Ja, nou, sei Tjitte, “né nou, wy wierne sa net, det wy koene ús wol -rêdde. Né, nou, sa mâl wier ’t net. Mar ik wier flau, sa flau, det ik -hab twa kâlde seane bargepoaten opiten mei wol in heal fjirdepartsje -brea der by, en do bikaem ik gânsk hwet. Né nou, skeef ef onbikwaem -wierne wy net. Wy wierne hwet smústrich, ja, nou, en dêr sa’n gejeuzel -om to hearren fen it wiif, né, nou, dêr jow ik Age gelyk yn. Sa’n wiif -scoene men winskje, det hja de pip krige.” - -“_Hoar ’ris, wikje segge, sikje segge_, sei master, _mines falt met de -hele hued uet en dan is ’t deend; mar dan is ’t ook of de poorten fan -de hel open komme, en dair bin ik ook al toe wend: mar ik schaem my toe -de tonen uet as er andere minsken by binne; mar it is myn eigen schuld. -Want sy waer foor ons trouwen al ’n baes met de mon’, in do hew ik hoar -te feul frij geven: want de liefde is blynd, en as men met die -blindheid slagen wurdt, dan is de boel lak, hoar, wikje segge, sikje -segge._” - -“Hm! Ik foarûnderstel det je dêr yn gelyk hawwe, master, sei Durk, -namentlik as men forliefd is. Hwent myn wiif hat twa ongelikenske -eagen; it iene is blau, en it oare is griis: koartom, in douwe-each hat -se en in katte-each, en ik hie wol twa jier troud wêst ear ik ’t sjoen -hie. Hm! ik foarûnderstel, stel ik, det se ek in douwe-aerd en in -katte-aerd hat. Hwent, o, hja is sa ljeaf en sa sêft as ’t moai waer by -hjar is; den is it in douke; mar as de mûtse forkeard stiet, hm! ik -foarûnderstel, det den de katte-aerd boppe driuwt: den byt se, en klaut -se, en hja gûlt it út. Hm! ik foarûnderstel oars, det hja in bêste -húshâldster is, kloek en sindelik is se; hwent jildtellen en fliejeijen -is hjar greatste útspanning, stel ik.” - -“Poeha en gjin ein! sei Age, “dêr moatte wy ’ris op drinke. Op ’e -fliejacht, mannen. Myn wiif jaget my en de feinten en fammen. Hwet is -’t treastlik, det se op ’e kreambisite is! ’t Is in divelsk soadtsje dy -frouljue! Men kin der net sûnder en net by wêze. Poeha! scoene it wol -minsken wêze? Ik leau, det it mar minskenbihelpen binne.” - -“Ja, né, nou, sei Tjitte, in pompstôk is ek al in minskebihelp, en al -gûlt en kreaket er hwet, wy kinne him net misse. Sa giet it ús mei de -frouljue ek: de iene ropt en raest, de oare jeuzelt, in tredde stunet, -in fjirde fysket altyd yn hûs om, en koartom elts hat syn lek en brek. -Nou, ja, nou kleije wy, mar dat helpt ús neat; hwent wy binne keppele -rammen; wy meije mei de keppelstôk ombingelje sa ’t wy wolle, hy bliuwt -ús oan ’e hals hingjen. En wy hawwe se sels opsocht, en faek mei bidden -en smeken, mei suchten en triennen it jawird krige.” - -“Hm! ik foarûnderstel namentlik, sei Durk, “det de frouljue sims al sa -folle frije as de manljue, net mei de mûle, mar mei de eagen, stel ik, -en dêr bitsjoene se de manljue mei. Men seit wol fen _âlde -tsjoensters_, mar der binne folle mear _jonge tsjoensters_, en dy lûke -yen oan, foarûnderstel ik namentlik, det ik al ’ris mei hynzer en karre -yn de sleat mend bin, sa seach ik nei in jong frommiske, dat yn it lân -stie to swyljen mei de bleate earmen. Dy hie my yn de hinnereis -frjeonlik taknikt. Dêr kaem dat fen dinne.” - -_Hoarris, wikje segge, sikje segge, jonge frouluden is noch in aerdich -goedtsje, mar asse ouder wurde, den ken de duvel hoar wel as prokkereur -bruke. Ik hew dar twie by de skoal wonen, dat binne kwade rakkers. As -se kwaed wurde dan is ’t krekt as de see opkomt. Se kraeye it uet krekt -as de oude kipen, die gien eyers meer legge._ - -“Ja, nou; né, nou, sei Tjitte; “ja, jy neame dêr ek sokke earste -bekstikken. Sokke heksemasters binne ’t ek allegearre net. Né, nou, wy -wolle allegearre graech âld wirde, en dy sloven, dy yn hjar jonge -jierren sa’n ellinden en tramtaesjes mei de bern útstien habbe, oer ien -kaem to skearen, omdet der ytlike kweade ûnder binne, né, nou, dat komt -net to pas nei myn sin.” - -“Poeha en gjin ein! sei Age. “Det je in frouljesgek wierne, dat wisten -wy allegearre wol, mar âlde frouljue binne minder as âld blik. Dêr kin -men yette rinkelbellen fen meitsje oan de bernehoepen, en âld lear kin -men de kachel mei oanstoke. Koe men se yette mar forroalje oan de -potskippers for pot- en pangûd ef nije romers, mar hja binne neat -wirdich. - -Do sprong Age syn wiif forwoed fen it bêd ôf en sei: “Nou wirdt it my -to mâl, skobbejakken, dy jimme binne! En dou to minste,” sei se, en do -treau se Age de fûst ûnder de noas; mar Age sei gjin poeha, en siet as -in forwezeling. “Sitte jimme dêrom hjir to wynbealgjen fen myn jild? -Hwent hy hat ’er neat ynbrocht as in pak klean en in brêgemanspak, dat -er yette boarge hie. Sitte jimme dêrom fen myn jild to sûpen, om de -frouljue alle hoon en smaed oan to dwaen? Jimme scoene ljeaver oer kij -en hynzers prate, lyk as jimme freeds op ’e Os dwane, sa lang as jimme -op ’e stoel sitte kinne. Den komme jimme gjin minsken to nei. Mar ik -scil net skelde en rache, lyk as masterke die, do jimme dêr to iten -wierne. Dy sonde binne jimme my net wirdich; mar ik scil jimme in -teltsje fortelle, dêr jimme jimme ’ris aerdich oan spegelje kinne. - -“Jimme moatte den witte, det der oan de Tuikemar in kroechje stiet, dat -neamt men de _Brette Hoanne_. Nou, dêr wenne sa hwet in glêdde widdou -yn fen sa’n stiif tritich by de fjirtich jier. Dêr laei ek in -preamskipper, dy mei syn wiif allinne foer; dat minske wier gansk in -ruk âlder as hjar man. Nou hie de man smuchte op dy glêdde widdou, en -dêr wier er net by wei to slaen. Dat sangere dêr twa trije dagen by om; -in goed slok der by drinke. Einlinge waerd it seil ophyst, en do mei in -weste wyn nei _Twa-Hûs_ ta oan de oare kant fen de mar. It wiif hie al -hwette prottele, det er dêr sa lang omneuld hie, mar de skipper sei -neat, mar tochte by him sels: “Wier ik dy mar kwyt, den waerd ik -kastelein yn de _Brette Hoanne_.” Einlinge do se in stikje yn de mar op -wierne, komt it wiif út de roef yn de bollestâl om in dweil út to -spielen. Hja linet oer boart mei de iene skonk yn de hichte, en nou -grypt hjar man de oare skonk, en sa wipte er dat earme sloof yn de -greate mar. Syn hert sloech him al wakker; en dêrom seach er net om, -hwer ’t hja bilânne. It minske dreau earst hwet op ’e rokken, mar dy -mar is droech, en hja krige gau de groun mei de foetten, en sa wâdde -hja nei in great fiskerskot ta, dat fier yn de mar útstiik, en dêr -hâlde hja hjar sa lang oan fêst, det der in boer mei in boatsje -oankaem, dy hjar ynnaem en nei syn hûs brochte, en dêr forhelle hja it -hiele stik sa as ’t bard wier. Hjir waerd hja fordroege en forsoarge. -De boer, dat in stoeren hond wier, en dy meastal syn eigen rjuchter -wier, frege it wyfke: “Ho is ’t mei dyn man? Leaut er oan de divel? Is -er dêr ek bang for?” “O, ja, sei it wyfke, “hy doar net op ’e koai -lizze, as der nin ljocht barnt: hy giet noait by tsjuster fen boart.” -“Den is myn plan al klear, sei de boer: “hy scil wol op _Twa-Hûs_ -sitte, en hy moat dadelik ôfrjuchte wirde. Hwent wy kinne him wol yn ’t -tichthûs bringe, mar den misse jy jins breawinder, en ik scil him sa -mak meitsje det er jo tsjinnet as in feint.” De boer hie krekt in drint -slachte, en do naem er dat drintefel mei, dêr de hoarnen noch oan -sieten, en den naem er in twinter bollepyst mei, en sa gong dat mei in -moaije wyn op _Twa-Hûs_ ta. Dêr hie de boer kunde oan de kastelein; dêr -gong er dadelik nei ta, en dy frege er eft der ek in preamskouwer wier? -Hwent oan boart wier er net; dat hiene hja wol sjoen. “Ja, sei de -kastelein, “dy sit hjir yn hûs; dy hat syn wiif op de mar forlern, en -dy sit drovich forslein yn de hirdshoeke. Dy scil hjir fen nacht -sliepe; hwent hy doar net oan boart sliepe.” Do forhelle dy boer oan de -kastelein syn plan, en sei: “Dou moaste mar gau meitsje det er op bêd -komt.” Hy gong nou sa lang by it skipperswiif yn de roef fen de pream -sitten, en do it njoggen ûre wier, gong er mei syn drintefel ûnder de -earm en de bollepyst yn de hân nei de herberge ta. En dêr laei de -skipper yn in keamer apart mei it ljocht op ’e tafel, sa as er it -bisteld hie. De boer hie him om de holle en de hânnen pûr swart makke -en it drintefel omslein, det de hoarnen him boppe ’e holle útstieken: -en sa stapte er der yn en skoert onforsjoens dy skipper fen it bêd ôf. -“Och, heare! sei de man, “binne jy de kweade, wyk den yn de godsnamme -fen my.” “_Neen_, sei de boer; hwent dy moast nou steds prate om -ontsach to hawwen; “_Neen, ik ben de duivel niet, maar ik ben zijn -oudste zoon, en mijn vader heeft mij afgezonden, om u te straffen voor -de gruweldaad, welke gij aan uwe arme vrouw gepleegd hebt. Kniel neder, -sei de boer, en als gij schreeuwt dan snijd ik u dadelijk de keel af._” -En hy lei in skerp mês op ’e tafel del. De skipper foel op ’e knibbels, -en do krige er fyftich slaggen op syn bleate ûnderbaitsje mei dy -bollepenis, det er krolde as in iel. It wier in giseling. “_Ga nu -dadelijk op bed_, sei de boer, _en wanneer gij eene vrouw wederom -mishandelt, dan zal mijn vader komen om u nog erger te pijnigen in de -hel. Dus pas op!_” Hy gong nei bêd, mar koe net sliepe fen de pine. - -“Nou gong de boer mei syn boat wer foart, en de oare moarns, do it -ljocht waerd, gong de skipper wer nei de pream mei in rêch, dy wol in -tomme oproun wier, en hy tochte by him sels: “As ik nou for sa’n pak -bruijen mar fen it âld wiif ôf bin, den mei it yette hinne bruije.” Mar -ta syn skrik foun er dat minske wer yn de roef sitten. En ’t earste -wird, dat se sei, wier: “Biste “dêr wer, godforgetten dogenet en -moardner? As goede minsken my net holpen hiene, den wier ik ommers -fordronken. Ik kin dy wol yn ’t tichthûs sette litte.” Do foel er foar -hjar op ’e knibbels, en sei: “De kweade hat der my al genôch for -straft: wêz’ my nou genedich. Ik scil my goed hâlde en drage.” Do liet -er hjar de rêch sjen; dy wier swart. “Ja, sei se, dat is gjin -minskewirk, dat sjen ik wol.” Mar hja wiste wol better, en tonei koe se -him om in finger wine; en de man joech him oan ’t bibellêzen en -’salmsjongen. - -“Is dat gjin moai forteltsje, hearen? sei de frou do; “hwet tinkt -jimme?” Mar hja seinen neat. “My tinkt, sei se do, det jimme allegearre -ek sa’n pak fortsjinne hiene. En nou gean ik nei de kreambisite, en dêr -scil ik oan jimme frouljue fortelle, hwet snaken fen keardels det jimme -binne.” - -Do it wiif der út wier sei master: “_Wikje segge, sikje segge, nou is -de boel lak, hoar! Dar sel ’n oordeel op komme._” En dat kaem der ek -op. Durk en Tjitte kamen der ridlik goed ôf, mar Age waerd wol in -healjier dat âld blik en dat âlde lear foar de foatten smiten. Do -master thús kaem, stoe it wiif al mei de tange yn de doar; dêrom gong -er mar stil yn de skoalle en die de doar op ’e skoattel. Dêr hong in -âld jas; dy teach er oan, en sa joech er him op ’e planken del mei in -pak âlde skriften fen de bern ûnder de holle: en omdet er in bûkje fol -wyn hie, sa slepte er de moarns oan fjouweren en fiven ta, en do joech -er him oan ’t pinformeitsjen. Om seis ûre rôp it wiif him by de -thétafel, en der waerd net mear oer praet. Hwent hja wier opljeappend, -mar hie in gau birou. En sa roun dit geselskip ôf. - -_Grou._ -E. H. - -DE LJUE FEN DE POMP. - - -(_De rie fen it matigheids-geneatskip sit. In dragonder hat him -oanjown; in wachtmaster is ’er by._) - - -_President._ Nou, kammeraet, ik hear wol, wy kinne dat spil net mei dy -klear spylje. Oan ôfskaffing is op stel en sprong mei dy net to tinken. -Mar ik wol it mei dy op in binlyk akkoart smite. Ho folle romers nimste -deis? - -_Dragonder._ Dat hinget fen it bûsjild ôf, mynhear. Sa lang as ik noch -in sint yn ’e pong hab, is ’t krekt, eft de hel my yn de bûse barnt; en -as dat op is, wel nou, den lit ik it blauwe stopjern noch rinne, sa -lang as Jan Credyt libbet. Dat is in bêst man. For seis kiperkes stean -ik altyd, en den sit ik noch op it hynzer eft ik ’er op floerre bin. - -_President._ Nou, as wy dat nou ’ris brochten fen seis op ien romerfol -deis. Hwet tocht dy dêr fen? Sjen mar sa sunich net, man! - -_Dragonder._ Ien, ien! Ien is ien! Ien dat is in wjirmforskrikker. Mar -ik wol der dochs myn hân for sette, omdet de Ritmaster it seit. (_Hy -teikent for ien romerfol deis._) - -_President._ Nou, frjeon, gean nou hinne yn frede. Hear net nei ’t -geflok en gehún fen dyn domme kammeraten. Astou dy siik en earm sûpt -haste, scille dy dy net helpe. God sterkje dy yn dyn foarnimmen. - -_Dragonder._ Dat hoopje ’k ek, mynhear. Hwent allinne is my dy sile to -swier. En moat ik to bek falle, yn Gods namme! Ik bin de earste net; ik -scil de lêste ek net wêze. It moat dochs mei ús minsken allegearre, ek -mei de wynsûpers, op in generael pardon oan. - -_President._ Sa komt it út. Mar as ik dy nou in goe’ rie skildich bin, -bitterje net foar iten; wachtsje mei de slok nei iten. Den is men ’er -sa slij net nei as foar it iten. - -_Dragonder._ Neam’ je dat iten? Ratjetoe en trompetterskost, potdome. - -_President._ Hwet is dat, trompetterskost? - -_Dragonder._ Sop, president. Hwent sop makket in liddich liif; -liddichheit jowt winen, en fen wyn moat de trompet raze. Mar om ’er op -to fjuchtsjen, ha ’k ljeaver in healpoun spek yn de ribben. Gesontheit -mynhear! (_Hy giet foart en bliuwt mei syn wachtmaster op ’e stoepe -stean_). - -_Wachtmaster._ Nou, Jan, astou dy oan ien romerfol hâlde scilste, den -moat ’er ek in fordomd great mirakel barre. Ik leau det de Suder-Sé -earder opdruije scil. - -_Dragonder._ Ho binn’ je nou sa onnoazel, wachtmaster? De hearen ha my -set op ien romerfol, en dat hab ik oannomd. For ien romerfol deis en -nin drip mear, dêr klaei ik my for. Mar de president hat nammers net -sein, ho great de romer wêze moat. Dêr is net fen kikt. As ik my hâld -oan _ien_, den hab ik oan ús contract foldien, en ik kin nammers in -romer nimme, dêr ik mei twa eagen allyk yn sjen kin, ja, in romer sa -great as in skilderhûs. - -_Wachtmaster._ Dat skilderhûs kin dyn deakiste wol ris wirde, feint! -Tink om Bouwe, dy jister yn de jenever smoard is. - -_Dragonder._ Fordomd, ja! dêr bin ’k by west. Hy kaem jister út de -_Trije forrotte Skylfisken_ neist de kaserne, en hy wist fen tewis ef -mewis. Foart dêrop krige er in bloedspijing. Wy brochten him op in -ljedde yn ’t hospitael, en om seis ure wier ’t in dea lyk. Do ’k him it -lêste leppelfol fen syn drank ynjown hie, frege ik him eft er de -pastoar ek hawwe woe? “Né, kameraet, sei er, “mei in ûre sprek ik de -baes sels; ik hab mei syn feint net to parten.” It moeit my -eigendivelsk. It wier in oprjuchte keardel, en hy hie in siel sa blank -as in skylde klaeiierdappel. Mar it is better in koart en in goed -libben, as ivich om to heukerjen. Scille wy _it kyn noch ’ris ’en bekje -gewe_, wachtmaster? - -_Wachtmaster._ Om de bliksem net feint. Wy hawwe nou rju fen Jan -Doedel; ef wolste yn ’e kast? Ef de bek fol modder lyk as Bouwe? - -(_Jalke, in âlde hôfsboade, Ynse, kaptein op Eastynjen, Geale-boer en -Jappe-tromslagger komme yn, wylst de dragonder dit seit_). - - -_Jalke._ Dêr habbe wy nou al de earste bikearling fen it _genootschap_. -Mar hjir to lânne kin dat net oars. De brakken fen ús krychsfolk binne -meast tsjustre stjonkhokken, âlde brakken, dêr se aleartiden justitie -yn dienen, ef in kleaster houdden, ef spinhûsboaven opsleaten, en sa -foart hinne. Dêr is it sa griemich en near, det de soldaet sit ’er nin -minút langer as hy moat. - -_Ynse._ En hwer giet er den hinne? - -_Jappe._ Dat scil ’k dy sizze, kaptein. Ik bin ek ûnder de soldaterije -west. Al dy brakken steane meast yn afterommen en binne bidobbe yn -lytse sûphúskes en grûzige gribussen, dêr for in duit mannich bline -nearring yn dreaun wirdt. Dat tydfordriuw hienen wy neist de doar. De -_overheid_ hie ’er neat tsjin, en wy sieten meast ûnder in -healfearntsje ef by Jank-en-hjarre, en ek wol, as it gaazjemintsdei -wier, by beiden allyk! Né, dat wier oars yn Frankryk. Dêr bin ’k ek -wêst. Mar dêr hienen wy brakken as paleizen. After de brak in fjild, -dêr wy koarddounsen, sprongen, yn mêsten ef touwen kladderen. Yn de -brak in seal om to skermjen en to dounsjen. Den noch in cantine, wiste? -sa ’n kofjekeamer, yn in moaije seal, dêr bêst iten en drinken en tabak -ta de minste prizen forkoft waerd. It kaem nimmen fen ús yn de kop, om -út ús cantine nei in lyts smoarch sûpkrûpyn to gean. - -_Jalke._ Sa soargje de Fransken for de gevens en de krêft fen hjar -leger. Dy godleaze Fransken! En hwet dogge wy fromme, dimmene, -godstsjinstige en sedelike Nederlânners? Wy bringe hjar iendris yn ’e -wike nei tsjerke, en den moat de domenij ’er al de fûlens yn ien -healûre ôfskrobje, dy se de hiele wike lâns yn de sûp- en spylhúskes -opdien habbe. - -_Hessel._ Nou, ik moat ta eare fen de Ingelsken sizze, det hja de -Fransken nei op de hakken binne. Dêr bin ’k wol faek yn de brakken -west, ek wol yn Ierlân; mar by eltse brak is ek in great plein, dêr de -soldaten fen alles dwane, hwet men hjir to lânne yn spillen sjocht. Dêr -leare se springen, mids yn de sprong oer de kop tommeljen, mei -gewichten fen hûndert poun as klinkertstiennen omkeile, oan de teannen -hingje mei in bosk fen oare keardels yn de earmen, en sa foart hinne. -Dy hanswoarsten yn de hynstespillen (_clowns_), dy sokke nuvere -sprongen en gridzen meitsje, binne meast after de brakken en fabriken -útbret. Hwent de Ingelske fabriken hawwe dy pleinen ek after hjar om it -arbeidersfolk yn ’e skoften út de sûphúskes to hâlden. - -_Jalke._ Nou, in smoarge brak om in sûper to wirden, ef in moaije brak -om in linich en sterk keardel to wirden, dêr liz ik noch al in botsen -twiske. _O! Dat Nederland is zulk een zoetendal!_ Mar ik leau det hja -op ús wachtsje. - -(_Hja geane yn; Jappe tromslagger en Geale-boer binne efkes foar -hjar_). - - -_President._ Dêr hawwe wy de tromslagger ommers ek. Men scoene sizze, -hwet dochstou hjir? Fen dyn jeneverjen ha ’k kikken ef mikken heard. - -_Jappe._ Den habbe jy net alles heard, president. Nou bin ’k net oan ’e -drank, mar ’er yn myn jonkheit om-en-de-by oan west. Ik hearde yn 1794 -ûnder de patriotten, en do sieten wy alle dagen yn sociteiten en -fraterniteiten to pimpeljen, om de aristocraten de skop to jaen, en de -Bafiaenske, ik woe sizze, de Bataefske Republyk op ’e proppen to -helpjen. De Fransken scoenen ús forlossers wêze, en hja habbe ús ek -forlost fen hûndert-miljoen goune; mar foar dy profytlike forlossinge -wier it soms wikkerdewik hwa it winne scoe, de Fransken ef de prins en -syn allieerden. Ik wenne do to Bolswert, en it hûget my as de dei fen -hjoed, ho wy alle dagen in bryk gat nei Gealtsje yn ’e doele rounen; -moarns ier en jouns let, kin ’k dy sizze. As wy by eltsoar kamen lieten -we faek de koppen hingje, omdet ’er kwea tynge komd wier. Mar as it -earste romerfol der yn wier, den gljirren de steatkindige kimen al -hwette op; by it twade hienen de Fransken de allieerden slein; by it -tredde, as ’er immen de treppen opkaem, mienden we, det it de -miebringer wier, det de Fransken mei _geforceerde marches_ rjucht op -Hollân yn oantocht wierne, en by it fjirde romerfol wierne wy pûr gleon -en seagen die Fransken mei wollene tekkens oer de bleate bealch lâns de -Dylakker marsearjen; wy spjeldden de nationale cocarde op it fesje; wy -dounsen en wy songen det it davere: - -Dansons la carmignole! -Vive le son! vive le son! -Vive le son du canon! - - -_Geale._ Ja, Jappe-heite, dy pest hab ik ek hawn, mar nou ’k ’er fen -genêzen bin, bin ik better as in oar, dy him net hawn hat. Ik tink sa -mar, it giet de minsken as de kij yn de fépest. Tûzenen stoaren, mar dy -der trochkamen hienen de pong om ’e hals. Hja waerden tsjienris sa djûr -bitelle as ien dy de pest net hawn hiene. Mar hwat woeste nou dêr mei -sizze? - -_Jappe._ Hwet ik de president sizze woe, dat is, det ik yn dy -rûzemûzige dagen de kop sa fol hie fen de Fransken en de polletyk fen -de Steat, det ik de steat fen my sels forgeat. Wy dispetearren det we -skombekken; wy smookten ús swart, en wy pimpelen de hiele dei yn de -_fraterniteit_ for it bihâld fen _’t vaderland_, sûnder to bimerken, -det wy swietsjeswei jeneverhâlden’ waerden en ús bidriuw forgeaten. Ik -wier gau sa fier hinne, det my middeis en jouns de wjirmen pleagen, as -’k net ûnder in slok siet. Op in snjeon-to-joun (it scil my nea -forjitte) kaem ik om âlve ûre fen de doele ôf mei in goed stik lead op -’e holle. Ik roun de Dylakker lâns en ik wier omtrint yn hûs, do it -krekt wier eft de foetten my yn ienen ûnder it gat wei slein waerden. -Ik truzele yn in dobbe mei wetter, det my it himd tsjin it gat plakte. -Dêr siet omkoal yn ’t tsjuster, wiet en ongedien. Ik wraemde en skrabe -al yn dy dobbe om, mar al scoe it boarste, ik koe net oerein komme. De -holle wier my wol tûzen poun swier. Sa as ik dêr siet, frege ik my -sels: “Hwa scil nou baes wêze, Jappe tromslagger, ef de jenever? Ik siz -fen Jappe tromslagger.” Mei ien kaem de rottelwacht, dy my opholp en -nei bêd loatste. Ik hie gau it fel oer de eagen, mar dat wier ’t lêste -sûske dat ik útslept ha. Ik makke my sels stedskyn en stelde my op -rantsoen. Alle dagen ien romerfol, en sont dy dei ha ’k ek nea in drip -mear hawn. - -_President._ Is dat wier? - -_Geale._ Dat is de suvere wierheit, president. In tromslagger hat ’er -oars wol occaesje ta, hwent hy is meast by de strjitte; hy moat alle -kroegen foarby; mar je kinn’ ’t him tapije sa ’t je wolle, hy giet net -oer syn rantsoenke. - -_President._ Nou, den haste ’t fier brocht Jappe. Dou haste macht oer -dy selme, en dou hoefste net yn ús _Genootschap_. - -_Jappe._ It is my better ôfgien as myn kammeraten, dat allegearre -seupelers wirden binne. Sont it patriotisme hat it dageliks sociteit- -en herberchrinnen, en dêrmei it sûpen earst krêftdedich oanfang nomd. -Us omke neamde sociteiten dêrom _sûpersteiten_. To foaren kamen se net -yn herbergen as op forkeapingen, ef om keamer to hâlden as ’t merke -wier. Dêrom scoene men do ek rju sjen, det de oranjeklanten, dy yn de -fraterniteiten net kamen, lang stadiger en dimmener ljue bleaun binne -as de patriotten. - -_Jalke._ Ha jimme hast dien? Jimme scille sa lang patriotsje en oranje, -det jimme de kop wer oranje wirdt. Ik bin ’er sa sêd fen as spein spek. - -_President._ Hwet hiene jy to sizzen, boade? Jy habbe de reade roede -lang drein, en ik haw noait net heard, det jy onbikwaem wierne. - -_Jalke._ Ik kom ek net for my sels, mar for myn skearbaes. Dat is in -âld sondaer, dêr net folle salve oan to striken is. Mar om ’t it sa ’n -skrandere en deadearlike keardel is, wol ik him dochs net yn dy -stjonkene jenever forsmoarje litte. Mar foar det ik him hjir mei syn -frjeonen foar de rie bring, woe ik earst wol ’ris witte, ho wy ús -prikken yn ’t wirk stelle scille? Hy is net foar ien gat to fangen. - -_President._ Der is mar ien wisse smeet op, ôfskaffing fen alle sterke -drank; nin drip mear nimme. En kinne hja dat yn ienen net, den alle -dagen in drip minder. As je hjoed in eart yn de romer dwane, moarn twa, -oare moarn trije, en sa foart, den krij je de romer njunkenlytsen fol -earte; en der bliuwt in bytke romte for de drank. As de lytse bern -swietkes wei fen de tate wenne: mar yn ienen stean litte, dat is de -baes, boade! Oars bliuwt it mar kliemen. - -_Jalke._ Nou ja. Mar kinnen is ek hwet. En dy it kin, is noch net siker -fen syn stik. - -_President._ Ja, wol siker. Dy ’t him wit to forbrekken, det er yn in -healjier nin drip krijt, scil noait in drip wer nimme. It is in wenst. - -_Jalke._ Dat kin ik amper leauwe, president. De monnik Mathew hat -hûndert-tûzenen fen Ieren ûnder de eed nomd, det hja nin whisky wer -drinke scoenen, en nou habbe se allegearre de eed forgetten. Hja habbe -him it orkelpân (the pledge ef de penning) werom brocht en sûpe as -keallen, krekt as to foaren. En ’t koe ek nea oars; hwent hy joech neat -for de whisky yn it plak. Allinne dy healwei wierne en in goed sin -hienen, binne by hjar wird bleaun. Mar dêr komt Joute-baes mei -Ynse-en-hjarre oan. - -_President._ Dei jimme allegearre, frjeonen! Gean sitten, en stek ’ris -oan. Ik scil jimme aenstons in kopke thé skinke. It sinnicht my altiten -wakker, det sokke gnappe ljue as jimme yn ’t _matigheids-genootschap_ -geane. - -_Ynse._ Dat noch net, president, mar wy wolle er mei jo wol ’ris oer -prate. As jy ús oertúge kinne, det it nuttich is for ús sels en ’t -algemien, den scille wy aenstons ús hân sette. Ik stek mei nin kaptein -yn sé foar det ik wit, det hy in goed kompas hat, en det hy compabel is -om my yn de haven to stjûren, dêr ik hinne moat. - -_President._ Nou den, sa freegje ik, wirdt de man troch de drank nin -bist? Bistiet it geheim om siel en lichem soun to hâlden dêr net yn, -det men mjitte yn iten en drinken wit to raemjen? - -_Ynse._ Tajown. Mar doch ’er den, as ’t jo b’leaft, mjitte yn ’t -jildwinnen by; hwent dat formoardet krekt sa folle sielen en lichems as -de drank. Hwerom den net krekt sa goed in _matigheids-genootschap_ -tsjin it jildskraebjen as it sûpen? - -_President._ De jilddivel is in ongenêslike epidemie oer ús hiele ryk, -dy sa âld is as de namme fen Hollân. Aste ’t lân dêr fen genêze woeste, -moaste de ynwenners as de Canaäniten útroeije, ef allegearre nei -Nij-Hollân stjûre om goud to dollen, en plantsje in oar naesje op dit -plak. Wy wolle nou nin âlde kanker útsnije. Wy hâlde ús mar by de -drank, omdet dy sjeachtme pas in 60 ef 70 jier âld is. Dêr is noch -kerearjen oan. - -_Ynse._ Nou, den noch ’ris, tajown. - -_President._ En dêr komt den noch by, det it _matigheids-genootschap_ -in echt Nederlansk _genootschap_ is, dêr ús lân as syn útfynsel greatsk -op wêze kin, en det wy as Nederlânners, sa lang as de eare fen ’t lân -ús ter herte giet, mei alle mannemacht foartsterkje moatte. - -_Ynse._ Dat leau ik skraech, president. Ik hab nou in Ingelskman as -passagier fen Java yn de kajút hawn, dy in pear jier to Canton yn China -west hie, om de Mandaryns ’ris to kloarkjen, hwet hja wol fen de -religie en de God fen de Christenen tochten? “Wel, seinen de Mandaryns, -jimme God dat is in jeneverfet, dy jimme tsjinje mei sûpen, en -bealgjen, en hoerkjen, en hwa den yn syn dronkenskip it dierbarst -flokt, it moarddedichst fjocht en alles stikken slacht, dat is de -fynste Christen, dy it bêste plak yn jimme himel kriget.” Mar hwer fyn’ -je hwet yn ús Evangelie, dat nei sa’n god en godstsjinst swimet? frege -de man. “Hwet jimme leare ef sizze, dat rekket ús net, seinen de -Mandaryns; “wy weage jimme net nei jimme wirden, mar nei jimme dwaen, -en den sjenne wy, det al ’t folk, dat sneins fen jimme skippen hjir to -Canton oan wâl komt, neat oars docht as sûpen en hoerkjen, en alles -hjir yn grús en eleminten bruije scoe, as de policie hjar net boun en -as wylde bisten wer yn hjar hokken op de skippen efter it slot smiet. -En de snein is ommers de dei fen jimme God. Jimme neame it alteas “de -dei des Hearen”. - -_President._ Hwet wolle jy dêr mei sizze, kaptein? Jy siikje it fier, -as je fen China op ús _genootschap_ del komme scille. - -_Ynse._ It bôget hwet om; mar dat binne de Eastynjefarjers sa hwet wend -mei de passaetwinen. Dêr lavearje wy ek, en meitsje wol ’ris oersneden -fen dagen en wiken lang. Nou, om koart to gean, der binne do in pear -sindelingen fen de Ingelsken yn China optein, en dy hawwe twa Chineezen -bikeard en doopt, en dy hawwe se do in silveren doopbekken jown; hwent -dy scoene den wer op hjar bar fen hjar lânsljue bikeare en dope, omdet -it for Europeanen sa’n slim ding is om fluch mei it Chineesk om to -gean; alteas om dêr yn sa mûlryp to wirden, det men de Chinezen -oerhelje kinne om de âlde godstsjinst fen ’t lân ôf to swarren en it -Christendom oan to nimmen. Nou, ja, dizze twa splinternije Chineeske -christenen scoene den yn hjar eigen moers tael it evangeelje oan hjar -lânsljue preekje, en dat scoe gean as in liere. It like, miljoenen -Chinezen scoene oan hjar Budha de skop jaen en christen wirde. Mar de -Chineezen hienen nin smucht op in jenevergod ef de jenevertsjinst, -seinen se. Hja founen Budha en de opium better. Dy twa sindelingen -forkochten as goede Chinezen it silveren doopbekken for âld silver; it -jild stieken se yn in lytse smouzenegoasje, dy se yn in merse lâns de -hûzen tôgene,[54] en dêr hawwe jimme nou it ein fen it Christendom yn -China. Dat wier nou bûtelâns; lit Hessel jo ’ris fortelle ho it -binnenlâns is. Hy komt ’er om de fjouwer wike. Den laeit er mei de aek -to Londen. - -_Hessel._ Ja, dat sûpen dêr moatte men sjen om it to leauwen, -president. As it arbeidersfolk snjeon-to-jouns it wykjild bart, den -keapje se earst iten for de folgjende wike, en hwet der den oerbliuwt -dat forsûpe se mei wiif en bern, en dat libben dûrret faek fen -snjeon-to-joune oan moandei-to-moarne ta. - -_President._ De frouljue ek? - -_Hessel._ De frouljue, president? It jild rint by de frouljue as wetter -troch de ielbonne. Aste in frommis dêr in trijegoune jowste, dat is -krekt sa folle aste in deade smous yn ’e hel skopste. Hwent de frouljue -fen it ambachtsfolk nimme hjar drippen krekt sa goed as it manfolk, en -dy snjeon-to-joune ’ris yn in jeneverpaleis giet, (hwent kroegen lykje -dêr wol bitsjoende paleizen).... - -_Jappe._ In jeneverpaleis; is ’er den in kening yn? - -_Hessel._ Né, mar sa moai binne dy húzen. It liket wol, det de satan se -mei goud en ljocht oppronke hat, om de earme sielen noch better to -forlieden. Ja, hy hat syn eigen dochters, de moaiste jonge frouljue fen -Londen, yn peaskepronk ’er efter de toanbank by set, dy taepje. En -fregeste: Is der yn sa ’n paleis in kening? den siz ik, né; mar wol -keninginnen, en dat binne dy fammen.—Nou siz ik, aste snjeon-to-jouns -ris yn sa ’n jeneverpaleis gieste, den kinste ’ris sjen, ho dy Ingelske -arbeidersfrouljue it raende fjûr sa mar yn de termen jitte. Dat is neat -om der yn ien kertier in tweintich fen dy ljitskes to sjen, dy de iene -foar, de oare nei, troch eltsoar in romerfol ef trije sa mar foar de -toanbank wei ’er yn wippe. Hwent de Ingelsken priuwkje ’er net oer lyk -as wy. Hjar slane hjar brandy en whisky troch krekt as in swolch -reinwetter, sûnder in each to forlûken. - -_Jappe._ Den scil der snjeon-to-jouns ek wol skeef folk lâns de -strjitte swiere. - -_Hessel._ Nei tsjienen leau ik, net ien, dy suver nofteren is. Us Abe -wier okkerdeis to Glasgow, do ’er krekt in publicatie oanplakt stie om -de boargers oan to moanjen ta _matigheid_, en dêr sei de boargemaster -yn, det ’er snjeon-to-jouns nei tsjienen tsjientûzen Glasgowers, sa -frouljue as mânljue, stomdronken laeinen, dy moandeis noch net goed wer -by hjar wé wierne. - -_Jalke._ Nou ha je de getugen heard, president. Sûpe as kreupels; nin -noed fen it jild stean, en den fen in arbeidersdeihier bistean. Hwer -moast dat oars bilânje as by de earmesteat? Mar dy earmesteat sei gau: -“Mannen, jimme frette my op; ik ha net mear.” Dêrom leinen se in -earmtax op alle huzen en lânnerijen. Do wier der bod, dat bigryp’ je, -president. De earmen fregen net mear, mar hja easken ûnderhâld. “De wet -kent it ús ta, seinen hja. En sa lang as er noch in pounmjitte lân -forboud wirdt, en ’er fen in hûs noch twa stiennen op eltsoar steane, -wolle wy úzers ’er fen ha. En as jimme it net jane, frjeonen, den -scille we jimme ’t blanke mês ’ris sjen litte, en ich ef rich mei jimme -boartsje; en den scil rich brea en ich bloed wêze.” Jy kinne jo -bigripe, president, ho dat de bisitters smakke. Bloedich for de earme -opbringe, en fen de selde ljue, dy hjar opfrieten, noch in wize bek ta. -Dêr moast remeedzje for wêze, it gong sa it gong, en do bigriepen se -gau, det se de kwael yn de wirtel oantaeste moasten. Mei it ûnderhâld -fen de earmetax hienen se tûzenen forlaet om hjar by de earmesteat oan -to jaen, dy ’er to foaren net om tocht hienen; hja hienen de earmen en -de earmoede tûzenris greater makke. Dêrom seinen se: “As wy de earmen -net leare, om it sûpen to litten en sunich to wêzen, den komme wy yn -der ivichheit net út de luzen, en hja scille ús op it lêst mei hûd en -hier opfrette. En dêr tsjin founen de Ingelsken do út _Het -matigheids-genootschap_ en _de Spaarbank_, twa echte Ingelske -ynstellingen. It iene wol sizze: “Lit de drank stean!” en it oare; “Pas -op de heale cinten, de ryksdaelders scille wol op hjar sels pasje.” -Nou, omdet de Ingelsken it hienen, moasten wy it ek ha, dat spriik as -in boek; hwent as wy net for aep spylje, hwet scille wy den dwaen? In -Nederlânske útfininge is it net, president, en as it in Nederlânske -útfininge wier, scoenen de Nederlânners it ek net ienders habbe wolle. -Mar as wy den dochs neiaepje moatte, den koene wy al net better -útsiikje, as om de minsken nofteren en sunich to meitsjen. - -_Geale._ Dat is wier. Mar wy binne nin goede apen. Wy sette it ding op -’e kop. De Ingelsken hienen earst _de earmtax_, en do _de spaarbank_ en -_het matigheidsgenootschap_. Mar wy earst _de spaarbank_ en het -_matigheids-genootschap_, neijerhân _de earmtax_. Yn ’e Dongeradelen -dêr forlustigje de ljue hjar al yn dizze seine. Dêr binne al boeren, dy -fjouwer-, fiif-, ja, ta acht-hûndert goune ta jiers oan earmejild -bitelje. Helje oan mar! Ho mear hja bitelje, ho mear earmen hja krije! -Jouke bier is swiet bier. Der binne rju, dy de seine to great wirdt; -hja forkroadzje nei oare gritenijen, en ek wol nei Amerika. De ljue -gean’ ljeaver de wrâld út as hjar libbend opfrette to litten. - -_President._ It liket wol, boade, det jy yn dy dingen omstudearre -habbe. - -_Jalke._ Studearre ef net, mar as ik hwet hear den merk ik op, en den -gean ’k as de hearen fen ’t Fryske Hôf to rie mei it soune -boereforstân, sûnder to harkjen nei it gekraei fen de domenijs en de -philanthropen, dy noch meitsje scille, det de earmen ús tsjinstjonke -fen loaijens, en ús mei ham en gram opplúzje. - -_President._ Nou, lit it in apespil ef eigen baksel wêze, as it -_genootschap_ fen sûpers mar nofteren minsken makket, den moatte jy en -elts syn bêst dwaen om it op ’e proppen to helpen. - -_Ynse._ Dêr hat de president gelyk oan. - -_Hajonides._ (_Mjirkus-domenij, lid fen de rie_). Mar foar det wy -fierder geane, frjeonen, woe ’k wol ’ris witte, eft ús foarâlders ek ús -_genootschap_ net nedich hienen? Gongen dy hjar ek net to bûten? As ik -de registers fen de censuer yn ús âld tsjerkeboek neisjen, den komme -der eltse kear rju dronkene lidmaten foar de knobus, dy fen ’t -_avondmael_ set wirde. - -_President._ En hwet in drinkark hat me noch net fen hjar oer, dy nou -noch yn de kasten fen de âldheitkenners pronkje! Wy hawwe ien romer, en -dêr hâldt it mei op. Hja hienen wol tweintich, elts fen in oar makelei, -en elts for in bysûnder oansit. Sint-Geertruden-minne, -Hansje-yn-de-kelder, Duc-d’Alfs, romers mei bellen, en hwa wit al net -mear. Den noch dy nifeldinkjes om eltsoar de wyn ta to pijen, sa as -silveren bekerkes mei mounlekes, ef in drink- en klinkglês mei in foet -as in moarmert, dy net stean koe, en yn ienen op moast. Den noch dy -greate bekers fen silver; dy oeribele bokalen fen grien glês mei grouwe -warten ’er op; dy fleachten fen lange bôgige oksehoarnen mei silver -bislein, dy allegearre earder útfoun lykje to wêzen om bisten to -boarnen as minsken to laevjen. - -_Tamke._ Dat liket al nuver; mar de âlden hienen fen dy dagen en riten, -det hja it ’er ta setten. Den gongen se der oan ’e hoasbânnen mei sûpen -troch, en den krigen hja faek wer yn in healjier neat mear as in glêske -húsbier, dat hja op it fet hiene. Dat wier sa folle as ús kofje en thé. - -_Grypsma._ (_Abbekaet, lid fen de rie_). Dêr seiste hwet, skroarke, dat -is wier. Wy hawwe noch fen hjar oerhâlden de merken; den dogge w’ ús ek -to goed. Mar ho folle feesten hienen hja boppe dat? Den hienen se -kopermendei; den in gildemieltiid; den de bûrrerekkening; den -prinsejierdei; den in brilloft; om it fearns- ef healjier wier der -altiten hwet to rêdden. En omdet hja it oars net krigen, sûpten hja -den, det hja pûleagen. Yn de mindere klasjes roun dat den jamk sa fier, -det hja as earme helden yn eltsoar omsloegen, ek wol de rún fen stâl -hellen, en eltsoar sneinen, det de termen op ’e skoen hingen. Hja -seinen: “dat feest is der for; de tiid seit sa,” en nimmen bitocht hjar -dêr tonei om. Hja slepten de rûs út, en de hûd hie jamk in healjier -facantie. Sa koenen hja dy bealchpartijen útstean, en it bleauwen ’er -geve keardels mei rêgen ûnder, dat siz ik jimme. Wy sûpe op in stuit -net in tredde part, hwet ús foarâlders dienen; wy hawwe der ek sa folle -gefjucht en geskras net by as hja, omdet ’er sa folle pit net yn ús -sit; en dêrom ropt it sa lûd net. Mar wy nimme de drippen alle dagen, -op eltse ûre fen de dei yn; moarns, middeis en jouns; wy nimme se -altyd, en howol by lytser dosis, sa giet it ús dochs as de stêdsljue -sizze: - -Al weêr an, al weêr an, -Maakt menig out peert lam. - - -_Wopke._ (_In âld rintenier, lid fen de rie_). Dou haste it goed yn de -gatten, Grypsma. De âlden koenen it fiterje; it wierne ljue mei -ynhâlden. Nou scoenen se mei de helt stomdronken wêze, dêr se do mar in -sneedke fen yn ’e noas hienen. Om de streek fen sauntsjinhûndertfyftich -bigounen de rike ljue it hjir wakker yn it Fransk djûrhollich swiet to -lizzen, lyk as ús Gysbert-omme seit; dat is, yn de reade-baei. Mar do -siet ’er noch sa folle fen it âlde pit yn de minsken, det hja der in -ammerfol fen bergje koenen. In âlde nift fen de grêftswâl, jiffrou -Wopkens, forhelle my wol ’ris, det ’er, do hja in jongfaem wier, -fjouwer hearen fen de kinde fen hjar heit wierne, dy jouns by ’t -kaertspyljen elts in kwartke wyn efter hjar stean hienen, en as hja -opstienen, hie elts syn âlve flessen himmele. Dêr kuijeren dy hearen -hiel dimmen mei nei hûs, krekt eft hja in kopke thé brûkt hienen. - -_President._ Sokke talinten hawwe wy, godtank, net mear, en wy hawwe -der net for to kedizen. Wy moatte mar meitsje, det ús jeneversûpers -nofteren en bikwaem wirde, en as ús _genootschap_ sa folle mansk is, -leau ik det eltse gnappe keardel it op proppen helpe moat. - -_Ynse._ Dêr hat de president gelyk oan, mar mei domenijs en rike ljue, -dy ite en drinke hwet se lêste, scil it net lokke; der moatte oare -prikken yn ’t wirk steld wirde. Yn Noard-Amerika wirdt ek grousom sûpt, -mar dêr hawwe se remeedzjes, dêr ik hjir net fen hear. Sa is ’t wier, -det de skippen, dêr it measte sûpt wirdt, ek it measte forgean. De -kapteins, dy bang binne, sûpe allegearre om courage to krijen as de -need oan ’e man komt, en den is boi baes. Kliuwt de need op it heechst, -jan-maet slacht de fetten mei rum iepen, en sûpt sa folle as hy lade -kin; den giet er stil sitten en lit gods wetter oer gods akker rinne, -yn pleats fen syn man to roer to stean, en sa hinke hja stomdronken yn -de ivichheit op. De assurantie-maatschappijen nimme dêrom de skippen, -dêr matrozen fen de _matigheid_ binne, for folle lytser premie oan as -de oare. De reders op hjar bar jowe folle greater moanjilden oan dit -folk, en sa wirde tûzenen, dy oars drankswiet wierne, troch it heger -lean bilêzen om yn de _matigheid_ to gean. - -_Hessel._ Ja, mar nou wit ik yet hwette, dat fûlder lûkt as alle -assuradeurs, reders, premies, moanjilden, domenijs en pastoars mei -eltsoar, en dat binne de jonge frouljue. - -_Geale._ Dat seistou goed, Hessel. Us dôge, lyk astou wiste, is oars sa -hiemfêst as in mûrre, en jister wier er dochs op ’e dril. Bijke fen ’t -heech-hiem hie him meitokke, en dêr ha ’k him hjoed mei kneppel en -keatting wer weihelle. - -_Hessel._ Dou haste it goed yn ’e gaten, Geale. Sa tinke en dogge krekt -de Matigheidsljue yn Amerika mei hjar Amerikanen. Hja strike en flaeije -alle moaije jonge _ladies_ sa fynkes, det hja lid fen ’t Geneatskip -wirde. As nou in hear oansiik by hjar docht en hy is nin lid, den -sjenne se him mei de skeane nekke oan. Dy de tsjeppe jonge frouljue -knipt, hat de manljue op de keap ta. Wolstou wol leauwe, det dat -ynstreminten binne, dy noch better lûke as de beffen fen de domenijs en -de prûken fen kattechiseermasters? - -_President._ Dat is net mis, dêr scil ’k oer neitinke. Yankee-en-hjarre -binne bitûfte feinten. Jild en moaije jonge frouljue regearje de wrâld. -En as wy de frouljue oan ’t snoer habbe binne wy in stik om de hoek. -Hja rûke goed, en de man, dy hjar in fûgel jaen wol, moat wol suver oan -de heak wêze. - -_Jappe._ Bihalven de âlde wyfkes, hwent dy spije sels net yn in -lawaske. - -_Grypsma._ Dêrom sizze wy ek fen _jonge_ frouljue, Jappe. Nou, in skerp -tasicht is ’er wol nedich. Hwent in oprjucht ljeafhabber fen Jan Doedel -is de divel to slim ôf om efter it gûd to kommen. Dêr ha ’k in set fen -sjoen, do ’k studint yn de rjuchten wier, dy my net licht forjitte -scil. Anno 1834 seach ik yn it militaire tichthús jamk in nuvere feint, -dy syn kammeraten de lange winterjounen koarte mei teltsjes, dêr er -ytlike dezinen fen yn ’e merse hie. As ’t net aerdiger-nôch wier, den -liigde hy ’er by det er swart waerd; en hy koe in ding sa moai -opsmukke, det hy egenlik for domenij yn ’e widze lein wier, om nei de -mode fen ús tiid it Evangeelje yn syn preken ta in roman to meitsjen. -Mar by abús kaem er yn it tichthús to lânne, en dêr, yn pleats fen -komeedzjechristenen yn ’e tsjerke hwette wys to meitsjen, formakke er -de tichtelingen mei syn telkes. Hja hienen sa’n nocht oan syn telkes, -det se him elk in dripke fen hjar rantsoen jenever joegen, om him noch -wolsprekkender to meitsjen. Mar sa folle spraekwetter kaem wol ’ris to -hird oan, en de cipier foun de redenaer, as syn preek út wier, faek yn -in sûske. De directeur, dy nin gekheit ûnder syn kostgongers dildde, -liet elk syn rantsoenke, wylst de bottelier it seach, opdrinke; as ’t -’er ynlapt wier, koenen se ’t eltsoar net werjaen; dat wier klear. En -lykwol it wier wol mis; de redenaer waerd oerskis skeef, skeef as in -ûl, kin ’k jimme sizze, krekt as to foaren. Ho kaem er oan dy jenever? -dat wier ’t riedsel. De directeur hâldde in each yn ’t seil as de -tichtelingen de slok ophiene; den kamen se yn de policieseal, dêr in -pypgatke yn ien fen de mûrren wier, en dêr loerde er troch. En hwet -seach hy dêr, mienste wol? De tichtelingen hienen in lyts hapke fen -hjar rantsoen efter de kiezzen biwarre, dat se de redenaer de ien efter -de oare yn de mûle opsnjitten, en dat skau mynhear den troch as in -fortoarste houn in swolch wetter. Mei ien stau de directeur de doar yn, -en kaem it tropke oer ’t mat. Hja foelen dadelik troch ’e koer: sont de -redenaer syn Jan-Doedel-collecte net mear barde, seinen se, wier ’t -krekt eft him geast en tonge beide boun waerden, en hja forfeelden hjar -yn de lange winterjounen sa grouwelik, det se ’er dy snjitkes op -útpraktesearre hienen, om him wer op de hichte to bringen. De -onbarmhertige directeur hie nin earbied for in jenever-genie; en as de -tichtelingen hjar slok krigen moast elts, as hy ’t binnen hie, sizze: -_Wel mag ’t u bekomen!_ Dy praet, kin nin fochte efter de kiezzen -hâlde, en sa, by gebrek fen oalje yn de lampe, waerd it ljocht fen dat -hearlike genie útdompt. Dêrom is ’t, pas op! As de seupelers it habbe -wolle, witte se it wol yn to slûkjen, al wierne der ek tûzen eagen -wachtsjende. De divel binne se to slim ôf; en as dy hjar yn it -_matigheids-genootschap_ hie, scoenen se ’t noch troch de helsdoarren -ynslûkje. Dy in grien faem hjar feint en de seupelaer syn slok ontkeare -wol, moat ier opstean. Hja moatte it sels wolle, en den is alles klear; -dêr hat it geneatskip gelyk oan. - -_President._ Hwet seistou der fen, Ynse? Wirdt it nin tiid; det wy sa’n -divel de tosken út de bek brekke? En biste net foar ús _genootschap_? - -_Ynse._ Ja wol, mei liif en siele. Mar jimme hawwe wyn en stream tsjin; -en it wirdt ek net goed oanlein. Nin doarp- ef stêdsbistjûr, en folle -minder noch de lânsregearring, kinne jimme mei goede eagen oansjen. - -_President._ Dochs in bulte, dy op it kjessen sitte, habbe teikene, en -scoene dy der tsjin wêze? - -_Ynse._ Wiereftich binne dy er tsjin. - -_Geale._ Ja, president, hja binne der tsjin; mar hja kinne soms nin kop -by hjar frjeonen hiel hâlde, as se hjar hân net by jo sette. Hja binne -as myn kij; as dy troch in droege sleat rinne, den frette se fen beide -wâlskanten. Mar meitsje dou dyn eigen plak mar skjin, Ynse! - -_Ynse._ Kom, Grypsma; dou biste sels lid fen de rie. Dou scilste net -tsjin it _genootschap_ leagje. Dou haste de lyst fen de opbringsten fen -de ymposten. Lêz op, en doch ’er nin hier by ef ôf. - -_Grypsma._ It lân mei jierliks fen ympost op de sterke dranken twiske -de twa-en-trije-miljoen barre, en it sit oan kop en earen ta yn de -skild. - -_Ynse._ Maet, helje dy nou ’ris foar de eagen ús minister fen finansjes -goeman, dy de holle kardet, ho er 35 miljoen rinten jierliks by eltsoar -skraebje scil. Tinkstou, det hy ef ien fen syn collega’s ef ien fen dy -tûzen-en-ien ampteners ûnder him, dy út it greate rib foerre wirde, it -_matigheidsgenootschap_ forsterkje scille? Dat kinste sa bigripe! As -dat _genootschap_ ta syn eachmerk kaem en der nin drank mear brûkt -waerd, den forlearen se twa- ef trije-miljoen ynkommen, en mei ien de -macht fen dat leger fen kommizen, dy út dy bilêsting ûnderhâlden wirde, -en as soldaten fen hjar winken fleane. Den scoenen se ommers steapelgek -wêze; hja scoenen hjar sels de noas ôfsnije mei hjar eigen kniif. It -lân scoe op de rânne fen ’t bankrot komme, en hja sels, tink ik, scoene -gau hjiljoun krije. Scille sokke potentaten jo helpje, president? - -_Iebele._ En stêds- en doarpsbistjûren noch folle minder. Earst skoert -it ryk sines fen de jeneverljue, en den bigjinne stêdden en doarpen nei -to swyljen. Dy lizze der opcinten op. - -_Jappe._ Nou, hwet wier dat, heite? It wier al wakker hwet! It is nin -bilêsting; it binne ommers mar opcinten. - -_Geale._ Rin dou nei de divel! De ontfangers lúzje myn pong moai; en -eft hja my opcintsje ef bilêstje, dat kin my neat skele; ik reitsje myn -jild kwyt ûnder de beide nammen. Ik hâld om de donder net fen dy -Farisieuske bilêstingen. Siz mar yn ienen, ho folle jimme habbe wolle, -en ik scil bitelje. - -_Iebele._ Nou, nou, sa hird net, Geale! Dou wiste ommers wol, hjir to -lânne moatte men altyd oankomme as fine lju en stourein, om efter it -jild fen de minsken to kommen. Ik wit like goed as dou, dy opcinten -knipe ta, mar hja laepje de kassen fen doarp en stêd de broek. Yn -Ljouwert stiet om it tredde hûs, sizze se, sa hwet in sûphúske, en hja -barre sa hwet in 60 ef 70 tûzen goune jiers oan opcinten op de sterke -dranken. En hjir op ’t platte lân is ’t ommers fen ’t selde lekken in -pakje, de opcinten op de jenever is ommers ien fen de bêste ynkomsten, -dêr wy ús net bûten rêdde kinne. As it _matigheids-genootschap_ syn sin -krige, den scoenen alle sûphúskes as timpels fen de satan ôfbritsen ef -forbarnd wirde, en it jild, dat nou oan drank útjown wirdt, dêr scoene -se den spek en brea en wol for keapje. Wolle je wol leauwe, president, -as dat barde, det it ryk mei alle stêdden en doarpen in biddach -útskriuwe scoene to ôfwarring fen dizze nationale ramp; dat wol sizze, -ta útroeijinge fen alle _matigheids-genootschappen_, en ta herstelling -fen alle barnderijen, taperijen, kroegen en sûphúskes? - -_Hessel._ It giet it lân as ús, Iebele. As wy oan ’e earen ta yn de -luzen sitte moat ’er hoffene wirde, ef hja frette yen gatten yn de hûd. -En as wy yn de skilden sitte, den moatte wy rinten bitelje, al scoenen -ús wiif en dochters ek for hoer spylje. Hwent oars sette se ús de -boelgûdstafel foar de doar, en ús sels efter de traeljes. - -_President._ Dat is hird sein. Mar it moat bûgje ef boarste, dat is -wier. It jild moat ’er wêze, ef hja spylje allegearre bankerot. En it -is dy God yn den hegen himel klage, det it mei ús lân sa fier komd is, -det de ynwenners hjar earm en ondogensk sûpe moatte om it op proppen to -hâlden. Mar to greater eare for ús, as wy ús lân njunkenlytsen út sa ’n -falske, sa ’n skandelike wolfeart, ik scoe hast sizze, út sa’n -sedeleaze stjonksleat, weihelpe. Hwent as it ús lokt om de jenever fen -kant to helpen, den scil der in langsumme mindering yn de accynzen -komme, mar eltse goune, dy it lân dêr yn forliest, scil opwoegen wirde -troch tsjien oare gounen, dy de krêft, en de moed, it gedild en de -skranderheit fen in nofteren en bikwaem geslacht yn al hjar bidriuw en -ûndernimmingen mear opbringe scil. Fen jeneverljue kin de steat op den -dûr krekt sa min as in húsgesin bistean en bloeije. Hja kinne yn de -oarloch net fjuchte, en yn frede neat opbringe. - -_Geale._ Dêr ha jy gelyk oan, president. In tsjirmer fen in kou, en dy -noch op in keallegêrske, dêr kin de bûter net fen komme. - -_Jappe._ Mar is dat sûpen den sa ombidich, as der fen geid wirdt? Der -scille, tinkt my, noch wol plakken oerbliuwe, dêr sa dageliks nin -brûkme fen drank makke wirdt. - -_Iebele._ Dêr hinget de kaert fen it _Rijk der Nederlanden_, en aste -dêr ien stêd, ien flek, ien doarp, ja, ien bûrren wiste oan to wizen, -dêr nin jenever tape wirdt by boarnammerfollen, den scil ik in jier for -de earmen by siktaris skriuwe. En dat kinste ek wol bigripe, Jappe, -aste dizze rekkening ’ris oandachtich neigean wolste. Litte wy mar ’ris -bigjinne mei de soldaten; ljue, dy, altiten sa droevich oan in droege -lever sukkelje. Yn 1833 (jow my ’t kryt ’ris!) hat ús leger to fjilde, -dat do oan de grinzen fen Brabân stoe, it hiele jier lâns brûkt 42.666 -Nederlânske fetten jenever, en dêrfor oan it lân in bilêsting bitelle -fen 512.000 goune. - -_Ynse._ Nou, dat binijt my net. It leger sûpte út klinkkleare -forfelinge. Jonge, astou dêr njoggen jier út dyn ambacht moaste, en -steane dêr al dy tiid for spek mei it snaphaen op skouder, sûnder in -koegel op de fyand sjitte to meijen, den scoeste ommers grien wirde; -dou scoeste ommers dy sels forgrieme. Is ’t wonder, det de minsken for -it gedild drippen ynnamen? - -_Iebele._ Ja mar, dat is it net. De ljue sûpe hjir altyt, hwet hja -dogge, hwer ’t hja binne, ef hwer ’t se hinne geane. Ride se yn ’e -moarntiid op in wein, der moat by it earste hillige húske in romerfol -wêze, om de dauwe fen de mage to striken. Foarmiddeis nimme se in -wjirmforskrikker. Nei thédrinken nimme se in ôfsetterke. Om acht ûre -sitte se nei ’t swiere bodzjen fen de dei ûnder in slok to smoken en to -petearjen. En jouns nei it iten, it sprekt fen selme, sette se in -sliepmûtse op; hwent hwet kristenminske scoe sûnder dat middel it fel -oer de eagen krije kinne? En fen sokke loffelike oanwensten komt de -folgjende rekkening oer ’t hiele lân. It kryt, Jappe! - -De accyns op it distelearre hat yn 1835 oer it hiele ryk opbrocht -2,911,947 goune. De accyns op it Nederlânske fet wier 12 goune, en dat -omslein oer it hiele kaptael jowt 24,266,225 kannen jenever dy de -Nederlânners yn dat jier oppreaun habbe. Dat kin noch al for sa ’n -gnappe, sedelike en godstsjinstige naesje as de Nederlânners, nei it -sizzen fen hjar sels, binne. - -_Hessel._ Fjouwer-en-tweintich miljoen kannen jenever! Dat is -saun-en-tweintich miljoenen flessen jenever! Men scoene sizze, det se -’er de strjitten mei skrobje. - -_Jappe._ Nou, it is rikelik genôch. Mar it is ek net for de goezzen -broud. Ljue, dy ’t barre mei, komt sa ’n forkwikkinge ta. - -_Iebele._ Ljue, dy ’t barre mei? Dêr scil ’k dy op tsjinje. Yn de -hongerjierren fen 1847 en 1848 hienen de measte drankforkeapers ’t -foaral net minder as oare jierren; in bulte slieten wol de helte mear -jenever. En dat komt dêr fen dinne, det ho earmer de minsken wirde ho -mear as hja sûpe. Yn dy slimme jierren, by foarbyld wierne to Swol -allinne 162 patinten fen weardshûzen, tapers, kroechhâlders en sliters; -dat is, ien patint op de hûndert sielen. Ljue, dy it dwaen kinne, -drinke hjir to lânne yn ’e stêdden nou folle wyn, en de measte part -jenever wirdt troch de gemiene man brûkt. Stel mar, det se beide in -gelyk poarsje krije; en den scil ik noch iendris mei jimme rekkenje, en -dêr mei ôfdien. Jow my ’t kryt ’ris, Jappe! - -Yn 1835 telde Nederlân 2,528,367 sielen, en dêr wierne 237,766 -bidielden ûnder, dy for hjar poarsje 22,588 Nederlânske fetten jenever -lege habbe. It fet op 20 goune rekkene, habbe se forpreaun for - -_f_ 451,760 - - -De accyns, opcinten, pleatselike lêsten &c. noch ’ris - -– 451,760 - - -_f_ 903,520 - - -Winst fen de kroegen sa hwat ⅔ fen de fabrykwearde en bilêsting - -_f_ 602,346 - - -makket _f_ 1,505,866 - - -Sa det de bidielden yn ien jier fortard habbe oan jenever rikelik -oardel-miljoen gounen. - -_Geale._ Ik tankje dy for de ûnderrjuchtinge, Iebele. Ik wit nou hwer -in poarsje fen it earmejild bilânnet, dêr se my jiers op sette. - -_Iebele._ Ik scil dy neijer sizze, Geale. Myn rekkening is noch net oan -ein. Hwet de goede minsken de earmen sa dageliks wei yn ’e hânnen -treaun habbe, dat bidraegt tonnen gouds, mar ho folle kin nimmen witte. -Ik praet hjir fen bikende opgaven. Yn it selde jier 1835 hawwe de -earmen fen dit ryk mei eltsoar fen gemeinten, earmbistjûren, doarpen, -stêdden en sa foart hinne tritsen 3,081,171 goune, dy hjar meast yn -klean, iten, brânje en sok biderf tadield binne. Fen dy somme habbe se -for ’t sûpke ôfnomd, lyk as wy seinen, 1,505,866 goune, en dy ôftritsen -fen de - -_f_ 3,081,171 -– 1,505,866 - - -jowt _f_ 1,575,305 - - -En sa bleau der den fen rikelik trije-miljoenen gounen oan de earmen, -sa hwet de helte for hjar egentlike needdrift oer. It oare hiene se op -yntres fen ellinde en dea yn de jenever set. - -_Jalke._ En ho folle fen de gaven fen de goede minsken scoenen se wol -forpreaun habbe? - -_Iebele._ Lyk as ik dy siz, Jalke, dat kin men net witte. Mar ta dy -trije-miljoen hiene de collecten bydragen - -_f_ 1,048,402,225 - - -It ûnderhâld fen tsjerkfâdijen, earmbistjûren, dyaconijen etc. - - -1,259,190,465 - - -mei eltsoar _f_ 2,307,592,69 - - -Dêr fen binne twatredden sa hwet oan jenever gien. - -_Geale._ Hwet donder! dat binne cifers. Dy kinne se sa mar net -weibabbelje. Dy ljue, dy wy nei den Haech ta stjûre om it wird for ús -to dwaen, witte dy dat net? - -_Iebele._ Krekt sa goed en better as wy. - -_Geale._ Hwerom foroarje se dat den net? Ik kin ’t hjar ommers mei -boerekryt op de tafel útrekkenje, det de earmen de greatste helte fen -ús giften en gaven forsûpe. - -_Iebele._ Makkeliker sein as dien, Geale. It is in âlde kanker, dy der -útsnein wirde moat. En al wier it makkelik, den leau ik noch amper, det -hja it gau foroare krigen. En dêr scil ’k dy reden fen sizze. De greate -Dupin hat biwiisd, en hy hat it wer biwiisd mei cifers, dêr nimmen ta -dizze dei tsjin kikke doar, det in lân, dat in _Staatsloterij_ -útskriuwt, in sedelike hel ûnder syn folk bout; hy hat biwiisd, det as -’er nei rato fen de rykdom trijeris sa folle lotte wirdt yn dizze -provinsje as yn ien oare, det ’er yn dizze provinsje den ek trijeris sa -folle for de galge opgroeije. Dupin hat biwiisd, det yn dizze provinsje -trijeris sa folle boaden hjar breahearen bistielen; trijeris sa folle -manljue wiif en bern forlieten, ef onminskelik tantearren; trijeris sa -folle ondogensk jild slein ef goed jild bisnoeid waerd; trijeris sa -folle ynbraek en moart dien waerd; ja, ek trijeris sa folle troch it -lotsjen ontaerde bern hjar heit en mem moarddedich skopten en sloegen, -ef by de hierren lâns de groun slypten. Al de direkteuren fen de -_loterij_ hienen hjar de kiel heas gûld tsjin Dupin; sa hienen hja ’t -grou op him. - -_Hajonides._ Al wer it âlde ding! _Leve de Diana van Ephesen!_ - -_Iebele._ Alle de debitanten en splissers fen de _loterij_ hiene him -útmakke for in gaudief en lânforrieder; en alle de toalf stammen -Israëls en de tûzenen onbisneine Joden, dy allegearre frieten fen -lotterijbriefkes en biskiten, dy piuwden Dupin nei; hja smieten him mei -fûlens. Mar do er mei dizze rekkening yn it Franske parlement opkaem, -wierne se sa stil as piseamelers, en yn it selde eagenblik hawwe de -Franske representanten de _loterij_ for ivich út Frankryk band. Dat -witte se yn den Haech, tinkt my, krekt en allike goed as ik it wit, mar -hja litte dochs ús _Staatsloterij_ yn wêzen om jinnige tûzenen, dy it -opsmyt. En sa soarget de regearing yn Frankryk, dêr wy yn ús geastelike -greatskens sa leech as ongodstsjinstich, sedeleas en lichtsinnich op -delsjenne wylst wy ús sels forhefje as de godstsjinstichste en -earlikste naesje fen de wrâld; sa soarget de regearing fen Frankryk, -siz ik, for de onskild en de wolfeart fen ’t folk, wylst hjir to lânne -de ynwenners yn de _Staatslotterij_ de poarte nei de hel iepene wirdt. -Dêr kinne se nou, as se mar wolle, hjar sels mei wiif en bern nei siel -en lichem yn tiid en ivichheit formoardzje. - -_Jappe_. Dou gieste der divelsk út, Iebele. Dat roait ich ef kant. Hja -koene dy dyn ontslach wol ’ris thús stjûre, en aste noch lûder geiste, -ek wol ’ris for in pear jier fêst wirk jaen. Mar hwet wolste dêr nou -mei sizze? - -_Iebele_. Dêr wol ’k dit mei sizze, det as se de lotterij net weidwane -om ’er in stoerke út to heljen, det se den ek nin finger útstekke -scille tsjin it jeneversûpen; hwent dat bringt hjar noch folle mear op. -Dêr komt by, det hja om de _loterij_ ôf to skafjen hjar allinne mar net -hoeve út to skriuwen, en den is it lotsjen dien, wylst it in tûzen -foetten yn ’e ierde habbe scoe om it sûpen to stuitsjen. - -_Tamke_. (_In skroar mei in kop sa fyn as in nidle_). Scoe der den -waraftich nin middel op wêze? - -_Hajonides_. Hielendal leau ik it net; hwent it scoe in oarloch wêze -tsjin de minskelike natûr, en dy lit him mei nin foarken útdriuwe, ef -hja komt altiten werom. - -_Geale_. Sûpen en bealgjen ús natûr? Ik miende, det wy minsken en nin -bargen wierne, domenij. Hwet seistou der fen, skroar? - -_Tamke_. Ja, wy binne minsken, mar just dêrom sûpe wy, en ’t djier net. -Wy binne minsken troch ús forstân, en mei dat forstân, is de minske -just forlegen. Domenij Hajonides hat my dat lêsten ’ris útlein, do ’k -him in japon meat. Kom, domenij, jy binne better fen de tongriem snien -as ik. Liz jy de ljue dat ’ris út. - -_Hajonides_. Ja, de minske wol syn eigen ik, wol syn lot en de wrâld -net sjen lyk as se binne; hy wol ’er net oer tinke lyk as hja binne; -hwent den steane se him net oan. Soms forfele hja him; soms hat hy der -in wearze yn, en noait is hy der fen foldien. Hy miende, det it in -klompke goud wier, en nou ’t er ’t goed bisjocht it ’t mar in stien. -Dêrom, hwerste de minske op it ierdryk fynste, oeral siket er ’t -forstân to bilommerjen mei in tinne blinkjende wolken, dêr er alles -folle moaijer troch skimerjen sjocht, as it yn wierheit bistiet. As er -yn dy wolke sitte mei, den hat er for him sels wysheit, krêft en eare; -de wrâld wirdt him in paradys, alle minsken syn frjeonen ef syn -oanbidders, en de takomst is mei goud ynlein en mei roazen bisiedde. Om -syn forstân nou yn sa ’n glansrike forbjusteringe to bringen brûkt er -de wyn dêr de wyn groeit, en dêr er net groeit tôget er de wyn by -skipsladingen oan út fiere waerme lânnen oer sé, as hy it mar bitelje -kin. Hat er dêr to min jild ta, hy brout bier út koarn en weet, en sûpt -him in sûs oan it bierke lyk as de oare oan de wyn. Do it bier net -hirdernôch tatroefte, bigoun de satan út rogge en weet jenever, út -rezinen en ierdappels brandewyn to stoken, en sa geat er it fjûr fen -syn gleone hel krekt as wetter yn ’t yngewant fen de earme minsken. -Mahomet bigriep dy kinsten fen de divel, en sei: “Dêr scille wy ’n -boerdke foar skouwe.” Hy forbea yn syn koran bier, wyn, jenever en -brandewyn, mei ien wird, it drinken fen alle kinstfochten, dy de -hearlikste gave fen God oan de minske, it forstân, fortsjusteren. Nou, -dat binne syn folgers trou neikomd; de twahûndertmiljoen minsken fen de -Islam drinke net, mar hja smoke de opium, dêr in swolch trije, fjouwer -fen it forstân mear bidwelmje as alle sterke dranken mei eltsoar. Sa -binne de Turken de koran, dy hja oanbidde, ontkomd. Is ’t den net wier -hwet Tamke seit, det de minske mei syn forstân forlegen, skjin forlegen -is? En as hy it den perfoars bidwelmje wol, den woe ’k wol ’ris sjen, -hostou hjar dat allehiel bilette scilste. Ontnimste hjar de wyn, hja -nimme it bier; ontnimste hjar it bier, hja nimme de brandewyn; -ontnimste hjar de brandewyn, hja nimme de jenever. Ontnimste hjar de -wyn, bier, brandewyn en jenever, en seiste, lyk as Mahomet: “Fen dat -alles scilstou net drinke, ef dou gieste koegelsfeart nei de hel”, den -roke hja de opium. - -_President._ Nou as hja den hwet ha moatte, dat it forstân forbjustert, -litte wy hjar dat den jaen, hwet it minste bidwelmet en it measte op -brea liket, ik mien it bier. - -_Jalke._ Dêr komme jy op de rjuchte wei, president. Der moat altyd in -remplaçant komme for de jenever, en better as bier is der net to -bitinken. Mar den nin sûr bier, dêr de minsken skeve bekken fen lûke, -en snijingen fen yn de termen krije, lyk as de kasteleins nou -forkeapje, om de ljue oan de jenever to hâlden. Né, krêftich bier dêr -men waerm en sterk op wirdt, dêr men in goed sin fen kriget; mei ien -wird, bier lyk as ús foarâlders dronken, en dêr se sokke krêftige -koppen fen út de kragen opstieken, det ús jeneverljue der mar spjuchten -en geasten by lykje; bier, dat hja dronken foar det hja it Romeinske -leger by Baduhenna forgriemden, en letter de bjizzem yn ’e hân namen, -om de oceaen fen Spaenske ef Ingelske en Franske fleaten skjin to -feijen. - -_President._ Wy komme al yn ien skipke to lânne; it komt der mar op oan -om to meitsjen, det de remplaçant goedkard wirdt. Mar dêr scil in -slimme wize op gean. Do Tamke en ik as jonges boartten, wierne de ljue -noch wakkere dipper en sunich, en der yn alles op út om de spillen by -eltsoar to hâlden. Hja dronken do sterk bier, ek rju tsjok en swiet -bier, net allinne omdet se ’t jerne mochten en der in noflik sin fen -krigen, mar mei ien om hwet iten út to winnen; hwent hja seinen: “Dêr -de brouwer sit, kin de bakker net sitte.” Nou keare se it blêdke om, en -sizze: “Wy drinke nin bier foar iten, omdet it ús de mieltiid bidjert.” -Hja wolle in bulte ite, ja, frette. Hwet it kostet kin hjar minder -skele; en dêrom drinke se bittere jenever; dat skerpet de mage op, -krekt as de swipe in âlde knol, en den kinne se frette as wolven. Dat -jowt in dûbelde wille; earst de jenevernectar mei in piip hearebaei, en -den it liif op ’e leest. Ho scilste sa’n geslacht bierdrinken leare? - -_Jalke._ Staf oer nacht giet dat net; mar as goede ljue de hânnen yn -eltsoar slane en der gedild en tiid ta dwane, den witte men noch net, -ho fier hja it bringe kinne. Mar den moat der earst in soarte fen in -mirakel gebarre; de lânsregearringe moat meidwaen. Hja moat alle -bilêsting fen it bier ôfnimme, en op de sterke dranken omsmite. En as -dat dien wier, den moast it _Genootschap_ oeral bier- en kofjehuzen for -it algemien stichtsje, dêr boeren en boargers, foaral op merkedagen, -bêst bier, brea en bôle mei bûter en tsjiis, en in pantsje kofje keapje -koene. En de seal, dêr dat forkoft waerd, moast sa rom, geryflik en -gnap wêze, de bitsjinning sa fluch en frjeonlik, en de priis sa binlik, -det se op nin foetten ef fiemen nei yn in jeneverkroech sa goed to -rjuchte koene as yn de bier- en kofjetimpels fen ’t -_Matigheids-Genootschap_. - -_Iebele._ Fen de rie fen de stêd hoefste dy timpels net to -forwachtsjen. Hwent dy scoenen miene, det se hjar sels de glêzen -útsmieten, as se it gebrûk fen sterke dranken tsjingongen. - -_Jalke._ Nou dêrom hoopje ik, det alle ljue mei rêgen yn ’t -_Genootschap_ gean scille en sa folle by eltsoar tôgje, det se dy -kofje- en bierhuzen iepenje kinne, en litte it de rie, fen de stêd -oansjen. Ik hâld it derfor, det as men sa folle naem, det men der efkes -mei útkoe, en der neat oan woun, det sokke huzen op it ein noch -klandyzje krije scoenen. - -_Jappe._ Jimme hawwe noch hwet forgetten; dat binne de ambachtsljue, dy -moarns foar ’t wirk, jouns nei it wirk, en deis twisken de skoften yn -’e kroech om in romerfol wippe. Dat dogge ek brabiers, deabidders, -omroppers, mostertljue, brief- en krantebistellers, en al dat rypske en -rapske, dat om hjar bidriuw by de strjitte wêze moat. As jimme al dy -oxhoofden fen Skiedam ’ris by eltsoar seagen, dy dat soartke allinne -jierliks opslabbet, den scoene jimme sizze, det de fammen der de -strjitten fen Ljouwert wol mei skrobje koenen. - -_Jalke._ Dy klanten haw ik wol tige yn it eachmerk hawn. Dy moatte op -elke ûre fen de dei, moarns ier en jouns let, yn de winter in waerme -seal fine, en altiten goekeape kofje, stikken iten, bier mei pipen en -tabak, en alle kranten fen de foarige wike, dy men mar by eltsoar -swylje koene. Oflêzen lytse boekjes oer útfiningen en ambachten; -blêdkes mei printkes, lietkes en koartswilige setten, moatte oer de -tafels sjidde wêze; de mûrren bihinge mei lysten, kaerten en -caricatuerprinten. Domenijspillen, damboerden, heak- en ringspillen, -moatte by de hân wêze. Hwent dy mei de divel skipe is moat him oanslach -jaen. In bulte sûpe yn ús lân út dommens en forfelinge; hja witte hjar -mei neat oars as mei de romer onliddich to hâlden. Hienen se nocht oan -lêzen en ûndersiikjen, den scoenen se sa folle net sûpe. Gelokkich as -greate en lytse bern hwet to boartsjen en to giisgobjen hawwe; hwent -den dogge se nin kwea. - -_Ubele_ (_Studint_). Mei ik ek in duit yn ’t ponkjen dwaen, president? - -_President._ Hwerom net, Ubele? Wy wolle fen in bern leare, en scoene -wy den net nei in studint harkje wolle? Lêz’ op, man! - -_Ubele._ Der wirdt nea mear sûpt, den as it folk foar de fyoele is. En -dounsje wolle se op merke. Keamerop, en net dounsje, dat giet net. Mar -stomnochteren dounset nin Fries. Der moat al hwet foer ynsitte foar det -hy de skonken troch eltsoar smyt. In Franskman dounset op in glêske -wetter mei sûker, det it lillet; mar dat kinne wy net, en ik rekkenje -sa, det in stomnofteren Franskman, en in Fries, dy in flesse wyn efter -de knopen hat, sa hwet op de selde hichte binne. _Nemo saltat sobrius._ - -_Jappe._ Nin smousepraet! Mar al wer prebearje. Helte better dounsseal, -helte lûder ljocht, helte mear muzyk as op de herbergen, en dêr sterk -bier by, dat koe noch al ’ris mannich ta in trantke forliede. En as der -ien skiep oer de daem springt, springe se der jamk allegearre oer. - -_President._ Wy hawwe de striid tsjin in taeije divel, dy nou omtrint -tachtich jier syn helske skepter oer Nederlân swaeit, en it scil hwet -ynhâlde om him fen syn troan to wrikjen, en de tosken út de bek to -brekken. Dêr komt nin jenever yn ús kofjehuzen, en nou moatte se oan de -oare kant sa folle better en moaijer wêze, det se dêrom de -jeneverkroegen foarbygeane en ús kofjehuzen opsiikje. De remplaçant -moat sa goed wol wêze as de conscrit, en dat scil der om spanne, frees -ik. Hwent yn de jenever sit inerlike nocht, ynbylding, goud, krêft en -hearlikheit; dêr hat de satan in drip út syn helske distelearslange -ynmingd, dy ús arbeidersfolk yn ien romerfol jenever mear goud en heil -foargûchelt, as yn alle skatten fen ierde en himel beide mei eltsoar -bisletten binne. - -_Geale._ Jimme binne allegearre koudom. It alderfoarnaemste forgetten! -As jimme dounsers hawwe wolle, jaen den de muzyk mar forgeefs, en jimme -krije mear foar de fyoele as jimme bergje kinne; hwent dat is ’t -jinnichste, det de ljue hjir tsjin it dounsjen hawwe: “in bulte wirk, -en jild tajaen.” Dêrom dounsje de boerefeinten de iene deis op ’e -keamer, en steane de oare deis yn ’e sleat to hekkeljen en to skriemen. - -_Ynse._ Dêr hear ik dy, sei doave Japik, en der roun in lûs oer ’e -souder. De muzyk moat as yn Frankryk forgeefs wêze. Dat docht for in -Nederlânner de doar ticht! Fjouwer deuntsjes in dûbelke, dat slingert -oan, hear! Dat fret jild as it de hiele nacht trochsjout; en as hja mar -weiskotse koene, jonge, den scoeste der noch kluften fen sjen. - -_Jappe._ Dat is wier; mar dounsjen sûnder jenever ef brandewyn, dat -liket my raer ta. It is krekt sa goed as hirddraven mei soare tsjillen; -der moat earst smard wirde. - -_President._ Sa tinkstou, Jappe, en tûzenen mei dy; mar probearjen, lyk -as Jalke it foar hat, is ’t neiste rjucht. En ik leau, det it dounsjen -noch hwette mear is as in útspanninge. Ho nuttich is sa’n biweginge for -it jongfolk! Hja krije der in moaije flinke hâlding troch; it hâldt -hjar linich en fluch, en hja bliuwe der soun by. Wy forstjonke nou yn -de hirdsherne mei de noas yn ’t fjûr, en de romer en de piip yn ’e hân. -De Fransken dounsje folle, mar hja sûpe net. Us folk dounset allinne op -merken, en it scoe sonde en skande wêze, det wy dy tûzenen fen fammen, -feinten, ja, troude ljue, dy op de merken dounsje, en dêronder sa -moarddedich jenever en brandewyn sûpe, net yn ús timpels krigene. Kom -oan, as ús oer-oarre-heit-en-hjarre út it bierke songen, hwerom moatte -wy den drank hawwe? Hwet wy lietkes hjitte, neamden hja _bier-psalmen_. -En as hja dounsen, det it klapte, op bier, hwerom scoene wy den by in -kanne bêst bier ús as in lûs op de tafel deaknipe litte moatte? Hwet -seistou, doctor? Wy eamelje al, en dou dochste der it swijen ta. Lizze -ek ’ris in duit yn de fyoele. - -_Doctor._ Jimme kinne ’t wirk wol ôf, mar as ik it sizze mei, den hawwe -jimme de slimste partij fen ’t _Matigheid-Genootschap_ noch forgetten. - -_Jalke._ Hwa is dat, doctor? - -_Doctor._ De ierdappel. - -_President._ De ierdappel? De hearlike ierdappel, dy Europa sa faek for -hongersneed biwarre hat? Mar, doctor! - -_Iebele._ De ierdappel? It foer for earmen en riken! As ik middeis nin -ierdappels krij den hab ik net iten. - -_Jappe._ Doctor, doctor! Ho doar je it sizze? Wy wierne skjin forlegen -as der nin ierdappels wierne; hwet scoene wy gemiene ljue den ite? - -_Doctor_. Hwet ha dyn foarâlders iten? Earte, beane, groat, strou, -rogge, weet; en is dat fordylge? Ef is it nin minske-iten, tinkt dy? - -_Geale._ Ja, mar ierdappels is de baes. Elts mei se allike graech, en -dy to lyts binne for de minsken, binne goed for hjar kammeraten de -bargen; dy snasje der ek al yn om as banket. - -_Doctor._ En lykwol hâld ik fol tsjin jimme allegearre, det as de -gemiene man de ierdappel net ontnomd wirdt, det jimme him yn der -ivichheit net fen de drank krije. Ik hab neat tsjin de ierdappel as der -goed spek en flêsk by lâns is; men kinne in hwotte sa wol koaitsje, det -er goed smakket; mar allinne, lyk as de gemiene man him meast brûke -moat, is ’t in ondogens iten. - -_Iebele._ Ho bigrypste dat, doctor? Dat is hwet nijs. Dêr ha ’k noch -noait fen heard, as Bilderdyk, dy praette ek sa. Bistou in -Bilderdykiaen? - -_Doctor._ Ik hab in bulte mei Bilderdyk omgien, mar dêrom bin ik noch -nin Bilderdykiaen yn de ierdappel. Hy hie fen dy bigripen en -oankomsten; it wier bêst om dy hjar feart to litten; hwent der wier -dochs nin forsetten oan. Hy hat my ’ris sein (en do seach er earst mei -syn skerpe swarte eagen om ús hinne, krekt eft er my in moart forhelje -scoe,) hy hat my ’ris tareaunte: “Sont Hollân him mei dat onkrûd -spizicht, wirdt men yn Amsterdam fen famkes fen toalf en trettsjin jier -oanroppen.” Hy miende nammentlik, det de ierdappel de minsken foar de -tiid ryp makket. Men moatte dat mei in dichter fen dy hege fljocht as -hy sa nau net nimme. Hy koe him oer de ierdappel sa lilts prate, krekt -eft it in godforflokte plant, in oardiel oer Europa wier; mar do ’k -ienris to Haerlem by him wier to iten, wierne der net allinne bêste -dúnierdappels op tafel, mar hy plúze der krekt sa goe’ fen as wy. -Lykwol dat docht nou allegearre neat ta ús. Ik bin tsjin de ierdappel -op hiel oare grounen as Bilderdyk. - -_Iebele._ En hwet binne dy grounen den, doctor? - -_Jalke._ Ja, dy moaste ús sizze. - -_Doctor._ Ik kin dy ’t hast net bitsjutte, omdetstou nin doctor biste, -mar ik scil myn bêst dwaein. De ierdappel is in frjemdling; mar dêrom -witte wy dochs wol, det er út Amerika is; myn master, prefester van -Geuns, hjitte him dêrom de _Amerikaansche knobbelwortel_. Ek witte wy, -det hy fen in rudige famylje is, dy de namme hat fen _Solana_. De tabak -en de belladonna binne syn beide folle niften. Aste de tabak earst -prûmkeste ef smookste, wirdste misselik, en ytste de belladonna, lyk as -de boerebernkes wol ’ris by forsinninge dwaen, den stjerste; hwent it -is in forninich forgif. As de ierdappel noch net ryp is, den is hy glei -en kliemsk, en in pest for de yngewanden, en drinkste in ôflûksel fen -de griene siedappelkes, dy oan it ierdappellof hingje, den wirdste -blyn. Den earst, as de ierdappel folslein ryp is, en syn moal set hat, -hat er syn forgiftige natúr ôflein en is in onskeadelik iten. - -_Geale._ Ho, deale, kin de ierdappel ûnder de forgiften thús hearre? -Dat giet boppe myn forstân. - -_Doctor._ Nou, it is sa. It is krekt sa klear as det wite klaver en -bargeklaver beide klaver is, en flotgêrs en bêst finnegêrs beide gêrs -is. Lang is de ierdappel krekt as de dahlia, dat ek al in miich fen him -is, en dêr se de wirtels krekt as ierdappels wol ’ris fen yn it sop -siede; lang, siz ik, is de ierdappel yn de hôven fen de greate hearen -as in tulp ef bolblom kweekt wirden, en de earste kear, det ik wit, det -er hjir yn Fryslân op in tafel komd is, dat wier yn 1734 op it -Prinsenhôf to Ljouwert, do prins Willem de IVde mei syn jongwiif de -princesse Anna, fen Ingelân thús kaem en in greate gastmieltiid joech. -Jimme bigripe, dat wier in nij snufke en oan tafel fen prinsen en -greate hanzen smakket dat iten bêst, dat fier út de tiid is, ef dat nin -divel ef minske ken. - -_Geale._ Dat is den krekt oars as mei in boer; hwent dy fret net hwet -hy net ken. Mar nou fierder, doctor. Hwet woenen jy sizze? - -_Doctor._ Fen de tafel fen de prins kroade de ierdappel njunkenlytsen -nei de tafel fen rikeljue, mar slûkstirtsjende; hwent hy wier in lyts -bytke yn oansjen; en better, tochten de ljue, for ’t Jan-Rab as for -gnappe ljue, dy earte en beane bitelje koene. Om 1750 en 1760 hinne -waerd der wol ’ris in ierdappel by de skylfisk pikt, mar altyd min ef -mear to mûk, en sels de domenijs to platten lânne, dy God nou al tankje -det se in droege ierdappel hawwe, woenen ’t hast net for de boaden -witte, det se in ierdappel by de snoek ef bears ieten. _Ierdappel_, dy -namme wier sels to moai for him; hja neamden him by de skeldnamme fen -_konsjinjestopper_, omdet de moalige ierdappel, as er hwet gulzich -troch de hals skouwen wirdt, wol ’ris kropje wol. Noch forachteliker -neamden se him _lawabbel_, omdet er net by de man stie lyk as de -spekstrou, ef de earte en beane. Moaije bern ha moaije nammen. - -_Geale._ Dat is wier. Nin keardel kin op ierdappels haeije, meane ef yn -’t fean baggerje. - -_Doctor._ En ek al de âlde minsken fen 1740, 50 en 60, dy ik noch kend -hab, woenen fen nin ierdappels witte. Sokke hege ljue as de Humaldas en -de van Harens leinen yn de mage altyd in fondamant fen bêste grauw’ -earte en bret kouflêsk, en lieten ’t folk nei lust en wolbiheagen yn de -lawabbels omsnasje, det hjar de strôte knapte. - -_Iebele._ En nou is ’t de ôfgod fen Europa. - -_Doctor._ In _drekgod_ wolste sizze, Iebele, dy syn oanbidders mei -stront en stank leanje scil. Mar dat is nou dêr oan ta. Dit lid fen de -famylje Solana hat it lyk as in bulte alforwoesters fier yn de wrâld -brocht, en hy scil it noch fierder bringe, as er tiid fen libben hat. -It is de aert fen alle forgiften, det, is men der ienders oan wend, men -der net bûten kin. Men is der pûr op forslingere, ja, oan forslave. Yn -’t earst haste, by foarbyld, noch al wirk om de tabak to felen. Men -flibet, wirdt misselik en deableek by ’t smoken fen de earste pipen. Om -dat tsjin to gean, moat der in sûre apel by lâns; de apel yn ’e lofter -en de piip yn de rjuchter hân, en om barren docht de learling in hap út -de apel en in mannich sûgen út de piip. Mar haste de natûr ienders oan -dat forgift wend, en krigeste smeits yn in pypfol, den kinste der net -bûten. De piip is moarns it earste en jouns it lêste. De piip is al yn -de brân foar det de man de hoazzen oan hat, en as er him ontklaeid hat -en mei de iene foet al yn ’t bêd stiet, smacht er noch gau de lêste -sûgen, en krekt as in sibbe fryster, dy er noait genôch tútsje kin, -leit er hjar skodholjende op ’e bêdplanke del. En astou dy man de oare -moarns fregeste, hwet er ljeafst misse wol, de piip ef it omstik brea -by de thé, den seit er: it omstik iten. Nou, dat forliedelik -famyljegebrek hat neef ierdappel ek oererfd. Al hâldt men noch sa folle -fen koal, wirtels, rapen, beane, groat; it kin neat skele hwet it is, -as it mar gesoune kost is, dêr rekket men noait sa op forslingere, det -men der net bûten kin. Sa lang as der nin ierdappels wierne, wikselen -dêrom de ljue dageliks mei it iten; mar do se op de smeits fen de -lawabbel kamen, mienden hja, det hjar de hûd sear die, as se him to -minsten net iendris deis krigen. As se nin ierdappels krije, habbe se -net iten. - -_Jappe._ En de gemiene ljue trijeris deis; moarns oan daelders yn -pleats fen tsjiis op in omstik brea, middeis sean, en jouns opwaerme. - -_Doctor._ Nou kinne jimme bigripe, hwet in feart dy ierdappel naem, do -nin hûnderten ef tûzenen, mar miljoenen en miljoenen minsken yn dy -plant hjar jinnichste iten seagen. Dêr kaem by, det der nin iten wier, -dat de ljue sa goekeap krije koene. De earmste wier der gek op, en it -wier faek it jinnichste iten, dat er bitelje koe. Dy in bulte folk yn -de kost hie, tanke God, det hy hjar mei de selde kost as syn bargen -foerje koe. Hy hie mei nin earte ef beane, mei nin koal ef rapen mear -to meitsjen; hy sloech mar in fjirtich, fyftich fjirders ierdappels op, -en dêr liet er it folk yn om frette, det hja blau waerden. It kostte -him de helte minder; hy hie der net heal sa folle omslach mei, en it -folk wier folle better to freden. - -_Tamke._ En dêrom, om de omslach woene de frouljue der ek graech oan. -Hwent as se griene ef grauwe earte, koal en rapen, groat en soks to -fjûr hiene, dêr moasten se de hiele moarn op pasje, ef it barnde oan. -Mar do de lawabbels kamen, wierne se dêr ôf. In healûre foar it -middeiskoft, as de man fen ’t wirk thús kaem to iten, den skepte syn -ljitske in amerfol wetter; dêr rammele hja in soad ierdappels yn; den -rof! rof! rof! gau mei de luiwagen der yn omstompje, om de klaei der ôf -to skrobjen; den yn ’t goatling, dat al oer it fjûr stie to sieden, en -as de man ynkaem, wierne de ierdappels nôch en de mieltiid klear. To -foaren moasten hja by de pôt bliuwe, en nou koe tuttemoeije de hiele -moarn mei de bûrwiven de earmen oer eltsoar op strjitte stean to -rabjen, ef ek wol, as ’t hwette rommer omkaem, mei eltsoar kofjeslabje -en in lawaske pimpelje. De frouljue wierne fjûr en flam foar de -ierdappels, en dat binne machtige boungeneaten, sizze ik jimme. - -_Jappe._ Ja, dat wit ik noch wol fen ús beppe. Dat kreaze wyfke mocht -nin ierdappels rûke ef sjen. “Sont dat túch yn de wrâld komd is”, sei -it sloof altiten, “binne ús frouljue wol helte sloffer, loaijer en -rabbiger wirden, en ’t koaitsen habbe se glêd forleard.” En as hja den -forhelle, det de ierdappel yn hjar bernejierren, noch minder as -talhout, net yn tel wier, sei se er noch de rjimslach by: - -Als niet komt tot iet, -Is ’t allemans verdriet. - - -_Tamke._ Nou, hja klitse al nuver iten by eltsoar, as der hwet oars as -ierdappels wêze moat. Fierder as prom-en-bôle giet hjar kinst net. - -_Doctor._ Meitsje nou jimme rekkening, frjeonen! Goekeap iten, -sloardich meije, en yn in amerij klear! Hwer dat hinne moast, is licht -to tinken. Der koe noait genôch fen boud wirde. Alle jierren waerden -der tûzenen fen pounsmjitten boulân mear yn Europa mei bislein. Dat -gong lykwol yn de earste 40 jier sa hird net; hwent de ierdappel bigoun -earst om 1780 hinne de foetten sa hwette ûnder ’t liif to krijen. Yn -dat jier waerden de ierdappels yn de grientekelders to Amsterdam noch -lyk as rapen forkoft, en kamen allinne by lytse panfollen as in -extratsje op tafel. Folle letter kaem de earste ierdappelkelder ûnder -in wynhûs yn de Fizelstrjitte, op de hoek fen de -Reguliersdwersstrjitte, dêr de Amsterdammers do noch al nuver by -opseagen. Sa let binne de ierdappels hjir ynfierd, en nou byldzje de -ljue hjar wol yn, det er hjir ivich west is. Mar sont dy tiid binne de -lawabbels der frjemd útnaeid. Elts jier bisloegen se mear plak, en der -kamen oarden yn Europa, dêr de fjilden, sa fier men eagje koe, ien -ierdappel al ierdappel wierne. De ierdappel hie der alle granen hast -weikrongen, en op oare oarden hie er sa folle lân ynnomd as al syn -kammeraten mei eltsoar. - -_President._ Ta in greate seine fen de earme minsken, doctor, dy nou it -liif for in stûr mannich de hiele wike lâns fol krije koenen. - -_Doctor._ Sizze dat net to lûd, president. Ik ha noch net dien. It -scoe, it koe alteas sa ’n seine wirde, as it libben en de gesontheid -fen de ierdappel forasserearre wier; mar hy is krekt as de minsken oan -sjeachtme, pest en cholera ûnderhevich, en it minskdom, dat op him -tynget, is wol in ongelokkich mar ek in gek minskdom, dat net better -wirdich is as swart to hongerjen. God almachtich hat by de skepping fen -dizze ierde sommige wetten ynsteld, dy wy minsken, wolle wy libje en -soun bliuwe, wol yn acht nimme meije, ef de iene tiid ef oare tiid scil -it ús min ôfgean. By ien fen dy wetten hat er yn syn ivige wysheit en -goedheit bisteld, det it ûnderhâld fen ús minsken net fen ien ef twa, -mar fen in bulte forskillige granen en fruchten ôfhingje scoe. Mei ien -ef twa doarste er ’t as in soarchfâldich heit net weagje; dat wier him -to noedlik; hwent as dy twa mislearren (en ho licht koe dat ’ris -barre!) den scoene syn bern nin brea ha, en miljoenen scoenen de -hongerdead stjerre moatte. Dêrom hat God makke earte, beane fen -allerlei soarte; hy hat makke rogge, weet, bokweet, koarn, spelt, -hjouwer, gierst, Turkske weet. En dat hat de skepper dêrom dien, det as -der ien ef twa fen dy granen troch misgewas mistribelje, de oare dat -gat wer oanfolje kinne. Hwent noait biswike hja allegearre allyk, en sa -kin den de iene altyd for de oare yn de bresse springe. Mar nou ha de -domme minsken dat oars bigrepen; hja sizze: “Né, baes! Wy bitankje dy -for al dyn granen! De ierdappel smakket ús better, en dy is ek -goekeaper. Hy heart hjir wol net thús; mar dat rekket ús net; wy scille -him de eare jaen, dy him takomt. Wy scille ’ris seis-achtsten fen it -plak, dêr dyn granen oars op stienen, mei ierdappels bislaen, en litte -dy twa-achtsten den oan dyn oare granen oer. Dat is ús folle -foardeliger, en hy smakket ús ek wol helte better.” En dat gong ek goed -sa lang as de ierdappel goed wier. Mar dêr kaem it sike-ierdappel-jier! -Do wier it ach en wé oer hiel Europa! Swart wirde fen honger! Ja, by -tûzenen fen honger stjerre! God, dy se yn syn wetten fortrape hienen, -oanskrieme om brea! Foar de riken stean mei it blanke mês, en it as -kannibalen útmoartsje: “Bloed ef brea, ierkloarkers!” Oproer, moard en -deaslach oan alle kanten! It ding wier sa klear as de sinne, frjeonen! -De granen wierne sa min net útfallen, mar der wier sa ’n bytke fen -útsjidde, det se ’t onmjittelike fjild fen dy forrotte ierdappels, dêr -se to foaren elts hjar plak op hienen, net wer oanfolje koenen. - -_Geale._ Mar hwa koe nou ek tocht hawwe, det de ierdappels de -pestelintie krije scoene? Dêr hie men noait to foaren fen heard. - -_Doctor_. En lykwol ha jimme dy plant sa tantearre, det er altiten siik -wirde moast. As de âlders de bern alle dagen mar fen ’t bêste frette en -sûpe litte, sa folle as de bealch mar fiterje kin, den scil it der dy -bern nei gean, en sa is ’t de ierdappels ek forgongen. - -_Geale._ Wel, dat woe ’k den goddory wol ’ris biwiisge hawwe. Dou -rachste de bouboeren út, doctor, eft se nin turf heech binne. - -_Doctor._ De ierdappel hawwe se helle út de fruchtbre, mar woeste -grounen fen Amerika. Yn Chili, Peru en Mexico waechst er yn ’t wyld lyk -as hjir de brânnettels, de toarnbeijen ef de doerren en siggen, en hy -scoe altyd goed yn steat bleaun hawwe, as men him mar sa hwette -bihandele hie as er dat yn syn geboartelân wend wier. De boekweet hawwe -de krúsfarjers Ao. 1200 út de barnende sânstreken fen Arabiën helle, en -dêrom groeit er hjir to lânne ek nearne better en gesouner as yn de -gleone yeske fen de forbarnde koarste fen langeturffeanen, dêr men de -finger pas yn daeije kin. Dat is syn klimaet. - -_Iebele._ O! dêr wy yn de foarsimmer dy neare hearige loften fen krije, -dy ús hiele ryk yn in kalkoven foroarje. - -_Doctor._ Deselde. Let nou wol op, det se yn hiel Europa de ierdappel -pript en mei allerlei kinsten en dongen oanfitere hawwe om mear op to -bringen as er koe, en dat hat him de deastek dien. Ik scil ’ris in -eksimpel oan Fryslân nimme; hwent dat bigripe jimme bêst. Yn Fryslân -hawwe se de ierdappel ek lang nei syn âlde aert bihannele en sa lang as -se dat diene, hiene we hjir, doar ik sizze, de bêste ierdappels fen de -wrâld. It dûrre net lang ef de frjemdelingen kamen ek yn de smeits; de -skippers krigen ’er de flucht op, en sa gau as ús ierdappels yn de -_verzending_ kamen, foroare alles mei in blits. De keapljue, dy se by -skipsladingenfol weifierden, sochten allinne mar Fryske ierdappels; nei -de deugd waerd net folle frege, de namme wier foldwaende; en do kaem it -der mar op oan, net hwet soarte de bêste, mar de measte ierdappels -opsmiet. Dat waerd probearre; alle jierren kamen der nije soarten by; -op it lêst hienen se yn Fryslân by de sauntich soarten, en dêr karden -se dy út, dy út in pounsmiet de measte koerfollen útmeat. Sa is de -greate ierdappelsteapel yn Fryslân en oeral bynei fordoarn, en yn steed -fen bêste kriget men nou yn Fryslân meastal, as men se sels net bisteld -hat, minne ierdappels foar de noas. - -_Geale._ Mar nou bigryp ik noch net, ho wy de ierdappel de pestelintie -yn de hûd inte hawwe. - -_Doctor._ In bytke gedild, Geale, en dou scilste it hearre. Dou wiste, -de ierdappel hat dit fen syn woeste geboartegroun oerhâlden, det hy net -mei it gêrs yn lege mieden omslymje wol; ek wol er nin weake dong op de -kop habbe; hwent den makkeste it lof wrak en geil, en de bollen -stekkerich, glei en kliemsk. It is in wylde Yndiaen fen Amerika, dy -sa’n weelde net drage kin. Hy wol in groun habbe, dy heech en troch syn -eigen natûr krêftich is, lyk as yn Amerika, en dêrom kinste him noait -net better tractearje as op bêste terpen en dunen, dêr pit, mar nin -ferske dong yn sit; de dong moat der yn forgien wêze. Sokke terp- en -dún-ierdappels binne de bêste. Mar lyk as ik sei, dat joech net genôch; -it lân, dat 50 koerfollen joech, moast 60, 70, 80 en mear jaen, sa -folle as it mar fiterje koe. En dêr ta sochten se net allinne de -fruchtbarste soarten út, mar hjar pripten it lân mei alderlei -kinstmiddels oeral sa dierbar, det er op it lêst de kop sakje liet. Hja -seinen: “Fyftich fjirders haste jown, mar hûndert moaste jaen. En -eftste lypste ef pypste, dou scilste. Moatten is ek hwet, en loaijens -is nin lammens. Wy scille it dy wol leare, baes!” Sa habbe se de -ierdappel yn de steat fen in forweend bern brocht, dat tweintich jier -oan ien troch wyntsje en Tryntsje, troch gastrearjen en swieren, syn -sintugen sa oerprikkele hat, det it op syn tritichste útlibbe en in -stôkâld man wirden is. Troch al dat kiteljen en prikkeljen waerd alles -mei in rep ontwikkele, waerd alles earder ryp. It bern waerd op syn -tredde jier al jonge; op syn toalfde al feint; op syn sechstjinde al in -man mei bern; en op syn tritichste stôkâld. De ierdappel, sa lang as -him tiid en romte ta groeijen jown waerd, brocht syn groei nei de -rigele yn ’e groun to’n ein, dûrre de hiele winter troch, en bigoun yn -’t foarjier earst wer to kiemjen, as de einpeal fen syn gewoane -libbensdûr neiby wier. Mar fyftich jier oeral troch allerleije kinsten -pript en oanfitere om al mear bern foart to tyljen, is er eindelik yn -syn tyldelen sa oerspand en forswakke, det hy, om sa to sprekken, syn -sied rinne lit; hwent syn egenlike kwael is in gammele oandrift om foar -de tiid, sels yn it midden fen syn groei noch, ûnder de groun to -kiemjen, en as er dat folbrocht hat, kin er nin moal mear sette; hy -bliuwt glei en kliemsk, ef set him ta rotsjen. - -_Geale._ As dat sa is, sjucht it der net bêst út. Hwent den sit dy -kwael de ierdappel yn murch en gebiente. - -_Doctor._ Sa wolle se wol ’ris sizze, Geale. It sit him djip yn de hûd, -yn al syn fezels en ierkes, en it giet ’er net licht wer út, sizze hja, -krekt sa min as in slymtarring út in minske. Sa faek as ’t der mar op -wjirret, miene se, scil de kwael wer foar ’e tried komme. As it waer -myld is, de wyn soel, en losse lije reintsjes gedurich út de lakwaerme -loft flappe, den habbe alle planten tier; hja brûze út de groun, en men -kin ’t gêrs hast groeijen hearre; mar dat narjen fen de sike tyldrift -kin de ierdappel net mear fele. Hy bigjint den aenstons to kiemjen en -to rotsjen; syn lof wirdt swart; syn greate bern, ek al oerstjûr yn ’e -tyldrift, sjitte troch yn de groun; syn lytse stjerre, en in libben fen -njoggen moanne hat er nou yn ien wike ôflein. Sa sizze de gelearden. -Nou, det se mei soele fruchtbre reinen en lij waer oan ’t rotsjen -slane, dat witte jimme allegearre. En lyk as it bêd, dêr in minske oan -de tarring ef de typhus yn stoarn is, sa is ek it lân bismettelik, dêr -de sike ierdappels yn forrotte binne. Al nimste it sied fen de wylde -ierdappels fen Peru ef Mexico, en dou sjiddeste it yn dy grounen, hja -scille de sjeachtme ûnder de lea krije, en dy feilich wêze wol, moat se -tylje op in plak, dêr noait in ierdappel op stien hat. - -_Jalke._ Dat sjucht ’er net al to goed út. As ’t nou ’ris op ’t slimst -bisloech en de ierdappel bijoech him yn ienen ’ris hiel-en-al oer hiel -Europa, hwer moast it den hinne, doctor? As de helt fen it iten, dat -for twahûndert-miljoen minsken birekkene wier, yn de forrotte ierdappel -weisonk! Sa’n spektakel fen honger en ellinde scoe der noch yn de -skiednis net west habbe. In algemiene oarloch fen de earmen tsjin de -riken scoe hiel Europa mei bloed en moard folle, en der scoe neat oars -op sitte as det elts it stik brea, dat er oer hie, mei it blanke mês yn -de fûst tsjin syn evenminsken, as sa folle hongerige, forskoerrende -wolven, fordedige. - -_President._ As de keningen nou in greate deugd oan hjar naesjes dwaen -woenen, moasten se in congres oanlizze en mei eltsoar bipale, ho folle -groun elts mei ierdappels bibouwe mocht, en krimpe den dat plak sa fier -yn, det, al forrotten al dy ierdappels, de oare granen it dochs noch -hysje koenen om in stik brea oan Europa to jaen. - -_Doctor._ Dat wirdt heech tiid. Hwent wy hawwe nou sjoen, ho dôfhûdich -de boeren binne. Hja habbe leksom op leksom hawn, mar hja bouwe der -dêrom mar altyd ierdappels wer op ta. Hja moatte noch oars pit hawwe; -hja moatte yn ’t neaken himd by hjar lêste forrotte ierdappel stean to -skriemen, foar det se it poatsjen stean litte. - -_President._ Ja, dat moasten de diplomaten mar ’ris op ’t tou sette. - -_Jalke._ Diplomaten! Ei, ju! Binne der noch diplomaten? Dat wist ik -net. Ik wit wol, det se der west binne, mar det se der noch binne is -mear as ik wit. Mar hwat dogge dy den? - -_Tamke._ Wiste dat net? By de dei libje, gods wetter oer gods akker -rinne litte, en in glêske pons drinke. Hja witte oars wol, det der nin -moarddediger oproer is as fen de mage. Hwent de earme minsken fjuchtsje -hjar ljeaver dea, as det hja hjar dea hongerje litte. De diplomaten -hawwe oars ek al in leksom hawn. Hwent do ’t earste sike ierdappeljier -kaem, wierne hja danich yn ’t gat bibiten; miljoenen fleagen hjar oan -om brea, en hja koene ’t ûnder de stiennen dochs net weiskoerre. -Wellington, dy de earste minister fen Ingelân wier, rekke der sa skjin -mei oanhelle, det hy, dy Napoleon by Waterloo forslein hie, nou op syn -bar it fjild romme moast for in forrotte stjonkende ierdappel, en syn -portefeuille dellei. Mar dêr is nimmen in drip wizer troch wirden. Dat -libbet en regearret ’er mar op ta, eft ’er neat to dwaen is, en wol de -ierdappel noch ’ris rotsje, wol nou, dy den libbet, dy den soarget. - -_Iebele._ Mûlk hie ’t in seine for de wrâld west, det de ierdappel yn -dy earste sjeachtme mar de bonken útstitsen hie. Den hiene wy der ôf -west; elts hie witten, hwer ’t er oan ta wier, en wis spil spile. Mar -sa lang der noch ien ierdappel oerbliuwt, scille se him poatsje eft ’er -noch goed skaei fen komme woe, en sa, howol God allinne de takomst wit, -stiet it earme minskdom oan algemiene hongersneed en fordylging bleat. - -_Jalke._ Ik mei graech in giele, moalige ierdappel; mar der is ien ding -yn him, dêr ik him net om luchtsje mei. It is in forrieder. - -_Geale._ Ik miende, det wy de ierdappel forret hiene, en dou seiste det -hy ús forret hat? - -_Jalke._ Do de ljue fen earte, beane, weet en rogge bistienen, bitocht -elk him noch ’ris foar det er in wiif naem; hwent sok iten koste altyd -noch al hwet; it is alteas nea net sa rom, det se der eltsoar koarts -mei om de earen smite. En dy den in trop bern krige hie rju to -skraebjen, om se de mûle iepen to hâlden, en in wintertarring oer to -hâlden. Mei de ierdappel is dat oars. Yn tamelike jierren hat elts dêr -fen for lyts jild de kost, en in arbeider woun genôch mei syn deihier -om syn wiif en bern de termen to foljen. Sont binne de earmen oan ’t -hylkjen gien, krekt eft it in jildwinnige wier, en yn alle delen fen -Europa tylden se foart as kaninen. Dat is jierren en jierren goed gien, -ta it siik-ierdappel-jier ta; do seach de hiele wrâld, det hy in -forrieder wier. Nei det hy miljoenen en miljoenen minsken yn it libben -roppen hie, dy ’er bûten him noait komd hiene, knypte hy der op it lêst -út, en liet se yn honger en ellinde sitte. - -_President._ Dêr kin ik dy in ding fen sizze, det ik yn de Betouwe sels -sjoen hab. Dêr hierden de gemiene ljue in kampke lân, dêr se ierdappels -op forbouden; de man iet ’er earst út mei syn húsgesin, en ’t oare -forkoft er by de ôfslach, krekt as de skylfisk by ús op de fiskmerke. -De measte part koften de skippers, dy se oan oare oarden wer útsutelen. -Men koene rekkenje, det in gemien minske mei in wiif en seis bern dêr -it rouwe foer hie for 14 ef 15 stûren yn de wike, sa goekeap wierne de -ierdappels. En dy ieten se trijeris deis; moarns, middeis en jouns, dat -is to sizzen, altyd. Dat gong kaptael, útmintend, noait sa sjoen, en -lyk as de Egyptenaren yn de kou it sinnebyld fen de godheit, dy elts -skepsel klaeit en iten jowt, oanbeanen, sa dienen it de earme Betouwers -yn de ierdappel. Nimmen hie der erch yn, det ûnder ’t lof fen dy plant -in slange krolle en sifele, dy as er foar den dach sprong, hjar -allegearre de strôte ticht wrongelje scoe. Elts seach dêr op it platte -lân, wol nin rykdom, mar dochs rju folle romte en tofredenheid. En dêr -kaem it sike jier! Yn in eagenblik waerd it klaed, dat dizze oarden -ditsen hie, der ôfskoerd, en nou kaem der neat as neakene en bleate -earmoede oan ’t ljocht. Der wier neat! Nin klean, nin iten, nin stûr -jild, en hiele doarpen moasten fen de earste ta de lêste man mei -biddelgaven de mûle iepen hâlden wirde. Dat hie mei de folle bou fen -rogge, weet, koarn en al dy oare granen ta gelyk, sa as fen âlds, -onmûlk west. - -_Hessel._ En just op dy tiid wier ik yn Ierlân. Dêr hieste it selde -forried fen de ierdappel. Ik moat jimme sizze, dat is net allinne it -moaiste, mar ek it fruchtbarste eilân, dat minske-eagen sjen kinne. Dêr -libje nou sa hwet saun ef acht miljoen minsken, mar as it fen Friezen -biboud waerd, koenen der op syn minst tweintich miljoenen bistean; en -den scoenen se noch sa folle bûter wol nei Londen stjûre, det wy der -nin boadskip mear hienen. De Ieren wierne altyd slof en sûnder -omtinken; mar de ierdappel hat hjar smoarch en loai makke. De Ier wier -neat mear brek as turf en ierdappels. De turf stiek er yn ’t fean, -meast neist syn doar; hwent it is krekt as it fean yn Ierlân reind hat, -op de hege bergen ta; en de groun smiet sa folle ierdappels op, det de -Ier fen it iene part mei wiif en bern libbe, en ’t oare part yn ’e -bargen opfoerre, dêr er de lânhearre de hier fen bitelle. Om dy -ierdappels to forbouwen, hie er in moanne nedich om se to poatsjen, en -noch ris twa moanne om se to roaijen en de groun wer om to dollen; dat -wier yn alles trije: de oare njoggen moanne seach er yn ’t waer, -smookte syn pypke ûnder in glêske whisky, ef rinkelroaide er op de -merken om. Mei ien wird, de Ier libbe as de goden yn Frankryk. Mar dêr -sloech de ierdappel oan ’t rotsjen, en út wier de wille. De Ier seach -nou, mar to let, det hy om toalf moanne yn in jier to libjen ek tsjien -moanne arbeidzje moast. Der wier neat to bêste. Nin iten; nin -sparstûrke efter it linnen om iten to keapjen. It wier: bek ta, pong -iepen, en aste in net oer it hiele eilân spand hieste, wier it egenlik -mar ien earmehûs west, dêr de iene noch lûder as de oare moartte om -brea. Hier dêr waerd net oan tocht. De onbarmhertige lânhearren brieken -de koaterkes de huzen boppe de kop ôf, dêr de mûrren noch by tûzenen -fen oer it hiele lân spraet steane, en dy ierkloarkers dreauwen de -earmljus kijkes nei hjar eigen greate greidpleatsen. Ik laei do to Cork -mei in brik, en net fier dêr fen dinne stoarnen yn ien provinsje -fjouwer-en-fyftich-tûzen minsken oan honger, ef oan de gefolgen fen it -gebrek; en de folgjende ellinde hat twa miljoen Ieren út hjar lân -dreaun, dy nou yn Amerika ef Nijhollân sitte to boerkjen. Dat is de -seine fen de ierdappel! Hienen se by de weet en de hjouwer, de earte en -de beane, as hjar oarreheit-en-hjarre bleaun, den hie sa’n grouwel fen -jammer en dea net mûgelik west. Mar it is in nuver biskik! Amerika hie -Ierlân yn 1750 de ierdappels taskikt, om troch dy selde ierdappels, do -hja oan ’t rotsjen sloegen, hûndert jier letter dêr de Ieren sels for -yn pleats to krijen. - -_President._ Mar, mannen, wy dwale fier ôf. Wy moatte fen dokter witte -hwerom wy de minsken net fen de drank krije kinne, sa lang de ierdappel -bynei it jinnichste iten fen de arbeidsljue is? Biloften meitsje skild, -doctor! - -_Doctor._ Ja, ik moat wer sizze, president, it scil spanne om jimme dat -to bitsjutten, omdet it _nieuwe verbeterde onderwijs_ jimme sa hwet -koudom lit yn alles, hwet jimme it neiste oangiet, en dêr jimme it -measte bilang by hawwe; ik mien, de húshâlding fen it minskelik lichem. - -_Geale._ Wel, it leart ús bern net ienders blaugêrs fen goed finnegêrs -to skieden; ho scoe it ús den leare, ho wy ús eigen tabernakel oerein -hâlde moatte? - -_Doctor._ Nou, dat is dêr oan ta; mar ik scil der in smeet mei de mûtse -nei dwaen; ik moat sa folle pispraetkes by de smoarge tongen en polsen -fen mefrou-en-hjarre de hals brekke, det it komt op in forlern praetke -allehiel net oan. Jimme witte, det de dieren hjar sels troch it makelei -fen hjar lichem skiede yn flêsk- en griente-itende dieren; de minske en -de baerch allinne, omdet hja de hiele ierdkleat biwenje moatte, binne -_alfraets_. Flêsk en griente yt de minske allyk, mar de tosken en it -termkanael, en de specie fen iten, dat er nedich hat om syn lichem goed -yn oarder to hâlden, wize sinneklear út, det hy mear oan de kant fen de -flêskfretters as de griente-iters linet. Dat is wer in wet, in ivige -wet fen de skepper, dy syn groun hat yn ’t forskillich makelei, yn de -ynrjuchting en needdrift fen ’t lichem fen de dieren, en dy wet moat -nimmen wer oertrêdde, ef hy scil der wreed for kastijd wirde. In tiger, -in kat, in lieu binne flêskfrettende dieren; hja libje fen ’t jeijen op -oare dieren, dy se forskoerre, en mei it flêsk en bloed orberje. Hwet -scoene jimme sizze fen de man, dy de tiger, de kat en de lieu as -fetweiders yn de finne jeije woe om gêrs to iten? Ommers det er to -Snits yn nommer âlve moast. En moasten jimme it selde net tinke fen in -boer, dy syn kij en skiep mei spek en flêsk yn pleats fen gêrs ef hea -foerje woe? De minske is in alfraet; hy is makke om fen dierlik en -planteftich iten beide to bistean; mar bynammen dierlik. Jaen him nou -allinne dierlik iten, ef allinne planteftich iten, en yn beide gefallen -krinkste syn natûr, mar meast noch aste him mei planteftich iten, lyk -as ierdappels, allinne ôfsâltste. Jow him neat oars as flêsk, en hy -scoe wirde bloedryk, galeftich, opljeappend en wreed; mar jow him -allinne ierdappels, en dou krinkste syn natûr noch tsjienris mear. -Ynpleats fen bloed kriget er in soarte fen waei; de organen, it ark dêr -de húshâlding fen it lichem mei op proppen hâlden wirdt, slane oan it -kwinen, en hwet hja útrjuchtsje giet kliemerich, slypjende en -slieperich yn syn wirk. Langsum giet alles oan ’t sinkjen (_antonie_;) -nin kreazens (_energie_,) foartfarren ef krêft mear, sa min yn ’t sin -fen de minske as yn syn lichem, en dêr de ierdappeliter noch komme -moat, dêr is de flêskiter al twaris west. - -_Hessel._ Scoe dat den de reden net wêze, doctor, det de Ingelsken sa -folle mear mansk binne as oare naesjes? De minste arbeider yn Ingelân -scoe miene, det er dea moast, as er middeis net in flink knoarre flêsk -yn de fûst hie. - -_Doctor._ Wol siker is dat ien fen de redenen mei. En dou wiste ek, -Hessel, det hja it flêsk net oan flarden siede ef briede lyk as hjir, -en ’er de krêft útpiterje, mar det hja it heal nôch en dos mei al syn -soppen en krêft ynslane. De minister fen finansjes yn Frankryk jowt -jierliks it tal pounen flêsk en spek op, dy ’t ’er yn it jier oer it -hiele lân iten wirde, en as dat minder is as yn ’t foarige jier, den -sjocht er dêr spoek yn; hwent seit er, nei ’t de Fransken minder flêsk -ite, dêrnei scil der ek minder kinst, iver, dapperheit, mei ien wird, -minder krêft en hearlikheit yn hjar wêze. En de man hat gelyk, as er -net by de dei libbet. Hwent de ierdappeliter wirdt nei in pear -geslachten kliereftich, wettersuchtich en flanterich, en hy bringt -pizelige tsjirmers fen bern foart. Den earst jowste oan de minske -minskelik iten, aste him by syn panne mei ierdappels in komke fol -riezel, en in healpoun flêsk ef spek jowste. Nou hawwe de potentaten yn -Europa mei al hjar bloedich plokhierjen sa folle miljarden skilden -makke, en om de rinte fen dy skilden moatte de earme minsken sa folle -fen hjar deihierke opbringe, det hjar nin spek ef flêsk mear barre mei. -Miljoenen en miljoenen krije by hjar ierdappels neat oars as in -lawaisaus, by ús bikend ûnder de namme fen mosterstip. Dat koe nou noch -sa hwet oangean as se yn pleats fen ierdappels namen earte, beane, -groat ef moal lyk as yn oarreheite tiden; hwent dat planteftich iten is -sa dreech, det it yn fieding tsjin flêsk en spek opweacht, howol it ’er -de oare heechnedige fetfochten net fen hat. Mar ierdappels! Ierdappels -allinne! Tink ’ris oan! Yn 18 poun earte ef beane sit krekt sa folle -pit as yn 100 poun ierdappels, en om sa folle fiedsel to hawwen as der -yn in poun earte sit, moatte men sechtehealpoun ierdappels troch de -hals skouwe. Dêr komt den ek dat moarddedich fretten by de -ierdappel-panne fen dinne; hwent om hjar poarsje fiedsel to krijen, -moatte se de panse op de leest sette, det se hast boarste, en hjar nei -de mieltiid net bûge ef riere kinne. De forskrokke bern frette hjar ta -skande; hja sette it liif út as in tromme; men kinne der wol in lûs op -dea knippe, en dat alle dagen al wer oan, ta it liif to lêste sa spand -stean bliuwt. Dêr fen dinne den ek dy tsjokke ierdappelliven, dy ûnder -dy sloven fen earmelju’s bernkes sa húsriem binne. Mar litte se mar -skrokke en frette fen dy konsjinsjestoppers, det se pûste en blieze, -_de stok des broods_ sit der dochs net yn. Aste in arbeidersman in ûre -nei it iten oan dyn gerjuchten setste (ik ha ’t wol faek prebearre,) -den fret er yn dyn flêsk en spek om, krekt eft er nin krûm hawn hat. -Spek, flêsk, riezel, smoar bûter, moat de minske, moat de alfraet by -syn griente yn de ribben ha! Dêr longert syn natûr nei lyk as de bij -nei de hunich yn de blommen, en as him dy dierlike prikkel net barre -mei, den nimt er de remplaçant fen de prikkel, ik mien de jenever. - -_Allegearre._ De jenever? De jenever? Ho komme je dêrby, doctor? - -_Doctor._ Ja, mannen, de jenever! De forkrachte natûr ropt ivich om -wraek, en hja nimt wraek op de iene wei ef de oare. De ierdappeliter -fielt in leechte, in idel, in flaute yn syn yngewanden, en as er noch -in botsen oer hat, scil hy der in drip floeiber fjûr for keapje om syn -sloppe, kâlde mage hwet to kiteljen, en syn flabberich gestel in stipe -to jaen. It is in falsk fjûr, it is in falske kiteling, it is in falske -stipe, dy nin dûr hat, en om in amerij fornijd wirde moat; dat witte wy -allegearre wol. Mar dat kin de earme ierdappeliter net skele, as it him -mar in lyts eagenblik út de flauwe lardige lichte tilt, dêr syn ôfgod -him yn delsinke liet. - -_President._ Fen sokke dingen hab ik nea in drip heard; mar it lit him -oars wol hearre. - -_Iebele._ Ja, dokter, it wol my ek wol oan. Ik scil je de proeve op de -som sizze. Ik mei ek wol in slok, mar altiten foar iten; nei iten scil -’k ’er nea nei tale, en ik leau nimmen net, as er net perdoes ûnder de -sûpers ef suvere ierdappeliters heart; hwent dy meije it beide altiten. - -_Doctor._ Krekt, dat is de proeve op de som. Aste neat yn ’e mage -haste, en dou fielste dy flau en lardich, den lûkt de natûr nei in -opwekkinge, en dy fynste yn ’e jenever. Mar is de mage goed pript mei -spek ef flêsk en griente, den hat er al in prikkel dy natúrlik is, en -de oare fen de jenever, dy onnatúrlik is, wearzet him. It omstik hoeft -net twaris smard. - -_Jappe._ Mei de ierdappelljue giet it al sa. Hja meije it gûd altyd, en -as se in duit yn ’e marse habbe, geane se sa fen tafel nei de kroech, -en sette der in romerfol boppe op. - -_Doctor._ Aste my seiste, ho folle koerfollen ierdappels tûzen minsken -yn in jier opite, wol ’k dy om-ende-by sizze, ho folle oxhoofden -jenever hja yn in jier ynnomd habbe. Ho mear ierdappels, ho mear sterke -drank; dat giet grif troch. Dêr haste Ierlân, dêr de koaterboerkes en -it gemiene folk neat oars barre mei as ierdappels mei hwette piper en -wetter, dat is ek it lân dêr it meast yn hiel Europa sûpt wirdt. Dit is -ek de jinnichste reden, det de drankswietens, dy alear allyk oer alle -standen fordield wier, nou meast de sonde fen de earmen is. De riken -krije al better en better iten, en sa is de sterke drank by hjar -ôfnomd, wylst it by de earmen yn deselde mjitte tanomd is, omdet dy al -minder en minder mei hjar iten wirden binne en, nou alles omkomd is, -neat oerhâlde as de ierdappel. - -_Geale._ En it is krekt eft dat slimmer wirden is, sont se de -ierdappels bigjinne to skilen. Do ’k in jonge wier, waerden se sean mei -de skansloper oan; wy skylden se as se op tafel kamen, en wierne it -wite mei fine skylkes, den ieten wy se mei hûd en hier op. - -_Doctor._ Dat leauste wol. De ierdappel is net folle; mar aste him -útklaeiste is er noch minder; aste him neaken siedste, en it komt -hwette hird oan, den lobbeste him. De krêft sit yn it setmoal, dêr it -ierdappelmoal fen makke wirdt, en dêr siede se in poarsje fen út as de -skyl it net tsjinhâldt. As se ôfdroege wirde, fynste it setmoal faek op -de boaijem, binamme as se hwet stikken sean binne, en dy it -ierdappelmoal barre mocht, dat de earme ljue op dizze wize jiers yn ’e -goate jiette, hie sa folle ynkommen wol as de kening. - -_Ynse._ Yn Ierlân komme se noch mei de skyl op alle tafels, fen riken -sa wol as earmen, en wol twaris; ienders sean, en noch ’ris bret. Bret -binne se noch fiedsommer, krekt as de kastanjes en it brette flêsk. -Hwent it brieden skroeit de hûd dadelik ticht en hâldt ’er alle krêft -en sop yn; it sieden iepent de hûd, en nimt der altiten min ef mear fen -de krêft út. - -_Doctor._ Nou ja, de earme ljue moatte de lawabbel noch ek útpiterje! -Den wirde se noch slopper yn de termen, en dêrom ek noch slijer nei -Jan-Doedel; hwent dêr sit de kerl yn. - -_Hansma._ (_President fen it nut, komt yn_). Binne jimme noch al oan ’t -eameljen oer ’e ierdappels? Foar ’n healûre wierne jimme der ek al mei -dwaende. Scil dat de hiele nacht dûrje? It wier better, det jimme mei -ús de sedelike forljochtinge fen it gemien foartsterkene; den scoe it -de jenever wol stean litte. - -_Doctor._ As it gemien nin goed foer kriget, den komt fen jimme -sedelike forljochtinge nin byt, Hansma! Alles giet by de minske fen de -mage út. Lit ús arbeidersfolk mar spek en flêsk ite, en it scil mei -goede skoallen wol better wirde. - -_Ubele._ Sa tochten de Romeinen der ek oer. Dy forneamde helden, dy -djippe steatsmannen, dy snoade wysgearen, dy hjar wjergeade net op de -wrâld habbe, wierne altyd beuzich mei dong en ploech, mei greide en -boulân; hja sprieken en skreauwen oer it boerkjen, omdet hja mei hjar -kleare koppen seagen, det men in folk goed foerje moat om ’er greate -dingen mei út to fieren. - -_Doctor._ Sa tink ik ’er ek oer, en hab ik for jimme to lang op de -ierdappels omeamele, ik bin bliid, det ik fier-s-to koart fen stoffe -for trochloftige Romeinen as Scipio en Cato west habbe scoe. Mar dêr -komt Joute-baes oan. President, set je nou skrep. Nou scil de bûter -jilde. - -_Joute-baes._ Moarn, hear president! - -_President._ Goemoarn, Joute! Doctor seit my, det je net ongenegen -wierne om de drank stean to litten. Is dat wier? - -_Joute._ By God is alles mûlk. Mar ho scil in lupaert syn plakken en de -moar syn hûd foroarje? Sa seit de profeet, en sa siz ik ek. - -_President._ Nin jenever mear, man! It is de pest for siel en licham. - -_Joute._ Ei! Mynhear. En den de wyn, dy jy brûke? It eksimpel fen sokke -ljue as jimme docht mear ôf as al de tractaetkes fen ’t -_Matigheids-Genootschap_. Wy boargerminsken hinkje de greaten ommers yn -’t ein altyd nei. Lit de wyn stean, meitsje jimme bûken slanker, en wy -scille de jenever stean litte, en ús noazen fen pûkels en snijwirk -reinigje. It eksimpel, it eksimpel, mynhear! dat docht de doar ta. - -_President._ Ik drink wyn, mar bin der net oan forslave; ek bin ik der -by myn witten, noch noait onbikwaem fen west as by ’t Nut to Amsterdam. - -_Joute._ En wolle je ús den neat tahawwe? - -_President._ Drink in kopke thé, ef meije jy dat net, Joute? - -_Joute._ Ja wol, mynhear. Ik bin in kattechismusbern; ik leau oan de -erfsonde. Us heit mocht wol in slok, ús mem dronk jern in kopke thé, en -ik, de soan, mei graech fen beiden. - -_President._ Mar hwet gelove habbe jy den, Joute? Ik miende det jy -Luthersk wierne. - -_Joute._ Ik hab in hounegeloof; ik hâld mear fen it flêsk as de bonken. -Mar it flêsk mei my net barre, en de bonken wolle myn tosken net. - -_President._ Ik mei ek jern flêsk. Mar ik woe wol, Joute, det je -allinne nei jins mem útskaeid wierne. Hwet smeits ha je doch, yn -godsnamme, yn dy jenever, dy in minske ta alle hoeken en hernen fen syn -hûd útstjonkt? - -_Joute._ De godganske dei bodzje om in stik brea: in liiffol ierdappels -mei mosterstip, en in lafenis fen sûkereiwetter. Jonge, mynhear, as je -’ris fielden ho lardich in minske dêr op wirdt, den scoenen jins termen -ek wol ’ris grine om in drip; hwent dêr sit noch kerl en stôk yn. - -_President._ In drip kin nin kwea; mar de earste drip hellet de -tûzenste oan. Joute, Joute! It misbrûk..... - -_Joute._ Hat de grouwelikste gefolgen for my, en myn wiif en bern. - -_President._ Hwerom litte je it den net stean? - -_Joute._ Och, mynhear! Jy witte net hwet it is earm to wêzen. De -skeamele wente dêr wy yn omkruse; de foddige plunjes dêr wy ús yn -klaeije; de honger en kjeld yn de winter; de minachting dêr de riken -mei oer it skouder op ús skogje; o, dat is sa ontmoedigjend! Dat -forslacht ús sa djip! En den siikje wy in blik fen moed en treast yn de -jenever. Wy wirde net earm omdet wy sûpe; hwent dat wierne wy al; mar -wy sûpe, omdet wy earm wirde ef binne. - -_President._ Ja, jimme sûpe, dienen jimme it noch hân foar de fûst; mar -jimme dûke wei yn smoarge krotten en stjonkhoalen, en dêr sûpe jimme as -mûzen. Nin minske heart, nin minske sjocht jimme, tadet der fjouwer -binne, dy it lyk op in ljedde nei hûs sjouwe. - -_Joute._ Dat hat de policie ús leard. Eltse hillige syn ljocht. Eare dy -eare takomt! - -_President._ Sprekke je kwea fen de policie? - -_Joute._ Ja, de policie, en nimmen oars. Sa lang as wy op strjitte -swiere, joele en sjonge mochten, wierne der in bytke kroegen. Wy gûlden -en kraeiden it út fen wille, en wy diene nin kwea ef ontucht. Hwent dat -docht men yn donkere slûphoalen, net foar alle minsken op strjitte. Mar -Napoleon wier in tiran, en omdet hy yn eltse trop minsken, dy hwette -woelich op strjitte wierne, in complot seach om him de nekke to -brekken, liet er syn policie de strjitten fen alle gedjoei en gegûl -skjin feije. Wierne der mear as njoggentsjin by eltsoar, yn ienen mar, -wei mei de boel! Mei de bajonetten dreau hy se út eltsoar. Yn dat bêd -is ús policie lizzen gien. As wy jountiids joelden en gûlden lâns de -strjitte; as de bern mei Sint-Mertenstokjes rounen; as se in govert yn -in foarname strjitte dounsen; aenstons de policie mei de tsjinners, en -mars wier de boel! En hwet bleau ús do oer, as wy ús formeitsje woene, -as yn in kroech sitten to gean, en ús yn alle stilte stomdronken to -sûpen? - -_Tamke._ Sa gong it hjir to lânne alear ta op de _dank-, vast- en -bededagen_; den wierne alle herbergen sletten. Elts moast mei tichte -doar en finsters thús bliuwe, en op sa ’n _vastendag_ waerden der -binnen hûs mear rûzen sûpt as oars yn seis wike op alle herbergen yn ’t -iepenbier. - -_Hessel._ Yn Skotlân wirdt ek grousom sûpt; dêr binne de Ingelsken mar -bern by. Mar dêr binne de Skotske domenijs de skild fen; hwent dy wolle -habbe, det de ljue op snein neat oars dwaen scille as bidde en yn ’e -bibel lêze. Laitsjen en gibeljen is sabbatskennis. Nin rydtúch meije -hja oanspanne; nin kuijerke snein-to-eftermiddeis dwaen. Men sjocht nin -minske op ’e wei ef strjitte as dy nei tsjerke giet ef ’er útkomt. En -omdet de goede kristenen bûten hûs net kuijerje ef dounsje meije, sûpe -hja binnen hûs in rûs, en de domenijs hawwe lâns dizze wei, dy hja for -de wei nei de himel hâlde, hûnderttûzenen oan de whisky brocht en nei -de hel stjûrd. - -_Joute._ Dat is de bêste útlizzinge op myn tekst. De policie hat ús op -deselde wize fen de strjitte dreaun en tûzenen yn namme fen de orde oan -de drank, de biddelsek en giselpeal brocht. - -_Arkema._ _(Lâns-ontfanger en lid fen de rie fen it -mjittigheits-geneatskip). Dat is geen tail, die wy hier fan in -scheerbais, ik laet stain, fan in super, hore wille. Wil jou wel lowe, -Joute, dat ik dat woard fen jouwes by de commissaris fen polysje angewe -sal? En wil je ook wel lowe, dat je foar ’n maind na et hues fan Jan -Nekje gaine?_ - -_Joute._ Men hat it mei de luzen slimmer as de niten. De feinten fiere -nou in steil wird tsjin de hearen, dy hjar leanje. - -_Arkema._ _Wat wustou dair met segge, bretale keerdel? Weestou wel -datste spreekste tegen ’n amptenair fan de Eerste Klasjes?_ - -_Joute._ Mynhear, de ontfanger! As jy in slot op de mûle hiene sa great -as der laeit op jins swiere izeren kiste, dêr ús aep yn sit, den scoene -je in gnap keardel wêze. Ik winskje jimme allegearre de segen en -gesontheit. - -_President._ Hâld je stil, ontfanger. Jy hawwe in kwea pleit tsjin in -partij, dy neat to forliezen hat. Dy docht en seit hwet er wol, en dy -tinkt mar: Hja kinne in lûs net mear nimme as it libben. - -_Doctor._ (_Yn it útgean_). Is der nou net oan to dwaen, Joute? - -_Joute._ Jy miene it goed, docter. Mar ik bin in forlern man. - -_Sate Westerein._ -J. H. H. - -[Yllustraasje: DE SKEARWINKEL FEN JOUTE-BAES.] - -DE SKEARWINKEL FEN JOUTE-BAES. -TAJEFTE. - - -_Gouke._ (_slachter_). Woll’ je my gau rêdde, Joute?—_Joute._ Myn -ljeave man, ik kin net hirder. Skearen is nin bargeskraebjen. Ho sa’n -hast?—_Gouke._ Myn sweager hat dêr jisterjoune yn ’t Dockumer trekskip -in raer ding hawn.—_Joute._ Ei? Dêr ha ’k neat fen heard. Bouwe -slachter?—_Gouke._ Ja, Bouwe. Jy kenne him wol. Hy wennet to Birdaerd. -In moai tsjok keardel, mei in roune fette troanje en bolle -wangen.—_Joute._ Ja, ik ken him wol. As it op syn troanje reint, rint -it wetter der ôf as de fearren fen in ein.—_Gouke._ Hy siet mei in kok -fen Ljouwert en domenij Skrokstra to praten. De kok spoun braef op fen -fette kalkoenen, dy er op in rikeljues brilloft to Dockum levere hie. -Domenij is in earst ljeafhabber fen swiet iten en drinken; mar hy hat -suppleesje, en der kinne nin kalkoenen op stean; hy komt faek by de -grytman to tsjokiten, en as exteur him forknipt, det der kalkoenen -komme, dêr festet er twa dagen to foaren op. De kok fizele syn -kalkoenen sa heech, sa hearlik op, det domenij de flibe om de tosken -roun en op iens in hap die yn it rjuchter wang fen myn sweager, dêr er -neist siet. It like wol, det er dat bolle fette wang oanseach for it -gat fen in brette kalkoen, sa’n oanstride hie de man der fen. Myn -sweager moartte fen pine, en it bloed sipere him it baitsje lâns. -Domenij waerden earmen en skonken fleugele, en sa waerd er mei syn -parleplu en syn koperen stove yn ’e bollestâl treaun. Hwent elts -miende, det er mâl wier. Mar dat is nou noch neat. Domenij hie krekt in -skram yn de noas, dêr er lêsten, do er oan ’t earterûpeljen wier, mei -yn de toarnen fallen is, en nou hat Rients trekskipper myn swager -wysmakke, det domenijs fidelke mâl is en him yn de noas biten hat. Nou -boarst sweager hast fen binaudheit, en mient det er ek mâl wirde scil. -Syn wiif en bern binne skjin mei him forlegen, en ik moat aenstons nei -Birdaerd om rie to skaffen.—_Joute._ Fal del mar, Gouke. It kin raer as -’t ’er op wjirret. It wang fen in grou slachter for it fet gat fen in -bret kalkoen oansjen! Dat is briker as bryk.—_Ubele_ (_studint_). Nou, -as se de lândomenijs nin mear tractemint jane, den scille we fen mear -ongelokken hearre. Hja sizze den wol ’ris, yn ’t gat bibiten; mar nei -jou sizzen, Gouke, is jins sweager yn ’t wang en ’t gat beide -bibiten.—_Gouke._ Dat bigrypste, Ubele! Stjonke fen eangstme. Dêr laeit -it botsen, Joute! Goe’ moarn jimme!—_Joute._ Goereis nei de -skjippeslachters. Dat binne allegearre stomearlike ljue. Hja ljeage -noait ef hja binn’ der sels by.—_Allegearre._ Moarn! Goereis! - -_Douwe_ (_sylman_). Ha, Ubele? Ek wer ’ris by ’t folk sjen?—_Ubele._ -Wel ja, Douwe. Dêr to Grins om to bingeljen hie ’k ek net folle oan. De -studinten en prefesters binne yn de facantie wei; en den rin ik yn -_sted en lende_ om as in siik houn.—_Douwe._ Dou biste der nou in jier -west, net?—_Ubele._ Op ’e kop.—_Douwe._ Dat wist ik, omdet ik to Drylst -krekt wier, doste mei de preemje opgongste nei de academie ta. Dou -spriekste do de rie fen Drylst yn ’t Latyn oan; ik koe der nin wird fen -forstean, mar de rie nei ’t skynde wol; hwent dy prottele wakker, -omdetste hjar yn hjar eare kaemste.—_Ubele._ De rie fen Drylst my -forstean? Nou, ja! Ik scil ’t dy sizze sa as it ding laei. Yn myn -oratie kaem noch al faek it Latynske wird _quibus_ foar, dat “oan hwa” -bitsjut, en sa ek _vestra_, dat “jimme” bitsjut. _Vestra munificentia_, -by foarbyld, “jimme myldens”, en _vestra approbatio_, “jimme -goedkarring”, en sa foart hinne. Do ’k oan ’t orearjen wier, seach ik -wol, det it dy rie net noaske; hwent hja seagen my oan as ûlen; mar do -ik dien hie, foelen alle froedsljue oer de rector hinne. “_Hoar ’ris -rector_, seinen hja, _gekheit is gekheit; mar om ons fen in strop fen -in jonge hier in ons weerdichheit op ’t statshues fen Drylst -allegedurigen in ’t Latyn foor_ quibussen _uetmaike te laten, dat gait -niet an. Want as jou miene, dat wy dat woart_ _quibus_ _niet ferstaine, -den binne je mis. So dom binne wy noch niet! Wy gewe de ondankbre -loebes ’n gouden preemje, en hy skelt ons nog de hued fol toe._ “_Maar, -Mijne Heeren_, sei de rector, _de jongeling heeft u toch bedankt voor -de premie. Hoe kan hij u dan uitschelden?” “Dat is wair, rector, seinen -hja, mar wie het er bedankt? Ommers froedsman Westra mar allienig; -Westra foar, in Westra na! It is krekt as Westra de preemje allienig -geeft, en hy komt ommers fan de hele raid fan Drylst. Soa binne wy hier -noait nog afgrondeert. Wech mar met de stinkert!_” De boargemaster -trille fen lilkens, en scoe froedsman Westra wol forgriemd ha. “_Ik -weet niet, ho jou by Westra komme_, kniep er de rector yn ’t ear. -_Westra is in lief man om de raid fen Drylst te representeren! Syn -meiske loopt met in tromke met keapmankes by de strait te koop._ Sa as -er dat sein hie, teach er it mâl jak oan, en sei oan de bode: “_Bode -bring dat aes it statshues af._” De bode griep my mei in izeren hân yn -de earm (dy keardel hie de moarns noch oan ’e seine stien) en skodde my -ongenedich as in wetterhoun. “_Ik sal dy Westra en quibus leare; dou -biste sels in quibus, streupert!_” sei er, en mei ien staette er my út -it stêdshûs en smiet my de gouden preemje as de houn in bonke op -strjitte efternei. Dat wier nou myn yngong yn de timpel fen de -wittenskippen.—_Douwe._ As de útgong ek sa tagiet, is ’t net bêst for -dy sjoen, Ubele!—_Ubele._ Mar hwer hastou hinne west, Douwe? Ik ha dy -allehiel noch net fornomd.—_Douwe._ Ei! Myn sweager hat heiwirk oannomd -oan de dyk to Starum, en dêr hab ’k in dei ef trije by west. Mar ik hab -earst in omlânske reis dien. Ik moast ús frjeonen wol ’ris forsiikje; -hwent oars forfrjemdet it sa. Op it lêst is it allehiel kâld.—_Ubele._ -Hwer gong dyn paed den oer?—_Douwe._ Foarearst bin ik to Akkrum -west.—_Joute._ O! to Akkrum! dêr tsjerke en toer bûten it doarp steane, -omdet se oars ûnder ’t preekjen sa ’n lêst fen de katten habbe. To -Akkrum? Krekt! dêr se in boarre in wike op wetter en brea yn ’t -hounegat settene, omdet er de reamme fen de aden slabbe hie.—_Douwe._ -Ei, né, ju! Biste gek? To Akkrum is tsjerke en toer ommers yn ’t doarp. -Né, Akkrum dat is in treftige pleats. Dêr hawwe se it mear mei de -hirddravers as de katten to rêdden. Us omke hat my mei hynzer en sjeas -weibrocht; mar mei sa ’n guds fljuchste troch de hel, det dy nin hierke -op dyn kop singet. Ik kin my wol bigripe, as in hear mei in liiffol wyn -sa troch de loft fljucht, det er net leaut, det immen noch ellinde en -honger habbe kin.—_Joute._ Ja, wy kinne allegearre net ryk wêze. Dat is -al âld. As ik by ús oarre op ’e skirte siet, den sei se ús altiten dit -rjimke op: - -De iene yt swiete rizenbrij[55], -De oare keallesûpen lij, -De iene yt beane út wetter wei, -De oare wit net hwet er mei. -De iene giet yn sydne klean, -De oare nei de lappen flean’. - - -_Ubele._ En hwer do hinne? Nei Vianen?—_Douwe._ Né, nei Loijengea, -Goijengea en Offingawier, dêr habbe wy allegearre folk fen ús -mem.—_Joute._ Fen âlds bineamde pleatsen, folgens it sizke fen beppe: -“Ut de trochgong fen Loijengea kaem Goijengea en fen de stank -Offingawier.”—_Ubele._ Dat jildt dy, Abe. Dou biste ommers fen -Offingawier.—_Abe._ Ja, hwet in skeve skearbaes seit, der jowt de -lommert nin jild op. (_Abe giet prot wei_.)—_Ubele._ En hwer do hinne, -Douwe?—_Douwe._ Do nei Toppenhuzen en Twellingea; dêr wenje omkesizzers -fen ús heit; boeren mei rêgen. Dêr hie ’k it as smoarge beane. - -_Joute._ To Toppenhuzen -Dêr fange men de luzen, -En to Twellingea -Dêr knippe men se dea. - - -Dou biste fen Twellingea, net Sjouke?—_Sjouke._ Ja. En dou fen -Schiedam, hê? Dou falste hwet rjimmerich, Joute. Haste in doaske -rjimmersgûd ynnomd? Mar it liket my noch wol sa gnap om de pejoatkes to -knippen, as om se oan to setten lyk as de jeneverljue dwaen.—_Joute._ -Nou, ja; it komt sa yn ’t rym to pas. Dou hoefste dêrom sa lêbich net -to wêzen. Us beppe hat it my sa leard, en ik hab ’t net makke. Frou -bring my in nij stik sjippe!—_Ubele._ Dou biste noch net to Starum, -Douwe!—_Douwe._ Noch lang net. Fen Offingawier bin ik nei Snits gien, -en do mei it fearskip nei Sleat syld.—_Sjouke._ Is dêr noch al hwette -agoasje?—_Douwe._ Né.—_Sjouke._ Hwer libje se den fen?—_Douwe._ Fen de -brêge. Brêgebidlers sizze ommers de bizen.—_Gouke._ Siz hjar dat ’ris! -Den kneppelje se dy dea.—_Douwe._ Ik scil my wol wachtsje; hja binne -nin narjen wend.—_Ubele._ Den wier er allehiel nin nijs?—_Douwe._ Nijs -en nijs is twa. Ald nijs is der in bulte. De rottelwachten rounen yn -âlde tiden mei hoarnen en dêr bliesden se de ûren fen de nacht op. Yn -’t poepelân dogge se it noch.—_Ubele._ Ja, hoarnen wierne de earste -klokken. De bakkers blieze noch op hoarnen as de boltsjes nôch binne. -Mar hwet woestou sizze, Douwe?—_Douwe._ Det de Sleatumer nachtwachten, -do de rottel yn swang kaem, mei in rottel en in hoarn ta gelyk rounen. -En dêr komt it noch fen, det de rottelwacht to Sleat, as er de lêste -rop docht, dit rjimke seit: - -Boargers fen Sleat! Stean op! It is dei. -De hoarn is fol skyt en de rottel is wei. -De koster is gek, en de toer is mâl; -Ik wit net, hwet ik roppe sal. - - -_Ubele._ Dat liichstou, Douwe!—_Joute._ Nou, ik hab dat rjimke wol faek -heard.—_Douwe._ Aste seiste det ’k liich, siz ik nin wird -mear.—_Ubele._ Nou, nou, sa gysten net. Dou biste sa gau op ’e tean -trape. Forhelje dou mar foart. Wy scille alles leauwe hwetstou seiste; -aste mar net forhelleste, det de soan âlder is as de faer.—_Douwe._ To -Sleat mette ik ek noch in âld sib fryster fen my; mar, jonge, jonge! -toft ik, ho is ’t mûlk, det sokke tsjeppe jonge fammen sokke smoarge -âlde wyfkes wirde kinne! It minske wier al stiif fyftich, mar hja waerd -noch read om ’e holle. Alde ljeafde roastet net, en in frommis nimt -sa’n ding altyd hwette earnstiger op as in manminske. Mar ik hie der -nou nôch fen, en gong mei in wâldweinke fen Sleat nei de Galamadammen. -De skoufeint dêr is myn miich; dy woe minlike jern, det ik dêr -oernachte, en dat hab ’k do dien.—_Ubele._ Foel der ek hwette to -_skûrren_, lyk as de Gaesterlâners sizze?—_Douwe._ Né, it wier nin -merke. Ik hie ’t der as smoarge beane, mar ik hab nin wink yn ’e eagen -hawn.—_Ubele._ Ho kaem dat by? Wier der jongfolk?—_Douwe._ Né, it wier -der dea-stil. Mar de godsganskelike nacht gounze it sa foar myn earen -lâns, bom-bam! bom-bam! bom-bam! It wier krekt eft de greate klok fen -de Aldehouster toer fen Ljouwert djip ûnder de groun let waerd. Do wy -de moarns ombietene frege ik de kastelein, hwet dat west hie? mar dy -seach my skean oan, en sei det er ’t net wiste. Dat leach er; hwent syn -mem, in âld wyfke fen 80 jier, kaem op hjar kruk by my: “Niis, do it -folk der by siet, koe ik it dy net sizze, Douwe, mar ûnder fjouwer -eagen scil ik dy dat bombamjen forklearje. Dou haste wol heard fen St. -Ealskleaster to Starum, dat nou yn sé laeit?” “O ja! sei ik; “myn pake -hat mei syn koffe noch ’ris op dat plak ankere. De beanhearre hie do -krekt lang waeid en it séwetter troch ’e gatten yn ’e noardsé jage. Mar -do it ebbe, kamen de ûnderste stompen fen it mûrwirk fen de tsjerke fen -Sint-Ealskleaster boppe; ús pake laei der midden yn en do de wyn -opstiek koe er der net út.” “Nou, heite, sei âld beppe, de klokken fen -Sint-Ealstoer hienen se forgetten to wijen, en do dat nei in hûndert -jier oan ’e bisskop fen Utert forknipt waerd, sei dy: “Den binne dy -klokken for de divel.” Sa gau hie er ’t wird net sein ef koarthakke net -links fleach as in wylde tsjin Sint-Ealstoer op; skoerde de klokken -troch de kloksgatten út, en keilde se sa fier as Himelum. Dêr sloegen -se in gat yn ’e groun, dêr wol in boereskûrre yn koe. Mar do woe -oerdwealske koarthakke der ek noch wille fen ha. Hy hie in kammeraet -hjir op Galamadammen, dy mei in âlde tsjoenster tahâldde, dy hjir de -skjippen molk. Dy en hy boartten alle nachten efkes nei toalven -heinebal mei de beide klokken. Hja keilden se eltsoar ta. As koarthakke -ien fen Himelum nei de Dammen smiet, saeide syn miich him de oare ta -nei Himelum, en dat hat krekt sa lang dûrre, as se de klokken goed -heinden. Mar de miich, in jong gysten divel, wier sa tûk net yn ’t -heinen as de baes sels, syn omke, en sa kaem it to barren, det hy ien -fen de klokken yn ’t wetter fen de Dammen del soalde, en de oare in ruk -fierder yn ’e Fljussen. Nou let koarthakke noch mei dy klokken hjir -ûnder ús yn de groun; hwent hja binne mei geweld dwers troch de koarste -fen it ierdryk hinne flein, en sa komt it, det de fiskers op de -Fljussen en wy hjir op Galamadammen nachts it doffe bombamjen út de -groun opkommen hearre.” “Mar, ho komt it, moeije, sei ik, det ik dat sa -klear heard ha, det ik ’er net fen sliepe koe? Dat is ommers alle -nachten sa net.” “Né, Douwe, sei it âld wyfke. Mar earjister is de -hûnderttûzen yn de lotterij fallen, en den is ’t altiten freugdedei yn -de hel. Den lit Satan piktonnen barne en alle klokken liede.” “Ik -winskje jo gesontheit, sei ik tsjin it âld wyfke. It is myn tiid, ik -moat foart.” Ik fûske mei myn miich, en gong nei _Rawier_ ta, dêr ik -noch nea west hie.—_Ubele._ Rawier! Rawier! Hwet is dat?—_Douwe._ Sa -neamden de Súdhoekers by âlds it[56] Readeklif. It is dat steile en -hege punt fen de Gaesterlânske dunen, dat tsjin de stoarmweagen stean -bleaun is en yn sé útstiket.—_Ubele._ O krekt, dêr Tjesk-moer op stie, -do hjar swift ûnder seil gong; - -Tjesk-moer seach fen fiere weagen -Ho se fêst fen lân ôfteagen. - (De eagen gâld’ se, earm-moer, koarts út,) -Dêr se op ’e hege _wier_ del bokke, -En fen beide ich ’t lân bilôke, - En de sé seach yn syn tút. - - -Haste dêr ek hwet nijs sjoen, Douwe? Neat; as hja wiisden my dêr noch -it gat, dêr de fjûrige draek út oplein is; dou wiste wol, dêr de -kroniken fen skriuwe. En, ja! den habbe se my ek noch it plak yn sé -wiisd, dêr greate Rodger fen syn wiif dea makke is. De grizel rint my -noch oer de grouwel as ik dêr om tink.—_Hessel._ Ik bin der wol faek -west; mar dêr hab ik noch nea in wird fen heard.—_Douwe._ Rodger, lyk -it telke seit, wier in fiskerman fen it âlde sterke Fryske laech. Hy -wier acht foet lang, en syn wiif Saske spile net swak by; hwent dy wier -mar in foet lytser. Rodger skeakelfiske sa hwet by Starum om; ek gong -er wol om kongeriel yn de Sudersé op, en do er iens op in moarntiid -thús kaem to iten, hie Saske neat klear. “Ik hab der nou al trije dagen -droechskûrre, sei Rodger, “en nou noch nin waerm iten. Hwet doch ik den -mei in wiif?” Mei ien waerd er sa breinroer, det hy hjar mei in heak in -gat yn ’e skonk sloech, en dat kaem sa hird oan, det sy der wol in -fjirtjin dagen mei to bêd lizze moast. Rodger, dy hastich en opljeppend -wier, bitommele gau, en hie sa folle birou as hierren op ’e holle. Hy -wier net by it bêd wei to slaen, en hy paste hjar op sa soarchfâldich -as in mem hjar gammel bernke dwaen kin. De fyftjinde dei kaem Saske wer -oer ’e flier, en do gong Rodger wer oan ’t fiskjen; hwent yn de lêste -pear wiken hie er neat fortsjinne en hja koenen hjar koarsten, lyk as -de measte fiskerljue, wol op. Hja wennen yn in âlde tinte op ’t klif, -en as hja de holle út it finster stieken, seagen se op ’e boatsjes del, -dy lâns de séwâl foeren. Sa seach Saske hjar man Rodger ek farren. Hja -bigoun to tinken oan de pine en smerten, dy hja útstien hie, oan it -djippe gat, dat se noch yn hjar skonk hie, en mei ien wier it krekt eft -der saun divels yn hjar foeren, sa koegelsk waerd se; hwent in -frommiske forjit en forjowt net licht; hja is goed fen onthâlden, as it -op wraek oankomt. Hja naem hjar bêd op, flokte alle divels út de hel op -om it yn in stien to foroarjen, en smiet it Rodger do boppe fen it klif -ôf yn sé efter nei. Koarthakke stie klear, lyk as oeral; dêr er in -spoenke ûnder it fjûr stekke kin; hy hearde dy winsk, en yn in amerij -foroare er it bêd ûnder ’t weisoalen yn in stien sa great as it bêd -sels. De stien plofte boppe op Rodger del en bidobbe him mei aek en al -yn sé, det der neat fen him oerbleau as in kûle yn it wetter en de -lêste bûrlen fen syn smoarde amme, dy boppe kamen en in amerij op it -wetter omglieden. Do Saske dy bûrlen seach, lake hja gigeljende, wyld, -lûd en ôfgryslyk; it wier krekt eft de moer fen de divel kâldgnyskjende -hjar tryomf útskettere en útkraeide. Mar lyk as men seit: “smertkerne -komt efter nei.” Bier en barmhertichheit kamen njunkenlytsen wer boppe. -It birou sloech hjar einlik om it hert, en yn de jinlikheit mei honger -en ellinde, as hja mei holle opsparde eagen oer it flak fen de sé, it -grêf fen hjar man, hinne seach, den mompele hja yn hjar sels: “Mei -Rodger wier ’t net bêst; mar sûnder him is ’t noch folle minder.” As -hja in brok fen Rodgers klean ef skeakels seach; as hja syn namme -hearde, kearde it yngewand yn hjar om. As hja tochte om dy kûle yn it -wetter, om dy bûrlen, den wier ’t eft hjar it hert tichtknypt waerd. -Hja sloech oan ’t kwinen en tsjirmde út, det men hjar wol mei in kears -trochljochtsje koe. Do hja op it úterste kaem, kearde se de holle noch -’ris nei hjar Okele om, in skrander boi fen acht jier. “Hwet likestou -op heit, boike!” sei se sêfkes: “Bid for mem, ljeave.” It bern bea in -_Vader onse_; ûnderwiles kaem der noch in lyts, lyts sigentsje út hjar -wite lippen; Saske rekte hjar langsom út, en wei wier hja.—_Ubele._ -Wiste mear fen dy telkes? _Douwe._ Ja, de fiskerljue habbe my noch ien -sein fen de faem fen Inkhúzen, dy yn in aed oer de Súdersé roeike; mar -dat scil ik dy tonei ’ris fortelle.—_Joute._ Dat is bêst. De -skearwinkel skinkt jimme alle âld-wive-telkes.—_Ubele._ Hwer biste do -hinnegien, Douwe?—_Douwe._ Nei ’t heksershol.—_Iebele._ Hwet is -dat?—_Douwe._ Dat is Molkwarren. Dêr tilt it op fen tsjoenders en -tsjoensters.—_Ubele._ Ei, wakker! Ik miende, dat dy útstoarn -wierne.—_Tamke._ Dy stjerre nea út sa lang as der minsken mei -ynbyldingen binne.—_Douwe._ Nou, ik leau, det der hwet is; ik hab dêr -sokke nuvere telkes en fen sokke stadige dimmene ljue heard, det ik it -hast leauwe moat.—_Ubele._ Wel, hwet den? Lêz e’ris hwette op.—_Joute._ -Frou, woll’ je de âlde baker ’ris komme litte? Hjir scil hwette forteld -wirde; dat is krekt hwet for hjar.—_Douwe._ Nou, wy scille der jimme -net mear lêstich mei wêze. Den kinne jimme nei hertenlust rabje en oare -ljue by it gat ophelje. It wier noch better, det jimme fen kjitte -praettene.—_Joute._ Al wer lêbich. Ik bigjin wrammels to leauwen, -Douwe, detste greatsk biste, detste in einke yn Fryslân op west biste -en nou hwette nijs wiste to forheljen. Mar dou biste noch net fier yn -’e wrâld op west. Hwer biste west? By de Jirnsumer katsjes; by de -Gaesterlânske heidebikkers; de Starumske ribbekliuwers; de -Molkwarrenske tsjoensters, en dêr is nou alles. Mar ik kin jimme noch -hwet oars forhelje, as jimme op mirakels bilust binne. Hwent do ús -oarreheit mei de merse troch Fryslân roun, wier ik as in boi fen toalf -jier altiid mei him om de knapsek to dragen, en sa bin ik as bern al -west by de Ljouwerter galgelapers, de Harnzer tobbedounsers en neven, -de Frentsjerter klokketsjeaven, de Snitser dúmkefretters en weaksk .... -rs, de Bolswerter oaljekoeken, de Warkumer brijbekken, de Drylster -kipmankes, de Hynlipper húlen, tsjeunken en tsjoaten, de Dokkumer -grenaten, en de Grinzer klúnkoppen. Fen Ljouwert tôgen pake en ik nei -de Berltsumer hounefretters en de Hallumer koekefretters; ef de oare -wei út nei de Wirdumer toerfretters, de Wergeaster brêgebidlers, de -Earnewâldster luzefeijers, de Ureterper oanbreide hoazzen, de Grouster -tsjiisfordounsers, de Jirnsumer kattekneppelers, de Boarnster -toermjitters, de Akkrumer skytstoellen en de Hjouwster klienroggen. -Wierne wy to Dockum den sjouden wy nei de Kollumer kattefretters, de -Hantumer margeïters, de Ternaerder bargestrûpers, de Holwerter -roekefretters, de Wierumer katsjes, de Peazumer hountsjes, de Blijer -bellefleuren, de Hallumer koekefretters ef de Birdaerder skieppekoppen. -Wierne wy to Snits, den dienen wy útfallen nei de Gaestmer hounewippers -en otterfretters, de Hegumer brêgebidlers en de Wâldeinsters -driuwpôlen; en fierder op nei it Dockum fen de Súdhoeke, nei _Koudom, -de koude turven om_, en nei de Warnzer skieppeloarten. Ek bleauwen wy -wol ’ris tichte by honk, en gongen in dei nei de Idzegahúster -beanefretters. Fen Bolswert út nei de Arumer moudekrûpers, en de -Makkumer strânjutten, de Peinjumer beanehulen, en de Kimswerter -moudekrûpers, en ienders allehiel nei de Texelske kraeijen, en de -Amelânske balketsjeawen[57]. Hwer bistou mei dyn reizen Douwe? Mienstou -my nijs to sizzen? As jonge hie ’k tsjienderis mear sjoen as dou op dyn -âlde dei.—_Douwe._ Ik jow it dy woun, Joute. Ik bin it bernsbern net -fen in merskreamer, en ik hab de ear ek nea hawn fen syn knapsek to -dragen. Mar hieste dêr nocht oan, oan dat gesjou it hiele lân -troch?—_Joute._ Ik hab nea mear wille hawn. En pake wier goed. Hie er -in goede dei hawn, den treau er my in dûbelstûr yn de hân, en sei: -“Dêr, myn feint: keapje dêr koeke foar.” En nei det ik den earne wier, -koft ik Frentsjerter dúmkes, ef Harnzer hoiteflip, ef Dockumer -glêddingen, Bolswerter oaljekoeken, ef Drylster kipmankes, ef Drachster -koeke, ef Boarnster flut, ef Ljouwerter deadmansfingers.—_Douwe._ Wy -prate mar net mear oer ús reizen; hwent den komme wy noch yn tsjok -waer. Mar dêr, Ubele, dêr haste in pompier fen de âlde skoalmaster fen -Molkwarren. Dêr kinste alles yn lêze, hwet ik fen Molkwarren heard hab. - -IT HEKSERSHOL. - - -Sa neamt it sprekwird Molkwar, en nou scil ik jimme ’ris sizze, hwer -dat fen dinne komt. De Molkwarrers binne allegearre nin heksers en al -hjar âlde wiven nin tsjoensters, mar der is by âlds in houwelik to -Molkwar west, dêr forkeard skaei útkaem, en dat moatte se nou -allegearre ontjilde. Dêr is in Gosse Knop west, dy it spil bidoarn hat, -en dy it troch syn neisieten sa fier brocht hat, det it sprekwird sei: - -Flokken en swarren -Is ’t wapen fen Molkwarren. - - -Sa gau as Gosse to wrâld kaem, wier der sa’n sterke swevellucht yn ’e -kreamkeamer, det it hoarnwiif tsjin alle brûkme oan it finster opskouwe -moast; hwent nin minske koe yn dy stank dûrje. De wâldierde, dy de -jonge ôfgong, wier pikswart en kleare divelsdrek, en it hat wol in -fearnsjier dûrre foar det de faem de lucht út de ruften en doeken -spield hie. Syn faer wier in fyn kofskipper, dy mei in greate bibel -ûnder de earm en de holle op side sneins trijeris nei tsjerke gong. Syn -moer Isabella wier in gnap frommis, de dochter fen in poep, dy as -hearefeint by de Grypman tsjinne. Mynhear wier for in fjirdepart reder -yn in koffe, en do hja seis jier as keamerfaem by mefrou tsjinne hie, -troude se mei Jeyp Knop, dy fen mynhear it kapteinskip yn ’e koffe -krige mei in tsjep jong wiif; hwent de âlde skipper wier gammel en -krukkich, en koe de sé net mear bitsjinje. Do se trouden koe Isabella -net mear allinne rinne, en Gosse Knop kaem al mei de fiifde moanne -opdaegjen, folgens it sprekwird: “It twade bern komt op syn tiid, mar -it earste komt as it klear is.” Jeyp waerd der twaris om fen ’t -_Avondmael_ set; mar hy wier kofskipper. - -Gosse waerd yn ’t opgroeijen yn alles in onfoech skepsel. Nei it lichem -dijde er oergrousom út; op syn tsjiende jier wier er al sa -dûbelliddich, det se him oanseagen for in feint fen sechstjin. Alle -jonges, dy er oer koe, skopte er en knoeide er, en fen nature wier it -in boal; hwent syn greatste wille wier it âljen fen in earm kat, dy er -by it ein fen de stirt jinnige minuten as in stien oan in reap yn ’t -roun gizele. As master him forbea, seach er dimmen en démoedich foar -him del, krekt eft er nin trije telle koe; ja, den liet er ek wol ’ris -in inkele trien fen djip birou rôlje; en as de man him omdraeide, stiek -Gosse syn greate blaijer út, en sei: “Alde poep, forrek!” It moaiste -wier, det sa ’n loebes, sa ’n olfert de fine man úthinge, en as er -nachts mei in skearsliperssleep yn it hea laein hie, det er den de oare -jouns mei de âlde wyfkes yn ’e kosterij siet to fimeljen en to -’salmsjongen. Dat die er al op syn sauntjinde jier; mar it wier noch -stil. Dy him goed koenen seinen, det er de smoarchste pluch en de -fynste pilarbiter allyk wier, dy ea minske-eagen sjoen hienen. Mar ho -er de knepen ek yn ’e mouwe hie, op syn tweintichste jier hie er in -bink, dy him hwet mear bikend makke. - -De soan fen de Molkwarrer kaeich (beurtman) noadde him ’ris om in -reiske mei nei Amsterdam to dwaen; hy scoe frij út en thús. Dat gong -oan, mar dêr rekke er allehiel to sink, sa det syn kammeraet him op it -lêst bjuster waerd en sûnder him thús kaem. Hwer dy planeet do al sa -omswalke hat, dat hat nin minske ea neispoare kind; ik scil allinne -sizze, hwer er hjir en dêr op syn omswervingen fen syn kinde sjoen is. - -Op it Wetter to Amsterdam mette him in man fen Molkwarren, dy -boekhâlder oer in mannich Rigafarjers wier; hwent do laeinen der soms -sechstich Eastséfarjers fen Molkwarren, allegearre mei it swanke yn it -wyt yn de flaggen, oan de brêge to Riga. Dy man wier in biis; hy hie in -bulte nocht oan gridzen en nuvere setten; en hy hie ek wol ’ris nocht -oan onnocht, lyk as der folle âlde Friezen wierne, do se noch nei hjar -eigen holle, en net nei de mode fen Hollân, as apen fen apen, libbene. -Hy wiste det Gosse in earste prefester by de panne wier, en det er -koarts sa folle as trije hongerige poepen bergje koe. “Wolste mei my -ite, Gosse?” sei de boekhâlder. “Ja wol”, sei Gosse, dy by de -Jonker-en-Ridderstrjitte omflintere hie, en rammele fen honger; hwent -dêr wier mear to drinken as to iten west, en it flêsk, dat se dêr -forkoften, wier ek nin kouweflêsk. De boekhâlder naem him mei nei de -Keizerskroane yn de Keallestrjitte. Dêr sette er Gosse op it ein fen de -tafel, dêr in tritich hearen oansieten, flak tsjin in Eastynjisk -kaptein oer, en hy sels ’er neist. Do de mieltiid sa hwette healwei -wier, hie Gosse der al in heal skinke en al de klokspizen, dy der om -hinne stienen, ynproasse. De feinten tôgen al mear en mear oan, mar it -forsonk alles yn de boaijemleaze mage fen Gosse. De Eastynjiske kaptein -koe net ite fen niget; hy hie it each net fen dy greate kevels fen -Gosse ôf, dy mar ivich troch mealden. “Ho sjen’ je my sa oan?” sei -Gosse einlinge. “Wel, kammeraet, sei de kaptein, “ik bin jister fen myn -reis út Eastynjen thús komd: dêr bin ik op Borneo ûnder de -minskefretters west, en it hat my nei stien ef hja hienen my mei myn -stjûrman ek opkôge. Mar as my dat ongelok oerkomme moat, den ho koarter -lijen ho better, en dêrom hoopje ik detstou my den opfrette scitte. -Hwent dou kinste mei it spil foart.” Al de hearen laken, en dêr alles -oan dat ein wer skjin ophimmele wier, waerd it tiid, det hja -opkroadene. Do de boekhâlder de kastelein bitelle, sei dy: “Mynhear, as -je my mear sokke gasten recommandearje, siz it my den foarôf; den scil -ik se neist de hynzers op stâl foerje.” - -In wike ef seis dêrnei binne hja him wer ’ris op spoar komd to Aldwâlde -yn Noardhollân. Dêr kaem er oan op in snein-to-moarn, en omdet it jild -op wier hie er nin boadskip yn it weardshûs. Hy gong dos aenstons yn -tsjerke, dêr er flak tsjin de domenij oersiet, en him elts wird út de -mûle seach. Mar foar det de preek oangong seach Gosse noch in raer -ding. Der wier in keardel mei in mirdefanger yn ’e tsjerke; dy houn -hâldde him njuet en from, en laei mei de kop twiske de twa foarste -poaten flak op domenij ta to sjen. Dat kaem domenij lykwol yn syn eare, -en hy sei tsjin ’e hounegiseler det dy houn de tsjerke út moast. Mar do -dy tagripe scoe, liet it bist de tosken sjen, en gromde en raspte sa -freeslik, det domenij tsjin de hounegiseler sei: “Och Manus, lit de -houn mar wêze. It bist bigrypt ’er sachts sa folle fen as de measte fen -myn tahearrers”. Dêrop bigoun de man to preekjen oer de gewichtige -wirden fen Leviticus âlve, fers tritich: _Ende de mol_. Hy dielde syn -preek in trije parten; ten earsten, de mol is blyn, de minske is ek -blyn, ten twadden, de mol wrot yn de ierde; de minske wrot ek yn de -ierde om goud en wrâldske eare; ten tredden, de molwrot wirdt wipt mei -de lodde fen de mollefanger; sa wirdt de minske, de earme ierdwjirm, -wipt fen de divel. Do de domenij sa oardelûre wakker yn de stoel -omskrept en omslein hie, gong de tsjerke út, en domenij wier net yn de -pasterij ef Gosse wier der ek. “Jy kenne my net, domenij, sei Gosse, -mar ik moat jo dochs sizze, det je my skoan foldien habbe. Dat wier in -dierbar wirdke, dat je dêr oer de satan spritsen habbe. O! o! dat ivige -helske fjûr! Ivich is sa lang! Mochten de godleazen dochs noch hearre -en hjar wei bikearje! Mar wy binne de útforkoarnen, domenij! Wy kinne -net to bek falle.” Domenij wier in from, bêst man, mar in dripke -drankswiet, en dat wier bikend; dêrom waerd er net forroppen, en hy woe -sa minlike jern ’ris út dy fûke fen Noardhollân wei. Do domenij syn lof -hearde, frege er Gosse: “Hwa binne jy, frjeon?” “Ik bin in koukeaper -fen Warkum, sei Gosse; “dêr moat in nije domenij wêze, en nou ’t ik -dochs nei Pormerein moast, hat de tsjerkerie my forsocht om jo trije -sneinen oan ien to hearren, en hjar den ’ris biskie to dwaen, eft er -goede lonte yn jo siet en eft jy suver yn ’e leare wierne.” Domenij -tocht: dêr is byt, en sei tsjin Gosse: “Den kinne je hjir yn ’e -pasterij ek sa goed wêze, tinkt my, as yn ’e herberge.” “Dat is al sa, -domenij, andere Gosse, mar ik moat ûnderwilens myn affearens dwaen.” Sa -bleau Gosse dêr trije wiken út-fen-hûs; hy praette wakker mei domenij -oer it _goede_, soms let yn ’e nacht op; hy iet en dronk fen it bêste; -hwent domenij, dy ’t each altiten op it Warkommer birop hie, helle -treftich út, en sette him hiel sêft; middeis hie er sels in flesse wyn -oer tafel; en as er it iten binnen hie, sjoude er sa beare by de boeren -yn dy krite lâns om de kij to sjen. Tsjin itenstiid wier er jouns altyd -wer by de krêbbe; dêr hapere nin menút oan. - -Domenij hie ek in faem fen achttjin jier, it ljeafste en golste -skepsel, dat men mei minske-eagen sjen koe, mei namme Elisabeth Klant. -Hjar heit wier loats op Texel, en om ’t er in bulte noed fen hjar stie -en de mem dea wier, wier de man bang, det se yn de hânnen fen de iene -ef de oare sékaptein falle scoe. Dêrom die hy hjar as faem by in -lândomenij; hwent dêr miende hy, det hja feilich wier for de -forlieding, dêr jonge fammen op sépleatsen altiten oan bleat steane. -Der siet in skrandere holle op dy faem; mar hja hie dit mei folle -dochters fen Eva hiem, det hja jern leaude, hwet de feinten hjar fen -hjar himelske blauwe eagen, fen hjar leeljeblanke hals, en hjar geve -rigele tosken wysmakken. Gosse hie dat gau yn ’e noas, en wist hjar dat -forgif sa fynkes en sa faek yn to jaen, det hy gau hjar hert stellen -hie, en hja him de soalen út de skoen tsjinne. Op it lêst bigoun er -hjar ’ris to tantsjen, wylst hja foar him stie om de thékopkes om to -spielen. Hy klamde syn beide greate hânnen fen efteren om hjar mil, en -wylst er sei: “Betsje, hwet hastou in moai kier yn de rêch!” joech er -hjar oer it skouder in tútke. Hja waerd sa read as bloed, en fleach -wei; mar hja sei it net oan domenij. Hy wier wakkere roazich nei ’t er -foarjoech, en om hwet út to wazemjen liet er him de lêste wike in kopke -thé mannich moarns fen de faem op bêd bringe. Do de tredde wike ten ein -roun, kamen der echte koukeapers út de krite fen Warkum yn dy oarde, en -Gosse, dy bang wier, det dy him forklappe scoenen, sei nei de tredde -preek oan domenij, det er net twivele ef hy scoe nei sok hearlik -preekjen wol to Warkum biroppen wirde. Hy scoe alteas dwaen, hwet er -koe. “Mar nou is der ien slim ding”, sei er. En hwet is dat?” frege -domenij. “Wel, sei Gosse, de riem is plat. Ik kom hwette bûsjild to -koart.” “Wel nou, sei domenij, “wy binne ommers yn de wrâld om eltsoar -yn ús neden by to stean. As dat net to hird oankomt, kin ik jo wol -helpe.” “Ik wit net, sei Gosse, “jildlienen oan in man, dy men net ken, -dat is al hwette nuver. Mar mei in hûndert goune wier ’k rêdden, en myn -kammeraet, dy hjir mei in dei mannich komt om kijnegoasje, kin it jo -werjaen.” Domenij telde him hûndert keizersgounen op tafel, en dêrmei -en in swiet galgemiel gong Gosse opstriken nei de Helder ta. Domenij -hearde fen syn nije frjeon, fen jild en birop tael ef teiken; mar mei -in wike mannich kaem der in gnap keardel fen Hynlippen, dy him -fortelde, det ’er to Warkum yn nin fiif jier in birop facant west hie, -en nou seach domenij yn hwet hânnen er west wier. “Den hat dy keardel -my bidragen, sei domenij, “en ta tank hat hy my myn hiele wynkelder der -noch by leech sûpt.” Mar ’t slimste wier noch bihâlden. De ingel wier -fallen; Betsje moast yn de kream. De heit kaem fen de Helder, en geat -as in rou séman al de flokken fen de hel oer de holle fen domenij út, -det er net better op syn bern past hie. “Ik miende, sei er, “ik miende -det ik ús ljeavenhear by de holle hie, mar nou sjen ik, det ik de divel -by de foetten haw”. Dit barde de jouns let; de man trille fen lilkens, -en koe de hânnen hast net fen domenij ôfhâlde. De oare moarns rôp -domenij de faem; mar der kaem nin gewach. De man gong skruten opstean, -en sa as er nei it fammekeammerke gong, seach er de reinwetterbak wiid -opstean en de toffels fen de faem ’er foar, krekt eft hja nei bêd gien -wier. De ljeave Betsje hie hjar, nei it toaniel fen de foarige joun, yn -’t holste fen de nacht fordronken. Hja koe hjar skande en ’t fortriet -fen hjar heit net oerlibje, en de ongelokkige loats koe oan syn bern op -de Helder neat oars ta wolkom-thús bringe as it lyk fen hjar fordronken -sister. - -Foar det ik nou fierder forhelje, moat ik jimme sizze, det Gosse mem -nou in âlde fekke fen in snufnoas wier, dy de brune drip altyd hinge. -De ljue woene wol sizze, det hja in tsjoenster wier, en sels nin -frommiske ta hjar moer hawn hie. To Molkwarren leauden se allegearre, -det hja bret wier út in hoanne-aei; hwent in hoanne leit om de saun -jier in aei, en as dat bigjint to hikjen komt der in tsjoenster út. -Gosse wier ien fen twalingen, broer en sister; mar hy wier allehiel -ongelyk oan syn sister; hwent dat wier de gollens en frommens sels, en -hy wier in ondogenske loebes, dy jimmer op falskheit en forried út -wier. Hy seach ek mear as in oar; mar dat kaem dêr fen, det hy mei in -helm berne waerd, dy it hoarnwiif him ûnder de pap opfoerre hat. De -sister hie ek in helm; mar dy hie de kreamheinster forbarnd, en dêr, -woenen se wol sizze, kaem it fen dinne, det hja net mear sjen koe as wy -allegearre, wylst Gosse bigangels seach en foartsjirmerij hearde. Dêr -scille wy nou ’ris in jestael fen sizze. - -Do Gosse dat fyt to Aldwâlde útrjuchte hie, gong er nei de Helder, en -nei ’t er dêr in pear nachten for de gounen fen domenij by -Janke-en-hjarre út-fen-hûze hie, swaeide er mei de postboat nei -Terschelling. Syn earste oanrin wier al wer by de domenij, in bêste en -ek wol in gelearde keardel, mar sa skichtich as in akke, en dy men mei -skik nin ûre by yen hâlde koe as troch frjemde telkes fen -foartsjirmerijen en spoken. Dêr hie Gosse altiten in sekfol fen klear, -en om ’t er fen domenijs swak gau de lucht krige, bitsjinne er de man -mei sokke nuvere en ôfgryslike stoarjes, det er soms fen forbazinge -hast net sykje koe. En dêr sloech noch ta in bigangel, dy Gosse sjen -koe, mar in oar net, en dy krekt útkaem, lyk as hy ’t sjoen hie. - -Gosse hie mei domenij op in jounpraetke út west, do hja om tsjien ûre -hinne wer nei hûs trapen; it wier tsjuster moanne, mar de wyn waeide út -it noarden, en den is ’t altyd ljochter as mei oare winen. Hja rounen -in smelle wei lâns, dêr amper in wein troch koe, en it wier sa hwette -healwei do Gosse skoftich bisiden it spoar sprong en rôp: “Sjoch, -sjoch, domenij! Kom hjir!” “Hwet sjochste? sei domenij. Ik sjen neat as -wolken.” “Sa klear as de dei sjen ik foar my in bigraffenis, andere -Gosse; “ik sjen in haiwein mei it swarte deafet ’er op, en in swart en -in wyt hynzer ’er foar. En dêr komme de frjeonen ek al oan, dy efter it -lyk geane. Sjoch! In oar domenij hat de foargong; den folgje jy mei -jins boike oan de hân; den jins skoanfaer, en nou jins sweager fen -Pitersbjirrum.” En sa neamde Gosse de hiele smite, dy mei to hôf gong, -fen de earste ta de lêste op. Sels de frouljue, dy der efter rounen, -koe er troch it reinkleed en al hinne. Domenij woe him dy bigangel as -franjes út de holle prate, mar Gosse woe der op swarre, det hy it by -dei net klearder sjen koe, as hy it nou sjoen hie by nacht. In fjirtjin -dagen dêrnei stoar domenijs wiif oan de reahoun; hwent dy jachte wier -do húsriem op Terschelling. Domenij wenne wol in healûre fen ’t -tsjerkhôf ôf, sa det it lyk ’er hinne riden wirde moast, en om Gosse’ -bigangel nou ta in ljeagen to meitsjen, liet er twa swarte hynzers -komme, en de lykwein lâns in breder wei, in einke fen de smelle leane, -dêr de bigangel sjoen wier, nei ’t hôf ride. Sa as de boer de hynzers -yn ’e sile sloech, krige it iene bist ongemak en foel del as in stien; -men seach oeral om in swart hynzer, mar der wier neat oars to krijen as -in wyt, mei in swart koltsje foar de kop. Sa gong it nei ’t hôf; mar do -se by de brede wei kamen, laei der in greate Noardske balke, dy út in -bútskip oanspield wier, dwers foar de yngong, sa det ’er neat oars -opsiet as de smelle leane lâns, dêr hjar de bigangel mette, dy nou mei -it wite en swarte hynzer, en domenij en syn boike oan de hân, ta -wierheit waerd. - -Do it folk werom wier, gongen se oan it leed, en der weard rju reaunte -en mûskoppe oer dy bigangel. Mar do de pipen yn ’e brân kamen, waerd -’er fen ljue, dy ’er oan leauden, hwette lûder oer praet, en dêr hearde -ek domenijs sweager fen Pitersbjirrum ûnder, dy by syn beppe yn ’e -Bjirrumen greatmakke wier, en as bern folle fen skynsels bigangels en -foartsjirmerij heard hie. Hy koe de heit fen Gosse, dy fen Welsryp fen -dinne en to Pitersbjirrum greatmakke wier. “Nou, mannen, sei er, “jimme -leauwe net oan Gosse bigangel, mar lit ik jimme nou ’ris forhelje, hwet -’er om 1680 hinne bard is mei Reink Ipes, dochter fen Ipe Jochems en -Sipk Brongersma. Hja wier troud mei Tjaerd Poppinga, domenij to -Pitersbjirrum, en hie op in nacht, det hja en hjar man to bêd leinen, -in alderfrjemdst fisioen. Hja wier heech en dreech, en lyk as sokke -frouljue rare ynbyldingen en oankomsten habbe, sa seach hja fen it hege -bêd ôf yn ’e holle keamer del in deafet oer ’e flier stean. It wier in -kordaet wiif, en hja hie moed genôch, om hjar nijsgjirrichheit to -foldwaen; fen it bêd to gean, en to sjen, hwa’t yn ’e kiste laei; mar -ho great wier hjar ontsteltenisse, do hja hjar sels dêr lizzen seach! -Riboskjende fen skrik skodde hja hjar man oan de earm om ek ’ris to -sjen. De man seach nin kiste, seach neat, en sei: “Hwet gridzen binne -dat, Reints, yn ’t holste fen de nacht! Kom mar gau wer ûnder de wrine; -oars fetteste noch kjeld ta.” Hja gong wer op bêd, mar koe hjar eagen -net fen it deafet ôfhâlde, en sa as se dêrop digere, komt der in man -mei in read ûnderbaitsje yn ’e keamer, dy in hânfol skroeven fen de -skoarstienmantel griep en de kiste taskroefde. Do waerd der in wyt -kreamlekken oer it deafet spraet, en de dragers kamen en gongen dêr mei -wei. Domenij Poppinga, dy neat fen dat alles seach, lake om de -ynbyldingen fen pastoarske. “As de frouljue hwette ûnder de mûtse -hawwe, sei er, den is ’t altiten mei fisioenen to rêdden; mar aste yn -twa stikken fallen biste, ljea’, den sjochste krekt sa folle as wy -allegearre. En dy man mei it reade baitsje is klearebare gekheit. Hwent -yn hiel Pitersbjirrum is net ien, dy in read baitsje draegt.” “Nou, ik -hoopje it bêste, man, sei hja, “mar it laeit my sa op ’e lea, det dizze -wâldreis myn lêste wêze scil.” En dat wier dochs misret, hwent hja hie -in flotte, makkelike reis, en krige in skoan grou famke, dat mei in ûre -al oan ’e tate laei en dronk det se pûstte. Domenij doopte it Tite, en -do hja mei it bern yn it moaije reade kapruft út ’e tsjerke kaem, sei -domenij laitsjende: “Dat is nou it reade baitsje, datstou sjoen haste, -Reints. En dy deade is ús moaije poppe, dêrste sa greatsk op biste. Nou -sjochste, Reints, in dream moat yn de útlizzinge altiten omkeard -wirde.” - -Maeije dêrop joech ’er him in timmerman to Pitersbjirrum del, dy in -read baitsje oan hie, en sa gau krige pastoarske dy man net yn ’t each, -ef hja sei: “Dat is nou de eigenste timmerman, dy myn deafet taskroeve -hat.” In jier dêrnei wier it wer sa mei hjar. Hja krige in moai boike, -dat hja Ipe (Epeus) neamden, mar hja stoar yn ’e kream. Do die domenij -alles om it fisioen ta in ljeagen to meitsjen. Foarearst liet er it lyk -yn de oare keamer oer ’e ierde sette; mar dat koe net; de -pastorijdeaden kamen altyd yn de sliepkeamer to stean, omdet de dragers -oars de swaei net mei it fet krije koene. Yn de oare keamer moasten se -to koart krieme, en domenij, eft er woe ef net, moast tajaen. Domenij -liet de skroeven ek yn ’e finsterbank lizze, mar ien fen de bûrren naem -se yn gedachten wei, en lei se op ’e skoarstienmantel del. De timmerman -mei it reade baitsje scoe as bûrman it lyk mei drage, en in pear oare -de kiste ticht skroeve; mar dy koene der net to goed mei to rjuchte en -knoffelen sa lang om, det de timmerman, dy krekt syn read baitsje oan -hie, taskeat, de oare skroeven fen de skoarstienmantel naem en de kiste -ticht draeide. Domenij woe ek nin wyt kleed oer it fet hawwe; mar ien -fen de bûrwiven gong dit sa oan ’t hert, det hja, in amerijke foar det -it fet op ’e bier tild waerd, hjar skjinne wite bûsdoek oer de kiste -spraette, en sa waerd it lyk opdrein.” - -Underwilens dit forteld waerd, wierne der folle, dy hast net sykje -koenen fen oandacht; mar oaren glimken der om, en domenij sei neat: de -man wier oerstjûr en djip forslein; ek wier er nou fiers to weak en to -swak fen geast, om op sokke frjemde dingen troch to tinken. Der wierne -jonge wyfkes by, dy fen de stoarje bisauwen. Mar domenij, dy nea -forgeat det hy harder fen de kudde wier, sei tsjin hjar: “Dêr hawwe -jimme neat mei to parten, sisters. Hwent de iepenbierde dingen binne -for de minsken, en de forborgene for God. Jimme binne yn de hân fen -God, en dat moat jimme genôch wêze.” Domenijs sweager krong nou hwette -tichter oan Gosse; hwent nou er sjoen hie, det dy mear sjen koe as in -oar, woe er him jern ’ris oer in en oar útkloarkje. Mar Gosse wier stil -en hâldde him yn sa folle as er mei skik koe. “Dy man ken heit al, -tofte Gosse, “en hy koe ek licht ’ris útfiskje hwa ’t ik bin. En dat -hoeft net. Ik moat meitsje det ik út de reek kom. Hjir bret myn hoanne -net.” En dy selde jouns gong er mei in botter nei Amelân, sa er sei, om -havergûd fen in strâne skip to keapjen. - -Der wierne do in bulte kapteins en silers oan wâl, dy mei bûsenfol jild -út east en west thús komd wiernen, en Gosse foun gau syn folk, dy hjar -eigen jild en de gounen fen de domenij fen Aldwâlde mei him forswiere -woenen. Dat gong der oan ’e hoasbânnen ta yn lâns! Hwet hja sels net -opkoenen dêr holpen hjar de ljitskes ta, dy op Amelân rju wierne, en -mei in fjirtjin dagen wierne hja der sa skjin troch, det se eltsoar wol -op ’e kop sette koenen sûnder det ’er in duit út de bûsen rôlje scoe. -De oare moarns pandere it hiele boun nei in Eastynjisk kaptein ta, dy -nei Macassar moast, om in hier by him to krijen en sa oan hânjild to -kommen. Dat krigen se, mar foar det hja nei de Helder teagen, sei de -kaptein, det hy hjar net oan boart hawwe woe, foar det de lêste stûr -fortard wier. “Mei folk, sei de kaptein, dy noch in duit to forswieren -habbe, kin ik nin lân bisile.” De makkers tommelen sjongende en sûpende -yn de miebringer; en Gosse, sûnder frjeonen ef jild, bleau allehiel -mistreastich op it strân fen Amelân stean, en seach it skip nei, sa -lang er noch in stipke fen ’t seil oan de kimen biëagje koe. De grize -joun foel melancholiek del, en goede rie wier nou djûr. Hy koe nearne -ûnder tek komme; hwent kredyt hie er net. Hy gong nei in pear ljitskes, -dêr er rju mei omslingere hie, eft dy him dy nacht ûnder tek nimme -woenen; mar do hja fornamen, det syn dûbeltsjes op wierne, namen se -elts in bjizzem en tichelen him sa ongenedich op syn grouwe hûd, det er -de knip noch gauwer út rekke as hy der ynkaem. In ljeaf moai -fiskersfamke, dy dat seach, krige sa’n meilijen mei him, det hjar de -triennen út de eagen spatten. Hja naem him by de hân, en frege -flaeijende: “Hwet is ’t, ome?” Hy sei det er nin ûnderkommen hie, en -eft er net by hjar heit-en-hjarre yn koe? “Né, ome, sei hja, dat kin -net; hwent wy binne mei ús tsjienen; saun broers en sisters en ús heit -en mem, en wy hawwe mar in lytse hutte. Mar ik scil jo dochs -ûnderbringe.” Nou stoe tichte by Ballum in forlitten hûs, dêr de baes -mei de noarder sinne fen útknypt wier, en dat de earme eilâners by -nacht en ontiden wol heal ôfsloopt hienen foar det it oan de krediteurs -takaem. Dêr laette it famke Gosse hinne, en do hy yn de holle keamer -stoe, tute hja him de hân, en sei: “Nacht ome! Nou moat ik gau foart; -oars wirdt mem ongerust.” - -Dêr stoe Gosse allinne yn ’t neakene hûs; it bigoun to skimerjen, mar -hy koe noch sa folle sjen, det de biwenner neat oars bliuwe litten hie -as it bêdstrie, en in reap fen it tou dêr er syn plunjes mei pakt hie. -Twiske dy twa dingen hie Gosse nou kar; it bêdstrie om ’er dy nachts yn -to sliepen, ef de reap om him op to hingjen! Dêr yn ’t tsjuster allinne -sûnder tek, sûnder iten, sûnder in swolch wetter, fen God en minsken -forlitten; op it lêst mûlk stelle om oan in stik brea en dêrnei oan de -giselpeal to kommen. En dat nei al dat fretten, dat bealgjen, en -rinkelroaijen mei dronkene silers en it skom fen slepen! “Né, sei -Gosse, ljeaver in koart en in goed libben, as in langer libben mei sa’n -ellinde.” Hy makke in stroppe fen de reap; probearre forskate reizen -eft de strûp goed glide woe, en do dat klear wier gong er mei de -stroppe om de hals de treppen op. Dêr sloech er de luts om in spiker -oan in dwersbalkje boppe de treppen; mar yn it eigenste eagenblik, det -er klear stie, om sa yn it treppenslûk to springen, waerd ’er ûnder -roppen: “Hijla! Folk?” Gosse skrikte, makke gau de stroppe wer los, en -gong nei ûnderen. - -Dêr stoe in man foar him mei in dievelantearne yn ’e hân, dy Gosse yn -it eansicht ljochte, om to sjen hwa ’t er wier. “Dêr, sei er tsjin -Gosse, dêr hastou de lantearne; den kinste ek ’ris sjen, hwa ’t ik bin. -Wy moatte witte, mei hwa ’t wy to dwaen habbe.” Gosse biljochte de man -yn ’e troanje, en seach de moaiste jongkeardel foar him stean, dy ’t er -ea mette. Greate iepene blauwe eagen, dêr him de suvere, oprjuchte -nommelens út to mjitte blonk; foars en ta gelyk frjeonlik fen troanje, -en it hiele wêzen ynnimmende; mei ien wird, in gesicht, dêr men fen -sizze scoe: “Dat is in man, dy it hert op ’e tonge laeit. Dêr kin ik my -mei liif en siele oan oerjaen.” “Hwet dieste dêr boppe?” sei er oan -Gosse, do dy him bisjoen hie. “Ik makke my in legerstede klear,” sei -Gosse. “Ljeach net! sei de man. Hwent God dêr boppe wit en heart alles, -en hy scil syn blaksem op dyn holle slingerje aste ljeachste. Hearste -’t net tongerjen?” It rommele krekt yn ’e kimen, en Gosse foel troch ’e -koer en bikende alles. Do bigoun dy man him sa dierbar to kapitteljen, -det Gosse sa lyts waerd as in bern, en fen binaudheit net wiste yn hwet -gat er krûpe scoe. “God yn dy hege himel! sei Gosse einlinge, Hwerom -hab ik my dochs net ophinge?” “Bêst, opperbêst!” sei de man. “Sa moat -it just komme, aste frij fen galge en hel scilste. Fen natûre biste in -grousom en fordommelik skepsel, en _de toorn Gods_ is op dy; mar dêrom -kinste wol sillich wirde.” “Ho den? frege Gosse, “troch goeddwaen?” “O! -Lit dy dat foaral net troch de _werkheiligen_ wysmeitsje, andere de -man; “alle minskelike deugden binne mar blinkjende sonden, en fen -natûre wolste en kinste ek neat oars as God en dyn evenminsken to -haetsjen.” “Fen natûre? sei Gosse, “dat bigryp ik net. Binne wy minsken -den divels berne?” “Dat scil myn kammeraet dy útlizze, sei de man, en -rôp: Wobbe, kom hjir ’ris!” Mei ien kaem ’er in turfskipper yn, dy him -dat út de skrift bigoun to forklearjen. Earst praette er oer de -erfsonde, en ho elts minskebern yn sonden ontfinsen en berne is. Do, -det God eltse minske syn bistimming al jown hat foar det hy to wrâld -komt, de iene for it ivige helske fjûr, en de oare for de ivige -sillichheit, sûnder jinnige oanmirkinge fen hjar goed- ef kweadwaen. Do -fen it borchbloed, en ho de flammen fen Gods wrake dêr yn dweste binne. -“Dêr, dêr allinne op, op de genade, sei de turfskipper, dyste dêr troch -krigeste, moaste it stean litte. As brochtste dyn hiele libben yn -laster en bidroch, yn forgif en bloed troch, dy genade scil dy -silligje, en nin macht op ierde ef yn himel scil dy it erfdiel -ontskoerre, dat God syn útforkarden troch syn ivich riedbislút yn de -himel talein hat.” “Kin it sa?” frege Gosse. “Deugd helpt dy neat, siz -ik dy noch ’ris, sei de turfskipper; “it makket dy noch stjonkender, -omdet it dy noch greatsker op eigen _gerechtigheid_ makket. Dou biste -mar in blok ef stien yn Gods hân, dy dy smyt hwer ’t er dy hawwe wol, -en dou haste fen dyn kant neat oars to dwaen, as dyn fordommelikheit to -erkennen, dy sels as in monster út to spijen en den wetterbeken fol to -skriemen. En dat alles haste ommers folbrocht! Hwer scoeste den langer -eang for wêze?” Dat lêste wird noaske Gosse. It wier in salve for syn -britsen hert. Dit libben deselde wei lâns út to libjen; net ien fen syn -foarige streken to litten; net ien bistaftige tochtme to bitwingen, en -nei de dea yn de himel mei de útforkarden oergean! sa woe Gosse wol. -Nou hie er wer frede mei ’t libben, en hy tanke de man en de -turfskipper, en kniep hjar yn ’e hân as syn sielefrjeonen, dy him út de -strik fen de dea ta libben en gelok to bek roppen hiene. - -[Yllustraasje: YN ’T WAD TWISKEN HOLWERD EN AMELAN.] - -Gosse hie nou sielefrede, mar nin bûsjild, en sûnder jild scoe him de -frijpas fen de sonde, dy de turfskipper him op de mouwe spjelde, net -folle helpe. “Oan hwa, frege Gosse de turfskipper, “oan hwa hab ik dy -dierbare treast to tankjen?” “Ik bin Wobbe Lak fen Hauwelerwyk, sei de -turfskipper, “ik bin niis mei in weinfol tsjiis oerkomd, om dy hjir op -Amelân út to súteljen. Wein en hynzer steane hjir ûnder ’e gelderij.” -En ja wol, dêr stie in Kollumersweachster tsjiiswein mei in meagere gûl -fen trije goune der foar. De turfskipper gong ’er opsitten, en sei: “Ik -ryd mar foarút Keimpe.” “En nou, jy! sei Gosse oan de onbikinde man, -“ik hab jo sein hwa ’t ik wier; mei ik nou ek witte, hwa ’t jy binne?” -Hiel wol, sei de man, “ik bin in fabrikant út Súdhollân, ûnder de firma -fen _Pik en Zonen_. Mar ik sels hjit Keimpe Jakkeles. Ik hab twa stille -compagnons, de iene is debitant yn de _Loterij_, en de oare is in -jeneverstoker; dy leverje my it fabrykfolk, en ik it jild en forstân. -Ik hab de administratie. Sa wasket de iene hân de oare. Der is hjir in -skip mei pik en swevel strâne, en dat brûk ik folle yn myn fabryk; dêr -scil moarn feilinge fen wêze, en dêr woe ’k myn part wol fen habbe as -’t in bytke like. Hjoed bin ik mei in rottich fearskipke fen Holwerd -komd; mar do wy healwei wierne, waerd it blêdstil en der roun in felle -eb, sa det wy op it lêst om it skip hinnegongen, en wol _pierewaije_ -koene. Dêr habbe wy de hiele dei laein to brieden yn ’e gleije sinne en -do de floed opkaem, krigen wy noch in tongergeate op ’e kop ta, det ik -miende det ús lêste ûre slein wier. Gelokkich binne wy yn skimerjoun -noch oan wâl komd; mar nou bin ik ’t paed nei Ballum bjuster rekke, en -hjir yn dizze âlde brake by dy to lânne komd. Bliuwstou hjir?” “Ik scil -wol moatte, sei Gosse, “ik hab nin duit op ’e bûse, en yn Ballum wol -nimmen my sûnder jild ûnder habbe.” “Jild? Praetste fen jild? Jild is -neat. Jild kinste yn binlikheit krije, aste my mar in rispiske jowste. -Ik bitrou dy wol. Mar dou moaste meitsje detste wer by honk komste; -hwent oars is ’er nin jildriedens ein oan. Ho folle wolste habbe?” -“Wel, hûndert goune, dêr kin ik wol mei yn Molkwarren komme, en hâlde -noch jild oer.” “Dat scoe ’k ek leauwe,” sei Keimpe, en helle in -fjûrreade pong út de ûnderbroek, dêr er Gosse tweintich goudene ducaten -út tatelde. “Nou in lyts biwyske twiske libjen en stjerren,” sei -Keimpe, en joech Gosse út syn memoarjeboek in stikje skjin pompier en -in pin. “En nou de inket?” sei Gosse. “Ja, dy hab ik net, sei Keimpe, -“mar dat is neat; jow my dyn lofterhân mar ’ris.” Dêr die Keimpe mei in -flymskerp pinnemeske in ljeaf lyts pjukje yn, det ’er in dripke twa -bloed útkaem, en dêr moast Gosse do mei skriuwe. Gosse waerd in bytke -skrutel fen dat bidriuw, en wier der noch net oan ta om syn hân to -setten. “Nou, sei Keimpe, “ik scil it dy en my makkelik meitsje. Dou -scilste wol gau wer oan jild ta komme, en den moaste al wer kwitansje -jaen, en ik hab al wer al dy briefkes to biwarjen. My tochte, dou -moaste yn binlikheit sa folle jild mar fen my helje astou nedich haste; -dou scilste der nin misbrûk fen meitsje; aste my dy sels den mar ta in -generael hypotheek jowste.” “Oan dat hypotheek hat Keimpe net folle,” -tochte Gosse, en skreau by ’t ljocht fen de dievelantearne in briefke -mei syn eigen bloed, hwerby er syn siel en lichem oan de firma _Pik en -Zonen_ to pân sette, om al syn skilden fen de earste duit ta de lêste -ôf to dwaen. Sa as Keimpe dat biwiis yn syn memoarjeboek stiek, -flikkere de blaksem en boarstte der in ôfgryslike tongerslach as in -kanonskot oer hjar hollen út, det de bynten fen de âlde brake der fen -kreaken. Der klettere ringen in tongergeate fen greate heilstiennen en -reindrippen as tommelidden oer hinne, det hjar hearren en sjen forgong. -Gosse waerd ’er bleek fen; mar Keimpe sei hiel bidaerd: “Ik bin hwette -skriel by kas”, en mei ien naem er in stikkene pôt, dy noch op in -bedsteed stie, en sette him ûnder de goate fen it hûs. Mei in pear -minuten sei er tsjin Gosse: “Fantelje de fangst mar op, heite!” Gosse -helle de pôt, en seach neat as reinwetter, mar do Keimpe it wetter der -ôfgetten hie, seach Gosse, (en hy bisauwe!) det ’er hûndert ducaten op -’e boaijem laeine, dy Keimpe yn syn ûnderbroek stiek. “Dat kinstke scil -’k dy ek leare, sei Keimpe, “mar dou moaste dy allehiel oan my oerjaen. -Aste wer to Molkwarren komste, en dou komste yn krapte fen jild, den -haste by it earste reinboike it bêste, as de goaten mar rinne wolle, de -amer jouns mar ûnder de goatte to setten, en de oare moarns scilste sa -folle âlde skeljen op de boaijem fine aste yn binlikheit nedich haste. -Mar dou moaste it foarsichtich ôfdruije, krekt as in goatling mei wite -beantsjes. Kom nou mei, en bring ús yn it weardshûs to Ballum. Dou -wiste de wei.” - -Sa gongen dy beiden nei it weardshûs to Ballum, dêr Keimpe noch twaris -by gelegenheit fen feilingen thús west hie. Do hja tichte by de doar -kamen bigoun it to libjen fen hûnderten katten; hja wipten oer en troch -elkoarne; fleagen as wylden Gosse troch de skonken troch; giselen om -him hinne; sommigen kladderen by him op en sprongen fen syn skouders -wer yn it boun del. Hy wier skjin forlegen en sette it op ’e doar ta sa -hird as er koe; mar hwet er mear wraemde, hwet er stilder like to -stean, ta er einlik en to lêste de doar ynkaem. “Hwet wjirmsk spil is -dat hjir mei dy katten?” frege er oan de kastelein. “Ja, sei de man, -“dêr binne wy hjir altiten mei oanhelle as keapman Keimpe hjir komt. -Mar dy scille jimme net opfrette.” De turfskipper stie mei de -tsjiiswein al foar de doar, dy er jern yn de stâl ride woe, omdet er -oars bang wier, det de Amelânders him de tsjiis ontkape scoenen; hwent -hja sile dêr krekt sa goed to kaep as to keapfardije. Mar Keimpe sei: -“Der is neat to dwaen. For myn rekkening de tsjizen, dy der moarn -misse. Lit de wein mar feilich stean.” En mei ien gong er de wein -trijeris tsjin de sinne om en om, en eltse reis spriek er in swier -wird. “Kom yn, mannen, sei de kastelein. “Kom yn, ik hab in opperbêst -soad skylfisk oer it fjûr. Dêr moatte jimme strak mar oer gear. De mage -scil jimme wol kitelje.” Wylst hja dêr nei wachtene dronken se in -gleske Spaenske bútskipwyn mei in preker fen Hollum, dy hjar in raer -gefal forhelle. Hy hie dy deis (it wier krekt snein) yn de formanje to -Nes preke, en nei de preek wier er to pearde wer nei hûs riden. Hy wier -amper in kertier fen Nes ôf, do him in hear yn ’t swart op in wyt -hynzer fen efteren ynried, sa as er nin hynzer op hiele Amelân bikend -wier. “Ik wist net hwet dat bitsjutte, sei de preker, en ik sette myn -hynzer hwette oan; mar ho snjiddich ik ek ried, de swarte man bleau my -altiten op ’e hakken. Ik tochte yn my sels, ik moat witte hwa-s-tou -biste, en ik liet myn hynzer stappe. De swarte man kaem my op side, en -ik frege hwet er fen syn bigearte wier. Hy andere nin wird, mar joech -my in drinkhoarn oer mei silver bislach, en bitsjutte my mei syn -gebearden om ’er út to drinken. Ik sette de hoarn sa beare oan de -lippen, mar liet it fochte dat ’er yn wier, bihindich by de oare side -fen ’t hynzer del rinne, en do seach ik det it allegearre fjûr wier! Ik -joech de hoarn oan de swarte man werom, dy dêrop yn in omsjen -fordwoun.” “En hwer hâld’ jy dat nou for?” sei Keimpe. “Wel, dat wit ik -net, sei de preker. Sjoen en ûnderfoun hab ik ’t. Mar hwet it is, wit -ik net. Ik hab hjoed oer de dronkenskip preke, en de gemeinte warskouwe -tsjin ’e jenever as in brousel fen de divel. Mûlk woe de helske barnder -my dêr for strafje mei my in slok fen syn hjitte koite yn ’e termen to -stjûren; mar dêr binne wy to hoedend ta, en ik hab ’er allinne út -leard, det jenever floeibar fjûr út de hel is. Hwent it fjûr, dat ik út -de hoarn geat, stonk krekt as jenever.” - -Nei dat praetke gongen se oan de skylfisk, dy sa út sé komd wier en yn -skulpen op tafel stie. De faem garre de ribbelde bientsjes út de -koppen, en die se yn hjar knipke ûnder in mannich dûbelstoeren en -duiten. “Is dat nou dyn bûsjild, ljea?” frege Keimpe. “Né, keapman, sei -se, “dat binne gelokbientsjes. As men dy altiten by yen draecht hat men -gelok.” “Krekt, ljea’! sei Gosse, “dy gelokbientsjes helje dy in gnap -keardel oan.” “Nou, ja! sei de faem, “it is krekt eft wy ’t bûten jimme -net rêdde koene. Dat scoe wol spitich wêze, jimme sloven, det jimme -binne! Wel, wel!”—“Wol, ik wit net, ljea’! sei de ljeafdepreker: “it is -nou mode, det de manljue frije om de frouljue, mar as wy net by jimme -kamen to meiden, den scoene jimme by ús komme to meiden.” - -Mei al sokke praetkes scoe ’t op lêst to koai. Keimpe en Gosse scoene -sliepe op in opkeammerke, elts op in bêd. Keimpe gong earst by de -ljedde op, do Gosse, dy him folge, en bimirk det er mei de iene foet -hwette stompele, him frege: “Ho is ’t? Ha je ongemak oan ’e foet?” -“Wel, sei Keimpe, “ongemak en ongemak is twa. Mar as bern bin ik ’ris -trape fen in hynzer, en dêr hab ik altiten sa hwet in knollefoet fen -hâlden.” - -Gosse klaeide him út, en gong to bêd. “Ik wit net, sei Keimpe, dat scil -ik mar net dwaen. It is sa myld, ik gean mar mei hear en fear op ’e -wrine lizzen yn pleats fen der ûnder.” Hy lei in pak pompierkes op ’e -tafel del en wipte mei klean en al op bêd. It wier de oare moarns al -ier dei for Gosse. It wier brodsk en myld, en dêrby hie de gleije sinne -op dat opkeammerke bret, det it wier dêr smoarwaerm, en healwei -fjouweren wier Gosse de sliep al bjuster. Do bigoun him syn nije frjeon -en dy bloedrige acceptatie troch de holle to winen; hy koe de sliep mar -net fetsje. Hy seach fen ’t bêd ôf dat pakje pompierkes op tafel lizzen -en tochte: “as de acceptatie dêr ûnder is, scil ik him donderske gau -weimoezje.” Sa sein, sa dien. Mei in wip ’er ôf, op ’e teannen nei de -tafel ta, mar dat pakje wierne allegearre lotterijbriefkes, meast -hierlotten. Keimpe skynde fen nin waermte to witten; hwent hy slepte as -in roas, en raspte troch alles hinne, det it keammerke der fen droande. -Gosse die de gerdinen sêfkes fen eltsoar om to sjen eft ús maet syn -memoarjeboek ek op ’e bêdplanke del lein hie. Mar it wier wol mis. -Keimpe hie him op bêd ontklaeid; hy hie it memoarjeboek ûnder it -kjessen stitsen en laei der mei de holle op to sliepen. Gosse liet de -gerdinen falle; mar do er wer nei bêd gean woe, kipe der in soarte fen -bargestirt mei in wjerheak efkes ta de spleet fen de gerdinen út. Hy -bikipe dat ding ’ris goed, en ja wol, it wier ’t eintsje fen in stirt -mei lytse fearkes fen kleur as tou, en oan de kop ta fol piper. “Hwat -moat dat skepsel brânich en jachterich wêze, tochte Gosse, “dy sa ’n -stirt oan it gat hingjen hat!” en mei ien bigoun de stirt fen in blauwe -gounzer, dy der op kaem, in bytke to kroljen. Hy die de gerdinen noch -’ris hiel, hiel sunich iepen, tilde de wrine hoedend sa fier op, det hy -der efkes ûnder digerje koe. En hwet seach hy? Dy knollefoet wier in -hynstepoat; it fel fen syn frjeon wier leadblau mei it einefel ’er op, -en hjir en dêr in tin ûlefearke. It like folle op in âlde plôke -sophoanne, dêr noch lytse poddefearkes oan sitten bleaun wierne. Dêrby -kaem ’er in smoarge swevellucht ûnder de wrine wei, dy folle nei -rudesalve swime, en dêr Gosse wol fen koarje koe. Gosse liet wrine en -gerdinen sêfkes út de hân glide, en sei yn him sels: “Ik hab nôch fen -dy rudige lucht; mar dou biste in nuvere ome!” Hy kroep wer ûnder de -wrine, en tochte: “Dy bongel hab ik ivich oan de foet, mar ik hab ek -jild.” Hy laei pas, ef hy hearde wol tweintich katten âljen, en dêrby -fleach dat túch sa heiselik by de ramen op, det hy der wer útstapte om -’ris to sjen, hwet dêr to redden wier? Sa as hy foar ’t finster kaem, -wierne de katten wei, krekt eft hja weifage wierne; mar de tsjiiswein -stie der noch, en dêrby trije keardels mei in wiif, dy elts in tsjiis -yn ’e hânnen hienen, dêr se mei foart woenen, mar net koenen. Hja -stienen stôkstil as sâltpilers en liken wol bitsjoend. Gosse net links -skodde Keimpe oan de earm, dy wekker waerd en heftich sei: “Hwet is -der?” “Wel, strûp jo oan, sei Gosse, en sjen it sels. Hwent it is nin -minskewirk.” Keimpe gau de ûnderbroek en hoazzen oan, mar do er dat -trijetal dêr by de wein seach, hy as de blits de ljedde del, en mei in -swier ein piktou dy trije tsjiiskeapers sûnder jild sok in onwiten pak -bruijen om barren tateld, det hja it yn ’e gedachten útmoartten, as -tsjeaven dy de lieu yn de bek sjenne, mar nin oar lûd joegen, as dat -binaude gepiip, dat immen ôfgiet, as hy in akelige neare dream hat. Hja -koenen ek nin fin riere, en it like wol eft hja oan de groun fêstneile -wierne. “Ho let is ’t? sei Keimpe; “kin ik noch in reedtsje oer dy -rêgen hinne dwaen?” “Dat wit ik net, sei Gosse; “it is fjouwer ûre, en -mei in kertier komt de sinne op.” “Den is ’t heech tiid, sei Keimpe, -det se los komme.” Mei ien gong er wer trije slaggen om ’e wein hinne, -mar nou mei de sinne om, en yn pleats fen trije swiere wirden reauntte -er nou trije goede wirden; it tredde en lêste wird wier der amper út, -ef de trije tsjeaven lieten de tsjizen falle en stauwen as reek út -eltsoar. “Hwet haest makken je? sei Gosse do. “Jy moasten noch mar in -rid dien habbe. It koe hjar bêst wachtsje.” “De diker, né! sei Keimpe; -Dat scoe to hird oankomme. Hwent hie ’k se foar sinneopgong net -onttsjoend den hienen se dêr ivich stean moatten. En sa ek dy by dei -bitsjoend binne; as dy foar sinneûndergong net onttsjoend binne, bliuwe -se ek ivich oan ien-en-itselde plak fêstneile. Kom, it is noch ier; wy -habbe neat to forstriken; wy kinne noch wol in reedtsje op bêd dwaen.” -En sa gongen dizze twa wer to koai. - -Hja ombieten dy moarns mei hjar fjouweren, Gosse, Keimpe, de -turfskipper en de preker. Keimpe song earst in ’salm, en die do in lang -gebet. Under it thédrinken bigoun de turfskipper en de preker to -dispetearjen oer it gelove, det de lapen ’er nei fleagen. Do it sa fier -kaem, det it op lilts wirden ôf wier, sei de preker: “Wy scille hjir -mar in spjeldke by stekke. Wy krije dat net yn de liken. Jy scille in -bulte wirk hawwe, skipper, om my sâlte baggeler for ferske en in -skriemer for in geve tsjiis to forkeapjen. Wy reisgje as de -Easterlingen mei in liedsman op in kamiel troch ’e woastine; jy wolle -alle pakkaedzje op it lêstbist smite, en ik wol ’er myn poarsje mei fen -drage. Jouwes is ’t maklikste; mar mines is ’t binlikst, en as wy thús -binne, scille wy sjen hwa ’t gelyk hat.” Do waerd de turfskipper -grimmitich. “Praetstou fen maklik? sei er, “dou, dy mei dyn goede -wirken bihâlden wirde wolste? It stiet dy moai! Dou strûzeste op dy -brede wei, earm minske, dy yn ’t forderf liedt. Mar ik gean yn troch de -inge poarte. Ja, wol ing, man! Ing, ing, siz ik dy! It fel scil de -útforkarden, dy der troch wrame, noch tsjin de doarstilen fen de hûd -strûpe; mar dou, wirkhillige, komste der yn der ivichheit net troch. -Hwet sizze jy kastelein?” “Dou moaste der my, as ’t dy bljeaft, bûten -litte, Wobbe. Ik bin in Romein. Ik oardielje net oer jimme gelove; ik -oardielje oer jimme dwaen; mar dit moat ik dy sizze, det de preker in -kinst forstiet, dy ik net kin, en dy ik yn dyn kaliber, keapman, alteas -net jamk sjoen hab.” “En hwet is dat den?” frege Wobbe. “Wel, sei de -kastelein; “hy hat alles forlern; earst syn wiif, do syn bern, lêsten -noch syn jinnichste soan, dêr er koarts alles, hwet er yn de wrâld hie, -by opset hat. En nea hab ik him oars as oars sjoen, mar evenredich, -altiten evenredich en dimmen. Ho habbe je dat dochs, preker?” “Dat scil -ik dy sizze, kastelein, sei de preker; “it geheim is dea-ienfâldich. -Aste om dy hinne sjuchste, wiste it ek. Yn hwet steat ik bin ef kom, ik -sjen altyd earst op nei de himel, en ik hab dit yn myn eachmerk, det ik -hjir bin, wrot en arbeidzje, om dêr hinne to sjen en einlik ek myn -ivich honk to finen. Den sjen ik del nei de ierde, en stel my foar -eagen it lytse dobke, dat ik deryn mei koartens bislaen scil. Den -loaits ik wech-ende-wear yn de wrâld om, en sjen tûzenen en tûzenen om -my hinne, dy folle ongelokkiger noch as ik binne. Sa lear ik, hwer al -myn soargen eingje moatte, en ho ’n bytke reden ik hab om to kleijen en -to gnoarjen.” “Allegearre riddenaesjes, sei Wobbe, fen de natúrlike -minske, dy de dingen Gods net bigrypt. Litte wy bidde, det de eagen fen -dyn forstân iepene wirde meije, en dêr ta sjonge fen de _stieren fen -Basan_ út de twa-en-tweintichste ’salm.” “My tochte, sei de preker, -“det de fjouwer earste fersen fen Camphuysens 36ste ’salm jo better -passe scoene.” Mei ien droande Wobbe al op fen de _stieren fen Basan_, -en de preker gong wei. Op de ’salm folge noch in lang gebet, dat Keimpe -útgalme, mar hwerby Gosse mei forfelinge efter de hoed seach, en dêr -waerd dat ombyt mei sletten. - -Wylst Keimpe nei de condysjes fen de feilinge fornaem, mocht Gosse, dy -wakker nijsgjirrich wier, sa oan de kastelein freegje: “Hwet âld -stikken skoudermantelke mei gouden heakken hinget dêr dochs op ús -sliepkeammerke?” “Wel, sei de kastelein, “dat is fen ús oarre. Wobbe -sei niis fen it felôfstrûpen yn de inge poarte; mar dy hat it nei stien -by in wide poarte. It is in frjemde extoarje, dy ’t ik oan syn pleats -lit; mar it âld minske woe der wol op stjerre, as se ’t ús forhelle. -Hja wenne to Nes en gong alle moarnen, dy God joech, nei de misse. -Ienders op in moarn, do hja noch to bêd wier, hearde se it misklokje -lieden. Forskrikke forriist it sloof, en seit: “Heare, hear! dêr liedt -it klokje al, en ik noch yn de fearren!” Hja tochte noch, det it in -ynbyldinge wier; harket noch ’ris skerp; mar ja, it wier sa. It klokje -lette wol. As de blits de rokken oer de holle; jak en hoazzen -oanstrûpt; de skoen oan; it skoudermantelke om, en do hals oer kop nei -tsjerke, dêr se nin inkelde libbene siele yn foun; mar de kearsen -stienen op it altar to brânnen en joegen in kwinend triljend ljocht, -towyl in sêft orgelmuzyk mei missjongers út de groun like op to kommen. -Hja knibbele, en do hja hwet lêzen hie, kamen ’er eindelik forskate -minsken deastil yn ’e tsjerke, mar dy al lange tiden wei west hienen. -Ek wier der in bûrman ûnder, dy noch nin wike dea west hie, en dy gong -flak efter hjar sitten. Kel seach hja om, en sei: “Myn God, bûrman, ho -komstou hjir?” “Bûrwiif, andere de geast, “dit is in mis, dy for ús -lêzen wirdt, mar net for de libbende. Sjen mar net om, en stean net op -foar ’t wy der allegearre út binne. Rep je den sa gau je kinne de doar -út; mar pas op, det je de heak fen jou skoudermantelke los habbe, hwent -oars binne jy in lyk.” Mei ien kaem in pryster op it altar, dy ek al -lang wei west hie, en do dy de misse lêzen hie, stoenen de geasten op -en gongen de iene nei de oare mûsstil de tsjerke út. Do de lêste der út -gong, wier beppe him as de blits op ’e hakken; mar hja hie de teannen -noch net oer ’e drompel ef de doar waerd mei in gryslik misbaer -tasmiten, sa det de slippe fen beppe mantel yn ’e doar biflapte, en hja -hie siker efteroer slein en de plasse forbrizele as de heak fêst sitten -hie. Hja helle de mantel mei alle macht nei hjar ta en krige him ek -los, mar mei forlies fen de slippe, dy yn de biknipinge fen de doar -sitten bleau.”—“En dêr is dat skoudermantelke noch in reliquie fen! sei -Gosse; “as ’t bard is, is ’t wier!” - -Keimpe kaem gau werom en helle Gosse op om mei eltsoar nei de feilinge -to gean, dy ticht by de séwâl wier. Underweis bigoun Gosse al wer fen -dat rispiske to neuljen; dat wynde him al yn ’t liif om, ho mear as er -der oer neitochte. “Hwet meije de ljue wol tinke, sei er tsjin Keimpe, -“as se in rispis fen my sjenne, dat mei myn bloed skreaun is? Ik scil -jo dat straks mei inket wol oerskriuwe.” “Hwerta dy moeite? sei Keimpe, -“it bliuwt ommers ûnder ús, en der kinne nea mear oer gean as fjouwer -eagen. En hwet kin ’t skele eft in ding mei swarte ef reade inket -skreaun is?” “It mei de divel! sei Gosse; “yn alle gefal bin ik dy neat -mear skildich as jild, mar bloed hâldt yette hwet mear yn. Né, mynhear -_Pik en Zonen!_ al binne jimme Hollânners noch sokke bitoevde feinten, -sa lit ik my net forrifelje. En wiste hwet, keapman Keimpe? Aste my dat -rispiske op it eagenblik net wer jowste, den scil ik de minsken op ’e -forkeapinge ’ris fortelle, hostou der útsjuchste aste nin broek oan -haste.” It wier, tink ik, sa hwet healwei tsjienen; hja wiernen yn de -neakene dunen, dêr neat to sjen wier as it skaed, dat de gleone sinne -efter hjar makke. Do Gosse drige, bearde Keimpe eft hy bang waerd, en -helle it memoarjeboek út de bûse, kwanskwys om it rispis to siikjen; -mar hy lei it op ’e groun del, en flink rôlle er mei beide hânnen it -skaed fen Gosse op, krekt as in reep swart pompier, dat lâns ’e groun -laei, fâldde it op yn in lyts bistek; hwent it wier sa tin as in -loverke; en sa biteard lei er it yn it memoarjeboek, dat er yn in -binnenbûse fen it baitsje stiek. Dêr stie Gosse sûnder skaed! Hy seach -wakker sneu, krekt as in jonge, dy de draek ôfknipt is. “En hwet scoe -dat nou?” sei er. “Dat scilste daelk wol wys wirde, sei Keimpe; “mar -dou krigeste dyn rispis net wer, feint!” - -Hja kamen by de feilinge, dy yn ’e iepene loft hâlden waerd; mar it -dûrre net lang, ef in boun ondogenske Amelâner jonges krigen Gosse yn -’t each. Hy hearde al efter him: “Sjuch, sjuch! Dy keardel hat nin -skaed!” Dêr kaem ek in âlde fekke by, dy tsjin ien fen de jonges sei: -“Dat skaed hat er forkoft oan de kweade. Hwent dy docht yn skaed; dat -is de prins fen skaed en tsjusternisse.” Gosse hie in bytke nocht oan -dy praetkes; hwent hy tofte, as de Amelâners dat leauwe, forsûpe se my -noch as in mâl houn yn sé. Dêr kamen al mear jonges by, en hwer’t er -hinne wynde, hja folgen him oeral op de hakken mei de rop: “In keardel -sûnder skaed!” Gosse, dy bang waerd, det de jonges him allehiel yn ’e -maling nimme scoenen, seach op it lêst nin oare útkomste as mids yn ’e -heap fen de feilingkeapers to kringen, en dêr to hûshâlden, sa goe’ as -er koe, ta it bigoun to jounjen, en it skaed mei it ljocht to neate -gong. De preker wier der ek, en hie meilijen mei Gosse, en naem him mei -yn in tinte, dy in weard dêr for it jongfolk opslein hie. Dêr bleau er -ta de lampe opkaem. Do kommandearre er in flesse wite wyn; mar do de -taper him dy brochte, en seach det de lampe nin skaed efter him joech, -houdde de man de amme yn fen forbauwerearringe; hy stie sa lang as er -woechsen wier stôkstil Gosse oan to gapjen, en sette einlinge de flesse -wyn hoedend foar him del; it jild striek er yn in pantsje, dat er heech -op in keeft weisette; hwent hy doarste it net yn ’e bûse drage. En om -’t er eang wier, det de kweade mei yn ’t spil wier, doarst hy der ek -nimmen in wird fen kikke. Nei de feilinge waerd it op ’t lêst in heale -merke; it streamde der brandewyn en bier; de fyoele kaem op ’e lapen, -en silers en fammen skotsten dêr, det it klapte. Gosse naem ek in -slytke, in moai Amelânner blomke fen achttjin jier, dy om him hinne -hinge, as hea om ’e skûte, en dat spil gong opperbêst ta det hja ek -foar de fyoele kamen. Der waerd skotst; de kreakeling waerd makke, do -yn de rounte, en nimmen hie hwette mirken, as de taper, dy bang waerd, -det syn hiele tinte yn de loft fleane scoe. Mar do it oan de Uterske -mars takaem, wier it mis. Wylst se foar in lampe, dy yn ’e tinte hinge, -op ’e rigele stienen om foarút to marsearjen, dûrre it noch hwette foar -de spylman klear wier, en op iens mirken de feinten efter hjar, det de -hiele rigele skaed efter him hie, allinne Gosse net; efter Gosse wier -’t ljocht. Op iens gûlden se ’t út: “In keardel sûnder skaed! Mannen, -bergje jimme!” Nou wier ’t krekt eft de tinte leech fage waerd; de -dounsers spatten út eltsoar as diggelfjûr; de kreupele spylman sprong -fen de tafel ôf en briek de hals hast, goeman. Mar der wier nin ien dy -mear skonk makke as Gosse faem; dat sloof miende, det hja mei de bare -divel oanlein, ja, op syn skirte sitten hie, en it minske fleach yn de -dúnen op sa fier as hja lân fine koe. Dêr stie Gosse; hy hie it ryk -allinne, mar dat noaske him net, en hy makke, det er ek út it ljocht -fen de lampe kaem. Sa as er de tinte útsloep, seach er de preker, dy by -de yngong stean bleaun wier, om to sjen ho dat spilke ôfrinne scoe. -“Dat is forlegen spil. Dou biste dêr al raer yn ’e lampe roun”, sei de -preker. “Skjin forlegen”, sei Gosse. “Ik hie nea tocht, det it skaed ús -noch nediger is as brea.” “Ja, sei de preker, “yn sa’n wrâld binne wy. -By it ljocht heart hjir skaed, en it ongelok by it gelok. Sûnder skaed -en tsjinrampen kin de minske net troch de wrâld komme. Skaed en ongelok -meitsje him ta in man, dy oeral achtenearre is.” “Is ’er den nearnze -ljocht sûnder skaed? frege Gosse; “dat is in rare biskikkinge.” “Ja, -wol, sei de preker, “is ’er ljocht sûnder skaed, en laitsjen sûnder -triennen. Mar dat is boppe, net ûnder de sinne.” Keimpe kaem der ek op -ta, en romde wakker, det er de bêste percelen pik en swevel for in -pryske krige hie. “Mar ik bin wirch, sei er; “litte wy nou nei hûs -gean.” En hja gongen wer nei it weardshûs to Ballum, dêr Gosse neat -gauwer to dwaen hie as om to meitsjen, det er út it ljocht fen de lampe -efter de gerdinen kaem. - -Sa gau wierne se de oare moarns net op, ef Gosse moanne Keimpe om syn -skaed. “Dou haste my jister moai to fiter hawn, sei er; “gekheit is -gekheit; mar det de minske nearne forskine kin, ef hy wirdt for in -trewant fen mynhear Rounpoat oansjoen, dat is nin gekheit.” “Nou, sei -Keimpe, “dyn skaed scil ik dy wer jaen, aste my swarste, detste nea wer -fen it rispis, ef ho ik ’er ûnder de klean útsjen, reppe scilste.” -Dizze condysje brocht Gosse wakker yn de knipe; mar omdet hy nou -dudelik ûnderfoun hie, det hy sûnder skaed ivich yn de tsjusternisse -omstrune moast, die er dy eed. Do rôp Keimpe in âld wyfke, dat dêr wier -to kreamheinen, en mei hjar en Gosse sloep er yn de dunen midden yn de -gleone sinne. Hy helle it swarte pompier wer út syn memoarjeboek; -striek ’er de tearen en knûkels sa hwet út, en lei it krekt op de selde -ûre as de foarige moarns, do hy it der ôfkrige hie, efter Gosse del. De -âlde kreamheinster, dat in tsjokke moggel fen ’n moeije wier en fen it -mylde waer wakker útwazeme, helle hjar finger trijeris troch de hoksen -hinne, en striek en lymde it skaed oan de rânnen fen Gosse soalen mei -hjar swit fêst. Keimpe bliesde der op en sei: “Klear is ’t!” En, ja -wol, Gosse hie syn skaed wer, en wier sa bliid as in ingel, det er wer -reisgje koe, hwer ’t er woe. Mar it kaem dochs sa út, Gosse wier nou -bikend op Amelân; en ho bikend? As in hekser, in trewant fen de -bokkepoat, en hwer ’t er hinne draeide, it wier en bleau dochs “Gosse -sûnder skaed”, al hie er den ek syn skaed wer krige. Dêrom ho earder -det er fen Amelân ôf wier ho better, en noch dy selde aftermiddeis -brochte Keimpe him yn in âld fearskipke, dat nei Holwert gong. Keimpe -krige syn sin. Mei Gosse it skaed ôf to nimmen woe er twa miggen yn ien -flap fange; hy woe Gosse ôfleare om him ea wer om ’t rispis to moanjen, -en him ta gelyk twinge om wer nei hûs to tsjen, en ’t kaem beide sa. - -It wier moai waer en flak foar ’t lapke nei de wâl ta. De skipper joech -it roer oan de feint, en kroep sels yn ’e roef om in praetke mei Gosse -to hawwen. De skipper hie ek al heard fen de keardel sûnder skaed, en -nou er seach, det Gosse krekt sa wol skaed hie as hy sels, miende hy -det de kweade de eagen fen hiel Amelân dy deis bitsjoend hie, hwent hja -swarden der allegearre op, det nimmen dy deis skaed oan Gosse bikenne -koe. “Ik wit net, Amelân is myn geboartepleats”, sei de skipper, “mar -it is dêr yn der ivichheit net plús. Hja sizze ommers ek, det it mei de -namme fen Amelân oremus is.” “Ei! sei Gosse, “en hwet is dat den?” “Dou -wiste ommers wol, sei de skipper, hwer it wird _Ameland_ fen dinne -komt? Alteas de Amelânners witte it wol; mar hja scille it faek net -sizze.” “Ik mei it dochs wol witte?” sei Gosse. “Hiel wol, sei de -skipper. “Dou moastte witte, det Harmen koarthakke oan alle eilânnen -hjar nammen jown hie, en det hy dy yn syn memoarjeboek oanteikene. Hy -hie efter de lêste namme al _Amen_ set, do er to let bimirk, det ’er -noch in eilân binoarden Fryslân forgetten wier. Om nou net yn syn -memoarjeboek to malkjen sette er after _amen_ it wird _land_, en dêr ús -maet in Amsterdammer fen geboarte is, dy de N op it ein net útspriek, -sa kaem fen _Amen-land_ de namme fen _Ameland_”—Der foer ek in fiskael -mei hjar, dy Obbe Ruardi hiette; hy hie foar jierren in bankerot slein, -en do fluchtte er nei Vianen, om net mei de sintinsje op de boarst in -healûre oan de kaek to pronk to stean[58]. “Dat lit him wol hearre, sei -dy fiskael, “mar de reden fen de namme fen _Vianen_ is noch wol sa -apokryf.” “Vianen, Vianen? sei Gosse, “hwer laeit dat?” “Der binne twa -Vianens, sei de skipper; “ien yn Hollân en ien yn Fryslân, mar fiskael -hat, bigryp ik, Vianen yn Hollân op it each.” “Ja, wol, skipper! sei -fiskael, Vianen yn Hollân. Nou, dêr kaem yn -toalf-hûndert-twa-en-tweintich fen bûten in ezel oan, dy midden yn ’e -poarte in greate brodze, in dûbeld miel, falle liet. In mounts, dy -krekt út de poarte gean scoe, sei yn ’t Latyn: _Fi, Ane!_ Fy Ezel! en -dêr fen hawwe se dy pleats do _Vianen_ neamd. Sa det Amelân en Vianen -wol op hjar nammen romje meije.” “Ik winskje jimme wolkom oan wâl, -mannen!” sei de skipper; hja stapten út it skip, en gongen yn Holwert -op. - -Mei it getij wier ’t al moai let op ’e joun wirden, en Gosse moast to -Holwert wol oernachtsje. Yn ’t weardshûs trof er in boer oan fen -Frentsjer, dy nei it eilân west hie om in pear Amelânder kjedden to -keapjen; dêr scoenen de soantsjes fen syn lânhearre hynsterriden op -leare. Gosse hie in âlde moeike to Wjelsryp wenjen, dy in bulte splint -hie, en him tochte dy koe er op syn wei nei Molkwarren noch wol ’ris -forsiikje; hja húshâldde mei in faem fen Molkwarren, dy Gosse goed koe, -en him tochte, dêr koe er wol hwette wille mei ha. Hy woe de boer net -jern freegje, eft er mei nei Frentsjer ride koe; mar hy sei him, det hy -der hinne woe, en noch net wiste, ho ’t hy der hinne komme scoe. De -boer die eft er ’t net hearde; hwent it wier in boune sa as der folle -binne. Mar it wiif, dy mei him wier, griisde it dochs, det Gosse dat -greate ein foetearje scoe, wylst hja mei hjar beiden yn ’e faijeton -sieten, en noch pleats for twa man oer hienen. “Kom! sei se tsjin de -boer, “dou moaste alle herten by dyn eigen tinke. It is in dimmen -jongkeardel. Lit him mei ús ride. It nimt dy neat ôf. De wei is as -klaphout. It is moai waer, en de tredde man bringt de praet oan.” De -boer sei earst al, det hy der neat mei fortsjinne, mar liet him troch -it flaijen fen syn wiif oer stach sette, en Gosse ried mei hjar. Hy -siet efter mei it wiif, en die ek noch nut, hwent hy paste op de twa -kjedkes, dy efter oan de faijeton boun waerden. - -It wier krekt snein, do se de moarns om fjouwer ûre foartteagen, sa det -Gosse, dy to Oerdum, dêr de húsman op wenne, ôfstapte, al yn tiids to -Frentsjer wier. Hy socht nei in tsjerke, en in famke wiisde him de -Academytsjerke, dêr in prefester it wird dwaen scoe. Gosse seach wol -oan de klean fen de ljue, det it hjir treftich spul wier; en det er -hjir net ûnder syn kaliber wier, dat hearde er al gau, do de tekst fen -Matheus saun, fers ien-en-tweintich, ôflêzen waerd. De prefester joech -de ljue fen de inge poarte, dy smeulden op de goede wirken, ek sa’n -ongenedich pak, det de hounen der nin brea fen frette scoenen. Gosse, -sûnder det er it wiste, wier by forsinninge to lânne komd yn ien fen de -studintebanken; de studinten hellen him yn en lieten him sa fier troch -komme, det er flak tsjin de preekstoel oer to sitten kaem. It wier -alles oandacht yn ’e tsjerke, en sa stil, det men wol in stûrke rôljen -hearre koe. Gosse forfeelde him ûnder dy preek; it wier nin spek for -syn bek; en om ’t it rju waerm yn dy lytse tsjerke wier, en er sa ier -op west hie, krige Gosse foar de tapassinge al de sliep. Hy hie in plat -rounbollich hoedke op nei âld Molkwarrer jestael, en sa siet er dêr to -sliepen. Under de tapassinge gong ’er ien fen de breedste studinten -foar him stean, wylst in oar yn de bank ’er efter Gosse hiel sêftkes it -hoedke fen de holle lichtte, der mei syn pinnemês gau de plasse fen de -bol útsnie, en it Gosse do wer bihindich opsette. Gelokkich, det de -prefester, dy preke, der neat fen mirk; hwent der wier nin minske, dy -de hierren fen Gosse rjuchtfirdich ta syn hoedke útstykjen seach, dy -net in glimke ûnder de preek ôfgong. Twa dyakens foel it yn ’t each, -mar dy minsken wierne forlegen mei hjar sels, en op it punt fen út to -prûsten. Einlinge kaem de prefester mei in neigebet oan amen ta, en -scoe de foarlêzer de ’salm ôfkindigje; yn dat eagenblik hompte ien fen -de studinten mei syn earmtakke Gosse fûleindich oan, forheftich -sizzende: “Boer, Boer! Bidde!” Gosse as de blits it hoedke fen de kop -en dat foar ’t eansicht! mar do hy mei syn slieperige kop forheard -troch de bol fen syn hoed yn de gemeinte omdigere, sjuch, dat koe nin -minske sûnder laitsjen oanskôgje, al moast hy ’er ek om stjerre. De -prefester hie der krekt it each op, mar de man kearde him om yn de -preekstoel en die de wite bûsdoek foar de mûle, omdet er it útskettere. -En al de dyakens, dy yn ’t hekje sieten, en de manljue dy neist de -preekstoel flak oer Gosse wierne, gierden it út, en it wier gelokkich, -det it orgel en it sjongen fen de ’salm de boel hwet forbjusteren en in -ein oan dat ergerlik mirakel makken. - -Gosse makke gau, det er by in kastelein yn ’e bocht fen Guinea kaem, dy -er syn need klage en it hiele stik forhelle. “Ja sei de kastelein, “den -biste yn ’e hânnen fen de hoantsen wêst; dat binne bysfeinten.” -“Hoantsen? Hwa binne dat?” frege Gosse. “Dat binne studinten,” sei de -kastelein. “Dy neame wy hjir to Frentsjer sa, omdet se mei alle mâlle -franjes oan, en altiten wer oars, op strjitte komme. De iene dei seit -mei dat foltsen de oare net; den binne se sus klaeid, en den wer sa; -nin minske kin ’er each op hâlde; krekt as de hoantsen op ’e terpen, dy -oan ’t fjuchtsjen binne, en hjar nou spits opsette, den de fearren as -boarstels oerein stykje; nou dy en den wer in oare kleur oannimme; nou -stilsteane, gysten foartrinne, en den werom op eltsoar ta fleane. Sa -binne de studinten ek.” Koartom, Gosse bigriep det Frentsjer syn lân -net wier. “It is hjir nin trewes for my, sei er tsjin de kastelein; “ik -scil mar gau meitsje det ik to Wjelsryp kom.” “Ja,” sei de kastelein, -“dy mient det er gochem is, wirdt hjir noch bitritsen. Hja binne de -divel to tûk ôf.” “Dat liket wol, sei Gosse; “der is altiten baes boppe -baes. Mar hwer kin ik hjir in nije hoed keapje?” De kastelein wiisde -him in winkel, en Gosse kuijere mei in splinternij rounbollich hoedke, -dêr twa griene linten by del biggelen, nei Wjelsryp ta. - -Do er to Wjelsryp oan it hûs fen Wypkmoi kaem, sieten de finsters -sletten. Hy rinkele oan; Fod, de faem fen Molkwarren, dy opdie, seach -hiel bidrukt, en forhelle him, det Wypkmoi dea wier, en det ’er nou twa -omkesizzers fen hjar mans kant mei exteur yn hûs wierne. De twa migen, -de iene Foake Tjommes, en de oare Jelle Pibes, twa jongkeardels, dy it -der al hwette jinlik foel, fregen Gosse, eft er in deimannich by hjar -út-fen-hûzje woe, dêr hy neat tsjin hie. Do se de jouns hwet jimmette -hiene, frege Gosse de migen gau, hwerom se de exteur yn hûs hienen? Eft -der onrie wier? De âldste, Foake Tjommes, naem it wird op. “Dou wiste, -Gosse, sei er, en dat is bikind oeral, det moeike in skoan kaptaelke -fen hjar man urven hat, en dat is net yn hjar hânnen formindere, mar -mear as fortsjiendûbele. Hwent der koe neat ôf. Hja scoe hjar eigen -kwea wol ite; dy earniger is as hja, moat ’er noch berne wirde. It gong -sa fier, det se nou minsken, dy oan legerwâl laeinen, jild liende op -húsrie tsjin tweintich en tritich percint yn ’t jier. Der is alles by -to pas komd, om dat minske yn oare stokken to bringen. De domenij is -hjir wol hûndertris west om hjar dy tsjinst fen de mammon as ôfgoderij -foar eagen to spegeljen, en as de wirtel fen alle kwea; mar it wier -allegearre bûter tsjin ’e galge smard. Hja houdde hjar earm, en sei, -det alle pracht en oerdiedichheit ek yn de skrift forbean wierne. -Domenij koe nin duit for de tsjerke ef de earmen los krije, en it -jinnichste, mei ik wol sizze, dat hja willich bitelle, wier it jild, -dat hjir omslein is om de wachten to leanjen, dy it doarp nachts rinne -lit om op de tsjeaven to pasjen. De moaiste grap, dy ik hjir sjoen hab, -is fen hjar sweager, de prefester yn it Hebreausk en Arabisk to -Frentsjer, west, dy hjir in pear dagen by hjar út-fen-hûs wier. Dy man -woe wyn ha; hwent hy sei, det for elts fatsoenlik minske deis in -healflesse wyn groeide, en do dat net gauwer-nôch kaem, stjûrde hy in -jonge nei in wynkeaper to Frentsjer om for rekkening fen Wypkmoi in -anker bêste reade wyn to stjûren; hy wier ’er boarch for. “Mar, -sweager, sei hja, “hwer scil dat hinne? In anker wyn? Dat kin ’k net -op.” “Den scille domenij en pastoarske dy wol helpje, ljea’! Dy hawwe -hjir langer-nôch sloppe thé mei blauwe dreage malke by dy dronken. En -aste net bitelje kinste, den scil ik yn Hennaerderadiel mei permisje -fen de grytman in omgong for dy dwaen.” Mar it moaiste wier noch, det -er moeike op syn Turksk bikeare woe, hwent hy mient, det hiel Wjelsryp -Arabisk kin en de Koran lêst. As der in bidler oan de doar kaem, den -sei er: “Hâld de hân op!” en den liet hy sa heech as syn hân rikke koe -in sechsteheal yn de hân fen de bidler falle, dy takniep en bliid -foartgong. “De biddelsek hat in gat, sweager-om! sei se den, “dat is -jild weismiten. It reau sûpt en fret it aenstons wer op. Mar hwerom, -prefester, litte je jins gave sa heech del falle?” “Dat scil ik dy -sizze, Wypk, sei er: “net om de moriaen to waskjen, mar om dy to -biwiisgjen, detste noch net ienders in goe Turkinne biste, ik lit stean -fen Kristinne. Mahomet liet syn gave ek ’ris sa heech del falle yn de -hân fen in ongelokkich man, en syn sweager Ali, de fjirde fen syn -opfolgers, frege him, lyk as dou my, hwet dat bitsjutte? Hwerop Mahomet -dit andert joech: “As de gave út dyn hân giet, den seit hja fiif -hearlike wirden oan dy, foar det hja falt yn de hân fen de ongelokkige, -dy hjar kriget. Ik wier lyts, sei de gave en dou haste my great makke. -Ik wier min yn getal, en dou haste my forhûndertfâldige. Ik wier dyn -fijne, en dou haste my ta dyn frjeon makke. Ik wier tidelik, -foarbygeande, en dou haste my ivich makke. Dou haste my biwarre, en nou -biwarje ik dy; dou wierst’ earst myn wacht; en nou ik dyn wacht en dyn -biskermingel for de ivichheit.” “Mahomet, sweager! frege Wypkmoi dêrop, -“wier dat nin Harnzer trekskipper? Forline jier bin ik mei ien fearn, -dy hjitte ek hast sa. Ik leau fen _Makke Mets_.” De prefester seach -hjar noch ’ris oan mei eagen fen de djipste forspijinge, en gong -aenstons mei in opsteand seil nei Frentsjer, sûnder hjar goendei to -sizzen. Sont is hy der net wer west.” “Ja mar, sei Gosse, “ik wol witte -hwerom exteur hjir yn hûs is?” “Nou, sei Foake, wachtsje dyn bar; dou -scilste ’t hearre.” “Mei dyn wolnimmen, Foake, sei Jelle-miich. “Dou -haste noch hwet forgetten. Moeike wier wakkere rynsk mei alles, hwet -nin duit kostte, om dêr for sa folle earniger to wêzen op alles hwet -jild kostte. Hja wier frjeonlik, sels fliensk; ja, knikte it lytste -bern en in bidler goendei; praette as in alk op de bisiten, det elts, -dy hjar for de earste reis mette, hjar for it flotste frommis fen de -wrâld oanseach. Dat kostte hjar allegearre mei eltsoar noch nin reade -duit, en de ljue wierne der wakker mei op streek. Binammen priisgen se -hjar, det se sa godstsjinstich wier. Hja gong eltse snein op in prik -trijeris nei tsjerke: wier der de earste en de lêste; yn ’t -’salmsjongen snettere hja boppe allen út, en it wier krekt eft hja -domenij de wirden út de mûle sjen woe. Dy grap kostte hjar eltse snein -trije duiten yn it ponkje! En dat wier de jinnichste en de greatste -útgave dy hja ta de eare Gods die, en for dy trijeduiten koft se wol -for trijetûzen goune achtinge by de minsken, dy folle ljeaver de skyn -fen de godstsjinst, as de godstsjinst sels sûnder de skyn hawwe. Nou -witste alles, Gosse! Gean nou dyn gong. Foake-miich.” “Dêr komt it op -út,” sei Foake; “Wypkmoi hie foar tweintich jier al in skoan kaptael -erfd; der wier neat ôfgien, en alle jierren bulten bykomd. En hwet -hawwe wy nou yn ’t nêst foun? Neat, as ’t húsrie en hwet klean.” -“Neat?” sei Gosse. “Né, neat; sei Ritske. Wy kinne yn ’t nêst sjen.” -“En hwer is dat den bleaun? frege Gosse. “Ja, hwer is dat bleaun? sei -Jelle, “as wy dat wisten scoenen wy hjir exteur net yn hûs habbe. Der -is premomsje op de faem, en exteur moat oppasse, det hja net ontsnapt. -Hja wol net klappe, en is sa ticht as in pôt, howol wy witte, dat -Wypkmoi noch al it ien en oare mei hjar oerlei” “Is hja den net -earlik?” frege Gosse. “Hja is sa trou as goud, sei Jelle, en as hja -stelt, den stelt se for de man, dy se ljeaf hat. Sa scoe se Wypkmoi de -apels onttake, dy efter de latten fen de itensspine op it slot laeinen: -hja woelle in spiker om it ein fen in stokje, en dêr pikte se den in -rûkapel mei troch de traeljes hinne for hjar hertlapke, in ljeaf -flaeibekje fen in famke dat hjir neist wennet. Wy witte ek, det hja de -restjes fen it iten for Wypkmoi weimoffele en oan in earm widdou joech; -en de swierste sonde fen ontrou, dy wy fen hjar witte is, det hja in -heal flesse wyn oan hjar frijer opfoerre hat: dy hie se nomd út twa -oare flessen fen moeike en ’t gat wer oanfold mei reinwetter.” “Nou, -sei Foake, “as dat hjar greatste skelmstikken wierne, dat mochte hinne -bruije; de fammen stelle meast net for hjar sels, mar for hjar âlders -en frijers. Mar der is neat, en wy moatte witte hwer ’t bleaun is. En -nei minskeëach kin nimmen it witte as Fod. Hja scil ús net ontkomme; -dêrfor habbe wy exteur yn hûs. Men sjucht immen wol foar de kop, mar -net yn ’t krop.” - -Sa gau as Gosse de oare moarns mei de faem allinne wier, forknipte er -hjar alles, hwet de twa migen him sein hienen en hwet premomsjes it -gerjucht troch oanbringinge fen de twa migen op hjar krige hie. “Dêr -scil hjar de wjergea foar helje, dêr ik sa’n wird om siz!” sei Fod, dy -sa edel wier as de prins: “hja moatte net tinke, det ik in tsjeaf bin. -In tsjeaf, dy it seit.” “Mar wiste ’er den neat fen, frege Gosse, “hwer -it jild fen Wypkmoi bleaun is?” “Ja wol, wit ik dat, sei Fod, mar ik -hab in hege eed sward, det ik ’t nimmen sizze scoe.” “Nimmen sizze? sei -Gosse; “haste ek sward, detste it nimmen skriuwe scoeste?” “Dat net,” -sei Fod. “Wel, skriuw it den, sei Gosse, en dou biste út de kinken.” -“Ho koe ’k sa sleau wêze, det ik dêr net oan tocht ha? De wjergea! ja, -ik scil ’t skriuwe. Dou gieste joun mei de beide migen nei Reinou to -pizeljen; dêr is in oansit om de bûrrerekkening fen forline jier op to -nimmen. Dat scil wol healwei toalven wirde ear ’t jimme dêr weikomme. -Wiles kin ik alles skriuwe.” Hja liet aenstons for in stûr pin, pompier -en inket fen master helje, en bigoun do dit to kwatteljen. - -[Yllustraasje: DE APTHEEK FEN MASTER CAMSTRA.] - -“Us frou, earm minske, is noch fen kjeld en honger mids yn al hjar jild -omkomd. Hja wier sa eang, det hja it ein net fine scoe, det der nin -turfke op stean koe, om hjar in bytke to waermjen. Soms hie se in -mannich koalsblêdden fen de rúchskerne fantele, dêr se thús op -omgnaude. Do hja sa forswakke det hja bêdridich waerd, hie se altiten -it each op de pultrom, dêr hjar lânskipsbrieven yn laeinen; oars hie -hja ek net; hwent om hjar jild by de ljue út to setten, dat bitroude -hja net. Hja wier ta it lêste ta by hjar forstân, mar op in jountiid, -(it skimere sa hwet) do it tsjin it ein roun, sei se tsjin my: “Fod, ik -leau det myn ûre hast forroun is, en ik hab noch hwet oan dy to -sizzen.” “Hwet is dat frou?” sei ik. “Dou haste my lêsten frege om -fjouwerhûndert goune om de faer fen dyn feint to rêdden, dy oars de -kluwers yn hûs kriget, en den noch twahûndert goune for dyn feint om in -negoasje yn skjippefellen to bigjinnen. Ik koe dat do net dwaen, mar -nou hab ik jild. Lykwol scil ik dy de seishûndert goune net liene, mar -wol jaen; op ien condysje, detste my in eed swarste, detste dwaen -scilste hwet ik dy hjit, en detste dat oan nimmen op de wrâld forklappe -scilste.” Do ik dy eed dien hie, joech hja my de kaei fen it pultrum om -in sek gounen to krijen, dy ik ûnder myn sneinspak yn myn kleankiste -treau. Do liet hja my de tromp mei al hjar lânskipsobligaesjes krije, -en sei: “Dêr, Fod! Pas dêr op! Dêr sit de aep yn! Dêr moat nin ien fen -myn erven syn kloeren oan sette. Liz dy ûnder myn holle as ik yn de -deakiste liz.” Do liet se my út in forholen hernke fen it pultrom noch -in lyts seamlearen pûdtsje mei 25 goudene ducaten krije, en do hja dy -yn de hân hie, sei se: “Jow my kâld wetter.” Ik joech hjar in komkefol, -en mei lytse swolchjes bigoun hja do dy goudstikjes der yn to proazjen. -Soms bleau der ien yn de kiel stykjen, en as hja den kokhalze, den toft -ik: “Nou smoart frou!” It slikjen foel hjar wakkere swier; mar mei -folle gewraem hie se yn in ûre al de fiif-en-tweintich ducaten der -trochskouwen, en do de lêste der mei in útritsene hals troch komd wier, -sei hja: “Godtank! Dat is birgen, Fod. Dêr scille myn migen de fingers -net giel oan telle.” Dat wirk hie hjar sa ôfboald, det hja gau nei de -siken bigoun to gapjen. Der kaem in ôfgryslike greate flearmûs mei -swarte wjukken tsjin de finsterruten oan to flodderjen; de boarst fen -frou bigoun to rotteljen, en mei in tweintich tellen wier hja wei. - -Dat ding ûnderteikene Fod en joech it de oare moarns oan de migen, dy -beide útrôpen: “De wierheit hat in skel lûd!” Aenstons gongen se nei de -grytman, eft hja it lyk wer út it grêf opdolle mochten, en dy stie it -ta, mits det exteur en adstinten der by wierne. Do de deagraver en syn -soan, dy dat wirk bifellen wier, de kiste jouns yn master Camstra’s hûs -optôgen, sei dy: “Ho is ’t nou? By hjar libben woe se nimmen in duit -jaen; tinke jimme, det se it nei hjar dea dwaen scil?” “Dat scille wy -bisiikje”, seinen de migen. Do de timmerman it teksel fen de kiste -skroefd hie, wier de earste greep fen de migen ûnder de holle fen it -lyk, en ja wol, dêr founen se al de lânskipsbrieven, lyk as Fod skreaun -hie. Mar de ducaten sieten hwette djipper, en dêr kaem master Camstra -by to pas. Hy lei it lyk op in lange bargetrôch, en do er it dealekken -der ôf hie, siet ’er in onwiten gielspekkelde pod op hjar boarst, dy -der mei de tange ôfnomd waerd en yn de jarresleat smiten. Mar do master -it mês yn de mage sette om de ducaten to finen, do kamen ’er trije -slangen út hjar kiel opsetten, dêr de migen mei exteur en adstinten fen -út eltsoar spatten, mienende det it gesanten fen koarthakke wierne; mar -master, dy wol oan in goede, mar net oan in kweade god leaude, feegde -der mei syn rotting yn om, det de bisten gau krekt sa folle to sizzen -hienen, as Wypkmoi sels, dêr hja by út-fen-hûze hienen. Master Camstra -hie mei in rep de ducaten wer, dy er yn in komke mei wetter lei, en do -hy se ôfdruid hie, joegen de migen oan master Camstra der twa fen, oan -exteur en de deagraver, in earm man, elts ien, oan de adstinten ien mei -hjar beiden, en fen de oare tweintich stieken se elts tsjien op. “Sjê -sa!” sei master. “Dat is sa fier birêdden. En nou forsiikje ik de -frjeonen op in glêske wyn.” Hja gongen op in opkeammerke, dat -boarstende fol siet fen seagen om bonken ôf to setten, fen toskelûkers, -papaverkoppen, aptekersflessen en potten, fizels, liedbânnen, stimpers, -slangen en salamanders, dy oan de balken hingen, en alderlei reau mear. -Do’t hja mei de piip en de romer yn ’e hân ûnder seil wierne, sei -Foake-miich: “Dat like earst wol eft it net ienders in waeideade wier; -en nou is ’t noch in wyndeade wirden.” “Nou ja, sei de deagraver; it -kin ’er ek op stean. Hja komme allegearre by my to lânne, mar sa’n ien -as Wypkmoi hab ik noch net bistoppe. Dat liket ommers as in hier op in -baerch; dy dooch ek net foar det er op de ljedde hinget, en dy de -riezel der út hawwe wol, moat ’er mei it mês by.” “Sa, sei master -Camstra, “den bin ik de slachter? Dou makkeste al in moai man fen my.” -“Ja, master, sei de deagraver, om jo de wierheit to sizzen, binne jy -lang sa’n goed man net for myn húsgesin as jou foargonger Pillenborch. -Dy wiste hwet in deagraver takaem. As dy mei in Wjelsrypster goed oan -’t pirgearjen en ierlitten wier, den sei ik tsjin ús Wiggele: “Boi, -meitsje de klokstouwen mar los en set de lodden mar klear!” Sa heart -it. De deagraver en de doctor moatte maets wêze. Dy moatte eltsoar it -wirk yn ’e hân spylje[59]. Mar jy litte de siken hast yn hjar eine sop -opkoaitsje, en de flime en de jalappe lykje wol contraband by jo to -wêzen. De need moat al oan de man komme as je dêr ta oergeane, en it is -eft de divel ’er mei spilet, nou is ’er net heal sa folle op it -tsjerkhôf to rêdden as mei master Pillenborch. It liket wol eft de dea -folle banger is for in docter, dy in bytsje as dy in bulte docht.” “Ik -forjow it dy, Jouke, sei Camstra; “it is myn eine skild. Ik hab dy -spraekwetter ynjown, detste alle dagen net krigeste.” “Ik scil jo oars -net lekje, master, sei de deagraver; “nou alteas binne jy in bêst man; -hwent út de mage fen in breid fen de divel helje jy in wintertarringe -for my en myn earme bernkes.” Us moeike de breid fen de divel? sei -Foake-miich; “dou makkeste ’er hwette moais fen, Jouke.” “Ja mar, dy -eare, sei Jouke, is net allinne for jimme Wypkmoi; dy is for alle -earnige âlde fammen, dy hjar jild ljeaver opfrette, as det de earmen -der brea for koften.” “Nou, den scil it koarthakke oan nin breiden -haperje, sei Jelle: “hwent de âlde fammen wolle ljeafst allegearre it -midden mei de beide einen allyk habbe.” “Kom, frjeonen, litte wy dit -glêske ’ris drinke op de brilloft fen koarthakke en Wypkmoi!” sei -master Camstra; “jild hat se net, hwent dat habbe wy yn de bûse, mar -hja is moai en ljeaf, en dat is ’t princepealste. Hwent jild smeit hjar -brêgeman sels sa folle as er wol.” “Jimme spiele de mûle wakker oer ús -moeike, sei Jelle-miich, “mar dat wol ik dochs net sein habbe. Kom, -litte wy hjar de lêste eare biwize, Foake! Wy binne ’er de neiste ta.” -Hja gongen nei it lyk, en kamen mei in rep by it selskip werom. Do de -tredde flesse wyn ek himmele wier, sei Jouke: “Kom, frjeonen, nou woe -’k myn oeft den ek wol wer habbe.” Do se wer by it lyk kamen laei ’er -in plasse wetter ûnder de kiste. “Hwer komt dat wei? sei Jouke.” “Wel, -sei master, “ik tink, det de faem dêr hwet reinwetter poezze hat; hwent -ik hie hjar sein om de flier mei in wiete dweil hwette op to nimmen.” -Jouke djipte de finger ’er efkes yn en preau det it hwette siltich -wier. “Reinwetter is ’t, sei Jouke, “mar it is earst troch de teams fen -de bonge roun.” “Ah! sei master; “bigrepen! Twa bysfeinten hawwe de -wite beantsjes op Wypkmoi ôfdroege.” De beide migen gysgobbene, en -seine: “Jy witte wol, master; alle hilligen moatte hjar waeks habbe.” -Hja tilden it deafet op in dongwein en setten it húske fen master, dat -lege wirde moast, ’er neist, en sa rieden se mei brânnende lonten nei -it grêf ta. Dêr kommende lieten se de kiste it boppeste ûnder yn it -grêf tommelje, sa det Wypkmoi mei de noas nei ûnderen en it gat yn ’e -hichte to lânne kaem. It húske moast nei in rúchskerne ta, dy in ein -fierder laei, en dêr se yn ’e fierte gestrún hearden fen nijsgjirrige -minsken, dy op it flikkerjen fen de dievelantearne oangongen, dêr se de -bigraffenis mei biljochtene, smieten de beide migen de âlde rogge -hastich út it húske boppe op hjar moeike del. “Dat is plechtich! sei -master oan de exteur en adstinten. Mar habbe jimme nou neat om de deade -to earjen, as om jimme glêske to leegjen?” “As it der op oankomt om in -deade de lêste eare oan to dwaen, sei exteur, al moat dat hwet kostje, -dêr binne wy allehiel nin houn fen. Hawar! Dêr is de contributie fen -exteur en adstinten fen de gritenij Hennaerderadiel!” En mei ien -keilden se mei hjar trijen elts in deade forsûpte kat, dy se út de -jarresleat opbaggere hienen, op de kiste fen Wypkmoi del. “Soarte by -soarte, sei Jouke, en tsjoenster by tsjoenster. Mei better selskip koe -Wypkmoi nea ûnder de kluten komme.” Hy naem de lodde, pompte de kluten -op de kiste, stampte it grêf ticht, en genacht wier it mei de âld faem. - -It wier al nachtwirk wirden, en hja kamen net foar healwei toalven -thús. Gosse hie ûnderwiles forskate ramen op Fod dien. Hja seach sa -blier ta de eagen út; en der fonkele sa’n bulte wyt yn! Hja siet ek sa -fol kwinkslaggen, det hy tofte: “O, as ik dêr mar mei in swevelstôk nei -wiis den stiet hja ek yn ’e brân.” Mar dat wier misrekkene. Hja praette -as in alk de hiele joun troch, mar as er hwet frijpostich waerd, den -wier ’t: “Dou moaste it mei de mûle ôflizze, heite! Hânnen fen de -tafel; it is forkoft flêsk.” Op it lêst treau er hjar in nije keabelde -keizersgoune fen Keimpe yn de hân. “Ik tankje dy for Beits,” sei se, en -joech de goune de oare moarns oan Beits, in earm widdou, dy mei seis -lytse bernkes sitten bleaun wier. Gosse, dy seach, det er dêr nin -boadskip hie, wier al om njuggen ûre to koai gien, en Fod siet mei -greate noed to wachtsjen, ho de boel ôfroun wier. Do se fen de migen -hearde, det de aep birgen en alles birêdden wier, foel hjar in stien -fen ’t hert. “Godtank! sei se, det jimme jimmes habbe, en det Ynse -âlders rêdden binne. Hwet in brodze jild habbe jimme nou, en noch habbe -jimme fen moeike net ienders leedbôllen jown!” “Wel ja, ljea’! sei -Foake-miich, “in âld kring, dy hjar jild opfret, hjar oblegaesjes mei -yn ’e kiste nimt, dêr noch jild by lizze! Nou ja! Wy binne noch net -steapel, Fod!” “Dat is sa, sei Fod, “mar nou is ’t dochs bihâlden -smoar.” “Wier is ’t sei Foake, en dochs leed krigeste net; dat is -foarby; mar de sûkerbakken en de kreambôlen binne ta dyn tsjinst. En de -brandewynskop scil ik dy ek tabringe. Moarn neimiddei om twa ûre is ’er -kreambisite, en dêr kinste mei ús faem wol hantrekken by dwaen.” It -wiif fen Foake-miich wier yn de kream fen hjar earste bern, in grou -jonge dy Tsjalling hjitte, nei syn pake oan memme kant, en dêr scoe do -de lêste kreambisite fen jown wirde. Hwent der wierne al twa oansitten -west. - -De klok hie de oare deis nin twa ûre let, ef de boerefrouljue kamen der -al oansetten; allegearre wakkere twang; ytlike allehiel yn ’t brat. Hja -hienen allegearre hwette for it kreamwiif yn it braskoerke ef de -bûsdoek: de iene brocht in poun greate klontsjes, de oare brune; de -iene in swiere krúskekrintebôlle, en de oare in spekkoeke; de iene in -sutmestsjiis, en de oare in bôle bûter; de iene in stik ljirre, en de -oare in poun thé, ef in pear poun struisûker. Koartom, hja tôgen sa’n -bulte oan, det de kreamheinster mar wirk hie om alles in bihoarlik plak -to jaen. Tel dêr nou den noch by al it swiet iten, dat se dagen fen to -foaren al troch hjar bern bringe litten hienen, den scoene men ’er in -ploech hongerige poepen mei ôffoerre hawwe. Alle bern krigen den in -twiebak mei sûker; en as se de poppe yn ’e glûpe en it kreamwiif yn it -waermbêd seagen, en fregen, hwer dy poppe fen dinne komd wier, en eft -de frou siik wier, den sei de kreamheinster hjar: “Reinsk, ljeave! hat -in fiere reis nei de wâlden dien om in poppe to heljen. Dêr sieten -hûnderten fen poppen yn ’e beammen, dy hjar allegearre tarôpen: “My -earst! My earst. Mar do hat Reinsk dizze poppe nomd: hwent dat wier de -ljeafste en de moaiste fen allegearre. Mar op ’e weromreis hat Reinsk -in spiker yn ’e foet trape, en dêr moat it sloof nou fen to bêd lizze.” - -[Yllustraasje: KREAMBISITE.] - -It feest bigoun mei thé, fen dy bêste mûzekeutelkes, dy mei in spierke -mannich saffraen set waerd. Hja dronken út lytse pasteleinen kopkes en -pantsjes, en for de boargerfrouljue in pear drippen reamme der by, dêr -se den de gleone thé út it kopke op geaten, mar de boerinnen dronken de -thé sûnder reamme ef mâlke. Do se de mage dêr sa hwet in oardelûre mei -broeid hienen, fortrape it selskip him hwette yn de tún; taekten hjir -en dêr in rusk beijen, ef plôken in anjelier, dêr de Friezinnen wakkere -slij nei binne; oaren sjaggelen yn ’e bûrren om, en snobben hwet -healripe parren. Jonge frouljue binne hast krekt as hinnen; hja pikke -en bikke de hiele dei by bytsjes fen alles troch eltsoar. It toaniel -wier sa fier foroare, det de tafel oan de kop ta fol stie fen al de -kreamjeften, dy de gasten oantôge hienen, en dêr midden yn de keningin, -in oeribele greate koperen kofjekanne mei trije kranen, dêr de -kreamheinster giele kofje, dêr ek hwette pypkaniel yn kaem, mei reamme -en brúne klontsjes for it selskip út tape. Do krigen de kreambôlen, de -koeken, de twiebakken mei sûker, en hwet ’er mear to plúzjen foel, ek -in bar. Hja smûsden en slabben mar foart, en rattelen wiles as in -lazarusklep. En dat allegearre ta gelyk; hwent dat is in kinst, dy de -frouljue allinne kinne. Undertwiske kaem de poppe ek út de widze -allehiel yn it brat, en gong fen skirte to skirte. As de jonge bigoun -to grinen, wier er gau in jong-wyfke, dy de boarsten hwette priken, en -him tate joech. Elts prize it bern as in skoan bern, bynamme, omdet it -sa ’n grou jonge wier; hwent de frouljue taxearje in poppe krekt as in -bigge by it poun. “En hwet liket it boike op ’e faer! seinen se -allegearre, “it is krekt eft er Foake út de mûle stapt is!” Mar ûnder -al dat broeijen, rabjen, drinken en iten fen in tweintich waerme -frouljue, wier it dêr smoarhjit wirden, en de poppe, dy mûrrefêst yn it -pak siet, krige it sa binaud, det it bern blau om ’t holle waerd. In -jongwyfke, dy it op ’e skirte hie, wier mei in oerbûrwiif sa drok oan -’t ratteljen, det se der neat fen mirk: gelokkich kaem Foake, de -kreambaes, dêr krekt op yn, om de frouljue ’ris to praeijen, mar do er -syn jonge seach, boarstende fen binaudheit, naem er in silverheften mês -fen ’e tafel en snie de bânnen fen de ruften en wynsels los, det de -jonge yn in omsjen pûrneaken wier en yn in tobke mei lij wetter -aenstons wer bykaem. Der waerden al frjemde eagen opskoerd fen dat -bidriuw. “It binne tiere blomkes, seinen se do; “in bern komt gau ’ris -hwet oer.” “Binamme, sei Foake, as se yn de biknipinge sitte. As jimme -hjir sa lang yn ’t kapruft sitten hienen as de jonge, hie de helft fen -jimme al dea west.” “Men scoene sizze, reaunte de kreamheinster -pastoarske yn ’t ear, “hwer sa ’n man him al mei bimoeit!” Mar de -kreambaes snettere om ’e hoeke fen ’e doar troch de fûst as in trompet, -en makke gau det er út de reek kaem. - -It wier healwei-âlven; do panderen de âldste frouljue swietkes nei hûs -ta, mar de tsjien jongste bleauwen noch hwet sitten, omdet it moaiste, -de neikluft, noch binefter wier. Foake hie de jouns syn broer mei -Jelle-miich, Gosse en Camstra by him hawn yn in oar keamer, mar nou -kaem er mei syn selskip ek by de frouljue, om noch ’ris hwet to -petearjen. Der siet fen beide kanten al hwet foer yn; hwent it -kreamwiif hie in healjier foar hjar wâldreis tsjien flessen Bordeauxe -brandewyn op potrezinen set, dy nou as podden úttynd wierne, en de kop -en geboarteleppel hienen sa lang mei dat swiete gûd by de frouljue en -de manljue beide yn it roun kuijere, det se al in moai luftich sin -hienen. En do it hiele boun by eltsoar kaem, waerd it net better; hwent -do bigounen de manljue in steil wird to dwaen, en it de frouljue ta to -bringen op trije leppelfollen. Dat knoffele sa ta, det in pear frouljue -mei âlde biersalmen bigounen en songen as lysters fen: _De ruiter en de -meid, en sy vryden alle beide_; of fen: _Clemeen, Waar heen, Waar -dwalen uwe zinnen?_ ef fen: _Wat lijdt er een zeeman al verdriet, Als -hij gaat naar vreemde landen._ Do dizze nachtegealen mei hjar -snetterjende stimmen dien hienen, bigoun Fod riedlingen op to jaen; -hwent dêr koe se hjar hiele jounen mei formeitsje, en troch folle -dwaen, en om ’t se wakkere fornimstich wier, wier hja ek hiel tûk yn ’t -rieden wirden. “Nou den, sei Gosse, “hwerom kraeit de hoanne mei de -eagen ticht? Rie, rie, hwet is dat.” Do se ’t net retten, sei Gosse: -“Omdet syn hinkes oars miene scoenen, det hy syn leksom net fen bûten -koe.” “Och, hea! is ’t oars net!” sei Fod. “Hwerom, frege Gosse wer, -“hwerom hawwe se in hoanne en nin hin op ’e toer set? Rie, rie, hwet is -dat.” Do hja it net retten, sei Gosse: “Omdet, as er in hin op siet, de -koster alle moarnen boppe op ’e toer kladderje moast, om de aeijen út -it nêst to heljen.” “Och, hea! is ’t oars net!” sei Fod. “Dou seiste -al, sei Jelle, “och, hea! is ’t oars net! Sa giet it mei alle -riedlingen; sa lang aste net wiste, hwet it is, mimerste hwet it dochs -wêze mei, en dou haste ûre noch rêst foar detste it wiste; dou scoeste -de stiennen wol út de groun skoerre, om der efter to kommen. Mar wiste -it riedling, den is ’t, och hea! is ’t oars net. Sa scil it dy ek gean -mei it houwelik. Der is nin riedling, dêr de frouljue gleoner nei -binne, dêr se sa de kriuwel fen habbe, as it boaskjen. Mar aste it -ûnderfoun haste, Fod, den scilste ek sizze, och, hea! is ’t oars net.” -“Hja meije dat sizze, sei Fod, “mar hja miene it net. Hwerom wolle de -frouljue, dy troud west binne, altiten wer trouwe? As ’t neat bisûnders -is, den wolle men net wer.” “Ja, mar, dat bigrypste net, Fod, sei Foake -glimkjende; “dat is mei in frommiske krekt as in hynzer; as dat ienders -oan ’t krêbbebiten west is wol it wer.” “En dêr komt by, sei master -Camstra, “det in frommiske, dat nin man fiterje ef narje kin, nin tier -ef wille op ’e wrâld hat. As de fonken der út binne, den bliuwt dat -plezierke altiten noch oer.” Do foelen al dy frouljue master mei -gekraei op it liif en kitelen him sa moarddedich yn de beide siden, det -er mei de boel skjin oanhelle waerd, en net los kaem foar det er -trijeris lûd roppen hie: “frouljues genede!”—“Mar wy reitsje sa keal -fen ús riedlingen ôf, sei Fod; “wy moatte mar mei de riedlingen as mei -it meiden, lyk as Jelle seit; it net ta hijlkjen komme litte, en it -riedling net útlizze. Ik bigjin: Kenste ek in reade faem mei tweintich -reade holdoeken? Rie, rie, hwet is dat. Nou jy, master.” Master -Camstra: “Kenste ek in fet sûnder naed ef skird, dat oan de kop ta fol -is fen twaderlei oalje, dy net yn eltsoar rint? Rie, rie, hwet is dat. -Nou dou, kreambaes.” Foake: “Kenste ek in lytste prop fen in manke mei -in stiennen rôk? Rie, rie, hwet is dat. Nou dou, boerinne.” Gertske -Eeltsjes: “It fet ropt, en dy it leech sûpe swije. Rie, rie, hwet is -dat. Nou dou, masterke.” Afke Camstra: “Kenste tsjien wite skieppen, dy -hiele dagen oan in reak plúzje? Rie, rie, hwet is dat. Nou, dou noch -ien, Gosse, út it hekserhol.” Gosse: “De tafel grinet, wylst de gasten -ite? Rie, rie, hwet is dat. En nou de admirael, de kreamheinster.” Bouk -Hoites: - -“Twa rigle wite kij, -En dêr in reade bolle by. - - -Rie, rie, hwet is dat. En nou dou Jelle.” Jelle: - -“De Winâmer[60] katten -Jeije de Mullumer[61] rotten -Troch de Harnzer kloksgatten. - - -Rie, rie, hwet is dat. En nou dou, Ynse.” Ynse, de feint fen Fod: “Hwa -siket altiten nei syn geboartepleats? Rie, rie, hwet is dat.” Op al dy -riedsels waerden fen it hiele selskip forskate ramen dien, en howol se -deamaklik binne, waerd ’er net ien fen ret. “Dat komt fen de -brandewynskop, sei masterke; “as men in tritich fen dy poddige rezinen -slynd hat, kin men better sjonge, as op dy riedlingen om hwottefylje -“Kom, sei Foake, “as dat sa is. Afke, moat de houn, dy ús biten hat, ús -ek mar wer genêze.” Hy rierde de kop om, en brocht it hjar ta; sa gong -hy al wer it boun yn ’t roun, en kaem it lêst by Fod, dy ’ris lies, -hwet op de leppel stie, om to witten ho âld as it kreamwiif wier; hwent -it wier hjar geboarteleppel. Do hja seach, det it kreamwiif pas -njoggentjin jier wier, en hja al ien-en-tweintich, suchte hja yn hjar -sels, det hja noch net mei hjar Ynse forboun wier. “Kom, kom! sei -Jelle, dat in finen sliper wier, “suchtsje mar net. Lêz ljeaver ’ris -hwet op de kop stiet.” Op dy silveren kop stie op de acht kanten it -meiden en hijlkjen útsnein. Op de earste kant, as de faem en feint -eltsoar for it earste sjenne. Op de twade, ho hja to keamer geane en -dounsje. Op de tredde ho ’t hja snein to joune meide. Op de fjirde, ho -’t hja mei de knotte boaskje. Oan de oare side de fjouwer oare kanten, -en dêr op de fyfte kant, it gearjen fen it húsrie en it húzjen; op de -seisde it trouwen yn de tsjerke; op de saunde, it brilloftsjen, en ta -bislút op de achtste kant it earste bern yn ’e widze, en it jongwiif yn -’t waermbêd. Do Fod dat alles biloaitse hie, “nou ja, sei se, en hwet -scoe dat? Wy hawwe hjir nou nommero 8; de earste poppe yn ’e widze, mar -it kreamwiif al op.” “En dou,” sei Jelle, “biste op nommero fjouwer. -Mar dat mien ik net. Ik forsiikje dy, detste oan de frouljue it riedsel -foarlêste, dat der om de rânne fen dy kop boppe dy acht kanten lâns -útsnein stiet.” Hwerop Fod dizze wirden foarlies: “_Hwat jongwiif hat -de measte wille by hjar man? Rie, rie, hwet is dat._” Der kamen al rare -gjalpen en útfallen, dat siz ik jimme; hwent hja bounen hjar net folle -yn. Wy scille der mar fen swije; hwent it wier in wylde boel, dêr alles -troch eltsoar kraeide. Mar ien ding kin ik dochs net swije. Der wier -nammelik ûnder de tsjien jonge frouljue ek in widdou fen -trije-en-tweintich jier, mei namme Wopk Wiggeles, dy foar in fearnsjier -hjar man op sé forlern hie. Rinse Eables, sa hjitte hjar man, wier -skipper op Hamborch, in Kimswerter, dy ek to Kimswert mei syn wiif -wenne; mar nei syn dea wier se wer by hjar mem to Welsryp yngien. Do de -domenij en de âlderling hjar de tynge brochten, det hjar man mei man en -mûs foar Helgolân forgien wier, gûlde it sloof it út, det bûrren en -oerbûrren hjar tsjirmjen hearre koenen, en hja naem hjar dy dea sa nei, -det se eltse dei jammere, det se mei Rinse hjar grêf net yn it séwetter -foun hie. Der wier mar nin stilstean yn to krijen, en yn pleats fen to -sliten like it noch wol oan to boazjen. Eindelik sei hjar sister: -“Wopk, dou bringste dy sels om hals. Dou moaste dat hwette út dyn -sinnen sette, ef dou scilste dyn man gau nei it hôf folgje. Kom, -forbrek dy hwet. Dou kinste mei de deaden net hûshâlde. Joun is ’er -oansit by Reinsk; dêr is kreambisite. Dêr biste ek by bean. Dêr komme -oars net as fen dyn kinde; dêr hearste by, en dêr moaste hinne. Kom, as -in faem; strûp dy mar oan. Ik scil dy wol in hanke helpe.” Nou, hja -liet hjar mei folle oanstean, ek fen mem, einlik dochs sizze, en hja -stieken hjar yn ’t brat sa moai as in jong widdou wêze kin. Der siet -Wopk as in bloeijende roas yn ’t midden fen dit boun; in frommis oan -alle kanten folslein en weelderich útlein; fiks út de kluten sketten, -en as se gong waeide se oer strjitte. Hja hie fen dy greate, iepene en -bliere blauwe eagen, en der in fyn bisneine lange noas twiske. Twa -dopkes hie se yn de wangen en ien yn ’t kin, dy foar den dach kamen as -hja lake. Om hjar fine lippen hie se in glimke, dat ôflibbe stakkers -noch goed die. Dat holstik siet op in edele sniewite hals mei in mûtel -krop, dêr de leelje-blankens noch fen forhege waerd troch it pikswarte -jak en de krippen doek, dy’t hja droech om de rouwe fen hjar man. Hjar -hearlike earmen de greatste pronk fen it Fryske frommis, rounen út yn -sniewite lytse hânnen mei mûtele spitse fingers met fine neilen, en -dopkes op alle knokkels. Mar it moaiste fen alles wier noch hjar gol -wêzen, dat nin kwea tochte, nin kwea sei ef die, sa det se sûnder -eftertocht alles útflapte hwet hja miende. Sa siet Wopk yn ’e mids fen -dizze oerdwealske frouljue! Hja hie de hiele joune net folle sein, mar -men koe oars oan hjar glimkjen en praten wol hearre, det it selskip -hjar noaske. Do it riedsel fen de silveren kop op ’e lappen kaem, rekke -se lykwol frij hwet yn ’e knipe. Allerneist hjar siet in alderflotst -wiif, dy it hert op ’e tonge laei; hja hjitte Gaepke Fetses, en wier -troud oan in koukeaper fen Welsryp. Dat minske hie ek in tsjeppe -troanje, in lyts dripke skeind fen de pokken; mar dat hindere net. Hwet -slimmer wier, hja seach nei de oare wike, en dy hjar in lilts namme -jaen woenen neamden hjar skilige Gaepk, skilige wip, en skilige mik. -_Hwet jongwiif hat de measte wille by hjar man?_ Do dat riedsel fen de -silveren kop by alle frouljue lâns west hie, en de iene it noch mâller -ôfsein hie as de oare, kaem einlik de bar oan moaije Wopk; mar hja sei: -“Dêr kin, en dêr wol ik my net oer útlitte.” “Dat hâldt net, sei Gaepk. -“Wy habbe allegearre ús sin sein; dou biste sa goed net, Wopk, ef dou -scilste it ek sizze.” “Moat ik it den sizze? sei Wopk. Twingste my? -Nou, Gaepk, den hastou de measte wille by dyn man: hwent as wy mar ien -man sjenne, den sjuchstou twa.” Do fleagen se allegearre op en kraeiden -en sketteren it út fen laitsjen. “Ljeaver twa as ien! gûlden de -mânljue. “Dou haste gelyk, Wopk! Ljeaver twa as ien! Ljeaver twa as -ien!” Mar ho it hiele boun ek skettere, Gaepk wier prot. “Hwet seistou, -sei se tsjin Wopk, “det ik dûbeld sjen? Det ik skilich bin? Skilich dy -it seit.” “Ei! né! Gaepk? sei Fod, Foi! dat moatte je sa net bigripe. -Wopk mient net det je skilich binne; jy plure hwet, en sokke frouljue -hawwe de manljue ljeafst. Wy hawwe it ommers sels ek meast op manljue -stean, dy de eagen sa hwette driuwe, wit je?” “Dou mienste dochs nin -skilige jonges?” sei master. “Né, né! sei Fod. “Sa gek binne wy net, -det wy in skilige mik ljeaver hawwe as ien, dy rjuchtút sjocht. Né, -sokke dy sa plure as Gaepk!” It minske leaude it gelokkich, en hja -seach allehiel nei de oare wike. O wé! as hja it net leaud hie. In -frommiske scil dy alles op it ein forjaen, bihalve aste hjar seiste, -det hja onsjuch is. Dat scil se dy yn der ivichheit wreekje! - -Der kaem op it lêst (hwent it wier hynstemiddei) ek in tiid fen -skieden. De frouljue riisden oerein, skodden de pels hwette, en scoenen -foart, do Akke Ubeles, in boerinne, dy seis bern hie, oan it boun sei: -“Wy moatte Beitsk de eare dwaen, dy hjar takomt; wy moatte hjar -allegearre mei de plasse thúsbringe.” Om dat nou to bigripen moatte men -witte, det de Friezinnen yn de krite fen Welsryp, en ek yn ’e hiele -Súdhoeke in jongwiif, dy in jier mannich sonder bernheljen by de man -slept hie, op kreambisites fen de krintebôllen allinne de plassen ite -mocht. En ongelokkich wier dat sa mei Beitsk Hommes dy ek op ’e -kreambisite wier, in boerinne fen Tjepperbuyr, deun oan Welsryp. It -wier in frommis as in lôge, mar hwet smel fen heupen. De molkenkeamer -brûsde ’er oars út; en sa kreas as in krúsbei! “Ja, sei Foake, “dêr -moat fen wêze. Is ’t nin skande? As men sa’n frommis as Beitsk mei in -broek tsjin de skerteldoek slacht, den scoe men sizze, is ’t sa.” Mei -ien stau de hiele fleet fen frouljue by Foakes de doar út. Fod en de -faem pangelen efternei om ’ris ôf to loeren, hwet hja útsette scoenen. -It wier in moaije stille simmernacht; de moanne kwynde sêft en bleek -troch tinne skieppewolkjes, en oer it stille fjild hearde men neat as -it hoaljen en joeljen fen dizze oerdwealske jongwiven. Sa kamen se op -Beitske-en-hjarre hiem, en rinkelen oan de klink fen de milhúsdoar. -Aukeboer, de man fen Beitsk, in jong tsjirl fen 25 jier, kaem yn de -ûnderbroek fen it bêd, en die sels op, net tinsende, det hy yn ’t -holste fen de nacht noch sa’n bisiik krije scoe. As de blits krongen de -frouljue yn hûs en om him hinne. De rapste, dy foar him stie, sei: -“Hjir bringe wy dy nou dyn jongwiif wer mei de plasse thús; mar, -Auke-boer! pas my op, det it de lêste reis is!” en wylst hja dat sei, -griepen twa him fen efteren yn it baitsje en it himdshalsem, en fjouwer -fen de sterkste klimden him elts by in earm ef skonk; sa slypten se -him, hwet hy ek wraemde en skopte en flokte, mei holpe fen Fod en de -oare frouljue nei it heafek ta, en der kitelen en tantearren se him sa -moarddedich, det de boer it útmoartte. Op it lêst skjin mei de boel -oanhelle, krigen se him sa fier, det hy op syn bleate knibbels -betterskip biloofde; mar hy kaem net los, foar det hy se allegearre de -folgjende sneintojoune op de kofje en Dimter koeke by him nedige hie. -Dêrop gong elts syn wei nei hûs, en de jonge wiven kamen allegearre mei -in luftich sin en in ingelaftich wêzen hy hjar manljue op bêd. - -Do de migen it húsrie fen Wypkmoi eindield hienen, wier de tiid fen Fod -dêr oan hûs ek forstritsen, en hja stelde mei Gosse op, om mei hjar -beiden nei Molkwarren to tsjen; hwent Fod woe hjar mem earst noch ’ris -praije, foar det se mei Ynse troude. Mar Gosse woe earst noch to -Aldegea yn de Lege Wâlden oan; dêr wenne ek in moeike fen him dêr er as -bern út-fen-hûze en in bulte wille mei lipaei-siikjen en farkeljen yn -de Fljussen hawn hie. Hy wier rju skoftich om as de _verloren zoon_ wer -to Molkwarren to kommen, en hy hie der nea wer in foet set as Keimpe it -him net oplein hie, en sa wynde er om sa lang as er mar in doekje for -’t blieden wist. “To Aldegea, sei er tsjin Fod, “kinste aerdich in -nacht wêze; dêr is ek noch in nift fen my, ien fen dyn âlderdom, in -nuver praterke, dy dy goed bifalle scil.” Koartom, hy floddere sa moai, -det Fod bistek yn ’e reis krige, en do Ynse hjar sei, det hy der neat -tsjin hie, gongen se op in iere moarn nei Spyktille, om dêr yn it -Ljouwerter trekskip nei Bolswert to gean. Mar sa as hja to Swachtum, -tichte by Spannum, kamen, stie Keimpe foar hjar, en sei: “Dêr binne -jimme ommers ek al. Hwer scil dat hinne?” “Earst nei Aldegea, en den -nei Molkwarren,” sei Gosse. “Kom, dat treft aerdich, sei Keimpe; “ik -hab hjir in knol, dy ik for fyftich inkelgounen en trije skeljen oan -Abe Joutes, in boer to Aldegea, forkoft hab. Dêr scoe ’k myn feint mei -hinne stjûre, mar nou kinstou him meinimme.” “Nou, sei Gosse, dat nimt -my neat ôf. Mar ho den mei dizze jongfaem? Kinste ek hynsteride, Fod?” -“Biste gek? sei Fod, “hwa hat my hynsteriden leard? Aste praetste fen -reedriden, dat scoe hwet oars wêze. As wy yn de haeijinge wierne, en de -feint brocht it hynzer wer nei de mieden ta, hab ik as famke faek efter -op it gat fen it hynzer sitten en den hie ’k de earm om de mil fen de -feint slein. Mar oars hab ik nea op in hynzer sitten. En dat gong den -noch net fierder as oer Jaeksmefonne.” “En hwerom scoeste dat nou noch -net ’ris bisiikje? sei Keimpe; “hwet der jong ynkomd is forleart sa gau -net. En it bist is sa njuet as in laem; in bern kin it liede. Bifalt it -net, wel nou, gean dêr ôf.” Fod, dy allehiel net eang for in dea rot -wier, sei: “Nou kom oan, fyat den!” Gosse sprong op de guds; Keimpe -wipte Fod der efter by him op, det se dwers to sitten kaem; en do se -him hjar bûsdoek om de mil dien hie, om hjar dêroan fêst to hâlden, sei -Gosse: “Wel nou, keapman” ho liket it jo nou ta? Ha je ek birou? Ik -tink net, det jy ea wol sa’n gnap faem efter jo hawn habbe.” “Né, sei -Keimpe, “mar hja is my to jong. Ik hab se ljeaver, as hja in seiske -mannich âlder binne. Den binne se hwet bilegere. Ik bin in ljeafhabber -fen antiquiteiten. Dat kealflêsk is my to flabberich. Nou, foart mar! -De boer goêndei sizze. It jild krije wy wol ’ris, as hy in Hollân komt. -Goereis jimme!” Dat gong do op in sukkeldrafke nei de Spyktille ta en -Fod hie ’t gelokkich net forleard; hja siet op it hynzer eft se der op -floerre wier. Mar sa as hja to Donia kamen, seach de guds nychheit oan -in greate pod, dy yn ’t spoar laei, en spatte bisiden de wei mei sa’n -ougryslike raem, det it krekt wier eft it bist út eltsoar fleane scoe. -“Hwet is dat?” sei Fod forheard. “Hâld de bek, frommis! sei Gosse, “ef -ik lit dy stean.” Mei ien wier it eft dy knol fûgel waerd; hy roerde -nin groun mear, en net oars as in earrebarre wjukkele er mei loame -slaggen yn ’e hichte. Fod fielde it stjitten fen de knol net mear, -hwent hja saeiden op en del, krekt as in skip yn de holle baren fen de -Spaenske sé, en soms roun it wéwetter hjar ek om de tosken as ien dy -séwalgich waerd. Mar do de knol goed oan de hael wier, hie se ’er nin -lêst mear fen; hwent do gong it strielrjucht as in swel foarút, sa det -Gosse de linten fen syn hoedke en Fod de mûtse en skerteldoek as -striewispen fen de swang efternei fleagen. En eft dit alles noch net -briker nôch wier, foroare it hynzer boppe Warntille op it kraeijen fen -in hoanne yn in greate bok, dy pikswart wier. Fod hie hjar noch al -krankyl hâlden, mar do se dy skerpe rêchbonke en heupen fen de bok -fielde; do se dy hoarnen en dy sikke seach; do se seach, det se op it -rydhynzer fen de tsjoensters troch de loft fleach, en do se dat heislik -bist soms holsk bletterjen hearde; ja, do bisauwe de faem, en it wier -hjar om it hert eft hja boppe de lôge fen de hellepoel fleach om ’er -daelk hals oer kop yn to tommeljen. Sa brânnende fen eangstme en mei -koegelsfeart foart fleanende, kamen hja mei in blits tichte by de -Gastmear; mar do Fod dat toerke yn ’t each krige, waerd se sa bliid as -in ingel, en rôp it út: “De Gastmear, Gosse! Gosse, de Gastmear!” De -faem, sloof, wist net, det men by sokke reizen net kikke ef mikke mei! -De bok net links saeide as in fallende stien tichte by in rúchskerne -del en dêr liet er syn efterein mei Fod ’er op stean, wylst Gosse sels -op ’t foarein wer yn de loft opfleach, swaeijende mei syn roun hoedke, -en it lûd útkraeijende: “Vivat Gosse Knop en syn patroan!” Fod wier -sêft del komd; mar dat each fen ôfgriis, dêr se dat efterein fen in -tsjoensterbok mei oanseach, is mei nin pinnen to biskriuwen; en do dat -heale monster sjender each yn in libbene otter foroare, ja, do flechtte -se as de wyn yn ’t doarp op. Gelokkich for hjar, det ’er just in -potskip foarby de Gastmear foer, dat nei de Galamadammen moast. Dêr -gong hja mei, en de potskipper brocht hjar, omdet hja in tsjinstboade -wier, for in dûbelstûr oer, en lâns in binnenpaed kaem se sa noch dy -selde jouns by mem oan. - -[Yllustraasje: LJOUWERTER TREKSKIP TO SPYKTILLE.] - -De goede moeije kriet fen blydskip, do Fod hjar alles fortelde, en -tanke God, det hja hjar ljeave doaiter nei sa folle fiten fen de bok -fen Herodes noch libbend wer sjen mochte. In spekkoeke, dy se op -Koldumer merke koft hie, dêr traktearre se Fod op; mei in kopke -alderbêste keutelke-thé, dy hjar soan Botte, in siler op de Eastsé, -hjar fen Petersborch meinomd hie. Hja pijde Fod mear klontsjes ta, as -se hast mochte, en alle amerijen streake se Fod mei hjar omkearde -toarre hân oer it mûtele wang, en sei: “Myn poppe! Wachtsje dy for -Gosse! Dat is altiten in swicht west, en dat scil er ek wol bliuwe.” -Fod bleau in fjirtjin dagen by mem út-fen-hús; dy joech hjar twa -stikken linnen en in skûte baggeler mei in swarte glêdde kat ta húsrie. -Do Fod wer to Wjelsryp kaem, waerd hjar gau in great nijs forteld; -Jelle Pibes hie boaske! En oan hwa, tinke jimme? Ried ’ris. Oan moaije -Wopk. It wier in glêdde widdou, en it wird fen hjar op ’e kreambisite -oer de skiligens wier oan nin doave sein. Yn twa jounen spile Jelle it -mei hjar klear, en twa moannen letter kamen se mei Ynse en Fod foar de -preekstoel. Do se troud wierne, en elts mei syn wiif oan de lofter side -de tsjerke útgong, sei Ynse oan Jelle: “Dat sit ’er op!” “O, dat is -neat! sei Jelle, as ’t er mar net yn sit.” - -Do Gosse yn in finne by Aldegea delsaeide, sei er yn him sels: “It rydt -dochs noait hirder as mei in liend hynder en eine spoaren.” Dêrop gong -er aenstons nei moeike ta, dy er wysmakke, det er him fen de Gastmear -mei in boatsje nei Ealehúzen oersette litten hie, en fierder -kuijerjende to Aldegea komd wier. Mar dêr bleau er net lang; hwent hy -makke it sa fen aeijen, det se him ljeaver fen efteren as fen foaren -seagen. Syn moeike hie nou al in jier mannich sa hwette omkwynd mei in -ongemak yn ’e lever, mar it wier oars in froed oprjucht minske; de -goedheit sels, scoe se hjar sels wol weijaen; ek miende se, det oaren -krekt sa from wierne as hja sels. Dêr waerd misbrûk fen makke; hwent -net allinne, det forskate skrokke migen en niften hjar op ’e bûse -rounen, mar in pear drompelmaegden tôgen hjar ek wei, en de bidlers -wisten wech-ende-wear, det se nin hongerich man, ef dy mar sei, det hy -honger hie, foarbystjûre koe. Do Gosse dêr in pear dagen west, moeike -wakker flaeid, en de krite sa hwette omsnúfd hie, krige er in doaiter -fen in widdou yn it each, in lyts kreas wâldding, dy de brune eagen as -fjûr yn de kop fonkelen, en sa rêd wier as wetter. Op dizze faem flamde -er as in oun, en dêr se beide hjar brea mei swier bodzjen fortsjinje -moasten, tocht hy, det ’er mei in Hynljipper skerteldoek en in pear -keizersgounen in bulte oan to dwaen wier. Do er dêr earst mei oankaem, -wisten se net hwet er woe, sa onnoazel wiernen se yn sokke smoarge -dingen; mar do se bigriepen hwer it om to dwaen wier, reagen moer en -doaiter beide him mei tange en luiwagen de doar út; hja smieten him syn -jild en skerteldoek efternei, en bieten him ta: “Dêr, smoarge pluch! -Reisgje dêrmei nei de pompierblazers to Ljouwert! Dêr hearste thús.” -Gosse hie foar wyn en foar stream; hwent de moar geat him noch in -pôtfol smoarch skûtelwetter op syn baitsje ta. Dat laei him heech! Hy -miende det for jild alles to keap wier, en nou seach hy, det er yn de -klúskes fen de earmen noch ear en deugd bankje koene, dy hjar for nin -silver ef goud forkeapje wolle. Mar dêr kaem noch hwette oars by, det -it net better makke. De mem fen de faem brocht dy set fen Gosse mei de -waerme hân by hjar bûrwiif Roits Djorres, dy ’er de mûle wakker oer -spielde, hwer ’t hja kaem, en to Aldegea praette se oer neat minder as -tichthûs en giselpeal for smychten fen Molkwarren, dy yn de Lege Wâlden -kamen om in jong frommis ongelokkich to meitsjen. Hy wier eigendivels -yn him sels, en sei: “Ik wit wol, det ik hjir langer nin holle hiel -hâlde kin; mar foar det ik reisgje scil ik dy klitse noch ’ris to fiter -ha. It scil hjar hûgje, det hjir in smycht fen Molkwarren west hat.” - -[Yllustraasje: GOSSE SYN COMPAGNON TO ALDEGEA.] - -Der wier do just to Aldegea in frjemd keardel, in _landlooper_, ik leau -út de Knipe, dy ’t platte lân sa hwet ôfroun mei in merskoerke fol -gearnaeide boekjes, lodderrein, bân, fiters, spjelden en sokke -snypsnaren. Dy koe Gosse en frege him, eft er hânjild oan him -fortsjinje koe? Hy hie dy deis nin duit woun. “Ja wol, sei Gosse, “mar -den moaste Roits Djorres fen Kâldwâlde in pak bruijen bisoargje, dat -hjar net licht forjitte scil.” “Top! sei de keardel, dat nim ik oan. -Hwer biste hjir thús?” “By myn moeike.” “O, dy ken ik wol, sei de -keardel, dat minske hat al saun jier omgammele; ik hab hjar wol drippen -forkoft. It is de snoar fen Klaes Tjibbes.” “Dou witste it allegearre, -sei Gosse; mar hwet scoe ús moeike dochs skele?” “Dat wit ik net, sei -de keardel, en der is nin ien doctor ef prefester, dy it wit. Hja hat -wol in hoedfol gounen formastere en forplastere, mar al dat túch koe -hja like goed yn hjar skoech getten habbe. Hja is bitsjoend, en dat hat -nimmen oars dien as Roits Djorres fen Kâldwâlde. Bigrypste my?” “Ja -wol, bigryp ik dy, sei Gosse; gean dyn gong mar. Dêr lizze trije -inkelgounen en in skipkeskelling for dy klear.” Dy keardel gong dadelik -nei Klaes Tjibbes, in bygelovich man, en makke him wiis, det syn snoar -troch Roits Djorres bitsjoend wier, en det hja noait wer genêze scoe -foar det Roits hjar net seine hie. Troch forflokkinge wier se -bitsjoend, troch seinjen moast hja wer onttsjoend wirde. De man leaude -it sa fêst as in mûrre, en do de keardel syn snoars soan, Jan Dides, in -mounler, yn ’t selde gelove brocht hie, waerden beiden sa grimmitich op -Roits, det se it minske wol aenstons as in hoer fen de satan yn flarden -forskoerd habbe scoenen. De oare deis gongen se ûnder hjar beiden al -mei in skipke nei Kâlderwâlde, en sa gau as it tsjuster waerd (it wier -yn Decimbermoanne) rinkelen se by Roits oan de doar, dy opdie en frege, -hwet hja habbe woenen? Hja seinen neat, en bleauwen mar stôkstil stean, -sa det Roits, dy dit spil net stoe, de bûrman rôp. Dy frege wer, hwet -se woenen. “Wy wolle in piip tabak by dy drinke,” seinen se. “Wel nou, -kom den yn, sei de bûrman; hwerom bliuwe jimme dêr sa yn ’t tsjuster -stean?” Hja gongen yn, namen elts in lyts pypke sûnder hakke út in -pypsek, stoppen kroltabak, sa fyn as jern, út smelle earnen -tabaksdoaskes, dy se yn de broekssydbûsen droegen, en pypken sa oan; en -do se dêr hwet tabak en bier dronken hienen, gongen se wer foart. It -wier ûnderwiles noch tsjusterder wirden, en sa gau wier de bûrman net -to koai ef Klaes Tjibbes rameide mei in ljedde by Roits de doar yn. It -minske joech in gjalp fen skrik; mar Klaes sei: “Dou âlde divel! Bear -mar sa net! Dou haste wol witten, det wy komme scoenen. Dou haste myn -sister bitsjoend. Mar nou scilste ús net ontkomme.” It minske sei by -God in al syn hillige ingels, det se fen nin tsjoenen ôf wiste; det se -dêr wol tûzen eden op dwaen woe. Mar dat holp net. Hja griepen it sloof -yn ’e earm en slypten hjar yn ’t skip; en do se to Aldegea komd wierne, -brochten se hjar yn de mounle by Jan Dides, hwer se hjar twinge woenen, -om it sike wiif to seinjen. Hja joegen hjar mar kar, hwet se ljeafst -woe; seinje ef det se hjar yn ’t fjûr smite en ta yeske forbrânne -scoenen? Dêr stie in fjûr as in kastiel to brânnen, det de lôge yn ’e -skoarstien gong, en Roits tochte, det as se dêr yn moast it mar better -wier to seinjen, howol hja der neat fen bigriep; en hja seinde it sike -wiif, lyk as de broer en soan hjar foarseinen: _In den naam des vaders, -des zoons en des heiligen geestes._ Do dat dien wier, krige Roits fen -Klaes in slach yn ’e troanje, det hjar it fjûr út de eagen en it bloed -út de noas spatte; dat bloed fong Klaes op yn in kopke; en do er dat -syn sister ynjown hie, brochten se Roits wer nei Kâldwâlde.—Dat wier -fynkes oerlein. Roits krige in goed pak, en Gosse lake yn ’e fûst; mar -Klaes draeide for de ballen op. Dat ding kaem for it hôf to Ljouwert, -en dy hearen wierne om de deaker net mak. Hja sloegen by in -hôfssententie[62] Klaes Tjaerds for dizze onttsjoeninge yn in boete fen -hûndert inkelgounen, oan it kantoar fen de domeinen to biteljen. Dat -bern krige sa noch al in sêfte dea. Mar it dûrre wol in jier ef trije, -foar det dit fonnisse slein waerd; sa lang sieten se mei dat mês yn de -mage, en Gosse, dy eang waerd, det hy der as oanstoker ek yn bitritsen -wirde scoe, makke dadelik, do Roits it oanbrocht hie, det hy út de reek -kaem. Mar hy koe it dochs net mei de hiele hûd hirde: hwent to Warns, -dêr er hinne gong, bigoun er dadelik deselde flinken wer. - -Gosse hie to Warns kennis oan in greatskipper Douwe Rinkes, dy lang mei -syn faer as stjûrman fearn hie. De man wier bliid, det er de soan fen -in âlde kameraet noch ’ris sjen mocht. Gosse bleau in dei mannich by -skipper Douwe, dy him ryk fearn hie, en nou fen de blêdden libbe. It -hiele foarhús hinge fol âlde sékaerten, en op in bontferve tafel mei -Hynlipper snijwirk stie in trijemêster, dy er op de lange reizen nei -Eastynjen ûnder it sjongen fen de salmen fen Dathenus by eltsoar nifele -hie. Bêst Dimter bier, dat men wol snije koe, dronken se jouns, en -middeis krigen se in glêske swiete Spaenske wyn, as er bears ef -kerntsjete snoek iten waerd. It glom yen dêr alles to mjitte; der laei -nin rabanke oerdwers, en it wiif wier sa sindelik, det de flierren net -allinne mei fine eastynjeske matkes bilein wierne, mar det se der sels -noch meast op hoasfoetlingen oergong. Hja forkearden den dageliks ek -meast yn ’t lytshûs; dêr ieten en dronken se, en hja slepten allinne yn -’t hûs, dêr it wiif faek hjar eine bêd net opmakke om nin stof to -meitsjen. It wier Gosse dêr fiersto eptich en to binepen, ho opperbêst -it iten en drinken ek wier, en hy foun der net oars to dwaen as de -skieppen to fortsjoarjen. Men moatte witte, det Warns op in lange terp -laeit, mei it fynste, koartste en pittichste gêrs, dat earne groeit. Op -dat rûge tapyt, (hwent it gêrs is sa koart, det it in griene wollen -tekken liket), op dat rûge tapyt weidzje de Warnser skieppen op, dy se -ien for ien mei in tsjoar fêstmyrje, en net allinne forsette se faek de -tsjoarprikke for elts skiep, mar siikje deis trijeris de skieppeloarten -op, om ’er dong fen to meitsjen en better lân to hâlden; hwent oars -forskieppet it. Dat neame se dêr loartsjen. Nou, dat die Gosse ek al út -forfelinge. Hwent as er neat foel to mâlfarjen ef nin loebesstreken út -to fieren, den wier er net yn syn bladeren. Dêr kaem by, det er bigoun -to bimerken, det er dêr hosk wier, en do er pinfiske nei de reden, -fornaem er fen in keardel fen Sondel, dy dêr boadskip hie en fen syn -kinde wier, det in moeike fen de soan fen de Molkwarrer kaichman, dêr -er mei nei Amsterdam west hie, mei namme Ael Idzes, al syn fiten -forklapt hie. Dy keardel, Hindrik Poep neamd, wier egentlyk út it ampt -Lingen fen dinne, en pielde by syn affearens ek hwet mei masterjen. It -wier sa’n heale divelbander, dêr de sike ljue bykwamen, as de masters -en dokters hjar net helpje koenen. Sa wier ’er do krekt in -skoenmakkersfeint, Haeije Klazes, to Warns, dy rju út de heak wier, en -al in dei ef acht krûden en dranken fen Hindrik Poep swolgen hie, do -Gosse him mette, sûnder det de patient dêr de minste bate by foun. “Dat -scil dy moeije birouwje, ef ik scil nin Gosse Knop hjitte, sei Gosse, -do er hearde, hwet se fen him sein hie; “is der nin middel op, Hindrik? -Dou wiste in bulte rie. Dêr is in dikketon for dy.” “Ik scil myn bêst -dwaen,” sei Hindrik, wylst er de dikketon yn ’e foarbroek glide liet. -De twa folgjende dagen joech er Haije in hiel lyts braekmiddelke, dêr -hy deamisselik fen waerd en in bulte fen koarje moast, mar dochs net -fen hoefde to braken. Do dy twa dagen om wierne, hie Haeije syn nocht -fen dy dranken as spein spek, en sei: “Heare, Hindrik! Nou is ’t krekt -eft my it yngewand de kiel út scil. Ho moat dat?” “Dat scil ik dy wol -gau sizze, sei Hindrik; der binne for dy nin krûden woechsen. Dou biste -bitsjoend fen Ael Idzes; dy hat dy lêsten op ’e hersenpanne biäzeme, -doste hjar in pear skoen meatste. Der is mar ien middel op: de -tsjoenster moat dy seinje, ef der moat hjar in bloedrizinge slein -wirde, oars kinste nea betterje.” Dat sei er ek oan it folk en de -frjeonen fen Haeije, dat meast allegearre skippers, stjûrljue en silers -wierne, en it farjensfolk is meast allegearre wakkere bygelovich; de -measte leauwe sels, as it wetter nachts tsjin ’e stjuwne opbrûst, det -den de geasten út sé by de boech oprize, en mannich hat it der net op -stean, om de hounewacht op ’e plecht to habben. De frouljue leauden it -allegearre grif, en do dy it op ’e tonge hienen, fleach it as -diggelfjûr troch Warns fen it Sou nei it Noardein. Sa kaem ’er den ek -al gau in hiele trop by Haeije, om ’ris to sjen, ho se dy baerch waskje -scoenen. Dêr kamen Tjaerd Sibles, Claes Alerts, Sible Jans, Douwe -Rinkes, Jan Annes, Goit Jayes mei Tryn Claesen. Ja, dêr kaem Ruerd -Durks mei syn wiif At Sibles allehiel fen Starum. Do de rie spand wier, -kamen se oerien, det Sible Jans der op út scoe om Ael mei in frjeonlik -wirdke en in swiet lynke dêr to heljen. It minske gong mei sûnder de -minste erch, mar do se komd wier, dienen se aenstons de doar op -skoattel, en Hindrik Poep die it wird. “Ael, sei er, “dou haste Haeije -bitsjoend, en op steande foet haste him mar to seinjen, ef wy scille -witte, hwet wy mei dy to dwaen habbe. Aste net willich wolste, den -scille wy der dy wol ta twinge, al hieste alle divels út de hel ta dyn -helpers.” It earm sloof, mids yn sa folle folk, dy hjar oanseagen eft -se hjar opfrette woene, wier allehiel forbauwereare, en hja koe earst -nin wird kikke; mar do Hindrik Poep hjar perse om to sprekken, sei se -triljende, det se Haeije net seinje koe; hwent hja wist net ienders -hwet seinjen wier. Dêrop sei Tjaerd Sibles: “Hindrik, dêr moatte aeijen -yn kloppe wirde. Far foart mei de boel.” “Ja, mar, de donder! sei -Hindrik, “ik wol nin rûzje mei de Justitie hawwe.” “Dat is nin skyt, -sei Claes Alerts; “wy steane foar de breken. Far foart mar mei de -commisje, siz ik dy.” Do naem Hindrik in hynsteteam, en dêr sloech en -staette er Ael sa moarddedich mei, det hjar foarflechter oer de flier -stâu, en de frissels losfleagen en hjar as in wylde oer ’e troanje -hyngen. It earm sloof kiermde it út fen de onhjirmlike pine en -eangstme, en fleach as in kat yn binaudheit tsjin doarren en finsters -op, om ’er út to kommen, dêr sy hjar den wer hals oer kop fen dinne yn -’e keamer opslingeren. “Hja fordomt it, sei Sible; “hwet scille wy nou -mei hjar bigjinne? Scoe it net bêst wêze, det wy dy flarde in -bloedrizinge sloegen?” Mei ien bigounen se Ael wer to stompjen en to -bûtsen, det it earm sloof einlik bont en blau waerd, en it bloed der -oan alle kanten neiroun. It erbarmlik getsjirm fen it minske scoe in -tiger it hert britsen hawwe, mar dizze boalen net; hja tichelen der mar -op; hja tichelen der sa lang op, det it minske allehiel ôfboale -tajoech, en gammele Haeije oansjende, Hindrik Poep neisei: _In den naam -des vaders, des zoons en des heiligen geestes, ik zegene u!_ - -Mar dêr wier alles net mei ôfdien; dat mûske hie in stirt. De hearen -fen ’t Fryske hôf wisten fen nin divel, fen nin tsjoensters ef -tsjoenstersliken to sizzen, en skearden alles, hwet mar tsjin wet en -rjucht wier, oer ien kaem; hja sieten dizze knapen as gewoane -geweldeners efter de boksen, en hja leagden ’er net om! De procureur -crimineel makke Ruerd Durks actie oer misdedichheit en lasterlik -misbrûk fen Gods hillige namme, en ’t hôf sloech him dêrfor yn ’e boete -fen hûndert inkel-gounen mei de kosten[63]. Klaes Alerts en Tjaerd -Sibles, greatskippers to Warns, krigen fen it selde lekken in rokje. As -de hearen fen it hôf oer de divel toft hiene as de domenijs en de -Warnsers, den hienen se Ael Idzes op it heechste punt fen de Warnser -terp ta yeske forbarnd, en hjar boalen noch in preemje ta jown. En mûlk -hie dat noch wol sa goed for it sloof west as ûnder sa’n blaem foart to -libjen. Hja bistie hiel soberkes út in lyts winkelke fen linnen, jern, -lint, spjelden, nidlen, almanakken, heilingen, koeke, en sa foart -hinne, en elts wier hjar noch al tagedien, om ’t se in earm -silerswiddou wier. Hwent it Fryske farjensfolk ûnderhâldden de -widdouwen fen de silers net. O, né! Dêr wier it Fryske bloed to edel -ta! Mar hja ginden hjar de krúste penning mei de nearring fen de -fictualie. Nou houdde dat yn ienen mei Ael op. Elts wie skoftich fen -hjar as in trewant fen de divel. Nin mem, dy hjar mei in bern op -foetten ef fiemen neiby komme doarst. Nimmen doarst yn dy eagen sjen, -dy immen as slangen bitoveren, det hy stôkstil stean bleau en trille as -in blêd oan de beam. Nimmen doarst ûnder dy azem komme, dy elts pest en -bitovringe oanblies. Nimmen woe it minste triedke jern langer út in -winkel ha, dêr de divel mei syn helske kinsten yn alle hokken en hernen -nêstele, en de mingers pest en fenyn yn de ieren jeije scoe. As in -ôfgriis skoudere stie earme Ael dêr fen alle minsken forlitten: nin -earmesteat woe hjar opnimme; nin frjeon ef âlde boartfaem hjar -tasprekke. Mei de algemiene skande en forflokkinge ôfladen, litte hja -onskildich de bitterste earmoede, en de ljue, wol fier fen jinnich -meilijen mei hjar to habben, groeiden yn hjar honger en ellinde as de -straffe Gods oer in toverkol, dy hjar oan de divel forkoft hie. Yn sa’n -steat rôp hja de dead yn, as de jinnichste, de lêste frjeon, dy hjar út -sa’n domme wrâld forlosse koe en yn it ljocht fen in better oerbringe. -Hy kaem einlinge as in bode Gods om syn earme fortrape doaiter op to -heljen, en de tsjerkfâden lieten hjar stil by nacht bigrave oan de -noardkant fen it tsjerkhôf, neist de liken, dy hjar sels to koart dien -hienen. - -Nei det Gosse dit masterstik útset hie, kroade er einlinge en to lêste -wer nei Molkwarren ta. Syn mem wenne by de Kattepôlsbrêge yn in oeribel -sindelik húske, mar dat flak mei de gevel tsjin de sydmûrre fen it hûs -fen de bûrman stoe. Do er thús kaem stieken alle frouljue fen de pôle -de koppen út; hwent simmers wierne alle manljue op sé, en seach men yn -Molkwarren neat oars as frouljue, bern en âlde mankes, ef boekhâlders -fen skippen. Hja toften det er earm en bleat werom komd hie, mar do se -him sa gnap yn ’e plunjes en mei de bûsen fol jild seagen, koenen se -net oars tinke as det it de suvere wierheit wier, dy er sein hie, det -er negoasje op op ’e eilânnen yn wrakgoed dreaun hie, en det it him dêr -skoan mei gien wier. Dêrby kroep er domenij wakker op ’e side, en -snijde heech op, ho dierbar it him ûnder syn wird wier. Sneins wenne er -hast yn ’e tsjerke; hy naem faek in stik iten mei yn ’e bûse, en as -domenij moarns hwette lang preke, bleau er oersitten ta de -kattechismuspreek. Dêrby bigoun er him yn de dagelikske wanlinge -wakkere noatich en ynbânnich to hâlden, en it dûrre koart ef al de -praetkes, dy fen him roun hiene, wierne dea blet en glêd forgetten; en -dit to earder, omdet alle jaloerske moers, dy in doaiter oan him slite -woenen, syn partij opnamen. Fen it farren hie er syn sinnen -alle-hiel-end-al ôfset; ivich op dat griene séwetter om to digerjen, -dat sinnige him net; boppe dat wier it him twiske stjûrboard en -bakboard hwette to nau, en it rjucht dêr ek koarter-nôch nei syn sin. -Sont hy mei Keimpe yn ’e kinde komd wier, hie er ek mear mei it fjûr as -it wetter opkrige, en dêrom naem er fen Albert Peer, dy út de tiid -rekke wier, de dûbele affearens fen bakker en smid oer. Dat gong mei in -feint, dy it wirk forstoe, yn it earst noch al matich; hwent hy wier -sels, sa lang it in nijke wier, altiten by de wirken. Hy brocht sels -syn graen nei de mounle; hwent hy slingere oan in tou oer eltse skouder -twa lippens rogge ef weet, ien foar en ien efter, en sa kuijere hy mei -fjouwer lippens graen fen Molkwarren nei de Koldumer mounle ta. Mar -oars, hy steunde dochs hwet to folle op de bilofte fen Keimpe, det er -yn binlikheit sa folle jild krije koe as er nedich hie. Dat makke him -loai; en Keimpe woe him troch krapte oan ’t snoer hâlde. En mei dat -bytke, dat er joech, die er noch krekt as in angelfisker, dy, as er byt -hat, it ies in bytke to bek takkelt om it fiskje noch happiger to -meitsjen, ta it tasnapt, fêst sit en ophelle wirdt. Sa liet Keimpe oan -Gosse, as er yn jildpine siet, in mannich dukaten wol ’ris tweintich -reizen sjen foar det hy se krige. Men kinne licht bigripe, det ien as -Gosse, dy mei it jild omsmiet as kjitte, út in bakkerij en smitterij -net folle hunich sûge koe. Alteas it stuitte him lang net heger-nôch, -en lyk as folle knapen, dy to loai en to rynsk for hjar ambacht ef -hannel binne, woe Gosse nou mar boer wirde. Hja tinke: “Hwa kin net -boerkje? In boer is in dom minske.” En boerkjen is krekt it fynste en -slimste ambacht fen allegearre, alteas as ’er úthelle wirde scil hwet -’er ynsit. Mar ho nou oan in pleats to kommen? Dêr moast Keimpe him oan -helpe, en gelokkich kaem dy mei koartens to Molkwarren. - -As trije lytse byfekken by syn fabryk hie Keimpe ek negoasje bigoun yn -lotterijbriefkes, yn jenever, en yn de boeken fen Brakel, d’Outrein en -Smitegelt. Nou wier der in preker to Molkwarren, dy dizze trije -artikels as pesten fen it lân eltse snein útskûrre, en om’t de -oanhâlder wint, kamen der mear en mear to Molkwarren, dy der skoftich -fen waerden. Dat stike Keimpe sa yn ’t krop, det, do er to Molkwarren -kaem, syn earste wirk wier, om Gosse to bilêzen, det er dy preker syn -wirden alle krêft binaem troch de laster, det er it mei in slet hâlde, -dy neist him wenne. Gosse naem dat oan op condysje, det er him oan in -boerepleats holp. “Dat nim ik oan, sei Keimpe, “yn ien nacht foar det -de hoanne kraeid hat; aste my mar seiste honear.” - -Der wenne do in smid yn Molkwarren, mei namme Sibe Doitses, dy in -tachtich pounsmiet fyn greidlân hie en dêr in jinnige doaiter by; in -skat, dy noch folle wirdiger wier as al syn lânnen en grounen mei -eltsoar. Dêr hie Gosse in oribelen bistek yn; en nin wonder! Hja wier -hwette lyts; dat wier jammer! en do Gosse ’ris mei hjar op Koldumer -merke gong, seinen de fammen, dy nin feint hienen: “Dêr giet hy ommers -ek mei syn sneinsfortriet hinne[64].” Oare seinen: “Dêr kuijert Gosse -Knop ommers ek mei syn braskoerke.” Twa rouwe silers, dy by syn faer -fearn hiene, pleagen him, do se him dêr by in kreamme metten; “is dat -nou dyn slypboerd?” reauntte him de iene yn ’t ear. “Né sei syn maet -sunich, dat is syn bulsek.” “Nou, hy is noch al breed, sei de oare do; -“dat scil net to rom omkomme.” “Ja, jimme prate hwet, sei Gosse; mar -dou wirdste mei frouljuflêsk licht bidragen; dêrom moaste der sa min -pounen fen nimme aste mar kinste.” Dy lytsens dat wier den ek it -jinnichste; hwent oars hapere der neat oan. Hja wier evenredich; moarns -ier en jouns let altyd allyk fen sinnen. Hjar hert smolt yn hjar as se -ellinde seach, en dêr troch bidraegden hjar ondogenske earmen jamk. Hja -namen hjar by it hert, en den scoe se hjar lêste stûr wol weijaen, ho -fyn en skrander hjar forstân oars ek wier. Hja waerd blyn slein troch -it meilijen. Hja koe ek skoan onthâlde; hwent de hiele _Maeght_ fen -Cats koe hja fen bûten. Der wier ek nin ien faem yn Molkwarren, dy heal -sa moai song as hja, en hja hie oan hjar omke Jarich Eytes, in -Eastynjefarjer, ienders in gouden skipkeskelling fortsjinne, omdet se -_Het daget uyt het Oosten_ sa moai songen hie. Elts mocht ek allike -graech oer hjar wêzen, en dy hjar for de earste reis mei hjar golle en -skrandere eagen seach, dy frege oan syn bûrman: “Hwet ljeaf skepsel is -dat?” “Dat is lytse Ingel fen de rike smid,” seinen se den. Mei ien -wird; hja like as twa drippen wetter fen aert en oansjen op hjar beppe, -dy om de religie mei hjar âlders út Frankryk fluchte wier en hjar by -Harich om del litten hienen. Nei dy beppe hjitte se egenlyk ek -Angelique, mar dat hie Sibe-baes by de domenij, dy hjar doopte, oanjown -mei de Fryske namme fen Ingel. By dy beppe hie se soms ek wol ’ris -wiken en wiken út-fen-hûze, dy hjar den lytse Franske gebetkes learde, -dy se allegearre noch onthâlden hie. Gosse wier sa eang, det hja him -ontkomme scoe, det er al om hjar frijde, do hja pas sauntjin jier wier. -Ek rûkte er gau, det Ingel net ôfwêzich fen him wier; hwent hja hie dat -gebrek mei in bulte jonge fammen gemien, det hja mear fen in losbol as -in dimmen feint hâldde. Dêrom teach Gosse de stoute skoen oan en frege -hy de faer om de tastimminge. “Dat rint mei jimme jierren rju út -inoar,” andere baes Sibe. “Hja sauntjin en dou acht-en-tweintich! Ien -fen fiif-en-tweintich paste dy better, Gosse.” “Is se hwet to jong nei -jou tinken,” sei Gosse, “dat is in kwael dy mei eltse dei better -wirdt.” “En den dou, sei Sibe wer, “dou sa’n greaten Rodger yn de helge -en hja sa’n lyts jifferke!” “En hwet scoe dat nou?” sei Gosse wer. “Jy -habbe ommers nea heard, baes, det in mûs ûnder in reak hea dea rekke -is!” Nou, tsjin dizze dingen koe baes al net folle ynlizze. Mar it -slimste wier in plak. “Ik hab ien kend, sei Sibe, dêr hastou, tinkt my, -in bulte fen; ien fen toalf ambachten en trettjin ongelokken. Dy hie -fen alles leard; rekkenjen, stjûrmanskinst, Fransk, Ingelsk, ja, lykfol -hwet. Dy like it boerkjen ek moai ta. Hy troude in lyts wyfke, sa’n -krûpelhin, wiste Gosse? dy altyd brodsk wier. Hja koften in lichlânske -pleats fen syn âlderserf, en dêr socht er in bislach fen griene kij op, -dy nearne as yn syn hersenpanne to finen wierne. Syn wiif en hy hienen -de divel op it hiem sjoen; hja wierne alle dagen yn ’t fjild to gast ef -krigen gasten. It hûs fol bern, en dy altyd elts mei in stik -krintebôlle en tsjokke bûter yn ’e fûst; boi baes; moarns en jouns it -hiele jier troch in meltser, en twa arbeiders. Folle hânnen meitsje wol -licht wirk, mar it is de divel yn ’e itenspanne. Dit boerke den ek sa -goe, det hy yn fiif jier sauntjintûzen goune formoezze hie, en er him -gelokkich rekkene, det er mei in lyts berneskoalke noch sa hwet mei -wiif en bern troch ’e tiid heukerje koe. En sa rekkenje ik, Gosse, scoe -it dy ek gean. Dou boerkje? It scoe dy moai stean.” “Wel, boerkjen is -dochs ek nin tsjoenen,” sei Gosse. “It kin my neat skele, sei Sibe; -“mar aste hjir oars nin boadskip haste, dêr is ’t gat fen de doar. Der -út mar!” Baes waerd lilts, en smiet Gosse de smittedoar efter it gat -ta. - -Mar Gosse hâldde oan as stourein. Mei in wike twa kaem er al wer yn ’e -smitte om alderlei kakboadskippen. Hy hie ek wol ’ris heard, det -domenijs meast keppelers wierne en for elts pear in nije hoed krigene. -Gosse joech de domenij in nije hoed op hân, en as er it klear makke ef -net, de steek wier en bleau sines. Domenij wier dadelik mei pastoarske -yn ’e war om Gosse plak skjin to meitsjen en Sibe-baes to bilêzen, en -howol er steech wier en rju boldere, waerd er op it lêst dochs -hansommer. “Mar dat sizze ik dy, sei er Gosse; “lân hab ik, en de -boereskûrre ek; dy binne ta dyn tsjinst; mar it bislach en boere-ark -jow ik ’er net by. Dat fordom ik sa wyt as sûpe. Der moaste sels for -riede; en hwer scoeste dat wei helje? Dou biste ommers sa earm as in -swel!” “Ja mar, sei Gosse, “ik kin kraeije. Kukeleku! Kukeleku!” “Dat -hear ik, sei Sibe baes; “ik leau, dou scoeste better hoanne as boer op -it hiem wêze. Hwet gridzen binne dat nou wer?” Sibe baes bigoun wer to -smeijen en to smûgen, en hy harke net langer nei Gosse. Mar Gosse wiste -wol hwet er dreau, as er bargen foar hie. As jonge hie er altiten in -bulte nocht hawn om bistelûden nei to dwaen; hy âlle as in kat; hy -bâltte as in kou; hy gierde as in baerch; hy bile as in dogge; hy -blettere as in skiep; hy kweake as in ein; hy keakele as in hin; hy -tsjottere as in protter; hy kleppere as in earbarre; mar hy wier -binammen in great master om to kraeijen as in hoanne, en dat koe him -nou to pas komme. Dêrom wier er forskate moarnen foar dei en foar dage -yn ’t fjild west om dy âlde kinst fen syn bernejierren wer oan to -learen, en hy brocht it gau sa fier, det as er twaris kraeid hie, de -hoannen fen al de acht pôlen fen Molkwarren him biskeid dienen. - -Yn Molkwarren stienen de huzen krekt eft se der delreind wierne. Do de -Friezen noch frij wierne, sette elts syn hûs op dat plak en nei dy kant -ta, dêr de holle him opjoech. Dat kinne men ek noch sjen op Merken, to -Katwyk, to Hynljippen en op oare pleatsen, dêr de huzen noch stean sa -as se alderearst set binne. Sa lang as ’er romte wier, koe dat; mar do -’er mear minsken kamen bouden se it plak sa fol as in aei, en do waerd -it forlegen spil. To Molkwarren wier it sa fier komd, det hja de deade -liken net op de skouders, mar ûnder de earmen nei it tsjerkhôf droegen; -oars koenen se yn al dy hernen en gatten net koarternôch krieme. Sa -scoe Gosse ’ris op in moarntiid om healwei saunen oer de -Kattepôlesbrêge nei de Eesterich gean, do er by de Rintke-brêge -stilhâlden waerd. Hy seach om, en it wier in bigangel! De bigangel fen -Sibe-baes mei al syn folk der efter! Do de frouljue kamen, loerde er -’ris ûnder de reinkleden op, en sjochste wol! de earste wier -pastoarske, dy hie de foargong, en de twade nimmen oars as syn lytse -Ingel, dy earmhertich kriet. Gosse liet de smite foarbygean, mar hy -naem ’er sines fen. “Hwa wit, sei er yn him sels, “hwa wit, as ik Ingel -krij, det ik mei koartens it kaptael fen de rike smid der net op ta -krij!” Dit makke him noch happiger, en hy klampe Keimpe, sa gau er yn -Molkwarren kaem, dadelik oan om reau en bislach for syn nije -boerepleats. “Nou, lyk as ’t sein is, sei Keimpe; astou dy preker -preker ôfmakkeste, den scil ik dy oan in skoan reau bisten helpe cum -annexis mei alles, hwet by in boerespil heart. Ja, ik scil dy de -ûleboerden op ’e skûrre sette, al is ’t moarn de dei, en noch wol foar -’t kraeijen fen de hoanne.” “Dou mochtste hwet! sei Gosse; “hwer -scoeste it sa gau weiskoerre?” “Dat rekket dy net, sei Keimpe, “mar as -ik it net doch, hawar, den jow ik dy dyn rispis wer.” “Ja, dat seiste -wol, sei Gosse, “mar aste it forlearste, dieste it dochs net.” Keimpe -seach nou, det Gosse net mear yn syn macht leaude, en dat wier dochs -nedich as er him allehiel oan him oerjaen scoe. Om nou dat gelove, dat -fêst fortrouwen yn Gosse to hammerjen, sei Keimpe: “Ik wit rie. Dêr, -lyk aste sjuchste, is dyn rispis; dat slút ik yn dizze brief, en ik lak -him ticht.” En do er him ticht lakt hie, sei er: “Gean nou mei my nei -baes Sibe ta.” Hja gongen, en Keimpe joech oan de baes it rispis yn de -lakte brief. “Ik hab dizze jongkeardel, sei er, bilove om him moarn -foar it hoannegekraei yn in reau bisten en boere-ark to setten; dêr is -in sletten brief mei in oblegaesje fen tsjientûzen goune der yn. -Biwarje dy, en jow him my wer as ik it dwaen. Dwaen ik it net, smyt him -den mar frij yn ’t fjûr, en nou kom mei nei jou pleats.” Sibe-baes -sleat de brief yn in pultrom, en jouns twiske ljocht en tsjuster kamen -se mei hjar trijen yn in idel boerehûs mei bûthûs en skûrre, dêr neat -yn wier as hwette spinreach. Op it hiem groeide alles yn it wyld; de -appelbeammen wierne net snoeid, en út it lange gêrs koe men hast net -stappe, sa raeijich wier it. De boer wier der foar in jier útstoarn, en -sont hie baes de pleats by stikken forhierd. Hwent it wier hwette -ongeryflik, omdet ’er nin opfeart nei de huzinge roun. Hja wiernen pas -yn dat holle idele hûs ef Keimpe tyspele hwette mei syn fingers en -bromde wiles ek hwette yn him sels, en eltse reis, det der hjar hwet om -de earen wyndere, riisde der in stik húsrie út de groun. Sa kamen der -earst in tweintich aden; do in tsjerne; do in tine; do in -tsjiistsjettel; do in brokaed mei in tsjiisperse; en sa wier der op it -lêst neat yn in boerkerije to bitinsen, dat net krekt as in bûrle op in -stjonksleat út de groun opsetten kaem. Ik tink, det ’er eltse fiif -minuten in stik fen it boere-ark opkaem, en sa wier it al hynstemiddei -wirden, do er in klok mei weauwjende skippen, dy op toalf ûre stie, by -it bedskutting opskoude. “Nou it bislach, sei Keimpe; “mannen folgje my -nei de finne!” It wier wol nacht, mar de moanne skynde prûs ûnder in -trop bleke stjerren, dêr fen tiid ta tiid in swerk fen wite wolken oer -hinne skau. Baes Sibe wist net hwet er sjoen hie; hy wier stom fen -forbazinge, en folge sûnder in wird to kikjen ef to mikjen nei de -finne, dy leech stie. Mar do er dêr op it getipel en gegons fen Keimpe -nei eltsoar tritich reabonte meltskij mei in swarte trinterbolle út de -gêrzen oprizen seach, dy aenstons mei hjar lange blaeijers yn ’t gêrs -omskearden; ja, do bigoun baes twivelriedich to wirden, eft hy net mei -syn collega út de helske smitte to dwaen hie. “Nou is ’er sa fier -alles, as ik better net wit,” sei Keimpe; allinne it byld fen de minske -is der noch net. “Minsken? sei Sibe-baes, dy oan tritich minsken ef oan -tritich iters tofte; “Minsken? Minsken en fretters genôch! Nin minsken -mear. Den ljeaver bargen. Dy kinne men yette slachtsje en ite.” “Nou -krekt, sei Keimpe, “ik siz net fen minsken, mar it byld fen de minske, -en hwa komt dy eare ta as de baerch, dy nei siel en licham al heal -minske is. Dêrom is de baerch ek oeral de kameraet fen de minsken. Dêr -minsken op de wrâld wenje, dêr binne ek bargen. De hounen mankearje -noch wol ’ris; mar de baerch noait.” Hja gongen wer nei it lytse -bûthûs, dêr it rju tsjuster wier; mar op it gegons en getipel fen -Keimpe hearden se it gnoarjen fen in partij bargen, en do it ljocht fen -de moanne troch in kier fen de bûthûsdoar yn ’t bargehok foel, seagen -se seis glêdde sûgen neist eltsoar lizzen to hymjen. Keimpe sette de -amer ûnder de saed; hy pompte, en der kaem neat út as sûpe, dêr hy de -bargen mei boarnde. Hy tipele en gonze foar it lêst noch ’ris, en in -keppel gies wraggelen mei tsjokke gatten troch de skûrrereed; mar foar -’t al dy gjizzen mei hjar garren klearspile waerden, wier der sa folle -tiid forroun, det de dage yn oantochte kaem. De kimen waerden min ef -mear blank, do Keimpe oan baes Sibe frege: “Is der ek lek ef brek oan -hûs ef skûrre?” “Ja, sei baes, de ûleboerden binne okkerdeis mei de -noardweste stoarm der ôfwaeid.” “Kukeleku!” kraeide Gosse do. Keimpe -glimke ’ris, en sei: “Ja mar, feint, dat hâldt net; dou biste nin -hoanne.” “Kukeleku?” kraeide Gosse noch ’ris, en as in blits kraeiden -alle hoannen fen de acht pôllen fen Molkwarren, Kukeleku! det it fier -oer de stille mieden hinne klonk. Sa as Keimpe dat gesjong fen de dage -út it easten hearde, bisauwe hy for de earste kear fen syn libben. -Bidragen, ta skande makke fen syn eine learling, waerd er woedend fen -skamte en spyt. It brûs stie him in hânbré op ’e mûle. Hy krige in kop -as in bolle. Hy tynde út oan alle kanten as in sjipbûrle, dy in bern út -in piip bliest, en do de nochteren dage hjar earste blike striel op syn -eansicht smiet, boarstte er ek as in bûrl mei in plof en in ôfgrysliken -stank út inoar, det er as in tichte stourein fen hunichdau yn ’e loft -opgong. - -“Dat is my to mâl! sei Sibe-baes; dat is klinkkleare divelerij! Dat is -iselik! Fij, man!” Mar Gosse kraeide fictorie, kukeleku! en tachtich -hoannen fen de acht pôlen fen Molkwarren kraeiden him efternei, -Kukeleku! “Dou kraeiste al fictorie, sei baes, “en ik trilje as in blêd -oan in beam, sa ontdien bin ik. Mar hwet scoe yn dat brief fen dy snaek -skûlje? Ik wol it nin eagenblik langer yn myn pultrom ha; oars fljucht -myn hûs en smitte mei Ingel en de hiele santepetyk noch yn ’e loft.” -Hja mei in blits nei hûs, en do Gosse de brief opskoerd en sjoen hie, -det er syn eine rispis yn stike, smiet er it ding dadelik op it fjûr. - -Gosse liet dêrmei by in âlde sister fen syn mem in fyn linnen doek oan -de rânnen bisije mei sidene beammen en blommen, en dêr midden yn de -wirden: _Fryske trou oan de alderljeafste._ Dêr biknoopte er tsjien -gloednije dikketonnen yn, en do er op in jountiid by it slûge ljocht -fen in smidslampe by Ingel yn it lytshûs siet, sei er: - -“Wotte sa wotte? -Dêr haste de knotte. -Wotte it net dwaen, -Kinst’ de knotte werjaen. - -[Yllustraasje: MEMMELOK EN MEMMESOARCH.] - -En Ingel sei: “Ja, myn!” Hja taestte ta, en de boask, dy mei tûzen -triuwers fen lippen en hânnen bisegele waerd, wier sletten. Gosse -troude syn Ingel en gong mei hjar op de pleats; mar Sibe-baes, goe’man, -hie sa folle fen de skrik skipe, det hy sont dy nacht nin soun ûre wêr -hie en as in siik houn omwynde. De jierren wierne ek dêr, sadet hy -fordwynde einlik as snie foar de sinne, en seis wike nei Gosse troudei -rekke Sibe-baes út de tiid, hwer troch al syn lân en goed op Ingel -erfden. Sa gau as hja yn dat jild foel, wier hjar earste wirk om to -testemintsjen. Hja moast yn ’e kream, en as se dêr ’ris yn bleau, woe -se net habbe, det Gosse troch hjar folk út syn dwaen staet waerd. Hja -woe for him soargje. “Hwent alles mei eltsoar gemien to habben, sei -hja, “bihalven it jild, dat jowt nin pas. Dêr is it wrâldske goed my -net wirdiger nôch ta.” Ongelokkich wier der nin seine op al dat jild. -Ingel krige mei de âlfde moanne al twalingen, in feintebern en in -fammebern. De blydskip fen it jongwyfke wier mei nin pinnen to -biskriuwen as se hjar Isabella yn de lofter en hjar Sibe yn de rjuchter -earm hie, en sa yn hjar folle boarsten optreau, det de bern de tate om -it kin kweaze. Yn twa glûpen bistoppe mem se neist eltsoar, en dêr -laeinen se den mei de geur en it waes fen de gesontheit op ’e troanje -en dauwe fen fine switkobbelkes op it foarhaed to sliepen. Tsjienris yn -in ûre kaem Ingel mei de foarste finger op ’e lippen, en teantsjende op -hoasfoetlingen yn ’e keamer, om ’ris to sjen ho de bern it hienen, mar -egenlik om hjar eagen wer ’ris to forklearjen oan dizze twa ingelaftige -pronkstikken, dy hja nea genôch biljurkje en triuwe koe. As it folk om -bûrren kuijere, siet hja foar it finster mei hjar twa hertlapkes to -pronkjen. Do de bern doopt waerden, die hja twa gouden riders ta -tankberheit yn it bekken, en hja bea: “O Dou, hege Heit yn ’e himel, dy -ús minsken noch mear ljeaf haste as ik dizze bern. Dou haste it yn myn -herte ritst om hjar ljeaf to habben. Lit hjar groeije en bloeije! Lit -hjar libje, det ik myn ljeafde biwiisgje kin; det ik dyn hillige wirden -oan hjar folbringe mei, en dy priisgje en tankje ta yn ivichheit.” -Ingels lippen beefden, en do hja Amen sei, foel se mei de holle twisken -de hânnen op it skouder fen de kreamheinster del; hja boarste út yn -triennen, det de dyakens yn ’t hek mienden, det hja in oerfal krige. -Hja gong wer nei hûs; mar de heechste ljeafde, dy ta gelyk de heechste -wysheit is, oardielde det Ingel in better man en hjar twalingen in -better faer wirdich wierne, en naem se alle trije by him op, om hjar -for de skande en ellinde, dy noch folgje moasten, to warjen. Fiif -fearnsjier nei de berte stoaren beide de twalingen op ien-en-deselde -eftermiddei oan torminen; de moarns laken en djoeiden se noch yn ’e -glûpe, en de jouns wierne it kâlde blauwe lykjes; twa roazen, dy ek as -roazen mar de koarte ûren fen in moarntiid bloeid en libbe hienen. Hja -woene wol sizze, det dy earme hertkes troch de kreamheinster forgiftige -wierne; dy moat hjar mâlken-twiebak út in earnen panke, dat bloeide, -klearmakke ha. Mar ho dat ek siet, Ingel fielde hjar sels eft hja fen -de blaksem ta pletter slein wier. It wier as it yngewand hjar tsjin de -kiel kroppe. Hja koe nin wird sizze, hja koe nin trien litte; hja siet -by de twa glûpen, dêr de lykjes ynlaeinen, as in stiennen byld, en -seach mei greate opspalke eagen nei boppen ta. Gosse kaem by hjar en -sei: “Hwet skilt myn wyfke? Ho sjucht se sa nei boppen?” Dêr hja mei in -sêfte mar earnstige stimme op anderde: “Ik sjen dêr hinne, dêr myn skat -is, Gosse.” “Hwer is dyn skat den, ljeave?” frege hy. “Ik sjen dêr -hinne, sei se, “dêr de sielkes fen dizze twa ingels nou binne.” En mei -ien sonk hjar holle wezenleas op hjar boarst del. Mei in ûre kaem se -wer by; mar do waerd hjar hwet forhelle, dat hjar djip yn de siele -stiek, en twa houwen yn ien sear wierne. De lytsfaem klage Ingel hjar -need, det de boer hjar net mei frede litte koe, en wiles de frou yn ’t -waerme bêd laei, forskate ramen op hjar dien hie. Dat laei hjar heech! -O! dat stiek en krinkte lytse Ingel sa! Ja, stitsen, djip stitsen wier -hja, mar dochs, edel en heech, smiet hja mei fonkeljende eagen it -moaije kopstik yn de nekke, en sei de faem neat oars as: “Dat hab ik -net fortsjinne.” De faem gong snjeon-to-joune wei, en dat joech nin -each, omdet to Hynlippen en Molkwarren de fammen[65] by de wike hierd -waerden. Dy selde jouns gong Ingel mei in lampe nei in keeft op ’e -souder om ’er deahimkes en hennekladen, dy altiten by de Friezinnen for -elts fen it húsgesin klear lizze, út to krijen. Hja kaem blyk as de -dea, allehiel bistoarn en triljende wer ûnder, krekt eft hja in skynsel -sjoen hie, mei de lampe yn de hân, mar sûnder himkes. “Nou, ja, den! -sei hja wanhopich yn hjar sels; “nou, ja, den mar nei boppen! Nou, ja, -den mar nei ús heit en myn twa ingels!” Hja gong de doar út, en kaem -net wer. Wech ende wear waerd hja socht, mar nearne foun. Allinne hjar -toffels waerden op de mûrre fen de Molkwarrer syl oan de séwâlsside -werfoun. - -It wier sa, Ingel wier wei, en hjar bern waerden opdroegen. Mar mei de -saunde dei; hark ’ris minsken! mei de saunde dei nei de dea fen de -bernkes kaem Ingel werom, alteas ien dy troch Gosse en hiel Molkwarren -for Ingel hâlden waerd. Der waerden rare eagen fen Gosse opskoerd, do -hja oer de Kattepôle brêge kaem en hjar hûs wer ynstapte. “Myn God! -Hwer komstou fen dinne?” sei Gosse. “Dat moarddedige fordommen, andere -Ingel, dat godlasterlike flokken en swarren, Gosse, datstou altiten -dien haste, koe ik net langer hearre. Dou haste him sa lang tritrotte, -det hy dy dyn twalingen ontnomd hat, en dat moast ik mei ontjilde. -Dêrom bin ik weiroun. Mar ik hab my bitocht. Ik hab dy ienris foar it -eansicht fen in alwitend God de bilofte fen ivige trou dien, en dy wol -ik folbringe. Ik wol dy hou en trou wêze. Mar ien ding moaste my -biloofje, dat flokken en swarren moat ophâlde, ef ik rin noch ’ris -foart, en den, den sjuchtste my yn der ivichheit net wer.” Gosse bilove -hjar, det hy ’t flokken sa goed litte scoe as er koe, en dêr joech er -hjar de hân op; mar de swierste flokwirden wiernen in oanwenst by him -wirden en him hast yn ’e mûle bistoarn. Hja libben sont yn frede mei -eltsoar; hja joech Gosse, as it diveldei mei him wier, wakker ta; hja -troaide him yn alles, en dat gong sels fiers-to fier. Hwent foar de dea -fen hjar bern wier hja dipper en sunich, en hâldde alles wakker by -inoar, lyk as in kloek hûshâldster tabiheart; en hja scoe for hjar sels -nin duit onnut fortarre om dûbelstûren en sechstehealen oan earme -widdouwen en wezen wei to jaen. As Gosse oanslaggen hie, dy to folle -jild kostje scoene, ef as er to rynsk mei jild en iten omgong, den wist -hja him yn to binen. Mar nou wier ’t blêdke yn ienen omkeard. Hja -taestte nou alles sels mar rom oan, en wol fier fen Gosse to bek to -hâlden, gong hja him mei pronkjen, gasterearjen en alle rynskens foar. -Dêr bleauwen de fruchten net fen wei. De boel gong efterút, en de -húshâldinge bigoun mei ’er tiid mear to kostjen; hwent it wiif krige -alle jierren in bern, en op it lêst hienen se in keppel fen njuggen -doaiters by eltsoar, dy altiten as hoantsen yn eltsoar omsnauden en -tsjierden. Dêr kamen noch in bulte kinsten fen Gosse yn de boerkerij -by, dy ek jild kostten. Hwent hwet gridzen al sa yn dat holstik -opkamen, dat kin nin minske bigripe. Sont is er den ek twa winters yn -’e war wêst, om fen hea echte gêrsbûter to winnen. Hy hie domenij ’ris -trije ûren preekjen heard oer de praktesaesje fen Jacob om swartbonte -skiep to krijen, en dat die er, lyk as bibelkindige ljue witte, mei -skylde twigen yn ’e boarne to smiten, dêr de skiep út dronken en de -rammen by dreauwen. Hy tofte, as de kij it hea for gêrs oanseagen, det -’er den ek gêrsbûter komme moast, en dêrom as it sketjeftstiid waerd, -sette hy alle kij, foar det hy foerre, earst greate griene brillen op. -As se dêr troch seagen, krige it hea in griene kleur, en dy ynbyldinge -scoe den sa sterk op de bisten wol wêze, tocht hy, det de mâlke foroare -en de reamme by it tsjernjen gêrsbûter joech. De bûter bleau noch wol -hwette blyk, mar dat forholp syn wiif mei kleursel, en hy koe him mar -net bigripe, det de bûterkeaper, do er it fet stitsen hie, forklearre, -det it neat oars as readferve heabûter wier, dy er in trijegoune -ôfstiek. - -Mei al dy kinsten, mei in greate keppel doaiters, dy pronken det it -boarstte, en in rije húshâlding, droege de boel hird út. Hy forsette -syn lân it iene stik nei it oare, en it jild, dat hy der for opnaem, -dêr bitelle er in daelder mear rinten fen as hy fen it lân makke. Do -dat ’er by kaem, gong it sa hird efter út as twa hynzer lûke koenen. Op -it lêst wierne alle einen to koart. De doarwarders kamen mei citaesjes: -it krielde fen moanners, en it kredyt wier op. Do it sa fier komd wier, -kaem der einlinge útslútsel fen in tsjuster riedling, dat Ingel -neilitten hie. De greatfaem scoe de dreage mâlke út de aden yn ’e -tsjiistsjettel jiette, mar glied op hjar wiete klompen út; hja truzele -mei it aed en al oer ’e bûthúsflier hinne, sa det de mâlke yn de groppe -roun, en dêr waerd Gosse sa breinroer-lilts om, det er de ôfgryslikste -flokwirden, dy ea Molkwarren onthillige hiene, útbraekte. “Aste net -weigieste, flarde, sei er op it lêst, den skop ik dy tsjin dyn grouwe -bealch, det dy dyn termen om ’e koustilen slingerje!” “Hâld dy stil! -sei syn wiif tsjin de faem; “de boer scil syn lean wol krije. _Boontje -koomt eindelijk om het loontje._” “Ja, frou, sei de faem, “ik gean mar -wei.” En de faem gong yn ’e yester to meltsjen, mar de frou gong nei de -molkenkeamer om to reamjen. Dêr bleau se wol oardel ûre, sûnder det ’er -gewach fen hjar kaem. Do Gosse hwette bikaem, rôp er hjar, mar der kaem -noch nin gewach; einlinge tinsende, det hjar mûlk hwette oerkomd wier, -gong er sels yn ’e molkenkeamer, dêr er de klean fen syn wiif op in -tropke oer de flier foun, mar hja sels wier wei; en nin minske hie hjar -sjoen; nin minske wiste, hwer ’t hja stouwen ef flein wier. Nou kaem it -einlinge nei tweintich jier út, det Ingel, út wanhoop oer de dea fen -hjar beide bern en it smoarge stik fen Gosse, hjar by de yngong fen de -Molkwarder syl yn sé drinzen hie, en det Keimpe do dadelik in âlde -fekke fen in nift, dy de gedaente fen Ingel oannaem, op him ôfstjûrd -hie. De njuggen doaiters, dy fen dy aeijen set wierne, wierne ek -allegearre fen it wird; dy habbe dêr wol in fyftich, sechstich, jier -húshâlden, en dêr krige Molkwarren do onskildich de skeldnamme fen it -Heksershol fen. Tsjinwirdich is ’er noch skaei fen, mar net mear as ien -ef twa âlde fekken, dy hjar soms by nacht en ontiden yn hazzen -foroarje, en den de kij de mâlke ôfsûpe, det de Molkwarrer boeren -moarns de jaren sa slop fine, as in lege moalpûde. - -Sa gau as de tynge yn Hollân kaem, det Gosse de kluwers yn hûs hie, -kamen de twa compagnons fen de firma Pik en Zonen om him to helpjen. It -wier de splitter yn de lotterij Philanthrope, (sa neamden se him yn ’e -wânlinge, hwent hy hiette oars Filou En Troupe), en de jeneverstoker -Graenstra. Do al syn lânnen en spillen him troch de krediteurs ûnder it -gat wei forkoft wierne, sette Graenstra him yn in lytse gribus, dêr in -slok forkoft waerd, en Philanthrope spegele him de lotterij sa moai as -de haven fen syn bihâld foar eagen, det hy syn lêste fiifhûndert goune, -dy er noch út de brân rêdden hie, yn hierbriefkes to weak lei. Mar dêr -kaem nin duit fen to lânne, en dêrmei wier er rûpele, útpûle, yn ienen, -kin ik jimme sizze, ta de lêste duit ta. Do er neat mear to forspyljen -hie, joech mynhear Philanthrope him in traktaetsje, dat er sels skreaun -hie, ta treast fen de ongelokkigen en forbetteringe fen sondaren. -Dêrmei winske er him de segen des Hearen, mar kaem net wer. Gosse -bigoun nou syn treast to siikjen yn it koartgoed, dat er in oar -forkeapje scoe; mar foar det er allehiel to neate rekke, die er op it -âlderlêste noch in needsprong, dy him de nekke briek. - -Jan Kredyt wier for him yn de kriten fen Molkwarren stiendea; en oan -stellen en falske wiksels weage er him net, omdet er nin sin hie om de -lieu yn ’e bek to sjen, en den noch in tsjien jier op ’e keap ta -provinsjehout to raspjen. Der moast hwette oars op úttoft wirde. Hy -hearde sa ’ris by de boekhâlders fen skippen yn Molkwarren om, hwet -keapljue en winkels se yn Hollân koenen, dy sa it iene en oare oan de -redery forkoften; it koe him den egenlik net folle skele hwette. Oan al -dy winkels en kantoaren skreau er gnappe brieven, det hy oan hjar -rikkommandearre wier, en det er in lytse negoasje yn hjar fak driuwe -woe, en det, as se him in priuwke stjûre woenen, en de waer bifoel -goed, hja in goede minger oan him habbe scoenen. Ytlike wierne wol sa -hoedend, det se him earst ’ris hifken, en dêr krige er, sa as fen sels -spriek, neat fen. Mar in bulte wierne sa nearringsiik, det hja him op -syn gnappe brieven ôf fen hjar gûd stjûrden, en sa krige er it hûs -boarstende fol fen alderleije waren. Dêr foun men fiterbân, spikers, -frouljues mofkes, manljues hoedden, inket, pin en pompier, klompen, -hazzenuten, messen, kakynjes, toffels, putheakken, kanten, groat, -romers, almanakken, Spaenske sjippe, hoazzen, snuf, piper, jokken, -reade riften, klontsjes, silen en beagen, ja, lyk folle hwet. It wier -in útdragerij fen nij gûd; in arke sa as er nei Noachs tiden mûlk nea -wer op ’e wrâld wêst hie. Dêr hat er do noch in bulte wille mei makke; -hy krige de bûsen fol jild, en de Molkwarrers goekeap gûd. Mar dat -lietke wier mei twa jier glêd út; hwent do der op dy priuwkes nin -gewach kaem, waerden de Hollânners wekker, en sa as se hearden, hwa ’t -Gosse wier, lieten se him rinne for hwa ’t er wier; hwent, toften se, -men kinne in lûs net mear nimme as it libben, en goed jild by kwea to -smiten, om him sette to litten, wier hjar foech net. Mar der wier in -Amsterdammer, dy bikaem it danige nij, det er fen in boarger fen it -_Vriesche doolhof_ sa fynkes bitritsen wier. Dy liet him foar rjucht -citearje, en do Gosse dêr kaem joech er syn boel oer oan de krediteurs -en forklearre him sels bankerot. Mar hy wier sa gau net thús, ef by -nacht en ontiid liet er syn hús leech toaije fen it bêste, dat er noch -yn wier, en dat boarch er op souder by in wiif to Starum, dy sa ’n -húske fen hâldoan for fammen en feinten hie, en der sels hwet bline -nearring ûnder dreau. Ongelokkich kaem dy lêstige justitie der efter, -en in wike dêrnei wierne de witsjers fen Ljouwert to Molkwarren en -lichtten Gosse by nacht fen syn bêd ôf. Do er foar de kommissaris fen -it hof kaem, wier ljeagen it neiste rjucht; mar de biwizen en de -getugen, det er nei it bankerot syn goed út hûs tôge hie, sprieken sa -klear, det it hof nin swierrichheit makke om him in ûre op it skafot to -Ljouwert to pronk to setten en him boppe dat noch fiif jier fêst wirk -to jaen. Do Gosse dêr to skande stie, stoe der ek in tropke fen fiif -minsken foar it skafot, dy oer him praetten; dat wieren domenij Bavius, -de abbekaet fen Gosse mei ien fen syn boeren, en den noch de hearen -Philanthrope en Graenstra. Hja hienen oars al sein, det Philanthrope út -de tiid wier; mar dat wier sa net; splitters binne sa taei as hier. -Philanthrope en Graenstra skodhollen bitinkelik en riddenearren wakker, -ho djip de minske falle kin, dy fen God forlitten wirdt. “Ja, sei de -abbekaet; “en binammen as er in hompke kriget fen in splitter en in -jeneverstoker”. Mar dy hearen wierne yn ’e wol ferve en hienen spek -efter de earen; hja dienen eft se der neat fen bigriepen, en -riddenearren mar foart, det men de fallene sondars in hân tarikke -moast, om hjar wer oerein to helpen, en det elts dêr in bytke ta dwaen -moast. “Ik leau net, det elts it dwaen moat, sei de boer; “dat is jimme -fak egentlik. Dy de ljue mei lotsjen en sûpen yn it tichthûs bringe, -moatte der hjar ek wer úthelpe en betterje. Dat is in roune O.” “_Ja, -heeren!_ sei domenij Bavius; _Dair het de boer gelyk an; elk moet de -fuelnis, die er maikt, self ook allienig weêr ophemele._” Dêrmei wier -de kattechesaesje út; hwent dy rauwe wirden fen de boer tingen nei de -lever, en de hear Philanthrope sei oan Graenstra: “Hja habbe ús hjir yn -’e kaert sjoen;” en hja kamen noait wer to Ljouwert. Gosse kaem tagelyk -mei in poep, dy spek by in boer stellen hie, yn it tichthûs. De poep -seach wakkere sunich, do de cipier hjar by de oare boeven brocht, dy -mei heal neakene hûden twa oan twa in read stik hout stienen to -raspjen. Haermen skodde de holle en sloech de hânnen yn eltsoar, do er -yn ’e doar stie. “Lieber Gott im himel! sei er, Wäre ich bei mein weib -zu hause! Aber was wird man sagen?” “Previnsjehout, divel!” sei de -cipier, en staette him yn it tichthûs op. - -[Yllustraasje: GOSSE OAN ’E SKANDPEAL (DE KAAK) TO LJOUWERT.] - -Do Gosse dêr fiif jier forkeard hie, wier er net better wirden. Hwet de -iene net wist, dat wist de oare. Hja fortelden eltsoar hjar -skelmstikken; hwa en hwet se forklapt hie; ho se hjar foar de -commissaris forspritsen hiene, en ho dy hjar knipt hie; allegearre -leksoms fen in ripe ûnderfininge, om as se los kamen en tonei wer -stielen, it hwette tûker oer to lizzen. Der wierne ek forskate ûnder, -dy húsbraken en moarten op it each hiene, mar dy foar dy tiid yn de -lampe roun wierne. Dy commisjes droegen se nou oer oan kammeraten, dy -gau los kamen, mei oanwizinge fen pleats, fen tiid en minsken, dêr de -bút to striken wier, en ytlike tsjeaftmes en moarten, dêr men in bytke -dêrnei fen hearde, wierne yn dat forbetterhús klear makke. Sa hwet ’er -noch oan Gosse hapere om ien fen de earste skelmen fen de saun -provinsjes to wirden, dat learde hy ’er yn it tichthûs út de pin by. - -Do er syn jierren útsitten hie, kaem ’er krekt ek in gnap frommis los, -mei namme Rynk Ockes, dêr er even bûten de doar fen it blokhûs mei yn -kinde kaem. Dat frommiske wenne eren as faem by in ryk rintenier to -Ljouwert, dy in ynbânnige en stille húshâldinge hie, en de boaden -sneins trijeris nei tsjerke stjûrde, det ’er nin jongkeardel -hin-ende-nei by hjar komme koe. Hja spriek ek nimmen hast as it -húsgesin en in kattechesearmaster, dy dêr wol ’ris om in glêske wyn -kaem, dat de man sels net barre mocht. Nou wier dy faem grousomme -mansjeak, en it sloof byldde hjar yn, det hja nin frijers krige, om ’t -se net moaijer nôch klaeid wier. Dêrom pronke se det it boarstte, en om -se ’t noch ek wol ’ris in pear sechstehealen en in himd oan hjar earme -mem to Harns stjûrde, sa kaem it mei it bûsjild krap om. Hja krige op -it lêst sin oan in ferversfeint, dy in rút yn ’e koken lape en hjar do -’ris in fûgel ontstiel, en lyk as it giet, ek ’ris troch de hânnen gean -liet. Nou moasten alle seilen byhyst wirde! Hja seach yn in winkel op -de Kelders in nij jestaelke fen in jak, nei hjar sin sa nuvere moai, -det as se dat oan hie, ja den moast de feint sin oan hjar krije, eft hy -woe ef net! Mar it bûsjild wier to koart, en nou koe it earm sloof de -hânnen net thús hâlde. Hja naem in pear inkelgounen út in fesjebûse fen -hjar hear, dêr wol tweintich ynsieten, om se der letter stilkes wer yn -to dwaen, as se hier barde. De rintenier, dy banger for syn jild, as -for de siel fen in earm forljeafd sloof wier, brocht it oan; de -commissaris ûnderstie hjar, en hja bikende kritende en om genede -biddende aenstons alles. De justitie moast hjar gong gean; omdet Rynk -hjar breahear bistellen hie, wier de sententie in giseling en fjouwer -jier sitte. Nou kaem se ûnder it skom fen frouljue, dy mear op divels -as minsken liken; rabsters, slepen, tsjeaven, sûpsters, trochtrape yn -alderhânne listen en leagen, oars spriek hja net, oars hearde hja net. -Hja wist net det ’er sa’n smoarge tael wier as se hjir hearde, en yn -trije jier wier se er sa al ta wend wirden, det hja net better wiste ef -it hearde sa. Mei ien wird, as in ingel, dy stroffele hie, kaem hja yn -it tichthûs en bidoarn kaem hja der wer út. Mei dit frommis gong Gosse -al skoaijende it fjild yn. Hja hie in koerke mei lietkes en hwette -lodderein, en hy hie in boskmannich swevelprikken en riskepitten, mar -dat wier mar om de bysjagers, dy de bidlers efter de faksen sieten, to -forrifeljen mei to sizzen, det hja mei de merse rounen; yn wierheit -skoaiden se, en foel der hjir ef dêr hwet to grabbedaeijen, dat lieten -se ek net stean. Nachts forkearden se meast by de boer yn de skûrre yn -’t hea, nei det Gosse de boer earst de hals fen allerlei onbegripelike -dingen fol leagen hie, en sy de boerinne en de doaiters út de fâlden -fen de hân wiersein hie. Hja hienen it nearne better, as dêr it molken -bitsjoend wier; hwent den lei Gosse krûden om ’e tsjerne, en mompele -der in mannich frjemde wirden binnens mûle by: den koe de boerinne -aenstons wer tsjernje as in liere. - -Nei det se oeral west en fen alles bisocht hienen, kamen se einlik yn -de kompenije fen Kollumersweach-westeinde to lânne. Dat wier hjar lân; -hwent dêr wierne do noch trije dingen, dêr de dogeneaten ûnder ús noch -al lêst fen habbe, onbikind: to sizzen, in hûs, in tsjerke, en it -houwelik. De ljue wennen dêr meast ûnder de groun; twiske sneins en -deis wisten se nin ûnderskie, en hja kroepen mar by inoar, sûnder det -’er in domenij by to pas kaem. Hja trouden dêr omtrint as de -polderjonges noch dwane. De ûnderbaes, ek folle de man fen de keet, dêr -iten en drinken oan it arbeidersfolk forkoft wirdt, komt mei de pin -efter it ear en syn rekkenboek yn ’e hân as domenij op. Hy stekt in -putheak dwers foar him út mei de punt yn ’e groun. Den giet it pear oer -de putheak hinne stean, sa det se de stôk twiske de skonken habbe; -hwent as ’er ien oerspringt; dat hâldt net. Earst giet de breid ’er oer -stean, en den de brêgeman, en dêrnei forklearret de baes fen de keet, -det it hijlk sletten is. Dêrop drinke, dounsje, en sjonge se, en einlik -to bêd. Dien is ’t! Dat is it hiele houwelik, en sa wier ’t yn de -kompenije ek. De measten kroepen yn hoalen ûnder de groun. Dy letter in -hûs boppe de groun krigen, hienen dat ek al yn in omsjen. -Snein-to-moarns tôge elts fen it folk hwette oan; de iene in kezyn, de -oare in doar, de tredde in finster, in fjirde hwet reid, ef hwet kalk -en stien, ef in spar mannich, in fyfte in stoel in seisde in lampe ef -tafel. Dy boel waerd mei alle mannemacht yn de foarmiddei kant en klear -oerein set, en om toalf ûre wenne it pear der al yn, en onthellen it -brilloftsfolk op brandewyn en pannekoeken, dy it jongwiif yn it nije -hûs sels bakte. Dat wier it hiele houwelik yn de kompenije, en omdet se -seinen, det ljue, dy de measte reizen de lieu yn de bek sjoen hienen, -dêr de hirdshernen krigen, sa miende Gosse, det er op sa’n kompenijster -houwelik mei syn faem ek rjucht hie. Mar do de kompenijsters hearden, -hwer dit pear fen dinne kaem, seinen se: “Wi habbe hjir genôch fen dat -flêsk,” en dreauwen hjar mei kjitte en pôlkjen de kompenije út. - -De winter kaem oan, en der wier nin ûnderkommen, nin klean, nin tek, -nin brânje, en nin iten. Nou moasten hja lije as koarn op it fjild. -Kjeld en hongerbâlje, det hja swart waerden, wier nou hjar lot. Hja -waerden as heineballen fen it iene doarp nei it oare keatst; hwent nin -earmfâd woe dizze twa kostgongers oanhâlde. To lêste kamen se to Harns, -dêr it frommis fen dinne wier, to lânne, en om ’t Gosse allehiel -forlijd en forkjelde wier, rekke er der siik. De earmfâdije fen de stêd -moast him mei syn frommis wol opnimme, mar de pine, dy er útstie, wier -onhjirmlik, sa det er nin oare útkomste as de dea seach, en God om in -hastich ein bea. Syn frommis forliet him net, en wol omdet se frommis -wier. De man hat it wiif ljeaf om him sels; it wiif hat de man ljeaf om -de man, mei hwa se hjar lêste stik brea part, en dy se folget op it -skafot en yn it grêf. Ho djip Rynk ek fallen wier, dizze grountrek fen -in wierheftich frommis hie it tichthûs net by hjar útfage; hja paste -him op as in mem hjar siik bern, en hwet hy minder waerd, hwet hja mear -hoedzje en noedzje woe. Op it lêste waerd it sunich wirk, en hy bigoun -to weinen, det se it fjouwer húzen fier hearre koenen. Sa as Rynk dêr -foar de bank fen Gosse mei de holle foaroer siet to kriten, kaem de -earmedokter der mei mynhear Philanthrope yn, dy for syn affearens fen -Amsterdam mei de beurtman to Harns oer wier, en nou by tafal fen de -dokter heard hie, det Gosse op it gybjen laei. “Is der neat oan to -dwaen, dokter?” frege Philanthrope. “Ja wol, sei dokter, “mar mear mei -in goed bêd en switten, as mei drankjes, en dat is hjir net.” Aenstons -liet Philanthrope for syn rekkeninge in goed bêd en skjin linnen komme, -mei trije wollene tekkens, en do Gosse dêr ûnder kaem, bigoun er sa -dierber to switten, det it him ta de fingerseinen útdripte. Dit wier -syn genêzinge; mei trije wike koe er it hûs fen barmhertichheit wer -forlitte. Fen it eagenblik, det Gosse op strjitte stoe, hâldde -Philanthrope de hân fen him ôf; hwent hy hie fen syn compagnon Keimpe -yn commisje, om it libben fen Gosse sa lang to rekken as ’t mar koe, -mar him nin duit tsjin de ellinde fen ’t libben to jaen. Hy moat ’er -wille fen ha! sei Keimpe; der moat yn it grounsop fen de libbensbiker -nin bitter grizelke lizze, dat hy der net útdrinkt en priuwt, en dêr -moatte wy him tiid fen libben ta bisoargje.” - -“Sjê sa! sei Philanthrope, do er Gosse wer op strjitte seach; hy giet -wer in nij fjild fen ellinde yn.” En dêrom krige Gosse nou den ek nin -duit ûndersteuninge mear. Allinne stiek er him by it ôfskie noch in -lotterijbriefke yn de hân, dêr in nul op foel. De firma fen Pik en -Zonen handelt mei hjar klanten omtrint as de Japanees mei de Jesewiten -die, dy er mei de holle del boppe in put oan ’e foetten ophinge, en as -se om-ende-by dea wierne, liet hy se yn in gasthûs bringe, en mei in -bulte soarchfâldichheit oppasse en genêze. As se den wer kant en klear -wierne, kamen se wer op nij oer dy put to hingjen, en dat waerd sa faek -herhelle, ta se ef dea pinige wierne, ef it Roomske gelove ôfswarden en -ta de Japanske godstsjinst oergongen. Sa die de firma Pik en Zonen ek -mei Gosse. - -De lêste treast, dy Gosse noch oerhâlden hie, wier Rynk, dy alle -ellinden mei him dielde; mar dy forlear er op in winter yn it iis. Hja -wier in sterken fotse, dy sa goed as de bêste tsjirl in lippen mannich -rogge oer iis slydzje koe; ienders do Gosse en sy elts mei in slide fol -graen oer de Makkumer mar nei Bolswert scoenen, rieden se tsjin de -sinne yn, dy sa op ’t glêdde iis teistere en tispele, det se nin wetter -fen iis ûnderskiede koenen, en sa ried Rynk mei de folle feart yn in -wjek, dêr se earst hwet op de rokken omdreau, mar forfolgens ûnder in -hertbrekkend jammerjen sonk en fordronk. Gosse, dy hjar net helpe koe, -skoerde him de grize hierren út de holle, en men moatte sizze, det dit -ontsettend eagenblik it earste yn syn libben wier, dat him fiele liet, -hwet achting en genegenheit is. Hy miste nou syn jinnichste oanhâld, -syn taspraek. Hy wier allinne yn ’e wrâld, fen God en minsken -forlitten. Hy hie nin oar selskip as it byld fen de onskild, dy er -bidragen en formoarde hie. Sa lang as er noch syn brea simmers mei -houkjen ef houtfarren, en winters mei slydkjen winne koe, gong it noch -hinne; mar do er by de earmesteat fen Molkwarren, dêr elts him forspei, -to lânne kaem, wier it libben him in hel, en hy sels troch jeld to laf -en to lyts wirden om ’er mei wetter ef strop in ein oan to meitsjen. - -It wier ek al lang útkomd, hwet er to Aldwâlde útrjuchte, en hwet er -dêr neilitten hie, om domenij for syn frjeonskip to tankjen. In pear -bizen to Molkwarren hiene opmirken, det Gosse onwitende bygelovich -wier, en det se him mei telkes fen skynsels, fen foartsjirmerijen en -soks sa bang prate koenen, det hy net wiste yn hwet gat det er wine -scoe. En hy hie ek sa ’n sterke ynbyldinge, det er in ding, as it sa -dageliks wei en wier wier, net leaude. Hy moast hwet hawwe, dat -boppenatúrlyk wier; dat woe der aenstons by him yn. En as er dat fen in -oar net krige, den praktisearre hy it sels, en al de ljeagens en -mirakels, dy er fen syn eigen libben opdichte, dy forhelle hy sa lang, -det er sels miende, det se wier wierne. Nou hiene de earmefâden him by -in earm man, dy hiel sunich laei, set to wekjen yn in hûs by de -Brieskrinke brêge, dêr de bak skjin makke waerd en allehiel leech wier. -Ien fen de bizen hie in fryster, dy ek fol oanslaggen siet; dy makke de -frissels los, en spraette se do forwylderd oer hjar troanje hinne, dy -se mei fyn wetenmoal bipoeijere hie; widers strûpte se noch in wiet -deahimd oer al hjar klean hinne. Dat spoek lieten se in amerij foar -toalven stilkes yn ’e bak, en op de klokslach fen toalven bigoun de -faem wakker to weinen en to kroanen, dat yn dy holle bak by de stillens -fen de nacht in near en akelik lûd joech. Gosse stiek anstons mei in -tikjend hert de earen op. Hy harke; it kaem út de groun! Hy sloep yn ’e -gong en harke noch ’ris; it wier yn ’e reinwettersbak! Hy moast witte -hwet it wier! Mar sa gau as er it lid opdie, riisde in jong frommis mei -de holle ta de bak út, en do Gosse dat wiete wite himd, en dy lange -gitswarte lokken seach, dêr hjar wite troanje ôfgryslik troch hinne -skimere, frege er forheard: “Hwet dochstou hjir? Hwa bistou?” “Ik bin -sa wiet en sa kâld, Gosse,” sei se triljende, “ik riboskje sa! Kinste -my net hwet waermje? Ik bin Betsje fen Aldwâlde!” Do Gosse by dat -skynsel de namme fen Betsje hearde, ja, do miende er yn de groun to -forsinken. Hy fleach út it hûs; hy fleach út Molkwarren de dyk út nei -Hynlippen, eft de hel en de fordommenisse him efter de hakken sieten, -en der wier nin stilstean yn to krijen, foar det er to Taeike Sytsjes -(Skulenborch) allehiel efter azem oankaem en delfoel. Dêr founen se him -de oare moarns yn de skieppestâl, neat oars sjende, neat oars roppende -as: “Betsje út de bak!” Hwer hy mei syn wylde opspalke eagen -hinnedwylke, oeral, Betsje, Betsje, oprizende út de reinwettersbak! Den -fage er de beide hânnen ôf oan syn grize hierren; den helle er de iene -hân troch de oare, krekt eft er it wetter ôfstrike woe, en sei -riboskjende: “Hwet is dat wiet en kâld!” Den kriet er wer glimkjende: -“Né, né, Betsje! Né, flarde! Dou biste net wiet en kâld. Dou barnste -my! Dou smitste my de flammen fen de hel op it liif! en den klaude en -skoerde er yn syn klean om, en smiet de hânnen fen him ôf, krekt eft er -gleone koallen fjûr fen syn flamjend lichem smite woe. Mei ien wird, -Gosse wier fen syn forstân rekke, en hy waerd dy selde deis noch sa -razende, det nin fjouwer keardels him maneare koenen. In koart birie, -in goed birie; de earmfâden fen Molkwarren bounen him hânnen en -foetten, en smieten him yn de stjuwn fen in fiskaek, om him yn it -gekkenhûs to Snits to bringen: mar it hoefde net; hwent dy skrik by de -bak hie him sa djip en fornieljend yn de siel taest, det se noch net to -Heech wierne ef Gosse hie it tidelike al mei it ivige wiksele. Alle -ljue, dy him koenen, seinen: “Der is in dogeneat minder.” Mar de -splitter Philanthrope sei: “Ik hab in skoane klant forlern.” En dat -wier it útein fen de extoarje fen it heksershol. Ut. - -_Sate Westerein._ -J. H. H. - -IT INGELGEREAUNT OP SKIERMOUNTSJEACH. - - -De noardsé dynde en gromde yet, - Mar ’t needwaer wier bidarre. -De wrakken driuwk’len nou oan ’t strân, - Mar ’t folk koe dochs wer farre. - -Ho mannich fisker kaem net wer! - Yn ’t djip wier hy fordronken, -En mannich widdou mei hjar bern - Siet nou yn rou forsonken. - -Ek Seakele, och! foer yn dat waer; - Hwer stau er earm-man hinne? -Dêr hie men tael ef teiken fen; - God wist it mar allinne. - -Syn Tetke siet mei hjar twa bern - De nachts nei ’t waer to hearren, -En wachtte yn noed de tynge ôf - Fen libben ef fen stjerren. - -Hjar boi dy wier syn saunde al út, - Mar ’t golle mûtle famke -Hie twaris earst de maiblom sjoen, - En slepte, ’t swiete lamke. - -Mei de eagen laei de poppe ticht - En sobbe mei hjar lipkes, -Krekt eft se op memmeskirte laei - En lurke oan ’t folle titke. - -“Och! sei do Tetk, “dyn heit, myn ok! - “Hwa scil dyn brea nou winne? -“Hwer is dyn heit? Myn man, myn hoal? - “O God! Hwer is hy hinne?” - -Mei ien bigoun it froede bern - Yn ’t sljipke blier to glimkjen, -En dobke op dobke loek yn ’t wang - Fen ’t ynnichst sielformeitsjen. - -“Us Sjurtke glimket!” sei broer Sierk, - “Sjoch, mem, ho laket Sjurte! -“Hja laket mei de eagen ticht: - “Mem, hwet scoe dat bitsjutte?” - -“Wel, ljeave boi! sei Tetke do, - “In Ingel is ’r om it lamke. -“Dy reauntet Sjurte hwet yn ’t ear - “En boartet mei ús famke. - -“As bernkes stjerre, nimt ús Hear - “Hjar yn syn ljochte himel; -“Dêr wjukkelje se omheech en del - “Yn sillich boartgewimel. - -“En soms den saeij’ se op ierde del, - “Fier út dy hege stjerren, -“En flústerje hjar pop yn ’t ear - “It wird fen God de Heare.” - -Mei ien waerd rinkele oan ’e doar, - En Tetk de klink flink iepen! -En Seakle, sjoch, dy stiet ’er foar - Yn stoarm en weach bihâlden. - -Tetk joech in gjalp, en do deastil - Kniep hja him yn ’e hânnen. -De ljeafde is stom; hja hat nin wird - By ’t wersjen fen de mannen. - -Do Seakle oan ’t tellen fen syn need, - Fen blaksemfjûr en waeijen; -Ho n’ trijemêster neist hjar sonk, - En by de wyn hja laeijen. - -“En dou, myn boike!” sei er, “Sierk, - “Hastou foar heit wol bidden? -“Ja, ’t _onze vader_ trij’ris, heit! - “En dat hat God forbûke. - -“In Ingel hat er oan ús stjûrd; - “Dy reaunte Sjurtke yn de earen, -“Det heit bihâlden wier yn ’t waer. - “Nou tankje ik God de Heare.” - -As wy âld it onrjucht dwaen, - De earmen greatsk minachtsje, -Woll’ de hillige ing’len Gods - Net by ús oernachtsje. - -Mar de onskild’ge sûgeling - Siikje se yn alle hernkes; -Hwet for ús geheimnis bliuwt, - Telle se oan de bernkes. - - -_Skiermountsjeach_, -Augustusmoanne 1823. -J. H. H. - -OAN MYN STALKE FREARK FONTEIN MEI DE LAPEKOER. - - -Moatt’ wy einlik den fordwine? -De tiid ús Fryslân ek forsline - Mei syn stege hege sin? -Moatt’ wy Frânsk en Hollânsk tinze, -Ja ús tael, ús siel weiskinze, - Om mar mak yn ’t jok to gean? - -Né, Fonteine: Hwa wol bûgje, -Stiennen oan de mûrre loegje - Fen kaepmomme slavernij,— -Kinne wy de sé net damje, -’t Alde folk scill’ we ús net skamje, - Dêr ús bloed út spruten is. - -Sa lang as ús amme siket -En dat bloed op hjarres liket, - Stean’ wy for hjar aert en tael, -Wylst wy ’t laffe grjimmank heare, -Dat se nou ús bernkes leare, - As in heide iken peal. - -Hast scil dea ús eagen brekke -En de nacht fen ’t grêf ús tekke, - Mingd mei echt en onecht skaei; -As jins bern dit leaf den lêze, -O Fonteine, mocht dat wêze - Mei in hege Fryske sin! - -Mocht hjar boarst den prûzer tille -Fen in ed’le Fryske wille, - Dy it slavebret net fielt; -Ja, op ’t sjen fen beide ús nammen, -Dy dêr stean’ as môgle stammen, - Romje op ús yeske yet: - -“Dizze twa dat wierne frjeonen! -“Hwet foroare, dizze bleauwen, - “Wierne Friezen yn hjar hert!” -Mar sa lang my ’t libben dûrret, -’t Bloed net yn myn ieren stjurret, - Dy, Fontein! forjit ik net. - - -_Salwert_, 26 Juny 1835. -J. H. H. - -YN DRACHTEN NET BIKEND. - - -Yn ’t tsjuster rekket men oan ’t malen; - Dat bart wol elts-en-ien; -Mar yn de moanneskyn to dwalen, - Dat is hwette ongemien. - -Yn Drachten wenne alear baes Minne, - In klokkemakkersbaes; -De man wier oars fen Grou fen dinne, - Sa seit it âld relaes. - -Dêr wier er yn syn feintejierren - Mei ’n kweade kop weiroun. -Hy sei: “Ik reisgje wei om fierren, - “Bin ’k oan in sodze boun?” - -Hy pakt syn ridskip yn ’e kiste, - Mar reisge doch nea fier, -En hierde, ear ’t syn folk it wiste, - To Drachten in kertier. - -Hy joech him wer oan ’t âlde fyljen, - En waerd al skielik baes; -Hy pielde net mei sûpen, spyljen, - Mei swetsen ef geraes. - -Dat woe hy extrajern ek wite, - En wier der greatsk op ek. -Hwet koe ’r it herberchgean útkrite! - Hwent baes siet sneins yn ’t hek. - -En dochs him lêste jern in sûpke; - Hwent yn de ûlefljocht, -Den makke er sims al gau in glûpke - By ’n bûrman, dy ’t forkocht. - -’t Wier op in moaije snjeon-to-joune, - De moanne skynde klear; -Do sloep er nei syn bûrman Poenne - En pakte ’er gau in pear. - -Dat brocht him al hwet fen ’e wize, - De tonge dûbeld sloech. -Syn Foek sei: “Foi! It moat yen grize. - “Foi, dy forflokte kroech! - -“Dat moat dêr moarn yn ’t hekje sitte - “En mei it ponkje gean! -“Och, baes! jy scoene dat dochs litte, - “Jy kinne kwealik stean.” - -By domenij de klok opwine, - Dat wier do ’t lêste wirk, -En ’t brocht him al hwet yn ’e pine; - Mar dy hear wier nin Turk. - -“De wyndrúf groeit net for de spinnen -En ’t koarn net for de gies. -“De wyn en ’t bier forhûg’t de sinnen.” -Wier domenijs adviis. - -Do dy baes Minnes noas oanskôge - En ’t stive yn syn draei, -Do rôp er: _Wees hier welkom, oude!_ - En baes niigde as in raei. - -_Hé! hew’ we dair ons frind, baes Minne? - Kom earst mar na de klok. -Myn fyftichtst jair sal just beginne: - Ik geef van daig in slok._ - -De brandewyn wier op morellen, - En gong dêr feardich roun. -It praten, laitsjen en fortellen, - Dat gong de hiele joun. - -Mar einling waerd it njuggen ûre; - Do gong baes Minne foart. -Hy koe ’t sa just de doar út stjûre - Mar do wier ’t hui en hoart. - -Hy slingere ’r al nuver hinne, - En makke mannich gier. -Den sei ’er ien: “De deaker, Minne! - “Dat pakje falt jo swier.” - -In oar dy rôp: “Dêr giet er hinne! - “Hy hat de klok opwoun. -“Hwet scil syn âlde Foek opspinne, - “As hy sa thús komt joun.” - -In tredde sei: “Baes hat him rekke, - “Dat hat er net fen spek. -“Dy kin him âlderwetsk tasprekke, - “Moarn sit er wer yn ’t hek.” - -Mar einling set er ’t op in gieren; - De strjitte waerd to smel; -En falt mei al dat nuv’re swieren - Plomp yn de dwersfeart del. - -En nou bigoun de baes to roppen; - Hy oeffe en jamm’re sa! -Hy stiek de earmen út nei boppen - Oan bûrman Abe ta. - -“Moatt’ jy hjir yn de dwersfeart rinne, - “En ’t moantsje skynt sa gleon!” -Sei Abe do tsjin bûrman Minne: - “Jy haww’ to folle preaun.” - -“Och! sei er, “’k Bin fen Grou fen dinne, - “_Yn Drachten net bikend_; -“Oars scoe ik net yn ’t wetter rinne. - ’k Bin ’t paed hjir yet net wend.” - -“Al fjirtich jier yn Drachten wenne, - “En net bikend mei ’t paed? -“Nou sjen ik det jy flouwe kenne. - “Kom hjir mar by it haed.” - -Hja moasten baes by ’t haed oplûke, - En bringe him by honk. -Dêr moast er oan de lonte rûke! - Hwent âlde Foek joech fonk. - -“Och! kibjen hab ik net fortsjinne; - “De kweade hat my dreaun.” -Mar baes dy waerd mar hird forskjinne - En do nei bêd ta treaun. - -“Dy kweade, dy sit yn de flesse,” - Sa spriek do ’t âlde wiif. -“Dy hat dy yn de dwersfeart presse; - “Dy jowste siel en liif.” - -Seis wiken waerd him nou it hekje - Nei tsjerketucht forbean. -Dy lake ’er om, in oar woe lekje, - Lyk as dy dingen gean. - -Sjocht men nou immen ’ris oan ’t dwalen, - Dy ’t hynzer yn in steech opment, -Den seit men: “Sjoch dy man ’ris malen; - “_Dy is yn Drachten net bikend._” - -Mar docht ’er nou in mispas immen, - Is ’t mar in skrandre fent, -Dy is ’t net kwealik mear to nimmen, - “_Dy is yn Drachten wol bikend._” - - -_Grou._ -E. H. - -[Yllustraasje: BAES MINNE BY DOMENIJ.] - -DE BLIDE BERNKES. - - -Ploits de blommen, dy der bloeije; - Bernkes! ploits de blomkes yet. -Sa! nou laitsje, en sjonge en djoeije, - Ear ’t de gouden tiid forgiet. - -Hark it sûzen troch ’e stânnen - Fen de sêfte westewyn -Oer de griene Fryske lânnen: - Snúv’ hjar friske loften yn. - -Hark it ljeave ljurkje sjongen; - Hark! dy sjongt wer ta Gods ear. -Mear as tûzen falske tongen - Klinkt dy lof for de Opperhear. - -Sjen it blinkjen fen it marke; - Sjoch! de weachjes dounsje wei. -Sjoch de swan, ho det er farket; - ’t Bolle wynke nimt him mei. - -Yn de wite hagedoarne, - Dy sa frisk to bloeijen stiet, -Sjongt wer yn de iere moarne - ’t Flugge finkje in aerdich liet. - -Hark ’ris, ho de ekster skattert - Yn de hege eskenbeam; -’t Einke yn it wetter plattert - Mei syn ljeave piketeam. - -Sjen de hege wolken driuwen - Yn forgankelike pracht; -Sjen de sinne hearlik kliuwen, - Greate bode fen Gods macht. - -Hark it beuzich bijke brommen, - Flinters dounsje yn pronkgewaed -Oer de millioenen blommen, - Dy Gods hân oer ’t ierdryk spraet. - -Fiskjes binne nou oan ’t djoeijen - Yn de brune djippe mar. -Sjoch de hege loft trochploeijen - De âlde steatlike earrebar. - -Wille hawwe alle djieren, - Sels de mieren yn ’e groun; -Mar syn geast om heech to fieren, - Is mar oan de minsken jown. - -Al dy ljeafde, al dy wille, - Al dy goedheit is for ús. -’t Moat ús hert nei boppen tille - Nei ús hillich ivich thús. - -Moat ús hert fen droafheit brekke, - Rint ús ’t each fen triennen oer, -Kin de ierde ús leed net tekke, - Den sprekt ta ús Gods natûr: - -Sprekt ús ta mei tûzen stimmen, - Sjoch! de krûdkes op ’e groun; -Sjoch! de sinne oan ’e kjimmen, - Nig’ hjar holle nei de groun. - -Is de dage wer oan ’t kommen, - Alles dertelt wer op nij. -De ierde is in hôf fol blommen; - ’t Is Gods libb’ne skilderij. - -Blydskip folt wer alle wrâlden; - ’t Rint fen wille, wille oer. -Alle fûgels yn ’e wâlden - Sjonge as bernkes fen natûr. - -Sa moat ek ús hert optille, - As Gods frjeonehân ús slacht. -Folgje triennen op ’e wille, - Tink, de dei brekt troch de nacht. - -Bernkes, as ’er blomkes bloeije, - Ljurken sjonge yn ’e loft, -Wol den op de blomkes lykje, - Haw den as dy fûgels nocht. - -Ploits de blomkes dy der bloeije; - Bernkes, ploits de blomkes yet, -Ear ’t de tsjerkhôfsblommen groeije, - En dy gouden tiid forgiet. - - -_Grou._ Juny 1854. -E. H. - - - - -DE FOARNAME UT-FEN-HUZERS YN FRYSLAN. - - -DE FOARNAME UT-FEN-HUZERS YN FRYSLAN.[66] - -_Lânsljue!_ - -_De ûtwrydskheit heart net by ús thús; dêrom krije wy de namme wol ris, -det wy lang gjin frjeonlike minsken binne. It poeihaei, dat ’er yn ús -dagen makke wirdt mei it oankommen fen in Keuning ef Prins, heart ek yn -ús dagen thús: by de iene, omdet er in fortoaning meitsje wol det er -folle jild hat; by de oare, omdet s’ er mei forlegen binne; mar by de -measte, omdet s’ er nei siikje, ef to minsten om de ginst. Mar -ongelokkich sjocht men ek, det dy greate roppers en razers de earste -binne, dy in oare flagge waeije litte, as it hjar Keuning tsjinrint. It -echte Fryske aerd is stadiger; fen dat aerd jow ik hjir in priuwke. Lêz -it; en dêr it it wirk is fen in liddich hjildei, sa siikje der neat yn -as de wille om jimme yn dizze freugdetiid op to fleurjen, en de Keuning -en syn hûsgesin op myn wize de eare oan to dwaen, dy sokke hege ljue -takomt._ - -Grou, July 1841. -E. H. - - -DE FOARNAME UT-FEN-HUZERS. - - -_Douwe._ Wel wiif, ik moat dy sizze, detste dy fen dizze wike hwet -opskranderje moaste, en reagje en klinsgje it hele hûs út, fen ûnderen -ta boppe de nael út. - -_Beik._ Wel, hwet komt my nou oer? Oars biste sa eang fen it -húshimmeljen, det ik dy net kom to hearren ef to sjen as dat wirk oer -de flier is. - -_Douwe._ Siz net to folle, âlde! Forline jier haw ik al de goatten om -it hûs yette for dy útskrobbe; mar ja, as ik myn sin krige, den woe ik -mar om de saun jier ienris húshimmelje. De earste dei twa woe ik -boelgûd hâlde—dat binne plezierige dagen:—al it âld gûd scoe foart; en -den woe ik in ûre ef tsjien, toalf mei de brânspuit yn it hûs om -regemintsje, det ’er gjin stofke yn bleau, en gjin spin yn it libben. - -_Beik._ Ja, ja, heite, praet dou mar foart; it bêste der fen is, det -gjin minske it leaut. Mar jimme manljue scoene al rare dingen wirde, as -wy frouljue net heisterje en laepje mochten. Jimme kamen skielik yn -jimme eigen ongemak om, en de iene lape sloech de oare. Men kin de -manljue der altyd út, dy sokke smoarge têsten fen frouljue hawwe. Mar -hwerom wolste nou sa mei alle geweld it hûs skjin hawwe? - -_Douwe._ Dat haw ik nou sa mar bigrepen; en dou moaste dyn moaiste -pakje en dyn gnapste flodder mar klear hâlde. - -_Beik._ Nuver, nuver is ’t; mar hwet scil dat nou bitsjutte, Douwe! Dou -koeste my wol for de gek hâlde, en sizze: altyd reageste for dyn eigen -pleizier yn it hûs om, dwaen it nou ris for myn plezier; der wierste -neat to goed ta; en den my yn ’t ein der yet in poas by útlaeitsje, dat -hie ik ’er yet op ta; siz my, hwet moat dat bitsjutte? - -_Douwe._ Dat bitsjut, det as men út-fen-hûzers kriget, den moat de boel -ommers himmel en skjin wêze. Nou, honke! wy krije trije út-fen-hûzers, -en licht wol fjouwer, en foarname ljue der by! - -_Beik._ Wel, sa kin ik ’t net oan! Ut-fen-hûzers! en greate ljue dêr -by? dêr haw ik it net grien op, Douwe! hwent it rint ek tsjin de -Ljouwerter merke, en dou noadeste mar bûten myn witten om; né, ik bin -gjin tel mear! - -_Douwe._ Bidarje, wyfke! aste wiste hwet foarname ljue it wierne, den -scoeste sa net prate. Mar hark, dêr giet de doar, scoene se dêr al -wêze? O, it is Master! - -_Master._ Joun jimme! Mei ik jimme wol hwette nijs forhelje? - -_Beik._ As ’t hwet goeds is, ja, graech den, Master. - -_Master._ Den moat ik jimme forhelje, det wy trije foarname -út-fen-hûzers hjir yn _Fryslân_ krije; hja sizze, det ús Keuning hjir -komt en de Keuninginne mei hjar dochter, en licht ek in soan yette, mar -dat witte se net klear. - -_Douwe._ Sjoch, sjoch, Master! jy forbruije hjir de hele boel; ik woe -myn wiif ris narje en to fiter hawwe. - -_Beik._ Dêr scoeste my wer ris moai bitrekke: mar, ja wol, Master -bringt it út. Binne dat nou dy trije foarname út-fen-hûzers? Dat giet -_ús_ ommers net oan? Douwe seit, det se by _ús_ út-fen-hûs komme -scille; dat is ommers net wier, wol Master? - -_Master._ Ja wol, wy binne ommers Friezen! Wel nou, sy komme by jo, by -my en by alle Friezen út-fen-hûs, en wy moatte mar it bêste en skjinste -plakje fen ús hert for hjar rom hâlde, mar jins hûs mei dêrom ek wol -skjin en klear bliuwe: hwent jimme wenje oan de wei, en as de Keuning -hjir ris troch kaem to riden, en de man dy krige ris toarst, en frege -jo ris om in swolch kâld wetter ef swiete sûpe, en hy kaem ris by jo yn -hûs en foun hjir de boel ris heibeijich hinne lizzen, den wierne jy -ommers skjin forlegen, Beik! Dêrom pas op en hâld de boel klear. - -_Beik._ Ja wol, sa’n great fornaem hear scoe fen _ús_ sûpe ef wetter -drinke! dat scoe him sa nij bikomme as fleanen. - -_Master._ Hwerom net? Do de Keuning yette feint wier, do hat er wakker -yn dat hjitte _Spanjen_ omramaeid tsjin de Frânsken: do hat er wis wol -ris in heale rider for in friske dronk kâld wetter jaen wold, as se dêr -twisken dy hege bergen sieten; ek wol by _Waterloo_ en noch lêst by -_Leuven_, dêr se ’t krap hiene. En mien’ jy, det in âld soldaet ’er om -jowt _hwa_ him to drinken jowt, in gnappe Fryske boerinne ef in -prinsesse? - -_Beik._ Fij, Master! in âld soldaet sizz’ je; jy bylde dy goede man al -nuver ôf. - -_Master._ In goed man, ja wol; mar ik wol ljeaver tsjin him ite as -tsjin him fjochte. Do’r by _Waterloo_ de koegel troch it skouder krige, -do scoe er him de fingers-einen wol ôfbiten hawwe, sa heislike lilk -wier de man, det er de oare deis net wer mei syn folk ’er op los koe. - -_Douwe._ En ik scoe bliid west hawwe, as ik ’er mei in feardige skamper -ôfkaem! - -_Beik._ Ja, dou biste altyd in hird man west tsjin in weak tsjiis. Mar, -Master! is de Keuning oars in goed man? - -_Master._ Krekt lyk as alle helden (krekt as ús greate _de Ruiter_ ek -wier). Dy binne, sa lang as hja mei hjar fyanden wedde binne, sa troch -alles hinne fûleindich, det ’er hâlden noch kearen oan is, en neijerhân -binne hja sa goed as se heech binne. En det de man goed is, sjocht men -oan syn wirk; hy wol it goede, en is it ’er yet net, hy siket ’er om, -en dat is to priisgjen yn de man, en dêrom scil er ek in plomke fen my -hawwe. - -_Douwe._ Scil de Keuning in plomke fen jo hawwe! Wel man, hwer scil dat -yn bistean? - -_Master._ Wel, ik scil him in rymke foarlêze. - -_Douwe._ Nou, dat is jins minste wirk net; mar pas op, Master, en stek -de man net al to folle yn de hichte: hwent flaeid wirde dy ljue rju -genôch, en trochstrings to folle. - -_Master._ Dat docht in goe’ Fries net; dêr scil ik op passe; hwent it -komt út it hert foart, en ik dwaen it net om hwette to freegjen. Hear -mar ris! - -WOLKOM YN FRYSLAN. - - -Ho! Wolkom, trijris wolkom, Keuning! - Hjir op de âlde Fryske groun, -By ’t folk, troch alle ieuwen hinne, - As from forneamd de wrâld yn ’t roun. - -Ald Fryslân is fen âlde tiden - ’t Forskûl fen frije helden west, -Hwer se efter poelen en struwellen - Ofsloegen alle frjemde lêst. - -It lân waerd troch de sé regearre, - En ’t folkje fluchtte op terp en wier; -It koaikjen en de fiskerije - Wier ’t earme folk hjar greatst fortier. - -Mar dochs, ho faek de wylde weagen - Hjar bûken mei in iizren hân, -Koe need noch dea hjar oait fortokje - Fen de achting for dit âlde lân. - -Sjen nou dit lân, hwer jy op geane, - Dat ophelle is út gulle sé; -Hwer binne brûzender lânsdouwen, - Oerspriede mei sok hearlik fé? - -It noat dat rôllet oer de lânnen, - De beammen bûge fen hjar fracht, -De hynzers drave oer de wegen, - It blinkt jo tsjin yn folle pracht. - -Dat hawwe de âlde Friezen makke - Troch taei gedild en iizren flyt; -In paradiis fen sompen makke, - ’t Gebouns fen de oceäen ta spyt. - -Yet rint dit âlde bloed troch de ieren - Fen ’t Fryske folk, dat jo sa eart, -En dat it hert opljept fen freugde, - Nou hjar in Held it lân regeart. - -Wêz’ wolkom, bêste Keuninginne! - Fen deugd it foarbyld fen ús lân, -Dy sels de wounen fen de krigers - Forboun hat mei in sêfte hân. - -Wêz’ wolkom, jonge faem, Princesse! - Sa roppe Fryske famkes nou; -Wy wolle graech jins fammen wirde, - Jy wirde wis in goede frou. - -O Keuning! mocht jo God op ierde - In lang en sillich libben jaen, -It lân yn frede bloeije litte, - En noait mei swiere pleagen slaen! - -Dat is de winsk fen de echte Friezen; - Den wirdt dit lân in lust for jo, -En ’t folk scil jo, oan ’t lette grêf ta, - Forearje en tsjinje froed en trou. - -Dêrom, o Keuning en Princessen! - Tink nou mar: wy binne út-fen-hûs; -Formeitsje jimme hjir ris tige, - As bern yn de âlderlike klûs. - -Wy hâlde net fen folle noadzjen; - Mar, hawwe jimme it hjir nei ’t sin, -Kom den ris op in oare tiid wer, - Mei ’t hele Keunings-húsgesin. - - -Master _Jelle._ - - -_Douwe._ Mar, Master! Master! scille jy dat dy greate ljue sa mar -foarlêze yn ús boeretael? Hja scille miene, det wy hjar foar ’t -soaltsje hawwe wolle; ik frees it scil jo forkeard ôfgean. - -_Master._ En ik leau it heel net. As de Keuning my dat kwealik ôfnaem, -den wier er net felle wiis; hwent wy sprekke in tael, dy sa âld is as -it lân dêr wy yn wenje, en licht wol âlder. En dêrby, ús foarâlders -sprieken hjar, en dêr lykje wy wol oan, mar wy binne der net mear by to -forgelykjen. Hird en sterk, rûch en onbiheind wierne hja; mar it wierne -kearels, dy stoene fêst as in peal boppe wetter; en fen sokke ljue -hâldt ús Keuning ommers. En scoe syn Majesteit it my nou kwealik -ôfnimme, as ik him yn de tael oanspriek, dy troch sokke ljue spritsen -is? Ik leau it net, Douwe! - -_Beik._ Mar, Master! is dat wier, hwet jy der niis yn it rymke seinen -fen de Keuninginne? - -_Master._ Ja, wol wier, Beik! Hja hat sels mei folle kosten for de -earme soldaten, dy yn de lêste kriich in earm ef in skonk ôfsketten -wier, in hûs ynromd, hwer det dy minsken holpen waerden; en dêr kaem -hja sels meast alle dagen yn, en forboun sels wol ris in inkelde mei. -En as dy minsken dêr den genêzen útgongen, den waerd hjar neijerhân in -gnap stik jild ôfsein, sa lang as hjar libben dûrret, dêr sy yet mei -wiif en bern in aerdich ynstruijinkje fen hawwe. Ik wit sokke wol, en -dy scoene dat bêste minske wol op hânnen drage, ja, yn de dea scoene se -derfor gean. - -_Beik._ Och Heare! Master, hwet binne dat bêste minsken. - -_Master._ Ja, út it kâlde Ruslân komme ek wol ’ris waerme christelike -herten. - -_Beik._ Nou, it is der allike folle om, mar sokke bêste minsken scoe ik -dochs wol ’ris in dei mennich út-fen-hûs hawwe wolle. - -_Douwe._ Dêr waerdste sa skjin mei forlegen, detste dy sels gjin rie -wiste; dou rekkeste der sa skjin yn wei, detste net mear wiste hwetste -dieste. Mienstou det dy ljue iten ite as wy; hwet scoeste hjar -foarsette? - -_Beik._ Wel, ik scoe iel en ierdappels opdisse, den in skinke mei -eartepûllen en blomkoal, en ta in neigeset in fikse boffert, ripe -kersen en ierdbeijen; en den scoe ’k dy jongfaem, dy Princesse, dy scoe -ik rizenbrij mei sûker en bûter en pypkaniel jaen. - -_Douwe._ Nou, ik hear wol oan dy, dy ljue scoene wol genôch krije; dou -pijste en perseste it de ljue ek genôch ta, en den wierste hjar ek gau -kwyt. Mar ien ding wier yette it slimste. Sokke greate, rike, machtige -ljue dy wolle ek rejeal wêze, en dy noadden ús ek wis yn den Haech -werom út-fen-hûs. Dat wier for my lang sa bryk net as for dy; ik koe -mei de Keuning oer de bêste rydhynzers prate, hwent dêr hâlde wy beide -fen; en wy koene ris út to riden gean; mar dou hast neat leard as -tsjernjen en bûterheinen en meltsjen, hwet scoeste bigjinne? Nou, siz -ik gjin wierheit, wiif? - -_Beik._ O ja, dêr waerd ik mei forlegen; ik kin ek sa lang net fen it -hoarnleger. Mar ik woe hjar dochs wol in deugd dwaen. - -_Douwe._ Nou, den wit ik rie; wy moatte hjar yn ’t forfolch elts in -presint dwaen; liket jy dat ek net goed ta, Master? - -_Master._ Ja, mar ik kin net folle jaen; fen dat boekstaverjen mei de -jonges sjit net folle oer; mar ik wit rie: ik kin goed aei-siikje, ik -stjûr hûndert ljipaeyen nei den Haech. - -_Douwe._ Fiks bitocht, Master. En dou makkeste in bêst kynsen bûter, -Beik! woste dat dwaen? - -_Beik._ Jo wol in fjirder, as ik mar net nei den Haech hoef to -reisgjen. Mar hwet scilstou den jaen? - -_Douwe._ Wel, ik haw forline jier in ongetider hawn, dy hie skutter yn -de kamp west, en dy hat my forhelle, det ús Keuning in earste -hynstepresser wier; hy siet op it hynzer, sei er, eft er der op floerre -wier; en hy fleach oer de heide op sa’n meageren igewige fen in guds, -det it sân yn de loft opstau; der wier net ien dy sa hird koe. Nou wol -ik him myn brúntsje jaen; in edel dier ûnder de man: dat moat er ha, -dêr kin er yet ris mei pronkje. - -_Master._ Mar ho sit it, kin ik ek mei jo nei Ljouwert ride, as ús -Keuning dêr komt? hwent dat ding moat ik foarlêze. - -_Douwe._ Heel wol; mar jy bigripe, den moat dy moaije lange -brêgemansrôk en de tripen broek oan; de greate kûtgaspen en de gouden -gasp op ’e hoed moatte net forgetten wirde; en it scil bêst wêze, det -Domenij ek mei rydt: mei ús beiden binne wy dochs mar just bitroud, -hwent myn wiif woe mei de lytste bern ride. - -_Master._ Kom, it wirdt wer gekheit, joun jimme! - -_Douwe_ en _Beik._ Ek joun, Master! - - - - -DE JONKERBOER. - - -DE JONKERBOER, - -EF KRYSTTIID EN SINT STEFFEN YN ALD FRYSLAN, - -fen Dr. EELTSJE HALBERTSMA. - -FOARWIRD. - -_Ik hab my by it opstellen fen dit stik altyd sels de plicht oplein om -sa to skriuwen, det men der net fen sizze kin, men kin taeste en fiele -det it leugens binne. Jinwirch skriuwt men sa net, en men steurt yen -net oan onwierskynlikheden, en dat kin ik net lije. “Yn de fabel sels -moat de wierheit hearskje,” seit in Franskman. De twa forteltsjes fen -master_ _Tsjerk_ _binne by de wierheit troch, mar dat is mar om de bern -to formeitsjen: dy binne fen in âld Dútske beam plôke, dy by de Hearen_ -_Grimm_ _yn it hôf stiet. Al it oare wirk is út myn eigen holle -foartkomd, en ik biëagje neat mei myn skriuwen, as om myn Fryske -lânsljue in noflike pear ûren to bisoargjen._ - -_Nim it for ljeaf: it is fen in griis man, dy de wrâld yn it koart -forlitte moat._ - -_Grou_, 28 Maeije 1856. -E. H. - - -DE JONKERBOER. - - -Das leben ist im grunde so fatal ernsthaft, dass es ohne diese -verbindung des pathetischen mit dem comischen nicht zu ertragen wäre. - - -Heine. - - -Yn it bigjin fen sechstjinhûndert wier to Frentsjer in jong hear oan de -studie; it wier de Jonker H. Net in heel wyld studint wier it, mar in -feardich, fluch, krigel hear. De âlde Grytman H. fen ien fen de -Dongeradielen, dat syn heit wier, woe him yn de rjuchten opliede, mar -dat getiis yn dy âlde wetten stoe him net oan, en hy joech him oan de -âlde Romeinske en Grykske skriuwers en dichters oer, sadet syn heit wol -ris sei: “Jonge! ik leau det Plutarchus dyn bibel en Horatius dyn -testamint is; en dat moasten eigentlik de instituten en de pandecten -wêze. Jonge! dou moaste dy op de rjuchten lizze; mar de rjuchten laeine -op de Jonker, en hy die der net oan. Dêrom roun it iene jier yn it -oare, sadet er al fjouwerentweintich jier âld waerd, foar det ’er om in -promotie tocht waerd; en howol det de Jonker in skrander brein yn de -holle hie, wier de twang fen it stêdlibben jimmer in skrik for him -west, en hie it de âlde hear folle wirk koste om him oan de studie to -krijen. De Jonker hie in neef oan de studie, dy to Langwaer wenne; dy -Jonker wier fen in oar aerd; dy siet it adelik bloed jimmerwei yn ’t -boarst; lykwol wierne it greate spitsen. Do de krystfakantie bigoun, -teach de Jonker H. mei nei Langwaer ta, en den scoe de feint him foar -krysttiid mei in hynzer werom helje nei Dongeradiel op it Slot, omdet -de âlde Grytman ljeafst yn de krystdagen syn bern en goede frjeonen by -him hie op it Slot. - -Mar kwalik wierne de studinten to Langwaer, do bigoun it to friezen, -det it knipte. Dêr wier it in fleurich libben: wyn en lekker iten gjin -gebrek; der wier ek in freule Juliane..... út-fen-hûs, dy ’er goed -útseach en tige ryk wier, dy moai song en moai dounse. Dêr setten hja -de Jonker altyd neist, en hy wier hoflik en tsjinstich genôch jin de -jiffer; mar hja bihanle de tsjinstboaden to hounsk nei syn sin, en as -er in boer yn de keamer kaem, den wipke se hjar noaske sa heech, en as -de man mei de hoed oan de flier ta bûgde en niigde, den seach hja hwet -skean oer ’t skouder en sei gjin wird. Mar do in dei foar krysttiid de -feint fen de Jonker H. op redens út Dongeradiel kaem, om him ôf to -heljen, bidoar se it alheel en al mei him: hwent do de feint, -Christiaan, yn de keamer kaem en him sljucht wei Jonker Hobbe neamde, -do sei se: “dat vind ik impertinent om zijn heer en meester bij de naam -te noemen.” “En dêr is by my gjin kwea yn; dy namme is in âlde Fryske -namme, sa bin ik doopt, en dêr bin ik greatsk op, omdet myn foarâlders -him ek dragen hawwe,” sei de Jonker do sa hwet op in snauske wize; de -jiffer sloech de eagen del en wier forslein. - -De Jonker wier bliid det de feint komd wier, omdet it mei syn Omke en -him dochs ek net beare woe. Dy sinnen rounen al to fier út eltsoarren, -binammen do dy hear him de portretten fen syn foarâlders mei folle -earnst bisjen liet, en him forhelle, det er dy for gjin fjouwer -boerepleatsen misse woe. Do bigoun de Jonker to laeitsjen en sei: “en -ik joech gjin hûndert goune for dy hele boel: hwent de kinst ’er fen is -neat wirdich; dêr kin ik fen prate; ik skilderje ek, mar as efter op dy -skilderijen in koarte libbensbiskriuwing fen al dy ljue stoe, en it -wierne allegearre greate helden west, dy it lân út de need holpen, ef -deugdsomme reginten ef oare brave ljue, den scoe ik ’er de hoed for -lichte; mar boerestrûpers en hazzejaggers dwaen ik it net for, al is -hjar adel sa âld as Rome.”—“Dou sprekste in nuvere tael, sei de Omke -do; “dou biste de namme fen Jonker net wirdich, astou der nin mear -priis op stelste.”—Dêr stel ik greater priis op, Oom, as jy miene, leau -ik,” wier it antwird; “mar dêr sit in hege forplichting oan, dy folle -Jonkers net rekkenje, en dat is dizze: det wy ús as in edelman gedrage -moatte, wolle wy ontsach hawwe; wy moatte troch wysheit, biskaving, en -as it to pas komt mei de wapens útwize, det wy boppe in oar steane, en -oars binne wy ek al net mear as in oar minske.”—“Wel, dat kin in boer -ek,” sei de Omke.—“Den is hy ek in edelman, sei de Jonker[67]; en der -scil yet in tiid komme, det it jild en it forstân de wrâld regearje -scille en de adel weisinkt.”—“Nou siz ik neat mear,” sei de Omke, en hy -hie wirk om syn lilkens to forbiten, en mompele ienige flokwirden, dy -ôfbritsen waerden troch syn soan, de oare studint, dy de treppen op -roun en lûd bigoun to sjongen de âlde studintesang: - -Mihi est propositum in taberna, mori, etc. - - -Hy sloech him op it skouder en sei: “nou is dyn feint klear, Neef; ik -woe graech detste bleauste, mar dyn âlde wachtet dy joun thús en it is -in greate reed. Mar foar detste foart tsjochste, moat ik dy efkes to -wirden; kom! gean hjir yn dit keammerke. Ho tinkste oer ús nicht -Juliane? dy wirdt dy talein, Neef; ik leau det dyn âlde hear dy oars -net yn de winter reisgje litten hie, hwent hy sit ek hwet allinne dêr -op dat Slot; ik wit ek det ’er forskate brieven oer en wer skreaun -binne, en dat kin nearne oars oer wêze as dêr oer; ho tinkste’ der oer, -Neef? siz dyn sin rjucht út.” - -“Ja, Neef, wier it antwird, “ik haw dat spil allegearre goed -trochnoaze; de âlde hat my net rjuchtwei alles sein, mar hy hat it -minske prize op in danigen wize; hy hat hjar jild net neamd, mar hjar -deugden en hjar seden en ho edel det se opfied wier, en mear yette wist -ik troch Christiaan; hwent dy ontgiet nin mûs op it Slot, al komt er ek -troch it goatsgat. Mar as men in rôt op in side spek bynt, den wol it -beest der net yn bite; sa giet it ek mei my, Neef. Sjuch, ik bin lyk as -dou in edelman; wy studearje beide yn de rjuchten, dou wiste it is myn -sin net; lykwol dêr ik for útgien bin, scil ik for thús komme, en ik -scil dalik as ik wer to Frentsjer kom promoveare. As ik den myn âlders -sin dwaen, den kin ik earst jier en dei yn de stêd omstappe yn moaije -klean, om einlinge yn in ampt to kommen, en den krij ik jild, mar den -sit ik ek yn in twangstoel, en dat past my net, Neef. Hoarris, myn âlde -oarreheit, hat my in pleats tamakke, dêr bin ik skepper en skriuwer -oer; dêr kin ik mei dwaen hwet ik wol. As ik gelegenheit haw, wol ik -dêr noch ris hinne: hwent ik haw der sont myn bernejierren net wêst, en -stiet it my dêr den oan, den wird ik dêr boer op. En as ik den in wiif -siikje, den wol ik ien siikje, dêr ik in boerinne fen meitsje kin: sa -tink ik ’er oer, Neef!”—“Ja, hwer fynste sa’n wiif, en hwet scil Oom -sizze? dy springt út syn fel; en dou biste sa’n man fen âlde letteren -en geskiedenis; dat liket nuver, Neef!”—“Hwer ik sa’n wiif fine scil, -dat wit ik net; ik bin der net hastich mei; en hwet myn âlders sizze, -dêr steur ik my yn dit gefal net oan; ik moat myn libben lang omgean -mei it wiif dat ik nim; taest ik den forkeard, den haw ik nin minske de -skild to jaen as my sels; en folge ik de rie fen âlders ef frjeonen, -den scoe ik dy altomets yette yn hjar grêf forflokke moatte. En hwetst’ -my seiste fen sucht for de letterkinde en myn skilderjen: as ik dat net -hie en bihâlde koe, den woe ik net op it lân wenje, mar ik gong yn in -stêd, dêr de measte drokte wier, om it liddige fen myn geest oan to -follen. Forarbeidzje scil ik my ek net, dat docht gjin need. Mar ik wol -sa folle dwaen, det ik myn iten fortarre en swiet sliepe kin.” De neef -lake om dat plan en tochte, dou mienst’ it dochs net. “Nou, Neef, sei -de Jonker, “hastou sin oan Freule Juliane, ik stean hjar oan dy ôf; my -past hja net; ik scil it dy ôf- noch oanriede, mar sjen út dyn eigen -eagen. Mar wy moatte ôfbrekke; as wy to Frentsjer komme, kinne wy der -wer oer prate.—“ “Mar wy skiede net as Heidens en Turken, Neef: hawar, -dêr is yet in folle bokael; kom, klink oan: vivat Academia, -Neef!”—“Vivant Professores!” wier it antwird en do fûsken se yet ris -hertlik. - -Nei dit hertlik ôfskied fen syn Neef, dat hwet koelder wier tsjin de -âlde hear, en neidet er de oare Jiffers de hân drukt hie, makke hy in -djippe earbiedige bûging tsjin de Jiffer Juliane en boun him de redens -ûnder. Christiaan, de feint, wier de wynbrekker, dat wol nedich wier, -hwent it waeide út it easten, det it rikke en gûlde, en it frear, det -it knipte. Do se ris stil stiene om út to pûsten yn de lijte fen in -wettermounle, do sei Christiaan: “dat scil nou wille hjitte, Jonker, -mar ik neam it onnocht.”—“Ja, sei de Jonker, “mar de nocht komt tonei; -noait sit it nofliker as nei sa’n reis by in moai fjûr; hiene wy mar in -brânnend krystblok foar de noas.”—“Dat scille wy wol fine,” wier it -antwird fen Christiaan, en dêr gong it wer hinne. Einlinge kamen se by -it droege gat fen ’e Snitser mar, dêr stie in tinte en dêr stiene twa -fammen, de iene boun de iene reed wer oan, en de oare stie oerein; mar -do dy iene oerein kaem, do kaem der in gestalte foar syn eagen sa as de -Jonker noait sjoen hie; hy wier der forbluft fen. “Ongemak hawn mei de -redens?”—Ja, Mynhear, it haklear wier boarst en nou hat dy âld man my -holpen mei in ein tou; mar wy ride nei Terherne.” Neidet se in wipperke -yn de tinte opnomd hiene, rieden se mei hjar fjouweren nei de Brette -Poask; sa waerd dat herberchje yn de wanling neamd; dêr hong oars in -boerd út, dêr stie op: “As ik het wel heb onthouden, is dit de hoek van -Zevenwouden.” Hjir leine de fammen hjar redens del en seine: “Wy komme -dalik werom, Bokke,” dat wier de hospes. “Bêst, ljeave diveltsjes!” -wier it antwird, fen de kastelein. “Neame jy sokke moaije fammen sa, -man? frege de Jonker oan de hospes. “Ja, Mynhear, wier it antwird, “dy -forliede de wiiste manljue; sokke eagen en sa ’n wêzen dêr is nin -mannehert tsjin opwoechsen; ik bin in oarlochsbonke; ik haw saun jier -op it oarlochskip west; de koegels hawwe my om de kop flein; it brein -fen myn bêste maet siet my op ’e klean, do it karwei birêdden wier; ik -wier bang for divel noch dead; mar ik kaem thús, en sa ’n lyts wyfke -seach my goed oan, en do wier ik in gefangen man; sa kin it jo yet ek -gean, Mynhear!” - -[Yllustraasje: “IT DROEGE GAT” YN ’E SNITSER MAR.] - -De jonker glimlake en tocht net, det Bokke do yette sa ’n wiersizzer -wier. De frjeonen easkene waerm bier en dêr diene se hwet brandewyn en -sjerp by, en forkwikten hjar by in moai fjûr, en de kastelein brocht -yet al mear oan fen dat swarte hout. “Hwet hout ha jy dêr?” sei de -Jonker. “Dat is kienhout, sei de kastelein, “dat helje wy ûnder út de -Gongrypster poel; dat is der alear woechsen; do moat it wetter gâns -leger west hawwe as nou, hwent it sit seis, saun foet ûnder it wetter; -dêr skynt it woechsen to wêzen, do dat dêr alear bosk wier; dêrom neame -se dizze hoeke ek de Legewâlden, dêr dit de úthoeke fen is, lyk as op -myn boerd to lêzen stiet.”—“Mar hwerom neame se jou hûs de Brette -Poask?” sei de Jonker. “St! sei de kastelein, “dat is in skeldnamme for -Terhernsters; ik woe net graech det myn wiif it ienris hearde, hwent -den komme hjar dalik de stikels oerein.”—Do kaem der in earm âld wiif -to biddeljen, dy joech er in tsjok stik brea mei in pear droege -hearringen. “Hawar, sei de man; “dêr haste in stik brea mei Ropsylster -spek (omdet dy folle by Roptasyl út sé oankomme); as in boer dy nou in -hânfetfol sûpe jowt, den hast’ in mieltiid.”—“Och”, sei de Jonker, -“hwet sjocht dat minske der aeklich út; hawar, jaen hjar in pear -dûbeltjes, Christiaan.”—“Ja, Jonker,” sei de kastelein, “dy is fen de -finne op de yester komd; dy haw ik foar jierren kend, dat hja yn ’t -side en brat roun, en nou is se in stokdweil, lyk as jy sjenne, dy men -wol yn ’e kersebeam sette koe mei in dea kat om de hals for in sjamme. -Dy hat lange jierren by in âld ryk fiskael wenne to Snits as -byslieperske ef matras, ho neame se sokke klitsen hast ek; dy âlde hear -waerd sa swier en onbihelprich, det se him de foetten waskje, -teanplúzje en neilknippe moast; koartom, hja heinde en fierde de man as -in kreamwiif en tearde mei him om as in lyts bern; en do de man de -toffels útteach, do makke er hjar yet al gâns in knoarre jild, mar do -troude hja noch wer in jongkeardel en dy koft in heal trekskip for hjar -jild; dat libbe der plezierich hinne, mar do de boel op wier, gong de -skipper nei Eastynje en liet hjar sitte, en nou rint se to skoaijen. -Hie se oppast, den hie se in kaptael hawn as in boargemaster, dat siz -ik jo, Jonker.” - -De Jonker sei: “mar dy frouljue, kastelein, dy hjir niis de redens -dellein hawwe, hwer binne dy fen dinne, Bokke?” “Dy binne fen de Wieren -hjir oer de mar wei: dat binne boere huzen, dy hearre leau ik ûnder -Tersoal: dy lizze dêr oan sa’n poeltsje, dat hjit de Brekken, Jonker. - -“Dat iene is de faem fen de boer en de oare is in foardochter fen de -boer, dy hat hjar mem yn de kream forlern, en nou wennet hjar twade -mem, dy hjar to boarst hawn hat en opfokke oan hjar fjirde jier ta, -hjir to Terherne; dy hjit se yette altyd mem, en hja binne mâl om -eltsoarren: dêr is hja wis.”—“Dat is in moai jongfaem,” sei de Jonker. -“Clare! rôp de kastelein, “sa’n moai, edel en ljeaf jongfaem, is der yn -de hele legea-en en yn de hele lege wâlden net, en dêr is oars soarte, -Jonker, dat siz ik jo. Hja hat mar ien gebrek, as it dat is.”—“En dat -is?” frege de Jonker.—“En dat is, wier it antwird, “det se gjin -earmoede sjen kin. It is forline jier bard, det ’er in earm -skoaijerswiif mei in lyts bern op ’e rêch op bleate foetten by hjar -foar de doar kaem, en om do it minske gau to helpen, sa teach se hjar -eigen hoazzen út en joech se oan it wyfke. En hja hat ek mear leard as -rjucht hinne. Der wennet in wiis skoalmaster to Tersoal, dy hie nocht -oan hjar en dy hat hjar alles leard hwet er wiste. - -Dêr kaem it wiif fen de kastelein op ta, dy sei: “Jy moatte him net -telle, Mynhear; hy is in frouljuesgek: as er mar in doek sjucht, den is -er al oerstjûr, al sjucht er it frouminske yet net ienris.”—“Né, ik bin -der net gek om, hwent dy gek om in frouminske wirdt, dy hoeft net efter -de tralies set to wirden, mar dy moat mar oan in kwea wiif fêstboun -wirde en den is er gau wer wiis; mar ik bin, lyk as alle manljue, krekt -as in eintsje klapkoarde, dat him om in finger wine lit troch in wiif, -ef dêr hja in swipesnoer fen meitsje, al nei det it bihânle wirdt. Mar -Clare, dêr wol ik gjin kwea fen hearre, wiif! mar jimme kinne noait -lije, det men in oar frouminske moai hjit ef ljeaf. Mar dêr komme hja -al oan.” - -Do de fammen oer de flier kamen, stoe de Jonker op en niigde en seach -Clare frjeonlik oan; en hja sloech hjar moaije blauwe eagen del. -“Fammen, sei er, “jimme binne fen de Wieren, wennet dêr dy âlde Piter -Doeckes net?”— - -“Ja dat is ús neiste bûrman, Mynhear! hawwe jy dêr kinde oan, Mynhear?— - -“Ja, sa hwet, myn faem; mar gean sitten, fammen; ik scil jimme in swiet -sûpke jaen; jy hawwe wol hwet, kastelein, net?”—“Dat scoe ik tinke, -Jonker. Ik haw gûd, dêr de soldaten fen bidde en preekje, dêr de -domenijs troch ten oarloch farre en de skroarren fen op ’e kop steane; -en dy nin sin hawwe oan frouljue ef dy ’er to hjit op binne, ik kin se -allegearre helpe. Dy to folle bier ef drank hawn hawwe, dy stjûr ik nei -de pomp ta, en dy jow ik tonei de rie om de drank ljeaver yn de skoen -to jietten; mar ik scil de fammen hwet Rosolis jaen.” - -De Jonker siet hwet stil en do sei er tsjin syn feint: “Hoarris, -Christiaan, dou nimste hwet iten by dizze man, en den rydstou allinne -nei hûs ta; de reis wirdt my to biswierlik; ik ryd mei dizze fammen nei -de Wieren ta; dêr wol ik krysttiid hâlde by Piter-om en Joukje-moi, dêr -bin ik thús.” Clare krige in kleur en hearde nuver op, det de Jonker -dêr thús wier. De Jonker scoe in skelling for it gelach bitelje; mar by -fortaest smiet hy in gouden rider op ’e tafel. “Hou, sei de feint, “sa -kin it net, Jonker: dy gave is to great.”—“Dat is ek sa”, sei de -Jonker; “mar it is in gelok for dy, detste net to Dokkum -biste.”—“Hwerom?” sei de kastelein. “Dat kin hy jo straks wol forhelje, -as wy foart binne”, wier it antwird. De Jonker en de fammen stieken oer -de marshoarne en pûstten ’ris út by de Tersoalstersyl, en do sei Clare: -“jy ride in goede gons, Jonker; dat is men fen sokke ljue oars sa net -wend.”—“Ei faem, sei de Jonker, “ik bin ek al op in doarp greatbrocht. -Jy swaeije ek sa net as in hopen fen dy knapskrinkels; jy steane ek -feardich genôch op de redens, faem.” - -“Ja, sei se, “wy lege-aensters leare it riden al jong, mar ik wol myn -bêst net dwaen, dat is minskeslopen;” en sa pratende wei kamen se op ’e -Wieren, en do sei de Jonker: “ik kom by jimme to jounpraten, -faem.”—“Bêst, sei Clare, “dwaen dat mar, Jonker; jy scille by dy âlde -ljue gau jins nocht hawwe; ús heit wol graech in prater hawwe, en by ús -is folle oanrin mei de krystdagen. Dêr wenje de âlde ljue, Jonker,” en -do wiisde hja him it hûs. - -De âlde boer siet yn de hirdsherne de beantsjes út to pûljen, dy ’t er -de simmers boud hie, en it âld wiif siet to slûgjen by de spinwiele. Do -de Jonker him bikend makke, wier de âlde boer wakker forhûge; hy makke -syn âld wiif wekker; dy wier hwet staf en hirdhearrich. “Sliepste?” rôp -er. “Né, sei se, “mar dy âld spinwiele dy kriget raenjen, dy bigjint -stil to stean.” “Toe, de lânhearre is hjir.”—“De âlde is ommers dea.” -“Nou ja, mar de Jongehear is it ommers nou, it bernsbern.”—“Hwa? -Hobbe?”—“Ja, dêr sit er.”—“Ja waerliken, biste dêr, jonge, hwet bin ik -bliid.” Hja naem syn rjochterhân mei beide hânnen beet en patte der op -om; hja sette de bril op. “Ik moat him ek ’ris yn ’e troanje sjen; ja -waerliken, sei se, “hy liket op ús âlde lânhearre, dy hjir den kaem to -fiskjen; ja, dêr haw jy hjir noch mei west. Ja, do wier ’t noch mar in -jonkje, sa ’n poarre fen in jier ef tsjien; nou ik bin bliid detste -hjir biste, jonge.”—“Dou drukkeste de Jonker lyk eft it dyn eigen soan -is.”—“Nou, dat is er hjoed ek”, sei it âlde wyfke; “hy scil it net -minder hawwe as myn bern,” en hja roun de spinnewiele om, en helle gau -in kjessen, dat se him op ’e stoel smiet, en do krige er bêste -pankoeken mei krinten der yn.” “Hie ’k nou mar hwet to drinken,” sei de -boer; “ik hie in fetsje klúnbier op ’e krysttiid krige en dat is -bifêrzen yn de skûrre. Ik haw yette hwet wyn yn in kiste; dy is wol -fiifentweintich jier âld; dy scil wol bidoarn wêze; dy hat jou -oarreheit hjir yet bisoargje litten; dy scoene se by it fiskjen -opdrinke, mar dêr is noait fen komd; hy hat my de kaei jown. Dêr sit ek -in brief yn, dy scil ik jo jaen, hwent ik moast him oan gjin minske -oars jaen as oan jo; en as ik brân yn myn hûs krige, moast ik ’er de -kiste earst útslepe. Dêr sit wis hwet yn, dat gâns wirdich wier; en -dêrom stiet er dêr yette op it selde plak ûnder dat âld bedsteed.” - -De Jonker wier nijsgjirrich hwet der yn siet; hy tochte det hy him in -pots spile hie, dêr de âld man fol fen siet, lyk as by folle âlde -Friezen. - -Do hja dy kiste iepen makkene, stie der in fak yn, dêr in dozyn flessen -fine wyn op stiene, mar yn in hoeke laei in greate jildpong, en dêr -founen se yn learen pûdtsjes tûzen gouden dukaten mei in frjeonlik -briefke yn it latyn oan syn bernsbern, hwerom hy him dit skonk for de -moaije pots, dy er him by ’t fiskjen spile. De Jonker bigoun to -laeitsjen, mar de âld boer waerd sa kel, det de man kwalik op syn -skonken stean koe: hwent de wrâld wier by him ek Gods wirk, mar it jild -wier de God, dy him rejearre. “’t Is in gelok, sei de man, “det ik dat -net witten haw, oars hie ik nachts gjin each ticht lûke kind.”—“Hiene -jy den de kweade yn hûs, Piter-om?”—“Né, wier it antwird, “mar syn -dommekracht, Mynhear; hwent dêr kin men bergen mei forsette en -keuninkriken omkeare; is ’t net wier, Jonker? Mar wy binne sa folle -jild yn hûs net wend.”—“’t Wier ek nuver for de âld man, om dêr sa -folle jild yn to triuwen.”—“Ja mar, Jonker, wy libben as âlders en bern -mei elkoarren; it hat der ek mar fiif jier yn stien; do hat de âlde -hear ôfskied fen my nomd, en do sei er yette: ik wird minder en ik kom -jo licht net wer to sjen, en as wy oan de oare kant elkoarren wer -mette, den kin it bislaen, det ik boer wird en jy lânhearre, -Piter-om.”—“Dêr hawwe jy it net nei makke, lânhearre, sei ik do, en do -koene wy beide ek net mear sizze; en do hat er ús forlitten en is in -jier twa tonei stoarn. Mar scoe dy wyn yette goed wêze, Jonker? hwent -dy is wol fiifentweintich jier âld.” Do sei de Jonker: “witte jy net -Piter-om, det jonge frouljue better binne as âlde? “Ja, sei Piter-om, -dat wit ik by ûnderfining.” “Witte jy net det âlde wyn better is as -jonge?” “Né,” sei de boer.—“Nou, sei de Jonker, “set der mar ris tsjien -flessen út, dêr scille wy krysttiid mei hâlde, âlde hear.”—“Den mei -Sint Steffen der wol by hâlden wirde, sei de boer, “oars krije jy se -net op.”—“Wy scille ’ris sjen”, sei de Jonker. Hy lûkte de koark fen -ien ôf en it smakke hearlik; de âld boer naem ’er ek in romerfol fen en -it smakke him sa ridlikjes, sei de man, mar hy koe him yet net bigripe -ho dat gûd sa lang dûrje koe, en hy hie ljeaver in kopfol swiet sûpen, -dy de âld man by it hirdtsje stean hie, lyk as yn dy tiid it gebrûk -wier. De Jonker dronk syn flesse neiby leech en do bifongen him de lea -en hy foel yn de sliep yn de hirdshoeke by in moai fjûr. It âld wiif -lei foarsichtich in pear grinzergrouwen skerteldoeken en yet in moai -sitsen skoudermanteltsje oer him hinne, en hy slepte as in roas.—Wylst -de Jonker dêr sit to sliepen, scil ik ’ris forhelje ho it syn feint -Christiaan, dy wy by de kastelein to Terherne sitte litten hawwe, -ôfgong. - -“De Jonker sei niis, dou moaste my ’ris forhelje fen Dokkum”, sei de -kastelein. “Hwette?” sei Christiaan. “Wel, do ’t er dy rider dêr by -forgis op ’e tafel smiet, do seistou: dy gave is to great.”—“Ja, sei -Christiaan, “dat sei de boargemaster fen Dockum. Ei ju, dy scoe mei syn -folk út to seinefiskjen; hy ried mei de wein nei de Geast, en it folk -mei de seine wier der al, en den scoene hja sa nei de stêd ta fiskje. -Do diene hja de earste set op dat lytse Klaerkampster marke, tichte by -dat âlde kleaster Klaerkamp, en as dy set goed wier, den scoe dy earste -set for de earmen fen Rinsumageast wêze; nou dat lûkte al en tôge sa -swier, det ’er wol tsjien man oanhingen om it to wâl to krijen. Dêr -scil raer hwet útkomme, sei de boargemaster do. Ik haw wol sein, det dy -set for de earmen fen de Geast wêze scoe, mar dy gave is to great; dy -moat heal-ôf tocht my. Mar do dy tsjoel oan de wâl kaem, do siet ’er -net yn as in mennich reade wâldfoarntsjes en manekarpers en ek in deade -fôle; dy hie dy swierens oanbrocht. Dy fôle wier in dei mennich to -foaren troch it onwaer deaslein, en de boer dy er tabihearde, hie him -in bâlstien yn de bealch binaeid en him sa sinke litten, omdet er to -loai wier om in dobbe to graven. Dy selde boer stie der ek by en dy -lake ’er ek it measte om; mar de boargemaster fen Dockum net. Dêrom, as -men nou to Dockum seit: “dy gave is to great,” den stiet it net bêst: -dêrom sei de Jonker dat.”—“Mar, sei de kastelein, “ho komste oan dy -poepenamme; dou bist’ oars in Fries, wis net?” “Ja, mar myn heit wier -in poep; ús âlde hear, dy foar fiif jier stoarn is, hie ritmaster west, -en dêr wier myn heit oppasser by; dy wier út Hessenlân, en dy is altyd -syn feint bleaun. Do de âlde hear minder waerd, hat er wol fyftich -nachten en dagen op him past, en do dy stoar, wier myn âlde ek mei in -fearnsjier wei: hy mocht iten noch drinken mear; en nou bin ik syn -opfolger wirden by dizze Jonker syn heit. Mar dy is fen hwet heger -steat. Nou, hy is ek Grytman; mar ik haw it goed, as ik mar oppas. Mar -dizze Jonker dat is in minskefrjeon, en dat is in gelok: hwent hy hat -hynstekrachten.”—“Dat liket my sa ta, sei de kastelein, “det it in -gewanten knevel is.”—“Ja, sei Christiaan, “hy hat izeren fûsten, gjin -twa man krije him út syn steed; mar hy makket ’er seldsom gebrûk fen. -Doch do de Jonker it twade jier studint to Frentsjer wier, do hat er op -in nacht alle rottelwachten ien for ien bûten de Dongjumer poarte band, -do wier er baes fen de stêd. Dat naem de âlde him al hwet kwalik, hwent -de Boargemaster hie him in brief der oer skreaun. Mar wy moatte ite, it -wirdt myn tiid,” sei Christiaan. - -Ierdappels wierne do yet mar just bikend en grouwe earte wier de kost; -en dêr wierne fiifentweintich tredde lidden fen goezzewjukken yn -bisean, en dat wier dreech iten op it iis. Lykwol, Christiaan biet der -net hird yn; hy wier yn de koken fen de Grytman bidoarn; de tsjokke -sûpenbrij, dy der op folge, makke it wer goed. “Mar ho komme jy oan al -dy goezzewjukken?” frege de feint.—“Wel, ik bin goezzeslachter, man! dy -keapje ik op fen de boeren, dy ploitsje ik en sa bring ik se nei Snits. -En dy tredde lidden dy sied ik; dat is sa hwet myn winterflêsk. Aste in -Jonker west hieste, den hieste wol hwet oars krige; en aste werom -komste, kinste bitelje; en komste net werom, den skink ik it -dy.”—“Goed, mei twa dagen helje ik de Jonker werom.”—“Aste him den mei -krije kinste, sei de hospes. O dy Claerke! dy sjocht sa mûzich út hjar -eagen, dy kriget him by ’t hert, dat siz ik dy.”—“Ja, mar -frouljuesflêsk sit ’er net oan.”—“Den biklei ik de man; hwent den is er -net soun,” wier it antwird.—“Nou, wy scille sjen, dou rydste mar by -Grou om, en hâld den op de Wartenster toer oan, en sa oan Aldtsjerk ta, -dêr scil dy neat yn de wei wêze. En nou, goereis, Christiaan! De wyn -skampt al hwet nei ’t suden ta; de Wetering kin al sile, aste in skip -wierste.” - -It wier al tsjuster, ear det Christiaan op it Slot kaem, en it earste -freegjen wier al gau, hwer eft de Jonker wier. En do forhelle de feint, -det er nei de Wieren riden wier en det hy him nei de hjeldagen wêrom -helje moast. De âlde hear wier der mar just mei tofreden, omdet hy op -’e twade krystdei meastal in great gastmiel hâldde en dêr paste in -studint wol by. “Nei de Wieren?” sei de Grytman. “Ja, twa dagen nei -nijjier is de Jonker fiifentweintich jier; den is dat syn pleats; dat -hat de âlde hear sa makke; dêr scil hy dochs wol gjin bûtenpleats -stichte wolle, Christiaan?”—“Ik wit it net, mynhear, mar ik scoe it -hast net tinke,” en hy praette ek net oer Clare, hwent hy koe ek net -witte hwet der op folgje scoe. Wy scille nou de Grytman mar yn de -krystdagen mei syn folk gastrearje litte op it Slot, en geane wer nei -de Jonker op de Wieren. - -Do de Jonker wekker waerd, sei de âld boer: “Jy hawwe lake yn de sliep, -lânhearre!”—“Ik wol it wol leauwe, Piter-om, sei de Jonker; “ik droamde -earst oer dat fiskjen mei ús âlde Pa, dêr er my dy dukaten for tamakke -hat; en do droamde ik det ik in moai jongfaem op ’e skirte hie.”—“Ik -tocht al, sei de âld boer, “det jy in noflik sin hiene. Mar ho wier dat -fiskjen mei ús âlde lânhearre en jo Jonker?”—“Wel, jy witte wy hawwe in -grêft om it Slot, en dêr op ’e hoeke dêr stiet sa’n ôfdekje, dêr wier -in bank, en dêr sieten de âlde hear en ik folle to angelfiskjen; dêr -sieten wy wer en do stjûrde hy my nei it simmerhûs om in flesse wyn mei -in romer, en do ik dêr mei werom kaem, do sei er: dyn koark is -ûndergien; dêr sit wis hwet oan; en ik helje hastich op en dêr siet in -âld pikelhearring oan, dy de âlde hear der oanmoffele hie. Sie soa, sei -er, jonge, dy kinste foart mar ite. Ik wier biskamme, mar ik tochte, -dêr scil ik him wer for hawwe; en jawol, nei in jier twa, do dy set al -lang forgetten wier, sieten wy wer to fiskjen, en it woe net fange; do -joech ik my op ’e bank to sliepen, sa bearde ik alteast, en de âlde -hear gong yn de tún to kuijerjen. En do de man werom kaem, wier syn -koark ek ûndergien, en ik slepte mar wei; mar do hy syn angel ophelle, -do siet der in âlde prûk oan, dy ik stil oan de hoek slein hie. Do -waerd ik wekker, en sei: dat is nou for dy pikelhearring, Grootpa. De -âlde hear lake det er skodde; ja jonge, sei er, dat haste gnap makke, -mar ik scil der dy wer ris for hawwe, wachtsje mar hwet. En nou hat er -my gedachtich wêst; dat hat my yn de holle sitten.” - -Do it meltsjen dien wier en it gûd ôffoerre, bigounen de frouljue wer -to spinnen, mei trije spinwielen op in rige: de âlde frou, de greatfaem -en de lytsfaem. En do kaem der in âld wiif fen Poppinwier oan, dy waerd -der mei in slide hinne skoud, mei in greate pompieren stjerre op in -stôk, dy se mei in toutsje hinne en wer lûkten; en dêr hie se in -âlderwetsk sankje by. “Nou, sei de âlde boerinne, “dat is in -jierstoune; dat heart sa by krysttiid”; dy joech hjar in goede gave en -do sei dat âld minske: “Hea, hwet spinne jimme, bern! hawwe jimme dêr -sa’n nocht oan?—“Wy woene ljeaver frij, seine dy fammen, “mar dêr wirde -wy op woun, en hwet scoene wy oars ek al dwaen yn dy lange -winterjounen, Afke-moi?”—“Koene jimme ’er sa goed mar ôfkomme as moaije -Houkje fen Bozum.”—“Ho kaem dy fen ’t spinnen ôf? fortel ús dat ’ris, -Afke-moi? jy hawwe yette altiid sokke âlde teltsjes.” - -[Yllustraasje: IN JIERSTOUNE BY KRYSTTIID OP ’E WIEREN BY PITER-OM.] - -“Nou ja, Houk fen Bozum wier sa’n moai jong faem, mar dy hie nin nocht -oan spinnen, en hjar mem mochte prate hwet hja woe, hja wier net oan de -spinwiele to hâlden. Einlinge wier de mjitte fol; de mem waerd kwea, sa -kwea, det dy sloech ’er op, en do hja in wân mennich om hawn hie, do -bigoun dy moaije faem sa earmhertich to skriemen en to jammerjen, det -men it foar op ’e strjitte hearre koe. Nou kaem der in foarname frou -foarby kuijerjen en, dy op ’e Stins to Bozum wenne; dy gong dêr yn hûs -op, en frege de mem, hwerom hja hjar dochter sa slein hie. Do skamme -dat minske hjar, det hja de loaijens fen hjar dochter yn it iepenbier -bringe scoe, en sei tsjin hjar sin oan: Frou, ik kin dat famke net fen -dat spinnen ôfhâlde; sy wol ivich en erfelik mar spinne, mar spinne, en -ik bin earm en ik kin hjar altyd gjin flaeks riede om to spinnen.” Do -sei dy frou: “ik hear neat ljeaver as spinnen, en it is my noait -nofliker as dat de rêdden snûrje, det men mar heal lûd hearre kin; jaen -my jou dochter mei nei de Stins; ik haw flaeks genôch; den kin hja hjar -hert ophelje mei spinnen, sa folle as hjar lêst.” Dêr wier de mem wol -mei yn ’t skik en de faem gong mei nei de Stins. Do hja op ’e Stins -kamen, brocht de frou hjar yn in keamer, dy fen ûnderen ta boppe fol -fen it moaiste flaeks siet. Spin my dat flaeks nou, Houk, sei de frou, -en aste dat ôfspoun haste, den scilste myn âldste soan ta in man hawwe. -Al bistou earm, dêr jaen ik net om; dyn greate iver en oanhaldên yn it -wirk is my goeder-nôch for dyn útset; dou hoefste oars neat mei to -bringen. Dy faem roun de grize oer de grouwe do hjar dat oplein waerd, -hwent hja koe al dat flaeks net ôfspinne, al hie hja hûndert jier âld -wirden, en fen de moarns ier ta de jouns let spoun. Do moaije Houkje -dêr sa allinne siet, bigoun hja to skriemen trije dagen lang, sûnder -det se in hân oan de spinwiele sloech. Op ’e tredde dei kaem de frou by -hjar yn de keamer en forwond’re hjar, det de faem noch neat dien hie; -mar Houkje joech foar, det hja sa onwennich fen hjar âlders hûs wier, -det hja net bigjinne koe to spinnen. Dêr wier de frou mei tofreden, en -sei: nou it is alles goed, hear, mar moarn moaste dochs bigjinne, Houk. - -Do dy faem wer allinne wier, do wier se hjar rie skjin to’n ein en gong -se mei in bidrukt gesicht foar it finster stean. Dêr seach hja trije -frouljue by hjar kommen: de iene hie in oeribel greate platte foet, de -twade hie sa’n greate ûnderste lippe, det hy hjar oer ’t kin hinge, en -de tredde hie sa’n greate tomme, det se ’er wol in dikketon ûnder -biflappe koe. Hja seagen by it finster op, hja seagen hjar oan en -fregen de faem, hwet ’er oan skilde mei hjar. Houk klage hjar need; do -beane hja hjar help oan, en seine: astou ús op ’e brilloft noadzje -woste en ús moeike neame, en ek mei oan dyn tafel komme litte woste, -astou trouste mei de Jonker, sa wolle wy dyn flaeks ôfspinne en dat yn -koarte tiid.—O sa graech, sei de faem, kom mar yn en bigjin foart mar, -hwent der is for my dochs gjin trochkommen oan. - -Do liet se dy trije nuvere frouljue yn de keamer en makke in hoale yn -’t flaeks, hwer det se yn sieten to spinnen. De iene lûkte de tried oan -en trape it rêd, de twade makke him wiet mei de lippe en de tredde -draeide him om mei de tomme, en den sloech se mei de finger op tafel, -en sa faek as hja dat die, den foel in reaf fen it moaiste jern fen de -spinwiele. Foar de frou hâldde hja hjar trije spinsters biskûle, en as -dy by hjar kaem, den sloech hja de hânnen yn elkoarren fen dy greate -heap fen dat skoane jern, en priisge hjar danich. En sa wier dat flaeks -yn koarte dagen ôfspoun. En do namen dy trije frouljue ôfskied, en -seine: “Nou Houk, forjit net hwetste ús onthjitten haste, it scil dyn -gelok wêze, dat bilove wy dy, en oars wirdt it dyn ongelok.” - -Do moaije Houkje de frou dy greate keamer sjen liet mei al dat moaije -jern oan de souder ta opheape, do wier de frou bliid, en sei: “nou -scilste myn âldste soan hawwe, en wy scille brilloft hâlde.” En de soan -as brêgeman wier ek bliid, det hy sa ’n moai en flitich wiif krige en -priisge hjar heech. - -“Ik haw trije moeikes, sei Houk do, en omdet dy my fen myn libben folle -goed dien hawwe, woe ik dy ek net forjitte, nou ik sa yn it gelok komd -bin. Nou woe ik dy greach mei to brilloft noadzje, en det hja mei ús -oan tafel sieten; it binne oars mar earme ljue.” En de frou en de -brêgeman wierne der mei tofreden. Do nou de brilloft oangean scoe, -kamen dy trije frjemde frouljue ek der ynstappen, nuver optakele, en de -breid sei: “wolkom hjir, bêste moeikes.”—“Och, sei de brêgeman, “ho -komstou oan sok akelik folk?” Do gong er nei de iene mei dy greate -platte foet en frege hjar: “hwer fen hawwe jy sa ’n breden foet -moeije?”—“Fen it traepjen fen de spinwiele, fen it traepjen, brêgeman.” -Do gong hy nei de oare en frege: “hwer fen hawwe jy sa ’n greate -lippe?” “Fen it slikjen oan de tried, fen ’t slikjen, brêgeman.” Do -frege de brêgeman de tredde en sei: “hwer fen hawwe jy dy greate tomme, -moeije?” “Fen it triieddraeijen, brêgeman, fen it draeijen.” Do skrikte -de jonge man en sei: “nou scil myn ljeave jonge breid noait fen hjar -libben wer in spinwiele oanroere.” En sa rekke dy fen dat lêstige -flaeksspinnen ôf.”—“Dy kaem ’er maklik ôf,” seine de fammen, en hja -lakene om it forteltsje. - -Mar Douwe, de greatfeint, dy hie al mei de holle twisken de knibbels -sitten sa lang as dat forteltsje dûrre, en do it út wier, sprong er op, -en sei: “dy trije frouljue, dy spinsters, dat binne tsjoensters west, -lyk as jy binne, Afke-moi; reau det jimme binne! moatte jimme -âldjiersnacht ek wer mei elkoarren in diveldans hâlde? Den komt -koarthakke der wis by, net? Hwer scille jimme it hawwe? op it Speklân -dêr binne jimme weiband troch in wiis man. Nou, dat waerd ek tiid, -hwent dêr jimme komme, dêr wol nin gêrs mear waechse. Op de Roaspollen -moast it mar wêze, dêr is it frij, hwet tinkt jo moeije?”—“Myn ljeave -man,” sei Afke-moi, “jy meitsje my kel; ik wit krekt sa min fen -tsjoenen as fen de ûre fen myn dea.” - -“Hâld dy stil mar, âlde tsjoenster! Ik scil dy mear oplêze. Forline -jier biste by de Kleasterboer to Poppinwier yn ’e hûs komd, en do -loekste it widzeklaed ôf en seiste mei dyn fliemske slangetonge: o -frou, hwet hawwe jy dêr in ljeaven blieren jonge yn de widze lizzen; hy -lake my glêd oan; hy appelt glêd en hat dobkes op ’e wangen; en dalik -wier it bern eft it forjown wier; en dat hat krekt sa lang sukkele, det -’er einlinge in goe man by komd is, dy mear wist as rjucht hinne. Dy -hat it bern bilêzen en in lyts pûdtsje mei krûden yn de widze lein, en -do is it bern wer opheldere; mar it lean kaem efternei: hwent tonei do -kaem der ’ris in great swart kat yn it hôf, en do naem de boer syn -roer, dêr skeat er dy kat in hânfol sâlt mei yn ’t gat en do roun dy -hird foart en âlle fen pine. Mar do hastou, âlde waerûl, yn gjin -fjouwer wiken op dyn âlde ears sitte kind; de matte moast út de stoel -snien wirde, oars wierste forlegen, dat wiste wol.” - -“Myn ljeave man, kin yen den net hwet oars oankomme? Ik hoopje net -detstou mei dy pleage bisocht wirdste; dat gin ik myn slimste fyand -net; mar ik scil mar foartgean as ik dy yn ’e wei bin. Goenjoun jimme!” -sei it minske en gong bidrukt wei. Mar Douwe gong foar de bûthús doar -stean: “hjir net troch, sei hy; “jy moatte it gat út, dêr jy ynkomd -binne mei jou draeistjerre.”—“Goed heite”, sei it sloof. - -“Dou falste dat minske hird!” sei de Jonker, mar de âldboer, en de frou -binammen, kaem it net to hird oan. “Forline jier, do hat se hjir ek -west, en do moat hjar de gave net greaternôch west hawwe, sa it like, -en do gong hja troch it bûthús wer foart, en de selde nacht hiene wy al -in kealforlizzer, en dat wier mar sa ’n stik ef fjouwer nei elkoarren. -Ik sei, dat hat dy âld tsjoenster dien, en ik gean daedlik nei Gerben -Slingermouwe ta, dat is in man fen it wird, dy hwet mear kin as in oar; -dy hat do in pûdtsje mei krûden ûnder de drompel fen de bûthús doar -bidobbe en in hoefizer oan de doarstile spikere, en do hawwe wy dat -keal foar it heafek bidobbe, en do wier it oer; dêrom wol ik hjar net -mear yn it bûthús hawwe.” - -De Jonker glimke ’ris en sei: “kom, ik gean ’ris nei jimme hûrljue ta -to praten.”—“Goed, sei Douwe; den scil ik in krystblok helje, en it gûd -ôffoerje: it is sketjeftstiid.” - -De Jonker kaem by ’t finster lâns en hearde moai sjongen, en dat wier -Clare hjar lûd. Mar omdet it to kâld wier om dêr to stean, sa gong hy -yn hûs en foun it hele húsgesin oan de hird, dêr in great krystblok al -laei to barnen. Clare berge hjar sang yn ’t skoalboerd en de jonges -skikten om: de Jonker kaem yn de iene hoeke en de boer yn de oare -hoeke. “De tiid scil jo dêr wol gau lang falle, Jonker, net?” “Och ja, -mar wy prate dêr mar sa hwet oer âlde dingen”, en do forhelle de Jonker -it gefal fen it wyfke mei de stjerre, en ho det de greatfeint dat âlde -sloof útreage hie. “Ja, sei Auke-boer, “it is oars in bêst feint for de -âlde ljue, mar tsjoenderij en foartsjirmerije dêr sit er fol fen. Hy -hat ek al ’ris gek west, mynhear; do hie er al to folle yn de Bibel -omlêzen en dêr rekke de man yn fortiisd; do waerd hy bisteld hjir -tichte by Poppinwier, yn de Marshoarne, by in omke en moeike fen him. -Dat wierne âlde ljue; hy woe neat dwaen, as inkel ’ris by ien fen de -boeren meltsje, dat koe er noch dwaen. Yn de tsjerke kaem hy earst yet -ek al, mar as Domenij stoe to preekjen, den siet Douwe to skodholjen. -Dêr misdie hy oars ek sa folle net oan, hwent dy Domenij koe it soms ek -sa nuver útstelle, det it iggen noch seamen roaide. Ienris op in -sneinneimiddei stie Douwe wer midden oer ’e tsjerke to skodholjen, en -do sei Domenij fen de stoel ôf: “Als het jou niet aanstaat, ga er dan -uit, Douwe.”—“It waerd ek al hege tiid,” sei Douwe lûd op, en hy is ’er -út gien, en hat noait wer yn tsjerke ef klûs west; en ik leau det it ek -goed for him is, sa lang as hy gjin mear forstân kriget en dêr wirdt hy -nou al to âld ta. Do er dêr sa hwet in jier twa op ’e Marshoarne wenne -hie, do roun er op in moarntiid om saun ûre nei Poppinwier ta, mei in -nij sarjes rokje oan, en in moai blau damasten ûnderbaitsje mei -silveren knopen oan, en alle man sei: sa, Douwe, jy forkomme derop; mar -Douwe sei altyd mar: sterven is myn gewin. Sa roun hy nei de smid en -nei de timmerman; by de bakker kocht hy in stik koeke, en hwer Douwe -kaem, altyd wier ’t: sterven is myn gewin. Douwe gong werom en de deis -do kaem it út, det syn âld omke dy nachts stoarn wier, en dêr hie hy dy -klean fen kocht, mar dy koe de âld man hâlde oan syn dea ta. - -[Yllustraasje: DOUWE UNDER ’E KOER WEISONGEN.] - -Ik wier do dyaken en ik tochte, do ’k dat hearde: dou biste dochs sa -gek net aste wol likeste; ik gong nei him ta en sei: Douwe nou is dyn -omke dea en âlders haste net, wier it net better detste dy wer oan ’t -arbeidzjen joechste? Dyn moeike is heal blyn en dou wirdste in -forskoveling.—Ja mar, Age-boer, sei Douwe, goede wirken kinne my dochs -net helpe.—Dy kinne dy sa folle helpe, detste dyn eigen brea ite -kinste; en oars moaste it gau fen de dyakens hawwe, en den wirdste -troch it marchhoarntsje foerre, dat siz ik dy. Douwe joech him oan ’t -arbeidzjen, en hy hat nearne oer praten as yn de earste ongetiid. Do -sei hy: yn de Marshoarne hie ik it better, boer; dêr laei ik ûnder de -appelbeam as ’t waerm wier. En nou is it in bêst feint, sadet de âlde -ljue nin better krije kinne. Mar hjir komt er net mear; myn âldste -jonge dy hat it mei him fordoarn; dat moeit my al hwet, hwent it is nou -oars in goed tsjinstich feint.” - -“Ho wier dat, sei de Jonker; ho is dat komd?” - -“Ja, jonge, fortel dou dat mar; ik scil wat bier helje.” - -“Wel, Jonker, sei Auke, “de âld boer hie in nij hynzer kocht en dy knol -wier kolderich en damsteech, en as dy it mâl yn ’t hoarn krige, den woe -den donder foarút noch tobek; in igewige wier it, sa’n pismerrie! En do -waerd Gerben Slingermouwe helle, sa’n divelbander, en dy hat in foech -ûre mei de guds allinne yn ’t hok wêst; dy hat him bispritsen en do -hjitte it beest goed. Mar do rekke ik mei Douwe oan ’t praet oer dat -bisprekken. Bisprekke, sei ik do, kin ik net, mar bisjonge dat nim ik -oan. As jy, sei ’k tsjin Douwe, ûnder in turfkoer sitten geane, dêr -kinn’ jy wol ûnder bliuwe sa lang as ik stil bin, mar as ik bigjin to -sjongen, den moatte jy der ûnder wei, al woe de kweade jy keare. Hy -gong ûnder de koer en do rôp er: sjong nou mar. Ik song earst in bytsje -ut, re, mi, mar do bigoun ik Wilhelmus, en do smiet ús feint in great -boarnamer fol wetter op dy koer. Rimpen fleach er ûnder de koer wei; -razend wier de man, en hy woe my to liif, mar ik wier al op ’e flucht. -Sont is er skou fen ús hûs en ik mij him ek: hwent as er it mâl fel -oantsjocht, den ontsjocht er neat.” - -Dêr kaem Age-boer oantôgjen mei in great kanne mei bier, en dy sette hy -tichte by it brânnende krystblok del. “Sie sa, Jonker, sei de boer, it -bier moat hwet bikomme; it is oars to kâld yn de tosken: hâld jy der -folle fen, Jonker?”—“Ik drink hast net oars: myn sisters op it Slot -bigjinne nou mei _koffy_, dat is Turksk drinken. Nou, hja kinne it om -my de Turken wol hâlde litte; en den prate hja ek fen _thé_, dat -bigjinne inkelde foarname ljue ek to drinken, mar dat haw ik yet net -preaun, boer. Dat moatte blêdden wêze, dêr hja siedend wetter op -jitte.”—“Ja, sei Age-boer, “der wirdt hwet úttocht om it jild. Né, bier -drinke wy as wy frjeonen hawwe ef op heechtiden, mar oars komt de -sûpmogge op de tafel, en winters set elts in kop fol by it hirdtsje: de -bern hawwe neat ljeaver as kâld wetter.”—“Ja, sei de Jonker, “der is ek -neat better as men toarst hat, en it wier to winskjen det folle ljue -dêryn mar bern bleaun wierne.” - -“Mar hwer is Clare?” sei er yn ien azem wei.—“Dy is yn de oare keamer, -sei de boer; “wolle wy ’ris by hjar sjen?”—“Nou ja, heit, sei Clare, -“dêr moatte jimme my wer steure; it laeit er hjir ek al moai hinne om -nou de Jonker hjir to bringen.” Dêr stie dy moaije faem foar in hele -tafel fol krystwiggen en bindels flaeks en dêr boun hja briefkes oan. -“Kom, sei Clare, gean mar wer nei it krystblok ta; dêr is it better for -jimme as hjir.”—Wy scille om sizzen jaen, Jonker, sei Age-boer; “mar -dou moast hjir ek net lang bliuwe; it wirdt to kâld for dy, -frou.”—“Hwet docht se dêr mei al dy krystwiggen en dat flaeks en dy -klean?” frege de Jonker do. “Wel, dat binn’ krysttiidsgeskinken, dy hja -oan earme widdouwen jowt, en it flaeks dat spinne hja sa hwet for hjar; -dêr makket hja dy earme ljue bliid mei; dy sloven binne gek om dat -fanke; hja patsje hjar de hânnen as hja it hjar jowt, binammen hjar -oare mem yn Terherne.” - -Nou, hja kamen wer by de hird en Clare ek; der sieten al twa fen de -jonkjes to knikkeboljen; it krystblok krige hjar yn de macht. “Ja, sei -de Jonker, “it mantsje mei sân hat der wêst.”—“In mantsje mei sân! sei -in jonkje fen saun jier; hwet is dat?” “Ik scil it dy forhelje,” wier -it antwird, en do waerd de jongste fen fiif jier ek wekker, en do -bigoun de Jonker dit forteltsje. “It is in rymstikje; jimme moatte goed -tahearre,” en de jonges lûkten de eagen op en harkene nei de Jonker mei -de mûlen iepen. - -IT MANTSJE MEI SâN. - - -Der wier alear in âld Keuning, - Dat wier in stoefen faer, -En dy bispriek de geesten, - It wier in tovenaer. - -En yn syn silveren widze, - Yn side en plomkes dêr lei -Syn ljeaf reawangich soantsje, - Dat kriet mar jimmerwei. - -Dy batske Keuning forflokte - Dat harderke fen in soan, -Biswarde de kweade geesten - En spriek it sânmantsje oan. - -“O sânmanke! kom ’ris harren, - Strui sân him yn ’t gesicht. -Toe, rôp dy âlde Keuning, - Slút him syn eagen ticht.” - -It mantsje mei sân kaem riden - Mei mûskes foar de wein; -Yn ’t weintsje fen goud en side - Dêr siet hy sa edel, sa kein. - -En oan syn moai rea rokje - Dêr hongen twa pûdtsjes oan: -It iene wier swarter as ierde, - It oare sa wyt en sa skoan. - -Hy naem út it wite pûdtsje - Mar trije kerreltsjes sân, -En struide it yn syn eachjes, - Do gyng er wer nei syn lân. - -En ’t berntsje wreau syn eagen, - Syn earmkes waerden slop: -De sliep bifong syn lidden, - En ’t kin foel yn it krop. - -En yn sa’n sêften doeze - Laei hy de hele nacht. -Dêr laei dy lytse koeze: - Gods ingels hâldden de wacht. - -Sa rôp hy nou alle jounen: - “O sânmanke, sânmanke kom!” -En as de berneklok lette, - Den rekke dat bern yn de slom. - -Mar ’t boike waerd bâlstjûrich - En gûlde en tiere him sa; -Do gong dy wrede Keuning - Sels nei de sânman ta. - -“Och, sânmanke, sei de Keuning, - “Witstou ek rie mei ’t bern? -Och, smyt him sân yn de eagen, - Al scil hy noait wer sjen.” - -Do naem hy trije kerltsjes - Ut ’t swarte pûdtsje wei, -En smiet it him yn de eachjes, - Dy dêr to grinen lei. - -En ’t boike slútte syn eachjes, - De eachslidden foelen yn. -Hy die se noait wer iepen: - It Keuningsbern wier blyn. - - -De lytse jonges krûpten omtrint yn elkoarren, do hja dit stikje -hearden, en gongen dalik nei bêd, hwer de sliep hjar gau oermastere. - -“Mar ik haw dy niis sjongen heard, - -Clare,” sei de Jonker; “meije wy dat yet ’ris hearre? Hwet sankje wier -dat?” “Och, sei Clare, “ús master bringt ús alle krystjounen in -gedicht, lyk as de bern oan hjar âlders dwaen, en den bliuwt hy sa’n -joun by ús to praten. Forline jier hat er ús brocht dat jy niis heard -hawwe, en dêr hawwe wy sa hwet in wize op úttocht. Hjir is it; ik scil -it jo wol foarlêze; it is oars mar in droevich lietsje: master hat -earnstich west; hy hat wis nin jild hawn om wyn to keapjen; dy mei er -razende graech, en den bigjint hy altiid to rimen en to sjongen. Nou, -hark den mar ’ris, Jonker.” - -Clare bigjint to lêzen: - -DE WITE FLOKKEN. - - -Moai Sytske kuijere yn de finne - En dounse yn dert’le noft; -Hja plôke blomkes om hjar hinne - En smiet dy yn ’e loft. - -“Sjuch, ho de wite flokken fleane! - ’k Woe det it krysttiid wier, -As feint en faem to keamer geane - By brandewyn en bier.”— - -“Och, sei hjar heit, “dou biste derten, - Dou smytste blommen wei?! -Hat den de winter ek nin smerten? - O freegje it de earmen nei.” - -“Heit, as de wite flokken fleane, - Is my de wrâld sa blier; -As feint en faem to keamer geane, - Sint Steffen ef Nijjier.”— - -“Sjuch, ho it gûd de gêrskes smeitsje, - Dat is for my ek nocht; -Sjoch, ho de fûgels hjar formeitsje - En sjonge yn de loft.”— - -“Mar as de wite flokken fleane - En ik it iis lâns swier,— -As feint en faem to keamer geane, - Den hat in minske tier.”— - -“As yn de lije simmernachten - It fjild sa hearlik rûkt, -En ’t âlde hynzer greate frachten - Fen hea nei hûs ta lûkt; - -’t Reidhintsje floitet yn de lizen, - De kwartel yn de stânnen slacht, -Siz, is de wrâld den minder ljeaver, - As yn Sint Steffens nacht?”— - -“Och, lit dat gêrs en blommen fleane - En barn dy harken op! -Né, as de wite flokken fleane, - Den gean wy keamer op!”— - -“O Sytske-ljeaf! bitwing dyn mûle. - Dou biste ek yette in blom; -Dy wachtet ek in swarte kûle: - O tink dêr jimmer om. - -Dou plôkest’ blomkes, litst’ se fleane, - Bist’ mei Sint Steffen bliid; -As feint en faem to keamer geane, - Bist’ licht al út de tiid. - -Dou biste wol in jonge blomme - En ’t hert is til en rom, -Dêr kin in oare tiid op komme, - Tink ljeave Syts, dêrom. - -Ho faek wirdt net sa’n blom ôfmeane - En stronken bliuwe stean, -En ear de wite flokken fleane, - Kinst’ licht nei ’t hôf ta gean.”— - -“Och, rôp it fanke, “ikke! ikke? - Ik bin sa jong, sa soun. -O heit, jy moatt’ my net forskrikke, - Sa jong al yn de groun? - -“Né, as de wite flokken fleane” - (O Sytske! it wier in griis), -“Den litte wy de blommen fleane - En siikje wille op ’t iis!” - -Hja hiene yn ’t hôf in beam fol parren; - De tûken bûgden nei de groun, -En alle blide berntsjes garren - En dounsen dêr yn ’t roun. - -Mar Syts fleach boppen yn de stamme - En skodde ’er alle parren ôf, -En rôp: “Bin ik nin moaije sjamme!” - Mar, och!—hja trúz’le oer it hôf. - -Dat koe dy âlde beam net hâlde, - Dy briek, en Sytske foel hjar dea. -Ho jammeren nou jong en âlde - En alle feinten fen it gea! - -Ien sucht, ien skokje troch de lidden - Wier alles hwet men fen hjar seach. -Hjir holp nin triennen, snikken, bidden, - It wier de dea, dy hjar oerteach. - -Sa waerd dy moaije jonge blomme - Mei triennen nei it hôf ta brocht. -Ho mannich moat ta stjerren komme, - As hy ’er ’t alderminst om tocht. - -En do de wite flokken fleagen, - Dêr sy sa faek nei winske hie, -Dy seagen net hjar moaije eagen, - Mar leine oer hjar in kleed fen snie. - - -Master _Tsjerk_. - - -Nou, dy master is net min, sei de Jonker; “dy woe ik hjir wol ’ris -hawwe.” “Ja, wier it antwird, “dy master dêr sit in holle op, dat siz -ik jo, Jonker! dy wit fen alles. Syn heit hat master to Raerd west, en -dêr wennet sa ’n âld Domenij, dy wier âld feint, in geleard man, en dy -hat him opfokke fen bern ôf oan en him alles leard. Yn de earste -jierren, det hy hjir skoallemaster wier, roun hy noch alle dagen nei -him ta. Sprekke jy him yn ’t latyn oan, dat ken hy folle better as -mannich Domenij, en hy hie ek al folle fierder west, mar hy hat in -wyfke troud, dy hjir fiifentweintich pounmjitte bêst lân lizzen hat, en -dy biboerket dat, en nou kinne hja rom libje. En dat is ek skoan for -him, hwent as it wyfke net op him paste, den joech hy alles wei. Nei -stêd giet master ek seldsom, hwent as hy den snaken oantreft, dy ’er op -libje, den traktearret er sa lang as er in stûr by him hat. By de bern -is it in bêst master; dy net folle kin, dêr hat er gedild mei, en dy -kin en wol, dêr docht er mear for as syn plicht is, mar dy kin en net -wol, dêr slacht er net op om, as ús âlde master die, dy se -stokfiskbûker neamden; dêrom geane dy ek sa dom as kij fen de skoalle, -dêr folle âlders den oer kleije. Mar ús âlde sei altyd: der stiene twa -beammen to waechsjen, en dêr dy wierne, dêr koene gjin domme ljue noch -sike minsken wêze, en dat wier de bjirkenbeam en flearbeam, as dy mar -goed brûkt waerden. Wy hawwe him sa fier wol winske ûnder de groun as -in hazze op in dei rinne koe. Dy sloech ’er ongenadich oer lâns, mar -hwet hy learde wier goed. Men moat ek net folle easkje fen in master: -hwent meastal binne it ôfleine hearefeinten ef klerken fen de -Siktarijen, dy ’er oer binne, ef kandaten sûnder birop. Mar dêr sit ien -(en hy wiisde op Clare), dat is syn hertlapke; dy wol hy alle dagen wol -leare en ûnderrjucht jaen, as hy mar kin.” - -“Dy man moatte wy hjir ’ris hawwe, moarntojoun, as it koe; den scil ik -him op wyn traktearje; der stiet by Piter-om yet bêste fen ús âlde -Pake.”—“Nou, den scille jy nuver hwet hearre. Jonker”, sei Age. - -Do bigoun de jounklok to lieden, it wier acht ûre; do sei de Jonker: -“Ik woe moarn nei Toppenhuzen yn de tsjerke; dat is wis tichte by, -net?”—“O ja, ik scil jo myn âldste soan mei jaen, dy der jister yette -west hat; hwent ik haw der in broer wenjen.”—“Gieste mei, Clare?” sei -de Jonker.—“As myn broer mei giet, mar oars net, sei Clare; “net om -jins persoan ef wêzen, mar om de minsken.” Hy joech hjar de hân en do -seagen hja eltsoarren for de earste kear ’ris lodderich oan. “Nou, -moarntojoun scille wy krystjoun by jo hâlde, Age-boer, en ik -traktearje.”—“Bêst Jonker;” hja fûskene en do wier it: goe nacht! - -By Piter-om iet de Jonker nou earst rizenbrij mei bûter en sûker, en do -sei it âld wyf: “Aste nou op bêd woste, jonge, den moaste it sizze, den -scille wy it earst waerm meitsje,” en dêr gong de Jonker yn lizzen eft -er yn side laei; en lyk as alle jonge minsken gong him gau de sliep -troch de lea. Mar do de klok toalf ûre slein hie, hearde hy de boer -opstean. Hy laei al to tinken hwet dat bitsjutte, hwent hy hearde det -de âld man frege eft de lampe al yn it bûthús wier. Dêrom gong hy fen -it bêd ôf nei it bûthús ta, en dêr seach hy det de âld boer de kij elts -in jefte hea joech. Hy frege de boer, eft dat de jouns forgetten wier. -“Né, wier it antwird, “dat is ús gebrûk sa yn de krystnacht; dit diene -ús âlders ek altyd.” En do it fé oan it lêste ta hwet hawn hiene, -brocht hy yet ek in great foarke fol op it hiem, en sei: “Dat is for de -fûgeltsjes, Jonker!” - -De Jonker koe net bigripe hwerom de âld boer dat die, hy gong wer op -bêd, mar naem earst in studintesliepmûtse, dat wier in goed bierglês -fol fen dy âlde wyn, en do hie hy him gau wer beet. - -De oare moarns by tiid wier er wer by Age-boer, en dêr siet it hele -húsgesin al wer om it krystblok, en de bern liezen de krystgedichten -foar, dy hja oan de âlders joegen, hwer for det se den -skipke-skellingen en moaije gounen yn de sparpotten krigen. Master hie -bûten om dy gedichten moaije krolders mei de pin makke sa as pauwen en -oare fûgels, hwer fen de stirten den yn lange kringels útrounen om it -hele skrift hinne. - -Om acht ûre rieden hja nei Toppenhuzen ta. Auke, de âldste healbroer -fen Clare, ried foarop en de jonge ljue efteroan. It wier moud waer; de -wyn wier om, mar it wier ien fen dy winters dy mei alle winen froast -jane. De Snitsers, dy de Haukesleat lâns rieden, bleauwen stean om dat -moaije jonge pear nei to sjen: hwent hja wierne beide yn de uterste -pronk fen dy tiid, hy as in Jonker en sy as boerefaem. - -De Jonker gong by de Domenij yn en de faem en hjar broer by de omke, dy -dêr deun oan wenne. De Domenij sprong hast út syn fel fen blydskip, do -hy dêr ien fen syn Frentsjerter âlde studintefrjeonen seach; to mear, -omdet de Jonker by syn âlders ynwenne, dêr er as bern thús wier. Dy -Domenij hie nou trije jier fen de studie west, en wier twa jier to -Toppenhuzen, en hie in moai jong wyfke út Frentsjer en al in lyts bern -yn de widze. Hja gongen mei inoar nei tsjerke. Domenij preke út Lucas -twa, sa as gewoanlik op krysttiid, liet hwet lang sjonge en makke de -preek hwet koart. Do hja wer yn de pastorij wierne, sei de Jonker: “Sa -’n lûd hab ik fen myn libbens dagen net heard, as dy master dêr foar -dat boerdtsje hie; sok bâlten ter eare Gods haw ik noch noait heard.” -“Ik wol it wol leauwe, sei Domenij; elk skoert der de earen fen op, en -hjir komme ek wol bysfeinten fen Snits, dy it tsjin him yn de kant -sette, mar den makket de man de broeksbân los en den dreunt de hele -tsjerke. En dêr drage de boeren hjir rom op; hja sizze mar roun út, det -’er yn de saun provincies gjin master is, dy hjarres oertreft yn ’t -sjongen; it learen dêr steure hja hjar sa folle net oan.” Do gongen -Domenij en de Jonker nei de bûrman, de omke fen Clare, en sei Domenij -út namme fen syn wiif, det Clare yn de pastorij komme moast to iten; -doch hy krige ta antwird: “Wel, wy hawwe wol in miel iten for sa’n gnap -faem.” “Ja, dat wit ik wol, sei Domenij; “jy hawwe al ’ris in Grytman -to iten hawn op in hazze.”—“Moat ik dat nou al wer hearre, en dat op -krystmoarn?” sei de boer. “Dat kaem sa, Jonker, sei Roel-boer: “it wier -yn de lette hjerst en do siet ik de moarns om healwei seizen yn de -yester to meltsjen, en dêr komt ús Grytman oan mei it gewear op it -skouder en in houn by him; nou wy houddene in praetsje en do forhelle -dy ús, det hy woe nei Twellingea ta en dêr fen dinne bigjinne to jeijen -oan Snits ta, en as er den werom kaem, den woe er by my ite. Nou, dat -wier bêst, hwent it is myn lânhearre ek sa hwet. Wy hiene in hazze yn -de mounle fongen; ik tocht den moat dy der mar oan; wy scoene oars -grouwe earte ite en ús tochte dêr koe er wol by sean wirde. Nou, hy -krige in goed klobbe bûter mei yn ’t gat, en sa gong dat beest mei yn -de eartepôt. Do mynhear kaem, namen wy dat ding der út, en sei ik tsjin -mynhear: nou moatte jy him mar snije. Mar de Grytman sei: ho is dat -beest sa glêd fen bûten? hawwe jimme dat ding net strûpt? Wel né, -mynhear, wy hawwe him plôke as in einfûgel. Myn jonges hawwe der genôch -om flokt en hja hawwe it forsein om it oait wer to dwaen.—Do boarstte -mynhear út fen laitsjen, en sei: Nou, hawwe jimme gjin spek ef flêsk? -Jawol, mynhear, mar moast sa’n ding net plôke wirde? Né, hy moast -strûpt wirde. Binne jy yette net wizer? Nou, mynhear iet dêrom al earte -en spek, det hy wol jeije koe dy deis. Nou, ik moat sizze ik haw it -oare jier by mynhear west to iten, en der kaem ek sa’n ding op de tafel -en dy wier strûpt, mar dêr woe ik gjin mûle op sette. Dêr wier in -forkearde lucht oan en dy wier omtrint swart. Dat is nou it forhael en -dat moat ik altyd fen Domenij hearre.”—“Nou, sei de Jonker, “ik hie ek -net fen dy hazze hawwe wollen,” en dy lake ek al. Do ieten hja yn de -pastorij, en de pastoarske en Clare wierne it gau iens, sadet Clare mei -in healûre it lytse bern al op ’e skirte hie. - -“Jy hawwe it hjir nou al jamk nei it sin, leau ik, sei de Jonker tsjin -Domenij; “mar ho is it, hawwe jy nou dy side spek ek oan my fortsjinne, -dy ik biloofd haw?”—“Ja, sei Domenij, dêr scoe ik net om tocht hawwe, -ik siz fen ja.”—“En ik siz fen net,” sei pastoarske (hwent dy wiste fen -de weddenskip).—“Ho nou den?” sei Domenij.—“Wel, wit’ jy net dat wy -tsierd hawwe om de namme fen it bern? Jy woene it Frederik dope, en ik -sei it scoe Freark hjitte, nei de âldehear, hwent dy wier der ek foar; -mar jy hawwe it woun, en dêr hawwe wy do gâns oer staet.” - -“Sjuchste wol, frouljue hawwe altiid better geheugen as de manljue; dêr -hawwe jy de hele boel forbruid; dy side spek hie ús oars wol -past.”—“Hwet is dat? sei Clare; “jimme prate oer dingen, dy ik net -forstean.” - -“Ik scil it dy forklearje, ljeaf! sei de Jonker. Alear tiden wier der -in gebrûk, om de jonge ljue, dy in jier en in dei sûnder kibjen libbe -hiene, en dy syn man ef wiif mei noch earmer, noch riker, mei moaijer -ef onsjogger omruilje wold hie, dy hie in side spek fortsjinne. Der is -in doarp yn Ingelân, dat is Dunmow, yn it graefskip Exeter, dêr is it -yette in jierliks gebrûk. It jonge pear, dat dy side spek fortsjinne -hat, moat op twa skerpe stiennen del lizze en den op ’e knibbels -swarre, det se in roun jier en in dei noait kibbe hiene, en as hja dat -diene, den waerden se mei glâns troch it doarp dragen mei de side spek -foarop. - -“En nou hie ik Domenij, do hy syn wyfke fen Frentsjer helle, in side -spek onthjitten, lyk as op it doarp Dunmow de mode wier, namelik: as hy -yn in jier en dei net mei syn jong pastoarske tsierd ef kreaud hie. ’k -Hie hope hawn det hy it fortsjinne hie, omdet ik it hjir alles sa -aerdich en noflik bifyn. Mar pastoarske hat it bidoarn.”—“Nou, sei -Clare, “as dat sa nau hipt, den leau ik net det it spek ’er djûrder om -wirde scoe, al waerd ’er oan alle jonge pearen sa ’n side útloofd: -hwent nije weinen kreakje hast altyt, haw ik wol ’ris sizzen -heard.”—“Dêr hawwe jy gelyk oan, sei de Jonker, “der skeelt ek sa’n -bytsje oan, det ik de weddenskip dochs mar forlern hawwe wol.” Hy naem -de gouden rider, dy hy to Terherne for in skelling útjaen woe, en smiet -him op ’e tafel, en sei: “Hawar, keapje dêr wyn for, dat kin dochs net -to goed fen it tractemint ôf.” “Ik scil it dwaen, sei Domenij, “en by -eltse flesse scil ik jins gesondheit drinke.” - -Do namen hja ôfskied. Domenij gong nei de preekstoel, om de -Toppenhuzers in swiet neimiddeis knipperke to bisoargjen, en de jonge -ljue rieden de mar wer oer, de Witering by de Skou lâns, en de Boarn -troch nei Akkrum ta. Dêr hâldden hja hwet stil; do oan it baenriden op -de Meinesleat, mar hja hiene sa folle bisjoch, det hja rieden mar gau -wer nei Terherne. Hja founen de herberge leech, omdet it iene part fen -it jongfolk op it iis wier, en it oare part wier oan it lotsjen om -koeke, krystwiggen, skjipflesk en fette gies, lyk as do om krysttiid -folle yn swang wier. De kastelein wier bliid det hy de jongeljue ’ris -wer seach en wier yet al plezierich as altiid. - -Nei det se dêr frjeonlik by de hird sieten, kaem der in langen slinter -fen in keardel oan, in skippersfeint fen Terherne; dy hie folle smeulsk -praet oer de stêdljue. De Jonker hâldde him stil, mar do dy knaep ek op -Clare bigoun to smeulen, do naem de Jonker in tinnen biermingelen dy -ryklik healfol bier wier, en knikte it twisken de fûsten plat, det it -bier tsjin de souder oan fleach. Do sei dy feint: “Hwet scil dat -bitsjutte, mynhear!”—“Dat bitsjut sa folle, det aste der net útgieste, -den scil ik dy sa plat knipe as dat mingelen.” Nou, dy baeifanger gong -dalik foart. “Sie sa, sei de kastelein, dou dochste wiis; dat is in -ielkwab for dy, en kom forearst mar net wer to wrokjen. Jou feint hie -al sein, Jonker, det jy izeren fûsten hiene, mar ik sjen det hy net -leagen hat.”—“Wel ja, kastelein, dat wier folle better as det ik him -earst in pear ribben britsen hie. Mar ho neamden jy my dêr sa in -ielkwab?”—“Wel, dat wier om him to húnjen: hwent der is gjin fisk, dy -in poask oan doar, bihalven in ielkwab; dêr fynt men dat gûd altyd by -yn de robbe, as men hjar tamakket. As men dat sok folk foarhâldt, den -binne hja sa lilk as in spin. As der mear by west hiene, den hie ik it -net sein, mar ik lucht him net; ik woe him wol slite.” - -Nou roun it tsjin de joun, en de frjeonen op de Wieren dy wachtten al. -Do hja dêr kamen, siet master der ek. ’t Wier in man sa hwet great -tritich jier âld, mei brede skouders en mei in pear skrandere eagen yn -de holle. Hy stie op, makke in greate bûging for de Jonker en fûske mei -him. Earst hie master ontsach, mar dat foroare al gau yn -iepenhertichheit en frjeonlik praet. - -Der siet in hele smite minsken om dat moaije krystblok. De boer, -fjouwer jonges, de master, de Jonker. Clare en de frou sieten oan de -tafel, De Jonker hie wyn út de kiste komme litten by Piter-om, en dy -dronken hja waerm út de tsjettel mei sûker en kaniel der yn; mar master -naem in flesse kâlde; it scoe fen sels wol waerm wirde, tocht him. Dat -gong dêr op in praten en forheljen! Master wier earst hwet deftich en -ynbandich, mar de tonge waerd him al hwet losser, do hy bigoun to -merken op hwet groun hy siet, en det de Jonker sa heech him net -foarjoech, as men meast by sokke ljue wend is. En sa forhelle de Jonker -ek hwet hy yn de nacht fen Piter-om sjoen hie, det hy it fé in jefte -hea joech, en in foarkfol for de fûgeltsjes bûten de doar brocht; dat -koe hy him net bigripe hwet dat bitsjutte. Do fette master Tsjerk it -wird en sei: “It krystfeest wier by de âlde Kristenen de greatste -hjeldei fen it jier; hja joegen hjar freugde en blydskip meastal to -kennen troch it brânnen fen in great fjûr, lyk as wy hjir foar ús -sjenne. Sa hat men yn it bigjin fen Novimbermoanne it Sint Martens -fjûr, dat de bern hjir en dêr op in stik lân oanstekke, en dêr hja om -hinne dounsje, en den rinne hja jouns mei dy pompierne lantearnkes, dy -hja Martens fleugeltsjes neame. En hwerom wirdt yet dat krystblok -oanlein? Yn ’t noarden fen Ingelân en yn Skotlân wirdt it _Julelog_ -neamd, en dêr is it soms sa great, det it mei in hynzer oan de doar ta -sleept wirdt. Ik tink, omdet dy fjûren en feesten hâlden wirde op -tiden, dy mei de feesten fen ús Heidenske foarâlders, hwerop hja hjar -Goaden forearen, oerienkamen. Dy stieken fjûren oan om to offerjen en -om de boaze geasten to fordriuwen; en omdet ’er sa folle ienfâldige -ljue oerbleaun binne, dy oan de kweade leauden, is ek dat fjûr -oerbleaun. Dat is de bitsjuttenis fen it krystblok. - -Us foarâlders ieten ek net folle wytbrea, de weet is mear thús yn de -súdlike lânnen; dêrom wier dat allinne rikeljus-iten; mar krysttiid, de -greatste hjeldei fen it jier, den moast it lichem ek feest fiere, en -dêr fen it fine witebrea, dat wy krystwiggen hjitte, en dy ek, yn -swiete mâlke weakke, mei sûker en bûter ’er oer, om dizze tiid folle -iten wirde. En omdet de gies om krysttiid hinne it fetste binne, den -wirdt der meast in krystgoes by iten, lyk as yn heel Ingelân it gebrûk -is. Dêr wirde de earme ljue, neistbisteanden en frjemden ek mei -bideeld. Dat is de bitsjuttenis fen de krystwiggen en de krystgoes. - -Mar op it feest fen Christus’ geboarte, de stichter fen de Godstjinst -fen ljeafde en barmhertichheit, moasten ús húsdieren, ja, de holpleaze -beesten fen it fjild ek sels in forheuginge hawwe. Dêrom joech Piter-om -dy jefte hea oan syn kij, en in foarkfol hea oan de fûgeltsjes, om ’er -hjar yn to forskûljen, lyk as men yn de bouhoeken fen Skotlân in skeaf -koarn jowt mei it noat ’er yn. Sa ynnerlik gong ús foarâlders de -blydskip fen Christus’ geboarte ter herten! Lykwol is it nou meast yn -in soarte fen bygeloof foroare, det ’er segen op folgje scil. Yette yn -Dútsklân wirde de tsjerken op ’e krystnacht mei hûnderten fen ljochten -oppronke, en dêr geane de âlders den hinne, sels mei hjar allerlytste -bern; net allinne om dat moaije nije ljocht to sjen, mar om, nei hjar -bitinken, dy bern yn it folgjende jier for sykten en ongemakken to -forhoedzjen. Hja hawwe dêr ek krystbeammen mei ljochten yn de keamers -en dêr forheuge hja hjar by: hwent ljocht is it byld fen libben en fjûr -fen freugde.” - -“Dat hawwe jy ús dêr ’ris gnap forklearre, master, sei Age-boer: “ik -haw it ek altyd dien út in âld gebrûk; mar do krige ik ’ris in feint, -en dy stiek ’er my de gek om oan, en do haw ik it litten; mar hie ik de -miening ’er sa goed fen witten as nou, den hie ik it om nin feint yn de -wrâld litten; mar ik tochte det it in bygeloof wier út de âlde tiid, en -dêr bin ik jin.” - -“Hwer is jou krystdicht, master? sei Clare do; “wy binne alle jierren -wend om it ien ef it oare fen jo to hearren.” “Ja, sei master Tsjerk, -“mar dat is hwet hastich by eltsoarren rekke: hwent do ik hearde det de -Jonker hjir wier, tocht my det ik it hwet deftiger meitsje moast en wol -yn ’t Hollânsk. Ik dwaen it den oars for in aerdichheit yn ús âlde -Fryske tale.—“Jy tinke dochs net, sei de Jonker, “det ik ek al ûnder dy -gekken bihear, dy de tael fen hjar lân, dy hjar foarâlders hûnderten -fen jierren foar hjar spritsen hawwe, forachtsje? Né, man, ik achtsje -it in eare in Fries to wêzen, en in foarrjucht it Frysk to sprekken, -omdet wy út in eedle earlike fromme stamme útsprút binne en in tael -sprekke, dy sa âld is as ús folk, dat Keizers, Keuningen en oare -lânshearen, dy ús ûnder ’t sim bringe woene, krêftich de tosken sjen -liet, en dêrom bleau, hwet it foar twa tûzen jier al wier. Mar lêz jy -mar op master.” - -Master brimt ’ris en bigjint: - -WELKOM AAN DEN WINTER. - - -Heil! de winter is gekomen, - Met zijn leed en met zijn zoet, -Die de schoone Friesche stroomen - Als een spiegel blinken doet. - -Schilder bloemen op de ruiten, - Kunstig schoon, maar kort van duur; -Drijf de rappe jeugd naar buiten, - De ouden naar het knappend vuur. - -Met wat vloed van vlugge menschen - Zijn de stroomen niet vervuld! -En de jeugd heeft al haar wenschen - Door verbeelding nog verguld. - -Hoe verrukkend is dat zwieren, - Als de meisjes op de baan -Rozen op de wangen tieren, - ’t Hart van zorgen is ontdaan! - -Als de maan haar liefdestralen - Van het fonklend stargewelf -Lieflijk op haar beeld laat dalen: - O, dat is de hemel zelf! - -Vaak wordt dan een eed gezworen, - Die verbindt tot aan het graf, -Als het paar voor ’s hemels koren - Wischt zijn vreugdetranen af. - -Maar, helaas! hoe menig leven - Is ook op het ijs vergaan? -Menig moest door ziekten sneven, - Onder ’t rijden opgedaan. - -’k Zwijg van andre treurtooneelen, - Als de jeugd, zoo blij te moed’, -’t Jonge leven gaat verspelen - In den killen diepen vloed. - -Winter! zelfs voor grijze haren - Hebt gij menig huisgeneugt. -Laat de jeugd vrij spelevaren, - Ook de haard heeft dan zijn vreugd. - -Als men met een rein geweten, - Van zijn weldoen steeds bewust, -In een schoonen kring gezeten, - Met zijn kinderen speelt en kust. - -Maar hoe menig moet dan zuchten, - Als hem bittere armoe kwelt. -Of als hij de wrange vruchten - Van ’t verwaarloosd leven telt? - -Vruchten van ’t verwaarloosd leven, - Daar nu vrouw en kind om schreit! -’t Schrikbeeld zou ons niet doen beven, - Was ’t niet in de werkelijkheid. - -Winter! wil de jeugd dan manen - Matig- en voorzichtigheid, -Wijl de glans der gladde banen - ’t Jeugdig hart zoo licht verleidt. - -Leer dan spaarzaamheid aan de armen, - Voorzorg in den zomertijd, -Om te voeden en te warmen - ’t Kroost, dat om den haard zich vlijt. - -Leer het weldoen aan de rijken, - Zóó wordt hun uw barschheid zoet; -’t Zijn de dankbre liefdeblijken - Voor ’t hun meer verleende goed. - -Heil! de winter is gekomen. - Is zijn aanschijn bar en ruw, -O, hij heeft zijn zoete droomen, -Aan den haard en op de stroomen, - Daarom zij hij welkom nu. - - -_Tsjerk Penninga._ - - -“Jy wirde earnstich, ef Domenij-achtiger-nôch, master,” sei Clare.—“Ja, -wier it andert fen master, “do ik it makke al, mar ho mear ik fen dy -âlde wyn fen de Jonker yn myn liif jiet, ho mear de domenij der út -giet.” “Mar hark’ris, sei Clare; “jy hawwe ús jonges lêsten sein, jy -wisten yet in pear âlde forteltsjes, dy moasten wy nou ’ris hearre, -master!”—“Ei, dy binn’ al to simpel en âldfreansk for de Jonker,” sei -master.—“Né, forhelje op mar, master; de joun is yette lang.” De bern -spitsten de earen al op. Master fortelt. - -“Der wier in boer, dy hjitte Obbe; dy helle op in dei syn hagedoarnen -stôk út de kas, en sei tsjin it wiif: Tryn, ik gean op reis, en mei -trije dagen kom ik wer; as de kouwekeaper yn dy tiid by ús komt, om kij -to keapjen, den kinste dy trije âldste forkeapje, mar net oars as for -twahûndert goune, minder net, dat siz ik dy.—Gean dou yn Gods namme mar -op reis, ik scil dat wol klearje, sei it wyfke.—Ja dou, dou mochtste -hwet, sei de boer, dou biste, doste in lyts bern wierste, op ’e holle -fallen, en dat bliuwt dy yette by, oan dizze ûre ta. Mar dit siz ik dy, -aste wer in domme set dochste, den stryk ik dy de rêch blau, en ik scil -der nin ferve ta brûke: mei dizze stôk scil ik it dwaen, dy ik hjir yn -de hân haw, en dy kleur scil dyn rêch in roun jier hâlde; meitsje dêr -mar steat op, hear! En do gong de man de wei op. De oare deis kaem de -kouwekeaper, en it wiif hoefde net folle wirden mei him to meitsjen. Do -hy de kij bisjoen en nei de priis fornomd hie, sei de man: nou, dat -moat mar oangean; sa folle binne hja de iene broer oan de oare wirdich. -Ik wol de bisten mar meinimme.—Hy makke hjar los en dreau hjar út de -stâl. Do hy ta de hiemshikke útgean woe, pakte it wiif him by de mouwe -en sei: jy moatte my earst de twahûndert goune jaen, oars kin ik jo net -gean litte. Krekt sa, sei de man, mar ik haw forgetten myn jildriem mei -to nimmen. Mar der is nin swierrichheit: ik scil jo pân hâlde litte sa -lang as ik bitelle haw. Twa kij nim ik mei, en de tredde lit ik hjir -stean sa lang as ik werom kom, den hawwe jy in bêst pân.—Dat like it -wyfke goed ta; hja liet de man mei syn kij foartgean, en tochte: hwet -scil Obbe bliid wêze, as er sjucht det my dat sa goed ôfgien is. - -De man kaem, lyk as hy bilove hie, de tredde deis werom, en frege -dalik, eft de kij forkoft wierne. Ja wis, Obbe, sei it wiif, en lyk -aste sein hieste for twahûndert goune; hja wierne it oars mar just -wirdich; mar de man hat net lang talme.—Hwer is it jild? frege de -Boer.—Dat haw ik yet net krige, andere it wyfke; hy hie syn jildriem -thús forgetten, mar hy scil it skielik bringe; lykwol hy hat my in goed -pân litten.—Hwet for in pân?—Ien fen de trije kij, dy kriget hy net -earder foar det hy de oare bitelle hat; en ik haw it goed oerlein, ik -haw de lytste thús hâlden, dy fret it minste.—De boer wier razend, hy -tilde de stôk yn ’e hichte en woe hjar jaen, hwet hy onthjitten hie. -Mar hy liet de stôk wer sakje, en sei: Dou biste sa dom as in okse: dou -hast in forstân as in pikelhearring, mar ik haw meilijen mei dy. Ik wol -wer ’ris yn it fjild gean, en trije dagen siikje eft ik ek immen fine -kin, dy yette onnoazeler fen forstân is as dou. Lokt my dat, den biste -frij, mar fyn ik him net, den scilste dyn fortsjinne lean hawwe, dat -biloof ik dy. - -[Yllustraasje: DE KOUWEKEAPER BY OBBE EN TRYN.] - -Hy kuijere de greate wei op, en gong einling op in great stien sitten -to rêsten, om to wachtsjen hwet der komme woe. Dêr seach hy in greate -haiwein oanriden kommen; dêr stie in wiif midden op, yn pleats fen op -in heap strie to sitten, dat neist hjar laei. De boer tochte by him -sels, dat is licht wol ien lyk astou ien sikeste. Hy sprong op en roun -foar de wein hinne en wer, krekt as immen dy net tige wier. Hwet woste, -heite? sei it wiif; hwet haste mei my foar? ik ken dy net, hwer komste -wei?—Ho scoene jy my kenne, moeije; ik bin út de Himel del fallen, en -ik wit net ho ik ’er wer hinne komme scil; kinne jy my der net hinne -bringe mei de wein?—Né! sei it wiif, ik wit de wei net. - -Mar as jy út de Himel komme, den kinne jy my wol sizze ho it myn man -dêr giet; dy hat der al trije jier wêst; jy hawwe him wis wol ’ris -sjoen.—Ik haw him wol sjoen, mar hwet scil ik der fen sizze; it is dêr -ek al lyk as hjir, it giet dêr ek alle minsken net allike goed. Hy is -dêr skeper, hy moat dêr de skiepkes hoedzje, en dat gûd dêr hat hy in -hopen spil mei; dat springt dêr op dy bergen om en fordwaelt dêr yn de -wyldernisse, en dêr moat hy den efteroan rinne om se wer by elkoarren -to driuwen. De klean wirde him ek al hwet skibbich, en dy kinne him wol -gau fen it liif falle. Skroarren binne der ek net, hwent de heilige -Petrus wol se net talitte, lyk as wol bikend is.—Hwa hie dat tocht, sei -it wiif; en hjir hoefde hy neat to dwaen; ik wol jo syn sneinsrôk -helje, dy hinget thús yn de kas, dy kin hy dêr mei eare drage. Jy wolle -dochs sa goed wol wêze en nimme him mei?—Né, dat giet net, sei Obbe, -klean mei men net yn de Himel bringe, dy wirde yen by de doar -ôfnomd.—Wit’je hwet, seit it wiif, ik haw myn weet forkoft en dêr haw -ik in skoan knoarre jild for krige, dat wol ik him stjûre. As jy de -pong yn de bûse stekke, den wirdt nin minske it gewaer.—Nou, as it net -oars kin, sei Obbe, den scil ik jo dat plezier wol dwaen.—Bliuw dou den -dêr mar oan de wei sitten, den scil ik nei hûs ride en de pong helje, -ik bin fluch werom. Mar hwerom sitte jy net? frege Obbe. Sy sei: ik -gean net op dat strie sitten, mar gean oerein op ’e wein stean, den hat -it earme hynzer it makliker.—Sy dreau hjar hynzer oan, en Obbe tochte: -dy hat wol kâns om steapelgek to wirden; hja is nou al hwet heal en -heal; as hja it jild bringt, den mei myn wiif wol fen gelok sprekke, -hwent den kriget hja net mei de stôk. - -It dûrre net lang, dêr kaem hja al oanrinnen mei it jild, en treau him -de pong sels yn de bûse, en ear det hja foartgong, bitanke se him -frjeonlik for syn tsjinstichheit. Do dat wiif wer thús kaem, foun hja -hjar soan, dy út it lân komd wier. Sy fortelde him, hwet for -onforwachte dingen hjar oerkomd wierne, en sei der by: ik bin bliid det -ik yn de gelegenheid komd bin om myn earme man hwet to stjûren. Hwa hie -dat tocht, det dy yn de Himel krapte krije scoe oan ’t ien ef ’t oare. - -Dêr wier de soan danich oer forwondere. Mem, sei hy, sa’n ien út de -Himel komt men ek net alle dagen to sprekken; ik wol der foart ’ris op -út, eft ik de man noch fine kin; den kin er my ’ris fortelle ho it ’er -dêr útsjocht, en ho it dêr mei it wirk stiet, mei it heawinnen en mei -it noat. Hy lei it seal op it hynzer en ried dalik foart. Hy foun -Obbe-boer, dy ûnder in wylgenbeam siet en krekt it jild telle scoe, dat -yn de pong wier. Ha’ jy dy man ek sjoen, rôp de feint, dy út de Himel -komd is?—Ja, sei Obbe, dy hat de weromreis oannomd, en dy is dêr by dy -berch opgien, den is hy hwet tichter by de Himel; as jy fluch taride, -den kinne jy him yet wol ynhelje.—Och, sei de feint, ik haw my de hele -dei yn it lân ôfbeund, en troch dy reed hjir hinne bin ik alleheel -skjin ôf rekke. Jy kenne de man, wêz’ nou sa goed en gean op myn hynzer -sitten, en meitsje det er hjir by my komt.—Aha, tochte Obbe, dat is ek -al ien, dy nin pit yn de lampe hat. Dat plezier wol ik jo graech dwaen, -sei Obbe; hy kleau op it hynzer en ried yn in stevige draf foart. De -jonge feint bleau sitten, sa lang det de nacht ynfoel, mar Obbe kaem -net werom. Ja, sei er by him sels, ik bigryp it nou wol, de man út de -Himel hat hastich wêst, det er net wer tobek gean woe, en dy boer hat -him dat hynzer meijown om it oan heit to bringen.—Hy gong nei hûs, en -forhelle oan syn mem hwet er dien hie; hy hie syn hynzer oan heit -stjûrd, den hoefde er net altiden to gean hinne en wer efter dy skiep. -Dêr haste goed oan dien, sei de mem; dou haste yette jonge skonken en -kinst wol to foet gean. - -Do Obbe-boer wer thús kaem, sette hy dat hynzer op stâl, neist de kou, -dy forpânde wier, en do gong hy nei syn wiif en sei: Tryn, dat wier dyn -gelok: ik haw twa foun, dy noch ienfâldiger binne as dou. For dizze -kear komste der yet sûnder bruijen ôf, dat scil ik dy for in oare tiid -bisparje.—Do stiek hy syn pypke oan en gong yn de briedstoel sitten, en -sei: dat wier in goede negoasje: for twa meagere kij in glêd en fet -hynzer en den yet in grou pongfol jild der op ta! As de domheit altyt -sa folle opbrochte, den woe ik hjar graech yn eare hâlde.—Sa tochte -Obbeboer, mar jimme hâlde it dochs mei de earlike ienfâldige minsken, -net?” - -“Gnap, master, ik scil jo ’ris ynskinke.” Master dronk, en men koe -sjen, det it goed oan him die: hy kôge de wyn foar det er se -trochswolge. “Scoe dat wier gebeurd wêze, master?” sei it âldste -jonkje. “Ja, sei de master, “dy it lêst forhelle hat, is de mûle noch -wiet.” - -“Nou noch in forteltsje, master,” seine de bern. - -“Nou, den noch in lytsen ien, sei master, “en den moatte jimme ek nei -bêd gean, hear!” Master sei: - -“Yn âlde, oerâlde tiden, do Staveren yette de haedsted fen Fryslân -wier, do wenne ’er in bakker to Balk; dy hâldde ’er in ezel op nei, dy -al lange jierren de sekken mei rogge en weet nei de mounle dragen hie; -mar de pitten gongen op it lêst sa út dat âlde dier wei, det er hast -net mear arbeidzje en sekkedrage koe. Do tochte de bakker om it beest -mar fen it foer ôf to bringen en him út de hûd nimme to litten; mar do -it ezel dêr de lucht fen krige, sei it beest: ik gean nei Starum, omdet -er miende, hy scoe wol stêdsmuzikant wirde kinne. Do hy in eintsje -foart gien wier, foun hy in jachthoun, dy dêr op ’e wei laei to -sintsjen; dy hime en gappe nei de siken, krekt eft ’er hird roun hie. -Wel, ho himestou sa, Pakoan? frege it ezel.—Ei, omdet ik âlder wird en -hast alle dagen swakker, en op ’e jacht net mear foart komme kin; nou -woe myn hear en master my deaslaen litte en dêrom bin ik ’er útknypt, -sa hird as ik rinne koe, mar hwer scil ik nou myn brea mei -fortsjinje?—Wistou hwet, sei it ezel, ik gean nei Starum en dêr wird ik -stêdsmuzikant; gean mei en lit dy ek by dy muzyk oannimme; ik blaes op -de trompet en dou slachst op ’e tsjetteltromme. Dêr wier de houn wol -mei yn ’t skik, en hja gongen fierder. - -It dûrre net lang, do siet der in kat oan de wei en dy sette in -gesicht, eft it trije dagen reine woe. Nou, hwet is dy yn de wei, âlde -hirdfeijer! ho sjochste sa mâl? sei it ezel.—Wel, hwa scoe fleurich -wêze kinne as it yen oan de kraech giet, andere de kat; omdet ik nou op -’e jierren kom, myn tosken stomp wirde, en omdet ik ljeaver op de -waerme glêdde plaet tichte by de yeske sit to spinnen, as det ik de -mûzen yn de faksen sit, nou hat ús frou my forsûpe wollen; nou bin ik -der útstritsen, mar nou is goede rie djûr; hwer scil ik hinne?—Gean mei -ús nei Starum; dou forstieste dy ommers op ’e nachtmuzyk? dêr kinste -stêdsmuzikant wirde.—Nou, de kat tochte dat goed en gong mei. - -Do kamen dy trije fluchtelingen by in Slot lâns, dêr siet in hoanne op -’e poarte en dy kraeide mei alle macht sa lûd, as hy it út de strôte -stjitte koe. Dou gûlste det it yen troch murch en bonken, troch ieren -en sinen giet: hwet bitsjut dat? frege it ezel.—Dat bitsjut goed waer, -omdet ús frou hjoed hjar bernehimdtsjes wosken hat, dy hja hjoed graech -droegje woe. Mar omdet ’er moarn gasten komme, nou hat de frou dochs -gjin meilijen mei my, mar hja hat tsjin de faem sein, det se my yn it -sop koaitse moast, en nou moat ik my joun de kop ôfsnije litte; en nou -gûl ik hâls en kiel sa lang ik yette kin.—Ei kom ju, dou moaste dyn -moaije reade kaem net hingje litte om in drigemint. Witste hwet, gean -ljeaver mei ús nei Starum; dou fynste altyd hwet betters as de dea, en -as wy mei eltsoarren muzyk meitsje, dat scil wol gnap gean. De hoanne -like dat goed ta, en hja gongen alle fjouwer mei eltsoarren foart. Mar -hja koene de stêd Staveren op in dei net bireisgje, en kamen de jouns -yn in bosk, hwer det hja de nachts bliuwe woene. It ezel en de houn -gongen ûnder in great beam lizzen; de kat en de hoanne joegen hjar yn -de boppeste top fen de beam, omdet it dêr feiliger for him wier om de -mirden. Foar det er him oan it sliepen joech, seach er yet ’ris yn alle -hoeken fen de wrâld om. Dêr tocht him seach hy yn de fierte in fonkje -barnen en hy rôp syn maets ta, det dêr wol tichte by in húske wêze -scoe, hwent dêr skynde in ljochtsje. Do sei it ezel, den is it bêst det -wy ús dêr mar hinne jaen, hwent hjir dooch it net, dat is hjir mar in -minne herberge. En de houn tochte, in pear bonken mei hwet flêsk ’er -oan scoene him ek wol tsjinje. Do joegen hja hjar op de wei nei de kant -ta, dêr it ljocht barnde, en hwet hja neijer kamen hwet it ljochter en -greater waerd. Einlinge stiene hja foar in rovershûs, dêr in great -ljocht barnde. It ezel as de greatste fen de fjouwer, kaem tichte by it -finster en seach ’er yn. Hwet sjuchste, skimmelke? sei de hoanne. Hwet -ik sjen? andere it ezel, in tafel mei in kleed ’er oer, mei bêst iten -en drinken der op, en dêr sitte rovers om, en it liket hjar goed to -smeitsjen. Dat wier ek goed for ús, spriek de hoanne. Ja, ja, sei it -ezel, sieten wy der mar oan. Do oerleine de bisten mei elkoarren, ho se -it oanlizze scoene om dy rovers der út to jeijen en do bitochten se -einlinge in middel. It ezel moast de foarste poaten op it finster -sette, en de houn moast him op ’e rêch springe, de kat moast op de houn -kladderje, en de hoanne moast de kat op de kop sitte. - -Do hja dêr allegearre sa klear stiene, bigounen hja mei hjar fjouweren -ta gelyk hjar muzyk to meitsjen: it ezel gûlde, de houn blafte, de kat -miaude en de hoanne kraeide, en do fleagen hja dwers troch de glêzen -hinne yn de keamer, det de ruten der nei stauwen. De rovers gûlden it -út fen skrik; sy mienden det ’er in spoek yn hûs kaem en fluchtten de -doar út, yn it bosk op. Nou skikten dy fjouwer kameraten oan tafel en -ieten op, hwet ’er oerbleaun wier, en hja ieten eft hja trije dagen -opboun sitten hiene. Do dy fjouwer spylljue sêd wierne, bliesden hja it -ljocht út, en sochten elts in sliepsteed op, sa it him bêst paste. It -ezel gong op de rûchskerne lizzen, de houn efter de doar, de kat op de -plaet by de waerme yeske, en de hoanne gong op ’e hoannebalken sitten; -en omdet hja wirch wierne fen dat lange gean, slepten hja ek al gau. Do -it oer middennacht wier, en de rovers fen fierren seagen, det ’er nin -ljocht mear yn hjar hûs barnde, en it like eft der nimmen mear yn wier, -sei de opperste fen de rovers: wy moasten ús dochs sa kel net meitsje -litten hawwe, det wy as jonges sa hird foartrounen. Do hjitte hy ien -fen hjarren om de boel dêr ’ris to ûndersiikjen. Dy foun alles stil en -woe de lampe opstekke, en do seach hy dy gleone eigen fen de kat for in -koaltsje fjûr oan, en stiek ’er in swevelstôk yn eft it ek oanfinge -woe. Mar de kat waerd razend, sprong him yn ’t oansicht en bliesde en -klaude syn bêst. Do forskrikte dy man heislik, roun hird foart en woe -de efterdoar út, mar de houn, dy dêr laei, sprong op en biet him yn de -skonk, en do hy oer it hiem by de dongbult lâns roun, do joech it ezel -him yette in slach mei de efterpoat, det hy mjêk sei; en de hoanne, dy -troch it geraes wekker wirden wier op syn balke, rôp sa lûd as hy koe: -kikeriki! Do roun de rover sa hird as hy koe nei syn maets ta, en sei: -och, yn dat hûs sit in groulik hekse ef tsjoenster, dy hat my oanbliesd -en mei hjar lange fingers yn de troanje klaud, en after de doar stie in -keardel, dy hat my in mês yn de skonk stitsen; en op it hiem dêr laei -in swart pestdier, dy hat my noch in slach mei in grouwe kneppel op de -keap ta jown; en boppe op it tek dêr siet de rjochter, dy rôp: hâld de -dief, en bring de skelm hjir, en do makke ik det ik foart kaem. Do -bitrouden dy rovers hjar net langer yn dat hûs, mar de fjouwer -muzikanten fen Starum foldie it sa goed der yn, det hja der net wer út -woene.” - -Do master dien hie, seine de jonges: “Hea, master, koene dy bisten -alear prate?”—“Ja, sei Master, en do hjitte de kou Bartele, en it keal -Tuetsje, en it skiep Berber, en de baerch Goasse, en it hynzer Hoppe, -en de mosk Tsjitse, en de dou Minne, en it sweltsje Sikke, en de hin -Aeltsje, en de hoanne Bokke, en de rôt Gerben, en de mûs Pytsje, en de -kat Matsen, en de houn Sibe, en de bolle Joast. En dy it forteltsje net -leauwe wol, dy scil in ryksdaelder boete bitelje.”—“Gean nou op bêd, -jonges,” sei Age-boer.—“Nacht heit, nacht mem, nacht Clare, nacht -Jonker, nacht master, nacht allegearre.” - -De jonges mûskoppen in bytsje ûnder de wrine oer de forteltsjes, en do -rekke it fel oer de eagen. - -“Toe, sei de Jonker, “de mûle scil jo wol soar wirde fen dat forheljen; -hawar, yet in gesoune romerfol; in dichter moat soms hwet fen sok gûd -hawwe; oars fordroegje de geesten.” Do spriek de frou, Elske, dy oars -net folle sei, ek in wird, en sei: “Dêr past master sels al genôch op, -det syn geesten net útdroegje, en den bigjint er nachts yn ’t bêd to -dichten, en den baest de man krekt as in koartsich minske. Forline jier -hat er maikmoi yette fen de bêdsplanke ôfreage; do hiene hja him op -Snitser merke to folle traktearre. Ik scil it iten mar op ’e tafel -bringe.”—“Nou, jy blaffe der ek alles mar út, frou; mar joukebier is -swiet bier,” sei master dêrop, en it iten waerd opdien. - -Foar it jounmiel song master earst in psalm; do waerden de krystwiggen -tige oanspritsen en dat waerd ’er mei reade wyn ynflijd. Do sei master: -“Bring it Clare ek ’ris ta op in tútsje, Jonker!”—“Wel den mocht ik wol -sljocht wêze, sei Clare, “as ik dat die, wylst myn âlders der by -sietene, en master dy makke ’er in rymke op, gis ik; mar as it ûnder -jongfolk is, den heart it sa. Mar lyk as in partij fen dy foarname ljue -dat jinwirdich bigjinne, om elkoarren to patsjen op ljochtskyn dei, né, -dat is nin Fryske menear, dat is lef en sleau dwaen.”—“Nou, it scoe de -earste kear net wêze, master,” sei de Jonker; “ik skamje it my net to -sizzen; jister eftermiddei, do wy mei ús beiden de Kromme Boarn lâns -rieden, twiske de Skou en Akkrom, do stie dêr in âld man mei in tinte -en dêr koften wy hwet waerme mâlke en in stik koeke, en do sieten wy -dêr op dy bank en waerden grien, en, lyk as it giet, do kamen de mûlen -by elkoar. Foar wy weirieden, bitelle ik en frege de man: hawwe jy ek -hwet sjoen? Né, mynhear, sei er, mar wol hwet heard, doch dat kin gjin -kwea; it is oangeboren aerd, en it is de ienichste griente dy op it iis -groeit. Do joech ik de man twa skellingen, en mei in bliere troanje sei -er: nou scil de flach op ’e âld tinte; dat is sa ’n moai bigjin, dat -scil mei reade letters yn ’t almanak. En as der wer sa ’n gnap pear by -my komt, den wol ik in boatsjeseil der foar hingje, as se tinke det it -in skande is om elkoarren ljeaf to hawwen. Kom ik wer op ’e Brekken to -fiskjen, faem, den scilstou in soad brieders fen my hawwe, sei de -man.”—“Ei ja, sei Clare, “dat wier dy Harrit, dy dêr oan de Griene dyk -wennet.”—“O soa, sei Age-boer, “ja, dy kin syn wird wol dwaen, dy syn -praet is wol ’ris in skelling wirdich.”—“Mar, Jonker, sei Clare, “omdet -jy dat der nou útflapt hawwe, scil it net wer gebeure.” De Jonker lake -’ris, seach hjar ’ris tige yn de eagen en master joech dizze útlizzing -oan hjar wirden: “Wol to forstean as ’er minsken by binne; mar, famke, -as jimme by elkoarren opsitte, scoe it den sonde wêze? - -“Ik bin ’ris mei in Hollânsk Domenij yn it skip wêst, dêr krige ik -gânsk striid mei oer it nachtfrijen; dat wier onearbaer, sei de man; -dat woe hy útroeije yn syn gemeinte, sei er. En ik sei: as er yn de -bibel ef it testamint dêr teksten oer fine koe, den hie hy gelyk. Ik -frege him, eft hjir, nei syn gedachten, mear kwea gebeurde as yn -Hollân. Dat wiste er net, sei de man; en ik sei, ik wit wol fen net -heal sa folle. It is earder in teiken fen biskamsomheit by it Fryske -jongfolk, det hja net frije foar allemans eagen. In frijer moast it ek -’ris probearje mei in gnap Frysk faem om forkearde dingen mei hjar to -bigjinnen; hy hie great kâns det hy in fûst yn ’t each krige. Dêrom -Domenij, sei ik, lit dat sa bliuwe; ’t is in âld lânsgebrûk. Do bigoun -de man oer it keatsen op snein, dêr wier de man al sa tsjin; en do -frege ik him, eft hy ek biroppen wier om it ampt fen doarpsrjuchter en -bysjager der mei by to bitsjinjen? Mar do bliesde de hoarn, en ik wier -bliid, det ik fen de man ôf wier, en hy licht ek, det er my kwyt rekke; -wy wierne op it Dearsumer húske;—mar de divel is yn de toer! it slacht -njuggen ûre, ik moat foart.” Do winske master it folk goenacht, en sa -roun dy krystjoun ôf. De Jonker bleau yet in eagenblik sitten, en -noadde de boer en de boerinne mei Clare om de Sint Steffens joun, de -oare deis, by him to fieren op syn pleats by Piter-om: en dat waerd -oannomd, en hy sei mei in frjeonlik knikje oan Clare goenacht, en dy -seach ek net swart. - -De Jonker joech him bitiid wer op bêd en slepte in gat yn de dei. Hy -waerd heftich wekker makke troch in swier skot út in roer, hwer det de -glêzen fen dinderen. Hy sprong fen it bêd en dêr kaem de feint Douwe -oanrinnen mei in âld roek, dy it bloed yette by de wjukken del dripte. -“Dêr haw ik dy rakkert al,” sei de man, en hy wier pûr swart om ’e -troanje fen it krûd. “Wy hiene forline wike in fôle by ús âld hynzer -krige, en do hie ik de haem ef neigeboarte dêr boppe yn de eskenbeam -ophinge, om in goed stap ûnder dy fôle to krijen, en do siet dy âld -roek dêr jimmer oan to pikken, en dêr hie ik him al ’ris mei in stien -weijjage, mar dêr joech hy net om; nou haw ik it him oars leard.”—“Moat -dat ding dêr hingje?” frege de Jonker. “Ja, sei Douwe, njuggen dagen, -mynhear, oars bliuwt sa ’n jong hynzer altyd in stroffelder.” De Jonker -glimke ’ris en klaeide him oan. - -De jouns kaem it selskip wer by elkoarren, bihalven de lytse jonges. -Nou wier it by Piter-boer, dêr ieten hja in wylde goes; dy wier fen de -bonken skeard en pluze en do yn sjerp opbret. Dat mûlke de Jonker net -onfoech, mar hy die him oars al to goede. De wynflesse waerd ek net -skroomd. It selskip wier earst stil, mar do master Tsjerk ’er by kaem, -waerd it better. - -“Sie sa, Jonker, sei master al gau, nou liket it better: de faem oan de -griene side! dat heart sa hwet op in Sint Steffens joun. Heugt it jo -yet ek wol, Age-boer?” Mar Age-boer dy sei net folle, mar gromde sa -hwet yn him sels. “Nou, sei master, “my is it lang net forgetten. Myn -earste fryster wier in boeredochter, dêr ik as jonge op ’e skoalle al -mei boarte hie. Do wy feint en faem waerden, wierne wy gau ’ris by -elkoarren; it wier sa ’n aerd fen in kealleljeafde. Wy hongen altyd op -inoarren om; ik wier oan de hakken ta forljeafd; ik makke rymkes op -hjar en dy lies ik hjar den foar as ik by hjar wier; mar einlinge rekke -dy faem ta hjar âlders hûs út, en do kaem hja yn de Legewâlden to -wenjen by in boer oan sa ’n poelke, en dêr teach ik den mei it boatsje -hinne. O! den wierne wy sa grien, jy witte it sa net, Jonker! Nou teach -ik der wer ’ris op in sneintojoun nei ta, en ik hie in flesfol Spaenske -wyn yn de stêd koft, en dêr scoe ik de faem op traktearje, omdet it myn -jierdei wier, en my tochte den woe ik ek mar boaskje, as de faem ja -sizze woe. Mar it is der net oan ta komd, it wier oars oer my bisluten, -lyk as jimme hearre scille. - -Wy hiene al in ûre trije aldernoflikst by elkoarren sitten, do bigoun -ik oer boaskjen to praten, en de faem wier der net frjemd fen, mar hja -moast hwet ynbringe, det hja sa jong wier en ’t ien en ’t oare; mar ik -tochte, de oanhâlder wint; ik wier myn sinnen al kwyt, ja ik hie in -moultsje yn de holle fen forljeafdheit en ik sei: Skink mar ’ris yn, -myn honke! en do lies ik hjar dit rymke foar: - -SKINK RIS YN, MYN FAEM! - - -Skink my it glês ’ris, myn fanke! - Fol fen dy goudene wyn; -Dip ’er ris oan mei dyn mûlke, - Smyt ’er in tútsje by yn. - -Dêr is my de ierde in Himel, - Hwer det dyn wêzen oer giet; -Hwer det dyn eagen oer weidzje, - Is ’t eft myn siele nei giet. - -Wille blinkt yn dy beker, - Hearlik forkwiklike wyn! -Mar yn dyn blauwe eagen - Dêr is in paradiis yn. - -Stil is de nacht oer de fjilden; - ’t Hinnekleed laeit ’er oer, -En gjin krûden en blommen - Kweekt mear dy deade natûr. - -Mar as de brúntsjes sa boartsje - Oer de frjeonlike mar, -En as de mieden sa bloeije, - O ja, den seinje wy hjar. - -Yette, o stille Sint Steffen! - Dyn beker fen wille rint oer, -Mei in jongfaem oan de side - By in foarâlderlik fjûr. - -Dreamen fen himelske wille - Walle út dy beker nou op. -Siich mar ’ris del op myn skerte, - Den is ús wille yn ’e top. - -Skink my it glês ris, myn fanke! - Fol fen dy goudene wyn; -Dip ’er ris oan mei dyn mûlke, - Smyt ’er in tútsje by yn. - - -“Bravo, master, sei de Jonker, “dat is in flesfol wirdich; drink mar -ris tige; jy hoeve moarn net wer foar it boerdtsje to lêzen en to -sjongen.”—“Hwet wierne jy do grien as gêrs, master,” sei Clare do.—“Ja, -sei master, “mar wachtsje mar ris in pear ûre; den binne jimme foar -middennacht ek al krekt gesteld as wy do wierne. Mar dy frijerij naem -in droevich ein: hwent do wy yette in ûre ef hwet sitten hiene (it wier -yn sa ’n fjúrherntsje efter yn it hûs, dêr ek wol spek yn rikke waerd), -do hearden wy gedrús oan de skoarstien. De faem tochte, it koe wol -foartsjirmerij wêze, omdet de boer praet hie, det de skoarstien sa âld -waerd, det er hast wol omfalle koe, as der net yn foarsjoen waerd. En -wylst wy dêr sa oer praetten, pof! dêr falt in smoarch ding troch de -skoarstien, det it fjûr en de yeske oer it herntsje fleagen.”—“En hwet -wier dat?”—“Ja, ik doar it hast net sizze: it wier in skjippepânse mei -it kwea der yn, dat roun dêr oer de plaet. Dat wier dêr in boel! de -faem wier neiby fen hjar sels, en in stôk siet op ’e doar; ik moast de -finsters út om de bysfeinten nei to sitten; mar dy wierne al fier it -fjild út, en it wier to tsjuster om dat folk to finen. - -Do de boel hwet oprêdden en de faem hwet bidarre wier, do sei se: Dat -is ús slachters soan, dy ús dat bakt hat; dy haw ik al ’ris blau jown -en do hat hy my al wikt, det hy ús it libben lêstich meitsje scoe, -astou wer by my kaemste. Do sei ik: Nou, dou haste nou kar; haste mear -sin oan him, it stiet oan dy; en dêr sei sy neat op werom. Do bigrypte -ik hwerom det se nin ja sizze woe, en ik kaem net wer. It wier oars sa -’n moai faem en dêr ek in goed hert yn siet, mar luftich en wif fen -aerd, ien dy gau swinke koe. Tonei is hja al gau mei dy slachter troud, -mar dat wier in swift; dy is op it oarlochskip gien, en liet hjar mei -trije bern allinne sitte. Lange jierren tonei kaem hja alle nijjiers by -my om in gave, mar de lêste kear do hja by my kaem, do seach se der út -as in spoek; de lappen hingen om hjar forwile lea. Do kearde ik myn -pong om en ik sei: hawar, dêr haste alles hwet ik by my haw; ik hoopje -dy noait wer to sjen, en ik haw hjar noait werom sjoen. De earste -jierren ear det ik troud wier, seach ik noait dat âlde hûs en dat -poeltsje, ef it moed waerd my fol, en do haw ik ’er dit rymke yette op -makke: - -IT POELKE. - - -Oan ’t stille poelke wenne - Myn famke gol en froed; -Dêr boarten wy as berntsjes - En mienden it sa goed. - -En do wy greater waerden, - Do swarde ik dêr in eed -Fen iiv’ge ljeafde en trouwe, - Fen trouwe yn dead en need. - -En fen hjar roazelippen - Kaem mannich wird sa swiet. -Wy wisten fen nin skieden - En songen mannich liet. - -Dat âlde stille poelke, - As ik dat yet ’ris sjen; -Den tink ik oan de jierren, - Do ’k boarte as in bern. - -Den tink ik oan dy nachten - Mei ’t famke oan myn hert, -En dy tonei fortige - As ’t byld fen leed en smert. - -En lyk dyn weagen rôlje, - Giet ek ús jonkheid foart. -Ho lang is faek de smerte! - De wille?—och, sa koart!” - - -Master _Tsjerk_. - - -“Jy rime ek oeral op, master,” sei de boer do. “Né, Ageboer, wier it -antwird, “mar hwer it hert fol fen is, dêr rint de mûle fen oer. As jy -my in ding opjane, dat my net oangiet, dêr kin ik neat op meitsje; mar -as der hwet foarfalt, dat my by it hert nimt, dêr moat ik op rime -omtrint eft ik wol ef net, sa is dat dêr mei.”—“Nou, sei de Jonker, “it -fortret my net, master; drink mar sa folle as jo lêst.”—“It seit bêst, -Jonker men seit dochs, det ’er for elts fatsoenlik man deis in flesfol -groeit, mar den wit ik wol, det it danich ongelyk fordeeld wirdt,” en -sa praette master mar foart. Einlinge gong it geselskip foart en de -Jonker en syn Clare bleauwen yette hwet neisitten, en hâldden op syn -âldfrysk Sint Steffen, lyk as de dichter seit: - -Stjerren blinke, wyntsjes swije - En natûr laeit yn ’e slom. -’t Is de stille nacht fen ’t frijen; - Kom, myn ljeave famke, kom! - - -Hwet dêr yn dy nacht ôfpraet waerd, kin immen licht tinke, dy wit ho -forljeafde jongeljue om ’t hert binne. ’t Kin ús ek net frjemd tinke, -det hja oan inoar bisteld rekken. Yn de neinacht joech de Jonker hjar -in gouden ring mei syn wapen derop, en frege hjar, eft sy him bilove -woe, gjin frijer to nimmen, sa lang as hy sels dy ring fen hjar -ôfhelle. “Ja, sei Clare, dat kin ik maklik dwaen, hwent der komt dochs -noait ien, dêr ik sa folle sin oan hawwe kin as oan jo,” en do foel hy -hjar om de hals. Einlinge moasten hja skiede;—doch hja hiene earst -yette in avontûr. - -De feint Douwe siet efter yn it bûthûs yn sa’n herntsje by in -ljochtsje, dy moast op in kou passe. En do kamen der strúnders op dat -ljochtsje ta, en dy bounen stil in kjessensloop, dêr in libben kat yn -siet, oan de klink fen de bûthûsdoar, en do rounen hja foart. Douwe -siet to slûgjen, mar do dy kat bigoun to âljen en to rinkeljen mei de -doarsklink, waerd de feint wekker; dy tocht dalik om spoken en roun sa -hird as hy koe nei de Jonker ta, mei in kleur as in wytling, en hy koe -mar just sizze hwet ’er wier. Nou, de jonge ljue lakene hwet en gongen -mei. De Jonker skoerde de doar op en do rôlle dat boeltsje oer de -bûthûsflier. Hy scoe it der bûten skoppe, mar do sei Douwe: “Stil, -mynhear, ik scil it skynsel oansprekke.”—Hy naem de hoed fen de holle -en sei: “Biste fen de Heare, sa sprek! mar biste fen de kweade, sa -fortrek! En hy gong ek wei, hwent de Jonker snie in gat yn it sloop, en -poeske seach om in hinnekommen. Dêr waerd hertlik om lake. Douwe krige -in tige glês wyn for de skrik; de Jonker brocht syn faem nei hûs, en do -wier Sint Steffen bisjoen.—Lang siet er yet ’ris nei to tinken oer -’tjinge er dien hie. It wier wol bitocht dat bislút for syn libben. Do -sliepte er yn, lyk as in jong minske, dy gelokkich is, mar sliepe kin. -En det hy syn bislút folbrocht as in âlde Fries, dy by syn wird stiet, -scil it ein fen dit forhael leare. - -De oare deis tsjin âlven kaem Christiaan, de feint, om de Jonker ôf to -heljen. De wyn wier om en it wier teiwaer wirden. Hja namen in hastige -mieltiid; de Jonker pakte syn dûkaten yn in pong en joech se de feint -op de rêch. Nou naem hy ôfskied fen de âlde ljue en Clare waerd net -forgetten. Hja hie wirk, om hjar triennen to forbergjen, en koe gjin -wirden mear uterje, en do mar foart. Mar hy hie de foarige joun mei -master ôfspritsen, det hy oan him skriuwe scoe, en dy brieven moast -master den bisoargje oan Clare. - -Do hja op ’e redens stiene, sei Christiaan: “Nou moatte wy even to -Terherne oan by Bokke; dêr moat it der nuver hinne lizze, hawwe se my -niis forhelle.” Nou ja, dêr rieden hja den by de Brette Poask oan. De -kastelein hie de sliepmûtse yet op, en dy rêdde de boel sa hwet oan; -der wier hast nin rút mear heel yn de keamer, mar de man wier frjeonlik -en wol to moed. “Dat stiet ’er hjir nuver by, Bokke!”—“Ja, mar for my -goed, sei de kastelein; hwent ik haw it mei goede ljue to dwaen; mar dy -minsken drinke sa troch in dei neat as sûpe en kâld wetter, mar hjir -wirdt oar gûd tape, en den skynt dy wenst der sa yn to sitten, det hja -it drinke as sûpe. Sa lang as de fammen der by bleauwen, gong it ljeaf -en aerdich; do wier it in foarspiltsje fen it houlik, dounsje en -patsje.” Soa, sei de Jonker, tink’ jy der sa oer, Bokke.” “Ja, mynhear, -earst den springe se wakker tsjin elkoarren op; mar dy den sa stil by -elkoarren hokje en hjar del jane yn in hoekje, dy krij ik ornaris net -faek wer; dat binne meast gûds for de preekstoel, dat is de foarbode -fen it trouwen. Nou, do de fammen foart wierne, do hawwe hja it -loailekkerlân fortoand; earst hawwe hja omtrint in hântsjettel fol brij -hawn yn in brokaed; dêr ieten se yn om, mar hja koene it net op; dat -wier om de brijberch to fortoanen; do oan it pankoekbakken, en do -hellen hja in greate tûke, dy hja út in apelbeam seagen, en dêr hongen -hja de pankoeken yn. Nou, in baerch koe ik net briede, mar ik lei hjar -in rie skinke, dy droech wier, op ’e tafel, en dêr stiek it mês yn, en -dat wier raek: hwent dêr brea by, dêr waerden hja wer nofteren fen. Hja -smieten alles troch de glêzen; ien kearde de pong mei jild om op ’e -flier, en de stûrkes en dûbeltsjes treau hy troch de skreven fen de -flier; hy woe mei it lytsjild gjin gemael hawwe. Nuver is it gien; de -oaljekoeken spikeren hja oan de bêdsiggen en dêr bieten se den út; hja -hawwe net loai west, dat sjen’ jy, mar ik scil net loai wêze mei -skriuwen. Ik haw de adstint fen Aldeboarn hjir fen de moarn ek al hawn; -de Grytman woe witte hwa de ljue wierne, mar ik sei: det it alles gien -wier nei myn sin, en hja mochten gjin glêzen ynslaen fen bûten, dat is -strjitskeinderij, mar útslaen, dat stiet nearne biskreaun det it -forbean is. - -“Us âlde Grytman is oars in string rjuchter. It is foar jierren bard, -det it jongfolk yn Aldeboarn sa’n nij wipbrêchje, dat oer de Boarn -makke wier, optilden en den mei geweld wer falle lieten. Twa wierne der -mei to wirk, dêr komt de wacht op ta, en dy gripe ien en bringe him nei -it wearhûs (sa neame se it rjuchtshûs te Boarn). De oare moarns kaem de -Grytman by dy feint en dy bikende dalik skild. Hy moast syn baitsjen -úttsjen en de grytman liet him dalik fiifentweintich slaggen mei in -twinter bollepyst jaen, en him trije goune boete bitelje; mar de oare -scil noait wer yn Boarn komme, leau ik; dy hjitte se yet altiid -Auke-flucht; dy is it ontflucht en wennet nou yn in oare gritenij.” - -[Yllustraasje: LOAILEKKERLAN YN ’E “BRETTE POASK”.] - -Nei dat forhaeltsje gongen ús ljue wer op reis, en rieden yn ien azem -nei Ljouwert ta. Dêr wenne in Notaris, dy fen de Jonker syn famylje -wier, en dêr hja folle mei út to stean hiene. Hjir forhelle hy syn -fynst fen de dukaten en levere dy oer, om se op yntressen sette to -litten. Mar ho nuver seach de Jonker op, det dy man der fen wiste. Hy -helle in tromp út de kast mei in eigenhandich testamint fen syn -oarreheit, dêr hy nei neamd wier, mei wol fyftich losse briefkes fen -jild, dat de âld man opsketten hie oan fortroude minsken. Dy wierne wol -tritich tûzen goune wirdich, en de dukaten stiene dêr ek al yn -biskreaun mei de boerepleats. Dy dukaten hie de man al griisd, det dy -dêr sa rinteleas lizze scoene, mar de âld man hie it sa bisteld, det hy -moast it him net earder sizze foar det de Jonker fiifentweintich jier -âld wier. Dêrom scoe hy him ek skreaun hawwe, as hy net komd wier. - -Do de Jonker en de feint de jouns op it Slot kamen, do wierne de âlde -ljue earst al bliid. De earste fraech wier gau nei de ljeave nicht -Juliane, mar dêr makke de Jonker net folle fen. Do foroaren de -gesichten al hwet; mar do de Jonker forhelle fen dat testamint ef -codicil en dy greate slompe jild, do waerden hja sa kâld as iis. It -ienichste dat de Grietman sei, wier, det hy him al forwondere hie, hwer -eft al dat goudjild en dy losse obligaesjes bleaun wierne, do de âld -man stoar. Nou, it wier yn bihâlden hânnen, en hy winske de soan ’er -segen mei, mar hy hie it ljeaver sels yn it laedtsje stritsen. - -De Jonker bleau net langer mear op it Slot, mar teach nei Frentsjer, en -studearre sa mei iver, det hy yn de foarsimmer as Doctor yn de rjuchten -wer by syn âlders thús kaem, ta greate blydskip fen syn folk, en syn -ienichste sister, dy sa folle fen him hâldde, en hy net minder fen -hjar. Dy wier folletiids hwet swakkelik en frij hwet âlder as hy, en -den hie hy yette in broer, dy wier hopman ef ritmaster by de ruterije -en folletiids yn it fjild. - -Mar wylst hy to Frentsjer wier, forgeat hy syn Clare net, mar ried faek -tsjin de nacht op it hynzer nei hjar ta, en omdet hy it lêste ein to -foet gean moast, den gong hy folle by master oan. - -Dy fortrette dat net, al moast hy yn de neare nacht ta it bêd út; dy -wier it libben dêr dochs to ientoanich, en den hearde hy hwet nijs. -Age-boer, de heit fen Clare, fortrette dat wol: “hwent, sei de man -tsjin de Jonker, “ik tochte det it mar in Sint Steffen grap mei jimme -west hie, mar it is eft jimme alleheel en al forslingerje op elkoarren. -En dat kin ommers neat wirde, man? Ik mei graech oer jou selskip, -Jonker, mar jy moatte dy frijerij opjaen; dat is net yn jou stân, en -dêrom siz ik jo de hilde op.”—“Dêr komm’ jy to let mei, Age-boer, wier -it antwird; hwent wy hawwe al lang boaske. Clare wirdt myn wiif en ik -jou bûrman takommende jier by wolwêzen.”—“Ik bin der net greatsk op, -Jonker, sei de boer werom; mar as dat jimme bislút is, hwet scil ik -deroan dwaen? As ik witten hie, det jy in lichtfeardich man west hiene, -den hie ik jo myn hiem forbean; mar ús master Tsjerk hie to Ljouwert -west by jou feint Christiaan, en dy hie him ûnder in glês wyn alles -forhelle, hwet er fen jo wiste. Ik hie oars ljeaver sjoen, det sy in -boer krige hie: hwent sy hat sa folle fen hjar mem erfd, det se wol in -pleats hiere koe, ja wol heal keapje; en ik lit hjar net trouwe, ef it -moat jou âlden ek nei it sin wêze; dêr moatt’ jy op rekkenje, -Jonker.”—“Ik bin myn eigen man, sei de Jonker; ik flean út myn eigen -fearren; mar as it sa fier komt, scil ik wol swart op wyt krije, -fortrou dêr mar op. Wier Clare ek in boerefaem wêst, dy neat leard hie, -den hie it ek better wêst, det hja in boer krige, mar hja stiket boppe -oaren út, en hat sa folle leard, folle mear as mannich jiffer, dy ’er -greatsk op is, en dat is sy net, en dêrby hat sy in foarrjucht, det hja -soun en sterk is, en dat is in ding, dêr ik mear op let as folle jonge -minsken. As ik foarôf birekkenje koe, det Clare in spoennen doaze wier, -dy altyd mei de dokters en masters by elkoarren hâlden wirde moast, den -woe ik hjar net hawn hawwe, al hie ik noch sa’n sin oan hjar hawn; sa -folle macht scoe ik wol oer my sels hawn hawwe. Ik wit wol, det ik hoon -en smaed my op de hals helje scil fen myn âlders en binamme fen myn -âldehear; ik wit wol, det alle Jonkers en Freules fen Fryslân my -útlaeitsje scille, mar ik steur my nearne oan. Dêr ik myn libben mei -trochbringe moat en swiet en sûr mei opnimme, dy wol ik my sels -útkieze; en om dy falske forachting fen de wrâld to ontgean, wol ik -hjir op de Wieren wenje as heareboer, en my it libben sa noflik meitsje -as ik kin.” - -De boer hearde al nuver op, mar dy tochte: as men de dochters sa mar yn -it helter ôfleverje kin, den komt men ’er makliker nôch ôf, en dy -bikreunde him ek net folle mear der oer. De Jonker kaem sa faek by syn -fryster as him goed tochte: hy gong by syn frjeon de Domenij fen -Toppenhuzen út fen hûs, wylst Clare dêr by hjar omke thús wier, en den -hiene hja folle wille yn de pastorije. By omke gong it alles op syn âld -frysk ta; dy woun nearne doekjes om, en hy hie moaije forteltsjes en -sankjes, en dy wist Clare der altiden út to lokjen. Ien âld sankje hat -de Jonker do yette útskreaun, sa goed as hy koe, en dat song hy, det -allegearre skatteren fen laeitsjen. - -IT FEINTSJE RINSE. - - -Der wier sa’n feintsje Rinse, -Dy koe ’t sa mâl bitinse; -Dy frege de faem, ho sy it naem, -Det hy ’ris by hjar kaem. - - ’t Is goed, sei de faem; -’k Moat earst nei hûs ta jaskje, -En ’k moat myn skûtels waskje; -Ik haw in skerteldoek, wyt en fyn, -Dy hinget yn de rein en wyn, -En dy moat ik helje yn. - -En Tryn en Ulbe kreamer - Dy dounsen al sa fel; -Ik tocht dêr bruit de keamer - Mei hjar fen boppen del. - -Do kamen fankes út de stêd; -It dounsjen stie hjar al sa glêd; -Hja smieten de afterste om sa gnap; -En ’k tochte, ik laeits my slap. - -Do hien’ hja yet in spylman brek, -Do hellen hja sa’n dronken gek; -Dy spile op in bûterlaed: -Rounom ticht en nearne in naed. - etc. etc. - - -“Foi, sei it wiif, “hâld mar op; men scoe yen skamje for -Domenij.”—“Hâld dy mar stil, sei de boer; doste jong wierste, wierste -ek neat wizer as wy allegearre; en Domenij’s binne ek al net fen kalk -en stien. Witst’ dat wol, wiif? En onnoazele grappen dêr scil ús harder -gjin boas yn fine”. - -It folgjende jier wier it gelokkichste fen de Jonker syn libben. De -krysttiid en Sint Steffen brocht hy do by syn âlders op it Slot troch, -mar hie dy wille net, dy er op de Wieren hawn hie. De jiffer Juliane -wier by syn sister út fen hûs, en ho de âlders ek hjar bêst diene, om -dy jonge ljue oan elkoarren to krijen, de Jonker wier yette kâlder en -ôfkeariger as it foargeande jier to Langwaer. It wier den ek al -trochlykt op it Slot, det de Jonker om in boeredochter frijde, dy neist -syn eigen pleats wenne: hwent dat roun as diggelfjûr troch it lân. En -omdet Christiaan forskate brieven oan master bisoarge hie, sa waerd dy -sa lang perse, det hy ’er alles útflapte; mar hy sei ’er altyd by: “de -Jonker hat in faem útsocht, sa as ik noait ien sjoen haw: it is in byld -fen oansjen, en fen reden en biskeid as de bêste jiffer fen it lân.” - -Do spriek de Grytman de Jonker oan en sei: “hwet hear ik? hastou in -boeredochter, dêrste mei frijste? dat scil wis wol in studintegrap -wêze, net?”—“Né, heit, it is gjin studintegrap, mar it is tinken, -earnstich tinken, sei de Jonker op in plechtige toan; “ik haw dy faem -nou al oer it jier kend: ik haw hjar deugden rommen heard en sels -kennen leard; ik bin forljeafd oan hjar; wy hawwe elkoarren trouwe -sward; ik wist, det ik myn âlders, de hele adel en alles tsjin my hie, -mar ik haw myn hert en sin der op set, en der is neat oan to foroarjen. -Ik wird boer op myn eigen pleats en ik haw sa folle ynkommen, det ik as -frijhear libje kin. Ik scil my ôfsonderje fen de wrâld, dy my -forachtsje mei: sa steane de prikken nou yn ’t wirk”. - -De Grytman wier razend en sei: “Haw ik dy dêrom Doctor yn de rjuchten -meitsje litten, om tonei de kij nei to rinnen, en dyn edel bloed to -formingen mei in boere hoatske? Ja, ’t is wier, dou biste dyn eigen man -nou; dou kinste dwaen hwetste wolste; dêr hat de âlde man for soarge; -mar as hy dat witten hie, den hie hy it ljeaver oan de earmen jown. O, -as dy ’ris wer opseach!”—“En ik hoopje net, det jy ef immen skande oan -my bilibje scille, sei de jonker; sit it gelok den yn jild, steat ef -greatens? Wolle jy my net graech gelokkich sjen? En mei ik dêrta myn -eigen kar net hawwe? Ik wol jou namme en ús adel eare oandwaen troch -dieden, dy jo mear wille bisoargje kinne, as det ik my oan in oar -koppelje liet.” - -Doch hwet de Jonker ek sizze mocht, hja skaetten as fyanden, dat de -soan yette hirder foel as de faer. En omdet hy nou dochs nin heul mear -op it Slot hie, gong er wer nei Clare ta en forhelle, ho det it him op -it Slot forgien wier. Clare wier bidrukt; mar hja bitroude op it wird -fen de Jonker, en as dy by hjar wier, den wier gau alles forgetten. Mar -Age-boer tocht, det it better wier, det it mar ophâldde: “hwent, sei -er, ik wol de greate ljue net oan de hals hawwe; dy hingje allegearre -oan elkoarren, en as ’er den in pleats to forhieren is, den kinne myn -bern efter de doar stean. Dêrom wol ik, lyk as ik sein haw, swart op -wyt hawwe, det de âlde ljue it tasteane, en oars stean ik it ek net -ta.” Sa woene de jonge ljue ek ljeaver as hjar rjucht brûke. Do sieten -de hannen al hwet yn it hier. Dat hearde master Tsjerk ek; dy praette -der ’ris oer mei syn âlde frjeon, de Domenij fen Raerd, en dy âlde hear -sei: as jy my net neame, den leau ik, det ik jo helpe kin. En do -forhelle Domenij it folgjende. - -“Myn earste birop wier op in lyts doarp tichte by it Slot, dêr dy -Grytman wennet, en dy wier do yet net troud. Wy waerden ek al ridlik -gau greate frjeonen. It wier oars in goed man, mar as hy in ding sein -ef bigrepen hie, den wier hy onbigryplyke stiifhollich en hy sette -troch. Hy wier in great frjeon fen de jacht, en hâldde ek swannen. In -pear fen dy swannen nestelen folle by in boerepleats, dy hy fen syn mem -erfd hie; dy wier jong stoarn. Nou, dy swannen dy lieten den hjar -pylken dêr wol ’ris falle, en dy moasten de jonges him allegearre werom -bringe; dêr skreau hy mei; mar nou wol it gefal, det ien fen dy jonges -in pear fen dy pylken forkoft hie oan in skoaljonge, en dat stiek him -al. Mar op in moarntiid ier seach hy, det dy boerejonge dy pylken -opsochte ek by it Slot, en do wirdde er sa razend, det hy hiset dat -jonkje ien fen syn kweade patryshounen oan, en dat jonkje wier sa -forheard, det hy fleach troch alle sleatten hinne nei hûs ta. Hy wier -healdea fen skrik en kjeld, en moast forskate dagen op bêd lizze. De -boer, dat oars in goed man wier, hie dêr fryhwet oer to sizzen, en dy -waerd dêr op it Slot ontbean. Dêr waerd dy goede sêftsinnige man danich -útheuvele. Earst sei de man, det hy it net witten hie, det dy jonge der -op út gong; mar dat wirdde him ligen hieten. Dat wier to folle for in -earlik man; en hy sei nou rounút, det hy om al it jild fen mynhear net -lige woe, lit stean om in pear swannepylken. Hy hie net tocht, det -mynhear sa bernachtig wier. - -Do sei de Grytman him de pleats op, en sei: dou gieste Maeije fen de -pleats ôf, den is dyn tiid dochs om; den kinste om in oar hinnekommen -siikje mei dyn bargeteam. Dêr bidoelde hy syn wiif en njoggen bern mei. -De boer, dy wol wiste, det de Grytman syn wirden net gau werom helle, -wier forslein; dochs hy wiste ek, det ik yet al folle by him -útrjochtsje koe; dêrom wier de earste rin al gau nei my ta, en do -skreau ik in brief oan de Grytman. Ik drukte him syn onrjucht sa goed -op it gewisse as ik koe en joech de boer de rie, om ’er it wiif mei nei -him ta to stjûren, om it meilijen hwet mear geande to meitsjen. Mar do -dat minske mei dy brief kaem, wier hy noch allike noartich, en do hy dy -brief lêzen hie, naem hy de pin en skreau der ûnder: - -Nul op het request. -Decretum est. - - -Hy sei: jaen dy brief mar oan Domenij werom, en siz, det hy preekje -moat, mar gjin brieven for in oar skriuwe. It wyfke joech de brief -werom en dy is noch ûnder myn birêstinge. Mar dy boer wier skjin -forlegen mei syn great húsgesin. Hy teach de stoute skoen oan en gong -yet ’ris nei de Grytman, om de pleats to minsten for in jier to hieren; -mar de Grytman wier net to forbidden. De boer gong mistreastich de -homei fen it Slot út, mar kaem net wer by syn wiif en berntsjes yn hûs: -hwent do it dei wier, do founen se him dea yn de grêft fen it Slot -fordronken. Elk wier yn it hert bigien mei dat útein fen dy goede man. -Mar it wier in angel for de Grytman; dy kaem men yn wiken net to sjen. -Hy is do tonei gau troud, en it gêrs is oer it grêf groeid, dêr de boer -laeit, mar hy stiet faek yette as in driigjend spoek yn de gedachten -fen syn tiran. Dêr is dy brief, sei Domenij, en as jy him dy toane, den -scil hy wol dwaen, hwet jy wolle, ef hy moast fen izer wêze. Lykwol, as -it net helpt, siz den mar, det jy mear fen him witte; mar dêr moat it -net ta komme.” - -Master Tsjerk makke nou in moai geskrift op segel: hy teach syn bêste -pakje oan en gong bûten witten fen de Jonker nei syn faer de Grytman op -reis, earst to foet nei Ljouwert, en do yn it skip nei Dokkum. - -Dêr siet hy allinne yn mei in moaije jonge jiffer; dy sei earst net -folle, mar master tochte, dou scilste dochs prate; en dat lokte him ek -al ridlik gau. Do dy jiffer mirk, det dy man wakker bilêzen en sa -deftich yn syn praet wier, krekt eft hy in man fen rang wier, do waerd -sy ek al rju iepenhertich yn hjar praet, binamen do hja fornaem det hy -de skoalmaster fen Tersoal wier. Do wier de frage al gau, eft hy ek -heard hie, det dêr in Jonker frijde om in boeredochter. “Ja, sei -master, “ik ken hjar beide skoan en dat hoopje ik scil wol gau ta -trouwen komme.” Do krige dy jiffer in kleur en sei, det it dochs hwet -nuver for in jong man fen dy stân en geboarte wier, om in boeredochter -to trouwen. “Ja mar, sei master, is it net folle better, det de Jonker -nou in boeredochter trout as det hy ien fen syn gelikens nimt, dy folle -jild hat en dêrby fen den adel is, en det hy, as hy den troud wier, -mear sin oan dy boeredochter hie?” Nou, dat koe se net ontkenne, en do -forhelle master alles hwet hy wiste fen Clare, ho det hy hjar fen bern -ôf opfokke hie en hwet hja leard hie. Sjongen en dounsjen, sei master, -kin hja net folle; mar for in jongman, dy gefoel hat, is it sjongen fen -in ienfâldich widzelietsje fen syn jong wiif for de ljeafling fen hjar -hert, ef it earste healmûlige praet, it earste stappen fen syn lytse -bern oan de hân fen de mem, fol wille en forrukking,—is dat alles, siz -ik, for sa ’n man net mear wirdich as al it sjongen en dounsjen fen de -greate wrâld? It earste is natûr, it lêste kinst. Moat den in edelman -de minske en de natûr ôfswarre? Mei er syn sin en kar net folgje lyk as -in oar? Den wier er in ongelokkich minske. Den moast er syn gelok en -winsken oan syn steat en stân opofferje en dat scoe dochs to slim wêze; -binamen as er sa ’n juweel fen in faem kriget as Clare is.” - -Lykwol, de jiffer hâldde it mar fol, det it wier net nei syn stân en -geboarte. “Nou, sei master dêrop, “it skeelt yette sa folle net as -Esther en de greate keuning Ashasverus; en hwet dy hege stân -oanbilanget, dêr ken ik ek fen prate. Ik haw twa jier by mynhear Aylva -yn den Haech west as klerk; dêr hie ik it folle better as de hear dy ik -tsjinne; ik hie in libben sa as ik it winskje koe, fen it bêste iten, -en wyn koe ik alle dagen in flesfol krije, as it my lêstte; mar och, dy -greatens is sa kâld; ’t wier myn wrâld net; de trek nei Fryslân wier ek -al to great; ik koe it net langer hirde. Mar dy greate ljue dy biklei -ik, hwent dy skeppe hjar sels in God, en dy dêr tsjin sondiget, dy is -út de Synagoge; en dy God is de mode, dy hjar wetten en bânnen opleit, -folle slimmer as dy yn bibel en testamint biskreaun steane.” Do sei de -jiffer net folle mear; hja stapte ûnderweis ta it skip út. Tonei hearde -master, det it de jiffer Juliane west wier, dy neijerhân dochs to -trouwen rekke oan in foarnaem Hollânner. - -Master kaem de jouns op it Slot en krige earst de âlde frou to wirden; -dy wier heel frjeonlik, en do master hjar syn foarnimmen forhelle en sa -folle goeds fen Clare sei, do wier hja wakker bigearich om hjar ris to -sjen. Mar dat mocht hjar yn lang net barre, lyk as wy sjen scille. -Hwent do de Grytman thús kaem en master hearde, do wier de man earst -yet al frjeonlik, mar om syn tastimming to jaen ef to teikenjen, dat -like him net. Master wier lykwol net forslein, mar rôp him apart en -sei: “Mynhear, ik haw in geheim yn myn geheugen, dat jo bitreft; as jy -net teikenje wolle, den scil dat geheim, dêr ik it bewiis fen yn ’e -bûse haw, gjin geheim mear bliuwe;” en do liet hy him dy brief sjen. Do -sonk de man omtrint yn elkoarren: de wroeging, de skamte stie op syn -troanje. Master sei: “as jy teikenje, den is dat geheim en dy brief -jins allinne, mar oars——.” Nou, hy stie op, gong nei de frou en kaem -mei de beide hânteikeningen werom, en sei: “Hawar, master, nou kin hy -dwaen hwet hy wol; mar ik hoopje, det hy noait wer ûnder myn eagen -komt.”—“En ik hoopje, mynhear, det dizze wirden jo birouwe scille, en -det jou winsk net neikomme mei, mar det de Jonker yette in steun fen de -âlde dei for mynhear wirde mei. It is jou bern, en jy meije jou steat -en stân net ljeaver hawwe as jou bern, dat njunke jo neat misdien hat, -omdet syn sin fallen is op in jongfaem, dy better is as folle hege -jiffers. Fordylgje nou dy brief, en it geheim is yn it grêf; dêr is myn -hân; jou eigen soan wit it net en scil it noait to witten komme.” Dat -sinnige en forwondere de Grytman wakker. Master naem in frjeonlik -ôfskied en wier de oare deis wer by de Jonker, dy frjemd opseach en -bliid wier, det master him, bûten syn witten, de tastimming fen syn -âlden bisoarge hie; mar ho hy dy hânteikeningen krige, dat sei hy net; -dat scoe de Jonker ek mar sear dien hawwe. - -Der wier de ljue nou net mear yn de wei. De âlde Piter-om en it wiif -romden it hûs en gongen yn in keamer wenjen yn de bûrren. De Jonker -liet yette in moaije keamer oan it hûs bouwe en hja trouden de Maeije -dêroan.—As nou de greate ljue trouwe, den binne hja as de slobben: as -de earke in wyfke foun hat nei syn sin, den giet hy der mei op ’e -fljocht. Sa dwane de ljue yn dizze tiid; hja meitsje gau det hja út it -gesicht fen hjar frjeonen wei komme, krekt eft hja in skelmstik -bidreaun hawwe. Mar foar twahûndert jier wier brilloftsjen in plicht -for dy it bitelje koe, en wier der neat, den waerd ’er al makke det it -’er kaem. Ho string en earnstich hja ek tochten, op in brillofte koe it -mear lije; ja sels roun der hwet bygeloof by, det op in houwelik sûnder -brilloft gjin segen folgje scoe. Us Hear sels hie hjar ommers foargien -to Canaän! - -Alle bûrljue en frjeonen waerden der by noade, en der waerd iten en -drinken fen it bêste opdist; it gong alles hwet deftich ta. Master, dy -der ek by wier, hie sa folle net to sizzen as oars wol: hwent as in man -fen ûnderfining wier hy hwet stil for dizze kear, en siet sa hwet to -tinken. Dêrom frege de Jonker him, hwet ’er oan skeelde.—“Ja, sei -master, “’t is wier, ik siet sa hwet to tinken, Jonker. Mynhear Aylva, -dêr ik by wenne haw yn den Haech, hearde my alle jounen psalmsjongen, -en dêr skynde mynhear altyd gjin nocht oan to hawwen. Dêrom sei hy, det -ik hie sa folle for myn plezier songen, nou moast ik it ek ’ris for syn -plezier dwaen, en do lei hy my op, om de hele hûndert-njoggentjinde -psalm út to sjongen. Dêr seach ik al droevich tsjin op, mar die it -doch; mar dy lêste fersen do waerd ik hast moedleas. Nou, sa tinkt my, -is immen, dy in houlik oangiet ek. As men dy lange psalm sjongt, den -wit men hwet men krije scil; mar by it houlik net. Dêrom bin ik altyd -hwet stil en neitinkend op in brillofte, en ho neijer my it jonge pear -oan it hert laeit, nammers to slimmer is dat. Domenij moat nou it wird -mar ris dwaen.” Dat die Domenij ek op in deftige wize: hy spriek it -gelokkige pear moed, gelove en fortrouwen yn, en sei, det God sa’n -houlik segenje scoe, as men Him foar eagen hâldde, en sels frede en -freugde siikje woe op gjin oare paden as dy, hwerop se to finen wierne. -Dêrnei sette hy sels Starter’s nije Brilloftsang yn, en songen hja -allegearre: - -Ghy, Vrienden van dit paer, soo wel vernoeghd, -Dit paer, dat d’Opper-heer te saem heeft willen leyden, -En niemant, als alleen de dood vermach te scheiden: - Bereid u al te samen, om - Den bruydt met haren Bruydegom - Gheluck, voorspoed, vermaek en vreughd, - Te wenschen met gheneughd. - -Wenscht dat de liefd’, die ’t huwelijck begint, -Duur tot de dood haers levensknoop ontbind. -Dat Hemel, Aerd en Hel, eer menghel door malkander, -Als dat haer liefd’ in haat, haar vreughd in rou verander, - Dat sonder teghenspoed of druck, - Onheylen, twist en ongeluck - Sy moghen slyten haeren tijd, - Van alle ramp bevrijd. - - -De Jonker waerd nou boer, en dat libben foldie him en syn Clare skoan. -Mar hy waerd nin boer op en út; hy wier en bleau in frjeon fen de -wittenskippen, dêr hy alle dagen wol fjouwer ûren mei siet; ef hy siet -to praten mei syn wyfke, de master ef de Domenij. As hy útgong, den -bleau hy yette altiten allike deftich yn klean en menearen; dêrom -neamden hja him ek oeral de Jonkerboer. It ienichste, hweryn hy him fen -in oar boer ûnderskaette, wier, det hy mei syn wiif en bern allinne -iet: hwent, do hy bern krige, sparre hy nin moeite, om hjar op to -fokjen as deftige minsken, mear edel yn dieden as yn de namme. Dêrom -woe hy net hawwe, det se it rûge praet fen de boaden alle dagen -hearden; mar dy boaden namen earder hwet oer fen hjar hear en master en -de frou, en woene der dochs graech wenje. En Clare, howol se noait -greatsk waerd, dêr gongen de rûge puntsjes fen it boerelibben ek al sa -ôf, det, as hja yn de stêd ef oars by frjemde minsken kaem, den koe men -hjar net ûnderskiede fen in edelfrou. Bihalven syn greate lust for de -studie, hie de Jonker yn de simmertiid folle útspanning mei de -fiskerije. Faek hie er den ’ris twa ef trije fen syn âlde -akademie-frjeonen by him út fen hûs. Den bouden hja hjir ef dêr in -tinte oan de Snitser mar; dêr gong de biker den lustich roun om de -skûtel mei bears, dy se earst fongen en den siedden. Den hiene se -plezier yn de frije loft, en net minder as de jachttiid oankaem. -Reisgje diene de hearen do sa folle net; der wierne do sokke goede -wegen en herbergen net, en men koe dy yette ek net goed bitrouwe. Dêrom -wierne de minsken do ek mear, oan hûs en hiem forknocht, en dêrom -sochten hja hjar plezier tichte by, wylst se de freugde yn hjar sels -hiene. - -Yn it forfolch krigen hja ek al forskate bern en dy groeiden op as -roazen; koartom, de Jonker syn gelok hie folmakke west, mar it wier him -in doarn yn it flêsk, det hy sa ôfskaet fen syn âlders libbe. Syn -ienichste sister, dy altyd sa hwet omkwynde, mocht net by him komme, en -hy net by hjar, en dat die him yn it hert sear; hwent dat wier syn -hertlape. Soms krige hy to mûk yette in brief, mar dat waerd hjar ek al -bilet. Syn broer wier altyd yn it oarlochsfjild en dêr krige hy selden -birjocht fen. - -Einlinge, neidet hy al fyftjin jier dêr sa as boer hinne libbe hie, en -det hy al fiif bern hie, do krige hy birjocht, det syn broer, de -hopman, werom út de kriich kaem, en dy biskaette him op de Alde Skou, -hwer hy mei syn ruters by lâns komme moast; en dêr teach do de Jonker -mei Clare en de twa âldste bern, Hedzer en Haukje, hinne mei in skipke. - -Do hja dêr kamen, wier de herberge hast al fol, mar de kasteleinske -brocht Clare by in âlde dame, dy allinne yn in keammerke siet, om op -hjar man to wachtsjen, dy hjar brochte en nei in boer gien wier, dy dêr -tichte by wenne. De Jonker en de âldste soan bleauwen op de wei om de -ruters ôf to wachtsjen. De âlde frou en Clare rekken al dalik oan it -praet, en do waerd der al gau ’ris frege, ho dat famke hjitte. Dy -hjitte Aukje, sei Clare, mar dy wier oars Aurelia doopt. “En sa hjit ik -ek”, sei de dame, en do helle hja dat famke oan. Dêrmei kaem Hedzer der -yn en dy rôp: “Wy kinne de ruters al oankommen sjen: hja blaze al op de -trompetten.” Do sprong hy wer út de keamer wei. “Dat is in skoane -jonge”, sei de âlde frou; “ho hjit dy?”—“Dy hjit Hedzer, mar hy is -Hector doopt,” sei Clare. It âlde minske seach raer op en waerd stil; -hja seach Clare sa nij oan en sei: “Hwet is jou man den?”—“Dat is in -boer,” wier it antwird, en sy sei de namme. Do foel hja Clare en hjar -dochter om de hals, en hja wier sa oandien, det hja net prate koe. -Clare koe dit net bigripe, omdet hja net wiste, det dit de mem fen hjar -man wier. Dy oandwaninge lykwol foroare dalik yn de greatste blydskip. -Koart dêrop kaem de Jonker der oan mei syn broer, de hopman, rûch yn it -bird en mei in skriklike sabelhou yn ’e foarholle en mei in lofter -houten hân. Dat joech wer in nije ontsteltenis. Mar de hopman brocht de -ljue gau ta frolike sinnen: dy patte Clare, det it klapte. “Jandorie, -broer, wat heb je een bol van een wijf opgezocht, en daar heb je al -vijf kinders bij! Zij ziet er, mijn ziel, uit als een deern van -vijfentwintig jaar. Als ik er zoo een nog vinden kan, dan neem ik ook -nog eene. Maar wie wil mij hebben met mijn gekorven kop en mijn houten -vlerk? Allons, broer! geef mij wat wijn, ik heb een dorst als een -speenvarken.” - -It dûrre net lang ef der kaem de âlde Grytman ek oan, en dy seach nuver -op. De hopman joech him de hân, mar hy koe gjin wird uterje fen -blydskip. De Jonker rikte him ek de hân ta, mar hy sei: “ik ken dy -net.”—“To minsten jy wolle my net kenne, fader”, sei de Jonker. -“Fyftjin jierren fen neitinken skine yette net genôch to wêzen, om jou -hirde sin to formurwjen. Ik haw my sels neat to forwiten; ik bin in -boer, mar ik freegje alle man ta getuge, eft ik net libbe haw, lyk it -in edelman bitammet. Mar jy hawwe forkearde oanblazers hawn, dy myn -wiif in kwea laster neijown hawwe. Mar ik haw noait nin greater segen -fen God ontfinzen as dat wiif.” Lykwol de âlde bleau allike steech en -wiste fen gjin bûgen; hy woe ’er syn Fryske kop tsjin sette. - -Dat gong de hopman to fier: hy loek syn swird út de skie en sei: “Dat -is het zwaard, daar ik mijn leven en mijn vaderland meê verdedigd heb; -dat zwaard is mij heilig, en bij dat zwaard zweer ik bij dezen, dat ik -geen voet over uw drempel zal zetten, vader! vóór dat gij mijn broeder -de hand der verzoening gereikt hebt.” Dat wier to folle for de âlde -Grytman; hy joech de Jonker de hân en de triennen rounen him oer de -wangen. Yette blider wier de âlde dame, dy by Clare siet en nou sa yn -iens twa soannen, in dochter en twa bernsbern foun en yn ’e earmen -foel. Hiene de âlde Grou, de Boarn en Witering, dy by de Skou yn inoar -stringelje, sprekke kind, hja scoene sein hawwe: sa ’n freugde hawwe wy -hjir noait bilibbe.” - -De hopman joech syn ruters in tige slok brandewyn; hy liet de -trompetters Wilhelmus blaze, en sa teagen dy nei Ljouwert, en kamen dêr -yn hjar winterkertier oan. - -’t Dûrre net lang, ef de hopman mei syn iene houten hân gong út de -tsjinst wei, en troude neijerhân de jiffer Juliane, dat nou in rike -widdou wier mei twa bern, en dy der greatsk op wier, det hja in man -krige, dy syn libben for it lân weage hie. - -De Grytman hie de Jonker en Clare krêftich noade, om sa gau as hja -koene by him oer to kommen. - -De Jonker reisge ek al skielk mei syn húsgesin fen de Wieren ôf en nei -it Slot ta, hwer hy syn ienichste sister foun, dy hy sa lang mist hie. -Hja wierne yn ’e himel fen blydskip, do hja eltsoarren metten. En hwet -it nuverste wier, de âlde Grytman hie sa folle mei Clare op, det it -like, eft hy it onrjucht, dat er hjar oandien hie, mei al syn macht wer -formoedsoene woe mei frjeonlikheit. - -De Jonker waerd tonei Grytman, do de âlde minder waerd; en omdet hy him -sels fornedere hie yn syn jonge jierren, sa waerd hy in forstânnich en -goedhertich regent, wylst hy de neden fen de earme ljue en fen de -boerestân better koe as mennich oare hearen fen syn ampt. - -Syn neigeslacht is lange tyd yn eare west yn ús âld Fryslân. - -En lange jierren tonei waerd de Krystjoun en Sint Steffen yn dit -gelokkige húsgesin yn eare hâldden, en moast master Tsjerk den ek op it -Slot komme, sa lang as hy reisgje koe. - - - - -MINNE JORRITS REIS. - - -MINNE JORRITS REIS NEI IT KOLLUMER OPROER YN 1797. - -Laat dwazen om den vorm van ’t hoog bewind vrij kampen, -Die ’t best gehandhaafd wordt, voorkomt het best ’s lands rampen. - -Bilderdijk. - -Lansljue! - -It scoe lykje kinne, det ik mei it forhael yn dizze blêdden alle -forbettering en foroaringe yn de steat fen ús lân as onnedich, ja sels -as bilaeitsenswirdich yn it iepenbier ten toan stelle woe. - -Né, it is my to dwaen, om ljue, dy nediger by hjar wirk binne, ôf to -hâlden fen dingen, dêr hja gjin forstân fen hawwe; hwent hja binne -dochs meastal to biskouwen as de smid, dy it gleone izer út it fjûr -hellet, om mei swier wirk der in fatsoen oan to jaen, wylst in loaije -mar slimme jonge oan de pûster stiet, om it fjûr oan to treasten. - -It gemien stiet oan it ambyld en de greaten oan de pûster. - -De forkiezingen binne nou hwet se wêze moatte. De deadsliep, dêr it -folk tritich jier yn laein hat, is oer; der is libben yn ús folk komd, -en dat is goed. Lit ús hoopje det it jinge yn oare lânnen mei bloed en -geweld to rjuchte komt, hjir yn ús lân mei in sêfte en bidaerde sin yn -it libben komme mei. - -Der binne ljue genôch yn ús lân, dy graech seagen det jimme clubs -oprjuchten, lyk as ’er ien yn dit boekje biskreaun stiet, en dy graech -seagen det jimme de wevers en de skoenmakkers nei Ljouwert stjûrden, om -yn de staten to sitten, en det jimme de boeren after it mjukskret wei -hellen en yn den Haech brochten, om it lân mei to bistjûren, om sa -dwaende de boel oer de kop to jeijen. Wêz’ foarsichtich! spegelje jimme -oan de Bataefske republyk. It net fen aristocratie en fen nepotismus, -dêr jimme sa lang ûnder biflapt west hawwe, is britsen; de tsjoele is -stikken, mar de simmen wirde yet troch de machtigen fen it lân fêst -hâlden. Fiskjes! stek net to fier yn it fjild, de snoeken loere yette. - -Friezen! ik bin nou griis wirden; ik suchtsje mei jimme ûnder de twang -fen forjierre ynstellingen en hege, hege lêsten, mar ik bin yette -deselde as foar trije-en-tritich jier, do ik yn Heidelberch by de -Burschenschaft mei fjûr en foarsje song: - -“Und noch regt sich mit Adlers Schwung - Der vaderländ’sche Geist, -Und noch lebt die Begeisterung - Die alle Ketten reisst.” - 1851 - - -Minne Jorrits wier in boeresoan, dy yn Goijengamieden wenne. Syn âlders -wierne bêste, froede ljue fen de âlde styl, âld gereformeard en goed -prinsgesind. Mar Minne wier troch it krantsjen, dat er folle die as er -to Snits kaem, en binammen troch it praet fen Binnert-om, syn memme -broer, dy to Drylst wenne, alleheel en al omkeard. Hwent de swimel fen -it patriotismus hie him de holle op ’e rin brocht. Hy hearde fen -frijcorpsen praten, en nou learde er yn it geheim it manuael mei it -gewear fen in âld sergeant, dy to Snits fen syn pensioen libbe, sa goed -as er koe, en om in sûpke to krijen, learde er skermjen en it gewear to -hantearjen, ef hy snei pluggen en swikjes for de brouwers en -skoenmakkers, ef hy stie oan de Houkesleat to angelfiskjen om in -soadtsje. As Minne den by him kaem, den wier Ferdinant—sa hjitte dy -âlde Waldecker—yn de wolken; hwent hy brocht ornaris in stik spek ef in -timpe tsjiis mei. Nou, alle greate en gewichtige dingen bigjinne en -eindigje mei de flesse. As in minske ommers for it earst yn de widze, -ef for it lêst yn de kiste lein wirdt, de drank wirdt ’er seldsom by -forgetten, en sa gong it ek mei de exercitie fen Ferdinant en Minne. -Der waerd den jild op ’e tafel smiten, de flesse waerd pakt en den -Ferdinant op in hountsjedraf nei frou Keidel, dy de Toppenhúster boeren -Tryn Skjippetyk neamden, omdet hja sa roun en sa lyts wier as in -boaits. Den sei Ferdinant altyd: “Puerfrauw, keef mij kouw voor sex -daiten; die ferflugte rekruten! ik heb taar weer soon tomme -poerepringel, die moet ik ’t manuaal leren, taar moet in slokje pij.” - -“Ja, sei Tryn, dat scherpt it boereferstân wat op. It vaiderlân mut -ferdedigd wudde, in as ien it hoár lere kin, dan bin jou it, buerman, -dat weet ik.” - -“Tat keloof ik, puerfrauw, wier it andert do, wie ich voor jaren meine -compagnie exerciren lies, da klopte mir der prins von Waldeck op de -schulder, ont sagte: Ha, mein braven scherjant, deine kerle exerciren -wie die engel im Himmel.” - -Do waerd ’er yet in mingelen yn de flesse getten, en den waerd it -manuael leard, en stapt en laden en swinkt en laden en fjûrre, sa lang -as der in drip yn de flesse wier, en Minne de positie net hâlde koe, en -de tonge him dûbeld yn de mûle sloech. Mar Ferdinant wier neat oars oan -to sjen, as det syn noas in kleur krige as in blije bellefleur-apel, en -den song dy âlde Waldecker syn gewoan sankje: - -“Es zogen drei regimenter wohl über dem Rhein, etc.” - -Trije dagen nei it nije jier fen 1797 stoep Minne wer ta de doar út, en -eft syn folk it him al ôfrette, eft syn mem de wetterlânners al -opkamen, it holp neat, hy moast nei Ferdinant om syn leksom to heljen, -en do er dêr fen dinne kaem, mei in jager op stôk, do lokke in goe’ -frjeon him bûten de poarte fen Snits yn in _vaderlandsche societeit_, -dy yn it geheim hâlden waerd, omdet der yet al frij hwette Oranjeljue -yn Snits wennen, en oars hienen de Toppenhúster boeren der licht ek wol -de kat ’ris yn smiten. - -Yn dy club gong it der al nuver om ta. De president, in klokmakker út -Snits, sloech mei de hammer op ’e tafel en rôp: “Stilte burgers! de -hoeden af, klompen uet en de pruemkes weg. Ik ferklaar in den naam van -de eene en onverdeelbare Bataafsche republiek de fergadering voor -geopend; de frijheid of de guillotine! weg met de aristocraten! leve de -republiek!” - -Dêrop rôp de hele club Hoezee! dat it hûs dreunde. De secretaris lies -de notulen fen de lêste forgaderinge; en do bigoun de -klokmakker-praeses dizze koarte mar krêftige oanspraek: - -“Burgers! gij allen sijt frij, maar sal die frijheid duurzaam weze, dan -mut eerst it lan suwerd wurde fen aristocraten en Oranjekraaijers. Min -must har de tongen to de hals uet haile, dat ze nooit weer die -forfloekte kreet fan Oranje boven uetblettere konnen.” - -“Dat sude in heel krewei wurde! foel him ien yn de reden; en ik bin der -glad teugen, want wair suden myn kakynjes dan allegaair belande mutte, -die ik alle dagen by duzenden maaik, as er so veul tongen toe de hals -uet musten, want die mutte met de tonge opslikt wurde.” - -“Swiich dou, met dyn kakynjes, en doen liever dat onfatsoenlijke -pruemke uet dyn vreet!” snaude de president him ta. - -“Ja, forfolge de man, die forflokte aristocraten! ik wude wel dat ze -allegaair mar ien kop hadden.” - -“En ikke niet, foel him in hoeddemakker yn de reden; “want ik hew er -myn beste klanten onder, en ien hoofd daar kin gien winkel as mines fan -bestaain.”— - -“Swiich, burger! sei de praeses, swiich, en kom naderhan niet weer in -de fergaderinge; de duwel mocht hier presidint weze, as min altyd in de -reden fallen wurdt. - -“Maar, forfolge de president, “der binne ook slymgasten of halve -patriotten in onze fergadering, en die vrees ik meer as tien duzend -prinselui buten de fergadering, al waren se zoo goed as oker; want die -draeye met alle winen, en die kinne it lan nog verrade, en ten einde -nou al die slymgasten uet ons fergaderingen te weren, zoo verzoeke wij -alle burgers, die hier vergaderd binne, om te zweren, dat zij dat -gehate en fervloekte hues van Oranje nooit ofte nimmer weêr in het lan -roepe sille, en dat ze it vaderlan met goed en bloed ferdedigje sille.” - -Nou frege Jan Rinkelman it wird, en dy sei: “Burgers! het voorstel, zoo -even door de president gedaan, kan ik niet aan voldoen. Vechten ben ik -bereid toe, mits op kosten van de republiek; ik ben zonder famielje. -Maar hoewel ik het leven veil heb voor het vaderlan, zoo kan ik myn -goed niet misse. Want ik hew een klein kapitaaltsje en daar wil ik mij -voor in het gasthues kope, zoodra het vaderlan vrij is.” - -“En ik swar net en ik fjucht net,” sei in boer, dy minnist wier. - -Dy twa waerden for slymgasten forklearre en moasten de forgaderinge -forlitte. - -Mei sokke nuvere ynfallen dûrre dy oanspraek yet in healûre, en it is -klear út dizze dingen to sjen, det der seldsom in patriot sa suver is, -dy net in lyts hierke fen eigenbilang op de holle hat. Op it lêst frege -de klokmakker-president eft der yet ek ien fen de burgers wier, dy it -ien ef it oare foar to stellen hie. Do stoe der in grouwe boer út de -Hommerts op en dy rôp: - -“Ik heb nog in foorstel to dwaen.” - -“It woord is aan den burger Tjipke Feikes, sei de president; stilte -burgers!” - -De burger brimde ’ris en swolge ’ris, en do sei er mei in bevende -stimme: Ik heb namentlijk, burgers! in poest om iets ferroessele te -laten, en derom sude ik dizze vergadering van burgers it foorslag dwaen -om it tekkenflach, dat by mennichte út de sloten haald wurdt, by it -leger van de Bataafsche republiek in te voeren en te bruken voor -matrasten en dekens yn de brakken.” - -Nou boarstte de hele forgadering út fen laeitsjen; bihalven de burger -ef ljeaver de boer, dy it foarstel dien hie; hy forsloech ’er alleheel -ûnder en winske heimelik det er mar stil yn de Hommerts bleaun wier by -syn kij en skiep en wiif en bern. - -Einlinge stie er in lang hear op, dat in doctor wier, in earste -bysfeint, en dy der mar ’ris komd wier om it spil ’ris troch it gat to -sjen, en dy patriotsje spile om de nocht. Dy striek syn hier to rjuchte -en sette syn tsjokke das yn de hichte, en frege it wird, dat him dalik -tastien waerd: - -“Burgers! spriek er mei deftichheit, het voorstel, zoo even door ons -geacht medelid, den burger Tjipke Feikes, uit de Hommerts, gedaan, -hoewel niets dan eene groote bezuiniging bij het leger bedoelende en -mitsdien niets dan zuivere vaderlandsliefde ademende, daar bezuiniging -de eerste bron van staatsgeluk niet alleen daarstelt, maar ook van de -dringendste noodzakelijkheid geworden is in deze republiek;—dit -voorstel, hoe welgemeend dan ook, kan naar mijne wijze van zien niet in -getreden worden, want het is bij de natuurkundigen wel bekend, dat onze -sloten en stilstaande wateren van eene menigte ongedierte en ontelbare -meer of minder bijtende en vergiftige insecten wemelen, welke ik in -deze vergadering niet bij name zal behoeven te noemen, dewijl dit -minder ter zake doet; maar waarvan men weet, dat zij jaarlijks hunne -eijeren in dat dekenflag komen te leggen, welke later in diertjes van -de zelfde venijnige eigenschappen zich ontwikkelen, en daar onze -Bataafsche armee, volgens ingewonnen rapporten, reeds genoeg door -allerhande soort van ongedierte geplaagd wordt, zoo acht ik het niet -raadzaam, om deze stof in onze kazernen te brengen en ten gebruike in -te voeren. Verre zij het evenwel van mij, om de welgemeendheid en den -waren burgerzin van het voorstel te betwisten. - -“En eindelijk verzoek ik den burger Tjipke Feikes, en allen wien zulks -mogt aangaan, om zich in het vervolg, bij mogelijk voor te dragen -voorstellen of bij het uitbrengen van adviezen, wel stiptelijk te -houden aan het artikel van ons reglement, waarbij bepaald wordt, om in -onze vergaderingen zich van de zuivere Nederduitsche taal alleen te -bedienen.” Hwerop de president, dy der ek al frij hwet Snitsersk hakmak -mei ûnder grjimmanke, sa read om ’e troanje waerd as in bûzekoal. Dy -brocht it foarstel oer it tekkenflach al dalik yn omfrage, mar it waerd -ôfstimd en lykwol wierne der yet al gekken, dy der foar stimden. De -dokter die nou in foarstel, om Tjipke Feikes oan it hoofd fen in -commissie to stellen, om to ûndersiikjen, yn ho fier it tekkenflach -tsjinstich wêze koe for stoppen yn it kanon, ef as wirk, om de float -fen de Bataefske republyk to brouwen. Dit foarstel waerd oannomd, en de -commissie ek dalik oansteld. Omdet ’er nou neat mear oan de stôk wier, -en de president de skram fen de dokter yet yn de mage siet, sa sloech -er forheftich mei de hammer op ’e tafel en slútte de club. - -Nou waerd ’er smookt en dronken, en elkoarren de holle hjit praet, de -oranjeljue forwinske, en songen en rinkelroaid, in gat yn de nacht op. -Einlinge om ien ûre yn de nacht, teach Minne heal salich op reis nei -hûs ta, mei in laden roer op it skouder. Dy goede, bêste jonge, dy -earst sêft en froed opbrocht wier, waerd troch dat patriotsjespyljen ek -al drankswiet en forwyldere, en wier yn dy forgaderinge sa opfizele, -det er de prins en syn hele famylje yn dy nacht wol mei syn eigen -hânnen deije kind hie. En lykwol hiene dy minsken him noait nin strie -oerdwers lein. Dêr stoep er hinne! It wier ien fen dy stille frjeonlike -winternachten, as ’er nin fûgel mear heard wirdt, en alles yn in stille -djippe sliep forsonken laeit. It ierdryk wier mei in tinne snie -biditsen en op dy snie stie mansheech in kâlde, tichte mistdamp, dy -alles hwet der ûnder stie onsichtber makke, en alles hwet er oan rekke -mei in tsjokke rime biditsen hie, dat as sierlike fearren en franjes -oan tûken en twiichjes hinge. De stille steatlike keuninginne fen de -nacht, troch tûzenen stjerren as wachten omjown, dreau boppe yn de -loft, om hjar ivige baen troch to rinnen, en dat hearlike toaniel to -forljochtsjen. - -Us jonge patriot stoep moedich it paed lâns, mar wier blyn en stom for -de stille stimme fen de forhevene nachtlike natûr. Hy wier sûzich en -troch dy gesprekken to forwyldere fen sinnen, om syn hert to forheffen -ta de ivige oarsaek fen dit toaniel. Einling after in hikke forhefte in -stille steile gestalte syn holle boppe de miste omheech. Sûnder -bitinken rôp er: Werda! dat troch de stilte fen de nacht fier klonk! It -skyn bleau stom, mar in lytse biweging fen de holle folge. Minne digere -yet ’ris, en nou miende er det ’er in domenij after de hikke stoe mei -in steek op, mei in wite bef foar, mar dêr wier it him to great ta. Nou -rôp er dalik: ferdich, aan, vuur! Hy mikte en it roer gong ôf, en dêrop -folge dalik in slach tsjin dy hikke oan, en do stauwen him de stikken -hout om de earen, en de splinters foelen him op ’e klean. It wier syn -bûrmans âlde swarte bles, dy flak foar de hikke stoe. Do hie er de -earen for de rânnen fen de steek en de bles for in bef oansjoen. It -beest forlear in ear fen de kop, en sloech yn de earste skrik de hikke -yn grús, en fleach do as in koegel út in kanon, blazende en snuvende de -finne op en del. Nou bigriep er syn mis-set dalik; hja neamden it âld -sloof tonei altyd de prinseman sûnder earen, om Minne to húnjen; en as -er dat tonei altyd hearre moast, den winske er wol, det de koegel it -bist mar del lein hie, den wier it bidobbe en hy mei biteljen frij -west; mar nou moast er it hearre sa lang as it bist libbe, en it roun -for syn spektakel oan it paed. Hy slûpte nou stil troch skûrre en -bûthús nei it milhûs, en it earste hwet him mette, wier de kat, dy him -mei hjar sêfte siden om de skonken wreau en syn frjeonlik “uórre uórre” -hearre liet. “Ja poes, sei er, “dou komst ek wol ’ris let thús, mar dat -is net for frijheit en faderlân, mar for dyn eigen plezier;”—hwent hy -wiste wol det er mis wier. Nou hie de feint toarst, en den dronk er -ornaris kâlde kofje; mar de faem hie him to fiter hawn, en hie op de -pleats, dêr it gewoanlik stoe, in pôt fol roetwetter, dat út de -skoarstien dript wier, del set. Dat sette er forheftich oan de mûle, om -syn hetsige mage to laven, en ear det hy it preau, hie er al trije -greate swolgen nei binnen slein. Do hy it merkte, wier er razend. Hy -smiet de pôt yn tûzen eleminten, en flokte sa ôfgryslik, as er oait in -patriot sont Noächs tiden dien hie. Nou hong yn dat milhûs in ekster, -dy praette en it hele húsgesin by de namme neame koe. Dy waerd troch -dat geraes ek wekker, en dy rôp by tafal: Minne, Minne maet! Nou miende -Minne yn syn heale rûs, det dit dier him biskrobbe, en hy snaude him -ta: “Hâld de toet ju, dou snetterbek, ef ik scil dy ek sok gûd to -drinken jaen. Men kin oan dyn giele bek wol sjen, detste ek al sa’n -divelske prinseman biste. Men moast dy de stirt út it gat lûke en in -kaem op ’e kop sette, en litte dy for in stûr op ’e merken bisjen.” - -Do Gieltsjemoi, syn mem, dat geraes hearde,—hwent hja hie al lang -wekker laein—formoanne se him om nei bêd to gean, “hwent, sei it sloof, -de kij binne moarn nedich hoffene en stirtwosken to wirden, dat is -alleheel en al oerkomd,” sei se. - -“Stirtwaskje”, rôp Minne, “dat docht gjin patriot; mar de oranjeljue, -de koppen to wasken mei it bloed fen aristocraten en de slymgasten, dat -is it wirk fen in patriot. Pas jy mar op jins goudtsjeblommen, det dy -net bifrieze; nacht mem! ik krûp op de bûthúsbalken.” - -Sa libbe dat alle dagen hinne, mei ús patriot Minne. It wirk kearde hy -de rêch ta, hy waerd lid fen it frijcorps, en as er thús kaem, den wier -’t rûzje mei syn âlders. Hwent de rûzje, dy yn de maetskippij wier, -gong yn de húshâldingen oer, as hja yn sa’n hûs net allyk tochten oer -de prins en ’t lân. En nou briek it Kollumer oproer los! In moaije -gelegenheit for Minne, om syn moed ’ris sjen to litten, en syn âlders -hûs, dêr hy dochs gjin frede mear foun, for in tiid alteast to -skouderjen. - -De Nationale Vergadering yn den Haech hie in commissie yn Fryslân -oansteld, om de folkswapening mei kracht to bifoarderjen en troch to -setten. - -Dit gong yn Westergoa frij goed, mar yn Oostergoa, hwer de minsken mear -oranjegesind wierne, roun dit sa flot net fen de tried. Yn Kollumerlân, -it Burumerlân en yn de beide Dongeradelen kamen de ljue mar traech op, -om hjar oan to jaen, ef as hja al kamen, joegen se forkearde nammen -oan, om de boel yn de maling to bringen. Under oaren wier der in Abel -Reitses, fen Monnikesyl, dy sette de hoarnen yn de wâl, en dy rôp mar -net as Oranje-boven! - -Op ’e tredde February fen it jier 1797 waerd Abel fen de witsjers -oppakt, om nei it blokhús to Ljouwert brocht to wirden. Eerst waerd de -man tige fêstboun en boeid nei Kollum brocht en den after de skoattels -set. Nou roun heel Kollumersweach, Aldwâlde en Westergeast by hûnderten -to heap, mei alderhânne moardridskip by hjar. Hja twongen alleman mei -geweld, om mei hjar to gean, en kamen yn Kollum, en dêr twongen hja it -bistjûr, om Abel Reitses los to litten. Hja filen syn boeijens los en -twongen de siktaris de bilofte ôf, det er Abel noch nimmen oars oait ef -immer wer oppakke scoe om dy saek, namentlik de Oranje-kraeijerij. De -witsjers fluchtten nei Stroabos en dy stjûrden yn it geheim de commiis -Leiber nei Ljouwert ta, om birjucht oan it bistjûr to jaen fen it -oproer, dat der oan de gong wier. - -De reisgers, dy mei it skip de jouns fen Stroabos nei Dokkum kamen, en -dy ek al fen dy troepen folk sjoen hienen, forhellen dat ek al to -Dokkum, en sa waerd dat gau ruchtbar yn de hele stêd. De boarger Hector -Feugen, wier do commandant fen de gewapende macht yn Dockum, en dy liet -dadelik in krychsrie bilizze. - -Dy krychsrie wier gleon en praette nearne fen as fen strop en swird, en -krûd en lead; mar de regearring fen Dockum wier bidaerder, en hie der -net folle smucht op, om it bloed fen hjar brave boargerij op to -offerjen for in saek, dêr hja mar heal klearrichheit fen hiene. Mar op -it lêst sprong der ien fen dy hearen oerein, dat in echte patriot wier, -en sei mei in krêftige stimme: - -“Wat duwel, burgers, binne jimme ook vaderlanders? Halve patriotten, -slymgasten binne jimme, as jimme in dizze saek niet deurtaste. Dockum -wurdt nog in spot in spiktakel voor heel Fryslan, dat it nooit weest -het, as jimme dat reau van Kollumerswaag niet te keer gane, in bij slot -van rekening steke se Dockum nog op vier hoeken in de bran, in ons -vrouwluden die hange se op!—nee, ophange? ville sille se ons nog, krekt -as se hor oude peerten doene, dat prinsereau.” - -“Ja burger, spriek do de boargemaster, late wy ons goed te wapen -stelle, dan kenne wy dat hantsjefol boeren gerust voor de stad -ofwachte, want in hon vecht nooit vuelder as op syn eigen hiem. Wy -sille ons rattelwachts elk ook in geweer met kruud en lood geve.” - -“Noeme jy dat in hantsjefol boeren, burger municipael? Ja wel, spriek -de patriot do, duzenden binne al in de wapens, in eer dat 24 uren om -binne, dan hewwe wy se al voor de stad as hagel en saad.” - -Dy wirden holpene, en hja kamen ta it cordate bislút om 56 man -skutterij mei in stik kanon, ûnder commando fen de stêdscommandant to -stellen, en op de fyand los to gean. Folle fen dy Dockumer boargers -wierne al hwette slim fen de bierbanken to rissen. It ôfskied gong ek -net sûnder folle snikjen en sobjen fen de Dockumer frouljue, mar hja -gongen der einlinge dochs manmoedich op los. Hie de achtbare rie fen -Dockum der twa hûndert man mear hinne stjûrd, den hiene se net mei de -hoas op ’e holle werom komd, en de saek hie mei in slach bislist west. -Mar der siet yet ek al Oranjebloed yn Dockum, en as al it folk der út -tein wier, den hiene se thús yet fen hjar eigen hounen biten wirden. De -nachts om twa en trije ûre kaem dy troep to Kollum. Dêrnei kamen de -commissarissen Ament en Germans út Ljouwert mei in mennich huzaren. De -boarger Ament naem mei dizze troepen 66 man boeren yn Kollumersweach -gefangen, en dizze hynstefilderstroep waerd to Kollum yn de tsjerke -opsletten en mei in sterke wacht wol biwarre. Mar de oare deis briek it -oproer wer los, en de Oranjeljue kamen by tûzenen der op ta. Luitenant -Visser, dy mei in piquet Dockumer boargers op it Kollumer ferlaet stie, -moast de flint skouwe, mar de commandant Feugen jage dat soadtsje mei -it kanon wer afterút. - -[Yllustraasje: DE KOLLUMERSWEACHSTERS YN ’E TSJERKE TO KOLLUM OPSLETTEN.] - -Yn Kollum grypten de Oranjeljue wer moed. Hja bigounen op de Dockumers -to fjûrjen en mei stiennen to smiten. Hja drongen troch, en forlosten -hjar makkers wer út de tsjerke. Nou wier goe rie djûr. De representant -Germans hie yette wol moed, mar it gefaer groeide oan. Do spriek de -representant N. W. Keuning, fen Kollum, wirden, dy in Romein út âlde -tiden him net hoefde to skamjen. - -“Burgers van Dockum, spriek er, “ik prijs uwen moed, maar keert in Gods -naam naar Dockum terug, en laat mij en mijn huisgezin aan het noodlot -over. Het is beter dat ik alleen ongelukkig worde, dan dat gij u -opofferen zoudt, om mij te beschermen en dat Dockum dus verloren zoude -gaan.” - -Nou teagen de Dockumers yn oarder wer nei hûs ta. Hja waerden fen ter -siden al ’ris oanfallen, mar kamen dochs de jouns twiske saun en acht -ûre bihâlden yn Dockum oan, meast mei greate blierren ûnder de foetten. -Hwet wierne dy frouljue bliid. Hwent sy hiene tocht, det hjar manljue -sa mar libbensliif nei de slachtbank gongen, en nou se hjar sa gau -werom yn Dockum hiene, wierne se útlitten fen blydskip. De iene sei: -“Biste daar, Koen? Min kin wel sien, daste in ’t fuer weest biste; dou -siest er soo keerdelachtich uet.” - -De oare rôp: “Biste daar weer, keuninkje? Dou suuste van aven -riezenbrij met butter en suker hewwe, hoar hartsje!” en sobben en -patten op hjar om, krekt eft se tsjin de swarten oan it fjuchten west -hiene. - -Do waerden de brêgen ophelle, de wachten útset en de skippen yn de -grêft oan de stêdskant brocht, en mar koarte tiid dêrnei kaem de troep -al mei hûnderten foar de stêd. Hja gûlden en swetsten wakker, en -skeaten mei goezzeroeren, dy se de Damwâldster en Geastmer ljue ôfnomd -hienen, en easken de stêd op; mar dit waerd mei it kanon fen it bolwirk -biändere. Earst skeaten se troch it tek fen in skûrre after de herberge -bûten de wâldpoarte, det de pannen rottelen, mar dêr hiene hja de gek -mei. Do jagen de Dokkumers mei it kanon in druvetros yn dy heap, en do -kaem der in gejammer fen och Heare, myn earme siele! dy earme halzen! -en hja fleagen troch riden en sleatten, troch strûken en struwellen nei -hûs ta, sa hird as se mar koene, en smieten hjar wapens wei. Yn Kollum -wier it twiske beiden rou gien oer de patriotten. De boarger -representant Keuning syn hûs waerd plondere en plôke. Yn de earste -pleats moast de drank en it spek en flêsk der oan, wiif en bern waerden -mishanle, de man sels fluchtte op it hea, fen it hea yn it hynsterib. -Jan Binnes en syn maet Tsjibbele skeukten yn it bûthús en de hynstestâl -roun, om him op to speuren. Do se tichte by dy hynstestâl kamen, sei -Jan Binnes: “Hwer scoe de divel nou sitte, Tsjibbele?” - -“Ik wit net, sei dy do, “mar ik tink det er yn de hoannebalken fen de -skûrre sit, ef det er ta it tek út fluchte is; mar aste him nou yn ’e -hânnen krigeste, hwet woeste den mei him dwaen, Jan?” - -“Deije woe ik dy divelske patriot, deije woe ik him, wier it antwird; -“earst woe ik him libben fille, den woe ik him it grim ta de bealch -úthelje, den woe ik syn termen spinne as reap en meitsje der stroppen -fen om al dy patriotten en lânopfretters fen Dockum en Ljouwert der oan -op to hingjen.” - -Dy dêr after it hea laei yn it hynsterib scil ek wol raer to moed west -hawwe; lyk as wol stiet to tinken. Lykwol, hy kaem ’er mei de skrik ôf, -hwent de stâl wier tsjuster en de hynzers stienen foar him to fretten. -Jan Binnes sels kaem ’er tonei sa goed net ôf, lyk as wy neijer -forhelje scille. - -It kanonschot to Dockum hie fiif deaden en saun swiere gekwetsten -makke. Chirurgyn Stelwagen en Doctor Visscher gongen nou bûten de -poarte om dy earme liders to helpen en to treasten, sa goed as it hjar -kinst meibrochte, en de oare deis waerden de deaden fen de famylje -ôfhelle. - -En sa roun it Kollumer oproer ten ein, mar nou teagen de troepen út -Ljouwert, en dy waerden oanfierd troch de colonels van Slooten en Haije -Beekkerk mei kapitein Groenia. Dizze troepen hiene neat út to -rjochtsjen as to iten en to drinken, hwent de boeren wierne wer yn de -skulp krûpt. Hja teagen troch de wâlden en baeiden troch de klaei fen -de Dongeradelen, seagen de deizen, skoarstiennen en wynkelders fen de -Oranjeljue naukeurich nei, en treauwen mennich patriotske tútsjes op -Oranjemûltsjes, en teagen yn frede werom nei Ljouwert, hwer det se op -de fraterniteit tractearre waerden op tsjiis en brea, en spielden de -mûlen lustich om mei wetter dat troch in stôk roun wier. - -Nou wier it Kollumer oproer ôfroun, mar de gefolgen yette net. De -neismerte wier min for folle minsken. It giseljen wier do oan de oarder -fen de dei. Great tachtich minsken waerden yn it blokhûs set, ljue fen -alle stânnen, dêr mar in rookje fen Oranje ef aristocratie oan wier. En -Jan Binnes, dat oars gjin kwea man wier, moast der de holle by -forlieze! Master Dirk van Gorkom, dy do it officie fen boal to Ljouwert -hie, wier al sauntich jier âld. Hy hie oars sa folle rizenbrij en -hjitte poffen útdeeld, en hy hie sa mennich troch it himpen finster -sjen litten! Lykwol, de man foun him biswierd. Mar in witsjer, Hendrik -Gjalts, sloech ’er de holle mei ien slach ôf det er rôlle! Sa treurich -gong it der do oan beide kanten ta; dy it geweld hie, brûkte it. Ien -foarbyld út de mennichte. In bline spylman, dy to Idsegahuzen Wilhelmus -van Nassauwe spile, om in dûbeltsje to fortsjinjen, waerd op 8 February -1796 gisele, en twa boerefeinten, dy dat deuntsje dounse hiene, waerden -net allinne gisele, mar yette fiif jier lang yn it tichthûs set der by! -Is oait djûrder deuntsje dounse as dat? Hwet wirdt ’er al net in kwea -forrjuchte op de namme fen dy edele heilige frijheit. Men kapte do de -wapens fen de grêfstiennen en fen de poarten en tsjerken, en mennich -earbiedwirdich oerbliuwsel fen âlde tiden en geslachten waerd mei in -bline woede forgriemd. - -Mar om nou ta ús patriot, Minne Jorrits, tobek to kommen,—dy kaem dat -birjucht fen it oproer yn de earen, as in ljochtstriele fen de sinne yn -de eagen fen in blineman, dy yn lange jierren de dei net sjoen hat. -Troch it libben, dat hy mei de patriotten lei, wier hy thús mar in -bytsje tel mear. Hy pakte gewear en wapens, en naem tachtig goune út -syn kiste, teach mei it Snitser skip nei Ljouwert, en joech him dêr oan -as frijwilliger, om tsjin de muiters to striden. Hy waerd dalik ûnder -commando steld fen Rein Jeremias fen Belkom, colonel fen de burgerwacht -fen Menaldumadeel. De troep wier hûndert man sterk en hie in fjildstik -mei artilleristen by hjar. - -Hja marchearren den út Ljouwert, en kamen de jouns mei hjar fjouweren -by in bakker to Tietsjerk yn it kertier, dêr it hjar yn it bakhûs goed -bifoel. Syn trije maets wierne Beltsommers, dy men yn de wandelinge wol -’ris de bynamme fen hountsje jowt, dat Minne net ienris wiste. En do -sei de iene, dy corporael wier, tsjin Minne, det er syn broek en skoen, -dy op ’e swarte wei wakker bislingere wierne, in bytsje ôfpoetse moast, -ear det se op it appèl komme moasten. Minne, dy gjin commando wend -wier, sei bidaerd wei tsjin de corporael: “Dat scil ik sels witte.” - -“Né, sei de corporael, “dat scil ik witte, en nimmen oars, fordomde -koumelker!” - -Do sei Minne bidaerd wei: “Jy lykje wol wakker fen it _hountsje_ biten, -det jy sa dalik mar bigjinne to flokken en to skelden om sa ’n -wysjewasje, corporael!” hwerop dy trije Beltsommers sa razend waerden, -det se him oer it bakhûs smieten, en him mei alle macht op de hûd -tichelen. Mar de baes bakker naem knaphandich in skepfol gleone yeske -en smiet dat op de fjouwer fjochtende patriotten. Hja fluchtten -forheard en forbouwerearre it bakhûs út en hiene wirk genôch, om -elkoarren it fjûr en de yeske út de klean to slaen. De corporael wier -sa razend, det er mei de blanke sabel wer yn it bakhûs opfleach; mar de -baes bakker helle de gleone loete út de oun, en hâldde dy de corporael -foar de noas. Hjir deinsde er foar, en de rûsje waerd forfolgens yn in -sûpke smoard. - -Minne fielde mei dat al syn lidden wol fen dat earste pak bruijen, dat -hy for de saek fen de frijheit útstien hie. Nou gong it al fierder op -mei de troep, mar it oproer wier ôfroun, en it folk waerd yn de -Dockumer wâlden by de boeren yn kertier lein, trije, fjouwer wiken -lang, om alles op to iten, hwet los en fêst wier, en hjar op dy menear -it Oranje boven roppen ôf to learen. - -Minne syn earste kertier, dêr hy yn de kost kaem to lizzen, wier by -Pieter Pypkeniel, dat in bijker wier, dy tagelyk ek in foech winkeltsje -hie; in hjitten patriot, en dêrby in nuveren foetfeint. Op in dei, det -Minne en hjar yn syn hûs ûnder eltsoarren sieten to riddenearjen oer de -lânssaken en as goede patriotten de jeneverflesse oansprieken, kaem der -in koekebakker út Dockum ynstappen. Dy waerd dêr frjeonlik onthelle en -dalik in romer fol skonken, en Pieter snapte mar foart; mar de baes fen -Dockum wier stil, en it wier eft ’er al hwet op ’e lippen hie dat der -net út woe by de man. Mar do er it hert ’ris kel makke hie, sei er -tsjin Pieter: - -“Mar hoar ’ris, Pieter! wy sitte hier al te proeven en te kaekelen ien -lang en twie breed, wy mutte ook er ris over wat anders prate. Hoe is -dat met dat gladgued gaan, dat jou voorleden harst van mij kregen? Is -’t allemaal verkoft?” - -“Forkoft, man? As aeijen út de koer. Om sok gûd to forkeapjen der hoart -it noait oan. Hwent jy witte wol, baes, bern dy frette alles op, -bihalve hinnekjitten en fjûrstiennen; hwent it iene is hjar to weak en -it oare to hird.” - -“Dan sude ik jou ook vrindelik versoeke om de betaling of dat jou my er -heuning aan stuurden; want it jild is krap met die roerige tiden, en -die achttien gulden, die kon ik nou adig inplejeere.” - -“Jild? Ja wol, Pypkeniel baes! Just omdet it jild krap is, haw ik it ek -krap, en nou komt dy ynkertiering derby, dy wy oan jimme -oranjekraeijerij to Kollum to tankjen hawwe. As jy om jild komme, -Pypkeniel baes, koekedaei!” - -“Mar waar duwekater mot dat hene met ons? Zoo ken ik gien koekebakker -blive, as ik gien geld voor myn goed beur.” - -“Wird den kakynjebakker, sei Pieter, en gean mei in tafeltsje by de -poarte stean, dêr is nin boarch.” - -“Dat sude mij in myn eere gaan, Pieter! Ik bin van in goede komof, want -myn vader het vroedsman weest, en dan daar met in diske bij de poart te -staan! Mar dat doet niks toe de zaak; geld is hier de hoofdzaak; zonder -dat ken ik niet bakke, want de heuning en de granen binne duur.” - -“Pypkeniel, sei Pieter, “dy glêddingen, dy jimme bakke, dêr komt net -folle hunich en moal by to pas, hwent ik wit wol hwer jimme dy fen gear -grieme. Jimme jane yn de Maitiid, as de jiermerken bigjinne, oan de -koekkreamers alderhânne gûd mei op it útsliten. Dat wirdt den bitomke -en birûkt fen Jan en alleman. De modder fen de klaei, it sân fen de -wâlden, de kouwedong fen de fémerken, de snufdrippen fen de kreamwiven, -de tabaksyeske fen de boerefeinten, alles sit ’er op. Einlinge bigjint -it to skimmeljen, en as de kreammeljue de eare der net mear op hâlde -kinne mei de boarstel, den krije jimme it werom; en as dat gûd den thús -komt, den smite jimme it boppe de oun, om út to droegjen. Dêr wirdt it -den sa hird as bonken, en as Sinteklaes den yn it lân komt, den smite -jimme al dat koekegûd, dy janhagel, sûkerkreakelingen, en -bitterkoekjes, al dy dúmkes en deademansfingers, fjirderlei en -spikkelaesjes en al sok reau mear, yn in great fet, en dêr komt siedend -wetter oer, en dat litte jimme in nacht stean to meuken, en den wirdt -dat krouske sa fyn makke as moster en dêr smite jimme hwet grou moal, -dêr wy de bargen mei mêste, troch om ’er in daei fen to meitsjen, en -dat is it gûd, dêr jimme de Dockumer taeimantsjes fen meitsje, dêr sa -fen pocht wirdt; dêr scoe ek hunich yn komme, jawol, Pypkeniel baes!” - -“Dou snaak, daste biste, snaude de baes him do ta, “suuste ons gued nou -ook nog lake? Nou suuste te minsten betale of de duwel sil de keers -houde; daar kenste op an, ik wik it dy, hoor, of sil de duwel de keers -houde.” - -“Lit dy de kears mar hâlde, sei Pieter do laeitsjende wei, “as er him -my mar net ûnder de noas hâldt; mar aste him as dyn procureur -oanstelste, dy kriget allike min jild as dou, Pypkeniel baes, hjoed net -en moarn net.” - -“Betaal dan de helt maar eerst ris.” - -“Ja wol, Pypkeniel, de helte net en de fjirdepart net, Pypkeniel baes!” - -“Ik sil dy anders op dyn hued tromme, hoor.” - -“Pypkeniel”. - -“Ik zal dy opzitten leere, daar is nog wel regt in Fryslan.” - -“Pypkeniel,” sei Pieter wer. - -“Och ju, ik wude wel datste de pip kreegste, met dyn Pypkeniel, met -drie dagen heste de deurwaarder, hoor, ofzettersbaas!” - -“Pypkeniel, Pypkeniel, Pypkeniel!” rôp Pieter him afternei en knipte op -’e fingers. - -Do de baes der út wier, sei Pieter tsjin Minne: - -“Sa bitelje ik myn skulden oan de oranjeljue; hwet tinkste der fen, -kameraet?” - -Minne sei: “Ik tink ’er oer det it lân sa net bihâlden wirde kin; -prinsman ef patriot, dat kin net skele, dat men skuldich is, dat moat -bitelle wirde.” - -Pieter, dy al in moaije slok op hie, en dêr by in sterke wâldman wier, -sei: - -“Bistou ek in patriot? In slymgast biste, en dou draechste yet ek -gewear en wapens for it faderlân;” hy grypte Minne by de kraech en -tromme him mei de fûsten op ’e kop op in danige wize, krekt sa lang det -it wiif hjar skaette. Dat wier it twade pak bruijen, dat Minne for de -saek fen de frijheit opdie. It tredde kaem yette hwet efternei. - -De hele saek roun dêr mei ôf, det Pieter Pypkeniel in nacht yn it -hounegat ûnder de toer set waerd,—hwent hie Pieter in Oranjeman west, -den hie er in giseling op folge—en det Minne in oar kertier krige, by -goede froede minsken, dy prinsgesind wierne. Dêrom woe Minne dêr yn it -earst de boel al wakker opskeppe mei flokken en swetsen, mar hy -bidaerde gau do ’t er seach, det him neat wegere waerd. Koartom, mei -fjouwer dagen wier Minne al thús yn dy húshâldinge; hy fette syn âld -wirk wer op, bigoun mei to djirheinen en learde it terskjen ek. Mar nou -kaem him in ongemak oer, dat him sa lang húsarrest bisoarge, det syn -kameraten al ontslein wierne, do ’t hy yette mei de foet yn it kjessen -siet. Dy wâldboer hie ek forskate bern. De âldste wier Wypk, in hansom -jong faem fen achttjin jier, mar dy altyd mijend wier, en de eagen -foardel sloech, as Minne hjar oanseach. Mar der wier yet in lyts jonge -fen acht jier âld yn dy hûshâldinge. Dat wier Minne syn boartfeint, dy -it gewear for him nei it appèl droech en dy wier bûten de skoalle-ûren -jimmerwei om ef by him. - -It wier ’ris op in snein, det ’er in âld keardel fen sauntich jier, -libbensliif oan syn eigen deakiste fêstneile wirde scoe, mei oare -wirden, det dy âld gek trouwe scoe mei in jong fromminske fen -acht-en-tweintich jier, en it is licht to bigripen, det elts -nijsgjirrich wier, om dat pear to sjen. Minne gong ek mei syn -boartfeint Oeble nei dy lytse tsjerke ta, om dat spektakel oan to sjen. -It wier dêr sa fol, det min der gjin fûst yn stekke koe, en de minsken -stiene by elkoarren op, eft it in reidmar wier. Lykwol Minne kringde -der frij hwet in ein yn op, mei de lytse Oebele op it iene skouder, mar -dy smiet gau syn oare skonkje oer Minne syn oare skouder en fette him -mei syn beide hantsjes yn syn Brutuskop, en nou like it wol det it -boike him ynbyldde, det er op hjar âlde kjedde siet, en den skopte er -mei syn lytse skonkjes foarút. In great steil frouminske, dy flak foar -Minne stoe, rekke dit ûnder de koarte ribben. Dat wiif wier Houck -Fûlbird, sa as se neamd waerd, in kweade hynstepresser fen in wiif. Dy -liet hjar net lang tergje, mar dy waerd sa fûleindich fen dat pjukken -en hompen en stompen yn de siden, det se Minne út alle macht mei hjar -koaihakken op ’e teannen heide en stampte, sa det hy op ’e tosken bite -moast, om it net út to gûlen fen de pine. It wier slimmer as in -giseling, en einlinge biet er Houck yn it skouder, det se midden ûnder -de preek fen pine útrôp: “Divel, hâld op!” De Domenij, dy miende det it -him rekke, dy hâldde ek op fen preekjen, mar de hounegiseler, dy tichte -by Houck stie, pakte hjar beet en sette hjar ta de tsjerke út. Mar -Minne moast dy hele lange jammer fen in trouprekatie mei formulier en -al, mei syn tobûke teannen trochstean, hwent dy wierne sa weak stampt -as seane catrine-prommen, en dêr moast er earst yet in kertiersûre mei -troch de snie wadzje ear det er it hûs birikke koe. Oebleman fottele -mei, en wiste net det hy de onskuldige oarsaek wier, det syn frjeon sa -lompte. Do hy thús kaem, briek him it swit ta alle kanten út. Pine, -lilkens, skamte, alles kaem by eltsoar om de patriotske held mismoedich -to meitsjen. De minsken hiene meilijen mei de man, binamen do de -hoazzen út kamen; alle teannen wierne bont en blau en bletten. It âld -wiif sei: “Dêr moat sûpenbrij op mei knikelsbledden der yn, oars komt -’er de roas yn.” Sa sein sa dien. Dêr siet nou ús heldhaftige patriot -mei de beide foetten yn it kjessen; mar ien ding treastte him yette, -det er nou to minsten frij wier fen it appèl, hwent (ho koart it ek -dûrre hie) hy hie al in wearaksel oan it soldaetsje spyljen. - -En nou forfolgens forboun Wypkje, de âldste dochter, syn wounen mei -blomkesoalje; sa sêft gong hja der mei om eft it hjar eigen soan wier; -dat joech blydskip, en do er wer gean koe waerd it frijerij. - -Einlinge koe Minne wer reisgje. It sêfte froede libben, dat hy by dy -goede ljue lein hie, hie him goed dien. Hy woe hjar jild jaen, mar hy -koe it net kwyt wirde. Dêrom joech er Oebleboi syn âld silveren -horlogie ta in oantinken. En de âld boer, dy ’t er de earste dei, do er -dêr oan hûs kaem, mei it hounegat driigde, omdet er út in pantsje iet -dêr prins Willem yn ôfbylde stie, bitanke er nou mei triennen yn de -eagen. Hertlik wier ek it ôfskied fen syn doctoresse Wypk, en de -bilofte om wer to kommen waerd ek better neikomd as by folle oare -soldaten. Nou joech er him wer ôf nei hûs ta, en do er ûnderwei op it -Mingeltsje kaem, tichte by Snits, do liet er dêr gewear en wapens -stean, hwent dat spil wier er al sêd; en hy seach ’ris even by in neef -to Spears oan, en do er dêr hearde, det syn folk thús him net wakker -miste, en det er licht net heel frjeonlik onthelle wirde scoe, sa -tochte him bêst om earst mar ’ris nei Binnert-om to Drylst to gean. Mar -do hy to Snits by de Oosterpoarte kaem, yn de skimerjoun, do stie dêr -in tropke folk, en do dy syn kokarde seagen, do seine dy: - -“Hwet biste, boer, in prinsman ef in patriot?” - -“In patriot,” rôp er. - -“Dou kees, detste biste,” seine dy maets do, hja pakten him beet en -sloegen him ’er ris helder ôf. Hy forlear der hoed en kokarde by. As in -razend minske fleach er do yn de stêd op en koft in learen klappet, en -dêr mei scoe Minne de Noarderpoarte út; mar dêr stoe wer in tropke folk -to praten, en dy fregen him wer hwet er wier? “In prinsman,” sei de -man, mar do krige hy fen syn eigen folk, de patriotten, yette helte -greater pak, dek op mar; hja sloegen him bont en blau, en sa roun er -mei in forwoed gemoet bûten om, de Hemdyk lâns, nei Drylst ta. - -It wier do ljocht-moanne wirden, en op ’e brêge to Drylst stie wer in -tropke folk fen it gemienste soarte, en do dy him sa forheard oankommen -seagen, do seine dy ek al gau: “Hwet biste, maet, prinsman ef patriot?” - -“Ik bin divels,” sei er, en sette in gesicht as in lieu. - -Dit holp, en hy kaem ’er onforhindere troch, en kaem after azem by -Binnert-om, sa bliid as in staring, det hy al dy torminten ontkomd -wier. - -Hy wier nou genêzen fen it patriotsjespyljen, en do er by syn âlders -kaem, hie de man net folle heil mear yn hûs; dy ljue wierne to steech -om sokke dingen gau to forjitten. - -Mei ytlike wiken gong er wer nei syn âld kertier yn de wâlden, en lyk -as it giet, det fen trouwen ek wer trouwen komt, sa gong it Minne ek, -hy naem Wypkjen ta syn wiif en joech him oan it arbeidzjen. It gong him -goed yn de wrâld, hy wier prinsgesind noch patriotsk, bihalven as Houck -Fûlbird him op ’e wei to mjitte kaem, den waerd er wer echt patriotsk -yn syn gemoet. - -Tonei kaem Minne to Dockum to wenjen, en dêr krige hy yet in lyts ampt -ef bitsjinninge fen de stêd, dat er op toffels waernimme en dêr hy -aerdich fen libje koe. En do einlinge de Fransken foart gongen en it -lân omkearde, do roun hy troch de stêd om, mei in Oranjestrik op ’e -hoed sa great as in botses boltsje. En as de Dockumers den Oranje boven -tsjin him rôpen, den rôp hy út hals en kiel werom: - -“Oranje boven en de Franschen er onder, “En die anders seit, die slaat -de donder.” - -Hy wier oars yet al blau fen binnen, mar hy waerd nou giel fen bûten, -om syn bitsjinning net to forliezen. - -MYN REIS MEI PARSOP NEI STED. - - -Us Lânhearre forhelle my ris, det men fen parren wyn meitsje koe as -oalje, en om ’t ik de romt’ fen parrebeammen yn ’t hôf hab, sei ik -forline moandei tsjin myn wiif: ik scil Lânhearre de eagen ’ris -útstrike. Ik naem in fetsje fol parren, en treau se twiske twa toellen -út, ik liet it sop troch in broudoek rinne, en tape ’t yn in flesse. De -oare moarns teach ik mei dy flesse en trije hûndert goune lânshier nei -stêd. - -Daelk dêr ik de Easterpoarte yn stoep, stie in man mei in spaensk reid, -dêr in silveren keatting oan en in passeleinen knop op siet, yn ’e hân; -dy seach my oan as in earn en frege rimpen: _Heb je daar water, -boer?_—Wetter, man! hwet wetter? frege ik.—_Ziekewater_, sei de man.—Yn -dy flesse, mien’je? né man, dat is parsop.—_Zoo, dat is wat anders_, -sei de man; hy seach de poarte út, en sei: _het is niet best te gaan, -boer_. - -[Yllustraasje: DE EASTERPOARTE TO SNITS.] - -Fiif húzen fierder stie in oaren ien, en dat wier der al wer: _Wat heb -je in die flesch, boer?_—Neat Hear! sei ik.—_Wat duwel, dat is in raar -antwoord; jou heb er dochs wat in._—Nou ja, sei ’k, as je ’t krekt -witte wolle, parsop for ús Lânhearre.—_Zoo, krekt, dat is zoo, vraag -excuus; in sludderich weertje, he?_—en dêrmei gong hy fierder nei de -poarte. - -Nei ’t ik op ’e Easterdyk noch in kear oanraemd wier om de flesse, kaem -ik bihâlden en wol yn ús kertier op ’e pôle. Dêr sieten twa -fellekeapers mei in bûterkeaper to redenearjen oer Domenijs-earlikheit, -konsjinsje en gnap biteljen. Ik sette myn parsop yn ’t finsterbank en -sei: dêrmei kom ik wer; ik scil my gau skearre litte.—Do ik wer kaem, -seach ik in pear spjochtige keardels mei de flesse skodzjen en -wrakseljen; den digere de iene der troch, en den de oare; en hja -gloerden der sa fûlbandich troch eft ’er in sekje sechstehealen út to -skoerren wier. Ik sei, dat is in divels wirk, hwet wolle jimme mei dy -flesse?—_Is ’t van jou zelfs, boer, of van jou vrouw?_ fregen se.—It is -úzers mei eltsoar, sei ik; parsop, dat ús Lânhearre habbe scil.—Mei ien -seagen se ús master mei de inketkanne reisgjen; en dêr fleagen se op -ta, det se hast oer eltsoar hinne trûzelen. Bliid det ik ’er ôf wier. - -Heare, kasteleinske, sei ik, hwet is der dochs geande yn ’e stêd? Ik -bin hjir wol ’ris mei ’n mirdefel hinne tein, det my in heal snies -smouzen oan ’t baitsje hingene, ear ik de stêd troch de mist sjen koe, -mar noait hab ik it sa sjoen, as hjoed mei dy flesse; miene se det de -boeren de stêdsljue forjaen wolle, ef is ’t oars hwet? dat binne der -nou al fiif dy oan dy flesse toarnd ha? hwet hâldt dat yn?—Ei, dat scil -ik je sizze, myn goede man, sei it wyfke. Folle nearringen binne slop, -en mei dat wiete waer de ierdappels djûr, en nou de bûter de hele -simmer sa goekeap is, is ’t net better. Om koart to gean, wy habbe hjir -rom genôch dokters, en dat scoe oars wol gean om oan ’t brea to kommen, -as de mâlktapers hjar mâlke en sûpe forkoften sa se ried en foer; mar, -noed fen hjar mingers steande, smite se der in treddepart wetter -yn;—nou kin lyts en great it fortarre en krije selde in mismiel. Koen’ -de dokters lyk as de ljue dy oansteld binne, om de iene d’oare de bûter -en tsjiis ta to weagen, fen beide kanten fen ’e evenar hwet gnobje as -hjar traktemint to lyts is om ’er earlik lâns to kommen, den wier it -hwet oars, mar nou moatt’ se ’er op út, ef de stôk yn ’e hals; en dy de -ljue de kwalen by sekfollen út it wetter oplêze kin, en bêst to foaren -lige doar mei in from gesicht, dy giet ’er mei op. It is in bidroefd -krús.—Ja, mar wyfke, sei ik, goede dokters habb’ jimme net licht to -folle.—Dat sizz’ je wol, man, sei se, mar hwer fyn’ jy se allegearre -goed, dêr sa ’n keppel binne? d’iene houn wirdt mei d’oare fûl.—In -slachter, dy syn healfearntsje dêr naem en der ’ris raer mei de greate -bile ynhouwe kin, sei: ik bitrou se bêst; ik hab ’ris mei in miel fen -in âld baerch, dy ik d’oare deis slachte en yn ’t sâlt lein hie, nei ’n -dokter west, om ris to sjen, hwet er dêr út meitsje scoe, en it earste -wier: _Pas vroeg man, vier dagen later had het mis weest! De patient -leit, hé!_ Ja dokter, as in stien. _Geen eetlust?_—Né, dokter.—_En het -andere wil ook niet?_ Glêd dien, dokter.—_De tong beslagen?_—Sa ’n -minsketonge habb’je noait sjoen, dêr is er dokter; en dêr mei lei ik de -baergetonge op ’e tafel, en spile hakken op. - -T. H. H. - -GRêFSKRIFT. - - -FEN IN WYNSûPER OP HIM SELME. - - -Wyn jowt libben; for my wier hja de dea. Nea seach ik de moarnsinne mei -in nofteren each. Noch binne myn bonken toarstich. Reisger! -bisprinkelje myn grêf mei hwette drippen reade wyn; stek in romerfol -út, en gean dyn wei. - -J. H. H. - -SOUN FORSTâN. - - -Ien fen de soannen fen in Fryske sé-kaptein, dy hwette lamliddich fen -skik en klirk by in abbekaet wier, takele him alle dagen as in jonker -op. Sa stoe er fen top ta teil yn peaske-pronk ienris foar ’e spegel en -sei yn him selme: “Ik bin flink fen liif en lea; de klean sitte my eft -se der my om getten binne; fammen hawwe sin oan my, en ik hab jild by -de rûs; hwet scoe in man as ik noch brek hawwe?” “Soun forstân, gekke -loebes!” sei syn heit, dy ’t yn ’e keamer stau, en him in earbân joech, -det er truzele. - -J. H. H. - -FOEKE SJOERDS. - - -My is eris forhelle, ik wit net eft it wier is, det ús stoarjeskriuwer -Foeke Sjoerds eren in lyts skoenmakkerke to Nijtsjerke wier. Dêr -moasten hja in nij skoalmaster hawwe, tsjin sauntich goune yn ’t jier; -hwent sa great wier dêr it traktemint. Do ’t ’er nimmen op útkaem en de -Nijtsjerker bern lang for wyld roun hiene, seinen se, det baes Foeke de -bern wol a-bie leare koe, en sa is Foeke Sjoerds, by brek fen better, -skoalmaster to Nijtsjerke wirden. Hy bleau ’er skoenmakker by; ûnder in -steand seil is ’t ommers maklik kloetsjen. - -[Yllustraasje: 1713 FOEKE SJOERDS 1770] - -Neijerhân hat er in bulte yn de âlde pompieren en stoarjes fen Fryslân -om snúfd, en it sa fier brocht, det er mannich goed boek, sa wol oer de -nije as âlde skiednissen fen ús lân, oan ’t ljocht brocht hat. Mar hy -is net sûnder help west. - -Nei ’t my fen âlde ljue altiten sein is, moat er in bulte to tankjen -hawn habbe oan Epo Sjuk fen Burmania, dy ’t do boargemaster fen Dokkum -wier. - -Nou moat ik jimme noch in staeltsje sizze, dêr ’t jimme de man sa -hwette út priuwe kinne. Jimme moatte den witte, det Foek-omme wier net -allinne skoalmaster, mar lyk as folle tiden, koster ’er by, en as -koster moast er ommers witte eft ’er preke wirde scoe ef net. Ienris, -do ’t de domenij út fen hûs wier, frege in húsman him, eft ’er snein -oer dei ek leard wirde scoe. “Dat wit ik net,” sei master. “As jy it -net witte,” andere de boer noartich, “hwa moat it den witte?” “Der -wirdt al preke, sei Foek-omme do, mar eft ’er leard wirde scil, dêr -doar ik net for ynstean.” - -Hjir út sjenne jimme det master in finen sliper wier; hy wier oars -wakkere stil en ynbânnich, en nei ’t my sein is, koe er net bêst út de -wirden komme. - -J. H. H. - -IN SKOTSK MIEL. - - -In earme heechlânner út Skotlân, dy net bêst Ingelsk koe, kaem yn -Londen en krige honger. Hy sei oan immen dy ’er noch al frjeonlik -útseach en him op strjitte mette, hwet er brek hie; mar dizze, sûnder -him nei in bakker to bringen, sei him koart wei, hwerom er net nei in -_pennycook_ gong. _Pennycook_ is yn Londen in man, dy de earme minsken -for in bytsje jild in middeimiel klear makket; in omstik brea, in byt -flêsk, in gleske bier, en dêr mei op en hinne. De heechlânner, dy -_pennycook_ net goe’ forstien hie, frege de earste de bêste, eft er him -nin _pennycut_ wize koe. Omdet _to cut_ yn it Ingelsk knippen en snijen -bitsjut, miende de man det de Skot frege nei in man dy skearde ef it -hier knipte, en wiisde him nei in brabier ta. De heechlânner tikke oan -’e doar; de brabier docht op, set him del op in skearstoel, jit de -bekken fol hjit wetter, makket skom mei in roune bâl fen sjippe, set de -bekken foar him op it tafeltsje del, en giet do de treppen op om it -skearmes to heljen. De heechlânner sette aenstons de bekken oan ’e mûle -en slobbere it sjipsop yn trije swolgen op, do bigoun er op it stik -sjippe om to kôgjen, dat er ek, omdet it sa glêd wier, mei in rep -orbere hie. De brabier, werom kommende, seach eft er foar de kop slein -wier, mar de Skot krige yn syn ienfâldichheit in dûbelstûr út ’e búse, -dy er de brabier yn ’e hân treau mei dizze wirden: “Dêr is ’t jild, -heite; it sop wier goed; mar dyn ierdappels binne danige kliemsk.” - -J. H. H. - -BATTHYANY’S DEAD. - - -(UT DE OARLOCH FEN EASTENRYK JIN HONGARIJE.) - - -1849. - - -Hongarijes eedle lieder, - Batthyany is nou wei; -Krûd en lead fen kroande boalen - Naem him fen dizze ierde wei. -Roaf kaem by de moarderije, - En men stiel syn skatten ek; -’t Earst geslacht fen Hongarije, - Moast yet oan de biddelsek. - -Magyaerske dapp’re helden - Fochten Hongarije frij; -Eastenryk syn roafkroäten - Sloegen en forjagen sy. -Nou kaem Ruslân mei syn benden - Ut it rûge noarden op, -Om it folkenrjucht to skenden - Mei de koegel, mei de strop. - -Hwet net fluchte koe moast stjerre, - Hwent genade wier der net; -Mar de sultan fen Turkije - Teande yet in minsklik hert. -Kristenboalen moatte leare - Deugd en edelmoedichheit -Fen in Turk, in man mei eare: - Skande for de kristenheit! - -Batthyany is formoarde - For de frijheit fen syn ryk; -Hongarije is forplettre, - Frijheitsstander laeit yn ’t slyk. -Heal Europa is fol woede - Om it yslik grouwelstik; -Mar de wraek komt mei syn roede: - Trilje den, tyrannen, skrik! - -Ienris scil dy dei oanbrekke, - As in swarte tongerwolk; -Den scil hiel Europa opkomme -vFor it eedle Ongersfolk. -Ja, Wandaelske tyrannije! - Tink net det de wraek forjit; -De eedle deaden, ja dy swije, - Mar hjar geast dy libbet yet. - -Libbet! edele Hongaren! - Spried him hiel it ierdryk oer, -Fier oer de Atlantis hinne - As in helder, heilich fjûr. -Hoopje, o Ongersman en Polen! - Yette is it tsjustre nacht: -Laeit de frijheit nou forholen, - Ienris komt se onforwacht’! - - -_Grou_, 2 Nov. 1849. -E. H. - - - - -TAHEAKKE. - - -TAHEAKKE. - -JAPIK INGBERTS. - -Jimme kenne him ommers wol, net? dy greate prefester yn ’t stellen yn -ús pake-en-hjar-tiden? Nou, Japik Ingberts hat ’ris in fyt útrjuchte, -dy moat ik jimme wol ’is forhelje. - -Japik wenne twisken in boer en in mounler yn, dy deilis waerden oer in -kou, en dat gong by ’t bruijen ôf. Lang stunen se; mar de tiid, dy -alles slyt, sliet hjar kwestje ek út, en ienders, do se beide yn ’e -herberge sieten, kaem Japik der mei in slingerslach twiske beide en -makke de frede. De boer wier der sa mei op ’t skik, det er de mounler -aenstons de oare deis to gast noade op twa einfûgels, dy’t er krekt -sketten hie. Japik scoe se briede; hwent dy koe koaitse en stelle fen -beiden. De oare moarns sloech de klok middei, en noch wier de mounler -der net. “Scoe er ’t ek forjitte?” sei de boer. “Kom, ik scil him mar -gau helje.” Sa as de boer út de doar wier, brocht Japik de twa -einfûgels by in pear drege poepen yn ’e skûrre-reed, dy de bistkes yn -in amerij bihimmelen. Mei’t de einfûgels op wierne, kaem de boer wer en -sei, “set it iten mar op, de mounler komt al.” Mei ien bigoun de boer -de messen op ’e hoeke fen ’e mûrre to slypjen, en Japik gong nei -efteren; mar yn pleats fen de fûgels wer út de termen fen de poepen to -heljen gong er de mounler to mjitte, en sei tsjin him: “De divel, maet, -hwet hat de boer it bryk mei dy foar. Dou biste in goe’ frjeon fen my, -dêrom siz ik it dy; mar hy wol dy de beide earen fen de kop snije. Hark -mar! dêr slipet er ’t mês al.” “Dy loebes! sei de mounler, “woe er my -sa bitrekke? Nou wit ik hwet dy frjeonskip bitsjut.” En dy mei ien op -’e hael wer nei syn mounle ta. Do Japik aenstons nei de boer, dy’t noch -al stie to mêsslypjen en him frege: “haste de fûgels net?” “Wel, sei -Japik, dat is in nuvere gast dy mounler; hy komt de doar yn, skoert my -de panne mei einfûgels út ’e hânnen en rint der mei foart.” “Dêr scil -him de divel for helje! sei de boer, ik moat der dochs ek ien fen ha.” -En de boer sa mei it blanke mês yn ’e hân en de bleate kop de finne út, -en de mounler efternei, rinste net sa haste net. “Ien! ien! gûlde er -him nei sa lûd as er koe, ien mar! d’oare scilste hâlde.” Mar de -mounler, dy ’t mês seach, miende det de boer it op in accoart smite woe -en mar ien fen syn earen hawwe woe; dêrom spile er hakken op, en sa -krigen se allebeide nin byt. - -J. H. H. - -Oanteikeningen fen -DON ANTONIO DE MAGINO. - - -Volle Maan. Maendagh den 31/ ’s morg. 10 u. 41 min. in de weeghschaele; -groeysaem. Der binne forskate skealjen op ’e wrâld, minsken, mar Don -Antonio ken der mar twa, in polletike skealjen en in ordenaris -dagelikske skealjen. Yn de polletike weage se inkel hwet swierst is yn -’e pong ef yn ’t bilang, en dy is makke for de greaten fen ’t ierdryk, -binammen for de keizers, keningen en prinsen; yn sa’n dagelikske -boarger-skealjen weage se mar simpel hwet binlik, fromst en earlikst -is, en dy is for de gemiene ljue. Yn dizze tiid komme der lykwol ûnder -de boargerminsken ek inkelden, dy ’t oan de polletike skealjen toarne -wolle, en dat bikomt hjar as de houn de woarst. Hwent de oare boargers -sizze, det se biskiters binne, en wolle neat mei hjar to dwaen ha. Ik -Don Antonio ha dy skealjen yn Italien ek ’ris probearre; mar, minsken, -it is sa nau to hitten! It spande om trochslach to krijen, en de -prinsen, dy’t der flink it hantsje fen hienen, laken my noch út ta det -sa’n knoffeler as ik oan hjar skealjen poarne doarste. - -De deuker: dêr forsjit in stjerre troch de _weeghschaele_. Hwet scoe -dat bitsjutte? Ha! Don Antonio de Magino sjucht it al. Oer hûndert -jier, krekt oer hûndert jier, siz ik jimme, den rache en skelde in -partij boargers op de keningen en greaten krekt eft se nin turf heech -binne en ûnderwiles wrakselje en wrame se om in skealjen to krijen, dy -wol tsjien ’ris sa polletyk is as der noait ien yn de hânnen fen in -prins west hat. Bankerot spylje, falske boeken hâlde, wer greate -negoasje dwaen, moai klaeid gean, sûpe, frette, banketearje, hoerkje en -hjar fortille oan fleskfetten, alles fen it jild fen de earme minsken, -dy se oplichte hawwe, dat binne mar wyssewasjes by dy hearen. - -Dêr forsjit wrychtich al wer in stjerre! Dy is noch wol helte greater -as de earste! Ja, mannen, mar nou is ’t noch ek wol helte briker; hwent -de measte earlike ljue, dy noch net stellen hawwe, prate net allinne, -mar hannelje en wannelje mei dy skelmen en bankerottiers krekt eft der -noait nin stek oan los west hat. Dat wol nei it dom bigryp fen Don -Antonio de Magino sizze, det dy earlike ljue allehiel’ nin bien mear yn -in bankerot fine, en det se ek mei in tontsje twa striken gean scille, -sa gau as se mar in bytke yn ’e knipe komme. As ien fen jimme oer -hûndert jier noch libbet, dy moat him foaral en bileaven for de -neikomlingen fen dy earlike ljue wachtsje, en de beide hânnen deun op -syn haloazje-bûske hâlde, as er neist hjar yn ’e tsjerke sit. - -Mannen, mannen! Sjugge jimme it wol? Dêr barnt in great fjûr oan de -himel tichte by de _weegschaele_. Hwet scille wy nou ha? Kom, Antonio -scil it fjergesicht ’ris úthelje; dat lûkt danich oan. It liket wol in -bakker, dy brea yn ’e oun sjit. Né, né! Don Antonio de Magino sjucht it -al, frjeonen! In partij binne greate skelmen wirden: de earlike ljue -skouderje de skelmen net, mar achtenearje se allike goed as ien, dy -altyt from en earlik bitelle hwet er skildich wier. Minsken, Minsken! -nou is ’t allegearre tsjef wirden, en dat tsjef barne se dêr boppe. Mar -stil ’ris! Scoe dat wol wier wêze? Kinne it ek smoarge pipen wêze, dy’t -se útbarne om der neijerhân krekt as nije wer út to smoken? Né, né! Don -Antonio de Magino hat it wol goed sjoen. It wirdt net _út_-barnd, mar -_for_-barnd; it is tsjef. “Yn de oun mar!” roppe se dêr boppe. Sjen -’ris, minsken! It is in griis en in grouwel. De blauwe lôge en de -fonken fleane ’er nei troch de hege himel. - -_Nota Bene_. De skealjen, dy oan ’e himel hingje, en dêr it greate -himeleach oer en troch giet, dat binne skealjen fen de suvere -rjuchtfirdichheit. Dêr wirdt it yn ’t ein allegearre yn woegen, Don -Antonio de Magino ek. Meitsje mar, det jimme wicht hâlde kinne. - -YBEL EN JELKE, OF DE BOASK OP IT IIS. - - -Der ried in gnap faem fen _Suwâlde_ nei stêd; -Hja wier ris opstreake sa tsjep en sa glêd; -Hja waeide en hja swaeide sa flink oer it wiid, -En ried mar mei alle de fammen om striid; -Hja wier sa fornimstich, sa prot en sa wiis, -En seach nei nin redens en seach nei nin iis; -Hja glied ’er mar hinne en tocht nearne net om, -It hertsje dat wier hjar sa nommel en rom. - -En kamen hjar fammen to mjitte op hjar wei, -Den rôp se fen fierren al: “dei fammen, dei!” -Mar feinten dêr like se neat mei op ’t skik, -Dy joech se op it moaist ’ris in frjeonlike knik. -Sa dreau se foar ’t wyntsje de Langemear del, -Mar, Jemi! hwet waerd se do bjustere kel, -It roun hjar sa kâld en sa skril troch ’e lea, -Hja wirdde sa wyt as de baerlike dea. - -Hja taest’ nei hjar hals en hja skrilde der fen, -En gûlde: “dêr haw ik myn kroantsje forlern! -Dat kroantsje, dat krige ik fen oarre to jow, -“Dat laeit op it iis, en hwet moeit my dat nou!” -Hja swinkte werom, nei _Suwâlde_ wer ta, -En socht om dat kroantsje, en se digere sa, -Hja skrepte en hja snúvde tsjin de eastewyn op, -En pûstte as in man mei it kin op it krop. - -Dêr dreauke fen fierren in feintsje hjar oan, -’t Wier Jelke, de Birgommer bysitters soan; -Dy rôp al: “Wel, honke, ho rydste sa hird?” -“Ei fanke, kom stan hwet, en sprek ’ris in wird.” -“Myn kroantsje, sa kriet se, dat haw ik forlern, -“Dêr ried ik sa om, en dêr scoe ik nei sjen.” -“Dyn kroantsje? dat is al nei _Altenborch_ ta: -“Dat wit ik, dat scil de kast’lein dêr wol ha.” - -“Ho baestou sa nuver fen _Altenborch_ ju? -“Ja, haw dou de gek mar mei simpele ljue.” -“Och, faem, ik haw siker de gek net mei dy, -“Liz op mar, ik siz dy, en ryd ’ris mei my; -“Liz op mar dyn hân, kom, liz op mar om nocht.” -Dêr rieden se hinne as in fûgel dy fljocht! -It hearren en sjen wier hjar omtrent forlern! -De holle dy gonze en dy sûze der fen. - -En krekt as in laem yn ’e finne wol docht, -Sa sprongen se oer dykjes en ronfels út nocht; -En kamen se fammen en feinten neiby, -Dy swaeiden se en swongen se as ljippen foarby. -“En, holo! dêr hawwe wy _Altenborch_ nou!” -Sa rôp er, en kraste ’ris det it sa stau. -“Kom Oeble! jaen nou ’ris hwet brandewyn, frjeon! -“Wy ha’ dochs yn lang fen dyn sûpkes net preaun.” - -En Oebele dy skonk hjar in gleskefol yn, -En Jelke dy moezze er it kroantsje by yn. -“Haboes nou, jong fanke! kom, bring my ’ris ta: -“In rider dy swit, komt in dripke wol ta!” -Dêr foun hja yn ’t gleske hjar kroantsje werom! -Hwet waerd it dat fanke do noflik en rom! -It brochte hjar sinnen alheel wer yn ’t stjûr, -Hja flijde hjar smûkjes by ’t knappende fjûr. - -“Dou bysfeint, sei sy do, hwet haste my hawn; -“En hwerom, siz, brochste my net yn ’t forstân? -“Hie ’k nou mar myn strinkje mei gitten ek wer, -“Den hie ik myn winsk en den hie ik myn ker.” -Nou seach se sa frjeonlik, sa noflik, sa blier, -En teach do ’ris tige mei Jelke to bier: -Hja hoalle en hja lúst’re en hja hie him sa ljeaf, -En klamm’re om him hinne as de bân om ’e skeaf. - -“Wel, Ybel, sei Jelke, is ’t dy dêrom to dwaen, -“Den ride wy mar nei de Ljouwerter baen.” -Hja moasten noch earst op ’e _Froskepôle_ oân, -Dêr smakket in minsk boerekoffy sa skoan. -Hja rieden nei stêd, en hja koften in string, -En rieden nei hûs ta, en út is it ding. -Hwent Ybel en Jelke dat waerd ’er in span: -Hja socht om in kroantsje, en hja foun in tsjep man. - - -_Tollens_ fen fierren neifolge. -1832. -E. H. - -[Yllustraasje: YBEL EN JELKE. IISWILLE.] - -DE IERE MAIMOARNE EN DE MINSKE. - - -Dêr ha we it ljeave foarjier wer - Mei al syn noflikheit! -Elts fûgelke is wer yn de wer - En sjongt, en gûlt, en geit. - -De ljeave flinter komt ’er út - En dwarlt de fjilden om, -En siket mei syn fine snút, - It swiet út krûd en blom. - -Hark dêr dat sefte siichje ’ris - Troch blêd en twiichjes gean. -Snuve op! hwet is de moarnloft - fris Hjir yn dy boeken lean. - -Hark dêr dy ljeave nachtegeal! - Scoe dy hjar leedsang jaen? -Ho kweeljend, earnstich klinkt dy teal - Sa dompich út dy loan! - -“Wy binne allegearre blij,” - Dat roppe se ús nou ta: -Ja, stomme blomkes sizze my: - “Den biste it ek wis; ja?” - -En biste it net, och, minskebern! - Hwet dochste yn ’t ljeave fjild? -Krûp yn dyn hûs by de hirdshern’, - En sucht, ef tel dyn jild. - -De greate master fen natúr - Formeidet hjoed syn bern; -Hy spriedet ’t fjild mei blomkes oer - En lit syn goedheit sjen. - -It gêrs komt út de groun as brûs, - De beam syn knopkes set. -Fjild op! forlit it neare hús, - Dy ’t hert fol soargen het. - -Fjild op, mei lichte trêd en swier! - Wêz’ blij mei krûd en djier. -Sjen op! ’t ropt alles heech en fier: - “Us God is great en goed; - -“Is great en machtich, ivich goed - For al syn créatûr: -Dou, minske, biste sof en tsjoed; - Och, jaen dyn soargen oer.” - -Dat sizze blom en fûgels my - As tsjûgen fen Gods macht; -Mar hwerom sjonge en pronkje sy - Net yn de tsjustre nacht? - -Hjar sang, hjar swiete melodij - Komt mei de dage oan: -Ut ljeafde en pearsjocht sjonge sy - Wer om Gods ljeave moarn. - -Mar ’t is oan dy allinne jown - Gods greatheit oan to sjen, -En den, fen ierde en flesk ontboun, - Nei Him ta op to tsjen. - -Mei krêft’ge wjukken rjocht, myn siel, - Dy tsjin Gods himel oan! -Oanbid mei de earste sinnestriel - De Skepper fen sa ’n moarn! - - -1833. -E. H. - -[Yllustraasje] - -FAMMEWILLE. - - -Heare, Saske, hwet in nocht! -Hear ik dêr de trommen net? -Blinke de gewearen net? -Ljea! It Skuttersfolk is thús; -Daelk is ’t keamerop mei ús. -Den springst’ mei hjar yn de bocht; -Heare, Saske, hwet in nocht! - -Saske binn’ dyn redens klear? -Al de Skutters út it lân -Nimme in famke by de hân. -Saske, heste boaske, ljea? -O dyn Skutter is net dea. -Fiel, dou hest him by de hân, -Dy syn trou dy joech to pân. - -Ryd den det it gûlt en giet: -Nin faem dy allinne stiet; -Alles rit wer pear oan pear, -Saske, is dyn ark al klear? -Liz’ nou oan, in tútsje ta, -Nin poepinne scil him ha. -Foi dat wier nin wachtsjen ljea! -Sûnder Skutters wier ’k ljeaver dea. - -IN PEAR FERSKES UT DE QUICKBORN. - - -(Platdútske rymkes, Klaus Groth) 1857. - - -Dr. E. HALBERTSMA. - -JOUNFREDE. - - -De wrâld is o sa sêftkes, -As laei hja yn ’e slom, -Men heart nin sucht, nin laitsjen, -Hja libbet, mar is stom. - -It sûzet troch ’e blêdden, -Sêft as in bernesliep; -Dat binn’ de widzesankjes -For kij en ’t froede skiep. - -It doarpke laeit yn ’t tsjuster, -In nevel laeit ’er oer; -Twa ljeafsten heart men lústrjen, -As ’t frjeonlik dou-gekoer. - -Men heart de kijkes snuven -Yn ’t lange, griene krûd, -Dat houwen en dat snuven -Dat is it ienichst lûd. - -Dat ’s wis de Himelfrede, -Nin haet, nin niid, nin spot; -O! ’t is de tiid fen bidden,— -Hear my, o goede God! - -SNEINSREST. - - -De stille rêst is yn it hûs, oer ’t fjild is nin getier, -En op ’e delle laeit it skaed, de sinn’ skynt op ’e wier. -Dêr is in plak for frede en rêst, binêst de jonge frou! -Hja triuwt hjar berntsje oan it boarst, sa ljeaflikjes en sa trou. -Nin wolk is yn ’e blauwe loft, op ’t wêzen nin fortriet, -Nin lûd is oer it stille fjild, as ’t plechtich klokgelied. - -ALD-JONG. - - -Wy gongen togearre yn ’t fjild, myn Hans, -Wy gongen togearre to rêst, -Wy sieten togearre oan ’e disk, -Sa waerden wy griis op it lêst. - -Trep op sa licht, trep ôf sa traech, -Sa mannich, mannich jier— -’k Ha dochs myn Hans yette krekt sa ljeaf -As do mei ’n kroes kop hier. - -NIJJIERS-WINSK FOR 1841. - - -_DE WACHTMAN._ - -Toalf slacht de klok yn de âlde toer, -It winter-waer is kâld en sûr. -Ik wol mar út it wachthús gean: -Mar sjen ’k dêr jinsen immen stean? -Dêr komt in skynsel op my ta; -Hwet wol dy faem mei blommen ha? -De klean dy binne wyt en rea, -Dy flodderje hjar om de lea. -Ei, ljeafke! siz, ho lakest’ sa? -En rikst’ my moaije blomkes ta? -Dat is sa nuver hjir op strjitte, -Dat mei wol tsjoenderije hjitte. - - -_IT NIJE JIER._ - -Ik bin _’t Nijjier_, sa is myn namme; -Ik bin yet fen in âlde stamme: -Myn mem wier _Hertha_, de Godinne, -Fen alle minsken mem en minne; -Dy al hwet libben hat op ierde -De segen en ’t gelok ta fierde. -Kom, wachtman, lit my hjir hwet bliuwe; -It lykje hjir wol tsjeppe ljuwe, -En lit my einling hinne rinne, -Dêr al myn sisters gongen binne. - - -_DE WACHTMAN._ - -Men acht hjir sokke fammen net, -Dy nachts op strjitte omrinne as slet. - - -_IT NIJE JIER._ - -Ik kom fen God hjir yn it lân, -Om goed to dwaen mei ’n mylde hân; -Dêrom lit my mar feilich binnen, -Om ’t goede dalik to bigjinnen. - - -_DE WACHTMAN._ - -Wel, bistou sa’n fornamen frou? -Kom, wolkom den yn ’t âlde _Grou_; -En strui den út, nei east en west, -Hwetstou fen God ontfinsen hest. -Jow sinneskyn genôch en rein -For ’t sie, dat yn de groun wirdt lein; -Jow de earme ljuwe wirk en brea -En berntsjes mei gesoune lea. -Jow rike ljuwe in edel hert -To heeljen earme ljuwe smert; -Biskerm de Keuning en syn hûs, -Jow frede yn paleis en klûs. -Stjûr ús in nije Grytman oer, -Dy de âlde liket yn ’t bistjûr; -En meits ek de âlde, as Gouverneur, -Der Friezen eare en freugde en fleur. -Skink ek de boarger goed gewin -En frede yn it húsgesin; -De keapman, skipper en de boer -Lit dy it goed gean op den djûr; -En ljue, dy tsjiere om in strie, -Bisêftsje dy mei goede rie. -Dy noait genôch ha, skink dy neat, -Dy binne dochs oan de earmesteat, -Mar bring forleeg’ne ljuwe treast -En de earme siken aldermeast. -En mennich faem, dy kreunt en stint, -En ’t wetter oer de wangen rint, -Jaen dy yn ’t ein hjar hertewinsk, -Jaen dy in keardel as in stins. - - -_IT NIJE JIER._ - -Dat alles kin ik jimme bringe, -Mar ien ding wirdt ’er by bitinge: -Pas jimme op! De Grouster ljuwe -Moatte altyd âlde Friezen bliuwe. -En as hja ’t jier forkeard bigjinne, -Den koe it yet wol earsling rinne. -Wêz’ wirksom, kloek, mar ek pleizierich, -Den bliuwt ’t âld _Grouwergea_ woltierich: -For loaijens bring ik mei in roede, -Dêrom wêz’ elk mar op syn hoede. - - -E. H. - -[Yllustraasje: DE GROUSTER ROTTELWACHT.] - -GROUSTER ROTTELWACHTS NIJJIERS-WINSK FOR 1842. - - -Ho fljocht de tiid dochs foart! -Sa blaest de stoarm de weagen -Yn skom en bûrlen wei.— -In skynsel foar ús eagen! - -Der ’s wer in jier ten ein; -Ho fol fen soarch en lêsten! -En mennich goede frjeon -Kaem yn it grêf to rêsten. - -Wy libje yet, Godtank! -Kin men ’t wol libjen neame? -Hwent mennich fljocht ’er troch -As ’t foaltsje sûnder teame. - -En mennich droamt ek mar; -Hy wit net det er libbet. -In oar is ’t libben sêd, -Dy klaget ef dy kibbet. - -Is dat de tankberheit -For ’t goede dat wy krije? -“For ’t kwea”, ropt mennich licht: -O, lit ús dêr fen swije! - -Hwet de iene ôfnimd wirdt, -Hat de oare wer oerfloedich: -De rykdom bringt syn soarch; -Dy soarch hat wirdt swiermoedich. - -En de earme hat mar soarch -For klean en for hwet iten, -Dat faek fen rike ljue -Oerdedich wirdt forsmiten. - -Syn greatste fyand is -De bittre kjeld en honger, -In hûsfol earme bern, -En ’t jamm’re brea-gelonger. - -Sa hat elts hûs syn krús, -Syn swierrichheit en lêsten. -Is ’t op in sekfol goud -Wol altyd swiet to rêsten? - -De nijjiersdei is dêr! -In dei fen lanterluijen. -De winsken heart m’ oeral -Sekfollen for ús struijen. - -De ljuwe fen de stôk -En fen de âlde rottel, -Dy komme ’er ek wer oan -Mei hjar nijjiersgekwattel. - -Elts rymt sa goed er kin; -Wy rime neat as winsken -For boer en edelman, -For goede en kweade minsken. - -Us jonge Grytman earst -Wirdt winske heil en segen, -Gesontheit en gelok, -En elts him tagenegen. - -De ljuwe fen ’t Bistjûr, -De Tsjinners fen de leare, -De keapman en de boer -En dy de bern meneare; - -Mar de earme minsken ek, -Dy sa nei wirk forlange, -Bifelle wy elts oan, -As kjeld en earmoed strange. - -Dy winskj’ we in tankber hert -For alle goede dingen, -Dy ús de Himel jowt -Yn túzen segeningen. - -Us Grouster fankes ljeaf, -Dy sa nei frijers wachtsje! -De hoop dy libbet yet: -Wol dêr foaral op achtsje. - -Nou binne ús winsken út, -Wêz’ nou den ek tofreden. -Wêz’ bliid op dizze dei, -Mar mei forstân en reden. - - -E. H. - -GROUSTER WEACHBRIEFKES 1839. - - -I. - - -_In wird fen de Weachmasters oan de Merkegasten yn Groustermerke._ - -Forline jier tochten wy: nou is ’t for ’t lêst det wy jimme hifkje, -frjeonen! Under de greate heap, dy ús de flesksek joegen to weagen, -wieren rju dy ’t ús skeetsk oanseagen, krekt eft se sizze woene: “Jimme -ha de skelm spile, feinten!”—Det dêr neat fen oan wier scille wy net -sizze; mar, minsken! it koe net oars om it stik brea. Der binne folle, -dy gean mei in moed fen hûndert poun op ’e skealjen, en as wy hjarren -den mei ús wichten bitsjutte, det se to licht binne, den smite se ús -noartich it skrokke weachlean nei de kop en woene der ús wol in mep by -jaen. Der binne oare, dy ’t jier op jier tsjin wille en tank in poun -mannich oplizze. Dy tinke: nou bin ’k lykwol net groeid. En as de punt -fen de evener den yet altyd op hjar tawiist, den is ’t: “Hawar, ik wol -net wer.” En as wy dat hearre, den giet ús de moed yn ’e hakken sitten. -Noch hiene wy ljue, dy ’t keken op ’e wichten wieren, en wy brûkten -gûds dy ’t yn saun jier net by de itigmaster wêst hiene,—net omdet wy -dy man net bitrouden, mar omdet it sa’n ougrysliken jild kostte. Wy -bigripe net hwêrom se de eveners ek net itigje,—hwent dat is in goudmyn -for de biskiters. Mar ho stilder ho better. - -Al dy minsken ha wy om ús eigen bilang hwet bigûchele en sa ha wy de -iene hwet jown en de oare hwet ontnomd, sûnder det wy it mês der by -hoefden. - -Om nou dy noartige ljue ta klanten to hâlden, wolle wy hjarren -bitsjutte, det it gjin skande is al dript hjarren it fet ta de boksen -út, ef det men se mei in kearse fen efteren trochljochtsje kin. Dêrom -ha wy in list fen de Weachmasters út Ingelân en Frankryk komme litten, -dêr ’t wy jimme de útrinders fen opjaen scille. - -George de Twade foun op in reiske yn ’t greefskip Lincoln ûnder syn -ûnderhearrigen ien, dy woech 583 poun. Hy wier om ’e mil 10 foet en 4 -tomme tsjok, hy wier 6 foet en 4 tomme heech. Dy man syn iten waerd net -folle, mar hy pluze deis 18 poun flesk op, bûten ’t byspil. Hy stoar yn -syn tritichste jier. Ien fen syn saun berntsjes, in jonge fen fiif -jier, krige in pakje klean út ien fen de mouwen fen heite jas. - -Eduard Brimet, in Ingelsk keapman, stoar op dyselde âlderdom to Mader -yn Essex, dy woech 609 poun. Saun ordintlike mânljue koene tagelyk yn -syn jas biknoopt wirde. In forwoechsen skroar, dy ’t graech in slok -mochte, naem oan om for in skelling troch ien fen de mouwen fen Brimet -syn ûnderbaitsje to wramen. It keareltsje kaem der troch, mar mei folle -skreppen. - -Michel Sponer, yn de prowinsje Warwich, wier de baes fen alle -bealchseinen. Hy woech fjouwer wike foar syn dead 649 poun. Hy wier 57 -jier en koe net gean, mar ried alle dei yn in wein dêr ’t er krekt yn -koe en dêr ’t er út en yn takele wirde moast. Nei syn dead wier er fen -’t iene skouder oan ’t oare 4 foet en 3 tomme. Op ’e jiermerke to -Atherston krige er rûzje mei in smous, dy him mei in pinmes yn de -termen rippe woe. Mar Abram koe mei it lytse mês net troch ’t fet -rikke; oars hie Michelom do in lyk wirden. - -De Fransken dije sa goed net. De heechste dy dêr bikend is woech 385 -poun. - -Nou hwet fen de lichte ein. - -In sweedsk skoenmaker woech op syn tritichste jier, mei ’t skoatsfel -foar, 43 poun en wier dôch 5 foet en 4 tomme heech. Hy is mei in -simmertwirre to Stokholm fen ’e strjitte ôf op ’e tsjerkegoate set. - -In dounsmaster to Rouaen woech mei fyoele en strykstok 33 poun en in -lead mannich. Hy wier 5 foet en 2 tomme heech. Hy naem ienkear oan om -in deuntsje to dounsjen op tûzen skriesaeijen. Hy die dat al, mar twa -aeijen, dy ’t net goed op ’t ein stiene, rekken stikken. Sa forlear de -man de weddenskip en do skeat er him sels foar de kop. - -In skroar út Hamboarch, fen amper 5 foet heech, woech nei iten 32 poun. -Hy iet folle fisk. By hirde wyn droech er lead yn ’e skoen om fêst to -stean. - -Dit binne mar inkelde út de greate heap. Nou kinne wy jimme fortelle -fen ljue, dy ’t op in biezemstôk troch de loft fleane ef op aeisdoppen -nei Eastynjen reisgje. Mar dat binne tsjoensters, sokke telle wy net. -Bikreun der jimme mar net mear oer, det de iene in hûndert poun mear -hat as de oare. Wy woene ’t wol hwet liker ha yn de wrâld. Mar wy wolle -der ek net mear oer falle, al krije wy se as salmen sa fet ef sa toar -as stokfisken. Om’t it ús om jildfortsjinjen to dwaen is, hâlde wy ús -fen alle rie ôf. It giet en bliuwt dôch lyk as in glûpert fen in jonge -tsjin syn mem sei: - -De iene pronket sûpt en set, -De oare neat to bikken het. -De iene giet yn sydne klean, -De oare nei de lappen flean. -De iene laeit yn fear en plom, -De oare hat noch yn noch om. -De iene hat linnen yn ’e kast, -De oare hat neat oan ’e bast. -De iene yt dat hy graech mei, -De oare beane alle dei. -De iene yt tsjokke rizenbrij, -De oare keallesûpen lij. -De iene dy drinkt bier en wyn, -De oare slacht ’er wetter yn, -De iene kin fen fet net rinne, -De oare springt der ribskien hinne. -De iene hat neat yn ’e bûs, -De oare gounen by de rûs. -De iene nimt in wiif yn ’t bêd, -De oare is froulju wêrs en sêd. -Us heit dy skrept en docht syn bêst, -Us mem dy sûpt en fret fen ’t bêst. - - -“Kinste oars net, loebis?” sei syn mem. En hy striek út. - -Nou farwol yn ’e merke! Wachtsje jimme for brân en snijen, en foaral -for de smouzen. - -_Grou_, 24 Oktober 1839. - -H. Epema, _Weachmaster_. -S. de Vries, _Scriba_. - -GROUSTER WEACHBRIEFKES 1840. - - -II. - - -Wy winskje jimme gelok mei ús nije Goeverneur. Jimme kenne Sytsma as in -Fries yn mirch en bien, dy it lân, dat er regearje scil, ken en ’t der -bêst mei mient. En nou sizze wy: Wolkom yn de merke, folkje! de iene sa -wol as de oare. Mei rokken en stokken, mei prûken en broeken, mei -jakken en pakken, mei linten en flinten, garren en harren, allegearre -wolkom!—Wy binne der wer mei de weagerij. Us úthingboerd is net great -en wy mjitte it nut en de lof fen ús wirk net by Nederlânske jellens -út, lyk as gelearde en ongelearde swetshanzen. Wy mochten oars ris -minder dwaen as sizze, en as stadige lju den seine: “It feilt wol ’ris” -..... dat scoe ús searder dwaen as det in lûdropper ús for biskiters -útrachte. Mar wy wolle graech det de ljue ús flitiger bisiikje, om ús -en hjar eigen bêst. Wy habbe folle bêste mingers, dy ’t ús jier op jier -de rompslomp op ’e skealjen bringe; mar der binne ek folle, dy der -noait om tinke, eft se mei hjar breasek foar- ef efterút gean: It -griist ús! - -Groustermerk sjen wy se ús foarby kuijerjen, dy de hele dei oars neat -dien habbe as hjar ierdske tabernakel goed to dwaen, mei kofje en -klontsjes as bargehokken, mei smoken en snuven, mei bittere, kleare en -swiete sûpkes, ef mei al hwet de tapkast for nektar to pronk set mei -forgulden letters,—mei gebradens, det it fet ta de hoeken fen ’e mûle -út rint,—mei appelsmots en bofferts, det de knopen fen ’e klean -boarste, en den soms yet de hoekjes en herntsjes mei rinnend gûd fol -jiette, sûnder det se witte eft se der hwet mei bidijd ha. Hja kinne -sadwaende út de liken groeije, ef, as ’t forkeard gong, scoene se ’t -hele grim kwyt wêze ear ’t se ’t tochten. En ho den to rie? - -It is nuver! tinke wy wol ris. Ho faek sitte de ljue to rekkenjen mei -de pong, en as der in knoarke jild oerfortsjinne is, o! ho nochlik -wirdt den de kast op dien. En dat hearlike liif, dêr ’t safolle _yn_ en -_om_ dien wirdt, dêr ’t nachts en deis op arbeide wirdt om it goed to -dwaen: dat net to weagen om to sjen eft it helpt ef net; it is skande! -Sadwaende rinne de knapskrinkels gefaer om libbens-liif in stokfisk to -wirden, en de wyndrinkers, det de learen sek út it fetsoen tynt en hja -gjin minsken lyk binne. Dat kin sa net langer. - -Wy scille de nije kening (hwent de âlde hear hat de effearen oerjown; -och! koene wy it ek sa fier bringe mei de weagerij!) forsiikje om in -wet, det eltse jongkearel, dy ’t in wiif ha wol, op eltse foet hichte -26 âlde pounen swier wêze moat, en dêrfen in sertefikaet nimme fen de -weachmasters. O hwet scoene se faek op ’e skealjen komme, as se hwet -lichtliddich wieren, en hwet scoene de breiden hjar faek hifkje, eft se -’t wicht hast hiene. En wy, wy hiene kâns op in stikelpingje as wy in -trije for in fjouwer oanseagen. En it scoe spanne ef wy biswieken lyk -as folle, dy ’t offysjes habbe. As der gjin twang komt, sjen wy net út, -det it yn ’e heak to krijen is. Sa liket it wol, det de minsken twongen -wirde moatte, lyk as de baerch fen ’t âld wiif. - -Hwet in gegnoar tsjin alles hwet om bêst dien wirdt. Hwet in gegei oer -de djûrte fen ’t skoallegean! Mar hja bigripe net, det it saunris sa -goed is as dat âlde ge-_ab eb ib ob ub_, en den wer _ba be bi bo bu_. -Hwet hiene de lju dy dat opsizze moasten, in wirk om troch ’e wrâld to -kommen, hwent hja wieren en bleauwen kouwedom. Hja tochten oer ’t -forstân fen ’e bern lyk as oer hjar greiden,—det ús ljeaven Hear beide -grienje liet as ’t tiid wier, om ’t dy iere gêrskes dôch net strieken. -En sa tochten se noait om _ontwikkeling_! Ho dom, net? Hwet is der do -al in forstân forroaste en forwirden, omdet men net wiste fen -_ontwikkelen_! Nou leare se ommers fen alles yn in amerij. Ja, al wolle -jimme de bern ta kinsteners for Franconi opliede, in leksum mannich yn -’e gymnastyk, en klear is ’t as in klontsje! O, as jimme dy sprongen -seagen! - -Jimme binne oars ek dwersdriuwerich. Jouns wolle jimme net út de -herbergen ef jimm’ moatte der troch de frouljue ef brijleppel wei tokke -wirde. En den doare jimm’ ek yet sizze, det de foetten sear dwaen, om -’t wiif hwet wys to meitsjen. Jimme wolle de wichten net itigje litte -al is ’t noch sa. Sokke stjonkerts wieren der op ’e 1e Oktober yet 19 -en dêr yet in dûbeldjerre ûnder. Jimme ..... mar hou! wy binne weagers -en wolle net _yn_ de sek kypje. Mar men docht wol rimpen in taest as -men immen oansprekt. - -Forline jier joegen wy in register fen swiere en lichte ljue, nou -scille wy it jaen fen greate en lytse. Dat is wol bûten ús fak, mar wy -dwane ’t om ’t bêst,—om sokke, dy ’t as in Itaeljaenske popelier yn ’e -hichte sketten binne, en sokke dy ’t men proppen ef kannestoppen neamt, -to bitsjutten, det se de greatste en de lytste net binne en hjar dêrom -net skamje moatte om by ús op to stappen. - -Yn ’t jier 1735 wier yn Parys ien to bisjen út Finlân, fen 6 foet en 8 -tomme. Thoresbey yn Ingelân wier 7 foet en 5 tomme Ing. In tsjinner by -de hartoch fen Wurtemberg 7-1/2 foet Rynl. Ien yn Ingelân 7 f. 6 t. Yet -ien 7 f. 7 t. Id. 7 f. 8 t. Ing. Cajanus yn Finlân 7 f. 8 t. Rynl. ef 8 -f. Sweedsk. In boer yn Sweden allike heech. In soldaet fen de garde fen -de hartoch fen Bronswyk-Hanover 8 f. 6 t. Amsterdamsk. De reus Gilli -fen Trente, yn Tyrol, 8 f. 2 t. Sweedsk. In Sweed ûnder de garde fen de -kening fen Prussen 8 f. 6 t. Sw. Goliath fen Geth 9 f. 4 t. To Rouaen -is in reus to sjen wêst fen 8 foet en in mannich tomme. In Fries, -Britsanus Joulsma, fen Britsum, dy yn ’t jier tûzen libbe, wier -tsjiendeheal foet lang, do men syn geramte foun. Garapius seit, dat hy -in reusinne sjoen hat fen 10 foet. - -Plynjus forhellet, det Orestis 10-1/2 foet wier, Funnam de Skotsman 11 -f. 6 t. Ingelsk. - -Dat binne bazen, net? As sokken in sigaer yn ’e mûle hiene, den koe men -sizze: dêr is in man mei in sigaerke. Mar nou sjucht men jonkjes mei in -_ontwikkeld_ forstân, sigaren smoken; dêr kin men fen sizze: sjen! dêr -giet in segaer mei in mantsje hinne. De geramten fen Secondella en -Pusio, biwarre yn de tunen fen Sallustus, wieren langer as 10 foet. - -Nou is ’t oan ’t gnob ta. - -Bibé, by de kening fen Polen, Stanislaus, 33 tomme Franske mjitte, is -23 jier âld wirden. In lyts forstân as de man. In Poalsk edelman, dy -men to Parys sjoen hat op syn 22ste jier, wier 28 tomme. In moai -mantsje dy forskate talen spriek. Syn âldste broer wier 34 tomme. Ien -to Bristol wier op syn 15de jier 31 Ing. tomme. Dy wier mar 13 poun -swier en p.... dôch sa heech as de Gr.... brânspuit. In Fries, dy him -yn Amsterdam bisjen liet (lytse Wybren) wier op syn 26ste jier 29 tomme -Amst. In kibich rimpen mantsje. In dwerch fen Norfolk liet him it selde -jier to Londen bisjen. Hy wier op syn 22ste jier 38 tomme en woech -27-1/2 poun Ing. Der is ûnder it kroas ien wêst, dy wier op 37 jier 16 -tomme. Sa’n frijer wier net ongeryflik, fammen! Dy koene jimme by jimm’ -yn in doaske ef koerke stekke. - -Dy ’t ús nou net leauwe wol en tinkt, det wy jimme hwet op ’e mouwe -spjeldzje, dy kin ús neisjen hy: Schreber, _Histoire des quadrupèdes_, -en yn _l’Histoire naturelle de l’homme & de la femme, d’après_ Buffon, -Cuvier, Lacépéde, Viret etc. - -Nou yet in lytse, mar âlde rie. Snij net en lit jimme net snije, fen -bisneine noch onbisneine. It jouwe smetlappen yn ’e bûse, en dy -onthâldt men langst. Nim tsjin de kâlde loften hwet út ’e flesse, mar -safolle net, det jimm’ âlje lyk as de âld boer. Nim gjin oandiel yn ’e -lotterij by Abram, Izak en Jakob. Dat is ’t paed nei de rúchskerne. - -Groustermerk 1840. - -H. Epema, _Weachmaster_. -S. de Vries, _Scriba_. - -GROUSTER WEACHBRIEFKES 1841. - - -III. - - -Ik tochte to nacht: dou komst’ noait wer yn Groustermerke. Ik droomde, -det ik mei in boat yn ’e Pikmar laei to angeljen, en sa kaem der in âld -earn oan, dy ’t my by de krage pakte, en dat wier hâld. Do mei my en de -angelstôk, dêr’t in pouns bears oan sparle, yn de hichte. Ik fleach as -in sweal by de wolken lâns, wol helte hirder as de kening troch Akkrum -flein is. En do ’k in stik nei Ingelân ta wier, kaem der yet in earn -oan, dy ’t in weachmaster fen domenijs yn ’e flecht pakt hie. “Hwêr -scille wy it soadtsje biplúzje, makker?” frege dizze. “My tinkt”, sei -myn sipier, “wy fleane mar efkes nei Amerika, op ien fen de -Cordilleras. Ik hâld fen ’e hichte. Den kin de tsjiissloft der hwet -ôfwaeije, en dines rûkt ek al nuver.” Yn ienen heakke myn snoer oan de -Sint-Paulustsjerke to Londen fêst. Ik mei in hoart los en bigoun sa -oeribel to gûlen fen “hein my, minsken, hein my!” det myn wiif kjel to -wekker waerd en sei: “Sit dy de weagerij wer yn ’e holle? Jimme wirde -yet stapelgek mei jimme mirakels.” Ik sei: “Wyfke, as ik 1400 goune -krige, sa lang as wy gjin grytman habbe, den woe ’k net weage en den -joech ik elts lid fen ’t bistjûr frij klontsje-iten op ’e heap ta. Mar -nou praktisearje ’k nachts en deis om frede mei myn mage to hâlden. -Nacht Jikke!” - -Wy winskje jimme in plezierige merk ta, frjeonen! Himmen en hjarren, sa -’t se ride en farre. - -Oan de hirdsilers—in feger fen in koelte, det se de hânnen allegearre -fol habbe. Op it ein hwet tsiere en flokke oer lavearjen, fen de wyn, -silen, loeven, ôfhâlden, gybjen, knipgongen dwaen en elkoar op ’e -seilen farre,—det de romers op ’e tafel dounsje yn de wolken fen -tabaksreek. Mar de rûzje net langer as ien joun, en de oare deis -forgetten. - -“Ljeafhabbers fen de pluzerij—smaeklik iten! Wêz’ net to haestich en to -roppich. Flij it goed, lyk as de hantsjemieren, hwent it merkjen en ’t -meanen komt op ’e hûd oan. - -Ljue dy ’t it grim fen de tapkast ljeaver ha as hjar eigen, as hjar -bûse en forstân,—winskje wy safolle swiete swolgen, det se de Boarnster -toer for in útpluzer oansjen. Op in ljedder nei hûs, in trochrookt -noas, mei snijwirk en forguld, en den goenacht! yn ’e hirddobbe, mei in -wiet dweil om ’e hals. - -De fjuchtersbazen—in dûbeld purgaesje om hwet oanslach to habben, en -oars neat as lij wetter to drinken. Helpt dat net, den nei master -Kloppenboarch om trochgeande fûstsâlve, en in moanne nei Ljouwert -útfenhûs. - -De feinten en fammen winskje wy nochlike, ynnochlike, trochnochlike, -troch-enwertrochnochlike tútsjes, triuwkes, grypkes en knypkes. - -De âlde feinten—in dikkop brandewyn mei sûker en in tige griene rite, -det it hjarren yn ’t liif omkrâllet as in libben iel. Dêrmei yn ’e -Govert en op ’t lêst in âld slydtsje op ’e skette en mei Douwe Japiks -yn kennis. - -Oan alle fammen, jonge sawol as útwiksele, hipskroarren en -tipskroarren, lapskroarren en knipskroarren, winskje wy in frijer, en -is er hwet licht ef in knoffeler,—den twa. Mochten der gûds foarby -reitsje,—dy keapje for in botsen taeimantsjes en geane dêr mei to bêd. - -Pake en beppe—moai skimerjen mei in romerfol brandewyn mei sûker. Net -folle kleije en kibje. Jimme habbe ek merke. Nacht pake! nacht beppe! -Goed bistopje! - -Jonges en famkes winskje wy yntiids mei in liif fol poatstrou ef brij -op bêd. Den flokke se skraech safolle as fen tabak en jenever en den -heart men gjin wirden fen de _ontwikkelde en gevormde jeugd_, det yen -de grize oer de grouwe rint,—en hoeft men net eang to wêzen for in -geslacht, dat troch de âlden forlitten liket en oan de divel oerjown -is. - -De kastleinen winskje wy folle pongen, mar gjin jild dêr ’t de mage -neijerhân wrake oer ropt. In sekfol pipermintsjes en in fetfol kâld -wetter by de doar, for de berntsjes, dy ’t miene det se jenever- ef -brandewyntoarst habbe. - -Oan ljeafhabbers fen dounsjen—alderfreeslikste hege sprongen, op de -wize fen: “Ik scil dy wol krije, krije krije!”—Ef: - -Rommert laeit by Tryn yn ’t hea -En Doekele is biskonken, -Harke laeit yn ’t baergehok, -De hele boel is dronken. -De baergen rinne yn it nôt. -Hwet is ’t in rare wrâld! -Hea! sjen ús jonggûd springen; -De keallen dounsje om ’e toer. -Hwet sjucht men nuvre dingen! -De wrâld is sûnder stjûr. - - -Oan ljue, dy to heech by hjar sels opsjugge, riede wy de stoarje fen -David Ipes to lêzen. En dy to rom mei hjar spil omslingerje, forwize wy -nei Japik fen ’e Geast. Neijer ynljochting by ús oan hûs, for fiif -stûren de man. - -Nou moatte wy jimme yette in âld wierheit fornije, lyk as Ulespegel oan -alle skroarren fen Prússen dien hat. - -Pas op it âlde folkje, net om de ljue, mar om hjar streken. As jimme -praten hearre fen lotterij, nim den de pong en set der in knoop op, net -in knoffel- ef âldwiveknoop, mar ien dy’t fêst sit. - -Wy scille jimme takomme jier in priuwke jaen, ho ’t ús bûrlju de -Fransken oer dat spil tinke. Troch dat hele greate ryk habbe se de -ienfâldige ljue de lantearne opstitsen yn in boekje: _La Loterie -dévoilée_. Mar ien bitingst: jimme earst net earm lotsje. - -Nei de merk binne wy to sprekken by Hindrik Bearenboarch. Wy jaen rie -for alle lek en brek, mar net for in útlibbe merkepong. Us eigen wier -yn ’e tarring; dy ha wy, op rie fen goede frjeonen, nei ús -Hindrikje-moai to Berlyn stjûrd. Mar wy ha oars neat as in doaskefol -linten werom krige, mei in knipbriefke, det de ljue yn Nederlân dêr -bjuster mei tsjinne wieren. As hjar dat oan ’e rôk spjelde waerd, den -stiene se krekt eft se molken waerden ef det men hjarren lij wetter ta -de klompen yn geat. En den gûlden se “Hoera!” det se altyd heas -bleauwen. - -_Grou_, 21 Oktober 1841. - -H. Epema, _Weachmaster_. -S. de Vries, _Scriba_. - -GROUSTER WEACHBRIEFKES 1842. - - -IV. - - -As ’t Grouster merk is, den tinke jimme oan ús, mar oars yn ’t hiele -jier net, ef jimme moatte in lek tsjettel, in smoarch klok ef in -stikken broek ha. Fen jier ta jier stean’ wy hjir to weagen, en for in -cint twa trije jaen wy jimme op de heap noch in goe’ rie mei; mar jimme -tinke: it is koartswyl, oars neat as koartswyl. Wier en net wier: -koartswyl en âld earnst troch eltsoar mjokse, en, om ’er rjocht foar út -to kommen, sit de koartswyl om de âld earnst hinne, lyk as it silver om -de stjonkene pillen, dy de dokters fen allerlei kjitte by eltsoar -klieme. Dat sanikjen en eameljen fen dy Grouster weagers, sizze jimme, -wirdt ientoanich. Ja, it is sa, frjeonen, mar lang sa ientoanich net as -de tsjusternis yn Lâns- en Gritenij-kassen. Wy scille it lykwol oars -probearje, en kinne it allike goed weagje en noch better as baes Oene. -Baes Oene mei syn fet swolm oan ’t wang kaem by in snijersbaes yn ’e -stêd om rie en help. Dokter naem it him ôf en Oene waerd genêzen. “Man, -sei de master, dat was een waagstuk: van de 100 geen 10 dat lukt.” Nei -nijjier kaem de rekkening fen Ljouwert, mar Oenebaes sei: “lyk om lyk: -hy hat ’er my oan weage, nou weagje ik ’er him oan”, en bitelle net. Wy -weagje it om jimme in stealtsje fen ús filosofy to jaen. Bitelje ef -net, dat litte wy oan jimme sels oer. Hark: - -Hwerom giet in apel, dy fen de beam falt, net krekt sa goed nei boppen -ta, ef hwerom bliuwt er net sweven twiske himel en ierde, lyk as de -Sint Jans triedden? hwent der is neat dat him foartstjit ef driuwt. -Hwerom fljucht in koegel, dy út in roer sketten wirdt, net altyd foart -as de foarsje fen it boskrûd him net mear driuwt? Hy is dêr boppe -ommers frij; dêr is ommers neat as de loft, dat him keart? - -Ja, jimme scille sizze, omdet er swier is; mar hwerom is er swier? Wy -scille it jimme sizze: it is omdet alle lichamen hjir op ’e wrâld troch -it middelpunt fen de ierde oanlitsen wirde. Dat is de natûrkindige -oantrekkingskracht, heel ûnderskieden fen de natûrlike -oantrekkingskracht twiske feint en faem. Ho greater, mar boppe al ho -tichter in ding yn eltsoar sit, ho greater dy oantrekkingskracht nei it -middelpunt fen de ierde is, dat is, des to swierder is it. En dochs -giet dit yn alles net troch: hwent izer is hirder en tichter as lead, -en it is dochs lichter, en dat neame se specifyk gewicht. Dat dwane de -gelearden altyd, as se in ding net goed forklearje kinne; den bigjinne -se latyn to sprekken, om in boargerman yn de mist to fieren. Sa is goud -specifyk swierder as silver, wetter is specifyk swierder as oalje, -ensf. - -Sa hawwe de minsken ek in ûnderskieden gewicht, en yn dat opsicht is er -ek al in stien ef in blok gelyk: ho greater en tichter de minske is, ho -swierder. En yn de rigel binne de minsken ek al de bargen gelyk: ho -better foer, ho loaijer libben, ho mear pounen; mar dêr is ek al nin -sizzen fen: hwent ús Dokterom, dat nin oerdedich iter is, is meast de -swierste klant, dy wy op ’e skealjen krije, en dy man bokselt yet al -frij hwet yn ’t fjild om, dy is folle op ’e soalen. Mar ús nachtwekker, -dy de minsken moarns út it bêd bûket, en dy in goed bout skiepflêsk mei -in kynsen ierdappels mei glâns yn trije miel opfret, dy sjocht ’er út -as in forlijd hjerstkeal: der sit nin groede yn. - -It komt der ek net folle op oan ho swier in minske lichem weagt, as er -mar net to folle smoar hat, nei det er in beest is. Men sjocht minsken -mei in slach yn de rêch, mei lekkenske rokken en gledde learzens, dy -hawwe mear smoar as hjar takomt, en dat hearde eigenlik yn de -ierdappels, dy se ite. Al to swier is ek mar ongemaklik, mar al to -licht makket de minsken al to fluch, binamen de frouljue, dy wirde den -koart fen hakken. Swier en swier is twa; in swiere pampus sit net altyd -oan in gewichtich persoan: hwent in gewichtich persoan moat eigenlik in -man wêze, dy in great forstân hat en dy it goed brûkt. - -As der twa ljue om in ding forsiikje, in lichten en in swier man, en as -se beide op ’e skealjen komme, en de lichte man hat hûndert goudstikken -yn de bûsen, den wint er it; dat is: omdet it goud swierder is as -minskeflêsk en minske forstân. - -Oerwicht is ek net goed by de minske; mennich minske wirdt oerwichtich -as er by in folle flesse sit ef in moai jongfaem, en den forliest er it -wiere gewicht. Oerwicht fen flêsk makket loai, mar oerwicht fen forstân -makket gek; oerwicht fen wille makket droefheit; oerwicht fen -fortrouwen makket skelmen; oerwicht fen jild makket gjirrich ef -geweldich. Koartom, de middelwei is hjir ek al wer it bêste, en wy -weage jimme flêsk en bloed mar; ho swier jimme oars weage, dat moatte -jimme sels witte. Wy sizze it jimme: skat jimme net al to swier boppe -in oar; it komt ornaris oars út. Warachtich, de ûnderfining leart it: -as immen al to folle sin oan him sels kriget, den hat gjin minske op it -lêst sin mear oan him: en dy in oar op ’e kop sitte wol, dy rekket sels -ûnder de foetten, lyk as...... mar wy scille mar swije. - -Tawicht hoeve wy net to jaen; dêrom, as lytse baes op ’e skealjen komt, -den scil er de bom ôfsette; hy hoeft him syn lichtens net to skamjen; -hy is krûdigernôch for syn gewicht. - -Nou yet in wirdtsje oan de merkegasten. Troude manljue! bliuw mar net -by de rollebol stean to spyljen; dat kinne jimme frouljue wol ôf, nei -’t der forhelle wirdt: dy sette jimme jild al yn ’t aventûr: fen de -lotterijbriefkes wol to forstean, as jimme net thús binne, en sa kinne -jimme, sliepende wei, bûten jimme witten om, ryk wirde ef dea-earm, sa -it mar útkomt. - -Dêrom, merkje ljeaver in bytsje mei fatsoen; den kinne jimme ’ris -laeitsje for jimme jild yn pleats fen skrieme. - -Gean de jouns mei in dikkop Hubert en Wopke ûnder tekken, den sliepe -jimme as roazen, en nim de moarns twa romerfollen Berenborch om ’t -forstân op to skerpjen; mar pas op, det it stiel der net ôfgiet: jimme -smid kin ’t der net wer op lizze, lyk as op de tjoksels. - -_H. Epema_, _Weachmaster_, -_S. de Vries_, _Scriba_. - - -Grouster Merk, 1842. -E. H. - -GROUSTER WEACHBRIEFKES 1843. - - -V. - - -Wy binne forline jier oan de filosofije west: dêr scille wy nou mar net -oan dwaen, hwent by filosofen en de dichters sjocht it ’er troch de -bank lang sa moai net út yn hjar huzen as yn hjar boeken. Wy scille nou -mar wer oan ’t weagen gean, en wy hoopje mar net, det jimme ’er sa bang -for wêze scille as dy man, dy for gjin kynsen bûter der in foet opsette -scoe. Hy hoefde it him oars noch net to skamjen; hy is yet sa meager -net as in skroar, dy in jier oan ’t liifrinnen west is. - -As jimme der sa bang for binne, den krije wy gjin jild yn de pong, en -by gefolch gjin ierdappels yn de kelder. In lege pong is dochs in -heislik ding, al sit ’er ek noch sa ’n moaije oranjestrik oan; ’t is -dêrby in twangneil, dy keuningen ta smouzen en de smouzen ta keuningen -makket. - -Wier it det jimme forstân ef jimme jild hjir op de skealjen lein waerd, -den scoe mennich ien al foar de skealjen opstûke, dat koe dochs bjuster -ôffalle: hwent mennich ien hat yn de eagen fen him sels en yn it each -fen oare ljue in great forstân, en as dat op ’e skealjen kaem, koe it -ôffalle. Sa scoe it ek wol mei it jild gean, en dy ljue, dy hjar jild -afterbak hâlde, om net to heech yn de doarps-omslach to kommen, wierne -der it minste oan. Mar wy weage mar flêsk en bloed, en dy him sels to -licht achtet, dy kin sa folle lead yn ’e bûsen stekke, as him sels -goedtinkt, om mei fatsoen op ’e skealjen to kommen; wy scille it der -net úthelje, mar wy moatte dochs ien ding sizze, wy scille alleman op -’e skealjen litte; wy hawwe ljeaver jonge fammen op ’e skealjen, dy oan -de lichte kant binne as âlde wiven, dy hwet licht binne: hwent jonge -frouljue binne trochstrings de plezierichste merkegasten, en as âlde -frouljue yn ’t gewicht ôffoelen, den koene lichtgelovige ljue hjar for -tsjoensters oansjen, en den hiene wy de flok op ’e hals. Jonge ljue! -bitrouwe jimme ús net, en wolle jimme elkoar ’ris neihifkje, taest -eltsoarren dêr oan, dêr it jimme minst sear docht; wy kinne it net -helpe as ’er yn sa ’n drokte mistaesten dien wirde. Jimme sjonge -allegearre: “Hoog om hoog, de keel is droog.” Binne jimme den smids -wirden? dy hawwe allegearre in fonk yn de kiel, dy moatte se eaze ef -forbarne; bakkersfeinten, dy foar de oun fordroegje, dy moatte hjar wol -’ris útweakje. “Hoog om hoog!” toe mar, de foet fen de romer mar nei de -wolken ta; de kastelein moat ek libje; tink mar net det it sûpe is: haw -hjoed wille sa folle as jimme opkinne, mar liz it sa oan, det jimme -moarn gjin birou hawwe. - -Plezierige merke, frjeonen! en wachtsje jimme for de knyflokiters. - -_Grouster Merk._ - -1843. -E. H. - - -_It gewicht fen is_ -Ned. Pounen. -” Oncen. - - -_H. Epema_, _Weachmaster_. -_S. de Vries_, _Scriba_. - -IN NIJ LIET OP GROUSTER MERKE. - - -Voys: Het zal wel gaan, wel gaan, wel gaan van avond in het schuitje. - -To liz’ mar, liz’ mar, liz’ mar oan, -Us mem dy wol ’t wol lije. -Hja sei tsjin heit: “wy ha ’t wol dien; - Us Tryn mei ek wol frije. - Strak scille wy skotse, -Trala, la la, tra lalderala; - Strak scille wy skotse, -It keallebout ropt ús ta. - -Us omke hat it jak al oan; -Dêr sit de man to bazen; -Hy hat it by syn wiif fordoarn; - O, wé, hwet scil se raze! - Mar omke en moeike -Dy bruije ús allebeide net, - Wy scille mar skotse, -Hwet ha wy hjoed in pret. - -In âlde, âlde, âlde prúk -Mei nou noch gnoarje en stinne, -De faem en feint dy krûpe oan; - En litte it gleske rinne. - Kom litte wy sjonge, -Trala, la la, la lalderala. - Kom, litte wy stampe; -De hospes wol ’t wol ha. - -Nou romte, romte, romte mar! -Wy fleane nei de bûrren, -Dêr stean’ twa feinten yn it grien - To fjuchtsjen en to skoerren. - Wy sjonge ljeaver -Trala, la la, la lalderala. - Wy patsje de fammen -En sûpe astrinta. - - -J. H. H. - -[Yllustraasje] - -DE BRUNE EN DE BLES OP TRIJE ROMERS. - - -_Brune_: Ho! bist’ dou dat, bleske? Wel, ik koe dy net goed langer, dou -sjochste der gammel út, ju, sa meager det men alle ribben wol yn ’e -bealich telle kinn, en de stirt by ’t gat ôf? Fiterlokken ôfknipt? Dat -stiet der skean foar. Fij man, it griist my as ik dy goed bisjoch, en -hwet rint dy mâl gûd ta de noasters út. Ik wit net eft Frentsjer dyn -lêste merk net is, en den it baitsje nei de loaijer, feint; dou hast yn -rare hânnen west. - -_Bles_: Ja, Brune, yn rare hânnen west. Ik bin nou trettsjin jier âld, -mar ik haw nuvere bazen hawn. Op myn tred jier for fyftich dikketonnen -to Eastermar forkoft, bin ik nei Wergea komd. Myn nije baes sei, ik hie -in stap út tûzen, dêrom moast ik oan ’t hirddraven. Dat selde jier -learde ik sa folle, det ik in priis to Weidum woun. Dat klonk de hiele -Zwette lâns, it wier oars safolle gerop net wirdich, it like sulver, -mar ik wit net hwet it wier. Myn baes dy in goed wird dwaen koe, gong -’er lûd oer út, oeral wier ’t, as wy by in herberch kamen: “dêr ha jy -in aerdich bleske, keapman”.—“Ja, it spil stiet der op sa it heart, der -sit in puggel oan”. (Ik hie do oars in bealich as in wynhoun.) “Rint it -ek hwet oan?”—“Hwet oanrinne? Fleane, det it yen grien en blau foar de -eagen wirdt. To Weidum hat it de priis woun, mar it like neat.” (Ik hie -do oars sa folle as ik hysje koe). - -Myn twade baes wier in stedman, dêr kaem ik yn ’t gasthús. Trije Romers -en ’t Swarteweister tolhûs wierne de fierste einen, mar dat libben -dûrre net lang, lyk as ’t mei folle moaije dingen giet. Myn baes teach -Freedtomiddeis al ier nei de Okse, om mei syn ljue oer hirddravers to -praten, yn pleats det er mei in skerldoekje foar, lyk as to foaren foar -syn toanbank stie, om in poun kofjebeane to weagen. De mingers bleauwen -wei en de nearring teach de doar út. Do by in tsjok lân-notaris mei in -liif as in hjerstkeal, dy wend wier, det de hynzers it paed jouns -sochten, as hysels it sûr hie; mar mei my koe it treddeheal flesse -minder lije; dat wier in great gat yn in minskemage, en skolpere al to -folle. Dêrom moast ik nei in oare baes en dat wier Gleone Wiltsje. Do -feije, det de stront fen de dyk fleach. As wy ta in stêd útrieden, gong -it sa hird, det de poarten ús fen de swang hast efternei fleagen. De -ljue bliid, det wy foarby wierne en de kreamers alderbliidst. Dit dûrre -sa lang, det ik stôkmeager wier en op trije foetten sprong, en myn baes -syn bûsjild op wier; hy hie de rekkening net goed makke. Wy krigen -beide rêst, ik op ’e stâl, en Wiltsjebaes útfenhûs by in stêds -rekkenmaster. - -Do ik wer sahwet opfoerre wier, rekke ik by in keapman dy folle -hyngsteried. Dêr moast ik de telstap leare, mar dat gyng lyk as mei ús -skoalmaster: dy man wier gjin útrinder mei de pen, en do der in frjemd -poehaen yn ’t lân kaem mei in nije mode fen skrift, scoe master yn in -amerij in prefester yn ’t skriuwen wirde. - -Mis wier it! Nin minske koe it nije skrift lêze, en do siktaris in -brief krige fen master, det it wiif yn ’t waerm bêd laei, lies notaris, -det er in kou slachte hie mei hûndert poun smoar, en sei hy: “Zoo, zoo, -dat meestert goed.” - -It gyng my neat better fen de hirddraversstap ôf en springe lyk as de -eksters. - -Bleske kriget in slach mei de swipe en tsjocht hinne. - -Takommende jier komme se wol wer byinoar. - -DE GRYTMAN. - - -Ik woe wol, det ik Grytman wier, -Sa’n ampt stiet my wol oan. -Dat baentsje is ek gâns net swier -En it fortsjinnet skoan. - -It rjuchtshûs sit it hearlik op, -Men smookt en drinkt der ta. -En jowt Mynhear in foarstel op, -Den knikt Assessor: “ja”. - -Wol er ljeaver swije, -Nigen is genôch. -O, hwet binn’ dy Hearen -Bargen oan ’e trôch. - -Hjar feinten hawwe se ek goedkeap, -Hwent d’ earme Gritenij -Jowt jild, en den noch op ’e keap -In moaije liverei. - -En hat Mynhear it podagra, -Wol hy fen reisgjen frij, -In rinner bringt him tiding ta, -Dy skikt de Gritenij. - -Wol Mynhear út jeijen, -Boeren sjagglje mei. -Sizz’, hwa lykje dy sloven? -Lammen oan ’e wei. - -En moat Mynhear it wird ris dwaen, -En falt it praet him swier: -Siktaris hat er by de hân, -Dat is syn offisier. - -En is ’t forstân net al to great, -Is him de saek net klear,— -Dy leit him alle dingen bleat, -En sprekt mar for Mynhear. - -Fjirtsjinhûndert goune -En sa’n tsjerkfoudij— -Is in akkefytsje, -’t Komt ’er aerdich by. - -Mar komt der soms hwet jild to koart, -Hy skriuwt in omslach út, -En eft de boargerij al moart, -Biteljen is ’t bislút. - -Hwer, sizz’ wy, is yn ’t hiele lân, -Sa’n hear as Grytman is? -Hwa komt sa maklik oan it jild? -Net ien, dat is gewis. - -Kom, myn goede Friezen, -Sjen mar ta en swij, -Wêz’ mar tige fleurich, -’t Sjongen is yet frij. - -’k Woe dochs net, det ik Grytman wier, -Fen ’t brea fen d’ earme man, -Sok jild misgun ik him gjin hier, -De flok dy kleeft ’er oan. - -Sa’n hounebaes fen ’t heech Bistjûr, -Op ’t great lâns tichelwirk, -Is der by alle Friezen oer, -Dy heart nou by de Turk. - - -E. H. - -[Yllustraasje] - -FOEKE SKUTTER EN HOSPES-TRYN. - - -De Sneins op de neidei kaem Foeke yn de jachtweide stappen. Dêr siet -syn fryster Tryn to sliepen. Hja sprong einling fen ’e stoel, en sei -tsjin him: “Biste dêr, Foeke? Kom, ik bin bliid, det ik dy sjuch—en dou -griiste my ek mei dy heislike knevels. Kom, dat trefste goed; ús -Grytman hat hjir in flesse wyn stean litten, dêr is mar ien romerfol -út, en as er werkomt, den wol er dochs wer in nije hawwe”.—“Ja, mar -hwer is baes Abe?”—“Dy laeit op it noflik ear oer de matten yn ’t -keammerke”.—“Kom”, sei Foeke, “dat wier fiks! Den scille w’er in sankje -by hawwe,” en do songen se by elts romerfol in ferske, lyk as hjir to -lêzen stiet. - -Hwer moastou nou hinne, myn skutter? (_bis_) -Nei Braban ta, myn ljeave Nynke! -Nei Braban ta, myn ljeave Tryn! -Kom, taepje ris yn. (_bis_). - -Hwa scil dy dyn potstrou den koaitsje? (_bis_) -De kok, de kok, myn ljeave Nynke! -De kok, de kok, myn ljeave Tryn! -Kom, taepje ris yn. (_bis_). - -As de potstrou den klutert, myn Foeke? (_bis_) -Riere, riere, myn ljeave bêste! -Riere, riere, myn ljeave Tryn! -Kom, taepje ris yn. (_bis_). - -Hwet potstrou scil de kok dy d’n riere? (_bis_) -Ratsjetoe, myn ljeave Nynke! -Ratsjetoe, myn ljeave Tryn! -Kom, taepje ris yn. (_bis_). - -Hwa scil dy dyn kofje den siede? (_bis_). -De pomp, de pomp, myn ljeave Nynke! -De pomp, de pomp, myn ljeave Tryn! -Kom, taepje ris yn. (_bis_). - -As de saed den kâld wird, myn skutter? (_bis_) -Den in slokje, myn ljeave Nynke! -Den in slokje, myn ljeave Tryn! -Kom, taepje ris yn. (_bis_). - -Hwer scilste op sliepe, myn skutter? (_bis_) -Op de striesek, myn ljeave Nynke! -Op de striesek, myn ljeave Tryn! -Kom, taepje ris yn. (_bis_). - -Hwa scil dy dyn wrine den spriede? (_bis_) -De kapot, o myn ljeave Nynke! -De kapot, o myn ljeave Tryn! -Kom, taepje ris yn. (_bis_). - -As it strie den to hird wirdt, myn skutter? (_bis_) -Skodzje, skodzje, myn ljeave Nynke, -Skodzje, skodzje, myn ljeave Tryn! -Kom, taepje ris yn. (_bis_). - -Hwa jowt dy dyn bûsjild, myn skutter? (_bis_) -Keuning Willem, myn ljeave Nynke, -Keuning Willem, myn ljeave Tryn! -Kom, taepje ris yn. (_bis_). - -As de tiid dy den lang falt, myn skutter? (_bis_) -Poetse, poetse, myn ljeave Nynke, -Poetse, poetse, myn ljeave Tryn! -Kom, taepje ris yn. (_bis_). - -As de Brabanders komme, myn skutter? (_bis_) -Sjitte, sjitte, myn ljeave Nynke! -Sjitte, sjitte, myn ljeave Tryn! -Fen boppen del d’r yn! -Kom, taepje ris yn. - - -Do wier de flesse leech, en hospes Abe kaem opljippende lilk út syn -fjouwerkant springen. “Hat dat sjongen en balten langer nôch dûrre? -Skear jimme der út, as jimme langer wolle. Nin minske kin rêste”, sei -er. - -“Abe-baes”, sei Foeke, “is de holle tizich fen de moarns-slok? Haw ik -dat nou fortsjinne? Ik haw altyd in goed minger fen jo wêst; jy hawwe -mannich fen myn stûrkes yn ’e bûse. Ik stap ’er út, man!”—en Tryn lei -him de foarste finger oer de knevels, en joech him in tútsje yn ’t -foarhús—en do wier ’t út. - -1831 -EELTSJE HIDDES FEN GROUWERGEA. - -DE BESTE FREED YN LJOUWTER MERKE. - - -Voys: De bochel die pareert altyd. - -To, Nies, ik wol de merk bisjen. -Hwet is it folk oan ’t djoeijen! -Der is gjin âld wiif by de wiel, -Nin boer tinkt om syn ploeijen. -Oeral yn ’e stêd -Is ’t minsken tsjep en glêd, -En lâns dy rygle kreammen -Frjemde ljue fen fier en hein, -Bern by hiele teammen; -De stêd is hjoed oerein. - -Gleone Koen dy stiet ’er al -Mei syn forskimm’le koeke, -De skarren for de flauwe ljue -Lit hy syn mingers rûke. -Sjen, dêr is gûchler Murk, -Hy is al drok oan ’t wirk. -Sjen, Nies, hwet mâlle freanjen! -Roel, syn feint, is mei to gong -Om hjar sels to leanjen -Mei in tsjokke boerepong. - -Gauke bliest op syn trompet, -Set wangen as in bonge. -Bonsen mei syn klarinet -Gûlt ek al om ús pongen. -Hwet gappet Gelf der nei! -Hy is der heal yn wei. -Gelf, Gelf, dou wirdste lûse; -In pongeleger docht in taest. -Gelf slacht op syn bûse, -Ja, man hy is al leech. - -Geale Romkes fen Sân-Lean -Is ek al moai bitritsen, -For tritich goune bûterjild, -Hy is ’er fen bilitsen. -Jan fingerhoed dêr nêst -Dy docht ek fiks syn bêst. -Hy tipelt mei syn fingers, -“Dêr is er net, en dêr is ’t wêst”. -In sûr fortsjinne goune -Skoert hy sa yn syn nêst. - -Kom, gean wy by dy snaken wei, -Ik wol mei dy nei boppen. -Jakle Rientses fen Blauhûs -Dy hat ús niis al roppen, -Wy fleane nei de Kroan -En dounsje ta de moarn. -O Nieske hwet in wille, -Beits dyn spylfaem sit ’er al -Mei Mient fen Keimpetille, -Sjuch, sjuch, hja lizze al oan. - -Wel, Nieske ljea, ho scil ’t nou, man? -Dou kinste sa ast wotte; -Dounsje ef patsje is hjir de kar. -Earst patsje, sei se, Botte. -Kom, kom, myn famke, kom! -En Nieske hinge er om. -Koal,[68] Koal, kom den ris harren, -It kielsgat wirdt ús beide soor;v Jaen ús hwet to smarren, -Wy dounsje dêrmei foar. - - -TJALLING HALBERTSMA. - -IN JOUNPRAETSJE FEN ORK EN SINT OER IT BANKEROTSPYLJEN. - - -_Ork._ Ho litste de holle sa hingje, heite? Haste forkeard iten yn ’t -liif? - -_Sint._ Ik wit net, mar it moed sit net heech. - -_Ork._ It moed net heech? Hwet skeelt der oan? - -_Sint._ Der binne forskate lju, dy jild fen my ha moatte; dat is my -bjuster yn ’e wei. Ik bin sa net great brocht.—Dat paeit al mei goede -wirden, mar dêr wirdt nin kwitânsje op jown. - -_Ork._ Den haste de kramp yn ’e pong, bigryp ik. Jonge! dat falt my ôf -mei dy. Dou hiest oars in moai spiltsje, tocht my, en dou gongst der ek -stil mei lâns. Ho is dat komd? - -_Sint._ Ja, Ork-om, der waerd ridlik goed fortsjinne; mar der moat -safolle wêze, as men sa hwet meidwaen wol. It giet oars as by ús -oarrememme tiden. As dy sûpenbrij ietene en der gjin sjerp genôch yn ’e -kanne wier, den sei oarre: “It kin joun sa wol.” Krigen ús grytmans en -siktaris bern moadrige rokjes oan en wy mienden det wy ek sa -moasten,—ja wol! den sei oarremem: “Jonges, wy komme der sa maklik net -oan as sokke ljue. De âlde klean moatte earst oan ein, en den scille wy -’t jild ris oertelle foar det wy de nije keapje.”—Sa giet it nou net by -ljue fen fetsoen. It wirdt der nou earst fen nomd en den de pong -neisjoen. Ja, as de lekkenkeaper komt om syn jild, wirde de naden -lostoarnd om de lêste stûr to finen.—Dêrby hab ik yet ek al tsjinrekjes -hawn yn ’e hânlinge. - -_Ork._ Dou seiste dêr sa ien en oar, dêr is al oan. Mar dou moast der -sa swier net oer tille. - -_Sint._ Ja, jy sizze wol. Mar de ljue falle my sa lêstich. De iene komt -mei swiete praetsjes, de oare mei flokwirden en drigeminten fen -rjuchtsjen en warren. Hjoeddei hab ik yet ien hawn, dy sei by de -foardoar: “Ik scil dy roepelje, divel!” - -_Ork._ Dy hat dêrom yet net folle. - -_Sint._ Dat is sa wol; mar as se it bargefel oantsjenne en oan bigjinne -to knipen, den moat ik der lykwol oan. Hja kinne my strûpe. - -_Ork._ Net wier. Kom oan: ho sit dyn boel? Dou woest wol rie habbe, -net? Siz op, den! - -_Sint._ Ja, dat kinn’ jy wol riede. As elts sines ha scil, kinne de -einen net oan elkoar komme. - -_Ork._ Skeelt der folle oan? - -_Sint._ Folle en folle is twa. In túzen goune ef tsjien scil der wêze -moatte om ’t gat to stopjen en ’t skip yn flot wetter to krijen. - -_Ork._ En dêr woeste swier oer tille! Biste gek? - -_Sint._ Ja, hwêr skoer ik it wei? De fortsjinsten wirde lytser en de -bilêstingen binne swier yn dizze dagen. - -_Ork._ En dêr woest tsjin oan wrame, en al dyn libben oan ’e flotgêrzen -hingje? Mis, man! Ik wit better rie for dy. - -_Sint._ En dat is? - -_Ork._ In foech bankerot slaen. - -_Sint._ Fij Ork-om! dêr wird ik kjel fen. Bankerot? - -_Ork._ Ja, bankerot. Witstou better rie? - -_Sint._ Den bin ’k ’er ommers glêd út en oan ’e dyk. - -_Ork._ Hwet praetsjes fen der út? Dou moaste fiif-en-tweintich-tûzen -goune oerhâlde. De krediteuren gnoarje allike folle, eft se in -dûbeltsje fen de goune krije ef tsjien stûren. - -_Sint._ Dêr kin ’k net by. Ho giet dat? - -_Ork._ It is gjin domme ljue’s wirk. Hark, ik scil ’t dy leare. Dou -sitste dûbeld en dwers yn ’e keappenskip en biste yet dwaender en -litter. Krûp in goe frjeon ûnder ’e side, dy ’t yn alle silen mak is, -en gean dêr mei nei de ondogenste abbekaet dy der to finen is. Den moat -der skreaun en leagen wirde, det de gleone lôge der nei fljucht. Den -binne der yette húsmiddels, dy ’t hjar fen sels oan ’e hân jowe. - -_Sint._ Ork-om! Ork-om! - -_Ork._ Hwet woeste oars?—Mar dou moast op ien ding divelsk passe. - -_Sint._ En hwet scoe dat wêze? - -_Ork._ Dat is dyn boek. Dat moaste moai skriuwe, det elts der yn lêze -kin, hofolle aste forlern en hwet greate bankerotten aste krige haste. -Dat moat goed mei eltsoar útkomme, hwent dêr binne se fûl op, mear as -op ’e pong. Ik wit de wei en ’k wol dy helpe. - -_Sint._ Soa. En hwet den? - -_Ork._ Aste den goed op ’t skerp stietste, liz den de kaeijen op ’e -kiste en siz tsjin dyn krediteuren: “Frjeonen, ik jaen my oer. Ik bin -in ongelokkich minske; hwent myn boel kin net út. Part it mei eltsoar.” - -_Sint._ It liket my net goed ta, Ork-om! - -_Ork._ Witste better? Hark, lit my earst útprate. Den komt dyn namme in -wike mannich yn ’e krante, en den litste de abbekaten en krediteuren -mei eltsoar flokke en tsiere en om de langste ein lûke. En as dat spil -oer is, stek den de kop út de fearren as in âld swan; den bist genezen -en sa soun as in fisk. - -_Sint._ As ik jo goed fetsje, den wolle jy my in paed lâns liede, dêr -in earlik man net gean wol. - -_Ork._ Ja heite, men kin dat sa nei net nimme. Ast’ it allinne wierste, -den wier ’t yet hwet oars. Mar, myn goede man! sjen de krante ’ris nei, -fen in jier twa, trije, fjouwer. En de measte, dy ’t bankerot gien -binne slaen op ’e hakken. - -_Sint._ Ja, mar hwet wirdt der den ek fen yen sein, en hok for nammen -jaen se yen net nei? - -_Ork._ Gekheit! Ho hab ik it hawn? Dat wier oars hwet as sa’n skiterich -bankerotsje fen dy. Ik lit de ljue mar prate hwet se wolle. Dat is mei -in jier twa al biwend. En dêr binne de ljue yette al nochlik fen -tsjinwirdich, de measten wolle greach wer mei yen hannelje, as se in -stûrke oan yen fortsjinje kinne. Ja, ik hab der ljue ûnder, dy ’t oars -yet al in pongfol mannich by my opset habbe, en my lykwol de soallen út -de skoen tsjinje wolle. Ik hab der sels niget oan. - -It is “mynhear!” foar en nei, op inkelde âldmoadrige stiifkoppen nei; -mar dêr kin men neat mei wirde. - -_Sint._ En den in oarmans namme sette ynpleats fen yens eigen? Fij! -fij! - -_Ork._ Nou, hwet skeelt dat? As ’t mar giet. En dat komt mei de tiid ek -wol wer yn ’e heak, as men ’t paed mar wit. De greate ljue, dy dy helpe -scille, moaste ûnder ’e side krûpe, en aste witste det se in rudich -steed habbe, den moast hjar tige kardzje, al kardzje, al kardzje. Den -kinst’ mirakels dwaen. O, Sint! dou witste net, ho dom in bulte minsken -binne. Ik moat der wol om laeitsje. Hja mienden ek, det ik my -forrekkene hie, do ’t ik bankerot gong. Dêrom moast in kindich master -yn ’e stêd myn boekje neisjen. Mar master sei: “Hoar, jonkje! jou make -sommen die ik niet begryp. Jou binne my feul te slim in de rekenkunde. -Ik kan je niks leere.”—Nou, wier ’t nen wonder? Ik hie bûtelâns op ’e -skoalle wêst. - -_Sint._ Mar ho meitsje jy it mei de krediteuren? As dy jo neijerhân -tsjin komme, sjen se yen den net raer oan? - -_Ork._ Dou moast hjar altyd net yn ’e tût rinne. Biljeaven de greate -net, dy ’t hele knoarren ha moatte; hwent dêr binne lilke ûnder, dy -doare yen yet wol by de hûd krije, as ’t slim komt. Mar dat is my yet -mar ienkear oerkomd, en dy liet ek al wer los. Slaen doare se yen net, -al hat men ’t tsjiendûbeld fortsjinne. Elts is eang fen útfenhûs yn ’e -stêd. - -_Sint._ Men kin se net ontrinne, tinkt my, as der sa folle binne. - -_Ork._ Nou, dy lytse, dy ’t om dy hinne wenje, lyk as timmerljue, -ferwers, skroarren en moadewinkels, dy moast glêd bitelje. Dat smyt -dôch gjin seadden oan ’e dyk. Den hast ek ljue, dy ’t dy priisgje, wyls -’t oarren dy forflokke. - -_Sint._ Den is der yet hwet, dat my net moai taliket. - -_Ork._ En hwet is dat? - -_Sint._ Det se yen nei wize en sizze, lyk as dat wol sein wirdt: “Dêr -giet dy greate skelm hinne; in hear fen stellen jild, dêr ’t in oar -jierren lang sûr for tobbe hat, dy ’t nou troch sa’n snaek yn ’t -ûnderbaitsje rinne moat. Dy moaije rôk moasten se him fen ’e bealch -barne!”—It scoe yen grize! - -_Ork._ Jonge, dat hear ik allegearre net; en dat binne gjin -kanons-koegels. - -_Sint._ En den de bysfeinten yen yn almanaks-koerren rinne litte troch -de hele stêd hinne. - -_Ork._ Dat komt my net oan ’e kâlde klean. - -_Sint._ Nou, Ork-om, ik tink der yet sa net oer as jy. Us dominys leare -ús dat sneins ek net yn ’e tsjerke; dat skeelt folle. - -_Ork._ O, dat wit ik sa lyk net. Dêr dwaen ik net oan. En aste dat sa -fyn ûtplûzje woste, den kin der neat fen komme. - -_Sint._ Jou paed doocht net, man! It liket neat! Ik scil ’t earlik -bringe sa fier as ik kin. De seilen der plat by en de húshâlding -bisnoeije. De ljue meije sizze: “It spil fen Sint wirdt der net better -oan”: hja scille my net forwinskje en forflokke. Kin ik net in rôk mei -gleone knopen drage, mei in baitsje kin ’k my ek waerm klaeije, en dat -scille de ljue my wol hâlde litte. Kin ik myn bern net as hearen -opfiere, en in bult jild neilitte,—hja scille der mei soune lea en in -goed sin, troch Gods help wol troch komme. Hja scille hjar net to -biskamjen habbe as hjar heite namme neamd wirdt, en nimmen scil hjar -forwite, det se fen stellen jild greate ljue binne. In wiis man út de -âlde tiid sei: “Beter is een weinig met gerechtigheid dan de veelheid -der inkomsten zonder recht.” En in oaren: “Het weinige, dat de -rechtvaardige heeft, is beter dan de overvloed der godloozen.” Sa tink -ik ek, Ork. Us heit hat faek sein: “Jonge! tink ris om dat jild, dat sa -by eltsoar komt.” - -_Ork._ Dêr wit ik net fen. Ik lêz sokke boeken net. Dou wirdste fyn, -leau ik. - -_Sint._ Ik bin fyn noch grou; mar it is my dêrom net allike folle. - -_In Faem ropt by de doar._ Sit mynhear Ork hjir? Dy moat gau ynkomme. -Der is in great brief komd, dêr stiet sok raer lêzen yn, det jiffrou is -der mislik fen wirden. - -Ork _giet rimpen opstean en seit yn ’t hinnegean_: Dy divelske frouljue -lizze aenstons fen hjar sels. Hja bihirdzje der ek net yn, al lêze se -fyftich rare brieven. - -_Sint_ _allinne_. Nuvere brieven! Ork! Ork! Ork! Net yn ’e tsjerke -komme; nen bibel lêze; folle bêste ljue yn ’t ûnderbaitsje helpe, om -sels in hear to wêzen; kindige ljue forbjusterje mei rekkenjen! Ik wit -net, eft de greate slútrekken net in trien-eager wirde scil. - -1832. -TSJALLING HIDDES. - -IT PAED NEI DE JILDDOBBE. - - -It is in lyts toarntsje forlyn, det ik ris yn in koer mei pompieren -omskoerde. By it trochnoazjen fen dy skriften foun ik der ien ûnder, -dat yette al hwet mear like as kom-alledei. Ik lies it ien en oar ris -oer en tocht: Soa! dat is ek lang net fen in gek skreaun, al is de -skriuwer den ek mar in boereminske. - -Ik bitocht my in bytsje en do skeat it my yn, det it wol net -ontsjinstich wêze koe, om it ek ris oan oare minsken to lêzen to jaen, -wol to forstean, as hja ’t lêze wolle. Ik scil it den mar drukke litte, -tocht ik, en dy it den net lêze en ynsjen wolle, kinne it stean litte. -En oaren, dy ’t ris ynkypje wolle, kinne der út meinimme hwet hjar -oanstiet, it oare kinne se bliuwe litte. Ik scil it mei twa, trije -wirden sizze hwet for ding dit grienmank fen goed en tsjoed is. - -It is den in brief fen in faer oan syn soan, dy troch syn heit en mem -to goed, to wiis en to great achte waerd, om him yn it platte lân yn ’t -ien ef ’t oare bidriuw op to bringen. Soan wier de oare skoallebern, ja -him sels, yn ’t learen fier foarby roan. Hy lies as in abbekaet en -spriek de wirden nei de nije wize, sûnder missen út. Hy skreau op ’t -lêst,—dit hied er op ’e lâns-sikterije leard,—sa kribelkrabbelich, det -nimmen it lêze koe. Hy koe ek wol birekkenje, det der fiif cinten yn in -stûr gongen, det twa ien mear is as ién en det men in stûr ha moat om -ien útjaen to kinnen. De âlders hiene master tige holpen, om soan foar -’t forstân geleard to meitsjen. Dit wier sa wol mei him lokt, as mei sa -folle ierripe berntsjes fen ús tiid, dy’t bynei tinke en redenearje -foar det se fen heit en mem sizze kinne. Troch tofolle ljocht snieblyn -makke, reitsje hja den oan ’t omdwelmjen en komme út it lân yn ’e stêd -to lânne. - -Sa wier den ek heite en memme ljeaf snieblyn soantsje yn ’e stêd earne -as skriuwer oanrekke. Hy waerd jongehear hjitten en hie syn wapen, de -pinne, efter ’t ear sitten. Moai út de kluten sketten, tige wiis en -great yn syn eigen eagen, seach disse ynkommeling yn ’e stêd altyd -omhegens. Allinkom stoep er fen de ûnderste trep op ’e twade en sa op -’e tredde, as skriuwer, en waerd sa al mansker by him sels. - -Dit noaske heit bjustere skoan. Alders tsjugge ’t sa graech, det it mei -hjar bern yn ’e hichte giet. Heit woe him yette heger ha, en op in dûr -op ’e heechste trep, dêr de jonge komme koe, to stean hâlde. Dêrom -skreau hy dy brief. Dêryn redt er syn soan oan hokker paed er hâlde -moat om to kommen dêr ’t heit him habbe wol, en dêr ’t de soan ek wêze -woe. - -Ho ljeaf habbe sokke âlders hjar bern! Ho bodzje hja en hwet bitinke se -net al om de bern gelokkich to meitsjen. Ho sûr litte se ’t hjar wirde -om de bern ryk en great to krijen. Hjiryn bistiet dôch it wiere lok fen -in minske. Ja, it is wol wier, det twa âlders makliker saun bern -ûnderhâlde en troch ’e tiid bringe kinne, as saun bern twa âlders. - -Mar dy âlders habbe ek in tige bult plezier oan de bern, bynammen oan -sokke bern, dy’t sa fiks út de hânnen wolle. En de bern, hofolle moatte -dy den ek op hjar bar for sokke âlders oer habbe! Ho moatte dy, op rie -fen hjar âlders, net grabbelje om jild en oansjen! Hwet bihearre se, om -âlders sin en plezier, net al to dwaen om greate hearen to wirden! - -Ik winskje det beide út dit blêdtsje pompier der mear ynsjen yn krije -meije, hwet hja for eltsoar wêze en dwaen moatte. Ik hoopje det dit -pompier yn dizze dagen, hweryn it sa krap mei de boerkerij en oare -bidriuwen omkomt, in bytsje wolkommer wêze mei as in slynske kat yn ’e -molkenkeamer. Ljue dy yette siikje nei hwet oaren al foun habbe: in -swier ynkommen en goede trakteminten—meije oan dit skriuwen in eksimpel -nimme. It briefke fen heit wol oars neat sizze as: - -By jild, by oansjen, hege steat, -Is alles, sels de deugd mar neat. - - -Leau it mar, minsken! Lêz’ dêrfor de brief. Dêr habbe jimme hjar. -Meitsje der út hwet der út makke wirde kin. - -Ljeave Soan! - - -Ik hab dyn brief wol krige en myn hert hipperde-wipte my yn ’t liif om, -det ik ris skrift fen myn ljeave soan ûnder de eagen habbe mochte. Saun -kear moast ik út blydskip de brief oerlêze, foar det ik der út lies, -detste soun wierste. Ik lêz net folle sok moai brieveskrift as dines. -It stie nuvere moai, howol de letters tige op putheakken liken. It moat -moai wêze, hwent dou haste by knappe skriuwmasters leard. Det ik der -hast net út komme koe, laei by my, om’t ik sa oandien wier. - -Ik makke der den langomlet, mei in bulte oandwaenlikens út op, det it -dy goed giet en detste it goed haste, en hjirút lied ik ôf, detste ’t -ek goed makkeste. Dou witst’ it net heal ho bliid ik dêrom bin. - -Ho nochlik is it my, detste yn lean forhege biste. Dou stietste den -goed yn ’t blêd by dyn master en hâldste en draechste dy ek fêst bêst; -oars giet it dôch sa net. Sa moat it gean, jonge! Al njunkelytsen -opkliuwe yn fortsjinsten en den sparje om in moai stûrke oer to garjen -tsjin de kweade en âlde dei. - -Aste sa faesje hâldste, den kin heit gerêst om dy de holle dellizze, -hwent den scilste gjin brea brek ha. As ik weireisgje en den sjuch -detstou fen dat roune gûd genôch haste en yn in goede kostwinning ef -ljeaver jildwinning sitste, hofolle lichter is den it stjerren for my! -Dou hast nou de rjuchte wei foar dy lizzen, soan! forjit dit net! - -Ik scoe der greatsk op wirde, as dat gjin kwea wier, mar ik draech it -hert der al helte heger om, det ik sa’n jonge hab, dy’t yn ’e stêd is -en mei alle jongehearen fen fetsoen omgong hat. It kitelt my danich -detst my skriuwste, det jimme jamk mei eltsoar yn sokke huzen geane, -kofjehuzen en soasjeteiten,—sa neamstou se ommers, net wier? en dêr den -oer sokke hege dingen lyk as ’t lânsregear en de staets-pompieren, sa -wiis prate det ik der mei myn bot forstân hein noch nei by kin. Soks -stiet for sokke jonge hearen sa moai! - -My tinkt it kin ek yet al troch de bûgel, det jim jimme dêr den ris -fordivedearje mei in bytsje to spyljen en in slokje to drinken. De bôge -kin dôch altyd net spand stean, en dyn holle, dêr’t safolle yn omgiet, -moat soms ek ris útspield en bunske wirde. Do’t ik jong wier, gyng ik -sels ek wol nei ’t weardshûs om in healfeantsje en in dripke plezier, -howol dat alles mar op syn boersk gyng. - -Ik lêz út dyn brief, detste wol fyftich goune bûsjild habbe woeste. Ik -bigryp wol, detste net sûnder jild kinste en scil it dy dêrom stjûre. -Mar nou moaste dôch foaral en biljeaven net rij wêze en der oan de -hoasbânnen ta troch gean. Troch net djipper to tarren en to smarren as -de bûse lije wol, wirdt der in stûrke oersparre, en it jild is yn dizze -tiid net rom. Mar dou kinste dôch ek dyn fetsoen as jonge hear allykwol -om in stûrke jild net weismite. Fetsoen docht ek jild. It is fierwei it -bêste twisken de wâllen yn to bliuwen, den rekket men noch oan de iene -noch oan de oare kant yn ’e sleat. - -O hwet in hearen-eintsje-libben haste dêr nou yn ’e stêd. It is in -himel op ierde, omgong to habben mei sokke jonge feinten fen oansjen, -dy sa moai klaeid binne en safolle better prate kinne as in boer. “In -boer en in beest habbe ién foarletter,” sei in potsjemakker ienkear -tsjin my. Nou, dou biste nou ta in minske, ja, ta in hear makke, en -scilste, as ’t hwet slachbûgje wol, it yette wol fierder bringe. - -Ik hab it altyd al sein, heiteman! detstou fiers to goed wierste om mei -dyn tsjep en heech forstân, by sa’n oerstalligen geleardens, altyd op -’e groppemiellen yn ’e kouwekjitte om to rieren, oan ’e seine, sichte -ef leppe to stean, ef it ien ef ’t oar swier en gemien hantwirk to -learen. Dêr koe neat fen komme mei dy; dêr foel noch dyn noch myn sin -op. Ik woe in hear fen dy meitsje, en wol dat nou yette ienris sa -graech dêr ’t ik better en better ynsjuch, det ik gjin bûter oan ’e -galge smar mei dy. Hwet scoe men ek mei det ezeljen bidije kinne? In -bodder bliuwt altyd in bodder en moat, krekt as in ezel, altyd for -oaren in tige swier pak toaije. En dêr hat mem dy net for yn ’e widze -lein. Mei de pin, mei de pin is it to heljen, heite! Dat seach heit al -lang en dou learste ’t nou ek al. - -Myn bûrljue bigjinne my wol mei in skean each oan to sjen, en myn goede -kinders wirde al kweaginders omdet ik sokken jonge hab, dy’t hjarres sa -fier boppe de holle en oer ’e fûst is; dy’t as hear yn ’e stêd is en -stedsk prate kin. Hja sizze wol ris: “Hearre syn soan wirdt sa greatsk, -det er hast net mear wit ho ’t er him posture en gean scil, en hy stapt -dêr yn syn moaije rôk om as in ingelske hoanne.”—Mar dat is kleare bare -misginstigens, en oan sokke ôfwaeide praetsjes moat men yen net steure; -dy scille wol wer oerbetterje. - -Meits dou mar, ried ik dy, detste omheech komste, lyk aste ont nou ta -dien haste. Ho mear men yn ’e hichte giet, ho minder men ek yn ’t each -rint en ho minder oaren it dy misginne scille. As dit mei dy lokke mei -en ik it mei dy bilibje mei, den reitsje ús kweaginders der op ’t lêst -yette wol om oan ’t plokhierjen hwa ’t earst in frjeonlik wird fen dy -krijt en dyn greatste boetsje wirde scil. Dit is sa de menear fen dwaen -en tinken by de minsken; hja binne sa, en sa moast hjar ek brûke. - -Nim dou sa de reamme fen ’e mâlke ôf en lit oaren de tinne flut fen -dreage mâlke hâlde. Sjuch dou de huning for dy to krijen en lit hjar, -dy safolle mânsk net binne as dou, it wirk mar dwaen. Den is ’t yn ’e -rjuchte, foaral aste hjar soms ris in ljeaf lyts bytsje mei priuwe -litste. - -Dêr hearste ’t op yn to hâlden. Siikje sa mei nimmen en jaen der boppe -op to kommen. Dit is heite winsk. En heit scil dy hjirfor ek yette iene -en oare middels oan ’e hân jaen, dy ha ’k for in part sels útfoun en -for in part ha ’k se krige fen ús domeny, dy him yette al ridlik nei de -minsken jaen en him goed skikke en foegje kin. - -Dou moaste den dyn bûsen wiid en waech iepen sette, det de reade en -wite flinters der sûnder kantroeren by de rûs yn fleane kinne. Flinters -fleane meast dêr ’t de sinne skynt en de swiete blommen rûke. Dou -makkest den ek, detste tige blinkste en swiet en fier rûkste, om se sa -oan to lokjen. Aste den de bûsen, dy ’t mei lym bismard wêze moatte en -kleevje, goed fol haste, den dochst se ticht en hâldst se sletten, om -de flinters net wer fleane to litten. - -Sûnder jild is alles neat. Mei en for jild kin men alles krije. For -jild kin men folle keapje, soan! Sokke frjeonen kinne yen altyd tsjinst -dwaen, en oare frjeonen—helpers en kroaders—hiere. In minske sûnder -jild hat it wol helte swierder, as er op ’e kluten komme wol, as ien dy -dûbeltsjes op ’e bûse hat. Mei jild kin de iene goe minske de oare in -deugd dwaen. De iene hân wasket de oare en sa wirde hja beide skien. - -Hâld dyn mûle to riede lyk as dyn pong. Wêz sunich op dyn wirden, aste -’t net al to goed witste hwet for flêsk aste yn ’e kûpe haste en ho de -ljue, dêrst by biste, it ljeafst hearre wolle en meije. It moat in goed -prater wêze, dy ’t in swijer forbetterje scil. Dou moastte mar meien -neiprate en sjonge, sa as men ’t dy den foardocht. Den rekkest yn ’e -ginst fen ’e ljue, den mei elk dy graech lije—aste ’t net to lûd en to -folle dochste. Nimmen wol graech tsjinspritsen, mar sa folle to ljeaver -meifoun en foartsterke wirde yn syn sin en miening. Sa binne wy ek al, -en hwêrom scoene oaren den sa net wêze? Sjuch dyn folk oan, dit hab ik -fen domeny leard. As dy op ’e stoel stiet to preekjen en de gong fen ’t -spil it meibringt, den sprekt er alle ketters lûd en lilk tsjin, en -wiist it oan, det hja allegearre op ’e dwaelwei binne en wy allinne ’t -rjuchte foar habbe. Hwent sa wol syn folk it dêr it graechst hearre en -de oaren komme net by him yn ’e tsjerke. Mar is dominy ris by in ketter -to gast, den hâldt de man him stil en praet swiet mei de ljue hinne. -Dit lear ik nou wer oan dy. Meitsje gebrûk fen dizze ried; hja helpt in -bulte. Dou meiste domeny en heit hjir wol yn leauwe, wy habbe ’t by -ûnderfining. - -Foaral en biljeaven hearste op dyn iepenst to wêzen, as de ljue in -bytsje balstûrrich binne, as se de kâlde koarts earst yn ’t hert hawn -habbe en den de hjitte yn ’e holle krije; hwent den wolle se soms wol -hwet dwylje en bûtenslaen. Ja, as dat slim oankomt, den mei yen de -eangstme wol oanslaen, en den moat yen de grize oer de grouwe gean, sa -nau is ’t den to hippen. Den de mûle ticht op ’t slot, jonge! Ef oars, -neat oars as út de selde noat sjonge en mar tige mei bâlte! - -Noait litste ’t yn dyn hersens opkomme om dyn hearen, masters en greate -ljue tsjin to praten. Sidesêfte wirden wolle hja út dyn mûle habbe. Jow -hjar dy; hja kostje dy ommers neat. Alles hwet sokke ljue moai fine, -fyn dou dat ek moai, en priisgje ’t yn hjar by- en ôfwêzen, det oaren -soks ek to witten komme. Hwet hja mâl en lilk neame, jow dou dêr ek -slimme nammen oan. Flaei hjar, mar sa, det hja ’t net hearre kinne, det -it flaeijen is. Nimmen wol wollens en wittens flaeid wirde en elk flokt -op ’e flaeijers. Aei hjar, mar sûnder hjar to knipen ef to folle to -kiteljen. Net to grou en net to fyn; hâld dat yn ’t each. - -For hjar kweafrjeonen, ef dy net allyk mei hjar tinke, kinst’ dy wol in -bytsje mije, en wêz’ dêr biljeaven net great mei. Hearste ’t dat sokken -hwet sizze det dyn hearen net oanstiet en mûlket, forfyskje en draech -it hjar oan; dêr winste rju mei. Fandelje dat op; it binne gjin -wyn-aeijen, hear! - -De wearhoanne op ’e toer kin dy fierder de wei wize. Dy stekt altyd de -kop yn ’e wyn, en as er mar rûkt det de wyn omfleane scil, den smyt hy -ek yn in amerij it gat om en stekt de kop sa al wer yn ’e wyn. Hâld dou -ek sa de noas en de holle dêr hwêr de wyn wei komt, detste sjen, fiele -en rûke kinste as de wyn draeit en sels as er draeije wol, en dat hwet -foarút; den bist’ altyd klear. Nin wearhoanne moat better draeije as -dou. “Oermacht docht wykjen”, seit it sprekwird, en sa kin de hoanne ek -de wyn net forstean. Stean dou de wyn den ek allike min tsjin. It is -swier wirk en dôch om ’e nocht. - -Wêz’ linich yn ’e rêch, linich yn ’e mûle en redsum yn al dyn dwaen en -litten. Hwent minsken dy ’t sa stiif binne as dampeallen bliuwe op ’t -selde steed stean en wirde wol ris omjage. Mei dy moat it wêze: “Foarút -is de wei!” - -Mar nou scilste sizze: “Moat ik den oars prate as ik tink?”—Biste gek, -heite! Dou moaste krekt sa tinke aste praetste. Mar dyn tinken heart -nearne oars om to wêzen, as om great to wirden. En dat woest ommers -wol, net? Wolnou, den scil dyn praten en tinken wol by dy sels yn -elkoar slute as in bos, aste ’t mar goed ûnder ’t forstân haste en -hâldste. - -“Mar”, fregest’ my mogelik, “ho moat ik den mei myn konsjinsje, as dy -net ris om ’t lyk wol, en as ik dêr den mei yn omslach reitsje op dat -paed, dat soms wol hwet bôgje scil?”—Dit is bernepraet, jonge! Bitsjut -dou dyn konsjinsje, det men yens eigen bêst siikje moat, stek hjar den -yn ’e bûse en bidobje hjar ûnder ’t jild. Hja scil dêr wol stil wêze en -dou scilst der den net mear lêst fen habbe. - -Sa hab ik dy nou it paed nei de loksberch foarskreaun. Dou biste der -op; pas op, detste ’t ûnder ’e foetten hâldste. Kinste soms ’ris op in -goede kroade to sitten komme en dy sa in ein om hegens kroadzje litte, -dêr moaste foaral om siikje. - -Ik sjuch dy al oan it great ieslok swiet stean to plûzjen. Meitsje dôch -detste dêr gau oan komste, en skoer der den mar de greatste lokken út; -dat binne de bêste. Ik winskje neat mear as det ik dy hast yn sa’n -smoarrich ampt sjen scil, det it fet dy fen ’e fingerseinen ôfdript. It -is my allyk as dyn namme den yn _eur_ ef _aris_ útgiet, aste mar -ontfanger wirdste. Ja, ontfanger fen greate slompen jild scilste wirde, -hoopje ’k. Ik siikje sokken bistean for dy, en siikje dou der mei -om,—hwêryn oare ljue for dy jouwers wêze moatte en de stokmantsjes by -de rûs ta dyn doar yn komme. - -Mar der binne nuvere minsken yn ’e wrâld. It moat dy dêrom ek net -rimpen oerkomme, as der ris immen komt dy, astou sa yn ’t bûterfet -fallen biste en it jild dy by skepfollen ta de doar yn smiten wirdt, -seit: “Sjuch, dêr giet ek al ien fen dy greate earmen hinne, dy ’t wy -ûnderhâlde. Dat is nou ek al ien fen dy ljue, dy ’t út de greate bûse -tarre, en dêr ’t wy it baitsje for lûke moatte.” - -Der binne in bulte kwea minsken, jonge! De niid is great. Lit hjar mar -hinne prate. En howol men der gleon om yn ’e hakken wirde scoe, tink -dôch mar: hja witte net better, en stoene hja ris op myn steed,—stil -wieren se as in mûs. Dou kinst’ sokken wol heine en slaen en troaije. - -Ien ding is der lykwol, dat my hwet slimmer taliket. As de ontfangers -sa yn tal en ynkommen oanwinne, det de jouwers gjin jouwers bliuwe -kinne. Ho den?—Komt dei, komt rie; dat is alles hwet ik dêr fen sizze -kin. - -Dy ’t langst hjir bliuwt scil ’t al bisitte. En dêr is ’t mei dien. It -slimste dat der op sit: as der gjin mear jouwers binne, det jimme hjar -den jouwe. - -Ik scil myn brief, dy sa lang wirden is as in foech prekaesje, hjir mei -eingje: det ik dy tawinskje, detste gau great wirdste, in rom baentsje, -in ryk wiif en in moai hûs krigeste. - -Ik bliuw dyn ljeave heit - -_Hearre F. Jildsma_. - - -Nou is de brief út. Dy ’t it better wit as heit, moat it mar sizze. - -1833. -TSJALLING HIDDES. - -MAEIKE JAKKELES EN HJAR WIERSIZZERIJ OAN DE FAMMEN. - - -Maeike Jakkeles (dit witte jimme) is to Gauw op ’e wrâld komd, en to -Hallum great makke. Der stiet fen hjar skreaun: “It is in minske, kant -fen liif en lea. Sy stiet midden yn ’e skoen en giet mei de teannen -foarút. De mûle sit hjar op it rjuchte steed. Hja hat in rjucht noas, -mids yn ’e troanje, en net in tipnoaske, mar in gevel dy it gebou moai -stiet, sa it heart. In pear rjochter hânnen hat se oan ’t liif, as ’t -oan ’t wirk en skroarjen takomt; en sy sjocht der út, as in Ontfangers- -ef Bysitterswiif op it bêst fen hjar libben. - -Hja kin Bibel-lêze, krantsje en Almanakje, briefskriuwe en alle Salmen -glêd sjonge. As se to brilloft is, den hellet se op fen “Japik yn ’e -parrebeam en Nynke wol net heine”, sa goed as de bêste út de heap, mei -gjalpen, det de pannen op ’e richel rinkelje. Hjar forstân is klear en -ryp wirden op ’e kâlde groun, lyk as de maeigêrzen. - -Yn hjar sizzen foel se wol ris oerbidige skerp, as hjar de mûtse -oerdwers stie, om ondogensheit fen minsken. “Ik haw net tsjin de -minsken (sei se), mar tsjin hjar ondogense streken”. As der ljue út -Israël by hjar oan de doar kamen—en dy kamen der do tiids ek al -rommernôch yn Hallum—dêr woe se nin dwaen mei hawwe. Hja sei: “Ephraïm -en hjar skoerre en tôgje mei ienfâldige ljue om, sa lang as se der hwet -fen ploaitsje kinne, lyk as de roeken mei de ongânzen.” - -In kliemsk, tipsidich bûrwiif, dy net suver oan ’e lever en yn hjar -jonkheit rom genôch hantearre wier, sei tsjin Maeike: “Fij, hwet binne -jy yette luftich en idel nei jou jierren!”—“Hwet mienste”, (sei se -dêrop) “det ik sels de reamme allegjerre nomd hab, en ús ljeaven Hear -oars net as flut jaen wol, lyk as dou?” - -By ljue dy altyd oer it goede prate woenen, en it yn hjar dwaen sa -krekt net hifken, oan de greate inster, as de bûse der mar baet by hie, -roun se folle mei de stikel om. Sa praette en eamele hjar skoenmakker -ek jimmerwei. Dizze man wier út Loeksterhoek komd as in minger fen ’t -earmbistjûr, en yn seis jier, nei det syn âlde baes it kistelid oer ’e -noas stritsen wier, en de erfgenamen yn de holle kast omsjoen hiene as -in kou yn ’e Ljouwter poarte, in great man wirden to Hallum. Nou it -skammel mantsje de skiepkes op ’e droechte hie, liet hy de holle yn ’e -tsjerke op ’e side hingje, en krûpte mei syn wyt prûkje op en brún -sarjes rokje oan, deun ûnder de listen fen ’e preekstoel. - -Maeike sei tsjin Domenij: “It scil jo mei baes gean, as de timmerman -mei ’t âlde Hallumer skip: der sit fjûrrich hout yn.” - -Tsjin in oaren, dêr se folle by yn ’e winkel kaem, en dy hjar in fearn -thé for in heal poun yn ’e koer treaun hie, en folle oer syn binnenste -praette, sei Maeike: “Ik wit net, feint, mar astou iepene wirdste, -scilste net swiet rûke.” - -Do se in ryk menist op in leugen fette, dy wol hûndert op ien dei dwaen -woe, as hy der mar mei fortsjinje koe, sei se: “Jy kinne ek wol in pear -merkeskoen oan ein, ear jy wer op it âlde paed binne.” Koartom, elts dy -oar gûd forkeapje woe, as er yn ’e marse droech, krige in skramke. Hjar -man sei den wol ris: “Men scoe sizze, hwet haste der altyd mei fen -dwaen?” Mar Maeike sei: “Tsjin de kweade moat fochten wirde, oars wirdt -er al to great baes.” - -Oer de Godstsjinst tocht se mear as se sei, mar sy woe der noait oer -haspelje en tsiere mei ljue, dy oars tochten as sy. - -“De greate Lantearne”, sei se, “is for ús allegjerre opstitsen, en -ljochtet oan alle iggen. Der binne folle knoflige hânnen west, dy de -glêzen gruzich en grounich makke hawwe; lykwol barnt it troch alles -hinne. Elts moat dêr stean, dêr hy it measte ljocht fen de lampe -kriget, en dêr moat nimmen yen ta yn ’e wei stean.” Folk, dat net nei -de tsjerke omseach, woe se net yn hjar tsjinst hawwe. “Dat is fisk noch -flesk!” sei se. - -Tsjin hjar bern koe se it ek nuver sizze. Do se hjar âldste dochter in -gouden holgûd kofte, bitinge se, det se noait oars as silver yn ’e -tsjerkepong jaen mochte: “oars stiet sa’n giel ding lilk. De Tsjerke en -de Wrâld elts syn part”, sei se. - -Yn hjar húshâlding wier se rjucht en sljucht. Hja woe noait keapje fen -ljue, dêr se tingje moast, ef dy hjar waer bjuster priisgen; sy koft ek -mar selden, mar as ’t wêze moast, den goed en fen de bêste ein. As ’t -bûten de tsjerke ef ongelokkige minsken omgong, hie se wol nocht oan -bizerije. Hja koe ’t bjuster bryk útstelle. - -Ienris do in jeneveroalje-keapman, in keardel as in twinter okse, by -hjar oanskeat, en alle kwalen oplies, wol in heal ûre lang, sei Maeike: -“Altyd net ret, Ome!” Mar op it lêst sei se: “Wol ik jo ris sizze, hwer -de measte ljue de kwael sit? Dêr sit it!” en do sloech se op ’e -bûse.—“My ek, sei de man, en gong syn wei. - -Hjar siktaris soan, dy in jier to Frentsjer oan de Akademie west en yn -dat bytsje tiid sa flokken leard hie, det hy net ien Prefester foarút -joech, en syn tiid mei smoken, bolwirksljuchtsjen en kaertspyljen oan -ein brocht hie, en, nei syn sizzen for divel ef spoeken wykte, hat ris -in lyts húsmiddeltsje fen Maeike-moei hawn.—Op in joun teach de studint -dêr ris hinne to jounpraten; en do hy nei Maeike sin genôch flokt en -swetst hie, waerd der in skiepperib nomd en dêr in wyt lekken yn -spraeit; do hjar swarte wetterhoun dêr op ’e rêch yn fêst fisele, de -bek opspjalke mei it heft fen in great mês det it bist net oars dwaen -koe as âlje en mâlle geluten jaen, do dat spil oerein, en sa lieten se -kardoes trije kear fen boppen it finster lâns giere, tsjin de studint -oer. - -Do de flokker dat ôfgryslik ding troch de glêzen hinne seach, fleach hy -as in pyl oerein, en hals oer kop oer stoellen en tafels hinne, en oan -de skouders ta foaroer yn in fol kret, dat al yn tiids for him klear -stie, en sa reisge hy, sa hird as er oait dien hie, nei de Siktarij. De -klerk rekke fen ’e drang ûnder ’e foetten, en krige in print fen ’t -kret ta. It hiele hûs yn rep en roer; de wite mûrren kouwestront; -Juffrou fen hjar sels; Siktaris fen ’t stik. Dy frege forheard: “Mijn -zoon! wat is dit?”—“Och, Heere! Pa, ik hef de Duvel zien!” - -Op in winter, det hjar man en Domenij de tried ris fen de redens ôfride -scoene op oardeletmiels iis, rekken se beide oan ’e skouders ta yn ’e -opsleat, dêr se as kikkerts wer útkrûpten; gûle en oefje, det de ljue -mear om hjar laken as meilijen mei hjar hiene.—Do se de bûtdoar yn -stoepen, mei de flotgêrzen op de rokjes, koe Maeike yn hjar sels it -laeitsjen net litte. Sy sei: “It is noch bêst bislein mei jimme: hwent -as it wetter hjit west hie, koene jimme jimme drovich barnd hawwe.” - -Yn hjar dwaen en litten wier se sa from as goud: hja hiene in feint út -Kollumersweach, dy in jier by in tysker wenne hie. Dizze scoe mei in -kou, dy it njuggende kealtsje al forsomme hie, nei de merk, mar sette, -lyk as hy wend wier, it âld bist earst in nij earizer op. Dit hie hy út -’e pin leard. Mis wier it nei Maeike sin. De feint krige in fet baerch; -sy joech him seis wike, en gereis. “Jild, dat mei sokke kinsten woun -wirdt (sei se) hat men fen de divel op skea, en dêr wol ik net by yn ’t -kryt wêze: hwent it is in nuver jildsjitter, dy’t by nacht en ontiden -mei saundûbele yntressen opeasket, as ’t him mar yn syn mâlle kop -oankomt. - -Hjar man wier in biheind minske; hy hie twa kromme tommen en gjin -naule, en mar ien tean, bjuster gysten mei in bytsje forstân, en wier -fûlfrettende gjirrich. Hy koe, as hy mei Maeike út to gast wier, yn in -stik boffert bite, sa great, det him it wyt fen ’e eagen foardraeide, -en sy hjar de lea searhâldde.—Moast der slachte wirde, den sels oan ’t -wirk, om it slachtlean to fortsjinjen. Sa krige hy in snau fen in âld -baerch, omdet hy net redsum wier, dêr hy trije fearnsjier mei om -mastere, en him wol in heal baerch kaem to kostjen. - -Op in tiid, det hy in stik oan it ûleboerd spikerje woe, yn pleats fen -de timmerman, rôlle hy as in einepyk fen boppen: twa ribben stikken en -’t skouder út it lid, dêr de Boal twa fjirders bûter oan fortsjinne. -Smelle ûngelokken, fen barnen, snijen en biknipen, stiene net stil, dy -Maeike altyd biplasterje moaste. Yn dat wirk brocht se it mei de tiid -sa fier, det men alle amerijen om ried kaem, ek for tjirmige berntsjes. -Altyd baet by Maeike! Hja wier der handich yn!—As hjar man nachts mar -in sike kreunde oer pine yn ’e mûle, den siet hy al ear’t hy it wiste, -mei in holle as in einekoer, yn kamfer en kamelleblommen en sliepte as -in roas. Hja hie ek mei wêst: hwent de knoffelbân lei se sa goed as de -bêste út de hiele Gritenije. - -For de measte kwalen joech se in rie en die. - -Sa joech se for: - -Splitterige hânnen: kouwegalle. - -Hounemiezels: in tried Keulse side. - -Fjûr-brân: skrabe rie ierdappels. - -Wetter-brân: sjerpplasters. - -Swollen fingers: Basilikum salve, en fine koeke om út to lûken. - -Seare spjinnen: klimmerblêdden, flessehalzen, en waechs- ef krytdoppen. - -Ringfjûr: mei erfsulver strike. - -Kjeldhakken: brette rapen. - -Bifêrzen earmen: rottige apels. - -Rude ef frjemde jokte: kwik en griene sjippe, ef in potsje út it -stêdsweeshûs. - -Hûchhingjen: oan in hier lûke. - -Skoerrende roas yn ’e mûle: brea, moster en yettik op it wang, op it -lêst in sjip-plaster, en mei in healfearntsje jenever en tritich -drippen Haerlemmeroalje yn ’t liif, ûnder de tekken, en sa foarthinne. - -Dy hûsmiddels liken noch hwet, mar dy salve noaske Japik net ûnfoech, -om syn pong en eare beide. Hy makke in pear ienfâldige ljue wys, dy in -kwinerich berntsje hiene, det Maeike Jakkeles in tsjoenster wier. Dit -woe men witte, en dêrom waerd it sike berntsje trije erfde bloedkralen -yn in tried reade stikside om de hals dien, en dy kralen as in -klaverblêd reaun, en dêr trije knopen yn Godsnamme op dien. En jawol, -mei 24 ûren wier der al in krael bûten de knopen, nei ’t sizzen fen ’t -wiif, dy se der om dien hie, en dy Maeike net lufte.—Dit woe bûrwiif -Reinou ek yn ’t ear, dy de lytse bern net foart krije koe, omdet se -meast op ’e fljocht wier, en de lytse sloofkes by in oar omtôgje liet. -Dizze sei, det it iten, det se yn ’e lêste kream fen Maeike krige hie, -mei twa dagen yn spjelden en nidlen foroare wier, en det se sels witte -moasten hwet se yn de widzekjessens dien hie. Mei ús tsjerne hat se ek -al dwaende west, mar se scil nou wol foar ’e daem opstrûpe. “Det hjar -de wjirheit ridt, dy selde Maey!” - -Al hwet lilk wier, waerd by eltsoar socht; sy hie pankoeken jown, dy yn -njirren,—in moai bûsapel, dy yn in pod foroare wier. Nou siet it der op -as âld fet. Maeike-moei, goêsloof, in tsjoenster! It wird gyng húsriem. -Der wier hâlden ef kearen oan. Dit smakke Maeike min, mar hja hie to -folle forstân, om lilk op domme minsken to wêzen, as se der net -ondogens by wierne. “Der is romte yn ’e wrâld”, sei se, “om eltsoar mis -to reisgjen.” Sy pielde it âlde paed lâns, en liet de ljue mar prate, -lyk as it leksum seit fen Domenij. - -Ienris, do it nei Stiensermerk roun, teach se dêr hinne, nei hjar -dochter en sweager útfenhûs. Dêr wierne twa opskettene dochters oer ’e -flier, dy bjuster snjit mei de merke hiene. Op in snein-to-joun, det de -fammen sahwet om hoalle-foallen, kamen der in mannich by hjar yn ’e -hûs. De sweager, dy in bysfeint wier, en folle nocht oan pleagjen hie, -sei: “Fammen! Oarre moat jimme ’ris wiersizze, hwet frijers jimme -krije. O, sy kin ’t sa út de kopkes oplêze, sy wit mear as rjucht -hinne.” Dêr hiene de fammen sin oan, en ’t wier allegjerre: “Ja, heden -ja! toe Maeik-moi, ei toe!”—“Brui hinne, sei se, “hwet skeelt jimme, -bern?” Mar de sweager sei: “It is merke, en mar koartswyl; dêr moat in -set fen wêze; jy kinne hjar wol in leksum jaen; jy witte ho ’t jy -moatte.” Maeikmoi fette de miening en sei: “Nou fammen! den moat ik ris -sjen, hwet ik kin.” Oarre oan ’t wird; it gong eft it fen de -tsjerkelaeijen ôfrôlle. (De frouljue kinne it wird dochs goed dwaen, as -se op hjar stoeltsje sitte). De fammen harken eft hjar lij wetter yn ’t -ear getten waerd. Do Maeikmoi hjar nocht hie, sei se: “Nou kin ’t ek sa -wol. Jimme hawwe my hjir to fiter. To Hallum bin ik in tsjoenster, en -hjir moat ik wiersizze!”—“It heart by eltsoar”, sei de sweager. - -De fammen dripten ôf. Inkelden, dêr Maeik-moi de spiker mei op ’e kop -slein hie, seinen tsjin eltsoar: “Hea, sa ’n nuver wiif! Sy wit ’er -dochs neat fen.” - -Binne der nou ek ûnder jimme, dy it net noasket, det Maeike dy fammen -soms in lyts hompke joech, tink it wier in âld rydlich sloof, hja -miende it oars trochgoed mei hjar. Tûzenris hat se wol sein: “Ho folle -hawwe hjar gelok út to grabbele smiten, dat for nin goud ef triennen -wer to krijen is. De wirden fen Master Gysbert laeine hjar foaroan yn -’e mûle: - -Orck, myn soan, wot dû bidije, -Rin net oan allyk in moll’: -Jeld en rie lit mei dy frije, -Bern, sa gean’ dyn saken wol. - -DE WIERSIZZERIJ FEN MAEIKE JAKKELES. - - -1. - - -Dou biste sa glêd om ’e troanje as in spegel. It scil hastich oanrinne -mei dy nei it greate gild. It is ek better sa, as oan acht-en-tweintich -jier ta to wachtsjen; den is ’t alle amerijen it earizer opsiede, in -oar lint oan de kyps, en sa foarthinne. In âld gek mei dêr nei sjen; -mar for in jong minske liket it raer, sokke gleone blommen op sa’n -toarre groun. - -2. - - -Ik woe wol graech mei dy, det de frijer, dyste ljeafst haste, opdaegjen -kaem; mar dou krigeste him joun net, Fanke! Mar dat is neat. - -Jaen de moed net op; men wit net ho in dûbeltsje rôlje kin, sei baes -Gosse, en hy miende, det hy to gast kaem, mar hy krige bruijen. Us -oarre-mem waerd frege op ’e lette joun to Ljouwter merke, en de nachts -om hjelwei twaën boaske se al yn ’e hoek fen ’e opkeamer fen ’t Rea -hert. - -De frijers binne tsjinwirdich net hastich yn ’t bitingjen. It is in -ôfrinnende merk. Smyt dy lykwol net wei: de greate merken komme oan. - -3. - - -Fanke! Fanke! hwet bisjuchste dy yn ’e spegel! Nou! as it der ek om -sit, eft it der om smiten is, stiet it rûzich. Klaei dy kreas en -dimmen, en sa moai, detste altyd noch moaijer bitelje kinste. Dit lûkt -de frijers oan, dy to fjild tsjenne om in wiif; en sa’n ien past dy, is -’t net wier? En ast’ dy optakelste as de pompierblazers út Parys, den -wirde de mynders eang fen jimme. Hwent al boartsje en djoeije se al sa -hwet oerdwealsk, hja kenne de fûgels wol oan de fear. Dêrom, kreas en -dimmen! en foaral sa skjin as de brân! den scilste oan twa frijers -blauwe skinen jaen; mar de tredde (o! sa’n noflik prater) scil dy sa -nei de ljirre tingje, detste him op in nacht om ien ûre om de hals -fljuchste en him, ûnder de tútsjes bidobbeste. - -It folk yn ’e hûs scil towekker wirde fen jimme patsjen, en sizze: -“hark! nou is ’t klonken wirk mei ús fanke!” - -4. - - -It gelok sjocht dy ta de eagen út! D’iene frijer hat de hakken net oer -de drompel, ef de oare hat de teannen der al wer op. Pas op! en lit de -fûgel net oer it net fleane lyk as folle dien habbe; oars rekkeste mei -ûnder de fodden yn ’e koer. - -De kar giet der út, en den giet it soms op in âld strider oan, dy in -wiif for de warmte nimt. - -5. - - -Dit stiet der nuver foar mei dy! Nou! in jong minske moat twang wêze en -op in dûbeltsje oan lint net sjen. Yn de earste jierren fen it trouwen -sakket dit wirk fensels; as de widze en bakerkoer oer de flier komme -moatte. - -Dou biste net ien fen de ongelokkichste. Der sit folle mânljuesflesk -oan dy, fanke! en dêrby sa’n noflik boartlik sin! Dou biste klaeid, sa -’t heart. Koartom, in frouminske mei lokken en flokken, linten en -flinten. Der is al in blêd yn it trouboek for dy iepen. It scil moai -waer wêze op dyn troudei. De ljue scille sizze: “Dat is in gnap pear; -in houwelik yn ’e heak!” Mar de man efkes lytser as dou. - -Der scil noch in pear mei jimme trouwe: in âld man fen njoggen en -sechstich jier mei in frouminske fen in great tweintich. Dêr scille de -ljue fen sizze: “Dy âld gek set noch in mounle, om in heal ljippen -koarn to meallen, en mei in jier scille se eltsoar net sjen meije.” - -6. - - -Dou biste net forgetten by de feinten, Fanke! Gloeije dy de wangen net? -Dou tinkste, detste noch faek to merk gean scilste. Mis is ’t! ear -detste der om tinkste, rekkeste oan ’e man. - -Ik haw al heard ho jimme op ’e lêste Snitsermerk yn ’t Heechhûs mei -elkoar sieten to lústerjen. - -Dou scilste goed onthâlde yn it houlik. Twa jier nei it trouwen scil in -Domenijs soan dy for in jongfaem oansjen, en dy to Weidumer merke -freegje to dounsjen. - -7. - - -Dou sjuchste al skruten, nou Maeike Jakkeles dy hwet sizze scil. Ik -sjuch, dou biste der oars fen. It is ek nuver, fanke! op dyn jierren -net to witten honear detste mei in pûrfrjemd minske hûshâlde scilste, -en noch minder hwa: in lytsen, in greaten, in lichten, in swieren, in -rjuchten ef ien mei in slach ef in bocht yn ’e rêch. It scil mei in -amerij gean mei dy. Dy it wêze scil, frijt net lang, mar taest ta, en -den scilste der omhingje as wiet hea om ’e skûte. - -It scil dy goed gean yn ’e wrâld: saun bern, meast jonges, yn trettjin -jier krije. Dou krigeste ek misgunders yn dyn steat. Dyn man scil dy -tige ljeaf hawwe, en nin kwea fen dy sjen kinne, omdetste alles dwaen -scilste hwet er mar tinkt, en omdet er sjucht, det er mei dy bihâlden -is. - -Dyn makkers scille op jimme troudei tsjin elkoar lústerje, en sizze: -“sa weagje ik it ek, dou?” - -Jimme mem scil dy in leksum jaen, dyste net forjitte moaste. Hja seit: -de kinst om troch ’e wrâld to reisgjen, en oeral it gelach to biteljen, -en tank nei to litten, wirdt net oan de Hegeskoallen leard. It sit yn -’e regel fen trijen, en goeddwaen. - -8. - - -Fanke, dwaen dyn bêst, om dy gnap op to striken; mar om de wide -jaksmouwen ef de klienens fen de mil, krigeste net gauwer in man. -Lykwol scil ’t wirde. Mei in sêft sin en noflike tútsjes kinste folle -dwaen, en dou scilste einlik mei in fiks keardel opstriken gean, ast’ -mar tiid dochste. Nimmen moat sjen kinne, det de pong om de hals -hinget. - -9. - - -Dou moaste net fortrietich wirde, Fanke! as de frijers dyn doar foarby -geane, krekt eftste der net biste. Goede en onbilekke waer wirdt altyd -opsocht, al laeit se noch sa efter ôf. - -Fammen, dy in jachtweide for alle eagen binne, en dy oer alle tongen -rôlje, dêr wirde lekken en brekken oan foun. - -Gnappe fammen en jonge hynzers moatte oars net as fen fierren bikend -wêze, scille se goed oan ’e priis komme. Wêz’ net bang fen foarby to -reitsjen; dou biwachteste gjin skea. Dou krigest’ in rimpen man, mar -oars troch goed; dou scilste bjuster folle fen him hâlde. - -As hy it ongelok hat, det hy mei in noflik holle thús komt, sjen den -net eftste út it yettikfet komste. Mei bliere eagen en goede wirden -kinne jimme tsjoene; dêrtroch binne folle mear manljue to rjuchte -brocht as mei skerpe wirden en ôfwêzich sjen. Dwaen lyk as Beitskemoei. -As Janom fen ’t paed wier, den sette hja him yn side en forwiel; en as -de sinne yn ’t roun west hie, den sei Beitskemoei in wirdmannich dy op -it rjuchte steed kamen. Doch ek sa, en hy scil der op poche, det der -nin better wiif yn ’e hiele gritenij is. - -10. - - -Fen dy hoef ik neat to sizzen. Dou biste al lang bisteld, Fanke! Men -kin ’t wol oan dy sjen. Net wier? - -11. - - -Dou wachteste ek al, det ik dy hwet moais sizze scil, fen flinke -frijers, moai klaeid gean, yn in hûs wenje mei treppens der foar; en it -silver en goud by kistfollen erve! - -Set dy dêr ôf, Fanke! hwent dat wirdt dyn part net. Dou scilste -gelokkich wêze, mar net yn in hege steat. Dou krigeste in bêst man, dy -fen de iere moarn ta de lette joun for dy skreppe scil, en astou de -dûbeltsjes sa hantearreste, lyk as earlik woun jild bihannele wirde -moat, den scille jimme rju bidije, en fjouwer bern great bringe, dy -klinke as klokken. In ryk man tichte by jimmes, dy jierren lang om it -gelok socht hat, en it op it lêst alhiel bjuster rekket, omdet er it op -paden siket, dêr it net to finen is, scil jimme it gelok, dat hy yn syn -moai hûs ek nearne fine kin, for tûzenen ôfkeapje wolle. Mar hy kin -net. It gelok lústert him yn ’t ear: “keapje mei dyn goud it bihear fen -de hiele wrâld; Myn ôfkomst is to heech: Ik bin for nin jild to keap!” - -12. - - -Ho it mei dy komme scil, mei de deale riede; dou biste sa boartlik en -sa wif as in maeilaem. - -Jaen dy del, Fanke! den scil ’t goed komme. Aste merkeste mei in feint, -dyste graech wer sjuchste, pas den op det it lêste tútsje it bêste is; -dat giet him troch de lea as in heal fleske fol Haerlemmeroalje in -jichtich hantsjemier. - -13. - - -Ik sjuch dy oer fyftich jier al. Men kin dy den net. It skeelt ek folle -by nou. As men dyn noflike sankjes heart, as men dyn glêdde troanje, -roune bolle earmen, dy kiere rêch en trippeljende foetsjes bisjucht, en -dêr tsjinoer in âld kibbich minske mei in skromfelich fel, in -sleepjende gong, den scoe men sizze: ho kin sa’n moai jongfaem sa’n âld -sloofke wirde? Us heit sei dêrom altyd: “Fanke! meitsje plezier yn dyn -jonge jierren, mar pas op, detste dy der net oan forhingeste. Dit siz -ik dy ek: hâld altyd in from sin, en meitsje det al it kwea, dat dy -oerkomt, troch eigen skild net is; den kinste op de âlde dei yette -blomkes ploaitse, der in lyts blêdtsje tûzenris safolle fen wirdich is, -as dy greate bosken, dy op de moaije kypsen swypkje. - -Doch sa, en de frijers scille as mieren op dy ta komme, en dyn man scil -sizze: “ik wist net det it trouwen sa’n wille wier!” - -14. - - -Ik kin wol oan dy sjen, detste net bitsjoend biste. Dat merkte Japik -lêsten wol, do jimme oer iis op de Froaskepôlle dounse hawwe. - -Dou wotte ljeaver by in gnap jong keardel opsitte, as in nacht by de -baerch weitsje. Dou moaste dy hwet ynhâlde, it rint hirdgenôch mei dy; -se litte dy net ien snein-to-joun sitte. - -Hy wennet net fier fen dy ôf, dy ’t wirde scil; hâld dyn kleur mar! Ik -scil ’t net sizze, hwet jimme hokkernachts ôfpraet habbe; jimme habbe -lûdernôch lústere. - -15. - - -Dou haste by dy sels it akkoart al makke mei ien; mar hy wirdt it net, -bern!.... Biste bang fen foarby to reitsjen, treast dy dermei detste it -net allinne biste. - -Ik sels hab west, nei det ik oan trije blauwe skinen jown hie, det my -de wrâld oanfleach, as domenij in pear fen de stoel rôlje liet, salang -as myn goede Jan opdaegjen kaem, dy ik yn trije jounen al bilêzen hie. - -Der scil ien by dy komme mei in moaije rôk en glêdde learzens oan; in -keardel eft er út in bargeriezel draeid is en dy der oer giet eft er -waeit. - -Hy is lang net gek, sjucht goed om him hinne en tinkt oars oer it -trouwen as in faem, dy sei: “It moat ris weage wirde”, en troude oan in -âlde rike gjirgert, om hjar libben yn boalshannen to sliten. - -Hy scil nei dy fornimme, ho it moarnsier mei dy is, omdet hy mei in -fryster ôfballe is, dy op in joun bjustere kreas wier, en de oare -moarns der útseach eft se út de yeskkroade kaem. - -16. - - -Dyn frysterjierren binne dêrmei út; it giet nei de lange tsjinst. De -man, dy for dy bisteld is, is in goed keardel, mar hwet hollich; lykwol -kinste him oan in siden tried liede, ast’ him mar heinste. Yn de earste -fiif jier fjouwer bern, en folle drokte yn ’e húshâldinge. Den scil ’t -der op oankomme as de hânnen net sa linich binne, as nou de kreaze -foetten foar de fijoele. - -17. - - -Dou tinkste: Maeike Jakkeles wit der neat fen; mar dit siz ik dy, -patsje koe ik sa goed as de bêste yn myn tiid. Dit wist de Officier -wol, dy my de gouden puntheak wêrom joech, dy in smous my ontstiel. De -fammen kinne ’t allegjerre net allike goed; freegje de feinten mar. It -koe mei dy wol better. Jaen ’er dy tige nei, en de frijers scille as in -swerm bijen om dy hinne gounzje. Op in noflik tútsje is folle de boask -sletten. - -18. - - -Der komt op in joun onforwacht in frijer by dy, dy oantinget. Hy scil -dy oanlekke wirde. Dou moaste al harkje hwet in oar seit, mar ongelyk -hwa. In faem, dy yn ’t eftermiddeiskoft oprint, en bang for de fodkoer -is, scil him dy oanlekje, al is ’t noch sa nei ’t sin, en in frijer sa -kant as in knikkert. - -Der binne ek, dy dy nei de mûle prate en de frijer dy oanpriisgje, al -is ’t de greatste dogeneat ef in knoflich stimper. Ik bin bang detste -dêr it ear to folle nei hingje litte scilste, en den rekkeste yn ’e -maling en fen ’t paed. Falt it onfoech út, den glûpje sokke wei; mar -den komme de lekskoaijers mei hjar feninige tongen en sizze: “Sa lizze -de wize hinnen de aeijen bûten it nêst!” Moat ’er rie wêze, nim den -foaral dy fen de âlde ljue en goedmienende frjeonen. - -En noasket dy rie dy net, en is de hân strûf yn it oantaesten, hâld mar -fêst; it binne de feilichste paedwizers. - -Doch sa, en dyn gelok scil binyd wirde fen folle, dy der ynroun binne -as de bolle yn ’e reak, lyk as Tet mei de kreamer. - -19. - - -Hieste hokker sneintojouns dyn slytsje der better by skoud, dou hieste -better diel krige. - -Wêz’ noait stymsk, al rint it mis; en aste acht-en-twintich jier âld -biste, den giet it op in healsliten oan. Foarby komste net, mar it kin -fiif-en-tritich jier mei dy wirde. As it dy to lang oanhâldt, en dou -wolste sels freegje, doch it den yn in skrikkeljier, de earste folle -moanne nei Sint Japik, mei in klear loft. - -20. - - -Op dy binne folle eagen smiten. Dou sjuchst der gnap út en twang yn ’e -klean; nou, ’t each wol sines ek hawwe; yn ’e merk moat it ek oars as -kom-al-dei. - -Ien ding moat ik dy lústerje, en triuw dat efter it jak. - -Der binne folle dy wol woene, det se noait merke ef baenriden hiene -tsjin ’t sin fen ’e âlde ljue; tink dêrom, den scil ’t wol gean mei dy. -Dou witste net heal ho goe as se it mei dy miene. - -21. - - -It lit him mei dy net slim sjen. Dou tinkste folle om it houlik. -Hokkerdeis seiste yn dy sels: “ho scil ’t oer fjouwer jier mei my -wêze?” - -Ik scil ’t dy sizze: Troud en mem oer twa bern. Dyn man scil greate -reizen dwaen. Jimme scille net lang wenje yn ’t selde hûs. Ien tichte -by jimme scil in hiel great trek út ’e lotterij krije. Jimme krije der -ek sin oan, en scille altomets in hânfol jild nei Ljouwert bringe oan -de lotterijljue, oer hwaens drompel folle de tarring krije. Oer twa -jier scil dy man folle earmer as to foaren en fen ’t wirk ôfwend wêze; -dit scil jimme ôfbalje ta jimme gelok. Twa jonges yn ’e earste -treddeljier; den in stilsit, neijerhân noch trije dochters.—It troupak -fen de Brêgeman koe wol better sitte: de broek scil to leech hingje, en -de skoen gapje en kreakje; se scille fen dy sprekke, det it der sa -twang by stiet. Jimme trouwe mei noch twa pear; mar ien pear, de man -fen 24, en ’t wiif, in widdou fen 42 jier, moatte in wike wachtsje, -omdet it boek fol is. It minske scil bjuster oerstjûr wêze en krite, en -sizze: Wier ik noch faem, den wier ’t neat; mar for in widdou is ’t in -hird gelach. - -22. - - -Aste noch net bitinge biste, Fanke! wird net bang; licht komt der op de -lette joun noch in forflein fûgel. As dat bykomt, gean den foaral mei; -tink: merkjen is nin boaskjen; de frijers binne krap, en hwa wit hwet -der út foart komt. - -Durkom en Kykmoei boasken al foar toalven op it tsjernpaed. - -23. - - -Yn de merk biste de gelokkichste net. Sa faek as ’t der oan ta komt, -falt it dy ôf. Wêz’ dêrom net stymsk. Mei blier sjen en golle wirden -komt men fjirder, as mei smeulske praetsjes. - -Trouwen is dyn foarlân; der wirdt mear om dy tocht aste mienste. Dy it -wêze scil, hat omflein as in flinter op de blommen; hy scil it nearne -fine kinne, mar by dy is hy fêst sitten bleaun. It scil in knap feint -wêze, mei in stûrke yn ’e bûse, en forstân om ’erby to fortsjinjen; mar -winterdei kin him de noasdrip wol ris hingje; dêrom foaral in bûsdoek -mei, as jimme oer iis útgeane. - -Yn de earste twa jier folle bilommere loften en beide hwet knypsk wêze. -Mar as jimme it rjuchte paed ûnder ’e foetten hawwe, scille se fen -jimme sizze: “dy jonge ljue glêdzje op; it bettert dêr fen dei ta dei.” - -Der scil earst ien by dy komme, dy oars net leard hat, as in great hear -to wêzen, sûnder it jild der for fortsjinje to kinnen. Jimme mem scil -’t goe talykje, mar jimme heit scil sizze: “dou hearste yn -Loailekkerlân thús, feint!” - -24. - - -In ryk mans soan hat eagen op dy smiten; mar hy hat acht ûren oanien -sitten to rekkenjen mei syn heit, ho folle jild hy mei dy biboaskje -koe, en dat skynt hjar to bilytsjen. - -Dou scilste den in better part krije, as mei ien, dy for in stûr wol -dea wêze wol, en fen gjirgens net groeije kin. - -Hy scil der stil mei oankomme, mar ’t is ien dy der wêze kin en doar: -en as jimme togjerre geane, scil de hoed for jimme ôfnomd wirde. - -25. - - -Oan de noas to sjen, scilste einlik noch ris oan ’e knokkels ta yn ’t -jild omskreppe, aste kloek en sunich biste, en de bûse ticht hâldste, -as oars nimmen dy twingt om him op to dwaen as de keapdivel. - -Dyn man scil twa tomme lytser wêze as dou, mar wol sa goed as mannich, -dy in foet greater binne. Dou moast him tige oanhelje, dêr hawwe lytse -ljue skeel oan. - -26. - - -Ho sjuchste sa? Mienste det ik tsjoene kin? Né, Fanke! Ik wit net folle -fen dy to sizzen, mar ien ding sjuch ik, detste ljeaver to bier wolste, -as om tsjien ûre to bêd. It scil krap omkomme tojoun, en hwet it -nuverste is, de alderbêste en de alderminste bliuwe oer; mei dy scil ’t -knipe. - -Smyt dy lykwol sels net to grabbele! It kin nuver, sei wylde Tryn, yn -fjouwer jier net in frijer en nou trije tagelyk. - -27. - - -It scil mei dy yn twa jier folle foroarje. Trije skroarren in hiel wike -for dy yn ’t wirk, en pjukke sa folle as se ôf kinne, om it -útsetterspak nei de lange tsjinst klear to meitsjen. It scil hastich ta -gean. - -De frjeonen scille yn ’t skik wêze mei de boask, en dou aldermeast. Dy -for dy bisteld is, is net swier fen gewicht, en bysfeinten scille -sizze: “hy moat yn lije mâlke-en-bak to weak, om hwet út to tinen; mar -hy is birekkene for it mêd dat hy oannimt.” - -In eameleftich bûrwiif, dy alles swiet opiten en dronken hat, scil -graech mei dy rabje en dyn man for gjirrich útkrite wolle, omdet hy -oars net folle keapet as it nedige; mar dou biste wizer, en dou scilste -hjar ôfringje; en dyn man ho langer ho ljeaver hawwe. - -Yn ’t earste fearnsjier scilste tige bliid wêze, as hy thús komt mei -blau Dimterkoeke en healripe parren. - -28. - - -Dou sjuchste der út as in maeiblom, en sa kant! dou kinste wol op in -stûr yn ’t roun draeije. De frijers scille dy net lang for spek en brea -rinne litte. De earste, dy oantingje scil om tinken, is ien fen in oar -lape as dou. Den krigeste in lyts wird fen jimme mem. Sij seit: “man en -wiif moatte elkoar tige ljeaf hawwe, en it mei elkoar hâlde. It lekken -moat kleure. As it nij is, en de wol der noch op sit, liket it noch sa -hwet by elkoar; mar as it bidragen is, rint it sims fier útinoar. It -iene is fyn, it oare grou; it iene yn de wol ferve, it oare yn alle -nuvere kleuren forsjitte. - -De twade scil sa oanhâlde, det hy it net slûpe lit, ef dou moaste _ja_ -sizze. Den scil it tige kâld wêze, en aste it jimme mem seiste, den -scilste de eagen foardel hâlde, en in rea kleur hawwe. - -29. - - -Der scil dy aste útfenhûs biste, ien op de griene side draeije, en der -mei troch in great tún gean. Syn praet en menearen scil dy bjuster -oanstean. Hy is net great, mar dûbeld. - -Jimme mem scil sizze: “Hwet poarreman hat ús Fanke dêr yn de earm?” Mar -jimme heit seit: “Lit de lytse mar rinne: sy stean wol sa fêst as de -greate.” It boask is mei in rep klear, mar it trouwen dûrret twa jier; -beide scil ’t bjuster fortriette; it wachtet nei in great pompier út -Den Haag. - -30. - - -Mei dy komt folle to dwaen: twa frijers scille rûzje krije om dy. Ien, -mei in moai sabel op ’e side, en plom op ’e hoed, scil ek eagen op dy -smite; der wirdt tsjin ynlein fen jimme heit. Neijerhân komt in neef -fen in Boargemaster, dy in kleur hat as in healgear bôle, mar dy kriget -blau. - -Dêr komt in proponint, dy al trije pakken klean oanein reisge hat op -vakante pleatsen om in birop. - -Nou bigjint jimme mem mei to frijen, en it komt goed, mei ’t Jawird -komt der tagelyk in birop fen 775 goune; en dêrmei Pastoorske, en mei -trije fearnsjier in jonge, eft er út ’e dyk dold is. - -31. - - -Ik kin wol oan dyn kâldgnyskjen sjen, detste my to fiter hawwe wolste, -en litte my om de nocht riede; mis is ’t! Dou haste langer bisteld west -as de ljue miene. - -Dou wierste sa bang om as in âld erfmoeike to stjerren, detste mar oan -’t baitsje litsen haste, sa fûl aste koeste. - -Nou, gelok ’er mei! Haw de man tige ljeaf, en knyp de eagen ticht for -syn lek en brek. - -Ef kinst’ se him bitsjutte en sa frjeonlik ûnder it each bringe, det hy -se ôfleit, den is der net in prinsesse, dy sa’n moaijen kroan op ’e -holle sette kin as dou. - -32. - - -Mei twa jier biste in hiel oar minske as nou, lyk aste foar my komste. - -Den gieste op ’e side fen in man, dy fen alle kanten klear is.—Troch -mannich tsjinrekjes yn de earste jierren moatte de hânnen út de mouwen; -mar as jimme dy boppe arbeide hawwe, kin ’t rom sile, as der op ’t roer -past en op alles tasjoen wirdt. - -Der scil faek kream-visite by jimme hâlden wirde: for de earste kear -scille der njuggen mislike frouljue mids ûnder iten út ’e keamer tôge -wirde, omdet se yn in ticht bidompt keamer sitte, en smoare fen de -waermte: der is nin hofman ef yettikriedensein oan.—De skoalmaster scil -dêrom in redefoering yn it Nut dwaen oer: _De nadeelen der -voorouderlijke gebruiken in het houden van kraamvisites_. - -TJALLING HIDDES. - - - - -LIST FEN DE PRINTEN - - - Titelprint Rôlje, rôlje, wetterweagen! - Portret fen Dr. Joast H. Halbertsma - Dokterom - Tsjalling H. Halbertsma - Beppe sneupt yn ’e Lapekoer fen Gabe - De pleats fen Pibe en Saske - Bolswerter merke - Widzesang - Jonker Piet en Sibbel yn ’e Slot-leane - Deagraver. Súd-yngong fen it tsjerkje to Weidum - It libbensein - “Wotte sa wotte” - De tsjernmounle - By Toon-wever - Pleisterje by in wâld-herberchje - Omkearde widzesang - Nije widzesang - Geale Sljipke - De âlde Skeper en de Grytman - Sneintojoun - Gabe op ’e Nutslêzing to Bolswert - Domenij oan ’t aeisieden - De bisite by Pibe en Saske om ’e hird - It blomke “tink oan my” - Reidmoskje, mei op ’e eftergroun in ieltichtset - Geboarteleppel - Sibbel fen de Ryp - Master Ale Byvoet - It Maerteblomke - Yn ’e Pikmar by Grou - De Fryske hirdsiler - Troch it rinket - Jongfolk to slydjeijen - Ealsom en Botsjemoi op wei nei Drachtster merke - Folperda as âld boer - De Kompenijster wirdt omseame - Kwaksalver foar de hopsek to Ljouwert - Pastoor biskrobbet boer Michel.—Stiennen klokkestoel - Domenij en syn riedjowers nei de operatie fen ’e smid - Skippers-sankje.—Sé-skip - Liaukama-state alear to Seisbierum - De Noarger rún op ’e hynste-merke to Birgum - De Noarger rún foar ’e tsjiiswein - De Treemter yn it St. Anthony-gasthûs to Ljouwert - Prins Willem de IV op ’e Froskepôle - Grouster-merke - Yn ’e trek-skûte - Twigen út in âlde stamme - Reedslypjen - Marijke wirdt to hôf brocht op ’t Goingarypster tsjerkhôf - Murk fen Ipekolsgea - Gabe op ’e Noarger rún foar “De houten romer” - Gabe yn ’e wente fen Ynte - Gabe foar de sjoelbak - Tsjerk Hiddes - By skipper Hylke - Ik seach syn ljeafste boartersgûd - Twa berntsjes yn ’t wâld - De lytse toarnbeisiker - It doarpke Abbegea - As de famkes toutsje-dounsen - By Tryn-moi - It hynzer fen dokter op it hiem fen ’e slotpleats to Waexens - In doarpsherberchje by winter - Mei priksliden op ’t iis by Molkwar - Yn ’e poelen en petten fen Earnewald - Bysitter truzelt yn ’e molkenkelder - Japikom yn ’t hekje - Yn ’e smidte - Frou Pontjer út to riden - Yn ’e stoepe fen Joute-baes - As Domenij yn gedachten rint - It lûd út ’e molkenkeamer - By it hiem fen sathe Westerein, pleats by Woarkum - By Ageboer - De skearwinkel fen Joute baes - Yn ’t wad twisken Holwerd en Amelân - De Apotheek fen Master Camstra - Kreambisite - Ljouwerter trekskip to Spyktille - Gosse syn compagnon to Aldegea - Memmelok en Memmesoarch - Gosse oan ’e skandpeal to Ljouwert - Baes Minne by domenij - “It droege gat” yn ’e Snitser mar - In jierstoune by Krysttiid op ’e Wieren by Piter-om - Douwe ûnder ’e koer weisongen - De kouwekeaper by Obbe en Tryn - Loailekkerlân yn ’e “Brette Poask” - De Kollumersweachsters yn ’e tsjerke to Kollum opsletten - De Easterpoarte to Snits - Foeke Sjoerds - Ybel en Jelke. Iiswille - Fammewille - De Grouster rottelwacht - De Brune en de Bles op trije romers - Foeke Skutter en Hospes-Tryn - - - - - Fuotnoaten: - - - [1] Douanes ûnder Napoleon I. - - [2] Sa stiet der; mar it moat _tinker_ wêze, leau ik. - - [3] _Douwe Halbetsz_ fen Dockum komt foar ûnder de helpers - fen de prins fen Oranje, dy by Alva’s sentinsjes fen 18 en 20 - Maeije 1568 ta de galge forwezen binne. Dêryn wirdt hjar allegearre - oantige »d’avoir assisté, servy, favorisé et suivy le party et - rebellion du Prince d’Orange, chief des Rebelles contre sa Majesté, - soubs la conduite du Conte Loys de Nassau, son Frere, ayant envahy - hostillement l’esté dernier le pais de Groeningen et aultres de sa - dite Majesté, comme Lieutenant du dit Prince d’Orange.« Dizze - sentinsje fen de tweintichste Maeije waerd de 23 Maeije, en dos mar - trije dagen letter, folge fen de fjildslach by ’t kleaster - Heyligerlee yn Grinslân, dêr Graef Lodewyk de Spanjerts toliter - to-sloech.—De gelearden moasten foarhinne ek gelearde, dat is - Grykske of Latynske nammen habbe. Sa foroaren se den _Homme_ yn - _Homerus_, _Easge_ yn _Egesippus_, _Fenne_ yn _Triphenna_ en de - dokter dy nei _Douwe Halbetsz_ hjitte, waerd _Theodorus - Halbetsma_. - - [4] _Biskite_ is by de Hollânners in onfoech wird, mar net - by de Lân-Friezen, dy fen dong libje moasten. Hja brûkten it as - oare wirden yn de eigenlike sin, en ek yn de oneigenlike fen - _bidriigje_. _Biskiter_ for Holl. _bedrieger_, sizze sels eptige - minsken noch. By ús stamneaten, de Ingelsken, hat dy selde oergong - fen biteikenis pleats, howol hja it, út onkunde fen de grounen fen - hjar eigen tael, net witte. It Fryske _keate_, _kiete_, _kjitte_ - (drek) is it Angelsaxiske _ceatta_, it Ingelske _cheat_, bedrog; - _to cheat_ it Fryske _skite_, _biskite_, N.l. _bedriegen_. - - [5] De magistratum probatione apud Athenienses. - - [6] Ek op dizze leppel stiet myn fan mei in R: - _Halbertsma_. - - [7] _Galanthus Nivalis, Linnæi._ Holl: Sneeuwklokje. - - [8] _Nymphaea alba, Linnæi._ Plompen, Holl., Pompebledden - en Swanneblommen, Friesch. - - [9] De âlde Ljouwters hjitten de lommert sa, omdet it jild - op ’e pânnen de ljue yn in izeren leppel ta stitsen waerd. - - [10] Ik haw noch ris by domenij út fen hûs west. Hy hie in - heel sealfol boeken erfd fen syn omke, dy prefester to Grins west - hie. Hy joech my de kaei ’ris om dat spiltsje to bisjen; mar dy - wier danich forruske, en de kaei fen de wynkelder wier sa glêd as - in spegel. - - [11] Meermalen werd mij de vraag gedaan, wie van de - Halbertsma’s eigenlijk de schrijver was van _de Skearwinkel fen - Joute-baes_. Ik wist het niet. Ik meende het stuk voor het werk van - Joost te moeten houden, maar een ander beweerde, dat niet Joost, - maar Eeltje ’t moet geschreven hebben, terwijl weer een derde ’t - aan Tjalling en wijlen Eekhoff ’t aan dezen voor een goed deel - toeschreef. Ik heb het aan den heer Dr. T. J. Halbertsma, - Hoogleeraar te Groningen, zoon van Dr. J. H. Halbertsma, te danken - dat ik thans de vraag kan beantwoorden. Toen ik namelijk eenige - maanden geleden van dezen over zekere zaak een schrijven ontving, - deelde hij mij tevens mede, dat hij onlangs een exemplaar van de - _Lapekoer_ had gevonden, waarin zijn vader had aangeteekend, wie - van de drie broeders de verschillende stukken, waaruit dit werkje - bestaat, gemaakt hadden, en uit die aanteekening bleek het - volgende: - Van het begin tot aan: »Wopke, De divel Joute!« is van Eeltje. - Van daar tot aan: »Boerkerij en keapmanskip« is van Joost. - Van daar tot aan: »De opsichter Hoarnstra stjit de doar op en - seit« is van Tjalling. - Van daar tot aan: »Boer, Mar hwat scoeste tsjin de ljue prate« - is van Joost. - Van daar tot aan: »Hoarnstra, Mar nou moat ik dy noch hwat - freegje« is van Tjalling. - Van daar tot aan ’t slot is van Joost. - De _Skearwinkel fen Joute-baes_ is dus wel het merkwaardigste - staaltje van de eenrachtige samenwerking der drie broeders. - G. C. - - [12] _Speculatie_, banket waarmede men speculeert op een - meisje. - - [13] Fol út: _manminske_, lyk as _frommiske_ for - _frouminske_. - - [14] De koken. - - [15] De Ingelsken witte wol det se de iene dei ef d’oare - fen Noardamerika forgriemd wirde, en om ’t it den dochs mei hjar - nei de moanne giet, meitsje se mar yn tiids det se dêr kinde - hawwe. - - [16] Dat bigrypt de Noarcher rún net; hy sprekt hjir mar as - in stom bist. As de studint der net _yn_ sit, den moat hy der _om_ - sitte; hy moat dochs earne sitte. - - [17] Dat wierne ûngelokkige slaggen. Dy hat de Noarger rún - de ljue yn ’e moanne wer dûbeld bitelle set. Wy scille neijerhân - sjen, ho ’t er de goede boargers dêr knypt hat. De triennen rounen - hjar oer de wangen! Hwa wit eft er hjar ûnderwiles net himelheech - priisge hat: O, ho, poalle! hou, popke! - - [18] Dat is in nuver tooneeltsje! De Noarger rún sei - neijerhân, det dizze ierde in tarieding is sa wol for de hynzers as - for de minsken, en sa wier dit efterút fen mynhear Flessinga in - goede skoalle for in oansteande ontfanger-generael yn de moanne, dy - bankerot tinkt to spyljen. Ungelokkich scil it folk yn ’e moanne - den for de bletterjende bok spylje. De Noarger rún flokt sa op dat - ligen en swarren mar ik leau det er it hjir leard hat, do er de - ljue yn ’e moanne neijerhân by God en alle ingels swarde, det it - wol gean scoe, det de kas fen it lân goed stie, wylst iggen en - einen to koart kamen. Hwent hy seit ommers, det hy it to koart mei - holle wirden oanfolde. - - [19] Dy lêste reis mei de Kollumersweachters docht de doar - ta. Dat wier it útset op ierde, en mei de eximpels dy er do seach - foar eagen kaem er yn ’e moanne. Do sa ’n bist ontfanger-generael - waerd gong it fen sels op syn Kollumersweachters. Twa dingen sizze - se, binne ûnder dat foltsen onbikend, it houwelik en de - godstsjinst, en wy sjêne ek net út de rún syn brief, det hy fen it - iene ef oare kikt. Howol er syn runenatúr tsjin dy fen in flink - keardel forroale hat, is er yn ’e moanne net troud. Mûlk bihelpt er - him wol mei oare ljues bern, dy ’t er gean litte kin as er wol. Det - er noait net fen God ef godstsjinst rept, dat is dom; dat heart ’er - by. As it jild hwet fêst sit, en der komt in from wirdtsje fen - bibel en »voorzienigheid« yn den bigjinne se de bân fen de pong al - los to meitsjen; to minste as de ljue yn de moanne sa ienfâldich - binne, as de Noarger rún seit. - - [20] _Efter yn in postscriptum hie de Noarger rún op it - wird_ BONKEN _noch dizze rigels skreaun:_ - - P. S. Op de slachtfjilden fen Leipzig en Waterlo wirde nou de - bonken fen de helden opdold om for twa cinten it poun nei Ingelân - stjûrd en dêr formeald to wirden. Yn ’e moanne binne okkerdeis in - partij sneuvele officieren oankomd, dy hjar bjuster oanstelden; hja - flokten hjar de mûle hast oan flarden. »Litte wy ús, seinen se, for - it lân en de kening dea bruije, det se ús oerskot as de bonken fen - in ezel forkeapje scille? _Is dit de tol der dankbaarheid aan de - assche der helden?_ rôpen se. It hie in bulte spil om dy ljue to - bitsjutten, det eltse soldaet winskje moast, det syn dea sa nuttich - oan it lân waerd as hjarres. In soldaet, dy sneuvelt, is ienders - nuttich, en wol yn syn dea; mar hwaens bonken forkoft wirde, ek nei - syn dea, en dos twaris. Earst hat de earme man, dy se opdolt ’er in - deihier fen; den de opkeaper; forfolgens de skipper, dy se - oerfiert; de opkeaper yn Ingelân; de mounler fen de steammounle dy - se fyn mealt, en einlings de boer; dy er syn boulân mei donget. Ik - hâld fol, det de dea fen de measte krychsljue sa nuttich net for it - minskdom is, as hjar bonken nei hjar dea, en it is in treast for dy - jinge, dy tonei for in rottige saek falle, det hjar deade bonken to - minste noch hwet libben yn handel en skipfeart bringe scille. My - alteas is it in swiet neitinzen, Gabe, det myn bonken nei Ingelân - komd binne. Farre wol!« - - [21] Dat wier al wer in tarieding, dy deade rôt! Hwent in - ontfanger dy syn rekkening net yn oarder hat, moat al fen nuvere - dingen hearre. Dat binne brokken om troch de kiel to krijen, dat - sizz’ ik jimme. En mei dat al, moat er dwaen eft er it net fielt. - - [22] Dat wol yn de mûle fen de Noarger rún sizze, wizer en - forljochter om de ljue yn de moanne to biskiten. Nou, dêr tsjinnet - de wittenskip de measte ljue ta. Mar hwa wit hwer dat bist nou al - is? Mûlk op de stirt fen de Halleische komeet, en op dat reiske fen - 75 jier kin er him noch heel wol betterje. - - [23] Dat is nuver! Hja lykje dy man yn ’e moanne better to - kennen as op ’e ierde. Sa giet it! In profeet is yn syn eigen lân - net achtenearre. As de man út de moanne wier, scoen’ se op ierde - sizze, _dy greate onforjitlike_ Bilderdyk. Mar ik hâld fol, it is - en bliuwt nuver det in âld hynzer yn ’e moanne better smaek hat as - folle minsken op ’e ierde. - - [24] De goede âld kening moast de Noarger rún mar anstons - foar de kop sketten hawwe. Sokke snaken rinne earst de minister om, - oer it lyk fen de minister fleane se op ’e kening ta, en oer de - kening op de natie, dy it yn it ein allegearre ontjilde moat. Bûten - dat, it wier in ynkomling: wier it net moaijer nôch, det se him - fretten joegen? Moast er de hân ek noch twiske bast en beam - stekke? - - [25] Men kin wol hearre det it in rún is, dy ’t hjir praet. - As er in springhynst wier as Pegasus scoe er wol hwet earbiediger - fen syn frjeonen sprekke. Men moat altyt hearre hwa ’t seit. De - Noarger rún hat foar ’e tsjiiswein lykwol to folle honger lit om - nin meilijen mei in earme dichter to hawwen, dy de boekforkeapers - troch it rib foerje, wylst se sels de folle houwe ha. Mar myn - ljeave rún! ho scoene de dichters sjen, det de moanne yn biweging - is? Dimmene ljue, dy noait rjimd hawwe, fiele net iens det de - ierde, dêr se op steane, mei mear as koegelsfeart yn it roun - giselt. In man dy ’t ûnder de lynje wennet, fljocht yn ien menút - saun-en-tweintich-tûzen-saunhûndert-acht-en-sauntich Neêrlanske - jelnen foart, en wy mar in bytsje langsommer. - - [26] Hjir út sjucht men det it altyt sa ûngelokkich net is - as men fen immen seit, _hij is naar de maan_. - - [27] It liket hast wol det de ontfangers hjir altyt in - foarfielen hawn habbe, det se yn ’e moanne goarje moatte; - ûngelokkich kinne se it jild, det se hjir by eltsoar toaije, net - meinimme yn de moanne. - - [28] Ik leau, det de Noarger rún dêrmei mient de - bûterkeapers, dy troch it fjirder flein binne. Dy kinne op it kozyn - fen hjar foardoar nou al sette: _Juris Utriusque Doctor yn de - moanne._ - - [29] Okkerdeis kaem foar it tribunal it moaiste proces, dêr - oait fen heard is. In boargerman hie tsjin in skoalmaster - _schoolmeester_ sein, en dêr hat de skoalmaster _actie fen injurie_ - oer makke. Dat joech do in bulte spil. De man sei, det de master sa - mansk net wier as in âld skoalmaster, hwent syn bern koene de - letter fen de bibel net ienders. En de master sei, det de skoallen - alear mar stâllen for bokken wierne, dêr de ezels for master - spilen. - - [30] _Treemter_ wordt gezegd voor _treventer_ gelijk - _Deemter_ voor _Deventer_. _Treve_ beteekent stilstand van wapenen, - en _trewes_ bij de Vriezen ontspanning, vreugdebedrijf, hetwelk - berekend is voor hem, die het geniet. Als het kind bij voorbeeld - tot zijne moeder zegt: »Mijn oom wil mij in het paardenspel - brengen, dan antwoordt de moeder: _Kom, dat is trewes for dy._ - - [31] _Bargemargen_ worden thans alleen nog te Leeuwarden - gemaakt, alwaar zij door de diëet van het Sint-Anthoni-gasthuis in - stand gehouden, en daardoor ook buiten het gasthuis in zwang - gebleven zijn. Zij bestaan uit varkensreuzel, rozijnen, stroop, - roggebrood en diergelijke bestanddeelen. Het woord _marge_ - beteekent bij de Vriezen _gort met rozijnen_ en diergelijke spijze. - Het _margemiel_ is de avondmaaltijd die door de boeren bij - geëindigden hooioogst aan de hooiers gegeven wordt, en bestaat uit - pannekoeken, gort met rozijnen, en kost van dat stevig allooi. Te - Hindeloopen is _marge_ rijst, die tot een lijvigen brij gekookt is. - Een _barge-marge_ is dus een _varkens marge_, of varkensbeulink, - die met een soort van genoemde bestanddeelen aangemengd is. Kiliaan - heeft _marghe_ als een Vriesch woord; en wel in den zin van worst. - _Marg_ is het zelfde woord als _merg_, waarvoor de Denen zeggen - _marv_ en de Duitschers _mark_. - - [32] _Mijn keuninkje_ is eene uitdrukking van genegenheid, - die in den mond van ouden jegens jongen, van meerderen jegens - minderen te Leeuwarden veel gehoord wordt. Ik durve verzekeren, dat - zij echt Vriesch is en niet minder dan veertien-honderd jaren oud, - omdat zij nog dagelijks in Engeland in zwang is. Voor twee jaar - herinnerde ik mij dit keuninkje nog by de liefkozingen eener - Engelsche juffer, die mijn’ jongsten zoon, toen één jaar oud, - gedurig aansprak met den titel, _My emperour! My little king!_ (myn - lytse kening) mijn keizer! mijn koninkje! - - [33] _Mantses_ voor _mankes_, mannetjes. De oude - Leeuwarders wierden altoos bespot, omdat zij den verkleiningsvorm, - die anders _tje_ luidde, of ten minste geschreven wierd, op _tse_ - uitbrachten; dus _verhaaltse_, voor _verhaaltje_; _kooltse_ voor - _kooltje_; _boltse_ voor _boltje_; _pottse_ voor _potje_; _pantse_ - voor _pantje_; _bittse_ voor _bitje_. Ondertusschen is dit de ware - Vriesche uitgang, en niet de _tje_. Want de Vries moet de _k_, of - houden, of veranderen in _ts_ en _tsj_. Dus _tsjerke_, kerk; - _tsjerne_, kern, karn-ton; _sjiis_, kees, kaas, en analogisch voor - _kool-ke_, _kool-tse_; voor _bol-ke_, _bolt-se_; voor pot-ke, - pot-tse. De Leeuwarders veranderen de ke evenwel niet in tse achter - alle sluitconsonanten, gelijk men hoort in _lipke_, _lapke_, - _tobke_, _kamke_, _lamke_ en anderen, voor welke zij nooit zeiden - _lip-tse, lap-tse, tob-tse, kam-tse, lam-tse_. Hieruit ziet de - opmerker ook te gelijk, dat het alleen is om een ingekankerde - gewoonte toe te geven dat wij schrijven _bytje_, be-tje; _poàtje_, - potje; _tontje_, tonnetje; _kerltje_, (_kel-tje_) korreltje[34], - daar wij behoorden te schrijven byt-tsje, poàt-tsje, ton-tsje, - kerl-tsje. En dit is niet alleen om dat tsje analogisch voor ke - moet staan, maar ook omdat het werkelijk aldus uitgesproken wordt. - Er is niets dat de Amsterdammers, die _beet-je_ schrijven en - spreken tevens zoo aardig en origineel vinden als de wijze waarop - eene juffer uit de Vriesche steden, die zich den tongval der - vaderen niet schaamt, het woord _bitje_ b.v. uitspreekt. Dit doen - zij honderd malen na zonder het liefelijke in de sissing van - _bit-tsje_ te kunnen brengen. Zoo heeft elke tongval zijne - eigendommelijkheid en schoonheden, ook het echte Hollandsch, en het - is om die schoonheden in het Hollandsch uit te roeijen, en eene - ongehoorde uitspraak volgens de doode letter in de plaats te - stellen, dat de wetgevers der taal thans alle schoolmeesters in het - vaderland ten duurste verbonden hebben. - - [34] De lezer houde in ’t oog, dat dit gezegd werd van de - spelling in den eersten druk. Bij deze uitgaaf is in zulke woorden - de _tj_ in _tsj_ veranderd. - - [35] _Eabarre_, ooijevaar. - - [36] Er is geen vogel, dien het bijgeloof zoo veel eer - bewezen heeft als den ooijevaar. Van de liefde diens vogels tot - zijne jongen, van de zorg met welke hij de vermoeide ouden de lange - reis helpt volbrengen, verhaalt en gelooft men wonderen. Zijne - dankbaarheid is insgelijks in ieders mond. Als hij op een schuur - nestelt, zegt men dat hij bij den boer een jong of een ei tot - huurpenningen voor zijn daklogies naar beneden werpt. Zijn - klepperen meenden wij als kinderen dat bidden was. Dit zijn echter - slechts flauwe overblijfselen van een meer geregeld bijgeloof, dat - een deel uitmaakte van de Godsdienstleer onzer Heidensche - voorvaderen. Ook de Romeinen noemden hem daarom de _pia avis_ (de - jegens ouderen, kinderen en weldoeners liefderijke vogel) even als - onze Vriesche voorvaderen _eade-bar_ of geluks-vogel. Het moet ons - daarom niet verwonderen, dat bij de vroegere leer der - Metempsychosis of zielsverhuizing een vogel met zulk een recht - menschelijk karakter geloofd wierd in een mensch over te gaan, of - omgekeerd de mensch in een ooijevaar. Indien men thans ongaarne, en - voor honderd jaar om geen werelds goed een ooijevaar, hoe lastig en - vuil die gast anders ook ware, van zijn dak zou gejaagd hebben, is - het niet onwaarschijnlijk, dat men in de vroegste eeuwen gevreesd - heeft in dezen vogel mogelijk één zijner voorvaderen of - afgestorvene naastbestaanden te verdrijven. - - [37] Twee boere-gehuchten, ten Zuid-Oosten van de Stad - Bolsward, die digt bij elkander gelegen als één plaats ook steeds - bij elkander genoemd worden. - - [38] Dit is de eenige verstandige staatkunde, welke een - vorst in Oost of West volgen kan. Al de monarchen uit die oorden, - die Europeanen in hun staten toelieten, zijn door die gasten of - verdelgd, of in staat van afhankelijkheid gebracht, die te - tergender is, omdat men hun al die teekenen der oppermacht gelaten - heeft. Er zijn Sultans in den Oost, die een paleis en hofstoet - hebben, maar die den sleutel van hunne slaapkamer elken avond in - handen van een Europeaansch resident laten stellen. De Keizer van - Japan alleen zit ongekrenkt en ongemoeid op den troon zijner - uitgebreide staten, omdat hij alleen de wijsheid gehad heeft van - geen vreemdeling aan den vasten wal van Japan te dulden. - - [39] In een ander afschrift valt hier de vader van het - gasthuis weder in, en zegt: »_Myn lieve Wyberen, nou beklaag ik - jou, man. Dat is een bezoeking, die mage. Ik hew ’t ook iendes had; - doe hew ik in gien feif jaar en bargemarge aanroe’d. Maar wie het - jou daar oâfholpen, heite?_” »In profester yn it poepelân, sei - Wybren, dy wenne to Gilhausen. Do ik by him kaem wier er dwaende om - in earm poep syn noas, dy er forkoft hie, fen de kop to snijen, en - in Amsterdammer, dy syn noas by nacht forlern hie, wer oan to - setten. Hy seach myn tonge en sei tsjin my, det er wol twa dagen - mei hinne gean scoene, foar det er myn mage goed útroeid hie, sa - akelige smoarch wie er, sei er. Ik sei: Nou, yn de Godsnamme, - bigjin den mar. Do joech er my in kopke-fol sljipgoed, en sa gau as - ik dêr goed fen yn de sliep wier, iepene er my it liif, en snei er - de mage út. Do kaem ’er in poepinne, dy de mage mei dúnsân, en - wetter, krekt as in flesse mei hagel, omskolfere, en do er goed - suver wier lei de dokter him yn in kûpke mei eek, en de jouns waerd - er ophinge op de souder om to druijen. Underwiles slepte ik fen dat - poarsje sljippersgoed de hele nacht troch; mar do de profester de - oare moarns myn mage út de hoánnebalken helje scoe, hie de kat ’er - de helte wol fen opfretten. Hjir wier goede rie djûr; hwent waerd - ik wekker, en de mage wier net op syn pleats, den wier ik in lyk. - Mar de prefester slachtte flink in âld baerch, en om ’t de bargen - fen binnen krekt as minsken binne, naeide er my de mage fen dy âld - sûch yn it lichem. Ik waerd wekker, en bleau noch in wike op de - stienklippen fen Gilhausen. De profester frege my ho it mei de - appetyt wier? Wel, man, sei ik, ik yt net, mar ik fret. Ik scoe wol - stiennen fen de Gilhauser klippen fortarre kinne. Mar dat nuver is, - as ik, myn biderf ha fen it hearlikste iten, den scoe ik noch wol - graech hwet út de jarregoate ta in neidesert meije. Das giebt dir - der liebe Herr Gott ein, sei de profester, denn du hast einen - Schweinenmage im balgen, en do forhelle er my de hele kuer.” “_Nou, - loof ik wel_, sei fader, _dat jou so feul bargemargen op kenne as - wij met ons drieën. Hewwe jou in bargemage? Daar ken wat in, - keuninkje._” - - [40] Deze leugen is niet uit de lucht gegrepen, maar steunt - op het geloof onzer Heidensche voorvaderen aan een Waterduivel, die - de vege ongelukkigen met geweld onder water scheurde, gelijk de - meerminnen door verleiding. Deze waterduivel draagt bij de meeste - andere Germaansche volkeren den naem van _nikker_, maar bij Vriezen - heet hij _boeze-happert_, die nog door de ouderen gebruikt wordt om - de kinderen van den wal van gevaarlijke diepten af te houden; want - die waterduivel wordt voorgesteld als loerende op den bodem om - kindren die in het water spelen, bij de klederen daar onderen te - scheuren. - - [41] 23 Febr. 1837. - - [42] Lapekoer, bl. 111. (Yn dizze útjefte side 54 _b_.) - - [43] Willem I. - - [44] _Wy as berntsjes boarten bûte_, dat is, in het - _bûthús_ of den veestal. _Bûte_ wordt hier gezegd ten opzichte van - het _binne-hús_, waar de boer woont. Men hoort ook wel, _de bern - boartsje op de bûte-flier_, buiten-vloer, vloer van het _bût-hús_ - of den veestal. - - [45] De kastelein praet as protestant, dêr de preek alles, - en gebet en gesang tajefte by is. Mar de preek is nin godstsjinst: - dat is in formoanninge. Gebet en gesang binne de godstsjinst, en - dêr binne se by alle naesjes fen de wrâld for hâlden. - J. H. H. - - [46] Dit rymke en hwet ’er folget binne fen ’e âlde - Latynske skoalle to Ljouwert. As jonges hiene wy mear fen sokke - sprookjes. Yn ’t Gryksk bitsjut _liepai_, oan de fette, en yn it - Frysk, it aei fen in leep. _Schriers-ai tjirk-ai grieneskyl_ is nin - Gryksk. De fûgel _tjirk_ klinkt oars as de mans-namme _Tsjirk_; de - mans-namme _Tjitte_ oars as _tsjitte_, kibje lyk de mosken. - J. H. H. - - [47] _Pôlle_ is in stikje groun oan ef yn it wetter, en sa - neamt hy it bûtenpleatske fen de boargemasters, omdet it efkes - bûten de stêd oan ’e Bolswerter feart laei. - - [48] Syn wiif. - - [49] De ljue fen Bolswert. - - [50] _Hantsjeriis_ Lapathum acutum. Nl. _patich_. - - [51] Achte en eare. - - [52] Dat haste mis, Gabe; Koudum is nin Gaesterlân. G. C. - - [53] Dat sankje dêr is de piip mei oanstitsen. - - [54] Der hat hjir in fine poep west, dy alle preekstoellen - ôfswalke, en de orthodoxe Hollânners útpoelle om de Chinezen to - bikearen. It like ek, nei syn praetkes to hearren, eft der al rju - gemeinten sticht wiernen. De minsken fen ús lân binne noch al - hwette onnoazel en goederjowsk, binammen as in frjemde poespas hjar - hwette wysmeitsje wol, en hja rounen sa mei dy healbekkige poep - wei, binammen de dames dy de limoer hienen, det se immen, dy oan - him twîvele, wol stiennigje scoene. Om nou ’ris to witten, ho de - foarke yn ’e stalle stike, praeide in stalke fen my syn frjeon yn - Parys; hwent dy koe it witte, omdet er de earste Chineeske - taelkenner fen Europa is, en bûten dat in bulte kinde yn China hat. - Dêrop kaem in brief mei dit biskie werom, dy er sleat mei de - wirden: _Voilà la fin du Christianisme en Chine!_ - - [55] Rizenbrij mei bûter der yn, en sûker en pypkaniel der - oer, wier alear rikeljues iten. Yn it lêst fen sauntjin hûndert - brûkten de boeren yn ’t lichlân noch nin kofje, thé ef sterke - drank..... Yn hûs hiene hja yn de winter de hiele dei de sûpkanne - by de hird stean, om it lij to hâlden, en dêr dronk elts út, as er - toarst hie. Beane út it wetter wier it iten fen de djipste - earmoede; nou slikje folle der de finger wol ’ris nei, as de - ierdappels mistribele binne. De earmste ljue hienen alear fet ef - riezel by hjar brea en iten. As de rjuchters immen kastijden - onthâldden se him it fet. _Brea en wetter_ wier dêrom de straffe - fen ondogenske stranken, dy yn ’t hounegat (_maison de correction_) - sieten. _De oare nei de lappen flean’_ wirdt sein for: _De oare - flean’ de lappen nei._ - - [56] Hjir fen de âlde Ingelske namme fen _lord Redcliff_. - ’t Reade klif wier mei de hiele Fryske kust foar in pear hûndert - jier dêr folle fierder yn sé op, en howol _fen fiere weagen_ koene - men fen ’t klif ôf dochs in oarlochskip út Inkhuzen gean sjen. - Tjeskmoije woe Wif dêr hâlde _by de skjipkes op ’e heide_ yn - Gaesterlân. Yn West-dongeradeel by de Holwerter terp, dêr Ten - Broeke Hoekstra Tjeskmoije op set, dêr wier nin heide. - - [57] Dit sit yn ’t Fryske laech om eltsoar to narjen mei - bynammen, doarp tsjin doarp, en stêd tsjin stêd. De Anglen en - Angelsaxen hienen dat ek hiem, en de skrandre Kemble hat yn Sept - 1845 in geleard stik foarlêzen yn it _Archaeological Institute of - Great-Britain_ to Londen, oer de by- en skeldnammen, dy de - Angelsaxen eltsoar joegen. Dizze Fryske bynammen binne nationael en - karakteristyk. Hja doele meast op earme sloven, dy hjar sels net - goed rêdde kinne en dêrom de dweilen fen rike ljue binne, dy hjar - ûnderhâlde moatte. Dy ôfhankelike stumpers moatte hounen, katten, - skierroeken, beanehúlen ef otters ite, dy in healjier efter de - rûchskerne omtoarke habbe, om it libben to hâlden. Skieppeloarten - moatte hja deis trijeris opfantelje, ef by de brêge fen skippers en - reizigers in mannich duiten brêgejild biddelje, om net fen honger - to stjerren, yn pleats fen mei hannel, boerkerij ef ambacht de kost - to winnen. Oare binne sa Job-earm, det se as de Wirdumers, fen hjar - twa tsjerketoerren ien mei ham en gram opfretten habbe. Oare mei - nin pear nije hoazzen barre en rinne ivich mei oanbreide hoazzen. - Oare woene to merke foar de fyoele, mar hienen nin reade duit om de - spylman to biteljen, en fordounsen mei eltsoar in pakhûstsjiis. En - de haedstêd Ljouwert mocht nin nije galge bare: hja lapen de galge, - dy bûten de stêd wier, omdet er briek en de tsjeaven der ôffoelen. - Sommige, lyk as to Luzegea, binne sa yn de wanhab fen ûngedierte, - det hja sels net allinne stiiffol sitte, mar det de pejoatkes by de - toer oprinne en der mei heidebjizzems ôffage wirde. Men hat dy - minsken dêrom mar in bjizzem sjen to litten, en hja wirde - breinroer. Rju wirde ek útmakke for gloade, onnoazele stakkers: to - Ternaerd woenen se spekswaerd brûke as jilshûden, ef as kouwehûden - for skoen, en dêrom strûpten se de bargen. It gerjucht fen Koudom - siet yn it warhûs by in gleon fjûr, dêr hja de skinen by barnden: - de siktaris, rôp _koude_ turven der _om_, mar do dy trochkamen, - moast de hiele rie de keamer romme. Fen dêr de namme _koud-om_, dat - de bizen ek boekstaverje _kou-dom_. Sommige skeldnammen doele op it - wapen fen de stêd, sa as de _klok_ yn ’t wapen fen Frentsjer. Sa ek - de _trije balken_ yn ’t wapen fen Amelân. As se ballêst sjitte, den - sjonge se noch it ballêstlietke: _De Amelander skalken, Die stolen - drie balken._ Hwet de Texelske kraeijen bitsjutte is my tsjuster; - ik wit allinne, det se op it Nijejip (Nieuwediep) de loatsen, dy de - skippen binnen bringe, _kraeijen_ neame. - - [58] Ordonnantie van Amelandt. Frans Hardomans 1658. Tit. - van Procedeeren. Art. 44, bl. 31. - - [59] By dit wird fen Jouke komt my yn ’t sin, hwet in - skroar ’ris oan ien fen myn âffaers sein hat. De jinnichste soan - fen Scipio Halbertsma, domenij to Holwêrt, wier nou sa hwette - hûndert jier lyn medicine doctor to Dockum, dêr wy eigenlik fen - dinne binne. It wier do en folle letter noch wisansje, det de - doctor en de domenij fen in deade efter syn lyk oangongen, om him - de lêste eare to biwiisgjen. Sa hie den doctor Halbertsma ek wer in - patient forlern, en geande mei de roumantel oer de earm nei de - begraffenis, mette him syn skroar mei in nije rôk oer de earm, dy - er oan ien fen syn klanten bringe scoe. »_Dag baes!_” sei doctor, - dêr de skroar op anderde: »_Dag, Docter! Selle jou jou werk ook - thuus bringe?_” - - [60] Winaldum. - - [61] Midlum. - - [62] Hofssententie, 3 February 1677. - - [63] Cf. Hofssententien, 20 September 1702.—Oanteikeningen - mei de hân fen siktaris Elgersma fen Bolswert. - - [64] De Friezen kuijeren oars net mei it wiif as sneins; yn - ’e wike wier dat nin wizansje. Hja rounen ek net earm oan earm dat - in Franske mode is, mar los, it wiif oan de lofter kant. Mar foar - det se troud wierne rounen se op merken en brilloften hân oan hân, - de faem oan de rjuchter kant. As se nei tsjerke gongen om to - trouwen roun de breid oan de rjuchter side fen de brêgeman; as se - troud wierne en werom kamen, roun it wiif oan de lofter side fen de - man, omdet se hjar ûnder de macht fen de man jown hie en ticht oan - syn hert krûpe moast. - - [65] De ljeafde fen de âlde Friezen for frijheit sjucht men - net allinne yn hjar republikeinske regearringen, mar ek yn hjar - húslike brûkmen. Hja woenen nin jier oan in faem boun sitte, mar - alle wiken los wêze, en dêrom hierden se de fammen by de wike. Ek - lieten se de fammen nachts wer nei hús gean, om de potkikers sa - koart mûlk oer de flier to habben. De fammen, dy by ús hjar âlders - sa gau forjitte, bleauwen dêr bern fen ’t húsgesin ta se in man - krigen, en wierne hjar mem en heit hou en trou. Ik hab dat as jonge - noch sa kend to Hynlippen, en ik hab ek wol faek by in rike omke en - moeike mei fjouwer doaiters út-fen-hûze, dêr rju arbeidsters deis - oer ’e flier wierne, mar nin fêste faem ef ien dy nachts bleau. Mar - do stieken de niften sels noch in hân út, en folle seinen: »Men - wirde net better bitsjinne as fen yen selme.” - - [66] Do Keuning Willem II en de Keuninginne mei in soan en - in dochter, 20 July 1841, mei folle staetsje to Ljouwert ynhelle - waerden, en alleman syn bêst die om hjarren dit bisiik oangenaem to - meitsjen. - - [67] Sa tocht ek Jonker Oene Zwier van Haren, do er yn ’e - »Geuzen” song: - - Wien ’t eerst de glans der deugd bekoorde - En de eer tot ware grootheid spoorde, - Ziedaar den eersten Edelman. - - [68] Koal is de kastleinsnamme yn ’e Keizerskroon. - - -NOAT FAN DE TRANSKRIBEARDER - -De hjirnei folgjende feroaringen binne yn dit bestân oanbrocht: - -1. De YNHALD fan dit boek stiet no foaroan. - -2. Alle fuotnoaten steane no oan de ein fan de teksten, net mear ûnder -elke side. - -3. Alle wurden mei spaasjes tusken de letters binne no yn skeanprint -set. - -4. Ferskillen yn ynterpunksje, ôfbrekkingsstreepkes en ek faninoar -ôfwikende staveringen yn de tekst binne net feroare. - -5. Dúdlike setfouten binne wol ferbettere. - - - - -*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK RIMEN EN TELTSJES *** - -Updated editions will replace the previous one--the old editions will -be renamed. - -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the -United States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for an eBook, except by following -the terms of the trademark license, including paying royalties for use -of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for -copies of this eBook, complying with the trademark license is very -easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation -of derivative works, reports, performances and research. Project -Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away--you may -do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected -by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark -license, especially commercial redistribution. - -START: FULL LICENSE - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg-tm License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project -Gutenberg-tm electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the -person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph -1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm -electronic works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the -Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when -you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country other than the United States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work -on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the -phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: - - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and - most other parts of the world at no cost and with almost no - restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it - under the terms of the Project Gutenberg License included with this - eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the - United States, you will have to check the laws of the country where - you are located before using this eBook. - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase "Project -Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format -other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg-tm website -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain -Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works -provided that: - -* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation." - -* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm - works. - -* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - -* You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of -the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the Foundation as set -forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any -Defect you cause. - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at -www.gutenberg.org - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's business office is located at 809 North 1500 West, -Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up -to date contact information can be found at the Foundation's website -and official page at www.gutenberg.org/contact - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without -widespread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine-readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular -state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of -volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. - -Most people start at our website which has the main PG search -facility: www.gutenberg.org - -This website includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. - - |