diff options
Diffstat (limited to '58054-0.txt')
| -rw-r--r-- | 58054-0.txt | 6667 |
1 files changed, 6667 insertions, 0 deletions
diff --git a/58054-0.txt b/58054-0.txt new file mode 100644 index 0000000..a6f1476 --- /dev/null +++ b/58054-0.txt @@ -0,0 +1,6667 @@ +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 58054 *** + + + + + + + + + + + + + DE MARTELAARS + DER + WETENSCHAP. + + + NAAR HET FRANSCH VAN G. TISSANDIER + + DOOR + Jo. DE VRIES. + + + HAARLEM. + H. D. TJEENK WILLINK. + 1881. + + + + + + + + +VOORREDE. + + +De Martelaars der Wetenschap heet dit boek. Het heet zoo in navolging +van den ouden »Martelaarsspiegel", waarin de daden werden vermeld, +de moed en de godsvrucht verheerlijkt van die helden, die voor hun +geloof wisten te sterven. Niet over deze, over andere geloofshelden +handelt dit boek. Het wil een spiegel zijn, waarin gij de martelaars +der wetenschap aanschouwt, hun geloof, hun strijd, hun lijden. + +Groot zeker zijn de zegeningen, die de eigenlijke martelaars ons +hebben geschonken. Zij, die voor een godsdienstige overtuiging hebben +geleefd en gestreden, hebben tegenover het doodend gezag van Staat +of Kerk de vrijheid des geestes gehandhaafd. Zij hebben de liefde +onderhouden voor het onderzoek en voor de waarheid, waar deze aan +banden werden gelegd. Zij hebben ons getoond welk een vrede, welk +een blijdschap er blijft, ja groeit, te midden van vervolging en +druk. Zij hebben ons geleerd alles op te offeren voor de heiligste, +innigste overtuiging. Uit de theaters en renperken, van de schavotten +en de brandstapels, uit de gevangenissen en uit de ballingschap, +uit het stil en onderworpen, maar volhardend en onverschrokken lijden +dezer helden en heldinnen gaat een kracht uit, die u ook dan bezielt, +wanneer de overtuigingen, waarvoor zij vielen, de uwe niet zijn. + +Een paar martelaars, die van godsdienstvervolging te lijden hadden, +komen op de volgende bladzijden voor. Daar hebt gij een Servet, +een Palissy, een Ramus en anderen; maar welk een boek ware dit +werkje geworden, wanneer het ook een martelaarsspiegel in de oude +beteekenis van het woord had willen zijn. Want de godsdienst heeft +de meeste martelaars. De godsdienst brengt de harten in beweging, +wekt de aandoeningen op, en bezielt den mensch met een liefde en +geestdrift, die van geen wijken weten. Aan de eene zijde verheft hij +den man der hervorming boven alle vrees, elk schikken en plooien; +aan de andere zijde vervult hij den man des behouds van het denkbeeld, +dat toegeven ontrouw en verraad is. Iedere godsdienstige hervorming is +gekocht ten koste van strijd en bloed. Het is waar, wat er gezegd is: +wij zijn duur gekocht. De schimmen van zoovelen, die in Rome vielen, +staan voor ons op. Zij werden aan palen verbrand, zij moesten in het +theater de treurspelrollen vervullen, op het einde waarvan zij een +echten dood stierven door zwaard, vergif of verminking, zooals het +stuk het meebracht. De schimmen rijzen voor ons op van de Albigenzen, +voortgedreven, verjaagd, zich verschuilend voor de vervolging. Johan +Huss, onze vaderen, de Hugenoten, door de dragonades van schuilplaats +tot schuilplaats nagezeten en over de kling gejaagd, door de dweepzucht +aan de banken der galeien geketend: het rijst alles voor ons op in +den grooten Martelaarsspiegel van den godsdienst, en boven die allen +verheft zich Golgotha's heuvel met het kruis,--dat kruis, 't welk +voor het christelijk gevoel het lijden heeft geadeld, allermeest +waar het geleden wordt voor beginselen van menschenliefde, vrede en +waarheid. Aan al deze martelaars zijn wij onze vrijheid verschuldigd, +aan al deze martelaars dankt het geweten de erkenning van zijn heilig +recht. Wie hen vergat, zou de grootste weldoeners van de menschheid +vergeten, de verdedigers van onze edelste schatten. + +Doch ook de wetenschap heeft hare martelaars. Genieten wij de +zegeningen der beschaving, zijn wij door haar verlicht geworden, +ook als kinderen der beschaving zijn wij duur gekocht, duur gekocht +door het lijden en strijden, door de tranen en de opofferingen van +onze broeders. Ook op dit gebied geen vordering zonder kamp, zonder +worsteling. + +Daar is in de wereld een groote neiging om de dingen te laten zooals +zij zijn, een neiging des behouds. De wereld zoekt haar zelfbehoud, +het behoud van zich zelve, zooals zij op een gegeven oogenblik +is. Telkens wordt zij door de kracht van een genie voortgestuwd; maar +ter plaatse, waar zij door die kracht gebracht is, blijft zij gaarne +staan, en telkens weer blijft zij staan, zoodat elke vooruitgang +nieuwe inspanning, nieuwen strijd, nieuwe overwinning eischt. Het +is niet anders. Moge de goede tijd komen, waarin men den hervormer, +den man van nieuwe denkbeelden en uitvindingen, zonder achterdocht, +zonder spottenden glimlach aanziet! Die goede tijd zal komen. Immers +naarmate de wetenschap zich uitbreidt en er nieuwe overwinningen +worden behaald, wordt het rijk der rede en dat der kennis grooter +en dat ongelukkige rijk der duisternis, des bijgeloofs en des +vooroordeels kleiner, waaruit al de kuiperijen, al de tegenstand, +al het zuchten, dood en verderf voortkomen. Ja, die goede tijd +komt. Edison's uitvindingen mogen een ongeloovige vraag wekken: men +is wijs geworden en oordeelt niet zonder ze te hebben onderzocht. Het +denkbeeld dat de natuur onuitputtelijk is in wonderen zet zich vast, +en wij begroeten elke nieuwe uitvinding met blijdschap. Intusschen +zullen wij niet vergeten wat er vooraf is gegaan, voordat het zoover +met ons is gekomen. Wij willen hen eeren, die onder strijd en lijden +het licht hebben ontstoken. Daartoe strekke dit boek. Wij genieten +van de voordeelen--mogen wij ook belang stellen in de vraag hoe +ze verworven zijn, en gevoel hebben voor die grootheid van ziel, +waarmee ze verkregen zijn en waarmee alleen voor het vervolg iets +groots verkregen kan worden. + +De hier volgende tafreelen zijn grootendeels de vertaling van +een fransch werk, getiteld: Les Martyrs de la Science. Sommige +gedeelten, die naar mijn oordeel minder belangrijk en kennelijk +alleen door des schrijvers vaderlandsliefde ingegeven waren, heb +ik achterwege gelaten. Een paar beelden daarentegen, zooals die van +Freule Tinne, Spinoza, Balthasar Bekker, Jan Swammerdam e. a.--naar +ik hoop niet onbelangrijk--heeft mijn vaderlandsliefde mij er bij +doen voegen. Verder heb ik hier en daar, met name aan het slot, +een paar indrukken, bij het overbrengen ontvangen, weergegeven. + +Dat dit boek den lezer iets leere; dat het, kan het zijn, een goeden, +bezielenden indruk nalate; dat het al wat jong is, tot denken, tot +arbeid, tot zelfstandigheid, tot volharding aanspore en een gezonde +levensbeschouwing bevordere, is mijn wensch. + + +Jo. DE VRIES. + + +Haarlem, September 1880. + + + + + + + + +INHOUD. + + + Bladz. + + I. Tot inleiding dienende 1 + II. De verovering van den aardbol 11 + III. Het onderzoek naar de hoogere luchtstreken 41 + IV. De ontdekking van het wereldstelsel 51 + V. De boekdrukkunst 68 + VI. De weg der wetenschap 76 + VII. Stichters van wetenschappen 93 + VIII. De nijverheid en hare werktuigen 110 + IX. Stoombooten, spoorwegen, telegrafen 131 + X. De geneeskundigen 157 + XI. De gewone soldaat 163 + + + + + + + + +NAAMLIJST. + + + Bladz. Bladz. + +Aldus Manutius, 71 Langle (de), 38 +Arban, 47 Lavoisier, 106 +Arkwright, 122 Leibnitz, 133, 134 +Auteroche (d'), zie Chappe. Leblanc, 111 +Baco (R.), 77 Lebon, 115 +Balmat, 42 Leichardt, 38 +Barentz, 23 Lémery, 99 +Bayen, 112 Livingstone, 29 +Bekker (Balthasar), 91 Mac Kinlay, 39 +Bichat, 157 Mage, 29 +Bittorf, 47 Magelhaens, 19 +Blanchard, 45 Manutius, zie Aldus. +Blanchard (mevrouw), 47 Morton, 162 +Blosseville (de), 27 Mosment, 47 +Bourrit, 42 Muspratt, 112 +Boyle, 132 Newton, 65 +Bruno (G.), 80 Ogden, 136 +Burke, 39 Olivari, 47 +Caillé, 27 Palissy, 82 +Campanella, 80 Papin, 131 +Chappe d'Auteroch, 4 Pascal, 93 +Chappe (Claude), 152 Perdonnet, 152 +Columbus, 11 Péreire, 152 +Cook, 36 Périer, 95 +Copernicus, 51 Pérouse (la), 38 +Cortez, 19 Pilâtre de Rozier, 44 +Cowle, 39 Plantade, 42 +Crocé Spinelli, 47 Plinius, 2 +Cugnot, 152 Priestley, 102 +Dallery, 142 Quintin, 29 +Ericsson, 142 Ramus, 80 +Dolet, 74 Ressel, 142 +Dombey, 160 Richman, 6 +Dürer, 71 Riquet, 8 +Etienne, 74 Romain, 44 +Fitch, 135 Rozier, zie Pilâtre. +Franklin, 24 Sadler, 47 +Fulton, 136 Sauvage, 142 +Galilei, 52 Scheele, 100 +Garnier, 35 Servet, 87 +Gilles, 39 Sivel, 48 +Girard (de), 125 Slagintweit, 44 +Gutenberg, 69 Spinelli, zie Crocé Spinelli. +Hardwicke, 39 Spinoza, 90 +Harvey, 160 Stanley, 32 +Hasselquist, 3 Stephenson, 144 +Heilman, 129 Stevens, 142 +Hervy, 7 Stockton, 146 +Hudson, 24 Swammerdam, 158 +Huygens (Chr.), 96, 131 Tinne, 35 +Jackson, 162 Tissandier, 47 +Jacquard, 122 Tycho Brahé, 60, 62 +Jacquemont, 4 Vesalius, 158 +Jefferies, 45 Warburton, 39 +Kay, 122 Wells, 161 +Kennedy, 38 Windham, 41 +Kepler, 58 Zambeccari, 46 +Copernicus, 51 + + + + + + + + +HOOFDSTUK I. + +TOT INLEIDING DIENENDE. + + +Met hoevele groote veroveraars, helden en overwinnaars zijn wij niet +van kindsbeen af bekend geworden! Wij kennen hen bij name. Wij mogen +hunne groote daden vooral niet vergeten. Wie kent dan ook Alexander, +Caesar, Richard Leeuwenhart, den Cid, Hendrik IV, Lodewijk XIV, +Wallensteyn, Napoleon niet? Hunne namen vervullen de wereld en stonden +met groote letters gedrukt in onze geschiedboeken. Ach, wat weten +wij van die andere helden, veroveraars en verwinnaars, die dikwijls +in vergetelheid weggescholen kunstenaars, onderzoekers, arbeiders, +die op hunne wijze het aanzien der wereld veranderd hebben? Wat weten +wij van Euclides, van Archimedes, wier ontdekkingen ook in onze dagen +tot zooveel nuttigs werden toegepast? Hebben wij niet aan hen en aan +de trouwe arbeiders en onderzoekers aller hemelstreken en aller tijden +de beschaving te danken, die wij thans genieten? Inderdaad. Wat zijn +wij anders dan de gelukkige erfelijke bezitters van dat groote gebied, +dat zij, de eeuwen door, hebben ontgonnen en bebouwd, en wie plukken +er de vruchten van, zoo wij het niet zijn? + +Onder al die groote namen, die door de bewondering der menigte ten +hemel verheven zijn, heeft Geoffroy Saint-Hilaire gezegd, zijn er +geen grootere en moesten er ook geen grootere wezen, dan die der +eerste ontdekkers en uitvinders. + +Welk een onderricht, welke voorbeelden verschaft ons het verhaal van +hun leven, hun inspanning, hun strijd! + +Willen wij weten op welke wijze groote dingen tot stand komen, +dan moeten wij hen aan het werk zien, hun veerkracht, volharding en +onverzettelijkheid met eigen oogen kunnen waarnemen. + +Hooren wij Newton, hij zal ons zeggen, dat hij zijne ontdekkingen +heeft gedaan »door er maar altijd aan te denken." Buffon roept: +»Genie?--Genie is geduld." Allen spreken bovendien een en dezelfde +taal. Arbeid en volharding is hun gemeenschappelijke leuze. + +Met den tijd wordt, als men maar geduld heeft, het moerbezieblad in +zijde veranderd, leert een Indisch spreekwoord. Newton schreef zijn +»Chronologie" vijftienmaal over, voordat hij voldaan was. Michel +Angelo werkte voortdurend door, stond dikwijls 's nachts op, +om te werken en at in der haast. Veertig jaren lang zat Buffon +dagelijks vijf morgenuren en vijf avonduren aan zijn lessenaar te +schrijven. Montesquieu zeide eens van een zijner werken: »Gij zult +het zeker binnen eenige uren uitlezen; maar ik verzeker u dat mijn +haar grijs geworden is van den arbeid, dien ik er aan besteed heb." + +»Zij, die meenen dat men slagen kan zonder arbeid, moeite en +strijd,--zoo heeft Franklin gezegd--moeten vast giftmengers zijn." + +Maar welk doel de mensch ook najaagt, hij moet zich niet alleen tot +den arbeid schikken, hij moet ook leeren bezwaren te overwinnen, +struikelblokken weg te ruimen. Wat hij ook onderneme, hij moet +worstelen, om te slagen en te overwinnen in het strijdperk zijns +levens. En wie van strijd spreekt, spreekt van gevaar en ongeluk. + +Wil de landontdekker nieuwe, onbekende streken doorreizen, zeeën +en meren oversteken, het gebied der aardrijkskunde uitbreiden, de +planten- of bloemenwereld van vergelegen landen onderzoeken, dan zullen +zich allerlei gevaren voor hem opdoen. Storm en vreemdelingschap, +menschen en dieren, honger en dorst, verraad en vervolging zullen +zijne vijanden zijn. + +Hoevele weetgierige onderzoekers, van Plinius den Ouden af, hebben +niet den dood gevonden, sneuvelende voor de wetenschap, gelijk anderen +'t deden voor vorst, eer of vaderland, en martelaars 't deden voor +de waarheid! De geschiedenis van Plinius is de eeuwige geschiedenis +van den door de wilde natuurkrachten verbrijzelden mensch. Hij +is te Micene, en daar ziet het opmerkzaam oog des onderzoekers +een wuivende pluim van rook boven uit den top van den Vesuvius te +voorschijn komen. Hij scheept zich in en begeeft zich naar de huizen, +die aan den voet des kraters liggen, ten einde daar het grootsch +natuurverschijnsel meer van nabij te bezien en te bestudeeren. De +schepen worden door een gloeienden aschregen overvallen, die +heeter wordt naarmate men nadert. Gloeiende steenen komen hier en +daar in zee neder. De verschrikte stuurman wil den boeg wenden en +de gevaarlijke plek ontvluchten. Maar Plinius antwoordt met die +bekend geworden spreuk: »de fortuin staat hen bij, die durven." De +natuuronderzoeker stapt aan wal en beschouwt van verre de dreigende +vuurbrakingen van den krater. Hij legt zich te rusten in een woning, +maar de aardbeving en een regen van steenen nopen hem bij het aanbreken +van den dag te vertrekken. Plinius en zijne metgezellen leggen zich +kussens op het hoofd, om zich zoo te beveiligen tegen de steenen, +doch de lavastroomen, die van alle kanten tot in zee nedervloeien en +de lucht met vlammen en gassen vervullen, worden hun te machtig en het +wordt een algemeene vlucht. Plinius echter houdt stand aan de kust; +daar staat hij in een wolk van zwaveldampen. Hij voelt zich benauwd, +laat zich door zijne slaven vasthouden en valt bewusteloos neer. Twee +dagen later vond men zijn lijk, ongeschonden, zonder wond, gansch +gekleed. Hij leek eerder te slapen, dan den dood gevonden te hebben. + +Sedert dat merkwaardig voorval hebben dorst naar kennis, liefde voor +de natuur, toewijding aan de wetenschap nog wel andere slachtoffers +doen vallen. Eenige voorbeelden wil ik noemen en allereerst dat van +den Zweedschen natuurkundige Hasselquist. Linnaeus had zijn spijt +te kennen gegeven dat de natuurlijke geschiedenis van Palestina +tot dusver nog zoo weinig bekend was. Hoewel een zwak en nietig +persoon, weinig opgewassen tegen de vermoeienissen eener groote reis, +besloot Hasselquist toch die leemte te gaan aanvullen. Twee jaren lang +bereidde hij zich voor. Hij las de beste werken, die er over het Oosten +geschreven waren en leerde de talen der landen, die hij bezoeken wilde +en won zich ondertusschen aller deelneming en liefde. In Stockholm en +Gothenburg werden sommen gelds aangeboden, om daarmede in de onkosten +der reis te voorzien. Hij scheepte zich in naar Smyrna en kwam daar +den 26sten November 1749 aan. Een jaar lang bleef hij daar; maar +onophoudelijk maakte hij langere en kortere uitstapjes naar Magnesia, +den Sipylus, Egypte, Alexandrië, en ondertusschen liet hij niet na +een groot aantal verslagen van zijne ontdekkingen en opmerkingen +naar de Akademie's van Upsala en Stockholm op te zenden. Beide +deze geleerde instellingen beloonden hem door hem tot eereposten te +benoemen en de eerste verleende hem den titel van doctor. In Maart +1751 verliet Hasselquist Caïro en maakte lange reizen door Palestina, +waar hij botaniseerde en zeer wetenswaardige bijzonderheden verzamelde +over de sprinkhanen. Een zware hoest, die maar niet wijken wilde en +herhaalde bloedspuwingen deden hem daarbij geweldig lijden. Het werd +nu tot herstel van zijn gezondheid gebiedend noodzakelijk geacht dat +hij naar zijn vaderland terugkeerde; maar de natuurkundige meende +nog niet genoeg gedaan te hebben voor de wetenschap; welk een rijke +verzameling van planten en hoevele belangrijke exemplaren van allerlei +voorwerpen hij ook bijeen had, hij moest Cyprus nog bezoeken en te +Smyrna een nieuwen oogst verzamelen. Maar zijn krankte overmocht +zijn veerkracht en hij stierf op nauwlijks dertigjarigen leeftijd, +ver van zijn vaderland, ver van allen, die hij liefhad. + +Spreekt men van groote daden, mannen als Victor Jacquemont hebben +ze verricht. Edele moed en diep gevoel, volharding en teederheid, +liefde voor de wetenschap en geduld kenmerkten dezen uitnemenden +jongen man, die op een leeftijd van eenendertig jaren ver van den +huiselijken haard gestorven is. Jacquemont landde in Mei 1829 te +Calcutta, ten einde een landstreek te onderzoeken, die de wetenschap +nog maar weinig bekend was. Hij doorkruiste drie jaren lang zoowel de +vlakten als de bergstreken van Indië, hield zijn verblijf te Kashmir +en strekte zijne reizen uit over de lage streken en de hoogvlakten van +den Himalaya. Terwijl hij voortdurend zijn best moest doen den naam van +Franschman met eere op te houden te midden van de weelderige hoven der +Aziatische grooten, en dat wel met een traktement van zesduizend francs +per jaar, vergat hij de wetenschap geen oogenblik. Geen vermoeienis of +tegenspoed kon hem tegenhouden en zoo, van een paar spahi's vergezeld, +nu voorttrekkende, dan zich ophoudende om het een of ander aan te +teekenen, kampende tegen allerlei bezwaren, heeft hij een voorraad +bouwstoffen verzameld, ruimschoots voldoende om de geleerden gedurende +eenigen tijd aan het werk te houden. De ijverige kruidkundige heeft +niet veel vrucht van zijn arbeid gezien. Twee jaren lang stond hij +bloot aan de aanvallen eener krankte, die hem ten grave sleepte. Te +Bombay is hij overleden. Met voorbeeldeloozen moed en zelfbeheersching +onderging hij de martelingen van zijn kwaal. Tot in zijne laatste +oogenblikken was hij volkomen kalm. Hij vond zelfs de kracht om een +brief te schrijven aan zijn broeder Porphyre, waarin hij hem en zijn +vader troostte. Zoo stierf deze moedige strijder op het veld van eer. + +Ook op een ander gebied, op dat der sterrekunde, zijn helden +opgestaan en martelaars gevallen. Daar hebt gij den abt Jean Chappe +d'Auteroche. Deze, een der jongste leden van de Fransche Academie, +werd door dit lichaam naar Tobolsk in Siberië gezonden, om den doorgang +van Venus waar te nemen, die er op den 6den Juni van het jaar 1761 te +zien zou zijn. Hij kwam vrij gemakkelijk te Petersburg: maar vandaar +naar Tobolsk was de reis vrij wat moeielijker. In twaalf dagen moest +de sterrekundige meer dan drieduizend kilometers per slede afleggen, +en dat onder allerlei hindernissen. Het vervoer zijner werktuigen +kostte hem duizend vreezen. Maar, dank zij zijn geestkracht en +ijver, bereikte hij nog bijtijds de plaats zijner sterrekundige +waarnemingen. Den 5den Juni verschool de zon zich achter een dikken +wolkensluier en gedurende den nacht werd deze onheilspellende sluier +niet opgelicht. Onze abt verkeerde in de grootste spanning. »Op dit +hemelverschijnsel toch," zoo kon hij getuigen, »werd nu al een eeuw +gewacht; het verlangen aller sterrekundigen strekte er zich naar +uit. In Frankrijk terug te komen en het doel van mijn reis gemist +te hebben, het loon te derven van zooveel vermoeienis als alleen de +hoop van goed te slagen mij deed trotseeren; in mijne waarnemingen +gestoord te worden; op het beslissend oogenblik door een wolk en den +kostelijken duur van het verschijnsel en de gelegenheid om het te +bespieden met iedere minuut te zien inkrimpen, ziedaar een lijden, +dat men moet ondervonden hebben om het te begrijpen." + +Met zonsopgang dreven de wolken weg. Had Chappe slechts het allereerste +gedeelte van het verschijnsel gemist, hij kon het verder rustig +opnemen. + +De sterrekundige had echter op zijn reis niet alleen naar de sterren +gekeken. Zes jaren na zijn terugkomst in Frankrijk, gaf hij een verhaal +uit van zijne ontmoetingen en deelde daarbij allermerkwaardigste +bijzonderheden mede omtrent Aziatisch Rusland. Hij maakte openbaar +wat de groote Catharina zoo zorgvuldig verborgen hield, onthulde +de ellenden van het barbaarsch bestuur harer landen en bepleitte +welsprekend de zaak der onderdrukte bevolking. De keizerin, die +den sterrekundige haar hooge bescherming verleend had, voelde zich +bitter gegriefd. Zij wreekte het door, op hare beurt, een werk uit te +geven. De Semiramis van het Noorden liet te Amsterdam een fransch werk +drukken: »Tegengif of onderzoek omtrent het slechte boek, getiteld: +Reis door Siberië in 1761 door Chappe d'Auteroche." Men had, na het +lezen van dezen titel, niet noodig te vragen, wat wel de strekking van +dit geschrift mocht zijn en in welken geest het geschreven was. Was het +niet geschreven door een vrouw van ongemeene geestesgaven, ja, maar die +door vleierij verblind was? 't Was dan ook bijtend en vinnig genoeg. + +»Zijn observatorium," zegt de vorstin, »was nog geen kwart mijl van +de stad verwijderd, en zoowel de stad als hare voorsteden werden +uitgenoodigd hem te bezoeken. Er kwam zooveel bezoek dat het wel een +wonder wezen zal, wanneer zijne waarnemingen juist zijn. Want zoolang +zijne waarnemingen heetten te duren, werden zij afgewisseld door +allerlei gesprekken, vragen, antwoorden en gelach; ja, de geleerde +ontzag zich niet het hof te maken aan de dames of beuzelde met den +heer Paulowtski over de Apocalypse en het einde der wereld." + +Dat was niet billijk van de groote Semiramis. Men mag met reden +twijfelen aan de onfeilbaarheid van den geleerde, maar zijn ijver en +toewijding, zijn liefde voor de wetenschap, zijn boven alle verdenking +verheven. + +In 1769 zou het hemelverschijnsel, dat Chappe in Siberië was gaan +zien, in Californië zichtbaar zijn. Chappe, wiens geestdrift nog +geenszins was uitgedoofd, maakte zich gereed, toch nog eens voor de +wetenschap zich op te offeren, en trok naar Californië, een landstreek, +die toen ter tijde onbekend was en voor volkomen woest en onbeschaafd +doorging. Californië behoorde destijds aan Spanje. Chappe vertrok den +18den September 1768 van Cadix en werd vergezeld van twee officieren in +den dienst van Karel III. De overtocht duurde zevenenzeventig dagen. Na +de grootste vermoeienissen doorstaan, de zwaarste beproevingen geleden +te hebben, wist de gelukkige onderzoeker zijne instrumenten in het +onbeschaafde land te stellen en werden zijne onderzoekingen met een +gunstigen uitslag bekroond. Den 6den Juni 1769 was de lucht zeldzaam +zuiver en geen enkel deel van het grootsche verschijnsel ontsnapte +aan zijn waarneming. + +Ten tweede male dus was Chappe d'Auteroche geslaagd, maar Californië +werd destijds met zware epidemische koortsen geteisterd. Ook hij werd +er door aangetast; hij kwam het gevaar te boven; maar nauwelijks +hersteld, wilde hij de eclips van den 18den Juni waarnemen, en +bracht den nacht met observeeren door, ten gevolge waarvan hij den +volgenden dag weder instortte en stierf. Hij stierf te midden zijner +sterrekundige berekeningen. Het papier waarop hij schreef, viel hem +uit de hand, en hij was niet meer. »Ik weet dat ik nog maar eenige +uren levens vóór mij heb," zei Chappe; »maar ik ga tevreden heen; +ik heb mijn taak volbracht!" + +De hervormer, de man die nieuwe wegen zoekt, die licht wil ontsteken, +die domme vooroordeelen wil vernietigen, die den bodem der menschelijke +kennis wil bebouwen en er nieuwe denkbeelden op zaait, zal gansch +andere, maar niet minder ernstige bezwaren ondervinden. IJverzucht, +nijd, haat zullen zich tegen hem kanten, de onwetendheid, tegen +hem opgehitst, bedreigt hem telken stond. Galilei wordt vervolgd, +Palissy wordt gevangen gezet, Ramus wordt in den St. Bartholomeüsnacht +vermoord, Steven Dolet komt in de vlammen van de Inquisitie om. Deze +en dergelijke ongelukken hebben gewoonlijk hem getroffen, die zijn +tijd vooruit is geweest, te vroeg gekomen is met zijne plannen en +uitvindingen en, volgens de kernachtige uitdrukking van Casimir +Delavigne, het onverschoonbaar ongelijk heeft van maar al te zeer +gelijk te hebben. + +De natuurkundige en de scheikundige, die de natuur ondervragen en +hare geheimen uitvorschen door de proeven, die zij met haar nemen, +loopen weer andere gevaren. De aard van hun onderzoek stelt hen +niet zelden bloot aan de schadelijke werking van de bestanddeelen, +die zij onderzoeken of van de krachten, die zij zelven door allerlei +verbindingen in het leven roepen. + +Den 6den Augustus 1753 zou Richman, de geleerde secretaris van de +Academie van wetenschappen te Petersburg, de elektriciteit van de +wolken onderzoeken. Hij stond bij den metalen stang, die hij in zijn +studeervertrek had opgericht en welks punt boven het dak uitstak. Hij +had een teekenaar bij zich, Solokow genaamd, die een afbeelding +maken zou van de proeven. Er hingen zware onweersluchten. Richman +nadert den stang met een elektroscoop, en oogenblikkelijk vliegt +er een vuurbol, van de grootte van een vuist, uit te voorschijn, +die den ongelukkigen geleerde nedervelt. Solokow werd mede ter aarde +geworpen en kwam langzamerhand bij. Richman was een lijk. De bliksem, +die bij het hoofd was ingeslagen, was door het gansche lichaam, in zijn +lengte, heengevlogen en bij den linkervoet weer uitgekomen. Enkele +bloeddruppels vertoonden zich aan het voorhoofd, en aan den voet had +de ongelukkige een blauwe plek daar waar de schoenzool doorgebrand +was. De teekenaar had over zijn gansche kleeding lange brandplekken, +alsof ze in aanraking was geweest met gloeiende ijzerdraden. + +Den 30sten December 1840 was Hervy, een jong chemicus aan de school +voor artsenijkunde, bezig met het vloeibaar maken van koolzuur en +bezigde daartoe het toestel van Thilorier. Alles gaat goed totdat er +een geweldige knal gehoord wordt. De spanning van binnen is grooter +geweest dan de metalen wanden verdragen konden, het gansche toestel +vliegt uit elkaar en Hervy, deerlijk verminkt, met afgeslagen beenen, +bezwijkt drie dagen later. + +De man, die de maatschappij zal voorzien van een nieuwe beweegkracht en +die haar in toepassing wil brengen op een nieuw door hem uitgevonden +werktuig, heeft terstond de gansche horde tegen zich van hen, +die door den sleur worden gedreven; slaven, blinden, die zich +opmaken om tegen hun eigen vrijverklaring te strijden. Denis Papin +ziet de schuitenvoerders van den Rijn zijn stoomschuit in stukken +slaan. Jacquard wordt door de burgers van Lyon bedreigd en 't is niet +alleen het gemeen, dat het talent aanblaft, neen, verlichte menschen +en zelfs de eerste vernuften laten zich soms tot zulke deerniswaardige +handelingen verleiden. + +Fulton stelt aan het Directoire voor torpedo's te laten maken en +die bij de verdediging in te voeren. Volney en Laplace worden door +den eersten Consul gekozen, om te zamen een commissie van onderzoek +te vormen. Fulton verschijnt vóór hen en legt zijn plannen bloot; +te Brest worden proeven genomen en als die niet terstond gelukken, +ontzegt Bonaparte hem zijn verdere bescherming. + +Arago is niet wijzer geweest dan Napoleon. De groote sterrekundige +heeft de spoorwegen voor een hersenschim gehouden, en later heeft +Babinet niet geschroomd het leggen van een telegraafkabel dwars door +den Oceaan eene dwaasheid te noemen. + +Ook de ambtsplicht heeft zijne offers; de geneesheer te midden der +besmetting, de mijnwerker in het hart der aarde moeten den dood in +het aangezicht weten te zien. + +Het schouwspel van al deze martelaren van den vooruitgang, van al +deze krijgsknechten, die voor edele doeleinden lijden of vallen, +is wel in staat om medelijden op te wekken; maar het is verheffend +tevens. Zoo doet ons ook de heldenmoed goed, die onze voorvaderen +betoonden in den strijd. Door het leven en de daden van al die helden +en martelaren der wetenschap moeten wij opgewekt worden om, evenals +zij, voort te gaan kennis boven rijkdom, wetenschap boven gemak, +moeite en teleurstelling boven ledigheid te stellen. Wij moeten van +hen leeren onvermoeid voort te werken, geduld te paren aan geestdrift +en voortvarendheid aan nauwgezetheid. + +»Met de studie," heeft August, in Thierry gezegd, »komt men +moeielijke dagen door, zonder hun last te gevoelen; men schept zijn +eigen levenslot. Schoon blind en lijdend, zonder hoop op herstel +en zonder verademing, kan ik zelf dit getuigenis afleggen--en wie +zal mijn getuigenis verdenken?--dat er in de wereld iets bestaat, +dat meer waard is dan zingenot, meer waard dan fortuin, meer dan de +gezondheid zelve: namelijk de dienst der wetenschap." + +Ook is er nog een andere reden om welgemoed te zijn--en wel deze: +dat de martelaren minder talrijk worden, daar vooroordeel en onkunde +afnemen. De vervolgingen, die in vroeger tijden zooveel martelaars +deden ontstaan, hebben opgehouden. 't Is waar onze Livingstone's +zullen door de koorts worden vervolgd op het terrein van hunne +heldendaden; maar geen Columbus zal geketend worden door den haat en +het onrecht. »Onze vaderen hebben het ijzeren tijdvak doorworsteld," +zei Bernardin de Saint Pierre, »maar het gouden ligt voor ons." + +Twee eeuwen geleden stierf Riquet, de ontwerper van het Zuiderkanaal, +dat dwars door Frankrijk heen den Atlantischen Oceaan en de +Middellandsche Zee verbindt. Hij stierf geruineerd. Nog altijd verdient +dat groote werk onze bewondering. »Riquet, die," zooals Daguesseau +zegt, »geen ander hulpmiddel dan een leelijken ijzeren passer tot zijn +dienst had, legde zich met zijn geheele ziel op het werk toe, wijdde +er een leven aan van geloof en volharding. Hij stierf van uitputting op +het oogenblik, waarop het kanaal voltooid stond te worden. Het werk had +niet minder dan 17 millioen livres gekost, Riquet had er zijn gansche +fortuin bij verspeeld. »Mijn onderneming," schreef hij in 1667, »is +het kostbaarste mijner kinderen. Ik wacht er niets van dan wat eer +en uw goedkeuring." Het gaat de Lesseps, Dirks en anderen gelukkig +beter. Ook wordt Darwin niet vervolgd. Zij en allen, die de wetenschap +dienen, leven thans omringd van de achting hunner tijdgenooten en +hunne portretten prijken in onze geïllustreerde tijdschriften. + +Zoo zullen wij dan voornamelijk ons tot het verleden te wenden hebben. + +Daar vinden wij die bezielde en bezielende martelaars, de helden die +onze bewondering opwekken en onzen ijver. + +Is er iets schooners dan de natuur, dan de kunst, dan de wetenschap, +zoo is het de man, die tegenspoed verdraagt. + + + + + + + + +HOOFDSTUK II. + +DE VEROVERING VAN DEN AARDBOL. + + +Christophorus Columbus schreef op het einde zijner dagen aan den +Koning van Castilië; »Van mijn jeugd af voer ik ter zee en ik ben +er mee voortgegaan tot heden. Dezen weg moeten zij kiezen, die de +geheimen dezer wereld willen leeren kennen." + +De groot Genuees had gelijk. De geheimen dezer wereld, de waarheden der +wetenschap hebben hun oorsprong in de kennis der natuur. Zoo moeten +wij dan in onze herinnering allereerst aan die mannen een eereplaats +geven, die hun leven hebben gewijd aan het veroveren van den aardbol. + +En geen treffender voorbeeld kunnen wij daarvan kiezen dan het +voorbeeld van den heldhaftigen man, die ten koste van een hardnekkigen +strijd tegen de ongenade van het lot en de vooroordeelen der menschen +een gansch halfrond aan onze planeet als toevoegde. + +Christophoro Colombo werd geboren te Genua omstreeks 1436. Hij was +de zoon van een wollenkaarder en had twee broeders, Bartholomeus +en Jacob. Na te Genua een degelijke opvoeding ontvangen te hebben, +begon hij op zijn veertiende jaar zich als zeeman te bekwamen. Hij +deed een tocht naar Tunis en in 1477 een reis naar IJsland. Hij had +zich toen reeds te Lissabon gevestigd en trad daar in het huwelijk +met Felipa Monis de Palestrello, de dochter van een zeevaarder. Geen +plek ter wereld kon hem zoo bekoren als deze, want sedert een eeuw +verbaasde Portugal de wereld met zijne ontdekkingstochten. Reeds +rijpten stoute plannen in zijn brein. Hij bestudeerde nauwkeurig al +de nieuwe wegen die de zeevaarders voor het verkeer geopend hadden en +vatte weldra het grootsche voornemen op dier onderneming, die zijn +naam de onsterfelijkheid zou geven. Zijn doel was geenszins, zooals +men soms heeft gemeend, een nieuwe wereld te vinden; maar wel om, +dwars over den Atlantischen Oceaan Indië op te sporen en westwaarts +opzeilende het Oosten te ontmoeten. + +Dit plan dat geenszins nieuw was, vervulde destijds vele gemoederen. De +wijze Toscanelli en anderen hadden er al over gedacht, maar Columbus +wijdde er zich geheel aan en maakte er zijn onherroepelijk levensdoel +van. + +Columbus was arm en zijn werk onmetelijk. Allereerst wendt hij zich +tot zijn vaderstad, maar de stad Genua staat hem de middelen niet +toe, die hij van noode heeft, wil hij zijn plan verwezenlijken. Hij +draagt zijn plan vervolgens voor aan den koning van Portugal Joan +II, die het deed onderzoeken door een commissie van twee beroemde +aardrijkskundigen. Deze lieden hielden het denkbeeld van den zeevaarder +voor een hersenschim en hemzelven voor een zonderling. De koning echter +kon dit oordeel niet billijken en gaf zich een tijd lang over aan +den invloed van een man van vooruitgang en kennis, Pierre de Noronha, +die te recht begrepen had dat men, om de rijkdommen van Portugal te +vermeerderen, zeeën moest oversteken en nieuwe wegen zoeken en nieuwe +volken hechten aan de kroon. + +Maar Joan II, weifelend van aard en zwak van wil, koos weldra de +partij van Columbus' vijanden en wees niet alleen het aanbod af van +den kundigen man, die voor Portugal een nieuwen zeeweg zou zoeken, +maar pleegde jegens hem het zwartste verraad. De trouwelooze vorst +knoopte onderhandelingen met Columbus aan, vroeg zijne kaarten te zien, +liet hem zijn plan ontvouwen in tegenwoordigheid van zijne raadslieden, +en toen hij al zijne geheimen bezat, ontzag hij zich niet een kleine +vloot uit te rusten, die in de door Columbus aangewezen richting den +Atlantischen Oceaan opvaren en den argeloozen zeevaarder berooven +zou van de vrucht zijner overpeinzingen. + +Nauwelijks was de kleine vloot vier dagen ver den Oceaan ingevaren +of de zeelieden, door storm beloopen, werden door schrik overmand en +keerden met schade en schande in de haven terug. + +Toen besloot Christophorus Columbus een land te verlaten, waar hij +niets dan de bitterste teleurstellingen ondervond. Ten tweeden male +begaf hij zich naar Genua. Hij hernieuwde er zijne voorstellen, +maar vond even weinig gehoor als vroeger. Hij liet zich echter door +niets ter wereld ontmoedigen. Nog eens klopte hij aan bij de grooten, +de hand ophoudende--maar ook het hoofd, als iemand die in 't belang +der menschheid de ontdekking eener nieuwe wereld komt afbedelen. + +Hij verkeerde nu in den uitersten nood; de groote sollicitant had +slechts lompen om zich te kleeden. Daarbij verloor hij zijn gade en +moest zelf zijn jongen, een knaap van elf jaren, verzorgen. Eens zwierf +hij, in beklagenswaardige omstandigheden, door de omstreken van Palos +de Mogues, een stad in Andalousië en kwam bij toeval voor de poort van +een Franciscaner klooster. Hij klopt aan en vraagt een weinig brood en +water. De prior Juan Perez de Marchena noodt den vreemdeling bij zich, +ondervraagt hem, wordt getroffen door de waardigheid van zijn houding +en is een en al verbazing, wanneer Columbus hem zijn geschiedenis +verhaalt, zijn plannen ontvouwt en zijn verwachtingen mededeelt. + +De gastvrijheid van den prior ging over in een warme vriendschap en, +dank zij dezen machtigen beschermer, kreeg hij toegang tot het hof +van Spanje en gehoor bij Ferdinand en Isabella. + +Columbus begeeft zich nu naar Cordova, waar de koning verblijf houdt +en met kracht de vijandelijkheden voorzet tegen de Mooren. Na maanden +lang gewacht te hebben, werd hij eindelijk toegelaten. Bescheiden, +maar vrijmoedig vertoont hij zich, wetende dat hij een gunstelings +des Hemels is, uitverkoren om diens groote doeleinden te +verwezenlijken. Ferdinand echter ziet in de plannen van Columbus een +middel om ter zee met Portugal te wedijveren en neemt het besluit, +bevoegde beoordeelaars over deze plannen te raadplegen. + +De door den koning in Salamanca samengeroepen raad bestond uit +geleerde monniken en grootwaardigheidsbekleeders der Kerk, mannen, +niet weinig vooringenomen tegen iemand, die zich verstoutte iets te +weten of hun eenige inlichtingen te geven. Deze lieden verwaardigden +zich den armen gelukzoeker een willig oor te leenen. + +Columbus had ten overstaan van deze heeren niet op wetenschappelijke +vragen maar op bijbelteksten te antwoorden en op tegenwerpingen +als deze: dat de leer der tegenvoeters onvereenigbaar is met het +geloof. Waren er aan gene zijde van den Oceaan bewoonde landen, dan, +zoo beweerde men, kon men niet langer aannemen dat alle menschen +van Adam afstamden; immers hoe zouden diens nakomelingen in zoo oude +tijden de zee zijn overgestoken. Men gaf hem te kennen dat, volgens het +N. Testament, de aarde plat was en den vorm had van een grooten schijf; +men zeide verder dat de aarde, ware zij bolvormig, onbewoonbaar zou +zijn beneden de keerkringen, wegens de overmaat van warmte, die daar +heerschen zou. Zoo zag Columbus zich opnieuw aan de ellende ten prooi +en bovendien zag hij zich behandeld als een gek en een verdoemde. + +Zich niet latende ontmoedigen, schreef de toekomstige wereldontdekker +aan den koning van Engeland; vervolgens in Mei 1489 zocht hij +Ferdinand en Isabella weder op, die van hun tocht tegen Malaga naar +Cordova teruggekeerd waren. Er was sprake van dat de samenkomsten +betreffende Columbus' plannen zouden hervat worden; maar jaren lang +bleef de beslissing uit, totdat eindelijk, in den winter van 1491, +de raad van Salamanca een verslag uitbracht, hetwelk het ontwerp van +den zeevaarder voor ijdel en onuitvoerbaar verklaarde, terwijl het +verder heette: een groot vorst paste het niet op zulke zwakke gronden, +als bij deze gelegenheid te berde waren gebracht, zich in zoodanige +groote ondernemingen te steken. + +Wij zullen de verdere stappen van den onvermoeiden man niet volgen; +wij willen niet verhalen hoe hij zich ook tot den Franschen koning +Karel VIII wilde wenden; liever spoeden wij het oogenblik te gemoet, +waarop zijne volharding en zijn ijver ten laatste bekroond werden. In +Februari 1492 kreeg Columbus op nieuw gehoor bij koningin Isabella +en wel door tusschenkomst van Louis de Saint-Angel, ontvanger der +kerkelijke inkomsten van Arragon, tevens een van des zeevaarders +warmste aanhangers. Eenige vrienden, die medegekomen waren, bepleitten +zijn zaak met zooveel aandrang dat de koningin zich liet overhalen +en beloofde zich persoonlijk met de uitvoering te zullen belasten. + +Zoo dan mocht Columbus eindelijk, na twintig jaren van volhardenden +strijd, in zee steken met den titel van admiraal en met de belofte +van onderkoning of gouverneur te zullen zijn van al de landen, die +hij ontdekken mocht. Drie schepen werden uitgerust, met wakker volk +aan boord. 't Waren zonderling gebouwde schepen, met hooge voor- +en achtersteven, gelijk wij ze dikwijls op oude platen hebben +gezien. Men ijst bij de gedachte dat met zulke schepen en zulke +eenvoudige hulpmiddelen zulk een gewaagde tocht over gansch onbekende +zeeën ondernomen werd; maar men voelt dan ook des te meer bewondering +voor den man, die op vijftigjarigen leeftijd--een leeftijd, waarop +zoo menigeen zijn loopbaan heeft volbracht--de zijne eerst begint +en door de ontdekking van een tweede halfrond een nieuw tijdperk zal +openen voor de geschiedenis der menschheid. + +Columbus verliet den 3den Augustus 1492 de haven van Palos, en na zoo +lang gestreden te hebben tegen de onkunde der menschen had hij nu te +strijden tegen de bijgeloovige vrees der schepelingen, de angsten die +de groote Oceaan hun veroorzaakte; en daarbij had hij al de zorgen +en moeiten en onzekerheden te torsen van een eerste proefreis. + +Den 12den October 1492, na zeventig dagen varens, bespeurde hij voor +de eerste maal land, het kustland van Indië, zooals hij waande. Op een +eiland, dat hij San Salvador noemde, trad hij het eerst aan wal. De +inboorlingen ontvingen en begroetten hem met vreugdebetuigingen +en plechtig nam hij, namens den koning en de koningin van Spanje, +het land in bezit. Later ontdekte hij nog drie eilanden. Den 28sten +October landde hij op Cuba, een maand later op Hispaniola (Haïti). Hij +bouwde daar het fort Natividad, waar hij een bevelhebber met eenige +manschappen achterliet, en toen keerde hij naar Spanje terug. + +Deze gedenkwaardige reis en deze gansche onderneming is zeker een der +grootste heldendaden, die de menschheid heeft verricht ter ontdekking +van nieuwe wegen en ter verovering van nieuwe wereldstreken. + +De schok, dien deze ontdekking in de harten en op de verbeelding +teweegbracht, was verbijsterend. Men rekende er niet meer op +dat de drie schepen zouden terugkeeren. Met vele vreezen had men +de zeelieden zien vertrekken, die dezen gewaagden tocht hadden +ondernomen. De groote Oceaan, die door de Arabieren als de »donkere +zee" was aangeduid, had zich niet anders voorgedaan aan den geest, +dan als een grenzelooze afgrond. Nauwelijks had men dan ook vernomen +dat Columbus weergekeerd was en land gevonden had, of de geestdrift +steeg ten top. Toen de admiraal te Barcelona aankwam, waar de +koning en de koningin hem opwachtten, zag hij een talrijk en deftig +gezantschap naderen, hetwelk hem de stad binnenleidde. Zes Indianen, +die Columbus had meegenomen, openden den optocht. Daarna volgde een +verzameling levende papegaaien en nog onbekende opgezette dieren van +allerlei soort, planten, aan welke men geheime krachten toekende, +en gouden kronen, die een denkbeeld moesten geven van den rijkdom der +nieuw gevonden wereldstreken. Columbus zelf zat te paard en een soort +van eerewacht omstuwde hem. De straten waren opgepropt van menschen, +op de balcons en voor de vensters zaten en stonden tal van dames, en +de daken zelfs waren bezet. Men voerde den held in een groote zaal, +waar hij den koning en de koningin omringd vond van een schitterend +gevolg. Toen hij binnentrad stonden Ferdinand en Isabella op. Columbus +boog de knie, kuste de vorstelijke handen en deed hun het verhaal van +zijn reis. De eerbied en de bewondering, die men voor den edelen man +gevoelde, vermochten nauwelijks de aandoening te beteugelen, die het +verhaal bij allen opwekte. Toen hij echter zijn verhaal geëindigd had, +knielde de gansche vergadering neder en vereenigde zich aller stem +tot een plechtig Te Deum. + +Ook de soberste zielen werden dronken van de zonderlingste en meest +overdreven droomen en verwachtingen. Ieder had den mond vol van het +ontdekte goudland, ieder droomde van een nieuw paradijs, een wonder- +en tooverland. En Columbus zelf hield het er voor dat de schatten +dier streken inderdaad onuitputtelijk waren. + +Hij stond nu op het toppunt van glorie en voorspoed, doch het genot, +dat hij nu ondervond was ook zoo goed als het eenige loon, dat hem +zijn leven lang ten deel viel. + +Den 25sten September 1493 ondernam hij zijne tweede reis. Hij was nu +commandant van zeventien schepen. Een groot aantal edelen maakten +de reis mee, en in het geheel bedroeg de bemanning der vloot 1200 +koppen. Nu werden Guadeloupe en Jamaica ontdekt en St. Dominique en +Cuba doorreisd. + +Columbus kwam in 1496 in Spanje terug. Hij bracht 225 passagiers en +30 Indianen met zich te huis. Maar deze thuiskomst verschilde veel van +de vorige. De Spanjaarden, die met hem wederkeerden, waren ontmoedigd, +ter neergeslagen en verbitterd tegen hem. Heengegaan met de onzinnigste +verwachtingen en weergekeerd in ziekelijken en ellendigen toestand, +hielden zij niet op de bitterste klachten te uiten tegen den man, +die hen op zulke groote rijkdommen had doen hopen. Waar was dat +tooverland, dat paradijs, dat beloofde land? In plaats van voorspoed +hadden de landontdekkers slechts beproevingen gevonden. Zij hadden van +niets te gewagen, dan van strijd tegen de inlanders, van moeite en +ontbering. Te vergeefs was het dat Columbus de geestdrift trachtte +aan te wakkeren; er was nu eenmaal asch gestrooid op den gloed; +de bewondering was vervangen door smaad. + +De Spaansche koning en de koningin begroetten den admiraal met +belangstelling, maar tegelijk met zekere koelheid, en toen hij +het voorstel deed een derden tocht te ondernemen, werd hij maar al +te duidelijk gewaar dat de geheime tegenwerking en de laaghartige +ijverzucht zijner vijanden al vruchten begonnen te dragen. + +Den 30sten Mei 1498 vertrok hij weder met zes schepen. Nog eens hadden +zijn onvergelijkelijke wilskracht en zijn kloeke en onbedwingbare geest +het pleit gewonnen. Hij ontdekte nu Trinidad, betrad het vasteland +van Amerika, en vond de golf van Para, de eilanden Conception en +Assumption. Maar hij had te strijden met opstand onder degenen, die +hij te Sint Dominique had achtergelaten, en onder velerlei moeite en +tegenwerking, die hij van de zijde zijner landgenooten ondervond, +deed hij vijf schepen naar Spanje vertrekken, en met deze verzond +hij brieven aan den koning, in welke hij zijne klachten en grieven +blootlegde. + +Tengevolge van de kuiperijen aan het hof vaardigde Ferdinand naar +St. Dominique geen overheidspersoon en rechter af, zooals Columbus +verzocht had, maar een beul, don Francisco de Bobadilla, voorzien van +brieven van volmacht, waarin hij tot gouverneur der ontdekte gewesten +aangesteld en met een onbeperkt gezag bekleed werd. Te St. Dominique +aangekomen trad Bobadilla er als heer en meester op, vestigde zich +in het huis van den admiraal en gaf hem een afschrift van de brieven, +waarbij hem (Bobadilla) het oppergezag werd verleend. Vervolgens deed +hij den admiraal, zonder hem te hooren, in een vesting opsluiten, +te gelijk met zijne broeders, die in de nieuwe wereld waren +achtergebleven. Aan zekeren Alonzo de Villejo werd de taak opgedragen +hem naar Spanje over te brengen. Columbus onderwierp zich, zonder +een klacht te slaken; zoowel hij zelf als zijne broeders werden als +misdadigers, met ketenen beladen, naar een schip gevoerd, dat spoedig +zee koos. Villejo, die medelijden had met zijn gevangene, wilde zijne +ketenen los maken, maar de admiraal verzette zich hiertegen. »Ik wil +ze dragen," zeide hij, »als een bewijs van het loon, waarmee men +de diensten betaalt, die ik het land bewezen heb." »Deze boeien," +zoo verhaalt ons Fernando Colombo, »heb ik steeds in mijns vaders +kamer zien hangen en hij beval ons dat wij ze bij hem zouden leggen, +als hij begraven werd." + +Toen de zeereiziger in Spanje aanlandde, gebood de Koning, die zich +waarschijnlijk schaamde over Bobadilla's gedrag, dat de gevangenen +vrijgelaten zouden worden. + +Columbus was nu diep ter neer geslagen. De wereld walgde hem. »De +wereld heeft mij meer dan duizendmaal slag geleverd," schreef hij, +»en ik heb altijd weerstand weten te bieden, tot op dezen dag, nu ik +mij niet verdedigen kan, noch met de wapenen, noch met beleid. Met +welk een uitgezochte barbaarschheid hebben zij mij in de diepte doen +nederzinken!" Maar staande gehouden door dien godsdienstigen zin, +die het kenmerk uitmaakt zijner eeuw, vervuld van het denkbeeld om +later het Heilige Graf te bevrijden, vatte de onvermoeide man het +plan op tot een vierde reis, die nu werkelijk, zooals hij meende, +Spanje rijk zou maken. + +Hij vertrok van Cadix op den 9den Maart 1502, vergezeld van zijn +broeder Bartholomeus. Op deze reis ontdekte de zes-en-zestig-jarige +het eiland Guanaga, zeilde de kusten van Honduras en Mosquito langs, +bereikte Porto Bello op de landengte van Panama, zette op Veraguas +voet aan wal en ontdekte de rijke goudmijnen dezer gewesten. Hij +trachtte verder een volksplanting te vestigen aan de rivier de Belen; +maar de meesten van die hij er achterliet werden door de inboorlingen +vermoord, en toen hij de overigen ter hulp snelde werden zijne schepen +door storm beloopen en zoo goed als uit elkander geslagen. + +Zijn gestel, door ouderdom, moeite, zorg en lijden ondermijnd, was +tegen deze nieuwe beproevingen niet opgewassen. Wel slaagde hij er +in de ongelukkigen te bevrijden en streed hij nog een tijd lang tegen +geweldige stormen en gedurigen opstand van zijn volk; maar krankte en +uitputting wierpen hem neder. Dank zij de tegenwoordigheid van geest, +door zijn broeder betoond, ontsnapte hij het gevaar van door zijne +eigene schepelingen vermoord te worden. In dien treurigen toestand +viel hij te St. Dominique binnen, en den 7den November 1505 keerde +hij naar Spanje terug. Hij was negen-en-zestig jaren oud. + +In Spanje aangekomen, vernam Columbus dat zijn »goed gesternte", +de koningin Isabella, overleden was. De koning wilde hem geen recht +verschaffen. Doch de dood was niet verre meer. Een wreedaardige krankte +sleepte hem onder het lijden van vele martelingen ten grave. Den +20den Mei van het jaar 1506 ontsliep hij met de woorden: »Vader, +in uwe handen beveel ik mijn geest." + +Zoo stierf deze martelaar. Hebben zijn tijdgenooten het hunne gedaan +om zijn roem te verkleinen, de toejuiching van het nageslacht heeft +reeds lang het brommen van den haat en den nijd gesmoord. Het groet +met geestdrift den veroveraar, die den sluier heeft opgelicht, +waarachter, duizenden van jaren, een halve wereld in 't verborgen +sluimerde. Humboldt is de tolk van dien geestdrift, waar hij uitroept: +»Columbus heeft zich verdienstelijk gemaakt ten opzichte van de +gansche menschheid, wijl hij een oneindig aantal nieuwe dingen aan +haar nasporing heeft onderworpen. Het menschelijk denken heeft zich +door zijn ontdekking uitgebreid. Aan den aanvang van een nieuwen +tijdkring, op de grens waar de oude wereld en de nieuwe elkander +ontmoeten, staat deze edele en kloeke geest, de eeuw beheerschend, +die hem den stoot gaf en die op haar beurt van hem het leven kreeg." + +Nu er dan alzoo een begin gemaakt was, ging men ijverig voort den +boeg naar de nieuwe wereld heen te wenden, maar nog steeds kostte die +voortgaande beweging moeite en verdriet. Welk loon ontving Fernando +Cortez voor de uitstekende diensten, die hij bewees? Hetzelfde loon, +dat Columbus gewonnen had. De veroveraar van Mexico werd blootgesteld +aan al de pijnigingen van een ellendig rechtsgeding. Aan het einde van +zijn roemrijke loopbaan, leidt hij aan het hof van Karel den Vijfde +een droevig bestaan. Voltaire vertelt dat hij geen gehoor bij den +keizer kunnende krijgen en hem toch willende spreken, met geweld door +de menigte drong, die het keizerlijke rijtuig omringde. Op de vraag +van Karel wie dit mocht zijn, zou hij geantwoord hebben: »Ik ben de +man, die u meer koninkrijken heeft geschonken, dan uw voorouders u +steden hebben nagelaten." + +Nadat Amerika ontdekt was, maakte de Portugees Fernam Magalhaens +voor het eerst de reis om de wereld. Ook hij had hierbij veel te +strijden, reeds vóór hij uitzeilde. Portugees van geboorte, en door +zijn vaderland miskend, had hij in Spanje troost gezocht. Hij vond dien +bij Karel V; maar de ambtenaren van het ministerie van koloniën waren +kwalijk gezind jegens hem. Den 22sten October 1518, toen hij bezig +was zijn vloot van het noodige te voorzien, werd het volk tegen hem +opgeruid, omdat hij het wapen van Castilië verwijderd en door dat van +Portugal vervangen zou hebben, terwijl hij alleen zijn eigen wapenbord +aan boord had gebracht. Het scheelde weinig of hij werd gedood. + +Karel V gaf zijn ongenoegen te kennen over deze bejegening, en zorgde +dat de tocht spoedig kon aangevangen worden. Maar onder welke treurige +vooruitzichten begon deze eerste reis om de wereld! Magalhaens +moest, om aan den wensch van den koning te gemoet te komen, onder +zijne schepelingen een man opnemen, die bijna evenveel gezag had als +hijzelf. Dit was Juan de Carthagena, die den titel van »Inspecteur +Generaal" droeg en gezagvoerder was over het derde schip der vloot. Hij +was door een machtig geestelijke aanbevolen en haatte Magalhaens. Nog +een ander vijand moest hij aan boord van zijn eigen schip dulden, +en wel een landgenoot, Estevan Gomez. Zoo vond de groote zeereiziger +zich omringd, niet van trouwe vrienden en medearbeiders, op wie hij +rekenen kon, maar van naijverige mededingers, die een stillen wrok +tegen hem koesterden. + +Nauwelijks was de vloot uitgezeild--dit geschiedde den 20sten September +1520--of Juan de Carthagena begon het gezag van den opperbevelhebber +te ondermijnen. Hij sprak Magalhaens op vrijpostige wijze, als zijn +gelijke, aan en werd van dag tot dag aanmatigender. Eens zelfs waagde +hij 't, in tegenwoordigheid van eenige matrozen, Magalhaens met +dreigende woorden aan te vallen. Toen begreep deze dat hij handelen +moest. Hij greep zijn tegenstander in de borst en sloeg hem in de +boeien, als den minsten matroos. + +Men was toen nog op de kust van Guinea. Magalhaens stak den Oceaan +over, wendde den boeg naar Brazilië en kwam in December 1520 in de +baai van Rio de Janeiro. Vervolgens zeilde hij langs de Amerikaansche +kust voort, in de hoop van dien doortocht te vinden, dien hij in het +Zuiden verwachtte en die later voor altijd zijn naam zou dragen. Het +koude seizoen was in aantocht en Magalhaens wilde in de haven van +San Julian overwinteren; maar nu begon de bemanning te morren. Te +midden van de kale, sombere, koude gewesten, waarin zij zich bevonden, +werden velen moedeloos en gaven hun verlangen te kennen, om den boeg +naar Spanje te keeren. Magalhaens stond als een rots. Geen bidden, +geen dreigen vermochten hem aan het wankelen te brengen. Hij gaf te +kennen dat hij liever sterven wilde, dan met schande naar Seville +wederkeeren, en met zijn veerkracht en moed wist hij de weerbarstige +schepelingen te bedwingen. + +Het openlijke gemor nam een einde; maar in stilte bleef de tegenwerking +woelen en weldra brak zij geweldig los, onder voorgang van een +paar officieren, Luiz de Mendoza en Gaspard de Quesada. Een bloedig +tooneel volgde. Magalhaens, aan zich zelven overgelaten, moest, zou +hij niet als slachtoffer vallen, de oproerigen vellen. Hij besloot +tot het laatste, en zond op Luiz de Mendoza een welvertrouwd man af, +Gonzalo Givet de Espinoza. Deze overhandigde den officier een brief, +waarin de opperbevelhebber hem voor zich daagde. Luiz de Mendoza +weigerde te verschijnen en spotte met dit bevel. Maar toen wierp +Espinoza zich op hem en stiet hem zijn dolk in den hals. + +Magalhaens ging met zooveel kracht, bekwaamheid en stoutheid op den +ingeslagen weg voort, dat hij de oproerige bemanning der Victoria en +Trinidad spoedig tot gehoorzaamheid dwong. Gaspard werd onthoofd. De +lijken der samenzweerders werden, ten aanschouwen van al het volk, +aan wal gebracht, en daar las één der officieren hun vonnis. + +Toen deze daad van hoog gezag volbracht was--eene daad, die, hoe +verdedigbaar ook, de nagedachtenis van den bevelhebber niet tot eere +strekt--werd San Julian verlaten. Na den opstand van menschen te hebben +doorstaan, had hij met dien der elementen te doen. Met veel moeite en +onder groote gevaren bereikte hij Vuurland en ontdekte de zeestraat, +die zijn naam draagt en den doortocht, waarvan hij gedroomd had. Den +27sten November 1520 zette hij koers naar het Noord-Oosten en dreef +in die groote wijde zee, die toen zoo kalm was, dat men hem de Stille +Zuidzee noemde. Hier ontdekte hij de Marianen en zette eindelijk +op het eiland Zebou voet aan wal, om er de schepen van leeftocht te +voorzien. De vorst van dit eiland ontving de vreemdelingen met alle +teekenen van toegenegenheid. Magalhaens zocht de inboorlingen tot het +Christendom te bekeeren en bouwde zelfs een kerk, maar hij beging +de groote fout van den vorst van Zebou aan te stellen tot hoofd en +leenheer van al de andere vorsten van het eiland. Deze wilden niets +weten van die europeesche aanmatigingen; één van hen, de koning van +Mactan, bracht een leger op de been van niet minder dan zesduizend man, +en verzette zich daarmee tegen de vreemde indringers. + +Magelhaens moest nu krijg voeren. Met een handvol volks trok hij +tegen den koning van Mactan op; maar vond het gehucht, waar deze zijn +residentie had, verlaten en stak het in brand. Nu kwamen de Indianen +opzetten en begroetten de Spanjaarden met steenen en pijlen, en dat +wel met zooveel hevigheid en met zulk een overmacht, dat Magalhaens +den terugtocht aannam en de schepen opzocht. Juist zou hij zich met +de zijnen in de sloepen begeven, toen een steenworp hem het been +verbrijzelde en hem neervelde. Een Indiaan maakte met een speer een +eind aan zijn leven. (27 April 1521.) + +Zoo stierf Magalhaens; maar zijn taak was volbracht. De groote vraag +hoe de reis te maken om de wereld was opgelost. + +Hoe nader wij komen aan den nieuweren tijd, des te meer zien wij deze +ontdekkingen den stoot geven tot nieuwe onderzoekingstochten. + +Eerst opent Amerika, van het noorden tot het zuiden, der wereld een +breede baan; straks doemt het groote vasteland van Australië op, +met de eilanden der Stille Zuidzee, en ook het geheimzinnig Afrika, +het groote vraagstuk van zoovele eeuwen, opent zijne poorten voor +de beschaafde wereld. Eindelijk zijn het slechts de twee polen, +die, ten zuiden en ten noorden door ondoordringbaar ijs versperd, +het menschelijk onderzoek tarten. + +De Poolstreken, die als het ware de spil der aarde aan hare uiteinden +omgeven, maken thans een punt uit van volhardend onderzoek. Engeland, +Zweden en Nederland stoomen en zeilen er heen om land en zee te +onderzoeken. Met name is het de Noordpool die men meer en meer zoekt +te naderen. En heeft thans Nordenskjöld een weg gevonden noordwaarts +naar China. Eeuwen reeds geleden is deze met zelfverloochening en +moed gezocht. + +De weg, die naar de Noordpool voert, is als omzoomd met de lijken +der helden, die gestorven zijn. Moge ook »Nederlands vlag Euroop +den doortocht" niet gewezen hebben »door het ijzig Noord naar het +zengend Oost," toch hebben de Nederlanders behoord tot de eerste +Noordpoolvaarders, gelijk wij thans gelukkig weder ook behooren +tot de laatste. Ook ons volk heeft er zijne helden bij verloren, +martelaren voor het vaderland en voor den vooruitgang. Balthazar +Moucheron van Middelburg vatte het plan op--een plan reeds door de +Engelschen geopperd maar opgegeven--om den noordelijken doortocht +te zoeken naar China en Indië. Zijn plan leidde tot het uitrusten +van een klein eskader onder Cornelis Cornelisz Nay van Enkhuizen en +Willem Barentz. Zij zouden beproeven benoorden Novaja Zemlya een open +vaarwater te vinden. De schepen scheidden zich van elkander en Barentz +verkende de westkust van het genoemde eiland tot aan Kaap Nassau. Hier +stiet hij op het ijs en keerde terug. Nay was voortgedrongen door de +zeestraat bezuiden Waigatsj, die hij »Straat Nassau" noemde, zeilde +de Kara-Zee in; en meenende dat hij het open vaarwater naar China +al gevonden had, keerde hij met blijde tijding naar het vaderland +terug, tegelijk met Barentz, dien hij op den terugweg ontmoette. Na +een mislukten tocht in 1595, werd in 1596 door de stad Amsterdam een +derde tocht uitgerust onder Jacob van Heemskerk, Willem Barentz en Jan +Cornelis Rijp. Op dezen tocht ontdekten onze zeevaarders Spitsbergen, +'t welk zij voor Groenland hielden en zeilden westelijk op tot 79° +30'; maar al spoedig gingen de twee schepen elk zijn eigen weg. Rijp +wilde rechtstreeks naar het oosten doordringen, Barentz Novaja +Zemlya aandoen. Rijp keerde onverrichter zake naar het vaderland +terug. Barentz bereikte zijn doel en voer de Westkust van Novaja +Zemlya in noordelijke richting langs en de Noordkaap om. Toen hij +verder oostwaarts op wilde, werd hij door het drijfijs genoopt aan +de Oostkust van het eiland een bocht binnen te loopen, waar hij +overwinterde. Hier verduurden de reisgenooten de bitterste koude. 't +Was de eerste poolwinter die door Europeanen werd doorgebracht. Eén +der tochtgenooten, Gerrit de Veer, heeft al dit lijden beschreven, +en niemand zal zonder aandoening het eenvoudig en verheven naieve +verhaal dezer overwintering lezen. Zij bouwden zich een houten hut, +het zoogenaamde »Behouden Huijs", sleepten er in, wat hun dienstig kon +zijn, rookten er hun pijp, aten er hun smakeloos geworden proviand +of de met levensgevaar geschoten beren, maar verloren, onder al hun +kommer, hun goeden luim niet, al zaten zij ook acht maanden lang in +duisternis en al hoorden zij ook niets dan het doffe, sombere gehuil +van den storm. De ontbering klom dag aan dag. Eindelijk, den 14den +Juni, braken de reizigers in twee open booten, die zij zelven gebouwd +hadden, door het ijs, zeilden de open zee in en ontmoetten Rijp, +die in November met hen in het vaderland terugkwam. + +Den 20sten Juni was Barentz overleden, het oog op de kaart en de +plannen van den terugtocht met zijne mannen besprekend. »Mij dunkt, +het zal met mij niet lang duren!" Zoo sprak eenige oogenblikken voor +zijn dood de moedige man, man niet van woorden, maar van daden, +eenvoudig in zijn plichtsbetrachting en in zijn sterven. 't Leek +dit kloeke geslacht volkomen natuurlijk, dat het tot in Juni schip +en lading in het ijs bleef bewaken en zijn leven er voor zette. Het +sterft niet als een held in melodrama, maar gaat stil daarheen in de +groote rust, held door moed, en nog eens held door zijn eenvoud. + +Bij het vertrek uit het »Behouden Huijs" had Barentz een stuk +opgesteld, een klein cedelken, waarop echter meer stond dan in +menig boek. Het bevatte het korte verhaal van de lotgevallen der +reisgenooten. Men deed het in een kruithoorn en hing het op in den +schoorsteen, »op avontuer offer yemant na hen quame, dat dien weten +mocht, wat hun bejegent was en hoe 't hen gegaan hadde." + +Barentz' Behouden Huijs bleef op het strand van de IJshaven niet +minder dan 278 jaren verlaten en onopgemerkt staan. Doch den 7den +September 1871 kwam er »yemand na hen",--het was de Noorsche kapitein +Carlsen. Hij vond de overblijfselen van het huis nog overeind staan, +de slaapplaatsen, de hollandsche klok, hellebaarden, musketten, +tafelgereedschap, alles, zooals de Veer het beschreven had. Met +eerbied trad de Noor de eenzame hut binnen, waarboven zooveel storm +was heengegaan, waarbinnen zulke moedige en trouwe harten geklopt +hadden. Carlsen nam eenige zaken mee, die door een Engelschman, +later door het Nederlandsche gouvernement, werden overgenomen. Vijf +jaren later kwam Charles Gardiner, een Engelschman, op Nova Zemlya en +bracht een tweede lading voorwerpen mee, die de edelmoedige vinder +aan ons land ten geschenke gaf. Thans prijken deze onwaardeerbare +overblijfselen in den Haag, in de modelkamers der koninklijke marine, +blijvende lijdens- en zegeteekenen van ons voorgeslacht, blijvende +vingerwijzingen voor het nageslacht. + +In den aanvang van de zeventiende eeuw zeilde een engelsch zeevaarder, +Henry Hudson genaamd, met een klein vaartuig de Oostkust van Groenland +langs, en kreeg een deel van Spitsbergen, door hem Nieuw-Land genaamd, +in het gezicht. In Amerika ontdekte hij de rivier en de baai die thans +zijn naam dragen. Ontzettend was zijn levenseinde. Hij was nauwelijks +een nieuwe baai van Noord-Amerika ingevaren, of, ten gevolge van den +langen duur der reis, begonnen de levensmiddelen te ontbreken. Het +scheepsvolk kwam in opstand en de kapitein werd, met zijn zoon en een +paar matrozen, in een sloep aan de golven prijs gegeven. Men heeft +nimmer iets van de ongelukkigen vernomen, die laaghartig verzaakt en +verraden werden. + +Wie kent den naam niet van John Franklin en ten minste niet eenigszins +zijn treurige geschiedenis? In 1800 bij de engelsche marine in dienst +getreden, woonde Franklin onder Nelson den zeeslag bij Koppenhagen +bij en nam deel aan een onderzoekingstocht in Australië, op welken +hij in 1803 bij een schipbreuk dreigde om te komen. Bij Trafalgar +streed hij met moed en beleid. In 1804 werd hij gewond bij het beleg +van Nieuw-Orleans, hetwelk door Jackson met heldenmoed verdedigd +werd. Sinds 1818 wijdde Franklin zich aan de Noordpoolvaart, en in +1819 deed hij, in gezelschap van Richardson, Hood, Back en Hepburn, +te voet en onder ongehoorde ellende, een verkenningstocht langs het +Noorderstrand van Amerika, en wel over een lengte van niet minder +dan 900 kilometers. + +De moedige reizigers vorderden niet dan langzaam over de uitgestrekte +sneeuwwoestijnen, die hier en daar door diepe ravijnen doorsneden +werden. Zij waren zoo uitgeput, dat sommigen er het bewustzijn +bij verloren. Back werd met drie man vooruitgezonden, om de hulp +in te roepen van de bezetting van het fort »Enterprise", bij het +Slavenmeer. Ondertusschen toog ook Franklin, die zich hersteld +gevoelde, met de rest der tochtgenooten verder voort door de +sneeuw. Hij kon daags maar 5 of 6 mijlen vooruitkomen. Twee +mannen van Canada bezweken en men deelde onder elkander de +schoenzolen. Richardson, een engelsch matroos en een der +Iroqueezen, die deel namen aan den tocht, moesten in een tent +achterblijven. Franklin zette zijn wanhopigen tocht voort. Eindelijk +kreeg men het fort in het gezicht. Helaas! het was ontruimd geworden, +en er was niets te vinden. Zoo vervloog alle hoop, op het oogenblik +waarop de moedige onderzoekers zich gered waanden. Zij zagen elkander +aan en zonder te spreken barstten de helden in tranen uit. Met drie +man bleef Franklin in het fort en kookte soep van eenige beenderen, +die onder een hoop vuilnis waren achtergelaten. Twee dagen later +zag hij dokter Richardson met den matroos Hepburn naderen, die +onder weg vernomen hadden, dat de Iroquees Michel den heer Hood had +vermoord en die nu op hun beurt den Iroquees hadden gedood. Zoo +voegde zich ook nog de misdaad bij alles wat zij leden: honger, +kou, ellende en verlatenheid! Den 1sten November stierven nog +twee Canadeezen. Eindelijk, op den 7den November, terwijl Franklin +zich reeds trachtte te gewennen aan het denkbeeld, dat hij met het +overblijfsel zijner tochtgenooten van honger zou moeten sterven, zie, +daar kwamen Indianen aan, beladen met overvloed van levensmiddelen, +gezonden door den heer Back. Men moet in het verslag van Franklin's +reis het eenvoudig en hartverscheurend verhaal en dezen ganschen +tocht lezen, om den moed, de grootheid van ziel, de zelfverloochening +te bewonderen, bij dit alles toen ten toon gespreid--neen, in het +verborgen geofferd. En wil men weten wat deze mannen waagden, dan +moet men zich eenigszins een voorstelling kunnen maken van de kusten +van Noord-Amerika, zooals die toen ter tijde waren. + +Een engelsche Maatschappij, ruilhandel willende drijven met de +Esquimo's, had zich in deze gewesten gevestigd, in ellendige houten +hutten, boven welke de engelsche vlag woei. De verschillende posten +van deze maatschappij bevonden zich hier en daar langs die onmetelijke +keten van meren, die zulk een eigenaardig karakter leenen aan dit +gedeelte van Noord-Amerika. Sneeuw, koude, al de ongenade van het +Noorden, heerschen hier in deze groote ijswoestenijen. Hier hadden +Franklin en de zijnen soms niets anders dan wat pemmican te eten, +een soort van geperst vleesch, dat zij, om den maag te vullen, +gebruikten met een soort van mos. Hoe is het mogelijk dat mannen, +die eens zulke martelingen hebben ondergaan, zich ten tweedemale +aan zulke gevaren wagen! Maar Franklin behoorde tot die menschen, +die zich door niets laten afschrikken. + +In 1825 ondernam Franklin een tweeden en vruchtbaarder tocht. In +1845 waagt hij zich nog eens in de onbekende oorden en raakt +verdwaald of gevangen te midden van ijsbergen, die hem den weg +versperren. Althans hij is in 1845 voor altijd verdwenen. Men weet +met welk een toewijding, welk een bezorgdheid, welk een onvermoeide +volharding Lady Franklin, gesteund door haar land, achtereenvolgens een +gansche reeks van onderzoekingstochten heeft uitgerust ter nasporing +van haar man. Heldhaftige pogingen zijn in het werk gesteld om hem +te vinden, maar zij zijn te vergeefs geweest. Eerst in 1857 en 1859 +heeft men op Koning Willems Land de lijken en andere overblijfselen +van de moedige mannen mogen vinden. + +Franklin was een man van grooten moed, maar ook van groote +goedheid. Zijn vriend Parry zeide van hem: »'t Was een man die het +gevaar nimmer den rug toekeerde en daarbij zulk een week hart had, +dat hij geen mug zou dooden." + +Op dergelijke wijze is de Franschman Jules de Blosseville verdwenen +en omgekomen. In 1833 scheepte hij zich in op la Lilloise, waarmee +hij als commandant de reis naar Groenland deed. Hij teekende de +kaarten van het zuidelijk gedeelte van dit land, waar hij bovendien +belangrijke waarnemingen deed ten opzichte van den magneet. Het laatste +wat men van hem vernomen heeft is, dat hij, door het ijs gedwongen, +ergens te Vapna Fjord was binnen gevallen. Men heeft noch van hem, +noch van zijne bemanning ooit iets vernomen of een spoor gevonden. + + + +Van de Noordpoolstreken, met hun eeuwigdurend ijs en sneeuw, +met hun eeuwig grijs en wit, hun kou en hun klappertanden, naar +Afrika's tropische gewesten, met hun bonten dos en weelderigen +groei en stikkende hitte, is zeker een geduchte overgang. Maar de +menschelijke onderzoekingsgeest en moed vinden wij er op gelijke +wijze vertegenwoordigd. + +Een der eersten, die Europa verlaten heeft om de streken van +Midden-Afrika te onderzoeken, is René Caillé geweest. Hij werd in 1799 +te Maugé, in Frankrijk, geboren. Spoedig wees, werd hij door een oom +opgevoed en naar school gezonden. Op vijftienjarigen leeftijd viel +hem een exemplaar van Daniël de Foe's »Robinson Crusoe" in handen, +en dit boek wekte zijn verbeeldingskracht in zulk een mate op, dat de +zucht naar avonturen en reizen hem geen rust liet. Zijn levensroeping +was gevonden, zijn toekomst afgebakend. Hij had hooren zeggen en +gezien dat de kaarten van Afrika groote oningevulde vakken toonden, +waar landen lagen, die nog ontdekt moesten worden. Hij was 16 jaar, +hij had 60 francs op zak--en vertrok. + +Te Rochefort lagen twee schepen gereed, de Loire en de Medusa, +beiden naar Senegal bestemd. Had hij zich op de Medusa ingescheept, +hij zou met zoovele anderen omgekomen zijn bij een der vreeselijkste +tooneelen, die de zee ooit heeft opgeleverd. De schipbreuk der Medusa +behoort tot die verschrikkingen, die niet licht uit het geheugen der +menschen zullen verdwijnen. + +Op de Loire kwam Caillé goed en wel te Senegal. Hij trok naar Saint +Louis, bezocht Guadaloupe en nam als vrijwilliger deel aan den tocht +van Partarrieu door de gewesten van Gjolof, Foutah en Bondoe. Hierna +kwam Caillé naar Frankrijk terug, om zich te laten genezen van de +koorts. Maar nauwelijks was hij de schade, door zijn ondernemingszucht +aan zijn gezondheid toegebracht, te boven, of hij vertrok weder +naar Senegal en bood baron Roger zijne diensten aan. Roger was een +groot bevorderaar van ontdekkingsreizen. Niet zonder moeite kreeg +Caillé eenige koopwaren mede en met dezen begon hij te reizen onder +de Mooren van den stam Berâkerah. Al verder dwalende, van kamp tot +kamp, kwam hij na 8 maanden meer dan 200 kilometers ten noordwesten +van Polos. Nauwelijks was hij te Saint Louis terug of hij ondernam +een reis naar Tomboctoe. + +René Caillé was geen man van aanzien en had evenmin aanbevelingsbrieven +in zijn zak. Zijn persoon boezemde het vertrouwen in, dat ieder +avonturier zou inboezemen. 't Was te vergeefs, dat hij om nieuwe +koopwaren vroeg. Men weigerde hem zelfs een paspoort naar de engelsche +nederzettingen van de Gambie. Van ontmoediging wist deze kloeke +volhouder niet. Hij vertrok te voet, bereikte Gorea Sierra Leone +en wendde zich tot den gezaghebber van Freetown. Na de vernedering +eener nieuwe weigering te hebben ondervonden, werd Caillé nu koopman +in indigo, nam het arabisch kostuum aan, gaf zich uit voor een jong +Egyptenaar van Alexandrië, en ondernam gansch alleen, zonder hulp, +zonder bescherming, zonder andere hulpmiddelen dan die van zijn eigen +geestkracht en wil, een tocht, waarvoor zoovele andere reizigers met +de beste aanbevelingen en hulpmiddelen waren teruggedeinsd. + +René Caillé vertrok den 19den April 1827 van Kakouty en werd spoedig +vergeten. Maar omstreeks het midden van het volgende jaar werd de +geleerde wereld door een belangrijk feit in beweging gebracht. Een +Franschman, die te Toulon ontscheept was, was doorgedrongen in de nog +onbezochte en geheimzinnige streken van Midden Afrika. Hij kwam van +Tomboctoe. 't Was Caillé. Zijn aankomst was een ware gebeurtenis. Ieder +ondervroeg den reiziger, die geheel op zich zelf dit groote vraagstuk +der landontdekking had opgelost, en het Aardrijkskundig Genootschap +van Parijs kende hem den prijs toe, bestemd voor den reiziger, die +Tomboctoe zou hebben bezocht. Toen men vernam op welke wijze Caillé +er in geslaagd was zulke uitkomsten te verkrijgen, werden zijn moed +en volharding om het zeerst geroemd--wat zij verdienden. Na het land +van Inanke, Touta, Gjalo, Baleija en Amana te zijn doorgetrokken, +was hij den Niger overgestoken, wat nog niemand gedaan had, en zoo in +onbekende streken gekomen te midden van negerstammen, bij welke hij +vijf maanden verblijf hield. Hij leed de vreeselijkste smarten. Het +vreemde, ongezonde en karige voedsel, dat hij gebruikte, deed hem +scheurbuik en koorts krijgen; hij verloor een paar beenderen uit het +verhemelte, doch kwam alleen door zijn groote wilskracht en zijn +sterk gestel dit alles te boven. Den 9den Januari 1828 had Caillé +zijn gezondheid herkregen, en zocht nu langs een geheel nieuwen weg +den Niger op bij Gjeny. Na een maand lang duizend gevaren te hebben +doorgestaan, kwam hij te Tomboctoe aan. Maar om terug te keeren wilde +hij de woestijn door. Ondertusschen tot ellende, ja tot den bedelstaf +vervallen, schoot hem niets anders over dan zich bij een karavaan aan +te sluiten en een paar maanden lang ten doel te staan aan allerlei +smaad en kwade bejegening. + +In Frankrijk teruggekomen, kreeg hij zijn verdiende loon. Hij werd +ridder van het legioen van eer; het verhaal zijner wonderbare reizen +werd op last van het gouvernement uitgegeven, en men bezorgde hem +een jaargeld en een ambt bij de administratie van het land van den +Senegal. Maar zijn rust en glorie duurden kort. De ziekte die hij in +Afrika had opgedaan, greep hem met dubbele woede aan en maakte hem +tot een martelaar te meer van den grooten arbeid der ontdekking. Hij +overleed op negen-en-dertigjarigen leeftijd, op den 17den Mei 1838. + +Wij slaan een paar andere Franschen over, Mage en Quintin, die +omstreeks de jaren 1860-1869 zich verdienstelijk gemaakt hebben +door hunne onderzoekingen tusschen den Niger en den Senegal, van +welke de eerste bij zijn terugkomst schipbreuk leed en met al zijne +medeschepelingen in de golven omkwam. Wie verhaalt wat zij te lijden +hadden van het klimaat en van de inboorlingen, en welke offers zij +gebracht hebben aan hun zucht om het onbekende land te verkennen? + +Maar grooter mannen wachten ons, mannen, die omdat zij beter geslaagd +zijn dan anderen, ook grooter plaats innemen. David Livingstone +behoort zeker onder deze gerekend te worden. Hij speelt de hoofdrol +op het tooneel der aardrijkskundige onderzoekingen en is tevens een +der edelste karakters onzer nieuwe beschaving, een voorbeeld van +toewijding zoowel waar het de wetenschap als waar het de menschheid +geldt. Livingstone werd den 19den Maart 1813 te Blantyre in Schotland +geboren. De beroemde reiziger heeft zelf zijn leven beschreven en +spreekt met trots van zijne voorvaderen, die de eer van het geslacht +nimmer verzaakten. »Wees eerlijk!" was hun devies en het was het +zijne. Maar hij was meer dan het devies van hem eischte: hij was +edelmoedig, hij was goedhartig en groot door de kracht van zijn +wil. Van zijn tiende jaar af moest David Livingstone met zijn arbeid +voorzien in de behoefte van het gezin, waartoe hij behoorde. Hij +deed het nederige werk van een arbeider in een katoenfabriek te +Blantyre. Des avonds wijdde hij zich aan zijne studiën. Overdag legde +hij zijne boeken geopend in zijn nabijheid, en bij het dreunen der +machines las hij wat hij er van lezen kon. »Hieraan", zegt hij, »dank +ik het vermogen om mij gansch en al te onttrekken aan al het leven, +dat men om mij heen maken mag, en rustig te zitten lezen of schrijven +te midden van spelende kinderen of wel van een troep dansende en +huilende wilden." + +Hij was reeds negentien jaar en nog was hij maar wever op een +fabriek. Zijn loon, dat ondertusschen wat verhoogd was, stelde hem in +staat, 's avonds een zekeren cursus van geneeskunst en godsdienst bij +te wonen. Hij werd een door en door godsdienstig man, met een kloek, +mannelijk, gezond geloof. Zijn vaderland droeg hij een innige liefde +toe en niets kwam hem zoo benijdbaar voor als zich toe te wijden aan +de leniging van menschelijke ellende. Ondertusschen promoveerde hij, +na volhardende studie, in de genees- en heelkunde. + +Livingstone had deze kennis opgedaan, met het doel haar dienstbaar +te maken aan het heil der Chineezen, onder wie hij als zendeling en +geneeskundige arbeiden wilde. Hij bood zijne diensten aan bij het +zendingsgenootschap te Londen, juist op denzelfden tijd waarop Moffat +in Engeland terugkwam, na lange jaren onder de Afrikanen te hebben +doorgebracht. Livingstone won goeden raad in bij dezen uitnemenden +zendeling, en ondernam op den leeftijd van zeven-en-twintig jaren +een zendingstocht naar Afrika. + +Na een lange zeereis gemaakt te hebben, landde hij aan de Kaap, waar +hij eenige jaren doorbracht en met Moffat's dochter in het huwelijk +trad. Een waardiger levensgezellin, een vrouw met meer moed, liefde +en toewijding, zou hij nergens gevonden hebben. Livingstone drong +tot het land der Bechuranas door, een volkje dat nog door niemand +bezocht geworden was. Van den aanvang van zijn nieuwe loopbaan +af nam hij zich voor de europeesche levenswijs vaarwel te zeggen +en zich tegen alle vermoeienis te verharden. Zoo ondernam hij een +reeks van reizen, van meer dan 130 kilometers lengte, 't zij te voet, +'t zij in een met ossen bespannen wagen. De inboorlingen hadden hem +eerst uitgelachen wegens zijn weinig indrukwekkend voorkomen. »Hij is +zwak," zeiden zij, »hij houdt het niet lang uit." Maar Livingstone, +die dit oordeel gehoord had, reisde met versnelden pas voort, en +dwong zijne reisgenooten te volgen, die weldra eerbied kregen voor +zijne kracht en volharding. Een gevecht met een aantal leeuwen, +die voor zijne geweerschoten op de vlucht gingen of gedood werden, +maakte bovendien een diepen indruk. Een dezer dieren greep hem bij +den bovenarm en verminkte dien zoo, dat het den reiziger na dien tijd +steeds moeielijk viel het geweer te schouderen, en na zijn sterven zijn +lijk herkend werd aan de sporen, die van de wonden overgebleven waren. + +Eerst in 1849 besluit Livingstone naar het Noorden van Afrika te +trekken. Met de heeren Murray en Oswel volgt hij de Zoega en bereikt +het Ngami-meer, na een afstand van 4800 kilometers te voet afgelegd +te hebben. + +In 1851 waagt Livingstone zich in de nog niet doorreisde gewesten van +de Mekalodo. Hij trekt door Sebitoane, de hoofdplaats van dit gebied, +dringt dieper door en staat versteld van de schoone natuurtooneelen, +die zich voordoen aan zijn oog: weelderige landouwen, besproeid +door rivieren en stroomen, rijke, vruchtbare dalen en schoone meren, +bewoond door een rustige, nijvere bevolking. Nu gaat het van ontdekking +tot ontdekking. Na groote gevaren, ongehoorde vermoeienissen, steeds +nieuwe krachtsinspanning, komt hij in 1852 aan de Westkust van Afrika, +te Saint-Paul de Loanda, een portugeesch station. Hoe voortvarend +ook, hier moet hij een tijd lang vertoeven en uitrusten van zijn +vermoeienissen. Hij wordt ernstig krank, en maanden lang strijdt hij +met den dood. Maar het leven behoudt de overhand, hij herstelt en zijne +klachten keeren weder. Maar in plaats van nu zich zelven te sparen en +op rust te zinnen, vat hij onmiddellijk zijne oude reisplannen weder +op. Hij wil Afrika in zijne gansche breedte doorreizen, vat den tocht +moedig aan en komt in 1856 te Quilimane aan Afrika's Oostkust. + +Na dezen prachtigen zegetocht komt Livingstone rijk aan ontdekkingen +in Londen terug. Overal juicht men hem toe en de gouden eerepenningen +van de Aardrijkskundige Genootschappen, zoo van Parijs als van Londen, +worden hem toegekend. Het verslag van deze reis heeft Livingstone +zelf opgesteld onder den titel van »Zendingsreizen en onderzoekingen +van Zuid-Afrika." + +Na dit boek afgewerkt te hebben, trekt hij weder naar het Zuiden +en gaat op nieuwe ontdekkingen uit. Zijn reis naar de Zambesi +zal steeds merkwaardig blijven. Verrassing op verrassing valt den +reiziger te beurt bij de talrijke stroomen, die deze rivier voeden, +en de merkwaardige streken, die er door worden besproeid. Maar dit +vruchtbare land werd voor Livingstone een plaats der beproeving. Hij +verloor er zijn trouwe en moedige vrouw, die de kracht en den moed +gehad had zijn levensgezellin en reisgenoote te zijn. + +Na op nieuw naar Engeland te zijn teruggekeerd, wil hij de bronnen +van de Zaïre zoeken, en hij verlaat zijn vaderland om het nimmer +weder te zien. + +Weder nieuwe veroveringen! Hij is in geheimzinnige oorden verdwenen, +maar wordt door Stanley, den kloeken verslaggever van de New-York +Herald te Oudjidji, bij het meer Tanganyika, wedergevonden. Stanley +biedt hem de noodige hulp en geeft der wereld bericht aangaande den +moedigen onderzoeker. Zijn krachten zijn uitgeput. Toch acht hij zijn +taak niet volbracht en wil hij die ten einde toe afwerken. In 1872 +verdwijnt hij, en meer dan een jaar verloopt er, voor men iets van +hen verneemt. Eindelijk weerklinkt plotseling het bericht dat hij +niet meer is, en gansch Europa, dat het oog op hem gevestigd hield, +verschrikte bij de mare. + +In het eind van April 1873 was de groote reiziger juist de moerassen +doorgetrokken, die de Loeapoela van het bergvlak van Lobisa scheidt, +toen de noodzakelijkheid hem dwong aldaar te blijven. Zijn geest +was onvermoeid, maar zijn gestel was ondermijnd, zoo door koorts +en dyssenterie als door vijfentwintig jaren van afmattenden arbeid +en ontbering. Den 4den Mei van genoemd jaar blies hij, omringd van +eenige getrouwe dienaren, op het bergvlak van Lobisa den laatsten +adem uit. Hij was 57 jaren oud. + +De vierde expeditie die ter opsporing van Livingstone was uitgezonden, +kwam ongeveer een maand vóór zijn dood te Zanzibar aan. De luitenants +Cameron en Murphy en dokter Dillon, die den tocht leidden, namen +zijn lijk in ontvangst. Den 16den April 1874 werd het op engelschen +bodem ontscheept. Naar London overgebracht, werd het door William +Fergusson onderzocht en het been van den bovenarm, dat voor dertig +jaren door leeuwentanden was gekneusd, stelde den dokter in staat, +de indentiteit van de kostbare overblijfselen te bewijzen. + +Op Zaterdag 18 April 1874 bereikte het lijk, te midden van een +ontelbare en eerbiedig gestemde menigte zijn laatste rustplaats, +de abdij van Westminster. + +Wanneer men de vorderingen nagaat, die de wetenschap aan Livingstone +dankt, wordt men van bewondering en eerbied vervuld. Vóór hem bestond +er in Afrika een gansch onbekende oppervlakte van niet minder dan 3 +millioen vierkante kilometers. 't Was een eenvoudigen jongen werkman +van Glascow voorbehouden er de bakens te planten voor de groote wegen +der toekomst en er te arbeiden aan de bevrijding der inboorlingen, +voor welke hij zoo goed als een profeet en weldoener was. + +Zijn dood is voor de gansche maatschappij een waar verlies +geweest. Niet elken dag ontmoet men zulke uitverkorenen, die alle +deugden bezitten en te gelijk alles durven, en maar al te zelden +gaat inspanning, strijd, doodsverachting en ontbering gepaard met een +toewijding, die alleen het belang van de wetenschap en de menschheid +op het oog heeft. + +Afrika is het tooneel geweest van de grootste zelfopoffering en +toewijding op het punt van landontdekking. Daar zijn: Mungo Park, +vermoord of verdronken te Bousa aan den Niger, in 1805; Nightingale, +overleden aan de koorts, 1841; Duranton, overleden in 1843; Eduard +Vogel, verraderlijk vermoord in 1856 door den sultan van Ouadaï; en +wij mogen onder degenen, die zich op dit gebied verdienstelijk hebben +gemaakt, ook één onzer landgenooten tellen en dat wel een vrouw: +de welbekende freule Alexandrina Tinne. Het reizen was van haar +kindsheid af haar element. Haar vader bekleedde ambten in Engeland +en Suriname, was koopman te Liverpool, en reisde sinds 1842 met zijn +vrouw en zijn zevenjarig dochtertje Europa door. Na den dood van +den heer Tinne zetten zijn vrouw en haar dochter het reizend leven +voort. Zoo trokken zij samen in 1853 naar Spanje, Noorwegen, Italië, +Egypte, Palestina en Nubië. Hier vond Freule Tinne het terrein, waarop +zij zich te huis gevoelde. Afrika had haar steeds aangetrokken. »Zij +vloog er heen als een vlinder in de kaars", zoo zeide zij. Helaas, +zij zou er zich de vleugels zengen. Doch vóór haar dood zou zij eerst +den slavenhandel zoeken te keer te gaan en onbekende streken bezoeken, +de wetenschap aan menschenliefde parende. Zij doorkruiste het Noorden +van Afrika, zij volgde den Nijl; waar was zij niet? + +Haar moeder bezweek in 1862, maar haar geest hield stand. Eindelijk zou +zij een lievelingsdenkbeeld verwezenlijken. Zij zou de Algerijnsche +Sahara door, en tot in het hart van Afrika dringen. Daar, waar haar +als kind reeds de ledige plek op de kaart zoo gehinderd had, daar wilde +zij heen. Eens mislukt de tocht. Zij keert na een zware en moeielijke +reis van Marokko naar Alexandrië en Egypte terug. Maar zij geeft +het niet op, zij wil naar de Toearegs en Bornoe. Zij trekt er heen +met een gezelschap Arabieren, negers, Soedaneezen en twee blanken. De +afpersingen der Toearegs deden meer dan eens oneenigheid ontstaan in de +karavaan, en toen de eischen der gidsen en der roovers, die zich bij +het reisgezelschap aansloten, niet meer konden worden ingewilligd, +werden de Hollanders met freule Tinne jammerlijk vermoord. Freule +Tinne gaf op al hare reizen blijk van grooten moed, van onvermoeiden +onderzoekingsgeest. De eene tocht was nog niet afgeloopen of de andere +werd uitgerust. Een werk, »Plantae Tinneanae", waarin de tropische +planten worden beschreven, die zij verzamelde, blijft getuigen van +haar wetenschappelijken zin, en in het hart van menige vrijgekochte, +ja, bij allen, met wie zij in aanraking kwam, zal zij blijven leven +om haar liefde en haar groot karakter. + +Niet alleen het ijs van de Noordpool en de zandwoestijnen van +Afrika, neen, ook andere streken zijn getuigen geweest van wat +ondernemingsgeest en dorst naar kennis vermogen. Overal lokt het +onbekende den mensch aan, ja het schijnt hem toe te wenken dat hij +zal komen en zich zelven zal offeren. + +Op Aziatischen bodem stierf Francis Garnier. Officier der Fransche +marine was hij tevens een der stoutmoedigste voorgangers en +wegbereiders in vreemde gewesten. + +Na van 1866-1868 aan het hoofd eener Fransche expeditie Achter-Indië +doorreisd en later bij het beleg van Parijs met zijne mariniers +onvergankelijke lauweren te hebben behaald, trok hij op last van +het Fransche Gouvernement naar het rijk der Annamieten en wel naar +Tong-King, ten einde, zoo mogelijk, de rivier de Bo-Ve van de zee af +tot de grenzen van de Yun-Nan voor den franschen handel te openen. Hij +had de beschikking over een kanoneerboot met zes en vijftig koppen en +dertig infanteristen en mariniers. In October 1873 verliet hij Saigon +en kwam in Kua-Kam. De annamitische hoofden en de mandarijnen ontvingen +hem met blijkbaren tegenzin en namen straks alle mogelijke, ook de +leelijkste, middelen te baat, om zich van hen te ontdoen. Garnier +begreep dat hij iets doen moest om de Annamieten eerbied in te +boezemen en nam met niet meer dan 180 man de Citadel van Ha-Noi in, +die door 7000 man werd verdedigd. Dadelijk daarop nam hij het geheele +eiland Tong-King in bezit. Eenigen tijd later echter werd hij zelf +in de vesting Ha-Noi belegerd en, bij gelegenheid van een uitval, +gestruikeld zijnde laaghartig vermoord en onthoofd. + +De eer van het eerst Australië te hebben betreden, komt aan de +Nederlanders toe, die het dan ook Nieuw Holland doopten. + +In 1642 zeilde Abel Tasman het »groote Zuidland" om, zooals het ook +werd geheeten, en ontdekte van Diemens Land, zoo genoemd naar den +toenmaligen gouverneur van Neerlands Indië. Eerst in 1770 verscheen er +weder een landontdekker van naam, de beroemde Engelsche zeereiziger +James Cook. Hij bereikte het eiland aan de oostelijke kust, waar het +zoo goed als geheel onbekend was. + +James Cook werd in 1728 te Morton in Engeland geboren. Hij was +de negende spruit van een boerenknecht, werd achtereenvolgens +winkelbediende en scheepsjongen en leerde zichzelven de beginselen +van het teekenen, de mathesis en de sterrekunde. Drie malen deed +hij de reis om de wereld en telkens bracht hij een oogst van nieuwe +ontdekkingen mee. Op zijn eerste reis, in 1768, was hij vergezeld +van twee geleerden, Banks en Solander, die op Otaiti den doorgang van +Venus voorbij de zon zouden gadeslaan, en deed hij een verkenningstocht +langs de kust van Nieuw-Zeeland. + +Cook kwam over de Oost-Indiën naar Europa terug en het Zuiden +van Australië omzeilende, dreigde zijn schip, de Endeavour, te +stranden. Cook trad echter behouden aan land, nam de kust namens +koning George III in bezit en noemde het gebied »Nieuw Wales". + +Na zijn tweeden tocht, een reis van drie jaren, volbracht te hebben, +werd hem opgedragen een nader onderzoek in te stellen naar de landen +van Australië. Twee schepen werden te zijner beschikking gesteld, de +Resolution en de Adventure. Hij ontdekte Nieuw-Caledonië, na eerst de +Nieuwe Hebriden te hebben bezichtigd, en bracht een aantal belangrijke +wetenschappelijke mededeelingen mee over de streken, die hij bezocht +en de inwoners, dieren en de planten, die hij er gevonden had. + +In 1776 zeilde hij voor de derde maal uit. Nu gold het de vraag, +of er, door het Noorden van Amerika heen, een weg bestond van +Europa naar Azië. Hij maakte een reis om de nieuwe wereld, bereikte +de Noordwestkust van Amerika en zocht nu door de Behringstraat de +Hudsonsbaai te bereiken; maar een groote ijsvlakte stelde zich in den +weg der reizigers, zoodat zij terug moesten keeren. Cook ging weder +langs de kust van Amerika, begaf zich naar de Sandwich-eilanden, +om er te overwinteren, bereikte Owahaï en liet in een der baaien van +dat eiland het anker vallen. Helaas, hij zou het er niet weder lichten. + +Cook en zijne reisgezellen knoopten al spoedig betrekkingen aan met +de inboorlingen. Nooit nog, zoo verklaarde de groote zeevaarder, +heb ik wilden gevonden, die zoo weinig wantrouwend en zoo vrijmoedig +waren als deze. Zij zonden de waren, die zij verkoopen wilden, naar +de schepen, en kwamen vervolgens zelven op de schepen om den prijs +te bepalen. Ook moet tot hun eer gezegd worden dat zij bij dezen +ruilhandel geen enkele maal hebben gepoogd de Engelschen te bedriegen. + +Maar dit vriendschappelijk verkeer zou spoedig door twist en strijd +worden afgebroken. De inboorlingen wapenden zich met steenen en +zochten hunne landgenooten te verhinderen de Engelschen, bij het +inschepen hunner gevulde watertonnen, bij te staan. Cook liet vuren; +maar nu volgde er zulk een jacht van steenen, dat de Engelschen op de +vlucht gedreven werden, die al zwemmend zich in veiligheid zochten +te brengen, terwijl de eilanders den sloep vermeesterden. Cook, +vreezende dat zijn gezag een al te gevoeligen knak zou krijgen, +besloot den volgenden dag aan land te gaan en den koning met de +voornaamste hoofden des lands gevangen op het schip te brengen en hen +als gijzelaars bij zich te houden, zoolang totdat de sloep zou zijn +teruggegeven. Nauwelijks echter was hij geland, of hij zag zich met +de zijnen van wilden omringd; weder dreigden zij, en Cook schoot er +een neer; maar nu volgde een groote verwarring. De wilden gunden de +Engelschen den tijd niet hunne geweren te laden, zij vielen op hen aan, +zoodat Cook hun ried ordelijk terug te trekken. Hij zelf stelde zich +tusschen zijne makkers en den vijand; zoo lang hij hen in het oog +hield, durfden zij hem niet aan, want zij hadden een bijgeloovige +vrees voor hem; maar nauwelijks had hij zich omgekeerd, om aan de +manschappen zijne bevelen te geven, of hij werd met een dolk in den +rug getroffen, en zonk neder met het aangezicht in de zee. Nu zetten +de eilanders het op een schreeuwen en juichen, en koelden hun woede +aan het deerlijk verminkte lijk van den moedigen zeeheld, die stierf +op het veld van eer. + +Na Columbus is Cook zeker de meest gevierde en geliefde +zeereiziger. Geen wonder, Cook was als geschapen voor de roeping, +die hij volgde. Hij had een herculische lichaamskracht, zijn geest +en karakter waren als uit metaal gegoten, en zijn koelbloedigheid +evenaarde zijn geestdrift en zijn ijvervuur. Cook had een buitengewone +lengte. Hij mat 1 meter en 79 centimeter. Zijn gelaat was streng +van uitdrukking. Hij was stilzwijgend, gehard en hardvochtig; maar +rechtvaardig in den hoogsten graad. + +De groote Stille Zuidzee heeft nog meer martelaars aan te wijzen. La +Perouse, een fransch zeeofficier, werd omstreeks 1780 door zijn +regeering uitgezonden, om de reizen van Cook voort te zetten en een +doorvaart te zoeken langs het Noorden van Amerika. Met De Langle +zou hij ongekende oorden verkennen, een onderzoek instellen naar de +walvischvangst in het Zuiden, en naar de pelterijen in het Noord-Westen +van Amerika, de nog weinig bezochte Westkust van dit werelddeel +bezoeken, de zeeën van China en Japan bezeilen, Australië aandoen, +en in al die streken planten en metalen zoeken, de inboorlingen +bestudeeren, handelsverkeer openen. + +Twee fregatten, de Boussole en de Astrolabe, lagen te Brest gereed. La +Perouse zou over het eerste, De Langle over het andere bevel voeren. La +Perouse vaarde kaap Horn om, zeilde noordwaarts op naar den berg +van St. Hélie en ontdekte onder anderen de baai van Monti. Verder +ging het langs de Sandwich-eilanden naar de Filippijnsche eilanden, +naar Japan en de Oostkust van Azië. Daar werd De Langle, wijl hij de +schepen van versch regenwater liet voorzien, bij het instappen van den +sloep door prauwen met inboorlingen omringd, die hem met knuppelslagen +vermoordden. Robert de Paul Lamanon, die als natuurkundige de reis +medemaakte, werd met elf matrozen aan zijne zijde gedood. + +La Perouse verliet dit noodlottig oord en landde den 26sten Januari +1783 te Botany-baai. Hij schreef een langen brief aan den minister +van marine, waarin hij den uitslag zijner ontdekkingstochten en het +verlies zijner reisgenooten mededeelde, met bericht dat hij naar +Frankrijk onder zeil ging. + +Dit was la Perouse's laatste brief. Men hoorde niets, noch omtrent +hem zelven, noch omtrent zijne schepen, totdat in 1826 de engelsche +zeekapitein Peter Dillon op de klippen der Hebriden de overblijfselen +vond der schepen, met een paar kanonnen en ankers. Dit was alles, wat +van de Astrolabe en de Boussole overig was; maar 't waren welsprekende +getuigen van het vreeselijk einde van dezen roemruchtigen zeetocht. + +Doch wij willen naar Australië terugkeeren. Een duitsch onderzoeker, +Leichardt, vatte in 1848 het plan op de binnenlanden te bezoeken van +het vasteland van Australië. Eerst slaagde hij er in, dit onbekende +land in noord-westelijke richting te doorsnijden, daarbij een weg +afleggende van 3000 kilometers. Hierdoor aangemoedigd, vatte hij het +plan op het eiland in zijn grootste breedte, van het Westen naar +het Oosten, te doorkruisen. Hij vertrok in het begin van 1848 van +Brisbane en bereikte de rivier de Cagoon, die 480 kilometers van +de zee ligt. Maar sedert ontving men geen tijding van den moedigen +reiziger. Tien jaren later vonden de gebroeders Gregory eenige sporen +van deze expeditie bij de rivier Victoria. + +Omstreeks dienzelfden tijd deed een australisch volkplanter Kennedy +zijn best de oostelijke kusten van Carpentaria te verkennen. Hij +drong zoolang voort tot zijne levensmiddelen uitgeput raakten. Al +zijne reisgenooten verlieten hem, op een inboorling na, die 't moest +aanzien hoe de ongelukkige Kennedy door de afschuwelijke menscheneters +der binnenlanden doodgeslagen werd. Zelf ontkwam de getrouwe ter +nauwernood, om de treurige tijding over te brengen. + +Het vreeselijk uiteinde van Kennedy en Leichardt weerhield noch +de gebroeders Gregory, noch anderen de woeste binnenlanden te +doorkruisen, en onder deze is Burke de eerste geweest, die het vaste +land van Australië, van Melbourne tot de golf van Carpentaria, is +doorgetrokken. Ook hij heeft dezen roem met zijn leven betaald. + +De Ier Thomas O'Hara Burke vertrok uit Melbourne, op den 2Osten +Augustus 1860, aan het hoofd van een volledig uitgerust gezelschap, +waaronder de sterrekundige Wills. Op het einde van September bereikte +hij, tusschen 25° en 26° zuiderbreedte, den grooten steenwoestijn, +waar vóór 15 jaren de reiziger Start zes maanden in de grootste +moeilijkheden had doorgebracht en zijn reismakker Poole van dorst was +omgekomen. Burke en de zijnen waren gelukkiger. Zij kwamen ongedeerd +aan de andere zijde van de groote woestijn, die door de juist gevallen +regenbuien overal meren en oazen vertoonde. De tochtgenooten drongen +in de vallei van Yappar door, en hun veerkracht werd niet weinig +versterkt toen zij aan gewisse teekenen ontdekten dat de zee niet +verre meer wezen kon. Burke en de zijnen hadden nog maar een vlakte +door te trekken, en zij waren er, maar ongelukkig was die vlakte +met ondoordringbaar struikgewas bezet. De reizigers waren zwak, +de paarden en kameelen waren voor het grootste gedeelte gestorven, +en die overgebleven waren weigerden verder te gaan. De levensmiddelen +begonnen schaars te worden. Onder die omstandigheden terug te keeren +was een moeielijke zaak, doch er schoot niets anders over, en bij dezen +terugtocht stierven Burke en Wills van vermoeienis en uitputting in +de vallei van Cooper. + +Zij hadden hun weg geteekend. Een kleurling, John Mac Douall Stuart +gelukte het, eenigen tijd later, denzelfden tocht tot zijn einddoel +voort te zetten en de zee te bereiken, dien Burke alleen van verre +had hooren ruischen. + +Zoowel door deze heldhaftige pogingen, als door zoo menige onderneming +van jonger datum en gelukkiger uitslag, zooals die van Landsborough, +Mac Kinlay, Hardwicke, Cowle, Gilles, Warburton, begint Nieuw-Holland, +evenals Afrika, meer bekend te worden. Toch blijft er nog genoeg te +doen over. [1] Ten Noord-Westen levert het land van Tasman ten Noorden +het land van Arnhem, ten Noord-Oosten het land van Carpentaria en het +schiereiland van York nog altijd een ruim veld op, waar toekomstige +landontdekkers roem behalen en kennis vermeerderen kunnen. Men rekent +dat van de 6 353 000 vierkante kilometers, die de oppervlakte van +dit eiland uitmaken, een derde gedeelte nog nader onderzocht moet +worden. Zoo blijkt wel dat het werk van den enkelen mensch weinig +beteekent, en de verovering van den aardbodem een arbeid is voor de +eeuwen, die zeker maar langzaam voltooid wordt. + + + + + + + + +HOOFDSTUK III. + +HET ONDERZOEK NAAR DE HOOGERE LUCHTSTREKEN. + + +De hoogere luchtstreken, waar de meteoren gloeien, waar regen, hagel +en bliksem geboren worden, hebben steeds de nieuwsgierigheid der +menschen gaande gemaakt; maar eeuwen lang zijn de bergen het eenige +hulpmiddel geweest om deze luchtstreken te bereiken. Bovendien waren +de toppen der bergen, met hun sneeuw en ijs, voorheen voorwerpen +van hevigen afschrik. De reizigers, die de stoutheid hadden gehad +het zoo hoog te wagen, hadden zulk groot ongerief ondervonden, +ten gevolge van de ijle lucht en de kou, dat men zich van een berg +een vreeselijk denkbeeld maakte. Toen Pedro de Alvarado in 1534 de +verovering van Peru ondernam, moest hij de Andes overtrekken op een +hoogte van 4800 meters; een gedeelte van zijn leger bezweek te midden +dezer hooge gewesten, en zij die den tocht overleefden, hadden in +die mate geleden van den ijlen dampkring en de lage temperatuur, +dat velen de vingers afgevroren waren en allen er als lijken uitzagen. + +Tot aan het einde der vorige eeuw hield men de bestijging van den Mont +Blanc voor iets onmogelijks. Toen een Engelschman, Windham geheeten, +in 1741, besloot de ijsbergen der Alpen te beklimmen en zich tot +Montanvers te wagen, waren de bewoners van Chamounix overtuigd, dat +hij niet slagen zou. De voorzorgsmaatregelen, die hij nam, zouden +onze tegenwoordige touristen hartelijk doen lachen. + +Eenige maanden na Windham's onderneming scheen het jammerlijk +uiteinde van Plantade diegenen in het gelijk te stellen, die nog +altijd een zwaar hoofd hadden in het bestijgen van bergen. Plantade, +een sterrekundige van Montpellier, wel bekend wegens zijn ijver voor +de wetenschap, had eenige onderzoekingen in het werk gesteld naar den +barometerstand op de hoogste bergen der Pyreneën. Den 28sten Augustus +1741 viel hij in onmacht bij de »Hourquette des Cinq Ours", op den +Pic du Midi, en stierf aan de zijde van zijn quadrant, op een hoogte +van 2400 meters, in den ouderdom van niet minder dan zeventig jaren. + +Eén der eersten, die de vlag der wetenschap op meer dan 4800 meters +boven het oppervlak der zee geplant heeft, was een eenvoudige gids der +Alpen, Jacques Balmat, die aldus den weg baande voor de roemrijke daden +van de Saussure. Was Balmat van geringen stand, hij was groot door het +hart, groot van moed, krachtig van wil, onwrikbaar waar hij zich een +groot doel voor oogen stelde. Nadat de Saussure te vergeefs beproefd +had den top van den Mont Blanc te bestijgen, besloot Balmat bij zich +zelven het met den reus der Alpen te wagen. Hij verlaat de zijnen, +en is dagen lang afwezig. Hij beklimt gletschers, werkt zich over +spleten heen, trotseert den sneeuwval, klautert onvermoeid voort, +en blijft verkleumd van de kou drie nachten in de sneeuw zitten, +om niet in den afgrond te storten, staat honger en dorst manmoedig +door, komt afgemat en uitgeput thuis, herstelt zich, vangt weder aan +met onverwinbaren moed en smaakt eindelijk, den 9den Augustus 1786, +de voldoening, de ijzeren punt van zijn Alpenstok te slaan in den +hoogsten bergtop van Europa. + +Nog vóór Balmat was zekere Bourrit door de hooge bergtoppen +aangetrokken geworden. Hij was schilder op email, maar had dat +vak vaarwel gezegd, om zich gansch te wijden aan het bestijgen en +verkennen dier hoogten, die het onderwerp hadden uitgemaakt zijner +schilderingen. De Saussure heeft hem een welverdiende hulde betoond, +wanneer hij zegt: »Bourrit legde voor de verovering van den Mont +Blanc nog meer ijver aan den dag dan ik. In 1812 kwam Bourrit, op +tachtigjarigen leeftijd, van zijn laatsten tocht, met verstijfde +beenen terug." + +Ellendiger was het lot van Balmat, die den dood te midden van het ijs +vond. Soms bracht hij één of twee weken buiten 's huis door. Eens, +in September 1834, vertrok hij weder naar het gebergte, maar men +zag hem niet wederkomen. De krachtige man, door Alexander Dumas +de Christophorus Columbus van den Mont Blanc genoemd, was in een +onbereikbaren afgrond neergestort. + +Na Balmat en de Saussure zijn nog andere bergbestijgers naar de hoogere +luchtstreken opgeklommen. De hoogste hoogte is hierbij bereikt door +twee Beieren, de gebroeders Slagintweit. Den 19den Augustus 1856 +hebben deze stoutmoedige mannen den Ibi-Gamim in Thibet beklommen, op +wier top zij een hoogte van 6810 meters bereikten boven het oppervlak +der zee. Een paar jaar later werd één der drie broeders, Adolf, te +Kasghar door Muzelmannen vermoord, toen ter tijde in oorlog met China. + +De luchtreizigers stellen zeker, bij het onderzoek naar de hoogere +luchtlagen, een veiliger en gemakkelijker hulpmiddel onder ons +bereik. Doch ook de luchtreis telt hare schipbreuken en hare +slachtoffers. + +De broeders Montgolfier vonden op het einde van de 18de eeuw het +luchtschip uit. De proeven, genomen te Annonay, op het Champ de Mars, +op een der pleinen van de Tuileriën, te Versailles, Lyon, Dyon en +Milaan, deden overal van den luchtballon spreken, en Pilâtre de +Rozier vatte het plan op, de straat van Calais met het luchtschip +over te steken. De zucht om iets groots te doen, de wetenschap te +dienen, het door hem in 1781 gesticht Lyceum in eere te brengen en +zelf naam te maken, dreven hem tot dat waagstuk. Hij liet dus den +controleur-generaal van finantiën, den heer Calonne, weten, dat zoo de +staat de expeditie wilde bekostigen, hij de uitvoering er van op zich +nam. Zijn verzoek werd ingewilligd en 42000 fr. werden hem toegewezen. + +Romain, die toen ter tijde met zijne ballons veel eer inlegde, hielp +Pilâtre. Hij verbond zich een luchtballon te vervaardigen van 30 voet +middellijn voor een som van 6000 fr. Van het gouvernement verkreeg +Pilâtre de zaal der garden met nog een ander vertrek, beiden in de +Tuileriën, tot zijn beschikking. + +In het eind van Augustus werd het werk begonnen; na zes weken was +het gereed. Zeven honderd ellen witte taf waren er voor gebruikt en +het snijden der banen werd door Sigaud en Lafond bestuurd. Met de +meeste zorg ingepakt, kwam de ballon goed en wel te Boulogne aan, +waar de opstijging zou plaats vinden. + +Pilâtre kwam den 20sten December 1784 aan, en twee dagen na zijn +aankomst aldaar, vernam hij welke toebereidselen door Blanchard +in Engeland gemaakt werden tot een dergelijke luchtreis als die, +welke hij in den zin had. Hij ging naar Dover, sprak met Blanchard, +voedde een oogenblik de hoop dat diens reis niet zou doorgaan; maar +werd spoedig door de oude vrees bekropen en kwam naar Boulogne terug, +waar hij Romain en zijn broeder achterliet, om zelf, diep ongelukkig, +zich naar Parijs te begeven. + +Ondertusschen stegen Blanchard en de engelsche dokter Jefferies, +den zevenden Januari 1785, van het kasteel van Dover op en kwamen +ongedeerd en wel in het bosch van Guines neder, na niet weinig gevaren +te hebben doorstaan. + +Zij kwamen te Parijs, waar Pilâtre hen minzaam begroette en zich goed +hield, ofschoon hij de eer van het eerst de zee te zijn overgestoken +aan zijn mededinger moest afstaan. Hij vroeg nu verschoond te mogen +blijven van de reis, en de minister onthief hem van zijn verplichting; +maar verlangde het geld terug, dat hij nog niet aan zijn ballon had +besteed. Ongelukkig had Pilâtre, toen hij nog zeker was van zijn +zaak, dit geld reeds uitgegeven. Hij begaf zich dus naar Boulogne, +vast besloten zijn stoutmoedig opzet tot elken prijs door te zetten. + +Pilâtre begon zich nu bezig te houden met zijn aanstaand vertrek. Er +werden proeven genomen met kleine losgelaten ballons, die echter +voortdurend landwaarts dreven. Ondertusschen ging de tijd voort en +werd de ballon er niet beter op, die, in een hoek der vestingwerken +geborgen, te lijden had, niet alleen van het weder, maar zelfs van +de ratten. + +Eindelijk scheen de lang verwachte tijd aangebroken. Het weder was +fraai, de wind was gunstig en den 15den juni zou de opstijging plaats +vinden. Men begon, wegens de hitte, de toebereidselen bij het krieken +van den dag en om half acht was men gereed. Romain en Pilâtre de +Rozier stegen in. De markies de Maisonfort wilde hen vergezellen, +maar werd door Pilâtre ter zijde genomen: »Wij kunnen staat maken +noch op het weer, noch op den ballon!" voegde hij hem toe; en zoo +vertrokken zij. Een salvo van de artillerie begroette dit heugelijke +feit. Trotsch en statig verhief de ballon zich loodrecht tot haar +hoogste punt, berekend op 600 vamen, vervolgens richtte hij zich naar +het Noorden, tot boven de klippen van la Crèche, waarna zij door +den hoogen luchtstroom langzaam naar het vaste land begonnen af te +drijven. Nog trilden de bijvalsbetuigingen der onafzienbare schare +door de lucht en oogde men bewonderend en deelnemend het luchtschip +na, toen een ontzettende kreet, uit duizend monden opgegaan, maar al +te duidelijk liet vermoeden wat er gebeurd was. De ballon rimpelde, +viel ineen en met een onbeschrijfelijke en telkens toenemende +snelheid plofte het gansche samenstel met de twee ongelukkigen +naar de aarde. Hartverscheurend was het de beide al te stoutmoedige +reizigers daar te zien nederliggen, meer dan verpletterd door den +ongehoorden val. + +Zoo kwamen Pilâtre de Rozier en Romain om. Pilâtre was nog maar 28 +jaren oud. Hij was te Metz geboren en naar Parijs gekomen, waar hij +zich door zijne toewijding voor de wetenschap onderscheidde. + +Na de beide genoemde martelaren volgt de italiaansche graaf Zambeccari. + +Volgens het stelsel van de Rozier werd de ballon met lucht gevuld, +die door middel van een stroovuur verwarmd werd, en al naarmate zij +meer of minder verwarmd werd, den ballon rijzen of dalen deed. Dit +stelsel van verwarming werd door Zambeccari ook op het waterstofgas +toegepast en in dit geval niet onjuist een stelsel van vuur en kruit +genoemd. Meer dan eens trachtte hij te Boulogne op te stijgen; doch +de proef mislukte telkens. Het publiek begon hem uit te jouwen en +hem voor waanzinnig of lafhartig uit te maken. Nog eens zou hij de +proef nemen. Wel hadden er bij het vullen van den ballon weer een +paar ongelukken plaats gehad; maar thans moest hij opstijgen, wilde +hij niet door de hartstochtelijke menigte gesteenigd worden. + +Eindelijk steeg de luchtreiziger op, te middernacht. »Uitgeput van +vermoeienis en vasten," zoo verhaalt hij ons, »bitter gestemd, de +wanhoop in het hart, steeg ik op, zonder iets anders te verwachten dan +dat mijn ballon, die veel geleden had, maar kort zou leven." Zambeccari +was vergezeld van twee getrouwe vrienden, Andreoli en Grassetti. In +de dichtste duisternis gehuld, samengescholen in het schuitje, hadden +zij de bitterste koude te verduren. Ten twee ure meenden onze reizigers +het gedruisch van water te hooren en een uur later zweefden zij eenige +ellen boven de zee, het was de Adriatische. Zij wierpen ballast uit +en stegen weder omhoog, zoodat zij veel te lijden hadden van kou, +neusbloedingen, brakingen, verstijving enz. Des morgens zweefden zij +weder boven de zee. Zambeccari ziet van verre land; maar de luchtstroom +keert en drijft hen op nieuw naar de volle zee, de wanhoop en het graf +heen. Er naderen schepen, maar de schepen wijken. Toch niet--één der +kapiteins overwint zijn schroom bij het nog altijd ongewone schouwspel, +en neemt onze vrienden aan boord. Grassetti geeft nauwelijks teekenen +van leven, Zambeccari en Andreoli liggen zoo goed als in onmacht. + +In het jaar 1812 is de ongelukkige graaf op een ellendige wijze +omgekomen. Genoopt zijn opstijgen te bespoedigen en zich te haasten is +hij boven in de lucht met zijn ganschen toestel in de brand gevlogen, +en half verminkt, half verkoold nedergekomen. Hij heeft vele zijner +lotgevallen eigenhandig beschreven, en die geschriften dragen overal +de sporen van de grootste toewijding en waarheidsliefde. Zijn leven +was een aaneenschakeling van ongelukken. Hij diende bij de marine en +werd in 1787 door de Turken gevangen genomen. In 1790 zat hij in het +bagno van Toulon, en in dit vreeselijk verblijf van ellende was het, +dat hij besloot zich aan de luchtvaart te wijden en door de vrije +hemelen te vliegen. + +In 1802 kwam Olivari, te Orleans, op dezelfde wijze als Zambeccari +om het leven. In 1806 stortte Mosment te Rijssel van boven uit den +ballon, en in 1812 vatte Bittorf's ballon vlam boven Mannheim en +werd hij zelf op de daken der stad verpletterd. In 1819 stak mevrouw +Blanchard te Parijs vuurwerk in haar ballon af. Onder het gejuich +en het handgeklap der menigte vloog haar ballon in brand, hetgeen +voor een nieuwe kunstvertooning gehouden en met nieuwe en daverende +toejuichingen begroet werd. De ballon daalde, als door een wonder, +langzaam neder en gleed af langs een huis. »Gered!" riep de moedige +vrouw; maar de mand, waarin zij zich bevond, bleef aan den muur haken, +en de wonderbaar geredde werd naar omlaag uitgeworpen. Op dergelijke +wijze kwam Sadler, de beroemde engelsche luchtschipper, in het jaar +1824 om, bij een storm. In 1846 werd Arban, te Triëst, schoon nog niet +gereed met het vullen van zijn ballon, door het ongeduldig en woedend +geworden volk zoo bedreigd en aangevallen, dat hij, om zich te redden, +het schuitje loshaakte ten einde daarmee den ballon te ontlasten, en +op een touw gezeten naar boven steeg, zonder anker, zonder lijn. Hij +drijft al verder en verder en als hij daalt bevindt hij zich boven +de zee. De ballon sleept hem door de golven, maar houdt hem boven, +terwijl hij zich krampachtig aan het touwwerk vastklemt. Een paar +visschers nemen hem op, meer dood dan levend. Later, van Barcelona +opgestegen, is hij voor goed verdwenen. + +Nog zij hier meegedeeld het ongeval van Spinelli met den Zenith. Den +10den Juli 1845 werd deze luchtreiziger te Montbazillac geboren. Hij +was een der beste leerlingen van de École centrale des Arts et +Manufactures. De ingenieur behoorde tot de keurbende van Frankrijk's +jonge mannen. Zijn hart sloeg warm voor de zijnen en was vervuld van +de edelste opwellingen. Zijn eerzucht was van de beste soort. Een +edele vaderlandsliefde, een diepe eerbied voor 't geen goed en recht +is, een innig geloof aan den vooruitgang, een ware hartstocht voor de +wetenschap bezielden hem en hielden zijn gedachten bezig. Daarbij had +hij een bijna vrouwelijke teederheid en een onbezorgdheid, die hem iets +onwederstaanbaar beminnelijks gaven. Edelmoedig, goed, fijngevoelig en +altijd vriendelijk, stal hij met zijne schoone blauwe oogen aller hart. + +Crocé-Spinelli had reeds eenige proefstukken van werktuigkunde +geleverd en eenige goede bijdragen van kritisch wetenschappelijken +inhoud geplaatst in het dagblad la République Française, toen hij +opgenomen werd in den kleinen kring van eenige wetenschappelijke +mannen, die de eerste kern uitmaakten van de Société Française de +navigation aérienne. In het midden van dezen kring ontmoette hij Sivel. + +Theodore Sivel, in 1834 geboren, had lang ter koopvaardij gevaren +en vreemde landen bezocht. Toen de Oceaan geen geheimen meer voor +hem had, werd hij aangetrokken door de groote luchtzee. Sivel was +donker van uitzicht, had zwarte, glinsterende oogen, lange golvende +haren en was vol geestdrift en veerkracht. Hij was hartstochtelijk +van aard, buitengewoon sterk en van een vastberaden karakter. Zijn +rechtschapenheid, zijn degelijkheid, zijn goedhartigheid, zijne +beschaving, maakten van hem een buitengewoon man. Theodore Sivel +had zich met hart en ziel aan de luchtvaart overgegeven. Na meer dan +twee honderd malen in den vreemde en meer bepaald in Denemarken met +den luchtballon te zijn opgestegen, was hij een even volleerd lucht- +als zeereiziger geworden. + +Sivel en Crocé-Spinelli moesten, eens met elkaar in aanraking gebracht, +elkander onwederstaanbaar aantrekken. Zij besloten de handen ineen +te slaan, om samen de wetten der hoogere luchtstreken op te sporen +en het voorbeeld te volgen van zoovele edele voorgangers. De Société +Française de navigation aérienne, voor wier ontwikkeling zij zoo +veel hadden gedaan, stelde hen in 1874 in staat een luchtvaart te +ondernemen en bij dezen tocht stegen zij tot op 7300 meters. + +De heer Tissandier, de schrijver van het werk dat wij volgen, en mede +een luchtreiziger van naam, werd later de vriend van beiden en de +derde in hun verbond. Na in hun gezelschap met den Zenith de langste +luchtreis gemaakt te hebben, welke ooit gedaan was, ondernam hij met +hen den tocht, die aan Sivel en Spinelli het leven kostte. + +Hier vinde de heldendood dezer beide reizigers een plaats. Den 15den +April 1875, 's namiddags ten half twee ure, dreef de Zenith in de +hoogere luchtstreken. Reeds waren de ijzige hoogten bereikt, waar +eeuwige stilte en doodsche eenzaamheid heerschen. De drie reizigers, +door de ijle, koude lucht bevangen, vielen één voor één in dien +vreeselijken slaap, tegen welken de wil te vergeefs worstelt. Na +tot 8600 meters te zijn opgestegen, daalde de ballon in de lagere +lucht neder--één van de reizigers, Tissandier, ontwaakte, om de zwart +gevroren lijken van zijne reisgenooten naar de aarde terug te voeren +en aan haar schoot toe te vertrouwen. + +Gansch Europa voelde zich bewogen bij den dood dezer martelaars, +en oogde hen na in het graf. Maar zij sterven niet. Zij laten den +lichtglans en de schoone en bezielende herinnering achter van hun +moed en zelfopoffering. + + + + + + + + +HOOFDSTUK IV. + +DE ONTDEKKING VAN HET WERELDSTELSEL. + + +De sterrekunde is de oudste aller wetenschappen. Zij is tegelijk met +de beschaving geboren. Maar de denkbeelden, die men zich in oude tijden +van de wereld maakte, verschillen niet veel van wat de eerste onkundige +de beste zich in het hoofd haalt bij het staren naar het hemelgewelf. + +Vóór de 16de eeuw wist men weinig of niets van het oneindige, had +men geen besef van wat het heelal eigenlijk was. Men hield Jeruzalem +voor het middelpunt der aarde en de aarde voor een vast punt te +midden van zon, maan en sterren, die er, als dienende geesten, +om heen draaiden. De hemel was een gewelf, hetwelk dit grootsche +mechanisme omsloot. + +Zou men de geheimen leeren doorgronden van het heelal, dan moest +allereerst dit groote feit ontsluierd, zoo geheel in tegenspraak met +het oogenschijnlijke, dat de aarde zoowel om haar as, als om de zon +ronddraait. De ontdekking van dit feit is Copernicus' roem. + +De geschiedenis leert ons dat de menschen niet licht nieuwe waarheden +aanhangen, ja, dat zij deze, zoolang zij kunnen, verwerpen en met te +meer ijver, naar mate die waarheden minder tot de zinnen spreken. Men +kan dus wel begrijpen dat de genoemde waarheid zich niet zonder +tegenstand gelden deed. De dwaling, die zij ter zijde zette, was even +oud, als de wereld. Zij heeft haar leven duur verkocht. + +Copernicus is aan het martelaarschap ontkomen. Hij was een stil, +nederig, teruggetrokken man; zijn bestaan vloot rustig daarheen, wijl +hij zijn tijd verdeelde tusschen de studie van den sterrehemel en de +uitoefening van de geneeskunst. Zoo hij de waarheid mocht opsporen +en den menschen goed mocht doen, bleef voor hem niets te wenschen +over. Hij was verlegen van aard en niet gerust omtrent de gevolgen, +die zijn ontdekking te weeg kon brengen, wanneer zij, zooals men het +noemt, ontijdig openbaar gemaakt werd. Verzweeg hij de waarheid al +niet, hij beleed haar toch niet in het openbaar, en liet het publiek +er buiten. Het wetenschappelijk geloof had geen martelaarschap noodig, +beweerde hij. In waarheid joegen de kerkelijke oneenigheden en de +kerkelijke vervolgingen hem schrik aan. Hij hield zich buiten het +gedrang, en redde zijn leven. + +Maar het martelaarschap moest komen, en 't was Galileï die ten minste +durfde spreken en strijden en lijden. + +Deze groote Italiaan was, na Copernicus één der eersten, die het +bouwwerk der eeuwen aantastte en het schudden en kraken deed. Hebben +de wereldontdekkers ons de teekening van den aardbol geleverd, de +omtrekken van zeeën en landen, deze sterrekundige wees de plaats aan, +die de aarde zelve in het hemelstelsel inneemt. Hij, de Columbus des +hemels, ontdekt een nieuwe wereld, die van het oneindige. + +De ontdekking, waartoe hij gaande weg kwam, maakte zijn naam +onsterfelijk; maar kwam hem op veel tegenspoed te staan. + +Galileï werd in 1564 te Pisa geboren en gaf in zijn jeugd de blijken +van een vroeg ontwikkeld verstand. Op een leeftijd, waarop men zich +met onbeduidende kinderspelen vermaakt, vond hij kleine werktuigen uit, +en stelde ze samen. Hij verbaasde zijn leermeester door zijn onbevangen +gemoed, de vlugheid van zijn immer werkenden geest, de snelheid zijner +bevatting, zijn zucht om zich zelven te oefenen. Zijn vaardigheid in +alles, wat den geest ontwikkelt, was verbazend. Hij hield veel van +muziek en teekenkunst, hij beoefende letterkunde en dichtkunst. De +kiem van het genie ontwikkelde zich voor aller oogen al meer en meer. + +Zijn vader, een man met een groot gezin en weinig middelen, stond er +op dat de jonge Galileï een winstgevende betrekking koos. Hij zond hem +naar Pisa, om er de geneeskunst en de wijsbegeerte te leeren. Maar +de lessen zijner leermeesters, mannen van den ouden stempel, konden +dezen vurigen en hongerigen geest niet voldoen. Reeds nu had hij zijne +eigene gevoelens en wist hij zijn onafhankelijkheid te bewaren, ja, +den inwendigen drang tot tegenspraak smoorde hij niet, maar vrijmoedig +legde hij zijnen onderwijzers zijne bezwaren voor. De taak, die zijn +eigenaardig karakter hem aanwees, had maar een aanleiding noodig, +om zich aan hem te openbaren. En die aanleiding deed zich op. + +Galileï telde nauwelijks negentien jaren, toen bij een zekere +gelegenheid zijn oog zich vestigde op één der hangende lampen van den +kathedraal van Pisa. Hij merkte op, hoe deze in een zachte beweging was +en bleef. Het bleek hem dat de lamp,--welke ook de lengte mocht zijn +der beschreven bogen,--hare slingeringen steeds in dezelfde tijdsruimte +volbracht, dat zij, in één woord, steeds dezelfde maat sloeg. De +jonge geleerde was over dit verschijnsel niet weinig verwonderd en +begreep dat hier groote gevolgen uit te trekken waren. Hij zon op de +mogelijkheid dat men de hoogte van een gebouw berekende naar den tijd, +dien een van boven vastgehecht koord voor zijne slingeringen noodig +had. Hij kwam zoo op de wetten van den slinger, die der wetenschap +zulke kostbare hulpmiddelen aan de hand doet, om den tijd te meten. + +Galileï, van nu aan met zijn gansche hart zich aan de wetenschap +overgevende, verslond de geschriften der oude wiskunstenaars. Het +bestudeeren van Archimedes' vertoog over de Lichamen, die in +vloeistoffen drijven, stelde hem weldra in staat een nieuwe +hydrostatische balans te vervaardigen. Deze eerstelingen van zijn +arbeid, even belangrijk als vernuftig, maakten dat de aandacht op hem +gevestigd werd; in 1589 benoemde de Groothertog hem tot hoogleeraar +te Pisa. Galileï begon nu omtrent de beweging der lichamen een geheel +nieuwe reeks van proefnemingen te doen, en wel boven van den toren van +Pisa, door zijn hellenden stand daartoe bij uitnemendheid geschikt. De +eenvoudige en gezonde redeneeringen, waartoe de ontdekte feiten der +ervaring hem als van zelf brachten, waren geheel in strijd met de +zoogenaamde wetten der beweging, die door de Universiteit werden +aangenomen, en toen hij nu zijn oogen van de aarde naar den hemel +richtte, en den loop en de beweging van de hemellichamen gadesloeg, +moesten ook ten opzichte van hunne beweging de oude leeringen wijken en +zou de eerste schrede naar den roem ook die naar den tegenspoed zijn. + +Galileï beschouwde met aanhoudende opmerkzaamheid de twee zoo gansch +tegenstrijdige hemelstelsels, dat van Ptolomaeus met zijn ingewikkeld +samenstel van cirkels en exentrieke kringen en dat van Copernicus, +dat de ernstigste onderzoekers door zijn eenvoudige grootheid +onweerstaanbaar trok. + +Galileï, die door de Universiteit van Pisa al spoedig werd aangezien +voor een oproerkraaier en bijbelverguizer, voelde zich hier niet +meer op zijn gemak, en nam gretig het aanbod van den Senaat van +Venetië aan, die hem voor zes jaren den leerstoel aanwees voor de +mathematische wetenschappen aan de hoogeschool te Padua. Met nieuwen +moed en rusteloozen ijver toog hij weder aan den arbeid. Na den +thermometer te hebben uitgevonden, ontdekte hij in 1604 een nieuwe +ster, en verrijkte in 1609 de wereld met den teleskoop. Vernomen +hebbende, dat een hollandsch geleerde door een zekere samenvoeging +van glazen er toe gekomen was, voorwerpen op zeer grooten afstand +te onderscheiden, ging hij dadelijk aan het zoeken. Zoeken was bij +hem vinden. Weldra plaatste hij, onder het gejuich der menigte, den +eersten sterrekijker op den klokketoren van de St. Marcuskerk. Maar +het was hem niet genoeg van verre de schepen te bespieden, die op de +lagune dreven, den hemel te beschouwen was en bleef zijn doel. + +Toen hij dit deed, doemde een nieuwe wereld voor hem op. Hij richtte +zijn kijker op de maan en zag nu hoe valsch de voorstelling was, +als zouden de hemellichamen het zuiverste rond vormen, en licht +in zichzelven hebben. Hij zag duidelijk dat de oppervlakte van +onzen satelliet, hoogten en laagten, bergen en valleien vertoont, +en een ongelijken omtrek heeft. Hij richtte zijn werktuig naar de +nevelvlekken en den Melkweg en zie, zij vertoonden myriaden van zonnen, +een stofgewemel van sterren, zooals Milton zei. Hij bezag Jupiter +en ontdekte zijne wachters. Terstond begreep hij dat die sterren +voor Jupiter waren, wat de maan voor onze aarde is. Hij staarde +de zon in 't gelaat en ontdekte zijne vlekken. Heel de wereld der +hemelen openbaarde zich aan zijn oog in dat aangrijpend oogenblik, +en alles, wat hij zag, voerde hem al meer en meer naar het stelsel van +Copernicus heen en verder en verder van de wijsheid en de wetenschap +zijner tijdgenooten weg. + +De groote hemelontdekker, half verblind door het licht, dat zijne +ontdekkingen deden opgaan, gansch verloren in zijn studie, had geen +oor voor de tegenwerpingen, die men maakte met Aristoteles, den Bijbel +en de kerkvaders in de hand. Galileï was een oprecht christen, en +hoopte dat hij zijn wetenschappelijk geweten in overeenstemming zou +kunnen brengen met de gehoorzaamheid aan de Kerk. Te vergeefs raadde +men hem zich stil te houden, te vergeefs wees men hem op het wassend +aantal zijner tegenpartijders. De geleerde was op dit punt hardhoorig. + +Galileï leefde in een tijd, waarin het ongeloof, ja, de twijfel +ten opzichte van het geloof der Kerk voldoende was, om iemand in het +verderf te storten. Eén woord--en Galileï was verloren. Dat ééne woord, +het woord »ketter", spraken zijne benijders uit. + +Zoolang Galileï op venetiaansch gebied bleef, was de haat zijner +tegenstanders ijdel, maar in 1610 verliet hij Padua, om naar Toscane +terug te keeren. In 1611 begaf hij zich, voor het eerst van zijn +leven, naar Rome, ten einde alle kwade en lasterlijke geruchten +te weerspreken, en alle verdenking van zich af te weren; want de +Inquisitie begon te morren en te dreigen. Een Dominikaner monnik toch, +Domenicho Baccini, tastte de volgers van Copernicus en in 't bijzonder +Galileï aan. In 1616 werden door de Heilige Congregatie van den Index +de boeken van Copernicus en Foscarini in den ban gedaan en verboden; +boeken, waarin »die dwaze leer wordt volgehouden dat de aarde zich +beweegt en de zon stil staat", een leer ten eenemale in strijd met +Gods Woord. Galileï's naam was in dit kerkelijk besluit niet genoemd; +maar hij had in het geheim een scherpe vermaning gekregen en voor +geruimen tijd werd hem het zwijgen opgelegd. + +In 1618 verschenen er niet minder dan drie kometen aan den hemel, +en deze merkwaardige hemelverschijnselen voerden hem weder naar de +sterrekunde en het stelsel van Copernicus heen. In 1630 schreef hij +zijn beroemd geworden Dialoog, waarin hij zijn leer in den vorm van +een samenspraak voordraagt. Salviati en Sagredo zijn geestverwanten +en voorstanders van Copernicus; Simplicio is de verdediger der oude +leerstellingen van Ptolomaeus. Deze Simplicio is het toonbeeld van +het behoud, ja, van den hardnekkigen stilstand. + +»Komt, laat ons de natuur bestudeeren," zegt Salviati, één der +sprekers. + +»Waartoe zou het dienen?" antwoordt Simplicio. »Waartoe zich zooveel +moeite te geven, om niet? Ik houd mij maar aan 't geen de vaderen +gezegd hebben, ik wend mij tot de Schriftgeleerden, ik spreek wat +zij mij voorzeggen, en slaap rustig." + +Verderop laat Galileï Simplicio zeggen: + +»Als men maar goed christen is, dan is 't genoeg. Een heilige +onwetendheid vergoedt alles. Het is niet wenschelijk dat alle sluiers +worden opgeheven." + +De Dialoog van Galileï schittert van vele fijne trekken en spottende +toespelingen, en is tevens vol van de ernstigste wetenschap. Dit +schoone, thans zoo goed als vergeten boek is niet alleen een +merkwaardig getuigenis voor de beweging der aarde, maar ook een warm +pleidooi ten gunste van het vrije onderzoek, een werk, een Socrates +waardig, een standaardwerk, dat de bewondering verdient van allen, +die onafhankelijkheid van oordeel en geestelijk leven op prijs +stellen. Het is een overwinning door de rede behaald op de vijanden +der menschelijke conscientie. + +Urbanus VIII meende zich zelven te herkennen in het beeld van +Simplicio, die een goede ziel voorstelt, zooals er ten allen tijde +zijn zullen, een man, die op de meest dwaze manier gehecht is aan +het oude, en steeds in 't geweer is tegen het nieuwe. + +De Paus, boos geworden op den geleerde, gaf hem aan de Inquisitie over. + +In weerwil van zijne jaren en zijn lichaamszwakte moest hij zich +naar Rome begeven en aldaar te recht staan. Een merkwaardig geding +volgde. Hij werd allereerst op last van de Heilige Congregatie bij +den ambassadeur van Toscane in arrest genomen. + +»De Pater-commissaris Lancio," verhaalt Galileï in een brief aan +Renieri, »kwam mij den volgenden dag afhalen en nam mij in zijn +koets met zich. Onder het rijden deed hij mij verschillende vragen en +scheen hij er bizonder op gesteld dat ik eenigszins de ergernis zou +goed maken, die ik aan gansch Italië gegeven had, met mijn bewering +dat de aarde zich beweegt. Tegen alles wat ik aanvoerde, tegen elk +betoog, tegen elk wiskunstig bewijs, bracht hij niets anders in dan: +»Terra autem in aeternum stabit", zooals de Schrift in Psalm 119 +vs. 90 zegt. En zoo sprekende kwamen wij aan het Paleis van het Heilig +Officie. Ik werd dadelijk aan den heer assessor Vitrici voorgesteld, +die twee Dominicaner-monniken bij zich had. Zij deden mij beleefdelijk +weten dat ik mij in de volle Congregatie te verantwoorden had, mij +te kennen gevende dat, werd ik schuldig bevonden, de weg nog voor +mij open stond, om mijne verontschuldigingen aan te bieden." + +Na een zeer lang onderzoek werd Galileï gedurende een twintigtal dagen +in arrest gehouden. Den 20sten Juni 1632 werd hij nog eens voor het +Heilig Officie geroepen en den daarop volgenden Woensdag voerde men hem +naar de kerk della Minerva, waar hem in tegenwoordigheid van kardinalen +en prelaten, leden der Congregatie, zijn vonnis gelezen werd. In dit +vonnis werd zijn boek verboden en hij zelf voor onbepaalden tijd +tot gevangenschap veroordeeld. Hij moest bovendien nog, geknield, +met de volgende woorden zijne gevoelens afzweren: + +»Ik, Galileo Galileï, zeventig jaar oud, hier neergeknield voor uwe +Eminenties en met de oogen op de heilige Evangeliën, die ik hier +met mijne handen aanraak, ben schuldig geoordeeld, als hebbende de +ketterij staande gehouden en geloofd dat de zon het middelpunt der +wereld en een onbeweeglijk lichaam zou zijn, terwijl de aarde niet +het middelpunt der wereld zou wezen maar zich bewegen zou. Ik zweer +de bovengenoemde dwalingen af, vervloek en veracht ze." + +Men wil weten dat Galileï opgestaan zijnde met den voet op den vloer +gestampt en gezegd zou hebben: »e pur si muove" (en toch beweegt ze +zich). Het is niet waarschijnlijk dat hij plotseling zoo stoutmoedig +zal zijn geworden en straffeloos zijne rechters aldus zal hebben +uitgedaagd. Maar was deze spreuk al niet op zijne lippen, de gedachte +lag toch in zijn hart. + +Van toen af had Galileï zijn vrijheid verloren. De paus stond toe dat +hij zich naar Sienna begaf, tot den aartsbisschop Piccolomini. Later +mocht hij naar zijn villa bij Florence gaan, waar hij een gevangene +bleef tot zijn dood toe. De ongelukkige grijsaard had de bitterste +beproevingen te verduren. In 1634 verloor hij ééne van zijne dochters +en spoedig daarna werd hij blind. Met den stok in de hand, waarmee +hij zijn weg zocht door de hem welbekende lanen, of aan den arm van +de eenige hem overgeblevene dochter, een non, zag men hem dwalen door +zijn tuin. Keerde hij naar huis terug, dan was hem misschien één van +die kleine maar venijnige plagerijen bereid, waarmede zijne vijanden +zijn leven verbitterden. Aan de uitgave zijner boeken werden allerlei +moeielijkheden in den weg gelegd; men lette op de betrekkingen, die +hij aanhield, en den Inkwisiteur was opgedragen zich nu en dan te +komen verzekeren of Galileï wel nederig en stil was. Somber, gebogen, +een gebroken man, stierf Galileï in 1642, 78 jaren oud. + +Kepler mag men dezen zijnen grooten tijdgenoot veilig ter zijde +stellen. Hij werd te Weil in Wurtemberg geboren, den 27sten December +1571, 7 jaren na Galileï's geboorte, 28 jaren na Copernicus' +dood. De man, dien men eens de Wetgever van den Hemel zou noemen, +was op twaalfjarigen leeftijd bediende in een kroeg. Zijn moeder +Catharina Guldenmann, een eenvoudige herbergiersdochter, kon lezen +noch schrijven. Zijn vader Hendrik Kepler diende den hertog van Alva +in de Nederlanden. Bij zijn thuiskomst zette deze te Elmerdingen een +wijnhuis op en nam zijn zoon van school, opdat deze hem in de zaak +behulpzaam zou zijn. Het kind was echter klein en zwak van uitzicht; +het werd dus naar school teruggezonden en voor de godgeleerdheid +bestemd. Op dertienjarigen leeftijd werd onze knaap opgenomen in +het Seminarie van Maulbron. Hij maakte daar goede vorderingen, maar +liet de godgeleerdheid varen en wist, 22 jaren oud, een leerstoel +te verwerven in de wiskunde en wel te Grätz in Stiermarken, dat toen +ter tijde geregeerd werd door den aartshertog Karel van Oostenrijk, +die den roomsch-katholieken godsdienst beleed. + +Aan Kepler was het onderwijs in de sterrekunde toevertrouwd. Weldra +werd hem opgedragen een almanak samen te stellen. Hij voegde er +eenige sterrekundige voorzeggingen bij, waarvan enkele goed uitkwamen, +zoodat hij er veler vertrouwen mee won. 't Is niet anders, de groote +sterrekundige was niet verheven boven het bijgeloof van zijn tijd, +volgens hetwelk de hemellichamen invloed uitoefenen op de menschelijke +lotgevallen. Hij meende dat de sterrewichelarij, dochter der +sterrekunde, haar moeder in het leven moest houden. Kepler intusschen +was er de man niet naar om dengene, die zich tot hem wendde, een rad +voor de oogen te draaien; en soms, wanneer men hem kwam raadplegen, +riep hij als Tiresias tot Ulysses: »Wat ik zeggen zal, zal òf wel òf +niet gebeuren!" + +In zijn eerste werk (Mysterium Cosmographicum) gaf Kepler de eerste +proeven van zijn onafhankelijkheid van oordeel. Hij bracht ontzaglijke +bewijsstukken bij ten gunste van het stelsel van Copernicus en kwam +met edele verontwaardiging op tegen de rechtbank, die het hoofdwerk +van den grooten man op den Index geplaatst had. + +In 1597 huwde hij een weduwe, even schoon als edel van geboorte. Zijn +echt was niet gelukkig, doch gaf hem aanleiding tot een niet +onbelangrijk werk, waarin de sterrekundige toonde hoe zijn vernuft +de kleinste omstandigheden wist aan te grijpen, om den vooruitgang +van ruime hulpmiddelen te voorzien. + +»Toen mijn huwelijk gesloten was," zegt hij in de voorrede, »was er +een goede en ruime wijnoogst, zoodat de wijn goedkoop werd. Het was +dus de plicht van een goed huisbezorger er voorraad van op te doen +en de kelders te voorzien. Na eenige vaten wijn gekocht te hebben, +kwam de wijnkooper bij mij om den prijs van het vat te bepalen en +dus eerst den inhoud van het vat te berekenen. Hij deed dit op zeer +eenvoudige wijze. Hij liet een ijzeren staafje in ieder wijnvat neder +en bepaalde onmiddellijk den inhoud." + +Kepler herinnerde zich bij die gelegenheid hoe anders men te werk gaat +aan de boorden van den Rijn, waar de wijn kostbaarder is. Men tapte +het vat af en telde één voor één de kannen, die het bevatte. Was de +oostenrijksche manier van handelen even juist als zij eenvoudig en +praktisch was? Dit wil Kepler weten en zoo vindt hij zich als van +zelf geleid tot het oplossen van geometrische vraagstukken, zwaarder +dan ze ooit behandeld waren. Hij kwam tot de volgende ontdekking. + +»Onder den gunstigen invloed van een goeden genius, die, zonder twijfel +wiskunstenaar was, hebben de kuipers aan hunne tonnen juist dien +vorm gegeven, die, bij een bepaalde lengte van de met den peilstok +gemeten lijn, den grootst mogelijken inhoud verzekert, en daar nu, +om en nabij dit maximum, de afwijkingen van de inhoudsmaat maar zeer +luttel zijn, hebben zij geen merkbaren invloed op de hoeveelheid, die +dan met den peilstok even juist als vlug en praktisch berekend wordt." + +Kepler was een der slachtoffers van de vervolgingen, die op het eind +der 16de eeuw Stiermarken in rep en roer brachten. Hij werd om zijn +geloof verbannen en was geheel geruïneerd. Men had gepoogd hem zijn +geloofsovertuigingen te doen verzaken, maar niemand die zijn eerlijk +hart kon omkoopen. De kunst van veinzen was hem vreemd. Hij vertrok +dus en greep met beide handen het voorstel aan, dat Tycho Brahé, +de sterrekundige van keizer Rudolf hem deed, om te Praag te komen en +hem daar bij zijne bezigheden te helpen. + +Nieuwe teleurstellingen wachtten hem daar. Men had hem een goed +inkomen toegezegd; hij moest het echter gulden bij gulden afvragen. + +Toen Tycho Brahé stierf, werd Kepler tot keizerlijk sterrekundige +benoemd, op een ruime jaarwedde. »De jaarwedde is goed," schreef +hij aan een vriend, »maar de kas is slecht voorzien. Ik verbeuzel +mijn tijd met aan de deur van den betaalmeester te kloppen." Tot +armoede vervallen moest Kepler, om in zijn onderhoud te voorzien, +kleine almanakken maken, ja horoscoop trekken. + +Met behulp van de papieren van Tycho Brahé, waarover hij de +vrije beschikking had, was hij nu weldra in staat een paar groote +werken te ondernemen, en van nu aan begint het tijdperk van zijn +glorie. Hij maakte in het bijzonder zijn werk van de planeet Mars, +en na een negenjarige onafgebroken studie van dit onderwerp, na een +geestesinspanning, die hem soms tot waanzinnig wordens toe afmatte, +kwam hij er toe de beweging van Mars met de meeste juistheid te +bepalen en wel door de werking van twee opmerkelijke wetten. Die +wetten waren ook van toepassing op de andere planeten; zij maakten +dat Newton de algemeene aantrekkingskracht in het heelal ontdekte en +zij hebben Kepler's naam voor altijd beroemd gemaakt. Zij vormen toch +den onomstootelijken grondslag voor de nieuwere sterrekunde. + +Na keizer Rudolf's dood liet zijn opvolger Matthias, die minder met +de wetenschap op had, de sterrewacht te Praag deerlijk vervallen. Zoo +kon Kepler het hier niet houden. Hij werd benoemd tot leeraar aan +het gymnasium van Linz, en nam die benoeming gaarne aan; maar nieuwe +jammeren volgden. Zijn vrouw begon aan toevallen te lijden, werd +krankzinnig en stierf weldra. Voorts verloor Kepler drie kinderen. Zijn +moeder, die zeventig jaren oud was, werd in de gevangenis gezet, +wegens tooverij en hekserij. Men weet haar alle openbare onheilen; +men vertelde dat zij in de tooverij onderwezen was door een tante, +die als heks verbrand was; men verweet haar dat zij omgang hield +met den duivel; men zeide van haar dat zij nooit iemand aanzag en +dat men haar nimmer had zien weenen. Kepler kwam haar te hulp en +had vijf jaren lang strijd te voeren, om zijn moeder te redden. De +rechters lieten intusschen de oude Catharine Kepler de marteltuigen +zien, die zij tot hun beschikking hadden en dreigden haar er mee, om +haar tot een bekentenis te dwingen. Maar niets vermocht haar moed te +doen wankelen. Haar kloeke houding redde haar van het schavot, maar +wischte den smet niet uit, dien deze gebeurtenis, hoe onverdiend ook, +op den naam haars zoons wierp. + +Weder bevond Kepler zich in de diepste armoede. Hij wist zich echter +ongevoelig te maken voor het ongeluk en vergat zijne tegenspoeden, +wanneer hij met zijn gedachten in de hooge sfeeren der hemelen +opklom, wanneer hij zijn geest liet dwalen door de oneindige ruimte, +luisterde naar den vasten maatslag der hemelsche muziek, die zijn +verbeelding hoorde in de eeuwige beweging der hemelbollen. In een +allerzonderlingst werk: De Harmonie des Heelals, heeft Kepler gepoogd +die Muziek der Natuur op te teekenen. Hierbij moge zijn geest zich +soms met hersenschimmen hebben bezig gehouden, soms ook verheft +hij zich op de vleugelen van het waarachtig genie. Men ziet er den +edelen en bezielden droomer op eens in hooge vlucht opstijgen; men +ziet een heldere glans schijnen te midden der diepe duisternis. Op +het eind van zijn boek komt hij neder op het zuiver wetenschappelijk +betoog en maakt hij de wet openbaar, die al de bestanddeelen van +ons wereldstelsel samenbindt en aan de groote spillen van zoovele +hemelbollen den duur harer omwentelingen voorschrijft. + +Te midden van de vreugde, die hem de studie der natuur verschafte, +kende Kepler van het leven slechts de harde, de strenge +zijde. Ferdinand, Matthias' opvolger, wilde den protestantschen +godsdienst in Stiermarken uitroeien. Kepler moest nu weder zijn +woonplaats verlaten en verbond zich eenigen tijd aan den hertog +van Wallenstein. Hij had een tweede huwelijk aangegaan met Susarine +Rittinger, die hem zeven kinderen schonk. Hoe vele verdrietige reizen +heeft hij moeten doen, om de achterstallige geldelijke uitkeeringen op +te vorderen. Arbeid, zorg, verdriet putten eindelijk zijne krachten +uit. Hij stierf 59 jaren oud. Te Regensburg ligt hij begraven, waar +de bezoeker in de St. Pieter zijn graf kan vinden met dit opschrift, +door hem zelven vervaardigd. »Ik heb de hemelen gemeten, thans meet +ik de schaduwen der aarde. Hemelsch zijn rede en vernuft. Hier rust +slechts der lichamen schaduw." + +Aldus stierf Kepler, de stoutmoedige onderzoeker, die reeds bij de +eerste schreden op het gebied der sterrekunde de hoop voedde van het +raadsel der natuur tot een oplossing te brengen. Zijn leven lang, +zien we hem als voortgedreven door den drang zijner ziel naar de +waarheid. Steeds jaagt de dorst naar kennis hem voort; nimmer houdt de +hoogmoed der wetenschap hem op. Fier en stout zoolang hij zoekt, heeft +men van hem gezegd, wordt hij nederig en als ootmoedig, zoodra hij +gevonden heeft, en in zijn blijdschap geeft hij de eer aan God. Zijn +ziel, zoo groot als edel, kende ijdelheid noch naijver. Hij zocht +noch toejuiching noch huldebetoon. Zijn glorie staat in de hemelen +geschreven en de sterren verheffen met hun regelmaat en orde zijn naam. + +Tycho-Brahé zag te Korudstorp in Denemarken het levenslicht op +den 15den October 1546. Zijn vader Otto Brahé, van oude en edele +afkomst, had niet minder dan tien kinderen en bestemde Tycho voor den +krijgsdienst. Wat kon de spruit van een edel geslacht anders worden +dan soldaat? Toch mocht Tycho, dank zij den invloed van zijn oom, +de hoogeschool bezoeken. Hij werd in 1559 naar Kopenhagen gezonden +en daar ontwikkelde zich in hem die zin voor sterrekundige studie, +die hem beroemd gemaakt heeft. Den 21sten Augustus 1560 zou er een +zonsverduistering plaats vinden en Tycho werd bij die gelegenheid diep +getroffen door het feit, dat zulke verschijnselen zich met zooveel +juistheid laten voorspellen. Hij besloot zich in de geheimen dezer +kunst te laten inwijden, en al werd hij in 1562 naar Leipzig gezonden, +om er in de rechten te studeeren, de hemel hield zijn oog, zijn hart, +zijn wil geboeid. Al zijn vrijen tijd en al zijne spaarpenningen +maakte hij aan zijn lievelingsstudie dienstbaar, en hiermede bracht +hij het door eigen studie zóóver, dat hij bij gelegenheid van de +conjunctie van Jupiter en Saturnus, in 1563, met behulp van eenige +grove werktuigen belangrijke fouten ontdekte in de Alphonsische tafels +en in die van Copernicus. + +Bij den dood van zijn oom, in 1565, kwam Tycho naar Denemarken terug, +om er zijn erfenis te aanvaarden. Zijn liefde voor de sterrekunde vond +bij zijne ouders niet weinig afkeuring en van zijne vrienden moest hij +er niet weinig over hooren; immers waren zulke bezigheden beneden de +waardigheid van een edelman. De jeugdige sterrekundige gekrenkt over +de bejegening, die hij ondervond, verliet zijn vaderland, hield zich +eenigen tijd te Wittenberg op, bracht twee jaren in Rostock door, +en zette aldaar zijne onderzoekingen met ijver voort. Daar had hij +een duel en werd hem de neus afgeslagen, die, zegt men, zoo wél door +een kunstneus van goud en zilver vervangen werd, dat men de verminking +bijna niet zien kon. + +Van Rostock ging Tycho naar Augsburg, waar hij met behulp der +gebroeders Hainzel een quadrant vervaardigde met een straal van 9 à 10 +meters. Hij kwam in 1571 in het vaderland terug, en won een ijverig +vriend en voorstander in zijn oom Steno Bille, die steeds de partij +van zijn neef had opgenomen, wanneer deze door de hatelijkheden en +spotternijen van zijne bekenden vervolgd werd. Steno Bille stond +Tycho Brahé een gedeelte af van zijn woning, om er een sterrewacht +van te maken. Hier--bij Steno Bille--heeft Tycho Brahé zijn besten +tijd gehad. Hier heeft hij op den 11den November 1573 een nieuwe +ster ontdekt in het sterrenbeeld Cassiopea. Deze ster verscheen +waarschijnlijk den 5den November voor het eerst aan den hemel. Ze bleef +zestien maanden zichtbaar, nam merkbaar toe in glans, in die mate, +dat zij Jupiter dreigde te overschitteren en eerlang bij daglicht +te zien zou zijn, maar langzamerhand taande deze buitengewone glans, +en in Maart 1574 was zij niet meer zichtbaar. + +Tycho Brahé ergerde zijne betrekkingen op nieuw door zich in 1573 +in het huwelijk te verbinden met een boerendochter; maar de Koning, +Frederik II, stoorde zich daar niet aan en beschermde hem, ja, gaf hem +levenslang de vrije beschikking over het eiland Huen bij Kopenhagen. + +Het eiland Huen in de Sond is bijna rond van gedaante, heeft een omtrek +van omstreeks negen kilometers en rijst aan alle kanten langzamerhand +van de kust naar het binnenland omhoog, waar zich een ruim en effen +bergvlak vormt. De Koning liet hier een groote sterrewacht bouwen, +voorzien van alles wat de sterrekundige waarneming bevorderen kon en +tevens van de noodige vertrekken voor Tycho en zijn gezin en zijne +bedienden. Rondom het gebouw was een groote vierkante ruimte, door +hooge en stevige muren afgesloten, wier hoeken naar de vier windstreken +gekeerd waren. Er waren torens en platten, en alles wat er noodig was, +en dit schoone paleis der wetenschap droeg den naam van Uraniaburg. + +Behalve een bibliotheek en een museum bevond er zich ook een +onderaardsch gewelf met zestien stookplaatsen, waar Tycho de alchemie +beoefende, hopende dat hij daar omlaag in zijn retorten een schat van +goud zou vinden, die hij weder aan zijne studiën daar boven op de +sterrewacht besteden zou. Dit alles kostte den Koning een millioen +rijksdaalders, en men zegt dat Tycho Brahé een dergelijke som aan +zijne inrichting ten koste legde. Zooveel is zeker, dat hij zijne +bezittingen al te krachtig aansprak en de Koning hem een jaargeld +van 2000 rijksdaalders moest toeleggen, terwijl hij hem voorts eenige +landerijen in Noorwegen en een canonicaat bij de kerk van Rothschild +schonk--wat waarlijk niet gering was. + +De glans, die van het paleis van Huen straalde met zijn gebouwen en +nevengebouwen, zijn weergalooze verzameling sterrekundige instrumenten +en zijn vermaarden geleerde, trok een menigte van leerlingen naar +Denemarken heen. Sommigen van deze studeerden voor rekening van den +Koning, anderen werden door steden en scholen gezonden, weder anderen +werden door Tycho zelven onderhouden. Telkens kwamen er bovendien +voorname of geleerde gasten op Huen. + +Rustig zou Tycho Brahé zijn leven op dit eiland vol bekoring gesleten +en geëindigd hebben, wanneer Frederik II lang genoeg was blijven +leven, om hem te beschermen. Maar de Koning stierf, en het hof, +dat tot dusver een schijn van belangstelling getoond had in Huen's +paleis en in de sterrekunde; maar in het geheim den sterrekundige +met nijdige oogen aanzag, begon zich tegen de inrichting en haren +geleerde te keeren. Eerst duldde men hem, maar straks werd er in zijn +nadeel gewerkt, en eindelijk bracht men het met kuipen en verdacht +maken zóóver, dat Tycho Brahé plotseling zijn jaargeld door koning +Christiaan zag intrekken. Daarna werd hij met zijn vrouw en negen +kinderen van het eiland gejaagd, zoodat hij niet meer werken kon. In +1597 ging hij naar Kopenhagen. Toen besloot hij zijn land te verlaten, +waar hij, bij al de vernederingen, van de zijde van zijn hoofdvijand +Walchendorp ook nog persoonlijke beleediging en gewelddadige aanranding +te verduren had. Zoo verliet hij Denemarken, er zijn roem maar ook +zijne vijanden achterlatende. + +Gelukkig telde hij onder de edelen en vorsten van Europa vrienden en +beschermers, zooals de graaf van Rantsau, die hem op zijn kasteel +Wandeburg, bij Hamburg, gastvrij ontving, en hem met zijn gansche +gezin herbergde. Hier schreef hij in 1597 zijn werk Astronomiae +instauratae mechanica (de werktuigkunde van de nieuwe sterrekunde), +waarin hij, met behulp van de noodige platen, zijne sterrekundige +werktuigen beschreef en hun gebruik aanwees. Ook schreef hij hier +zijne werken over de chemie. Een proefstuk van dit werk werd met +een lijst van 1000 sterren aan keizer Rudolf II toegezonden, die een +groot liefhebber was van alchemie en sterrekunde. In dezen vorst vond +hij eenigszins zijn Frederik van Denemarken weder. Rudolf riep Tycho +Brahé naar Praag en ontving er hem met de meeste warmte. Spoedig was +hij hier met zijn gezin en zijne instrumenten bij zich. Hij genoot +een jaargeld van 3000 kronen en kreeg het kasteel Renach om er zich +te vestigen. Hier vond hem Kepler, toen negen-en-twintig jaren oud, +en hier werkten de beide groote sterrekundigen met elkander. Maar +het duurde niet lang. Zijn gestel was geschokt; de miskenning en +den haat, in zijn vaderland ondervonden, trok hij zich sterk aan, +en hij stierf den 24sten October van het jaar 1600, in den ouderdom +van vier-en-vijftig jaren. + +Geen beter praktisch hemelbeschouwer dan Tycho Brahé. Zijne werktuigen +zijn even schoon als talrijk. Zijn vernuft, om oude werktuigen te +verbeteren en nieuwe uit te denken, was onuitputtelijk. En niet alleen +was hij in het bespieden van den sterrenhemel uiterst bekwaam, maar +zijne waarnemingen hebben ook hare waarde behouden tot op dezen dag. + +Intusschen staat Tycho Brahé met velen in de rij van groote +sterrekundigen; een man als Newton daarentegen treedt uit de rij te +voorschijn als een verheven, onvergetelijk eenling. Lagrange heeft van +Newton gezegd, dat hij de hoogste openbaring was van het menschelijk +genie, en Voltaire getuigt van hem: zijn grootheid is boven allen +lof verheven en mag hem door niemand benijd worden. + +Met hoe groot een geest ook begiftigd, hoe volmaakt ook, waar het zijn +wetenschap en zijn ontdekkingen gold, was Newton in alledaagsche zaken +niet grooter, dan gewone stervelingen. Hij was onrustig, bij uitstek +prikkelbaar. Heeft hij soms geleden, hij had het zichzelven te wijten. + +Isaäc Newton kwam den 28sten December 1642 in een nederige boerenwoning +te Woolstop, in Lincolnshire, ter wereld. Hij was zóó zwak, dat men hem +maar weinig dagen levens toedacht. Hij werd echter een stoere knaap, +leerde op de dorpsschool lezen en schrijven en werd bij een apotheker +in de kost gedaan, om de colleges te Grantham te kunnen volgen. Na een +paar jaar studeerens werd hij door zijn moeder teruggeroepen; maar hij +toonde zich weinig ingenomen met het boerenbedrijf. Hij peinsde over +allerlei zaken en las oude boeken. »Hij zal een geleerde worden," +zeiden zijne ouders. Zij namen dus het besluit hem te Cambridge te +laten studeeren en zoo ging hij naar Grantham terug, opdat hij zich +aldaar voor de academie zou voorbereiden. De jonge Isaäc Newton had +inderdaad neigingen, die zonderling mochten heeten, wanneer men zijn +leeftijd in aanmerking nam. Inzonderheid stond ieder versteld over +zijn zin voor werktuigkunde. Nu eens vervaardigde hij een molen, dan +een wateruurwerk, dan weder vliegers van nooit aanschouwde afmetingen, +of hij teekende een zonnewijzer op den muur der ouderlijke woning. + +Op negentienjarigen leeftijd werd Newton student te Cambridge. Hij gaf +zich met hart en ziel aan de studie der mathematische vakken over, +en reeds bij den aanvang van zijn loopbaan verraste hij de wereld +met een drietal ontdekkingen omtrent de ontbinding van het licht en +de algemeene aantrekkingskracht in het heelal. Hij onderscheidde +zich door een zeer eigenaardig karakter. Met een meer dan gewone +zedigheid bedeeld, schuwde hij alle openbaarheid. Gaarne ging hij +stil zijn weg--en dit is levenslang een karaktertrek van Newton +gebleven. Hij was vijf-en-twintig jaren oud, toen een der grootste +overwinningen op het gebied der natuurkunde door hem behaald werd. Hij +deed een zonnestraal door een prisma gaan, en merkte op, dat die +straal samengesteld was uit een zevental verschillende stralen, met +ongelijke straalbreking. Deze ontledende of analytische proeve door +een samenstellende, synthetische, vervangende wist hij vervolgens, +door een nieuwe straalbreking, de zeven stralen weer tot één te brengen +en zoo het witte licht te herstellen. Deze ontdekking gaf een gansch +andere richting aan de dioptrica en zou later de grondslag worden van +de spectraal-analyse, die ons in staat stelt het gehalte der sterren +te herkennen aan het licht, dat zij afwerpen. + +Na eenige jaren in Cambridge te hebben doorgebracht, kwam Newton in +zijn klein en onaanzienlijk Woolstrop terug. Hier was het dat hij, +in zijn tuin gezeten, een appel vóór zich op den grond zag vallen. Dit +gansch gewone geval, waargenomen door zijn oog, opgenomen in zijn ziel, +werd de aanleiding tot een nieuwe ontdekking. Hij vraagde zich af +welke toch de oorzaak zijn mocht dier geheimzinnige kracht, door welke +ieder voorwerp naar de aarde wordt getrokken. Had die kracht, wat ze +wezen mocht, grenzen? Zij werkt nog op de hoogste bergen, zou zij ook +op een tien-, honderd-, duizendmaal grooter afstand werken? Strekt +zij zich uit tot de maan? Een gewoon denker zou die vraag misschien +ontkennend beantwoord hebben. Immers ware het zoo, dan moest ook onze +wachter op de aarde vallen. Newton dacht er juist anders over. Is 't +niet door onze dagelijksche ervaring bekend genoeg, dat een voorwerp, +hetwelk in horizontale richting door de lucht geworpen wordt, des +te verder nedervalt, naarmate het van grooter hoogte en met grooter +snelheid weggeworpen wordt? Plaats u in gedachten op een toren van +90.000 mijlen hoogte, dit is de afstand van de aarde naar de maan, +en werp nu dit hemellichaam met de snelheid van een kwartmijl per +seconde--dat is ongeveer de snelheid van de maan--in de ruimte, dan +is het duidelijk dat het veel verder zal nederkomen, dan de straal +der aarde reikt, die toch niet meer dan 15000 mijlen bedraagt. Daar +de maan bij die beweging niets verliest van haar snelheid, gaat ze, +om zoo te zeggen, in horizontale richting voort, en dezelfde kracht, +die een steen of appel op de aarde doet nedervallen, houdt daarentegen +de maan op een eerbiedigen afstand, zonder dat ze op onze aarde valt, +wier afmetingen daartoe te gering zijn. Deze en dergelijke overwegingen +maken slechts het allereerste begin uit van het betoog. De waarheid +was gevonden; doch haar nog niet tot onbedriegelijke zekerheid kunnende +brengen achtte hij het zijns onwaardig over dit onderwerp iets in het +licht te zenden. Hij zag in hetgeen hij gevonden had de grondslagen +voor een groot en schoon gebouw, en heeft twintig jaren gearbeid voor +hij de vlag op het dak zette. + +In 1669 werd Newton tot hoogleeraar te Cambridge benoemd, en in +1672 tot lid van de Koninklijke Maatschappij te Londen. Hij zond +den president der Maatschappij een door hem uitgedachte en door +hem vervaardigde teleskoop, die de algemeene bewondering gaande +maakte. Zijn leer omtrent het licht bracht de gemoederen in heftige +beweging en wekte bij Robert Hooke zulk een tegenspraak, dat de groote +natuuronderzoeker, verbitterd en ontmoedigd, er een oogenblik aan +dacht de studie vaarwel te zeggen. + +In 1684 en 1685 bracht Newton zijn werk over de »Grondbeginselen" ten +einde. Hij ontvouwde daarin de groote wet van de aantrekkingskracht +in het heelal. Niet ten onrechte wordt Newton de vertrouweling der +natuur genoemd. Hoe wist hij uit deze kracht, die als een vaste +en geheime band al de bestanddeelen des heelals samenhoudt, al de +groote verschijnselen te verklaren van het wereldstelsel. Trouw aan +zijn genomen besluit, wilde hij niets openbaar maken. Maar Halley +en anderen drongen zóó bij hem aan, dat hij week. Het werk, in 1687 +uitgegeven, wekte bewondering en tegenspraak beiden. Leibnitz en +Huijgens verwierpen Newton's theorie, de eerste zelfs met een groote +mate van verbittering tegen de nieuwere denkbeelden. + +Newton zocht zijn troost in nieuwe studie en nieuwe ontdekkingen; +maar de strijd had hem zóó aangegrepen, dat hij eenige jaren later in +zijn briefwisseling een weemoed en ziekelijke onrust verried, die tot +een soort van waanzin klom. Gedurende eenige jaren, omstreeks 1692, +liep dit groot genie gevaar krankzinnig te worden. Gelukkig ging dit +gevaar voorbij; maar al herstelden zich zijn geestvermogens volkomen, +hij deed geene ontdekkingen meer en gaf alleen zulke werken uit, +als reeds lang door hem waren gereed gemaakt. + +Hij had een gelukkigen ouderdom. Door zijne tijdgenooten is hij niet +minder vereerd geworden dan door het nageslacht. + +Isaäc Newton werd acht-en-tachtig jaar, en al was hij niet in den +eigenlijken zin een slachtoffer der wetenschap, aan hem blijkt het toch +ook weder dat men niet straffeloos een genie is. Zijne vrienden van +Woolstrop hadden het bij hun haardvuur en op hun akkers gemakkelijker +en rustiger. De wetenschap is een gevaarlijke vriendin. + + + + + + + + +HOOFDSTUK V. + +DE BOEKDRUKKUNST. + + +De boekdrukkunst, zegt Ambroise Firmin Didot, scheidt de oude en de +nieuwe wereld. Volgens Lamartine's schoone uitdrukking, brengt zij +den mensch voor het heden en de toekomst, onmiddellijk en aanhoudend, +in aanraking met alles wat er schoon is gedacht. Men zegt dat de +spoorwegen en de telegraaf de afstanden hebben opgeheven; van de +boekdrukkunst kan men zeggen dat zij 't den tijd gedaan heeft. Zij +maakt allen tot elkanders tijdgenooten. Ik verkeer met Homerus, met +Cicero, en de Homerussen en de Cicero's van later tijd zullen omgaan +met ons. + +In het begin van de 15de eeuw was men op het punt van schrijven en +miniatuurteekenen zeer ver gevorderd. Er waren bijbels vol van de +schoonste versieringen, de fijnste teekeningen, de geestigste prentjes, +zacht van kleur en schitterend van opgelegd goud, prachtuitgaven door +kunstenaarshanden verlicht. Maar dit was niet voor het volk, en ook +het gewone schrift vorderde te veel tijd en te veel inspanning dan dat +het voor weinig geld kon geleverd worden. Doch zie, daar verschenen +grove prenten, meest prenten van godsdienstigen aard, die met zwarte +omtrekken geteekend en met een onderschrift voorzien goedkoop van +de hand werden gedaan en waaronder het volk zijn gading vond. Het +waren gedrukte houtsneden, die de kunst meer algemeen maakte en die +de geboorte gaven aan het gedrukte boek. + +Er was nog maar één kleine, schoon gewichtige, overgang noodig, +namelijk de letters, die op het hout uitgesneden stonden; afzonderlijk +te snijden, of te gieten, om ze daarna tot woorden samen te voegen--en +de eigenlijke boekdrukkunst, het drukken met beweegbare letter, +was gevonden. + +Dien overgang tot de losse letter heeft Gutenberg tot stand +gebracht. Hij heeft de letter verlost en haar de plaats gewezen, die +zij tot dusverre in de drukkunst bekleedt. Gutenberg werd te Mainz +geboren. Hij was negentien jaren, toen keizer Frederik III aldaar zijn +»blijde inkomst" hield. Er brak bij die gelegenheid een twist uit +over den voorrang, dien de adel hebben zou bij de plechtigheden van +den dag, en ten gevolge van de oneenigheid hierover, werd hij--hij +was edelman--gebannen. Hij ging op reis, trok van stad tot stad, +bezag landen en volken, reisde langs den Rijn, door Zwitserland en +Duitschland, en kwam gedurende deze tochten op het denkbeeld boeken +te drukken. Te Straatsburg oefende hij zich in de kunst en nam hij +zijne eerste proeven. + +Wel inziende van hoe groot gewicht zijne uitvinding was, ook als +tak van nijverheid, gevoelde hij behoefte aan hulp en vooral aan +menschen, die hem hunnen geldelijken steun verleenden. Hij vond onder +de grooten van Straatsburg weinig aanmoediging. Een jong edelman, +die zich met een gewoon handwerk bezig hield! Want dat hij een nieuwe +uitvinding aan het licht wilde brengen, had hij verzwegen uit vrees +dat een ander met den roem zou gaan strijken, die hem toekwam. Door de +aanzienlijken afgewezen, wendde hij zich tot dat volk, voor hetwelk +hij de baan der kennis openen zou. Hij associeerde zich met een paar +vermogende Straatsburgers, Andries Dritzehn en H. Riffe, later met +Fust, goudwerker en geldschieter te Mainz. + +Nog kon Gutenberg er niet toe komen zijn geheim te verraden. Hij hield +zich of hij deze en gene kunstvoortbrengselen wilde vervaardigen, hij +polijste spiegels, hij sleep kostbare steenen, maar was in het geheim +met zijn uitvinding bezig. Met jaloersche liefde verborg hij zijn +kunst in de bouwvallen van het klooster van Sint Arbogast, en daar, +verre van de wereld en van alle onbescheiden blikken, gaf hij zich +aan haar over, zocht, werkte, peinsde, en sneed er de eerste letters +en zette er de eerste pers in elkaar; de eersteling dier monsters, +dier zwoegende wonderen van werktuigkunde, die in één enkel uur +twintig duizend bladen druks afleveren. + +Gutenberg begon al spoedig met den bijbel te drukken, maar zijne +geldmiddelen waren spoedig uitgeput, en hij zag zich nu wel genoodzaakt +zijn deelgenooten in kennis te stellen met zijn geheim. Immers, hij +had nieuwe hulp noodig. Riffe en Dritzehn wenschten nu mede hun deel +te hebben aan de glorie der uitvinding; en, zou niet alles schipbreuk +lijden, dan moest hij daar wel in toestemmen. Zijn naam verdween van +de associatie en hij was niet veel meer dan hun meesterknecht. + +Dit is nog niet alles. Andries Dritzehn stierf en diens erven deden +hem een proces aan, dat hij verloor, zoodat hij als een veroordeeld en +geruïneerd man naar Mainz terugkeerde. Hij verbond zich nu met Fust en +Schöffer, richtte een nieuwe werkplaats op en drukte, onder den naam +van zijne deelgenooten in de zaak, bijbels en psalmboeken, niet meer +met de broze houten, maar met metalen, en daardoor tevens zuiverder +letter. Dit was omstreeks 1450. Maar ook Fust en Schöffer bezweken +voor de verzoeking van zich langzamerhand en onwillekeurig den roem +van Gutenberg toe te eigenen. In de opdracht eener Duitsche vertaling +van Livius, erkennen zij zelven dat »de boekdrukkunst te Mainz is +uitgevonden door den vernuftigen werktuigkundige Johan Gutenberg," +maar eenige jaren later zijn zij deze bekentenis eenigszins vergeten +en kennen de eer der uitvinding voor een deel aan zich zelven toe. + +Nog eenmaal wordt Gutenberg, nu door Fust, van alles beroofd. Hij +verlaat zijn vaderstad, verliest vrouw en kind en dreigt der armoede +ten prooi te worden; doch het ontbrak hem nimmer aan vrienden die +hem hielpen en hem in staat stelden zijn uitvinding te volmaken. Hij +stierf tevreden. Rijk was hij niet geworden, en zijn leven was een +voortdurende worsteling geweest. Van zijne negen-en-zestig jaren had +hij er bijna vijftig aan de drukkunst gewijd. »Ik vermaak aan mijn +zuster", zoo schreef hij in zijn testament, »al de door mij in het +klooster van Sint Argobast gedrukte boeken." Arme uitvinder! Hij had +niet meer te vermaken dan dit. Toch vermaakte hij aan de wereld een +uitvinding, waarvan zij in steeds toenemende mate den zegen ondervindt, +en die hij met zijn jeugd, zijn rust, zijn slaap en zijn uitwendig +levensgeluk niet te duur betaald heeft geacht. + +Na Gutenberg's dood verbreidde de boekdrukkunst zich alom. Spoedig vond +men persen in alle groote steden van Frankrijk, Engeland, Duitschland, +Holland en Italië. + +Met de boekdrukkunst ontwikkelt zich de graveerkunst. Toen Gutenberg +stierf, zag in deze wereld vol dood en opstanding Albrecht Dürer +het levenslicht. Hij werd in 1471 te Neurenberg geboren, in een +tijd toen de houtgravure begon te bloeien. Hij doorreisde in zijn +jeugd Holland, het vaderland der eerste graveurs, begaf zich naar +Venetië, waar hij de voorloopers van Titiaan bewonderen kon, kwam in +Weenen en wist den grooten mededinger en vijand van Lodewijk XI en +Karel VIII van Frankrijk, den duitschen keizer Maximiliaan I voor +zich te winnen. Albrecht Dürer heeft met het genie van zijn hoofd, +zijn hart en zijn hand het hout ziel en leven gegeven, een leven, +dat beurtelings bewondering, blijdschap, vrees, huivering wekt. + +Dürer stierf op den leeftijd van acht-en-vijftig jaren en heeft niet +alleen meesterstukken van graveerkunst nagelaten, maar ook schoon +goud en zilverwerk, beelden en bouwwerken. Deze groote kunstenaar +was meer dan een groot kunstenaar, hij was ook een goed burger, +met een hart vol geestdrift en moed. Hij stierf in armoede, zooals +blijkt uit een brief, dien hij op het eind van zijn loopbaan aan de +overheid van Neurenberg schreef. + +»Voor negentien jaren riep mij de Raad van Venetië naar deze stad, +mij twee honderd dukaten 's jaars toeleggende. De stad Antwerpen +heeft mij drie honderd gulden en een fraai huis aangeboden. Zoowel +in de eerst- als in de laatst genoemde stad zou al mijn werk mij +afzonderlijk betaald worden. Ik heb het een en het ander afgeslagen +uit liefde voor u, voor deze goede stad en voor mijn vaderland. Beter +hier eenvoudig geleefd, dan elders in grootheid en weelde." + +Dit was geheel naar Albrecht Dürer's aard. In dienzelfden brief, +een brief, die getuigenis aflegt van zijn edel karakter, verzoekt +hij de overheid van Neurenberg, dat ze een som van duizend florijnen +van hem zal aannemen, de vrucht van zijn arbeid en spaarzaamheid, +en dat ze hem jaarlijks vijftig gulden interest geven zal voor hem +en zijn vrouw, die beiden bij den dag ouder en zwakker worden. + +Zelden is zulk een edel karakter gepaard gegaan met zulk een eenvoudige +ziel, als in dezen vermaarden duitschen kunstbroeder. + +Het eerste boek bracht bij zijn verschijnen een niet geringe +ontsteltenis te weeg te midden van hen, die vijandig waren aan +het licht. De geschiedenis der eerste drukkers is dan ook vaak een +geschiedenis van vervolging. Het is nu eenmaal niet anders--elke +schrede op den weg van vooruitgang kost de menschheid bloed en tranen. + +In 1490 stichtte Aldus Manutius te Venetië zijn beroemd geworden +drukkerij, een inrichting, die jaren lang van vader op zoon zou +overgaan en evenals die van Étienne in Frankrijk en van Elzevier in +Holland een europeeschen naam zou maken. + +Aldus Manutius drukte, in weerwil van den oorlog, die Italië +verwoestte, in weerwil van de moeielijkheden en tegenspoeden des tijds, +voortdurend nieuwe en nuttige boekwerken, en zocht met lofwaardige +volharding te gemoet te komen aan de behoeften der studeerende +jeugd. »Ik heb de gelofte afgelegd," zoo schrijft hij in één der +voorredenen, waarmee hij zijne uitgaven voorzag, »ik heb de gelofte +afgelegd mijn leven te besteden aan het algemeen belang, en God +is mijn getuige dat het mij hiermee ernst is. Boven een rustig en +gemakkelijk leven heb ik een werkzaam en veel bewogen leven gekozen; +de mensch is niet geschapen voor genietingen, die een edelaardig +gemoed verwerpen moet, maar voor een eervol bedrijf. Laat de groote +hoop behagen scheppen in het lagere. Cato heeft het wèl gezegd: »'s +Menschen bestaan is als het ijzer. Maak er een getrouw gebruik van, +het zal blinken; laat het voor hetgeen het is, zoo zal het roesten." + +In 1495 drukte Aldus de werken van Aristoteles af, en gaf hij +Theocritus en Hesiodus uit. Het volgende jaar verscheen zijn Thesaurus +Cornucopiae, een verzameling van werken over de Grieksche taal, +die allen nog onuitgegeven waren. + +Karel VIII was juist in Italië binnen gevallen en Aldus schreef in +één zijner voorredenen: »'t Is eene zware taak latijnsche boeken en +nog zwaarder taak grieksche af te drukken, maar het zwaarst van alles +is de noodige zorg aan zulke zaken te besteden in moeielijke tijden, +zooals deze, waarin de wapenen vrij wat hooger worden geschat dan +de boeken. Nadat ik mij de genoemde taak gesteld heb, zijn zeven +jaren voorbijgegaan, maar ik heb in dien tijd nauwelijks één uur +rust genoten." + +In 1497 had Aldus een volledige uitgave ten einde gebracht van de +werken van Aristoteles. De geschriften van Plato, Hippocrates en +Galliënus zouden volgen. »Zoolang ik leef," zeide hij, »zal ik mij +beijveren mijne tijdgenooten van goede boeken te voorzien, zoo van +letterkundigen als van wetenschappelijken aard." Hij hield woord. + +In 1506 werden de werkzaamheden aan zijne drukkerij gestaakt ten +gevolge van de troebelen des oorlogs, die Europa en met name Italië +teisterden. Als erfgenaam van de aanspraken, die het fransche +koningshuis op het koninkrijk Napels maakte, kwam Lodewijk XII, +in bondgenootschap met Ferdinand den Katholieke, Frederik III uit +Genua verjagen, ten einde het zelf in bezit te nemen; ook Venetië +moest bij deze gelegenheid vernederd worden en Aldus had het ongeluk +een der slachtoffers te zijn van dezen rampzaligen oorlog. Hij werd +van zijne bezittingen beroofd, en verloor zijn tijd met reizen en +trekken, of hij zijn goed ook terug mocht krijgen. Zoo keerde hij +eens van Milaan, toen hij plotseling, zonder eenige bijzondere reden, +door de soldaten van den hertog van Mantua gevangen genomen en in +den kerker geworpen werd. Men ketende hem daar, alsof men met een +gevaarlijken misdadiger te doen had. Deze schandelijke aanslag op de +vrijheid van een ijverig burger, die de glorie uitmaakte van zijn stad +en van zijn tijd, wekte groote verontwaardiging. Door zijne vrienden +opgeëischt, keerde hij naar zijn huis en haardsteê terug, maar arm en +zonder hulpbronnen. Dank zij zijn doorzettenden ijver en zijn geduld, +verrees zijn drukkerij weder uit haar asch. Hij gaf van 1507-1513 de +treurspelen van Euripides uit, Plinius, Plutarchus, de Commentariën +van Caesar, Cicero's brieven en de werken van Pindarus. Hij was weder +in zijn element. + +»Er zijn nu vier jaren voor den arbeid verloren gegaan," zoo zegt hij +in de voorrede van zijn Pindarus, »en de geesel des oorlogs heeft +gansch Italië al dien tijd getroffen. Ik moest Venetië verlaten om +mijn grond en tuin weder te krijgen, die ik niet door eigen schuld, +maar door de ongenade der tijden verloren had." + +Aldus, de oude, zooals hij genoemd wordt, om hem van zijne opvolgers +te onderscheiden, stierf den 6den Februari 1516, zes-en-zestig jaren +oud. Na vijf-en-twintig jaren van noesten arbeid, na al zijne krachten, +al zijn geest tot het welzijn van de menschen te hebben besteed, +ging hij heen zonder fortuin en aan zijn kinderen niets nalatende, +dan een goeden en geachten naam. + +Van een anderen aard waren de vervolgingen door Robert Estienne +ondergaan, die, wegens een grieksche vertaling van den Catechismus +van Calvijn, zich de vijandschap van de Sorbonne op den hals haalde, +maar uit Frankrijk ontsnapte, te Genève een drukkerij oprichtte (1551) +en deze dienstbaar maakte aan de zaak der Hervorming. Twintig jaren +was hij met de Sorbonne in strijd geweest; meer dan eens dreigde +hem de mutsaard, nu eens omdat hij den bijbel in groot formaat had +afgedrukt, dan eens omdat hij een kleiner uitgave gegeven had van +het Nieuwe Testament. + +Grooter onheil stond Dolet te wachten. Steven Dolet werd in Orleans +geboren, in het jaar 1509. Na de hoogeschool van Parijs bezocht te +hebben, ging hij naar Padua en bracht er zijne studiën ten einde. Drie +jaren later werd hij secretaris bij den ambassadeur te Venetië, Jean +de Langeac, en volgde de lessen van Battista Egnazio over Cicero +en Lucretius. In 1532 vinden wij hem te Toulouse. Hij studeert er +in de rechten en is er het hoofd der partij, die voor de verboden +studentenvereenigingen ijvert, ter oorzake waarvan hij gevangen +gezet wordt. Door den bisschop van Rieux verlost werd hij nu bij de +eene partij even geliefd als bij de andere gehaat. Hij spaarde zijne +vijanden niet en werd uit Toulouse gebannen. Dolet toog nu naar Lyon, +waar hij zijne Commentaires de la langue Latine liet drukken, een +veel omvattenden arbeid, waaraan hij, van zijn zestiende jaar af, +zijn tijd, zijn rust, de genoegens der jeugd en zijn gezondheid had +opgeofferd. De jeugdige schrijver droeg zijn werk op aan Frans I, +aan wien hij te Mons werd voorgesteld. De Koning nam hem in zijne +bescherming en verleende hem zelfs het privilege van te mogen drukken +en te laten drukken alle boeken, die hij schrijven of vertalen mocht. + +Een nieuw avontuur maakte dat hij deze hooge bescherming wel noodig +had. Zijne vijanden zonden een moordenaar op hem af, en toen deze +op hem aanviel, werd hij door Dolet gegrepen en gedood. Beschuldigd +van moord, werd hij nauwelijks verhoord, en zonder Frans I ware hij +misschien toen reeds uit het land der levenden verdwenen. + +Dolet, die zich de ondersteuning van den Koning waardig wilde maken, +besloot nu zelf aan het drukken te gaan. »Ik zal met alle macht," +zoo verzekerde hij, »den schat der letterkunde vermeerderen; ik zal +de afgestorven zielen der Ouden aan mij verbinden door hunne werken +met de meeste zorg te drukken. Ook zal ik mijn pers dienstbaar maken +aan de geschriften mijner tijdgenooten. Maar evenzeer als ik de +meesterstukken zal aannemen, evenzeer zal ik het onwaardig geschrijf +afwijzen van krabbelaars, die de schande zijn hunner eeuw." + +Hij gaf nu verscheidene goede boeken uit met voorredenen. Die voor +Plato's »Samenspraken" bestaat uit een welsprekend gedicht, aanvangende +met de woorden: + + + »Al lang genoeg geleefd in 't duister!" + + +Zijne drukken voeren als zinnebeeld of wapen een bijl of snoeimes, +gehouden door een hand, die uit een wolk te voorschijn komt en die +een tak van een knoestigen boom schijnt te willen afsnijden. Op de +fransche boeken leest men daarbij: »Bewaar mij, o Heer! voor der +menschen laster!" + +Dolet gaf zich geheel aan zijn drukkerij over, maar zijne vijanden +hielden niet op hem te vervolgen. In 1542 werd hij van zijn vrijheid +beroofd, onder voorwendsel dat hij kettersche boeken uitgaf. Vijftien +maanden lang zuchtte hij in den kerker en nog eens dankte hij zijn +vrijheid aan 's Konings gunst. + +Den 14den Februari 1543 leverde een vonnis van het Parlement van +Parijs dertien zijner werken aan de vlammen over, als bevattende een +vervloekte, verderfelijke en kettersche leer. Ried de voorzichtigheid +tot de vlucht, de vaderlandsliefde en het goed geweten hielden +hem tegen. Hij verdedigde zich met het wapen van den spot, en deze +Rabalais onder de uitgevers wist uitermate goed met dit wapen om te +gaan. De uitgever wreekte den schrijver. + +In November 1544 vergaderde de Theologische Faculteit van Parijs, +behandelde de uitgaven van Dolet en vond in een vertaling van Plato's +»Axiochus" aan Socrates het woord toegekend: »Na den dood zijt gij +niets." Deze zinsnede werd voor kettersch verklaard, als zijnde met +opzet en tegen Plato's bedoeling verkeerd vertaald. Nu werd Dolet als +hereticus relapsus (een ten tweede male tot dwaalleer vervallen ketter) +op de pijnbank gebracht, tot een nuttig onderwijs voor zijne makkers, +zooals het in het vonnis luidt, en vervolgens geworgd en verbrand op +den 8sten Aug. 1546. [2] + +Maar wat men Gutenberg of Dolet ook mocht aandoen en hoe veel +boeken men vonnissen en verbranden mocht--het licht scheen er maar +te helderder door, geweld en domheid stelden er zich maar te meer +door ten toon. + + + + + + + + +HOOFDSTUK VI. + +DE WEG DER WETENSCHAP. + + +Niet steeds heeft de wetenschap de haar betamende plaats ingenomen +in het rijk der kennis. Zeer langen tijd zijn hare rechten verkort, +is haar onderwijs versmaad, zijn hare beginselen miskend; eeuwen +lang is haar voortgang moeielijk geweest en traag. Dit komt hierdoor +dat de menschelijke geest niet altijd de kunst heeft verstaan van +de natuur te raadplegen en haar langs den weg der ervaring uit te +hooren. Tot op de Renaissance was de wetenschap onderworpen aan het +uiterst verwaand gezag der school, en waar zij eigen leven zocht, +viel zij onder de mokerslagen der vervolging. Copernicus, als hij zich +verwijdert van de denkbeelden van zijn tijd en, tegen de Kerk in, +verklaart dat de aarde zich wentelt rondom de zon, Galileï, als hij +der menschheid het aangrijpend schouwspel vertoont van den loop der +sterren, hebben daarmede een groote omwenteling veroorzaakt in den +gang der wijsbegeerte. De wereld zag in, dat zij op den verkeerden +weg was, waar zij de waarheid wilde vernemen van menschen, die haar +even weinig kenden als zijzelve. Het werd haar openbaar dat men les +moest gaan nemen bij de natuur, die den geduldigen onderzoeker loont +met hare schoonste openbaringen. Galileï met zijn kijker naar den +sterrenhemel gekeerd, ziedaar een gebeurtenis van belang. De wijze +houdt op met te zweren bij oude meesters; de nieuwe wijsbegeerte opent +het tijdperk van de wetenschap der ervaring en de geesten worden vrij. + +Gedurende de middeleeuwen ging de wetenschap gebogen onder het juk van +de scholastiek, die bekrompen en armelijke poging om datgene, wat de +Kerk leerde, langs wetenschappelijken weg te bewijzen. Thans verkondigt +de wetenschap hare uitkomsten, hare gissingen, hare overwinningen vrij +en ongedwongen, en wie iets nieuws gevonden heeft, heeft slechts met +de feiten te voorschijn te komen en 't is genoeg. Maar zoo is het +niet altijd geweest en de nieuwe denkbeelden zijn met het bloed van +martelaars ingewijd. + +Baco en Cartesius hebben den zuiver wetenschappelijken weg voor ons +geopend. Zij zijn de scheppers dier gezonde logica, die ons leert hoe +onzen geest te besturen, zal zij de waarheid vinden. Cartesius heeft +de onafhankelijkheid uitgeroepen van het oordeel, toen hij leerde +dat men niet als waar moest aannemen wat men niet klaar en scherp +als waarheid had begrepen. + +Dit denkbeeld, naar onze beschouwing zoo eenvoudig, scheen vroeger ten +eenenmale gruwelijk. Zich op de ervaring der zinnen of op de rede te +beroepen tegenover een uitspraak van Aristoteles en de voorschriften +van de Kerk--welk een zonde! Zoo plantten zich de dwalingen en de +vooroordeelen voort van geslacht tot geslacht. + +Waagde een sterrekundige te beweren dat hij vlekken had gezien in de +zon, even zeker als hij vlekken zag op het papier, dan antwoordde +men hem: »dat kan niet zijn; onze leeraars onderwijzen ons anders, +namelijk dat de dagvorst onbesmet is, eeuwig rein." + +De groote beweging die in den tijd der Renaissance in de wijsbegeerte +plaats vond, werd in de 13de eeuw voorbereid door een man, even +vernuftig en geestrijk, als rampspoedig, met name Rutger Baco. Deze +beroemde engelsche monnik toch is inderdaad de eerste wijsgeer +geweest, die opgekomen is tegen de dwalingen der scholastiek. »Was +ik de eigenaar van al de boeken van Aristoteles, ik zou ze allen +verbranden," zeide hij. »Want men doodt er zijn tijd mee en zij dienen +tot niets anders dan om de dwaling te verbreiden en de onwetendheid +te vermeerderen." Zich aldus over Aristoteles uitlatende had hij +minder den wijsgeer der oudheid zelven op het oog, dan de eigenaardige +aristotelische leer der middeleeuwen. + +Rutger Baco werd te Ilchester in het graafschap Sommerset geboren, in +het jaar 1214, volbracht zijn eerste studiën te Oxford, kwam daarna +te Parijs studeeren, werd er doctor in de godgeleerdheid en zag +zich opgenomen in de orde der Franciskanen. Zijn voorliefde voor de +natuurwetenschappen en voor het vrije onderzoek kwam hem toen reeds +op vrij wat onaangenaamheden te staan van de zijde zijner dweepzieke +ordebroeders. Baco legde zich eerst op het Latijn, het Grieksch, +het Hebreeuwsch en Arabisch toe, ten einde de oude schrijvers in het +oorspronkelijke te kunnen lezen. Dit belette hem niet de mathesis, +sterrekunde, natuurkunde en chemie te beoefenen en in het kort zich +vertrouwd te maken met al de takken der wetenschap. Hij raadpleegde +daarbij allermeest de ervaring en verbreidde zijne gezonde leer onder +de vele leerlingen, met wie hij in betrekking stond. Zijn werkzaamheid +en zijn scherp verstand maakten hem weldra vermaard. Te Parijs stond +hij bekend als le docteur admirable, en hij maakte zich dien naam +waardig, zoowel door het aantal als door het hooge belang zijner +ontdekkingen op elk gebied van wetenschap. Baco was de eerste, die de +fouten der juliaansche tijdrekening ten opzichte van het zonnejaar +ontdekte. Hij reeds stelde paus Clemens IV de verandering voor, die +eerst drie eeuwen na zijn dood tot stand gekomen is. Hij was de eerste, +die de eigenschappen onderzocht der bolle en der holle glazen, brillen +sleep en de leer van den teleskoop te berde bracht. Zoo hij al niet +in eigenlijken zin het kruit heeft uitgevonden, welks vervaardiging +voor vijftig jaren reeds beschreven was, hij gaf toch het middel aan +de hand om het gehalte daarvan te verbeteren, daar hij de middelen +aanwees om het salpeter te zuiveren, dat, zooals men weet, een van +de hoofdbestanddeelen er van uitmaakt. + +Deze belangrijke zaken maakten dat hij de beschuldiging van tooverij +moeielijk kon ontgaan. In de verbeelding des volks werd hij de held +van allerlei wonderverhalen. Men hield hem voor een duivelskunstenaar +en hij had, zeide men, een metalen hoofd vervaardigd, dat de toekomst +wist te voorspellen. Zijne dweepzieke kloosterbroeders deden hem +allerlei kwellingen aan, en het hoofd zijner orde verbood hem zijne +geschriften mede te deelen aan wien ook, op straffe van op water en +brood te worden gezet. Niettemin hield Clemens IV, nieuwsgierig naar +zijne wonderbare uitvindingen, hem de hand boven het hoofd. Door de +goede zorgen van een zijner meest getrouwe leerlingen, deed Baco den +Paus het handschrift toekomen van zijn werk Opus Majus, en later dat +van zijn brief over les Oeuvres secrètes de l'Art et de la Nature. + +Zijne werken bevatten een ongekenden rijkdom van kundigheden. Zijn +Opus Majus omvatte bijna alle mogelijke wetenschappen, de +kennis der talen niet uitgezonderd. Men vindt er onder anderen +de beginselen in der gezichtskunde, de leer der brandspiegels, +allerbelangrijkste opmerkingen over de straalbreking, een verklaring +van den regenboog. Men vindt er ware onthullingen in, die blijk geven +van een zoo buitengewoon doorzicht, dat men hem soms met een zeker +voorgevoel van de toekomst begiftigd zou wanen. Van het kruit zegt hij, +dat men er een stad of een leger mee zou kunnen vernielen. Spreekt +hij van de natuur- en werktuigkunde, dan lijkt hij stoommachines +en spoorwegen te beschrijven en de mogelijkheid te onderstellen van +zich in de lucht te kunnen opheffen. Men zou, zegt hij, werktuigen +kunnen vervaardigen, waarmee men de grootste schepen sneller zou doen +loopen, dan wanneer een gansch garnizoen aan de riemen zat. Men zou +rijtuigen zonder behulp van trekdieren met ongehoorde snelheid kunnen +voortbewegen. Men zou ook machines kunnen vervaardigen, waarmee men, +als met vleugels, zich in de lucht zou kunnen verheffen. + +Het Opus Majus schittert met nog hooger glans. Men vindt er een +hoofdstuk in over de kunst van waarnemen. Het waarnemen, het nemen +van proeven, wordt er beschouwd als de hoogste sport op den ladder +der wetenschappelijke hulpmiddelen. Slechts door waarneming kunnen +scheikundigen en natuurkundigen tot groote ontdekkingen komen. 't Is +waar, dat Baco, na zich in de hooge sferen der wijsbegeerte te hebben +verheven, verdwaald raakt in de vooroordeelen van zijn tijd; hij +gelooft dat er middelen zijn om de edele metalen te vermenigvuldigen +en het leven te verlengen; maar niemand vergete dat hij leefde in de +dertiende eeuw. + +De inbreuk, door Baco gemaakt op de kloosterregelen, de domme en +nijdige haat, die tegelijk met zijn roem aanwies, moesten noodlottig +voor hem zijn. Men wist dat de Paus hem beschermde, en de aanvallen, +waaraan hij bloot stond, werden in de beginne altijd een weinig +ingetoomd, maar toen Clemens IV kwam te sterven ging het met woede op +hem los. In 1278 klaagden de Franciskaners hun medebroeder als een +sterrewichelaar aan, die zijn ziel aan den duivel had verkocht. Te +vergeefs was het, dat Baco trachtte zich te rechtvaardigen; de +aanklacht van tooverij en magie beantwoordde hij met een brief: +de nullitate magiae. »De zaken gaan uw verstand te boven," zoo +schrijft hij, »en daarom noemt gij ze duivelskunstenarijen. Maar wat +baat er tegen de verblinding van bijgeloof en dweperij?" De werken +van Baco werden veroordeeld als bevattende »gevaarlijke en verdachte +nieuwigheden." De arme schrijver moest voor zijn vernuft en zijn geest +boeten met een gevangenschap van 15 jaren. Toen hij goed en wel door +de smart verteerd, door zijn gevangenschap ondermijnd, door zwakte +en kwalen uitgeput was, gaf men hem de vrijheid weder. De ongelukkige +grijsaard sleepte zich voort en kwam in zijn vaderland aan, om er te +sterven. Hij moet zich wel diep ongelukkig hebben gevoeld, wanneer het +waar is dat hij op zijn doodsbed de klacht heeft geslaakt: »Het berouwt +mij zooveel moeite ten beste te hebben gegeven aan de wetenschap!" + +Baco was zijn tijd een paar eeuwen vooruit. Zijn roem gaf aan zijn +leer zekere ruchtbaarheid; maar eigenlijke op- en navolgers vond +hij eerst, toen de boekdrukkunst de waarheid vleugelen gaf. Eerst de +wijsgeeren toch der 16de eeuw begonnen door middel dezer gezegende +kunst de geesten te vormen, het vrije onderzoek voor te bereiden en +onder zwaren strijd en bittere worsteling der menschheid haren Baco +waardig te maken. + +Aan dien strijd heeft Ramus (Pierre La Ramée) een groot aandeel +gehad. Na met schitterenden uitslag meester in de zeven vrije kunsten +te zijn geworden, gaf hij te Mans openbare lessen o. a. in de logica en +stelde zich tot taak de beginselen dier wetenschap te herzien. Zijne +werken werden door de theologische faculteit te Parijs veroordeeld, +en men ging zoo ver van hem naar de galeien te verwijzen, welk vonnis +evenwel niet ten uitvoer werd gebracht; maar wel werd hij voor een +weetniet, een onbeschaamde, een kwaadwillige, een onruststoker +uitgemaakt, en wel werd hem het lezen en schrijven onmogelijk +gemaakt. In 1551 tot hoogleeraar benoemd, is hij beurtelings afgezet +en hersteld, uit Parijs gebannen en weer naar Parijs teruggekeerd. Hij +bevond zich in deze stad, gedurende den vreeselijken Bartholomeus-nacht +en van protestantsche gevoelens verdacht, werd hij door zekeren +Charpentier, een dwepend katholiek, als een gevaarlijk hugenoot +aangewezen, bestolen en vermoord, waarna zijn lijk uit het venster +geworpen en op gruwelijke wijze verminkt en mishandeld werd. Ook hij +had het zijne bijgebracht tot de vrijmaking van den geest, ook hij, +een Luther op het gebied der wetenschap, was een hervormer. + +Nevens hem vinde hier Giordano Bruno vermelding, een der groote +strijders voor het vrije denken, een man vol geleerdheid, kennis +en verbeeldingskracht. Hij werd te Napels geboren, omstreeks het +midden van de 16de eeuw. Na tot de orde der Dominikanen behoord te +hebben, begaf hij zich naar Genève, daar zijn twijfelingen aangaande +de kerkleer en zijne spotternijen tegen de monniken hem het verblijf +onmogelijk maakten in het land der Heilige Inquisitie. Hij omhelsde het +protestantisme, kwam te Parijs, waar hij de wijsbegeerte onderwees, en +bestreed de school van Aristoteles. Engeland, Duitschland doorreisde +hij, overal zijne geschriften als uitstrooiende. Toen greep het +verlangen, om zijn vaderland weder te zien, hem aan, en bleef hij +een paar jaren te Venetië vertoeven. De Venetianen leverden hem +uit aan de Inquisitie en deze zond hem naar Rome. Veroordeeld, om +levend verbrand te worden, riep hij, in verheven kalmte van geest, +zijn rechter toe: »Over het vonnis, dat gij daar uitspreekt, staat +gij waarschijnlijk meer verlegen dan ik." In Februari 1600 stierf +hij in de vlammen. Giordano Bruno hield het heelal voor oneindig +en onmetelijk. Hij geloofde dat er meer dan één wereldstelsel was +en nam de verdediging op zich van de leer van Copernicus. Dit was +zijn misdaad. + +Een ander slachtoffer der geestelijke onverdraagzaamheid was +Campanella, een Napolitaansch leeraar der wijsbegeerte, hervormer der +wetenschap en verdediger van Copernicus. Twintig jaren leefde hij +in boeien en de vreeselijkste folteringen, die wij in een akeligen +droom ons voor den geest kunnen stellen, deed de Inquisitie hem aan, +en doorstond hij, soms veertig uren achtereen. De meest gezochte +beschuldigingen werden tegen hem aangevoerd, de wreedste folteringen +hem aangedaan; maar hij week niet. Paus Paulus V vroeg zijn vrijspraak +van Filips III. Deze was onverbiddelijk. Eerst bij diens dood kon +Campanilla den kerker verlaten. Nu begon hij zijn strijd op nieuw, en +zoo hij thans onder de hoede van Paus Urbanus VIII en den kardinaal van +Richelieu rustig kon werken, zoo hij Cartesius in Holland kon bezoeken +en op zijn zeventigste jaar te Parijs rustig den adem uitblies, +wie had, als hij, dat leven ontworsteld aan duizend dooden, wie had, +als hij, zijn eigen leven zich zoo dubbel verdiend? + +Terwijl deze wijsgeeren zoo dapper streden, bracht een groot werkman +de wetenschap der ervaring in praktijk, en leverde, door de uitkomst +van zijn arbeid, een zichtbaar getuigenis voor de degelijkheid der +nieuwe wijze van onderzoek. + +Palissy zag het levenslicht in het begin van de 16de eeuw, in de +nabijheid van het stadje Biron, tusschen de Lot en de Dordogne. Van +zijn jeugd is weinig bekend, maar dit weet men, dat hij al vroeg de +Pyreneën, Vlaanderen, de Nederlanden, de Ardennen en de Rijnoevers +bezocht, als zwervend gezel glazen slijpende, maar bovenal allerlei +natuurkundige bijzonderheden nagaande, bergen, bosschen, steengroeven, +mijnen, grotten bezoekend. + +In zijn vaderland teruggekeerd, vestigde Palissy zich te Saintes +en trad aldaar in het huwelijk. De zorgen voor zijn gezin drongen +hem zich met al zijn kracht toe te leggen op het vervaardigen dier +aardewerken met glazuursel, die zijn naam zoo beroemd zouden maken. + +Bernard Palissy verhaalt dat het aanschouwen van een schoon stuk +verglaasd aardewerk hem op het denkbeeld bracht het geheim te zoeken, +volgens hetwelk deze kunstgewrochten vervaardigd werden. Hij had +een echt kunstgevoel, smaak voor de schilderkunst, en zette zich aan +het werk. Zonder zich er aan te storen dat hij geheel onbekend was +met de verschillende soorten van kleiaarde, ging hij aan het zoeken, +als een man, die in den blinde tast. De geschiedenis van dit zoeken en +van den arbeid en het geduld, door Palissy hieraan besteed, vormt een +waren heldenzang. De bladzijden, door hem zelven aan dit onderwerp +gewijd, zijn geschreven in een stijl, een Montaigne waardig. Zij +houden ons het opmerkelijk schouwspel voor van den uitvinder, zooals +hij strijdt met het onbekende, en leveren een verheven voorbeeld van +wat het genie vermag, als nauwkeurige waarneming en noeste vlijt de +handen ineenslaan. + +Palissy nam proeven met een groot aantal verschillende stoffen, +maar zonder gevolg. »Na meer dan eens misgegrepen en veel kosten +gemaakt en veel vergeefschen arbeid verricht te hebben," zoo verhaalt +hij zelf, »ging ik maar steeds voort, met opoffering van veel geld +en tijd, nieuwe stoffen te stampen en te malen en nieuwe ovens te +vervaardigen." Niet gansch in den blinde willende zoeken, legde +Palissy zich allereerst toe op het verfraaien en volmaken van het +witte glazuursel, zich voorbehoudende het gekleurde te zijner tijd +te laten volgen. + +Gedurende twee achtereenvolgende jaren reist hij onophoudelijk heen +en weer tusschen zijn woning en de nabijgelegen glasblazerijen, +en om dit heen en weer loopen uit te winnen, neemt hij het besluit +zich een oven te bouwen, zooals de glaswerkers die gebruiken. Niet +dan met de grootste moeite bouwde de wakkere uitvinder zich dezen +oven. Hij had geen middelen om een knecht te bekostigen en metselde +met eigen hand, mengde de kalk, putte het water, droeg de steenen +aan op zijn schouders. + +Na het fornuis te hebben afgemaakt, moet hij het glazuursel +vervaardigen. Zes dagen en zes nachten blijft hij voor het vuur, +dat hij altijddoor brandend houdt. Daar zal 't gelukken! Maar het +hout is opgebrand, hij heeft niets meer. Nu moeten de tafels, de +planken van zijn huis er aan. Ach, velen, die beter gedaan hadden +zoo zij hem met beide handen hadden geholpen, lachten hem uit, en +liepen de stad in, schreeuwende dat hij zijn huis verbrandde en dat +hij gek geworden was. Hiermee verloor hij niet alleen het vertrouwen +zijner medeburgers, maar men ging verder en zei dat hij valsche munt +sloeg. De arme man, met schulden beladen, met twee jonge kinderen +tot zijn last, liep daarheen, gansch ter nedergebogen als iemand, +die zich niet weet te bergen van schaamte. »Intusschen," zoo voegt +de held er bij, »de hoop begaf mij niet; zij hield mij staande, zij +deed mij zelfs zoo dapper voortgaan met mijn werk, dat ik mij soms +lachend kon bezig houden met de menschen, die mij kwamen bezoeken." + +Weldra zou hij slagen, maar ten koste van hoeveel ellende zou dat zijn! + +»Ik werd," zoo schrijft hij, »bezocht door nog een ander verdriet, +namelijk dit: dat door hitte, vorst, wind, regen en drup het grootste +gedeelte van mijn arbeid bedierf, nog voordat het gebakken werd. Ik +moest dus hout, latwerk, pannen en spijkers leenen, om mijn werk +behoorlijk onder dak te brengen. Ik brak af wat ik gebouwd had, +om het beter op te bouwen, maar werd natuurlijk braaf bespot door +handwerkslieden, schoenmakers, gerechtsdienaars, zaakwaarnemers, +oude vrouwtjes en allerlei ander volk, te dom om te begrijpen dat ik +een ruime werkplaats noodig had. Ik deed niets anders dan afbreken +en opbouwen, zeiden zij. In plaats van medelijden met mij te hebben, +verguisden zij mij, wanneer zij zagen hoe ik het geld, zoo noodig +tot het levensonderhoud, voor mijne proeven besteedde. Niet wetende, +waarmee ik mijne fornuizen tegen weer en wind zou beveiligen, ben +ik jaren lang bloot gesteld geweest aan regen en onweer, zonder +vertroosting of ander gezelschap dan de nachtuilen ter eene en de +huilende honden ter andere zijde. Soms bliezen de stormen zoo verwoed +boven en beneden in mijne fornuizen, dat er niets mee te doen was en al +mijn werk verloren ging. Soms legde ik mij te middernacht of bij het +krieken van den dag te slapen. Ik zag er dan uit, alsof ik door al de +goten van de stad gesleept was, en wanneer ik mij naar mijn slaapplaats +begaf, strompelde ik, zonder licht, voorwaarts, van den eenen kant +naar den anderen vallend, als iemand, die bevangen is van den wijn." + +Ondertusschen kwam Palissy zijn doel al nader en nader. De dag brak +aan, waarop zijn prachtig aardewerk en zijne beelden naar waarde +werden geschat. De Connétable de Montmorency beschermde nu den +pottebakker. Catharina de Medicis liet hem naar Parijs komen. Toen +bewoonde Bernard Palissy de Tuileriën en werd hem de verfraaiing +opgedragen der koninklijke kasteelen. + +De fransche kunstschool schitterde onder de hoede van Frans I in al +haar glans; Jean Goujon, Pierre Lescot, Germain Pilon, Ducerceau +wedijverden met Leonard da Vinci, Primaticcio, André del Sarto, +Benvenuto Cellini. Bernard Palissy, zoo versch uit de provincie te +midden van zulke meesters optredende, nam, als zij, een voorbeeld +aan de meesterstukken der Italiaansche kunst. Hij vervaardigde een +menigte verglaasde vazen, die als sieraden gebruikt werden in tuinen, +bij fonteinen, in gangen en portalen. Weldra was hij bezig aan het +verfraaien van de Tuileriën, die Catharina de Medicis had laten bouwen. + +Hij wijdde zich tegelijkertijd ook nog aan andere bezigheden, die +hem tot den eersten leeraar stempelden in de geschiedenis van de +natuur en tot den stichter der nieuwere kennis omtrent onze aarde. Op +zijne reizen had hij overal bij voorkeur de rotsen onderzocht en +fossilen opgezameld, volgens zijne tijdgenooten slechts onbeduidende +indrukselen, voorwerpen zonder waarde of beteekenis, het aanzijn +dankende aan het een of ander toeval, een speling der natuur. + +De eenvoudige pottebakker, die Latijn noch Grieksch kende, riep +de geleerden en de wijsgeeren tot zich en durfde ten aanschouwen +van geheel Parijs de stelling te opperen, dat de fossile horens en +schelpen wel degelijk horens en schelpen zijn, dat zij indertijd +door de zee zijn neergelegd ter plaatse, waar zij nu gevonden worden, +en dat wezenlijke dieren, visschen vooral, aan den zachten steen de +indrukselen gegeven hadden, die er in zijn waar te nemen. + +Palissy verzamelt die voorwerpen, die hij voor zijne bewijsvoering +noodig heeft; schikt naar wetenschappelijke orde de kristallen +en fossile voorwerpen, die hij op zijne reizen heeft verzameld, +en sticht aldus in 1575 het eerste kabinet van natuurlijke +geschiedenis. De lessen, die hij daarbij gaf, waren zeer gezocht +en duurden tot 1584. Zijn verzameling merkwaardigheden trok vele +nieuwsgierigen. Met die bewijsstukken bij zich, voelt Palissy zich +sterk en onoverwinnelijk; hij kan aan al de bitterheden en aan al +de vooroordeelen der wereld het hoofd bieden; hij staat den naijver +en de blinde woede, en roept zegevierend uit: »Ga nu uwe latijnsche +wijsgeeren halen, om tegen mij te getuigen!" + +Bernard Palissy heeft zijne werken in den vorm van Samenspraken +geschreven. In een van deze voert hij twee denkbeeldige personen +op: Theoretica, die de scholastiek voorstelt, een domme, onleerzame +schoolmeester, die met zijn dwaze antwoorden uw medelijden opwekt, +en Practica, die onophoudelijk de zwaarwichtige redeneeringen van +zijn tegenstander overhoop werpt. Met welk een vernuft, welk een +kleur, welk een losheid vermeit hij er zich in de oude denkbeelden +te bestrijden. Dit onnavolgbare werk is een der groote letterkundige +gedenkstukken van de 16de eeuw. Aan vuur, geestdrift en welsprekendheid +paart Palissy gezonde redeneering, en steeds maakt ernstige waarneming +den grondslag uit zijner overtuigingen. Het volgende mag hierbij ten +voorbeeld strekken. Na uitvoerig te hebben aangetoond dat de steenen +niet groeien, wat men in zijn tijd algemeen geloofde, gaat hij voort: + +Theoretica. En waar hebt gij dit nu weer geleerd? In welk boek, +op welke school ter wereld kunt gij gehoord hebben wat gij daar zegt? + +Practica. Ik heb geen ander boek gebruikt, dan de hemel en de aarde, +die bij allen bekend is, en 't is aan allen gegeven dit schoone +boekwerk te lezen. Ik nu heb in dit schoone werk gelezen en de aardsche +dingen beschouwd. + +De »Discours admirables" van Palissy lezende verbaast gij u over de +nieuwheid en de keur van zijne opmerkingen, zoowel waar zij betrekking +hebben op de bergen, of den grond, of de steenen, wier vorm, kleur, +gewicht en dichtheid door hem met ijver onderzocht worden. Kristallen, +druipsteenen, versteend hout, fossilen, mergel, schelpzand, alles +is zijn prooi. De meest belangrijke vraagstukken durft hij aan en +overal opent hij de stoutste en treffendste gezichtspunten, overal +spreekt het genie, als door een bovennatuurlijke openbaring, uit wat +door latere eeuwen zal worden bezegeld en vastgesteld. + +In zijn »Discours sur la nature des Eaux et Fontaines" geeft Palissy +het middel aan om water door middel van pompen, buizen en leidingen +van de eene plaats naar de andere op te voeren; hij behandelt er de +minerale wateren, schrijft hun warmte toe aan een onderaardsch vuur, +dat onophoudelijk brandt, wijdt uit over de kracht van den stoom +en het eigenaardige belang dezer kracht, die nog zoo weinig bij de +menschen bekend is en van wier vermogen hij zich vergewist heeft, niet +door middel van boeken, maar door middel van een waterketel. Volgens +hem ontstaat het bronwater door het doorzijgen van het regenwater; +ook heeft hij een volkomen afgewerkte leer omtrent de verdere vorming +van bronnen en wellen. Hij leert hoe men in navolging van de natuur +kunstmatig fonteinen kan doen springen, »als men maar het voorschrift +van de oppersten waterwerker volgt." + +In het volgende stuk van zijn Traité de la Marne vertoont Palissy +zich als de ware uitvinder der artesische putten. + +»Het komt mij voor," schrijft hij, »dat een goede schroef of boor +sommige meer weeke gesteenten gemakkelijk doorboren zou, en dat men +langs dezen weg mergelgrond zou kunnen vinden en water om putten te +maken, welk water dan ook wel eens hooger kon stijgen dan de plaats +waar de boor het gevonden heeft. Immers kan het water wel van hoogere +plaatsen afkomen dan die, waar men de boring bewerkstelligt." + +Als natuurkundige, scheikundige, landbouwkundige ziet Palissy al de +groote wetenschappelijke vraagstukken van zijn tijd onder de oogen; +hij laat er den glans op schijnen van zijn gezond verstand en zijn +oordeelkundig onderwijs. + +Als scheikundige verheft deze voorstander der wetenschappelijke +proefneming zich verre boven al het ijdel zoeken naar den zoogenaamden +Steen der Wijzen; verre boven de alchimisten staande toont hij aan, +langs welke wegen zij de menschen in den waan brengen van lood in +goud of zilver te kunnen veranderen. Den geneesheeren beveelt hij +aan meer kennis te nemen van hetgeen zich in de natuur voordoet; aan +de landbouwers geeft hij den raad, dat zij hun land zullen bemesten +en wijst hun het nut aan van de mergel, terwijl hij hun raadt de +bosschen te sparen. »Als gij alle bosschen hebt omgehouwen," zegt +hij, »moeten alle kunsten blijven stil staan en de handwerkslieden, +als Nebukadnesar, gras eten." + +Terwijl Palissy zijn eeuw met zijne werken verrijkte, werd Frankrijk +verscheurd door binnenlandschen krijg. De pottebakker had, te +midden zijner grootste beproevingen, het Protestantisme omhelsd, en +gedurende de bekende godsdienstoorlogen was hij van kerker naar kerker +gesleept. Dank zij de gunst van Catharina de Medicis, ontsnapte hij +aan de gruwelen van den Bartholomeusnacht; maar die gunst kon niet +duren. Toen de Ligue zich in 1588 van Parijs had meester gemaakt, +werd de grijze Palissy in de Bastille gevangen gezet. Mathieu de +Launay eischte dat deze Calvinist onmiddellijk naar het spectacle +public (den openbaren dood) zou worden geleid. Gelukkig wist de hertog +van Mayenne te bewerken dat zijn proces ten minste nog eenigen tijd +werd uitgesteld. + +Palissy bleef steeds aan zijne overtuiging getrouw. Eens kwam Hendrik +III hem in de Bastille een bezoek brengen, in gezelschap van den +graaf de Maulevrier. + +»Mijn goede vriend," zeide de Koning, »'t is nu al vijf-en-veertig +jaren dat gij mij en mijne moeder dient. Wij hebben u vergund bij ons +te verkeeren en uw godsdienstig geloof te belijden; maar nu word ik +zoowel door de Guises als door mijn volk dermate gedrongen, dat ik u +wel moet loslaten en u aan uwe vijanden overgeven, zoodat gij morgen +zult verbrand worden, wanneer gij u niet bekeert." + +»Sire!" antwoordde de grijsaard, »ik ben bereid mijn leven te +geven voor de glorie van God. Gij hebt mij al dikwijls gezegd dat +gij medelijden met mij hadt, welnu, ik heb medelijden met u, die u +»dwingen" laat. Dat is geen taal voor een koning, en zoo iets zoudt +gij, noch de Guises, noch heel uw volk op mij vermogen, want ik ben +niet bang voor den dood." + +Eenigen tijd later, in 1589, blies de brave man in een der hokken +van de Bastille den laatsten adem uit. + +Wat al edele en wijze mannen zouden wij Palissy ter zijde kunnen +stellen: André Vesale, de vader der dierlijke ontleedkunde, +Ambroise Paré, de groote heelkundige, Paracelsus, de voortreffelijke +scheikundige. Doch wij gaan deze voorbij om ons op te houden bij +Michel Servet. + +Michel Servet werd in 1509 in Arragon geboren, studeerde in de rechten +te Toulouse en mengde zich in de godsdiensttwisten van zijn tijd. Te +Straatsburg wekte hij de verbazing des eenen en de verontwaardiging +des anderen op, want zijne leeringen waren bij uitstek vrijzinnig, +zoodat hij door zijne tegenstanders »die ondeugende en vinnige +Spanjool" genoemd werd. In Duitschland wekten zijne Samenspraken, +waarin kerkelijke leerstukken besproken werden, zulk een ergernis, +dat hij zich achter den aangenomen naam van Michel de Villeneuve +moest verschuilen en zoo naar Frankrijk uitwijken. + +Te Parijs verwierf hij zich den graad van doctor in de medicijnen, +en maakte hij een grooten opgang zoowel met zijne lessen als met +zijne werken. Tot zijn ongeluk--ontmoette hij Calvijn en daagde hem +uit tot een soort van twistgesprek, waarbij de eerste zaden gestrooid +werden van die vijandschap, die tot zoo vreeselijken strijd klimmen +zou. Onrustig van aard, vestigde Servet zich achtereenvolgens +te Parijs, te Lyon, te Charlieu, te Avignon, waar hij tegelijk +geneeskundige en corrector bij een drukkerij was. Voortdurend +bezig met godgeleerde zaken, wilde hij Calvijn tot zijne meeningen +overhalen, gaf een groot werk uit, la Restitution du Christianisme, +en prikkelde zijn tegenstander tot steeds heftiger ergernis. Servet +was, als Calvijn, protestant; maar hij was, wat wij in onze dagen een +»liberaal" zouden noemen, zoodat Calvijn besloot Servet's boosheden +voor goed te stuiten. Hij gaf aan de Inquisitie stukken tegen hem +in handen. Wel wist Servet te ontkomen, maar hij waagde zich in +Genève en viel daar zijn fellen en onverbiddelijken tegenstander in +handen. Calvijn liet hem gevangen nemen en leidde in eigen persoon +het rechtsgeding, waarbij zijn tegenstander ter dood veroordeeld werd. + +Den 27sten October 1553 werd Servet als ketter levend verbrand. Hij +was vier-en-veertig jaren oud. Terwijl hij naar den brandstapel ging, +werd hij door Farel, die hem in zijn laatste oogenblikken bijstond, +vermaand, dat hij zijne dwalingen zou herroepen, maar de wijsgeer +bleef onverzettelijk. Hij ging moedig en met vasten tred op den +brandstapel af, en toen de vlammen hem omhulden, hoorde men hem een +hartverscheurenden kreet slaken. + +Zooveel zeker had de groote Spinoza niet te lijden, die ons thans +een oogenblik zal bezig houden. Toch werd ook zijn vrede door de +menschen verstoord. Deze beroemde wijsgeer, die zich verdiepte in de +groote vragen omtrent het bestaan van God, het wezen van den mensch, +het karakter der deugd, die in zijn »Ethiek" of »Zedeleer" zulke +verhevene beginselen uitsprak, de verwezenlijking van den mensch en van +het menschelijke zocht in het zoeken en het kennen van het goddelijke, +die de deugd zelve als den waren staat der zaligheid beschreef, is niet +om niet beroemd geworden. Spinoza werd 24 November 1632 te Amsterdam +geboren uit een deftig portugeesch-israëlietisch geslacht. Hij ontving +zijn opvoeding voor een deel van zekeren dokter Frans van den Ende, +een man, die later als godverzaker uit Amsterdam gebannen werd, of +vrijwillig uitweek, en wiens leeringen met die der Synagoge geheel in +strijd waren. Door den omgang met dezen geneesheer, door het lezen van +de schriften van Cartesius, door de beoefening der natuurwetenschappen, +door zijne gesprekken met vrijzinnige Amsterdammers, dwaalde ook +Spinoza al verder en verder van de Synagoge af, en daar hij zijne +gevoelens vrij uitsprak, begonnen zijn persoon en zijn ongeloof groot +opzien te baren. Men deed hem aanbiedingen. Men moet hem van wege +de Synagoge een jaarwedde van f1000 hebben aangeboden, »om slechts +bij haar te blijven en voor de leus naar de kerk te gaan." Spinoza +weigerde natuurlijk en bijna had hem die weigering het leven gekost, +want op een avond, bij het uitgaan van de Synagoge, werd de ponjaard +van een sluipmoordenaar tegen hem getrokken; hij wist den stoot +te keeren, maar hij kon zijn doorboorden mantel bewaren, als een +gedachtenis aan het rampzalig werk der dweepzucht. Hij besloot +nu Amsterdam te verlaten, en vond voorloopig huisvesting bij een +protestantschen vriend te Ouderkerk. Spoedig daarna werd hij door +den banvloek van de Synagoge getroffen. Dit geschiedde den 27 Juli +1656. Ondertusschen hield Spinoza zich bezig met het slijpen van +glazen, waarmee hij in zijne behoeften voorzag. Stil en ingetogen +leefde hij achtereenvolgens te Rijnsburg en te 's Gravenhage. Hij was +onbaatzuchtig, eenvoudig, een vriend der menschen, al heette hij bij +de Joden en bij vele Christenen een »gevaarlijk" mensch. Hij bleef, +hoe hatelijk hij ook behandeld werd, de prediker en de beoefenaar +der edelste verdraagzaamheid. In 1677 stierf hij. Toen in 1678 zijn +»Ethica" uitkwam, bleek wel duidelijk wat zijn lot zou geweest zijn, +wanneer het boek bij zijn leven ware uitgekomen. Zijne werken werden +bij plakkaat van de Staten van Holland en West-Friesland met »de +hoogste indignatië" verboden. Nog in 1714 werden een paar boekjes, +die voor Spinosistisch doorgingen, in Middelburg op het schavot vóór +het stadhuis, ter plaatse waar men gewoon was crimineele justitie te +oefenen, door de hand van den scherprechter verscheurd en verbrand. + +Heeft de Synagoge Spinoza gebannen, de Hervormde Kerk heeft Balthazar +Bekker afgezet. Men kon in zijn tijd de menschheid moeilijk grooter +dienst bewijzen, dan haar vrij te maken van haar onzinnig geloof aan +den Duivel. Dat geloof nam de verbeelding en de ziel zoozeer in bezit, +wekte zooveel vrees, bijgeloof en vooroordeel, het spookte zoo akelig +rond met zijne heksen en zijne tooverijen en geheimzinnige kunsten, +dat wij er ons in onze dagen nauwlijks een voorstelling van kunnen +maken. Het beroemde werk van Jacob Sprenger »de heksenhamer" bevatte +een volledige leer of geloofsbelijdenis omtrent den Satan en de +tooverij, met allerlei uitleggingen van de werkingen des Boozen, +en veel bedreiging tegen degenen, die zich met hekserij bezig +hielden. Doch wat baatte dreigen en straffen, zoolang dit ongelukkig +geloof als een akelige nachtmerrie de zielen bleef benauwen? In 1691 +verscheen Balthasar Bekker's »Betooverde Wereld." Thans gold het +niet de vraag, hoe men den Duivel moest en kon ontgaan, en zich +redden van zijne listen; maar de vraag of hij bestond. Bekker, +die aan de hoogescholen van Groningen en Franeker gestudeerd had, +was toen predikant te Amsterdam. Reeds vroeger had hij in den reuk +gestaan van groote onrechtzinnigheid, en nu werd het er niet beter +op. Als volger van de leer van Cartesius bestreed hij het geloof aan +duivelen en den invloed van booze geesten op de lichamen en op de +zichtbare wereld. Als menschenvriend zag hij met schrik hoe velen, +ten gevolge van de afschuwelijke heksenprocessen, om het leven +waren gekomen, hoe velen op allerlei andere wijzen de slachtoffers +waren geworden van deze reusachtige dwaling. En terwijl nog zoo goed +als de geheele wereld beefde voor den Booze, een ieder zijn naaste +achterdochtig aankeek en honderd dingen aan den invloed van den Duivel +werden toegeschreven, terwijl nog het gansche heir van Zijne Helsche +Majesteit spookte op de heiden en in de harten, verscheen Balthasar +Bekker's boek als een gebeurtenis, een feit van gewicht. Het heeft een +licht doen opgaan over het ellendig bijgeloof, het is èn in ons land +èn elders de dageraad geworden van een beter toekomst. Doch wat kon +de wereld met dezen zoon des lichts anders doen, dan zeggen dat hij +een duisterling was? De wereld kan niet, zoo maar op eens, ongelijk +hebben. Neen, dat ging niet aan. Zoo heeft de classis van Amsterdam +dezen weldoener dan ook behoorlijk geschorst en hem later uit zijn +bediening ontzet. Immers leerde de Bijbel dat er een duivel was. + +Balthasar Bekker was een van die mannen, die zijn eigen oordeel +volgde. »Zie nooit met eens anders oogen," had zijn vader, mede +predikant, hem geleerd, en hij heeft de les wel ter harte genomen, +tot schade van zijn welvaart naar de wereld, tot winst van zijn +medemenschen. De slag toch, dien hij het bijgeloof toebracht, is +doodelijk geweest. + + + + + + + + +HOOFDSTUK VII. + +STICHTERS VAN WETENSCHAPPEN. + + +Onder de groote lichten, die aan Frankrijk's hemel geschenen hebben +en nog in lange niet zullen uitgebluscht worden, neemt Blaise Pascal +een voorname plaats in. Pascal had niet te strijden tegen de gevaren, +die den ontdekker wachten, noch ook tegen de vervolgingen, waaraan de +denker en uitvinder bloot staat, maar hij levert ons het aandoenlijk +schouwspel van een man, die, om zoo te zeggen, de martelaar van zijn +eigen geest is geweest. Zijn al te zeer ontwikkeld verstand moest het +uitwendige omhulsel verteren, gelijk een al te hevig vuur den haard +zou doen smelten en vergaan, waarin het brandt. + +Blaise Pascal, den 19den Juni 1623 te Clermont-Ferrand geboren, +had nimmer een ander onderwijzer dan zijn vader, een echt geleerde +en groot wiskunstenaar. Van zijn vroegste jeugd af gaf hij blijk +van een buitengewone levendigheid van geest en van gansch bizondere +vermogens. Elkeen, die met hem in aanraking kwam, stond verbaasd over +de gevatheid zijner antwoorden en over de juistheid van zijn oordeel. + +Zijn wiskunde leerde hij op een wijze, die aan het wonderbare +grenst. Zijn vader had opgemerkt dat hij een groote voorliefde had +voor zoodanige vakken, die op redeneering en gevolgtrekking steunen, +en vreezende, dat zijn zoon de talen verzuimen zou, had hij zorgvuldig +alles ter zijde gehouden, wat hem op wiskundige wegen kon leiden, +alle boeken over meetkunst geborgen en zich wel gewacht gesprekken +over deze onderwerpen aan te knoopen. Toch kon hij de weetgierigheid +van zijn jongen niet gansch te leur stellen, en zoo gebeurde het dat +hij soms in 't algemeen antwoorden gaf als deze: »dat de meetkunst +die wetenschap is, die ons leert juiste figuren te trekken en hare +verhoudingen te bepalen." Tegelijk verbood hij hem er verder over te +denken of te spreken. + +Van deze eenvoudige verklaring zijns vaders uitgaande, begon +de knaap in zijn vrije uren te peinzen, met houtskool lijnen te +trekken op de muren van zijn woning, langs dien weg de verhoudingen +en betrekkingen der figuren bepalende, definitiën, axioma's, +bewijzen opstellende. Cirkels noemde hij kringetjes en rechte lijnen +strepen. Hij bracht het zoo ver, dat hij uit zichzelven aan de 32ste +stelling van het eerste boek van Euclides kwam. Eens, dat zijn vader +hem te midden zijner oefeningen verraste, vroeg hij hem wat hij toch +wel deed, en de jongen antwoordde dat hij iets zocht, welk iets juist +die 32ste stelling van Euclides was. Zijn vader vroeg hem verder hoe +hij daar zoo toe gekomen was, en het antwoord luidde dat hij eerst +dit en toen dat gevonden had en zoo vervolgens, zoodat hij met zijn +strepen en kringetjes een gansche meetkunst geschapen had. + +Een vriend van den huize, zekere Le Pailleur, ried Blaise's vader +aan zijn zoon niet langer tegen te werken. Deze gaf hem daarop de +Beginselen van Euclides, die de jongen, zonder eenige verklaring +noodig te hebben, dadelijk begreep, en weldra kon hij geregeld +en met vrucht zekere samenkomsten bijwonen, op welke de parijsche +geleerden wekelijks voordrachten over wiskunde hielden en gehouden +voordrachten beoordeelden. De jonge Pascal deed, zoo goed als de beste, +met deze geleerden mee; hij bracht niet zelden iets nieuws aan, en +het is gebeurd dat hij fouten opmerkte, die door de anderen over het +hoofd waren gezien. Toch was het alleen in zijne vrije uren, dat hij +zich aan deze studiën wijdde. In korten tijd echter maakte hij zulke +vorderingen, dat hij, zestien jaren oud, een vertoog schreef over de +kegelsnede. Dit werk mag voor een der merkwaardigste voortbrengselen +gehouden worden, die de menschelijke geest op dit gebied geleverd +heeft. + +Toen Blaise negentien jaren oud was, vond hij een rekenmachine uit, +die met recht aller bewondering gaande maakte en hem twee jaren +van ongehoorde inspanning kostte, maar zijn gezondheid niet weinig +benadeelde. + +De meeste van Pascal's uitvindingen waren, zooals deze rekenmachine, +van algemeen nut. Zoo heeft men hem verschillende praktische werktuigen +te danken. + +Hij telde drie-en-twintig jaren, toen hij de leer van den barometer +openbaar maakte. Toricelli had de eerste begrippen van Galileï +omtrent het gewicht van de lucht verder uitgesponnen en in 1643 de +proef genomen hoe een kwikkolom wordt opgehouden onder den invloed +van de drukking van den dampkring. Pascal hoorde hiervan, en deze +belangrijke proef bracht hem al spoedig tot het denkbeeld dat +het »ledig" geen onbestaanbare zaak was en dat de natuur het niet +zóózeer schuwde als sommigen zich wel verbeeldden. In 1647 ontwierp +Pascal het denkbeeld van wat hij de groote proef van het evenwicht +van vloeistoffen noemde. Hij kwam op de gedachte, de gewone proef van +het luchtledig verschillende malen op een en denzelfden dag te nemen, +en wel in dezelfde buis, met hetzelfde kwikzilver, nu eens aan den +voet, dan weer op den top van een tamelijk hoogen berg om alzoo zich +te vergewissen of de hoogte van het in den buis opgehouden kwikzilver +in beide gevallen dezelfde zoude zijn. + +Hij koos voor deze proef den Puy de Dôme en verzocht zijn zwager +Périer haar uit te voeren. + +»Blijkt het," zeide Pascal, »dat het kwikzilver boven op den berg +minder hoog staat dan beneden, dan moeten wij daaruit besluiten +dat het gewicht of de drukking van de lucht daar de eenige oorzaak +van is, en niet het horror vacui, de zoogenaamde »afschuw van het +ledige." Immers is er aan den voet van den berg meer lucht dan op +den top, terwijl toch niemand zal beweren dat de natuur beneden meer +afkeer van het ledige heeft dan boven." + +De proef gelukte volkomen en Périer beschreef zijne bevindingen in +een brief, dien hij den 22sten September 1648 aan Pascal toezond. + +Eenigen tijd later herhaalde Pascal de proef op de torens van de +Nôtre-Dame te Parijs en op dien van Saint-Jacques-la-Boucherie. Alle +natuurkundigen volgden hem na. Van dien tijd af dagteekent de nieuwere +natuurkunde. + +Wij hebben Pascal niet verder te volgen, waar hij de wetenschap +verlaat om zich met al zijn kracht toe te wijden en zich met zijn +gansche ziel over te geven aan het betrachten van zekere dweepachtige +godsdienstige oefeningen. Sainte-Beuve meent dat de eerste stoot tot +deze dingen hem gegeven is door de lezing van Jansenius' boek over de +»Vernieuwing van den inwendigen mensch." De studiën van den mensch, het +nadenken over de zedelijke wereld moesten bij dezen merkwaardigen man +volgen op de meetkunst en de natuurkunde. Na zoovele wetenschappelijke +ontdekkingen moesten twee groote werken in zijn brein tot rijpheid +komen: de »Provinciales" en de »Pensées". Ondertusschen begon zijn +lichamelijk leven een lang lijden te worden. Van zijn jeugd af, +was hij altijd zwak geweest. De zwakke staat van zijn gezondheid, +zoo meldt zijn zuster Mme. Périer, deed hem voortdurend allerlei +ongemak ondervinden, ja, hij heeft ons wel gezegd dat hij, na zijn +achttiende jaar, geen dag zonder pijn of lijden geweest is. + +Pascal zeide weldra alle studie vaarwel, om zich, zooals hij zegt, +bij uitsluiting toe te leggen op datgene wat Jezus Christus het +eenige noodige noemt. Als een onbeteekenend stofdeel, denkend en +peinzend te midden »dier oneindigheid, wier zwijgen schrik aanjaagt," +heeft de groote wijsgeer, naar men wil, dag aan dag een afgrond vóór +zich meenen te zien. 't Was de peillooze diepte der wetenschap, die +hij zag. »Wij branden van verlangen om tot op den diepsten grond der +dingen af te dalen en een toren te bouwen, die zich verheft tot in +het oneindige. Maar heel ons gebouw kraakt en de aarde opent zich, +en de afgrond verzwelgt het." + +Pascal's ongemakken en zijn hoofdpijnen namen met zijn leeftijd +toe. Zij brachten hem zoover, dat hij ten laatste niet meer werken kon, +noch iemand kon zien. Het gebed en het lezen van den Bijbel namen al +zijn tijd in beslag. Hij wilde zelfs het vleesch dooden en droeg op +het naakte lijf een gordel, die hem stak met naar binnen gekeerde +punten, en telkens wanneer hij een ijdele, wereldsche gedachte had +of wanneer hij eenig vermaak schiep, gaf hij zich een stoot met +den elleboog, om zich aldus aan zijn plicht te herinneren en het +vleesch te kastijden. Weldadigheid en armenzorg was nu zijn eenige +bemoeiing. Van alle weelde, van alle genot deed hij afstand, al het +overbodige huisraad deed hij wegdragen. »Ik wil de armoede, want Jezus +Christus heeft de armen liefgehad," zoo zeide hij. »Geld en goed heb +ik alleen lief, omdat ik ongelukkigen er mee kan bijstaan." De armen +bij te staan, bleef dan ook zijn groote en zijn eenige troost. + +Zoo doorstond hij met heldenmoed en liefde al zijn lijden. Zoo naderde +zijn einde. Hij ontving het Sacrament der stervenden en ontsliep den +19den Augustus 1662 des morgens te 1 ure, negen-en-dertig jaren oud. + +Van anderen aard waren de bezwaren, tegen welke onze landgenoot +Huijgens te strijden had. + +Christiaan Huijgens werd op den 14den April 1629 te 's Gravenhage +geboren. Hij studeerde in de rechten aan de universiteit van Leiden, +doch wijdde zich bij voorkeur aan de mathematische wetenschappen en +aan de natuurkunde, welke voor hem een bizondere aantrekkelijkheid +hadden. Op vier-en-twintigjarigen leeftijd kwam hij in Frankrijk, +waar hij bij de protestantsche faculteit te Angers tot doctor in +de rechten werd benoemd. Naar zijn vaderland teruggekeerd, gaf +hij zich weder geheel over aan de studie der gezichtkunde en der +sterrekunde. Hij slaagde er in een sterrekijker samen te stellen, +met behulp van welken hij den eersten satelliet van Saturnus ontdekte. + +In zijn fraai werk: de Saturni Luna (over Saturnus' maan) verhaalt +hij ons hoe hij op den 25sten Maart van het jaar 1655 bezig zijnde +met zijn kijker de planeet Saturnus gade te slaan, buiten diens ring, +en wel op geringen afstand, ten westen, een kleine ster gewaar werd, +gelegen ongeveer in het vlak van den ring. »Vermoedende dat dit wel +een soortgelijk lichaam kon zijn, als de manen van Jupiter, teekende +ik, schrijft hij, den stand der kleine ster in haar betrekking tot +Saturnus op. Ik had mij niet bedrogen. Den volgenden dag had ze zich +verplaatst en ik kon gedurende de volgende dagen de afwijkingen meten, +die zij in een bepaalden tijd maakte." + +Later heeft men nog zes andere manen van Saturnus ontdekt; maar +Huijgens heeft den weg tot deze nieuwe ontdekkingen gebaand. Ook komt +hem de eer toe van aangewezen te hebben, dat de dunne en platte ring +der planeet niet aan deze bevestigd is, zooals men meende, maar dat +een ringvormige tusschenruimte haar van de planeet scheidt. Huijgens +maakte deze ontdekking op een eigenaardige wijze bekend. De astrologen +spraken, volgens een oude overlevering, gaarne in raadselen en zochten +den zin van van wat zij mededeelden achter zeker geheimschrift te +verbergen. Huijgens volgde dit gebruik ten opzichte van den ring van +Saturnus en bood zijn geleerden tijdgenooten het volgende anagram aan: + + + aaaaaaa cccc d eeeee g. h. iiiiiii llll + mm nnnnnnnnn oooo pp q rr s tttt uuuu + + +Niemand kon dit geheimschrift ontcijferen. Drie jaren later maakte +hij in zijn Systema Saturninum den verborgen zin dezer letters +openbaar. Zij beteekenden het volgende: + +Annulo cingitur tenui, piano nusquam cohaerente, ac eclipticam +inclinato: Hij (Saturnus) is van een dunnen ring omgeven, die de +planeet op geen enkele plaats raakt en een hoek maakt met de ecliptica. + +Men ziet, dat de geleerden dier dagen er zonderlinge manieren op +nahielden om hunne ontdekkingen openbaar te maken. Doch een man als +Huijgens moest de wetenschap wel van haar oud abracadabra zuiveren. Na +de ontdekking van de groote nevelvlek van Orion schreef hij dan ook +een werk, zijn Cosmotheoros, waarin hij zijn geest den vrijen teugel +viert. Hij beschrijft achtereenvolgens al de planeten en wil bewijzen +dat zij bewoond zijn. Het denkbeeld, dat het gansche heelal ter wille +van onze aarde geschapen zou zijn, stond hem geweldig tegen. + +»Is het wel redelijk aan te nemen," zoo schreef Huijgens, »dat de +hemellichamen, onder welke onze aarde een zoo ondergeschikte plaats +bekleedt, om geen andere reden geschapen zouden zijn, dan om voor ons, +kleine menschen, hun licht te ontsteken en door onze kijkers bespied +te worden in hunne verschillende verhoudingen en bewegingen?" + +De werken, die onze geleerde landgenoot over meetkunst en natuurkunde +schreef, zijn niet minder belangrijk dan zijn sterrekundige arbeid. Men +dankt hem eenige opmerkenswaardige aanteekeningen omtrent »de +waarschijnlijkheids-rekening", over »reflexie en refractie van het +licht", over de belangrijke »theorie der ontwikkelde kromme lijnen". + +Alles, wat Huijgens deed en vond opnoemen kunnen wij niet, hij +verbeterde de luchtpomp en den barometer, hij gaf de ware leer van de +kijkers, en vervaardigde een planetarium; maar wat vooral Huijgens +beroemd heeft gemaakt, is de uitvinding der slingeruurwerken. Vóór +hem waren alleen zandloopers en wateruurwerken bekend. Hij verbond +Galileï's slinger met een wel ingericht stel raderen en bewees daarmee +zoowel aan de sterrekunde als aan de menschheid een dienst, waarover +wij niet verder hebben uit te wijden. + +Huijgens, die in 1655 en 1663 Frankrijk en Engeland bezocht, werd +door Colbert, die de Academie des Sciences had gesticht, naar Parijs +geroepen en draalde niet met te komen. Hij ontving van Lodewijk XIV +een jaargeld, en vestigde zich in de Koninklijke Bibliotheek. + +Toen het edict van Nantes werd herroepen, verwijderde hij zich uit +Frankrijk. Te vergeefs trachtten de Koning, het hof en de academie hem +tegen te houden. Verontwaardigd over al hetgeen zijne geloofsgenooten +moesten verduren, brak hij alle betrekkingen met Parijs af. Hij zond +nu zijne verslagen naar de Koninklijke Maatschappij van Londen, en +ging zelfs in Engeland wonen, waar hij met Newton kennis maakte en +een paar malen ook met hem slaags raakte. + +Christiaan Huygens stierf in den ouderdom van 65 jaren. Hij bleef, +gelijk Spinoza, Newton, Cartesius, Leibnitz, ongehuwd. In 1695, zijn +sterfjaar, namen zijne geestvermogens merkbaar af, in die mate, dat +hij ze ten laatste geheel verloor. Slechts enkele heldere oogenblikken +werden hem gegund. Hij was rijk, en zijn geboorte gaf hem het recht +aan vorstelijke hoven te verkeeren; maar hij had de eenzaamheid en +het buitenleven lief, waar hij rustig kon peinzen en werken. + +Grooter schade dan Huygens heeft Nicolas Lémery van zijne +protestantsche gevoelens geleden. + +Nicolas Lémery was als eenvoudig artsenijmengersbediende naar Parijs +gekomen, om er de scheikunde te beoefenen, maar al spoedig wist hij +zich zonder meesters te redden en had hij een scheikunde op zijn +eigen hand. Te Montpellier, waar hij in een apotheek werkzaam was, +gaf hij lessen, welke daar grooten opgang maakten. Al de hoogleeraren +en een aantal belangstellenden woonden zijne voordrachten bij. + +In 1672 keerde Lémery naar Parijs terug. Hij verkeerde en schitterde +in de geleerde kringen als een ster van de eerste grootte en werd +opgemerkt door Condé, die hem verder begunstigde. Daar hij gaarne een +scheikundige werkplaats wilde bezitten, zocht hij meester-apotheker +te worden, 't geen hem gelukte. Dadelijk daarna opende hij zijne +lessen in de straat Galande. Hij werd hier door belangstellenden +als belegerd. Tal van dames woonde zijne voordrachten bij; zijn +huis was vol leerlingen; de straat was een kolonie van hoorders en +discipelen. Gansch Parijs moest er wezen. 's Avonds hield hij een +soort van open tafel, en de studenten achtten het een groote eer bij +hem genoodigd te worden. + +Die groote bijval, door Nicolas Lémery geoogst, laat zich gemakkelijk +verklaren. De chemie was een warwinkel van dwaasheden, duistere +woorden van geheimzinnige kunstenarijen. »Lémery was de eerste," zegt +Fontenelle, »die de werkelijke en de opzettelijke duisterheden van +de scheikunde deed opklaren, die haar tot duidelijker en eenvoudiger +denkbeelden herleidde, die hare noodelooze barbaarsche termen ophief, +die niets beloofde, dan wat hij vermocht te geven. Vandaar dit succes." + +Ten einde meer tot allen te spreken, maakte Lémery in 1675 zijn »Leer +der Scheikunde" openbaar, waarvan uitgave na uitgave verscheen en +die grooten opgang maakte. Gedurende meer dan een eeuw heeft dit boek +voor een autoriteit gegolden. Twintig malen in Frankrijk herdrukt, in +bijna alle europeesche talen overgezet, is het de gids, het wetboek, +het onmisbare handboek geweest van de scheikundigen der 18de eeuw, +en toen de wetenschap een algeheele vernieuwing had ondergaan, toen +na honderd jaren alles hervormd geworden was, sloeg men nog langen +tijd in Lémery's boek zekere kleine praktische bijzonderheden en +proefnemingen op, die men elders niet kon vinden, en die haar waarde +blijven behouden, zoowel door haar duidelijkheid als haar juistheid +en zekerheid. + +Zoo stond dan de groote Lémery, want zoo begon hij genoemd te worden, +op het toppunt van zijn heerlijkheid. Zijn roem kende geen mededinging +en zijn zaak schonk hem welvaart en fortuin. Maar dit geluk zou +niet duren. + +»Kom na tien jaren weder,"--aldus Dumas in zijne »Chemische +lessen",--»en gij vindt de straat Galande ontruimd en verlaten. Lémery +is verdwenen, zijne toestellen zijn verkocht of hier en daar +verstrooid. Heel deze wereld der wetenschap is verjaagd, heel +die luister heeft uitgeschenen, heel die glorie is getaand en +dat wegens een enkel, maar een onvergeeflijk misdrijf: Lémery was +protestant." In 1681 werd hij genoodzaakt zijn bedrijf te laten +varen en zijne lessen te staken. Hij vluchtte naar Engeland; het +verlangen naar zijn vaderland echter dringt hem naar Frankrijk terug te +keeren. Hier bleef hij eenigen tijd en werd doctor in de geneeskunst; +maar ook daarvan had hij weinig genot. Het edict van Nantes verdreef +ook hem. Protestantsche geneesheeren mochten er niet zijn; en zoo +bleef hij op den leeftijd van veertig jaren, zonder hulpmiddelen, de +armoede ter prooi, en daarbij omringd van een huisgezin, dat zich--en +met recht--een gelukkig leven had voorgespiegeld. + +De wetenschap, de rust, het familieleven gingen bij hem boven +godsdienstige overtuiging. Hij ging tot het katholicisme over, kreeg +een aanstelling bij de Academie van Wetenschappen, gaf een geschrift +over het antimonium uit en stelde zich voor nog meer te leveren; maar +verscheidene aanvallen van beroerte maakten hem eerst ongeschikt voor +den arbeid, en in 1715 een einde aan zijn leven. Bijna gansch Europa +heeft de chemie van hem geleerd. Hij was arbeidzaam en verdeelde zijn +tijd tusschen het studeervertrek, het laboratorium, zijne patiënten +en de academie, en wel is in zijn leven openbaar geworden hoeveel +tijd hij tot zijne beschikking heeft, die hem weet uit te koopen. + +»Omstreeks het jaar 1773," zoo verhaalt de schrijver I. B. Dumas, +»verschenen op het tooneel der wereld drie mannen, die een gansche +verandering zouden brengen in de wetenschappen. Van verschillenden +landaard, leeftijd en maatschappelijken stand, van verschillenden +aanleg ook in geestvermogens, hebben zij allen aan een zelfde taak +met gelijken moed gearbeid--geenszins echter met hetzelfde geluk." + +Dit driemanschap bestaat uit Scheele, Priestley en Lavoisier. + +Scheele werd te Stralsund in zweedsch Pommeren geboren, op den +9den December 1742. In zijn jongensjaren was hij leerling bij een +apotheker. Zijn leven was zoo vol van teleurstellingen en tegenheden, +dat het was, alsof een booze geest hem vervolgde. Hij was schuw van +aard en tot in het overdrevene zedig, zoodat hij van zijne makkers +dikwijls veel te lijden had. Hij was zoo werkzaam, dat hij den tijd, +dien hij voor zijne studie noodig had, aan den slaap ontwoekerde. + +Scheele verliet Stockholm voor Upsala, waar Bergman de chemie +onderwees. Bergman behoorde tot die menschen, die alles wat zij +aanvatten, verbeteren, vernieuwen. Ook hij is een slachtoffer van +den arbeid, daar zijn onvermoeide werkzaamheid grooter was, dan zijne +krachten, die toch reeds niet velen waren, dragen konden. + +Toen Scheele in Upsala kwam, wachtte Bergman hem op. Hij werd +Scheele's beschermer en maakte door gansch Europa de ontdekkingen +bekend, waarmee deze de wetenschap verrijkte. + +Intusschen was Scheele, hoe gelukkig en voorspoedig in zijne studiën en +ontdekkingen, zeer ongelukkig in zijne levensomstandigheden. Terwijl +zijn naam in Frankrijk, Engeland en Duitschland schitterde, was hij +in zijn eigen vaderland een onbekende. De Koning van Zweden op een +reis buitenslands telkens over Scheele hoorende spreken, besloot dezen +verdienstelijken onderdaan een bewijs te geven van zijn hoogachting, +en wenschte hem een ridderorde te vereeren. + +»Scheele, Scheele!" zei de minister, »wat is dat voor een man?" + +Men wist zoo weinig wie hij was, dat de ridderorde op de borst van +een verkeerden Scheele te recht kwam. + +Verloofd met een weduwe, die een apotheek had en voor bemiddeld +doorging, terwijl haar zaak inderdaad met schulden bezwaard was, bleef +hij niettemin trouw aan zijn gegeven woord, 't er voor houdende, dat +wie zich zelven waardig acht iets aan te nemen, ook bereid moet wezen +tot geven. Zoo stond een leven vol moeite en zorg voor de deur, terwijl +hij gerekend had op een onbekommerd bestaan, dat hij der wetenschap +alleen zou toewijden. Zijne studiën werden telkens afgebroken door +zijne zorgen om de schulden van zijnen winkel af te doen. Maar Scheele +wist met weinig middelen veel te verrichten. Met een paar buizen en +retorten deed hij de eene ontdekking na de andere. Niets kwam hem +ter hand of hij vond en zag er iets nieuws in. Hij wees drie nieuwe +zelfstandigheden aan: het manganesium, het chloor, het baryt en vond +de zuurstof. Verschillende zuren zijn door hem ontdekt, zooals het +wijnsteen-, het fluorkiezel-, het citroen- en het galnootenzuur. Wildet +gij hem bij alles volgen, dan zoudt gij alle onderdeelen der chemie +moeten doorloopen, en gij zoudt u overtuigen van de buigzaamheid van +zijn geest, de vruchtbaarheid van zijn manier van onderzoek en de +vastheid zijner hand, zoodat hij altijd komt waar hij wezen moet. + +Eindelijk zou de arme geleerde zich voor zijn arbeid beloond zien. De +laatste schuld was betaald; hij zou zich nu eerst recht vestigen, +hij zou in het huwelijk treden.... maar op zijn trouwdag werd hij door +hevige koortsen aangegrepen en den 22sten Mei 1786 stierf Scheele op +den leeftijd van 42 jaren. + +Hij was de eenvoud zelf. Zij, die uit nieuwsgierigheid en +belangstelling soms van verre den grooten geleerde kwamen bezoeken, +vonden hem met een boezelaar vóór in zijn winkel staan. Daarvoor +dan waren zij soms van verre gekomen! Maar wie het hart op de rechte +plaats had, vond deze eenvoudige verschijning zeker juist boven alles +merkwaardig en beminnelijk. + +Terwijl Scheele in Zweden zijn waarlijk belangrijken arbeid verrichtte, +was ook in Engeland een groot geleerde bezig de grondslagen te leggen +voor de nieuwere seheikunde. 't Was Priestley, die 30 Maart 1733 +te Fieldhead bij Leeds in Yorkshire geboren werd. Zijn vader, die +lakenfabrikant was, wilde hem voor dat vak opleiden, maar de jongen +vond het meeste behagen in godgeleerde vraagstukken, en kenmerkte zich +door een bijzonder opgewekte godsdienstigheid. Hij verloor al vroeg +zijn moeder en kwam bij een zijner tantes in huis, bij wie hij zijn +eigenaardigen smaak ongehinderd volgen kon. De goede vrouw had haar +huis in een soort van godsdienstig rendez-vous herschapen, waar alle +gezindten en alle secten hare vertegenwoordigers hadden. Priestley +groeide aldus op in een kring, binnen welken hij aan zijn lust voor +godsdienstige gesprekken ruimschoots kon voldoen. Hij gaf zich dan ook +met hart en ziel aan deze zaken over, verdiepte zich in de Schrift +en leerde Chaldeeuwsch, Syrisch en Arabisch. Hij toonde een zeer +groote vatbaarheid om talen te leeren, en deed er voor zijn genoegen +meetkunde bij. + +Hij besloot zich aan de Kerk en het kerkelijke ambt te wijden, trad +ergens in Suffolk als prediker op en vestigde zich later te Nantwich +in Chester, waar hij een school bestuurde en door spaarzaamheid en +matigheid zoo veel wist uit te winnen, dat hij eenige natuurkundige +werktuigen en met name een electriseermachine en een luchtpomp +kon aankoopen, waarmee hij proeven deed voor zijne leerlingen. Wel +hielden nog altijd godgeleerde vragen hem bezig, maar reeds in 1761 +werd hij naar Warrington beroepen om in de oude talen te onderwijzen, +en nu trad hij met ernst de wetenschappelijke loopbaan in. + +Een reis door Priestley naar Londen gedaan, besliste over zijn +toekomst. Het toeval bracht hem in aanraking met Benjamin Franklin, +en een gesprek, met dezen gehouden, bracht hem op het denkbeeld de +geschiedenis te bestudeeren der ontdekkingen op het punt van de +electriciteit. Franklin juichte zijn plan toe, en nauwelijks was +er een jaar verstreken of Priestley had een belangrijk werk over +de »Geschiedenis der Electriciteit" geschreven, waarin het eerste +begin en de vorderingen van dit onderdeel der natuurkunde met veel +helderheid en orde zijn meegedeeld. Enkele proeven, die hij zelf nam, +gaven hem een zekere bekendheid in de geleerde wereld. Tot dokter +benoemd, zag hij ook de deuren van de Koninklijke Maatschappij van +Londen voor zich opengaan. + +In 1767 verliet hij Warrington, om te Leeds de leiding op zich te nemen +eener gemeente van »dissidenten", en hier ging hij voort de theologie +aan de natuurkunde te verbinden. Hij woonde in de nabijheid eener +bierbrouwerij, en dit leidde hem er toe eenige proeven te nemen met +het koolzuur, dat zich bij het gisten van het bier ontwikkelt. Eenige +zijner waarnemingen deelde hij in 1672 aan de Koninklijke Maatschappij +mede. De titel van zijn verhandeling luidde: »Opmerkingen omtrent +de verschillende soorten van lucht." Tot dusver kende men slechts +twee gassen, koolzuur en waterstof. Priestley leerde deze beide beter +kennen, en vond andere gassen, als de stikstof, een der bestanddeelen +van de dampkringslucht, het tweede oxyd van de stikstof, wier +bederfwerende eigenschappen hij ontdekte, het chloorwaterstofgas +en het ammoniac. Allengs zouden ook het eerste oxyd van stikstof, +het zwavelig zuur en de zuurstof door zijne onderzoekingen nader +bekend worden. Hij wist de zuurstof uit het kwikoxyd te verkrijgen, +en in het jaar 1775 werd zijn aandacht gevestigd op de eigenschap, +die dit gas heeft om de ademhaling te onderhouden. Voegt men hier nog +bij de ontdekking van het fluorkiezelwaterstofzuur, koolstofoxyde, +zwavelwaterstofgas en andere, dan bemerkt men dat dit groote vernuft +de voornaamste gassen aan het licht heeft gebracht, en wel die, +wier eigenschappen dagelijks in het belang der wetenschap of der +nijverheid worden gebezigd. Men staat waarlijk verbaasd dat deze +en dergelijke uitvindingen met zooveel gemak konden gedaan worden +door een man, die in zijne stukken niet naliet te herhalen dat hij +volstrekt geen scheikundige was en dat alles wat hij vond, hem door +het toeval aan de hand werd gedaan. Maar wat hij verzwegen heeft, +hebben zijne levensbeschrijvers openbaar gemaakt. »Priestley," zegt +Thomson, »bezat een schranderheid, die zich door niets liet uitputten, +en een gave van opmerken, die hem in staat stelde partij te trekken van +ieder verschijnsel, dat zich aan hem voordeed. Hij was zoo nauwkeurig +bij zijne waarnemingen, dat hij geen enkele bijzonderheid vergat op +te teekenen. Even eerlijk als belangeloos, scheen hij de waarheid +tot het eenig doel te stellen van al zijn inspanning." + +Toen Cook zijn tweede reis ondernam, was hij van plan Priestley mede +te nemen, maar gelukkig achtte de admiraliteit hem niet orthodox +genoeg. Hij kreeg intusschen een andere en betere betrekking, wat hij +met zijn vrij groot gezin wel noodig had. Lord Shelburne, markies van +Landsdown, benoemde hem tot zijn bibliothecaris op een bezoldiging +van meer dan 3000 gulden 's jaars. In dezen edelmoedigen edelman +vond Priestley een machtigen beschermer, die hem bij zijne studiën +aanmoedigde en hem al de middelen verschafte, om ze op ruime schaal +voort te zetten. Hij volgde hem op zijne reizen, hij vergezelde hem +naar Frankrijk, Duitschland en de Nederlanden. Priestley kwam ook +te Parijs, waar hij door de geleerde wereld met eerbewijs ontvangen +werd. Een vreemd schouwspel moet, te midden van de verklaarde atheïsten +van het Parijs dier dagen, de man hebben opgeleverd, die om zijn +wetenschap gezocht werd en tegelijk zich niet schaamde Christen +te zijn. + +Tot het jaar 1780 bleef Priestley zijn plaats bij den graaf van +Shelburne behouden. Gedurende dezen tijd was het, dat hij de vier +eerste deelen uitgaf van zijn »Proefnemingen en opmerkingen omtrent +de verschillende luchtsoorten." Toen het vijfde verschijnen zou, +verliet hij zijn beschermer. Om welke reden dit geschiedde is niet +bekend. Waarschijnlijk gaf hij aan de vrijheid de voorkeur boven de +rust van een onbezorgd bestaan. Hij vestigde zich nu te Birmingham +en werd de leidsman der voornaamste gemeente van »dissidenten" +daar ter plaatse. Ook op het punt van godsdienst volgde hij zijn +eigen weg. Van Calvijn verviel hij tot Arminius en van Ariaan werd +hij Sociniaan. Beurtelings beleed en verwierp hij de belangrijkste +leerstelsels, totdat hij zich een godsdienstige overtuiging op zijn +eigen hand vormde, waaraan hij zeer gehecht was. Van een ruimen en echt +vrijzinnigen geest bezield, bestreed hij de orthodoxe Staatskerk en de +wijsgeeren, en stelde zich met veel ijver in de bres voor de gemeenten +der »dissidenten", te wier wille hij niet minder dan 20 geschriften +opstelde. Hij wilde ook niet dat aan de Protestanten eenige vrijheid +gegund werd, die den Catholieken werd geweigerd. Vrijheid wilde hij +voor alle kerken, genootschappen en gemeenten. De Kerk van Engeland +was weinig ingenomen met die edelmoedige onpartijdigheid en sommige +geestelijken droegen hem een innigen haat toe. Dit werd er niet minder +op, toen hij de fransche omwenteling met vreugde begroette als een +soort van maatschappelijke wedergeboorte. De moeite, die hij deed, om +een algemeene verdraagzaamheid te stichten en vooral zijn »Antwoord" +op de bekende »Beschouwingen" van Burke over de vermoedelijke gevolgen +van de fransche revolutie, waren van dien aard, dat hij kandidaat +gesteld werd voor de Nationale Conventie. Men kende hem de waardigheid +toe van »fransch burger" en één der departementen, dat van de Orne, +verkoos hem tot zijn afgevaardigde. Priestley wees dit eerbewijs af, +maar droeg zijn leven lang roem op dit blijk van hoogachting, hem +door de eerste fransche republiek bewezen. + +Den 14den Juli 1791 zouden eenige van Priestley's staatkundige vrienden +te Birmingham de verjaring vieren van de inneming der Bastille. Onze +geleerde vriend meende zich hieraan niet te moeten wagen, maar zijn +voorzichtigheid baatte hem weinig. Hij heette de man, die het feest +had geopperd en aangelegd. Ja, op aanstoken van engelsche geestelijken +en staatkundige vijanden, werd er een volksoploop tegen hem uitgelokt. + +De zaal, waar de feestgenooten te zamen waren, werd belegerd en +geplunderd en alles over hoop geworpen. Priestley was er echter +niet. Nu begaf men zich naar zijn huis, de plaats, waar zoovele +uitvindingen waren gedaan, zoovele waarheden aan het licht +gekomen. Het volk, meest werklieden van Birmingham, verblind +door aangehitste partijwoede, werpt zich op Priestley's boekerij, +verscheurt de kostbaarste werken, slaat zijne instrumenten stuk, +slingert zijne handschriften naar alle winden en steekt eindelijk +alles in brand. In een naburig huis verstoken, moest Priestley dit +alles weerloos aanzien. Hij hield zich echter goed, slaakte geen +enkele klacht en droeg den tegenspoed met een onbewolkte ziel. + +Intusschen was hem zijn vaderland onverdragelijk geworden. Den 7den +April scheepte hij zich in--niet naar Frankrijk, zooals men denken +zou, maar naar Amerika, wat wel zoo veilig scheen. Hij vestigde +zich in Northumberland aan de bronnen van de Susqueannah, waar hij +200.000 morgen land kocht. Maar ook hier kon hij aan het vooroordeel +niet ontsnappen. De Engelschen bleven hem vervolgen en verbitterden +zijn leven door de zonderlingste verdenkingen uit te strooien. Zoo +beweerde men, dat hij een geheim en bezoldigd handlanger was der +fransche republiek. Na zijn vrouw en één zijner kinderen verloren +te hebben, kwam hij op een jammerlijke wijze om het leven. Op een +maaltijd, waarbij hij tegenwoordig was, bleek één der schotels door +een onvoorzichtigheid vergiftigd te zijn. Hij alleen kwam het niet +te boven. Maar hij was ook gesloopt door de jaren, den arbeid en +den tegenspoed. Zijne laatste oogenblikken kenmerkten zich door die +eigenaardige vroomheid, die hem zijn geheele leven had bezield en +hem zooveel nadeel berokkend had. »Nu ga ik rusten, zooals gij," +zeide hij tot zijne kinderen, die te slapen gelegd werden; »maar we +zullen samen opstaan en eeuwig gelukkig wezen." + +De eerste werken van Priestley dagteekenen van 1770. In hetzelfde jaar +maakte Scheele zijne eerste uitkomsten openbaar. Wederom in hetzelfde +jaar verscheen Lavoisier's eerste »Memoire". Van 1770 dus dagteekent +de nieuwere scheikunde, door het genoemde drietal onafhankelijk van +elkander gesticht. + +Lavoisier werd den 26sten Augustus van het jaar 1748 te Parijs +geboren. Zijn vader, een rijk koopman, ontzag geen kosten om zijn zoon +het degelijkste onderwijs en de beste opvoeding te verschaffen. De +jonge Lavoisier werd dan ook een der uitnemendste leerlingen van het +college Mazarin. Na zijne klassieke studiën te hebben voleindigd, +volgde hij de lessen van la Caille in het »Observatoire", werkte +op het laboratorium van Rouelle in den »Jardin des Plantes" +en herboriseerde met Bernard de Jussieu. Met deze meesters te +werken en te denken was zijn eenigst vermaak. Zoo was hij dan ook +reeds op den leeftijd van één-en-twintig jaren in staat mede te +dingen naar den buitengewonen prijs der Academie van Wetenschappen, +uitgeschreven voor: »de beste wijze om de straten eener groote stad te +verlichten." Lavoisier zette zich met zelden geëvenaarde kracht aan +het werk. Hij bekleedde zijn kamer met zwart doek, om de intensiteit +der verschillende lichtsoorten beter te beoordeelen, bleef daar, van +het daglicht afgesloten, zes weken lang arbeiden, om zeker te zijn van +zijn zaak en bood de academie een proefschrift aan, waarmede hij de +gouden medaille won. Een reeks van werken over de »lagen der bergen", +over »de ontleding van de gipssoorten in de omstreken van Parijs", +over »den donder", over »het Noorderlicht", opende hem de deur der +geleerde gezelschappen. Hij was nauwelijks 25 jaren, toen hij reeds +tot lid van de Academie van Wetenschappen benoemd werd. + +In zijn jeugd reeds vatte Lavoisier het plan op om de wetenschap, +waaraan hij zich gewijd had, een nieuwe gedaante te geven. Bij het +eerste scheikundige onderzoek, door hem in het werk gesteld--het gold +de vermeende verandering van water in aarde--maakte hij gebruik van +de weegschaal, en met dit werktuig in de hand, merkte hij de fouten +op zijner voorgangers en toonde hij aan dat al de verschijnselen +der chemie ontstaan door zoogenaamde stofwisseling. »Niets wordt +uit niets, niets gaat te niet", ziedaar de zinspreuk, die hij als +met onuitwischbare letters nederschrijft op den nieuwen tempel der +scheikundige wetenschap. + +Eens lid van de Academie der Wetenschappen, legde hij zich met dubbelen +ijver toe op de wetenschap, die hij zoo hartstochtelijk liefhad. Al +zijn tijd en heel zijn fortuin gaf hij haar ten beste, want dikwijls +had hij zeer kostbare proeven te nemen. Eindelijk moest hij, om aan al +die onkosten tegemoet te komen, een betrekking zoeken. Zoo dong hij +naar een plaats als »fermier general" (pachter van Staatsinkomsten), +welke hij in 1769 verkreeg. Bij deze gelegenheid trad hij tevens in +het huwelijk met de dochter van den staatspachter Paulze. + +Van nu af besteedde Lavoisier een groot gedeelte van zijne inkomsten +aan zijn laboratorium; 's morgens en 's avonds was hij met scheikundige +proefnemingen bezig, terwijl hij 's middags zijne ambtsbezigheden +waarnam. Hij wist op alles orde te stellen en tegelijk zijn werk te +doen en zijne studiën bij te houden. Met welwillendheid ontving hij +ieder jonkman, die zich aan de chemie wijden wilde. Bovendien vormde +hij om zich heen een kring van geleerde vrienden, zoo van Frankrijk +als uit het buitenland, en bracht tal van kunstenaars met elkaar +in aanraking, opdat zij zich met elkander zouden verstaan omtrent de +vervaardiging der nauw luisterende en uiterst gevoelige werktuigen, die +hij voor zijne proefnemingen noodig had. Zijn woning werd op die wijze +een soort van academie op zich zelve, waar de meester voordrachten +hield en bres bij bres schoot in de oude veste der wetenschap, en +ondertusschen den nieuwen tempel oprichtte, die staat tot op dezen dag. + +Onder het ministerie Turgot werd Lavoisier geroepen, om het algemeen +bestuur op zich te nemen over de kruitfabrikage. Hij begaf zich nu +naar Essonne en nam er gewichtige maatregelen, waardoor hij het gevaar +van ontploffing in de magazijnen en elders zeer verminderde. + +Na in 1787 tot lid van de Provinciale Vergadering van Orléans gekozen +te zijn, werd Lavoisier in 1790 lid van de bekende »Commissie voor +de maten en gewichten", aan wier werkzaamheden hij een levendig +aandeel nam. In 1791 vervaardigde hij een geschrift »Over het +grondbezit van Frankrijk", hetwelk op kosten van den Staat gedrukt +werd. Ondertusschen verzuimde hij ook nu zijne eigenlijke studiën +niet, maar hield integendeel met eere den hoogen rang op, dien hij +onder Europa's geleerden bekleedde. Hij verrijkte de wetenschappelijke +wereld met zijn theorie over »verbranding" en »ademhaling", die hij +in al hare bijzonderheden ontwikkelde, en die alleen voldoende zou +zijn om hem te vereeuwigen. + +Uit menschlievendheid begaf hij zich vervolgens in onderzoekingen, +die een ieder moeten doen walgen, maar die hij door de kracht van +zijn geest en zijn medelijden doorstond. Aan niemand kon het ontgaan, +hoe vele werklieden, die in riolen en afvoerkanalen werkten, ziek +werden en stierven. Lavoisier, bekleed met een hoog staatsambt, +Lavoisier, milionnair en geleerde, achtte zich niet te goed om de +schadelijke gassen te onderzoeken, die hun besmetting aan de arme +werklieden mededeelden. Maanden bleef hij met zeldzame volharding +aan dit terugstootend onderzoek wijden, in de hoop dat hij het +lot der werklieden zou kunnen verzachten. Of hem dit gelukte, +weten wij niet; maar wij bewonderen den onbaatzuchtige, die alleen +om eenige menschenlevens te redden, zulke dingen onderneemt. Er +waren in het laatste tiental jaren der 18de eeuw lieden, die over +menschenlevens--ook over het leven van een man als Lavoisier--anders +dachten, gelijk wij zullen zien. + +Gedurende veertien jaren weet Lavoisier van geen rusten. De eene +»Memoire" volgt de andere. Hij neemt alle onzekerheid weg omtrent de +samenstelling van de dampkringslucht, die tot dusver voor een element +werd gehouden; hij ziet dat de lucht gevormd wordt door een gas, het +oxygeen of de zuurstof, dat de verbranding onderhoudt en het leven +van al wat ademt, en de stikstof. Weet hij te ontleden, hij weet ook +samen te stellen. Na de bestanddeelen te hebben gescheiden, vereenigt +hij ze, en maakt, wat hij ontbonden heeft, weder wat het was. Hij legt +de grondslagen van de leer der verbranding en der reactie, hij bepaalt +de samenstelling van het water en van het koolzuur, denkt de equatie +der atomen uit, vernieuwt het woordenboek der wetenschappen en doet +in alles de waarheid uitblinken, die hij verdedigt en op den troon +verheft door de onwedersprekelijke feiten ten zijner proefnemingen +en de juistheid zijner betoogen. + +Zulk een man moest algemeen geacht zijn geweest, zal men zeggen! + +Maar zoo was het niet. Zijn leven, zoo rein, zoo schoon, zoo edel, +zoo vol menschenliefde, werd afgesneden door de beulen, die in 1793 +het bewind over Frankrijk voerden. + +Lavoisier was »fermier general" en deelde als zoodanig in het lot, dat +aan al deze staatsambtenaren te beurt viel. De groote scheikundige +was juist bezig zijne »Memoires" te verzamelen, toen hij vernam +dat Fouquier Tinville hem had aangeklaagd bij het revolutionnair +gerechtshof. + +Lavoisier begreep dadelijk dat zijn leven op het spel stond; hij +verliet zijn woning en ontmoette zekeren Lucas, en deze wees hem een +schuilplaats aan in het Louvre, en wel in een der meest verborgen +hoeken van de Academie van Wetenschappen. Hier bleef hij twee dagen, +maar toen men hem berichten kwam dat zijne medeambtenaren en zijn +schoonvader gevangen zaten, wist hij wat hem te doen stond. Hij +wilde het lot dezer mannen deelen en geeft zich gevangen. Den 6den +Mei 1794 wordt de groote Lavoisier ter dood veroordeeld, »als zijnde +hij overtuigd geworden van tegen het fransche volk samengezworen, met +de vijanden van Frankrijk geheuld, allerlei knevelarij en afpersing +gepleegd en de tabak voor de burgers met schadelijke stoffen vermengd +te hebben." + +Twee dagen later werd Lavoisier op een wagen weggevoerd. De guillotine +sneed zijn kostbaar leven af. + +Lavoisier's werken zijn echter onsterfelijk. Het heelal spreekt +telkens zijn naam uit; lucht en water, aarde en delfstof getuigen +van zijn roem. Vele edele mannen staan nevens hem, zooals een Edouard +Adam, de uitvinder van een nieuwe manier om alcoholische vochten te +distilleeren, die zich geheel ruïneerde ter wille van zijne uitvinding +en in 1807 van uitputting stierf, of Bernard Courtois, de ontdekker +van het jodium, die in 1838 van armoede en ellende stierf. + +Thans leert onze jeugd uit boeken, thans hoort zij, onder de les, +die vondsten der wetenschap als dingen, die van zelf spreken. Zij +doen zich te goed aan de voedende spijs met overmoedig behagen. Dat +zij niet vergeten hoe duur, onder hoevele gevaren, voor hoevele +opofferingen deze spijzen zijn gekocht en bereid. + + + + + + + + +HOOFDSTUK VIII. + +DE NIJVERHEID EN HARE WERKTUIGEN. + + +De arbeid, die vroeger door last- en trekdieren of ook door de hand +der menschen werd verricht, wordt thans meer en meer aan allerlei +soort van werktuigen toevertrouwd. Hierdoor is een zoo groote +omwenteling ontstaan in het maatschappelijk leven, dat wij veilig +kunnen zeggen: met de opkomst van nijverheid en werktuigkunde is in +de geschiedenis der menschheid een nieuw tijdperk aangebroken. Het +eind van de vorige eeuw was de geboortestond dier wonderen van +samenstelling en verbinding, waarover we ons tegenwoordig niet meer +verbazen, daar zij algemeen zijn geworden; maar die toch inderdaad +niet weinig bewondering verdienen, gelijk ook de uitvinders zelven, +die deze kunstige werktuigen hebben uitgedacht. Zij zijn echter maar +al te onbekend. Wij willen dan ook hier aan de vergetelheid zoodanige +daden ontrukken, om welke de fortuin zich niet heeft bekommerd en +die de faam, om welke reden dan ook, niet heeft uitgebazuind. Daar +hebt gij de vervaardiging van kunstmatige soda, de aanwending van het +gas ter verlichting van straat en huis, de nieuwe weverij en tal van +andere zaken. + +Chaptal heeft gezegd dat de bereiding van het zwavelzuur een zeer +juiste maatstaf leverde om den graad te bepalen van den bloei +van handel en nijverheid, van de koolzure soda kan men hetzelfde +zeggen. Hoe meer een land er van noodig heeft, hoe beter het staat +met zijn nijverheid. Met kleiaarde en kalk verbonden levert dit zout +ons glas, met vette zuren vereenigd wordt het zeep, in water opgelost +biedt het den verwer een kostelijk vocht om draden en weefsels uit te +loogen. De glasblazers en zeepzieders gebruiken er gansche bergen van, +zeker meer dan 400 millioen kilogrammen 's jaars. Hiervan bereidt +Frankrijk ongeveer 100 en Engeland 150 millioen. + +Gedurende de fransche revolutie vond Nicolas Leblanc het middel om op +kunstmatige wijze deze stof te bereiden, die vroeger langs natuurlijken +weg uit de asch van zeeplanten bereid werd. Vóór de fransche revolutie +waren de Spaansche kusten, bij Alicante en Malaga, en de fransche bij +Narbonne bedekt met planten, zooals de salsola, de soda, de salicornia +europea, die men met de meeste zorg kweekte. Hadden deze planten +een voldoenden wasdom bereikt, dan sneed men ze in kleine stukjes, +die men in de open lucht liet drogen. Droog geworden werden ze in +kegelvormige kuilen opgehoopt en verbrand. Van de asch, die in grooten +voorraad overbleef, werd nu een zeer harde en broze zelfstandigheid, +de ruwe soda, verkregen, welke gemalen en met water toebereid een +soort van loog gaf. Dit liet men uitdampen en zoo bleef de soda over. + +In de vorige eeuw was Spanje het eigenlijke vaderland van de soda. De +soorten van Alicante en Malaga, welk voor 28 tot 30 pct. koolzure soda +bevatten, wedijverden met die van Narbonne, ja, Frankrijk moest zich +naar den vreemde wenden, om zijne fabrieken van de noodige soda te +voorzien. Tot op de revolutie ging dit goed; maar de krijg maakte een +eind aan alle buitenlandsche handelsbetrekkingen; men moest van eigen +middelen leven en tot elken prijs moesten de zeep- en glasfabrieken +hun soda hebben. + +Het Comité van Algemeen Welzijn deed een beroep op de fransche +scheikundigen. Het riep hen op om al hun krachten in te spannen, ten +einde de soda uit eigen bodem te halen. Weldra waren er niet minder +dan vijf-en-twintig of dertig plannen ingeleverd; maar met algemeene +stemmen werd aan het ontwerp van Leblanc de voorkeur gegeven. Leblanc, +een eenvoudig fransch geneeskundige, had begrepen dat hij de soda van +het keukenzout hebben moest. Dit zout, door middel van zwavelzuur +ontleed, geeft het natriumsulphaat of glauberzout, hetwelk hij nu +met houtskool vermengde, gelijk De la Métherie, hoogleeraar aan het +Collège de France, had voorgesteld. Dit echter gaf niet de stof, die +hij wenschte te verkrijgen. Een ingeving deed hem het denkbeeld aan de +hand er krijt (calciumcarbonaat) bij te voegen, en zie, het vraagstuk +was opgelost. Noch Leblanc, noch zijn geleerde tijdgenooten begrepen +ten volle hoe en waarom deze bijvoeging van krijt de gewenschte +koolzure soda ontstaan deed. Het was alleen een gelukkig denkbeeld, +een gelukkige greep, die maakte dat Leblanc, na vele vruchtelooze +pogingen, na vele geduldige proefnemingen, na vele uiterst schrandere +verbindingen, het eenig ware middel juist op die wijze aanwendde +als voor het welslagen der proef noodzakelijk was. In de 90 jaren, +sedert verloopen, zijn de door Leblanc opgegeven cijfers van gewicht +en hoeveelheid nog niet veranderd geworden. + +Onder degenen, die in het groot Leblancs uitvinding in toepassing +brachten, behoort J. B. Bayen genoemd te worden. Deze vestigde zich +op de vlakte van Grenelle, die toen ter tijde nog onbewoond was. Al +spoedig nam de kunstmatige bereiding van soda zulk een vlucht, dat +men niet alleen niets van het buitenland deed komen, maar dat in 1810 +de fransche markt zelfs voor buitenlandsch fabrikaat gesloten werd. + +In 1823 vestigde James Muspratt een fabriek van soda te Liverpool. Hij +nam het systeem van Leblanc geheel over en deze werkplaats is thans +nog eene der grootsten van Engeland, ja, van de geheele wereld. + +Nicolas Leblanc had wel terstond, en van den eersten dag af, het +belang van zijn vinding ingezien. »De kunstmatige vervaardiging van +soda zal, zoo schrijft hij, ten gevolge hebben dat Frankrijk, hetwelk +zulk een groote hoeveelheid van deze stof gebruikt en groote sommen +uitgeeft om het elders te koopen, nu zijn geld in den zak zal houden; +de nijverheid zal niet meer blootgesteld zijn aan het gevaar van deze +zoo noodige stof te moeten missen, hetzij wegens de verwikkelingen van +den krijg of den mislukten oogst van zekere planten. Wij zullen ons +voordeel doen met het zout, waaraan onze bodem geen gebrek heeft. Ja, +de overvloed dezer grondstof en den lagen prijs, waarvoor zij in +Frankrijk te krijgen is, doen zelfs verwachten, dat onze naburen op +hun beurt eenigszins schatplichtig zullen worden aan ons." + +De uitkomst heeft deze verwachtingen bekroond; maar Leblanc werd er +niet gelukkiger door. Volgens de titels van eenige zijner werken, +was hij voormalig oud-officier van gezondheid, scheikundige, +oud-administrateur van het Departement der Seine, lid van vele +geleerde genootschappen. Hij had zich doen kennen door zijne +werken over de cristallisatie en hij had een middel aangewezen, +om zuivere kristallen te verkrijgen van een vrij grooten omvang. De +kennis der kristallen heeft de studie uitgemaakt van bijna gansch +zijn leven en waarschijnlijk heeft hij verwacht, dat deze hem een +wetenschappelijken naam bezorgen zou. Hij had toch op dit gebied iets +zeer belangrijks opgemerkt, namelijk dat verschillende sulfaten een +gelijken kristalvorm aannemen, en dat zij zich op en naast elkander +kunnen vormen, welke waarneming mag geacht worden de grondslag te zijn +van de zoo belangrijke leer van het isomorphisme. Maar al mocht hij +nu en dan een opstel geplaatst zien in een wetenschappelijk jaarboek, +al mocht hem nu en dan een onderzoek van aanbelang worden opgedragen, +hij bleef arm, te meer daar de troebelen der revolutie elke opdracht +van regeeringswege onzeker maakten en hij soms allen steun missen +moest. Maar hoe kommerlijk zijne omstandigheden ook waren, hij heeft +zich nimmer door het ongeluk laten overwinnen. Zijn krachtige geest, +zijn vaste wil waren bestand tegen alle beproevingen, ook tegen +die, welke hij als fabrikant moest ondervinden. Hij zelf maakt hier +nauwelijks melding van. Zijn wetenschap ging hem boven alles. Door de +voorspraak van Molard, directeur van het Conservatoire des Arts et +Métiers, vond hij in 1802 de gelegenheid in een van de werkplaatsen +dezer inrichting zijne geliefkoosde studie voort te zetten, en al kon +hij ook geen volledige verzameling van kristallen vormen, hij bracht er +toch eenige zeer merkwaardige te zamen. Met deze zaak was hij steeds +in zijn gedachten bezig. Hoe aandoenlijk is zijn klacht, dat hij +zijn verzameling niet naar den eisch heeft kunnen voltooien. »Ik had" +zoo schrijft hij, »ik had nu al twintig jaar lang met haar uitbreiding +bezig kunnen zijn, maar eens zal zij weder worden ter hand genomen. Dat +dan een voorspoediger hand en schranderder waarnemer zich aan haar +wijde. Dan zal ik mij troosten dat ik geen hulp heb mogen vinden, +die mij in staat stelde mijn arbeid verder voort te zetten." Over zijn +ondernemingen geen woord. Heeft hij al eens gemeend de fortuin bij de +haren te grijpen, hij heeft geen teleurstelling getoond, toen zij hem +is ontsnapt. In die geschriften, waarin hij de twintig jaren van zijn +arbeid beschrijft, zinspeelt hij maar een enkelen keer op den tijd, +dien hij aan zijn sodafabriek heeft gewijd. + +Toch was het mislukken dezer onderneming een zware slag. Niets +scheen waarschijnlijker dan dat hij met een sodafabriek fortuin zou +maken. Geen onderneming had betere kansen van slagen. Nauwelijks +had Leblanc in 1791 een brevet genomen, of hij richtte met Dizé, +Shée en den hertog van Orleans een maatschappij op. Te Saint Denis +werden de werkplaatsen gebouwd en voor altijd scheen het geluk den +vennooten toe te lachen, toen de terechtstelling van den hertog van +Orleans een eind maakte aan de groote en billijke verwachtingen, die +men koesterde. Te vergeefs trachtte Leblanc te Marseille een nieuwe +fabriek op te richten. De man, die eene van Frankrijk's rijkste +bronnen van welvaart geopend had, moest liquideeren en zag zoowel +zijn inboedel als al zijn werktuigen aan den meest biedende verkoopen. + +De val van de fabriek sleepte hem zelven mee. Het brevet, waarvan geen +gebruik meer werd gemaakt, viel in handen van het groote publiek en +Leblanc was zijn privilege kwijt. + +In het jaar VIII van de Republiek werd hij op nieuw in het bezit +gesteld van de werkplaatsen te Saint Denis; maar hij kon geen +kapitaal vinden om de zaak te drijven, en hij stierf in kommerlijke +omstandigheden in het jaar 1806. + +Niet minder aandoenlijk is de geschiedenis van de uitvinding van het +lichtgas door Philippe Lebon. + +Wanneer men de officieele stukken doorloopt, die op dezen man +betrekking hebben, wanneer men telkens het stralen van zijn genie mag +gadeslaan, wanneer men de hinderpalen nagaat, die hij heeft moeten +overwinnen, wanneer men zich in zijn groot karakter en zijne edele +gevoelens verdiept, staat men vol bewondering stil bij het beeld van +den eenvoudigen man, die de wereld zulk een onwaardeerbaren dienst +bewezen heeft. + +Philippe Lebon werd te Brachay (Haute-Marne) in Frankrijk geboren, +op den 29sten Mei 1767. Twintig jaren later werd hij geplaatst op +de school voor den waterstaat, waar hij zich al spoedig door zijn +vindingrijken en onderzoekenden geest onderscheidde. Zijn eerste +arbeid had betrekking op de stoommachines, die toen ter tijde in +haar opkomst waren, en den 18den April 1792 ontving de jeugdige +ingenieur een nationale belooning van 2000 livres, »ten einde zijne +onderzoekingen te voltooien omtrent de verbetering der werktuigen, +die met vuur worden gedreven." + +Omstreeks denzelfden tijd werd Lebon's aandacht gevestigd op het +gaslicht. Op een dag, dat hij te Brachay vertoefde, wierp hij een +handvol zaagsel in een flesch, die hij op het vuur verhitte. Hij zag +een dikken rook uit de flesch te voorschijn komen, die op eenmaal vlam +vatte en een helder licht verspreidde. Op dien dag deed de nijverheid +een harer schoonste vondsten. Lebon had de eerste gaslamp gebrand. Men +heeft deze uitvinding aan het toeval toegeschreven. Het zij zoo, +daarmee is de uitvinder niet minder groot. 't Was ook een toeval, +hetwelk den appel deed vallen juist toen Newton tegenwoordig was, +maar hoe velen hadden er appelen zien vallen, zonder dat zij van +een wet der zwaartekracht hadden gedroomd. 't Is het oog van het +genie, dat in de verschijnselen de geheimen ziet, die zij met zich +voeren. Zoo zag Lebon een gasfabriek in de flesch, zoo baat het toeval +het vernuft alleen. Wat al scheikundigen hadden, vóór Lebon, hout of +steenkool zien branden. Maar niemand had nog opgemerkt wat dit in +schijn zoo eenvoudige feit beteekende. Hoeveel menschen hebben het +deksel van een ketel opgetild gezien door den damp daar binnen! Maar +men moest een Watt zijn, om er een stoommachine in te zien. Alleen het +genie ziet in de toekomst, alleen het genie weet, als bij ingeving, +te beslissen wat er van de vele zaken, die het ziet en opmerkt, +worden kan. Binnen weinige dagen had Lebon begrepen waarheen de +waarneming, die hij gedaan had, leiden kon, en met den blik van +een waarlijk verheven geest ging hij aan het werk. Hij wist nu dat +hout en andere brandstoffen, onder den invloed der hitte, een gas +lieten ontsnappen dat zoowel voor verlichting als verwarming dienst +kon doen. Hij had opgemerkt dat het gas, hetwelk aan gloeiend hout +ontsnapt, vergezeld gaat van zwartachtige dampen, die een scherpe +en doordringende lucht van zich geven. Die hinderlijke bestanddeelen +moesten worden weggenomen. Lebon liet nu die dampen door een buis in +een flesch met water gaan, waardoor de onbruikbare bestanddeelen werden +gecondenseerd en het gas in zuiveren toestand afgescheiden werd. Dit +eenvoudige werktuig is de eerste gasfabriek geweest. Het bevat er +dan ook de drie hoofdgedeelten van, het toestel der vervaardiging, +dat der zuivering en dat der inzameling van het gas. + +Zijne eerste proeven nam hij ergens op het vrije veld. Hij maakte +zich een fabriekje, waar hij het gas stookte, en vervaardigde een +zuiveringsvat; en ginds, aan het einde van een uitstekende pijp, +brandde het heldere licht, dat door zijne buren niet weinig bewonderd +werd. + +Na Fourcroy, de Prony en de geleerden van zijn tijd geraadpleegd te +hebben, nam hij in 28 September 1799 een brevet, waarin hij zijn +»thermolampen", zijn lamp met lichtgas gevuld, beschreef. Tevens +leverde zijn fabriek teer. + +Steenkool achtte hij echter verkieslijk boven hout, en duidelijk moet +hij voorzien hebben welk een gewichtige rol de kool en het gas zouden +vervullen. Het stuk, dat hij over deze zaak opstelde, is geschreven +met een gloed, die den man van overtuiging kenmerkt. + +Doch Lebon kon maar een gedeelte van zijn tijd aan zijn uitvinding +wijden. Hij was ingenieur, hij had geen fortuin, en moest van zijn +ambt leven. Hij begeeft zich nu als ingenieur naar Angoulême; maar +hij vergeet zijn lievelingsdenkbeeld niet, noch ook Parijs, dat +onvergelijkelijk brandpunt van verlichting. Ook hield hij zich met +meetkunst en andere vakken van wetenschap bezig, zoodat zijn geest +verre weg zwierf van zijne dagelijksche bezigheden en de over hem +gestelde hoofdingenieur zich ernstig over hem begon te beklagen. In +het geheim was deze naijverig op Lebon, in wien hij een man zag van +hooger ontwikkeling, die hem eens voorbij zou streven; hij verborg +echter zijn haat achter een masker van voorgewende hoogachting +terwijl hij hem van zijn ambt zocht te berooven. Gansch vervuld van +zijne plannen met het nieuwe licht, verwijderde Lebon zich dikwijls +van Angoulême, om naar Brachay te gaan, waar hij zijn uitvinding tot +voltooiing zocht te brengen. Dit bewoog den hoofd-ingenieur zich bij +de gestelde machten over Lebon's nalatigheid te beklagen, waarvan het +gevolg was dat er een onderzoek naar diens gedrag werd ingesteld. De +commissie echter die benoemd werd om deze grieven te beoordeelen, +verklaarde hem geheel en al verheven boven elk verwijt. Overigens +toonde de volgende brief, door hem tot den minister gericht, welk +een grootheid van ziel dezen uitvinder kenmerkte. + +»Mijn moeder, zoo schreef Philippe Lebon, is komen te overlijden +en ten gevolge van deze gebeurtenis ben ik genoodzaakt geworden mij +eenigszins overhaast naar Parijs te begeven. Dit is mijn eerste fout +geweest. De liefde voor de wetenschap en de zucht om nuttig te zijn +heeft dezen misstap nog verergerd. Ik werd als verteerd en gekweld +door een onweerstaanbare behoefte, om mijn uitvinding tot volmaking te +brengen. Gelukkig ben ik geslaagd, en van een kilogram hout mocht ik, +door de eenvoudige aanwending van wat warmte, het zuiverst lichtgas +verkrijgen, en dat wel met een aanmerkelijke geldelijke bezuiniging +en in een voldoende hoeveelheid, om gedurende een paar uren evenveel +licht te verkrijgen, als van vier of vijf waskaarsen. De proef er +mee is genomen in tegenwoordigheid van burger Prony, directeur van +de school voor de genie, burger Lecamus, burger Besnard, inspecteur +en burger Perard, chef van de polytechnische school. Ik voelde mij +recht gelukkig, nu ik den minister de vrucht mijns arbeids dacht +op te dragen. Ook lag er een memorie gereed, over het besturen van +luchtballons, een stuk, hetwelk de goedkeuring van burger Prony en +andere geleerden mocht wegdragen. Toen riep de genoemde omstandigheid +mij naar Parijs. Waarlijk, het moest wel een zaak van overwegend belang +zijn, die mij van zulke aangename bezigheden kon losmaken. Wel zou +het wreed wezen wanneer ze nu ook de oorzaak werd dat ik een corps +moest verlaten, wier chefs zoo goed zijn geweest mijn eerste schreden +te leiden, mijne eerste pogingen met prijs op prijs te beloonen en +mij aan te moedigen achtereenvolgens al de deelen der wetenschap te +beoefenen, die aan de school van de genie onderwezen worden. Ik kan +niet gelooven dat de omstandigheden, waarin ik mij bevind, dat mijn +vurige liefde voor de wetenschap, dat mijn zucht om mijn vaderland +van nut te zijn en de goedkeuring te verwerven van een minister, zelf +vol ijver en liefde voor de wetenschap en in zekeren zin medeplichtig +van mijn levensideaal--dat dit alles mij op zulk een straf kan komen +te staan. Ik ben op het punt van naar Parijs te gaan; ik ga er heen +in de hoogste spanning, maar de hoop reist met mij mee." + +Philippe Lebon werd naar zijn post teruggezonden, maar de oorlog slokte +al de staatsinkomsten op, en de Republiek had, terwijl Bonaparte +zich in Italië bevond, geen tijd haar ingenieurs te betalen. Lebon +schreef den minister en drong daarin aan op betaling van hetgeen +men hem schuldig was, maar alle beden bleven vruchteloos. Zijn vrouw +trok naar Parijs; maar ook hare pogingen bleven zonder gevolg. Zij +schreef den minister den volgenden brief, die nog in het archief van +de school der genie bewaard wordt. + + + + Vrijheid, Gelijkheid--Parijs, 22 messidor, jaar VII, van de + Fransche Republiek, eenig en ondeelbaar--de echtgenoote van + den burger Lebon aan den minister van Binnenlandsche Zaken. + + 't Is geen aalmoes, geen gunst, die ik u vraag: maar iets, + waarop ik recht heb. Sedert twee maanden kwijn ik weg op + honderd twintig mijlen van mijn huisgezin. Gij zoudt door + een nog langer uitstel een huisvader dwingen, uit gebrek aan + middelen, een staat te verlaten, waaraan hij alles heeft + opgeofferd. Heb deernis, burgers met onzen toestand, die + bedroevend en onhoudbaar is; mijn bede is rechtvaardig. + Ziedaar meer dan één reden, althans genoeg om mij zelve + overtuigd te houden dat de stap, dien ik doe, niet + vruchteloos wezen zal bij een minister, die 't zich tot + een wet en een plicht stelt rechtvaardig te zijn. + + Met groete en achting, uw toegenegen medeburgeres, vrouw Lebon, + geboren Brambille. + + + +In 1801 werd Philippe Lebon naar Parijs geroepen en als attaché +toegevoegd aan den heer de Blin, ingenieur en chef der bestrating. Hij +neemt nu een tweede brevet, een echt wetenschappelijk stuk, vol +belangwekkende feiten en gedachten. Hij wijdt daarin uit over de +verschillende wijzen waarop men het lichtgas zou kunnen aanwenden. Hij +stelt der regeering voor een toestel te vervaardigen tot verlichting +van de openbare gebouwen, maar het wordt verworpen. Nu schiet onzen +ongelukkigen uitvinder, al zijn teleurstellingen moede, niet anders +over dan zich tot het publiek te wenden en dit van het nut zijner +uitvinding te overtuigen. Hij huurt het hôtel Seignelay, in de straat +Saint-Dominique-Saint Germain en roept er het publiek te zamen. Hij +heeft gezorgd voor een toestel, dat licht en warmte verspreidt door het +gansche huis; ja, hij verlicht de tuinen met tallooze gaspitten, in de +gedaanten van bloemen en sterren. De fontein was met gas geïllumineerd +en het nederstortend water scheen zelf te lichten en te stralen. Van +alle kanten komt het publiek aanloopen. Trotsch op den goeden uitslag +zendt Lebon nu zijne prospectussen rond, een stuk vol waarheid en +overtuiging, dat tevens een blijk geeft van zijn helderen blik in de +toekomst. Hij ziet het gas reeds door de aderen stroomen van Europa's +hoofdsteden en begroet zijn licht in al hare straten. + +Eindelijk brengt de wereld den schranderen uitvinder zijn hulde, +en een commissie, door den minister benoemd, verklaart dat de +gunstige uitkomsten van burger Lebon's proeven aan de verwachtingen +heeft beantwoord van de mannen der wetenschap, ja ze overtroffen +heeft. Napoleon I gunde Lebon een concessie in het bosch van +Rouvray, om er een inrichting te vestigen tot het stoken van +gas uit hout. Ongelukkig werd Lebon gedrongen te veel op eens te +doen. Hij bereidde gas en vervaardigde zuringzuur en teer, dat hij +naar Havre verzenden moest, ten dienste der marine. Desniettemin +had hij goede hoop. Zijn fortuin scheen gemaakt, zijn werkplaats +werd door geleerden en grooten bezocht. Een paar Russische vorsten, +prins Galitzin en Dolgorowski deden hem namens de Russische regeering +den voorslag zijne werktuigen naar Rusland over te brengen. Hij zou +zelf zijne voorwaarden stellen. Philippe Lebon wees deze schitterende +aanbiedingen van de hand; met een edel gevoel voor hetgeen hij aan +zijn vaderland verplicht was, antwoordde hij dat aan Frankrijk en +aan geen ander land de zegeningen van zijn uitvinding toekwamen. + +De goede verwachtingen van Lebon hielden helaas niet lang aan. Vijanden +en mededingers deden hem talloos vele onaangenaamheden aan en zelfs de +elementen schenen zich tegen hem te keeren. Een geweldige storm wierp +zijn huis omver en een gedeelte van zijne werkplaats werd door het vuur +vernield. Lebon echter was er de man niet naar, om zich uit het veld +te laten slaan en hij had gegronde hoop dat zijne verlichting in het +groot zou worden toegepast, toen een even ontijdige als raadselachtige +dood een einde aan zijn leven maakte. + +Op den 2den December van het jaar 1804, op denzelfden dag, waarop +Napoleon tot keizer werd gekroond, werd hij op laaghartige wijze +vermoord. Men vond hem levenloos in de Champs Elysées, met dertien +dolksteken doorboord. De man, door wiens hand deze euveldaad is +gepleegd, is altijd onbekend gebleven. + +Eenige maanden te voren had de ongelukkige Lebon, vol vuur en +geestdrift, zijn medeburgers van Brachay toegeroepen: »Goede +vrienden, binnen kort zal ik u van uit Parijs te Brachay verwarmen en +verlichten." Dat kon niet, beweerden de luidjes van Brachay, »de man +is niet wijs." Hij was niet wijs, 't is waar. Wijze menschen houden +zich bij het oude, wijze menschen beproeven geen dingen, die nog +niemand gedaan heeft. Wijze menschen zijn voorzichtig en wagen zich +niet aan de gevaren en dwaasheden, die het genie onderneemt. Gelukkig +zijn niet alle menschen in dezen zin wijs. Het is met de dwaasheid +van het genie gelijk de dichter zingt: + + + De gedachte wacht verlangend, + Stille maagd, haar bruidegom; + Wijsheid zegt: ze schept illusies, + Schudt het hoofd: »Wat is zij dom!" + Maar haar vindt een dwaas, die op de + Toekomst hoopt. Hij wendt haar druk, + Huwt haar en, een vruchtbre moeder, + Baart ze ons zegen en geluk. + + +Philippe Lebon was wel een van degenen, van wie Béranger daar +zingt. Ook hij had zich aan eene groote gedachte verbonden; hij leed +een rampspoedig leven en kwam op ellendige wijze om het leven. Thans +is zijn werk gewassen en de zaadkorrel, door hem in het veld der +ontdekkingen geworpen, is aan het groeien gegaan, terwijl zijn edele +en beminnelijke persoon behoort tot dezulken, die niet vergeten mogen +worden. De portretten, die van hem over zijn, geven ons een denkbeeld +van den luister van zijn helder en peinzend oog, den spiegel van zijn +eerlijke en vurige ziel, van zijn vertrouwend en edelmoedig hart, +och, zoo licht misleid, als men het daarop toelegde, want hij dacht +geen kwaad en had slechts oog voor het goede. Van hem mag gelden dat +hij meer achting dan fortuin wist te winnen. + +Zijn weduwe ontving een pensioen van 1200 francs en wilde den arbeid +haars mans voortzetten; maar ook zij wijdde haar geestkracht aan een +vruchteloos werk en stiet zich tegen nieuwe hindernissen en nieuwe +rampen. Thans brandt het gas in groote en kleine steden, in dorpen, in +huizen, in winkels, op stations en pleinen. Ook al mocht de aardolie of +het electrisch licht het gaslicht verdringen, toch zal zijn uitvinding +een zegen zijn geweest voor vele jaren en voor ontelbare menschen, +ja, een schier onmisbaar deel hebben uitgemaakt van onze beschaving. + +De nijverheid brengt niet alleen in onze dagen allerlei dingen voort, +die vroeger onbekend waren, maar zij weet ook veel handenarbeid uit +te winnen, tengevolge waarvan hare voortbrengselen zich eindeloos +vermenigvuldigen en veel goedkooper worden en de handenarbeid weder +tot andere zaken kan gebezigd worden. Wanneer men al het katoen, dat +Engeland's fabrieken jaarlijks afleveren, met de hand moest spinnen, +zou men daartoe 91 millioen personen noodig hebben, dat is ongeveer +de helft van de bevolking van Europa. Een knappe breidster kan per +minuut 80 steken breien, de machine maakt er in dien tijd 480.000. + +Let men op deze cijfers, dan kan men die groote werklieden en +uitvinders niet genoeg roemen, die, maar al te zeer door het nageslacht +vergeten, met hun vernuft en ijver het rijk der werktuigkunde hebben +doen aanbreken. + +Hier staat ons de geschiedenis voor den geest van den beroemden +barbier van Preston, den uitvinder van de eerste spinmachines. + +Richard Arkwright werd geboren in het engelsche graafschap Lancaster, +op den 23sten December 1732. Hij werd barbiersjongen. Van zijn +spaarpenningen zette hij eerlang zelf een winkeltje op met het +opschrift: In den onderaardschen barbier: hier scheert men voor +twee stuivers. De andere barbiers verlaagden hierop hunne prijzen; +maar Arkwright liet zich niet uit het veld slaan en tartte zijne +concurrenten met een nieuw uithangbord waarop: Hier komt men voor +een stuiver onder het mes. Intusschen werd onze ijverige barbier +hier niet rijker mee en weldra zien wij hem het land afloopen en +handel drijven in haar. Hij had echter een zeer sterk geteekende +voorliefde voor werktuigkunde en hield zich in zijne vrije uren bezig +met het vervaardigen van kleine modellen. Onderweg ontmoette hij een +uurwerkmaker, Kay, die hem in staat stelde zoodanige kundigheden op +te doen als hem ontbraken. Nu arbeidde hij met verdubbelden ijver +van 's morgens vier tot 's avonds negen uur, en in weerwil van zijn +armoede--zijne kleederen waren aan flarden gescheurd--slaagde hij +er in, met de hulp van zijn vriend Kay, het model samen te stellen +van de eerste spinmachine. Hij stelde het in de spreekkamer van de +kostelooze school te Preston ten toon. De fortuin lachte hem toe. Rijke +industrieelen kwamen hem te hulp. Hij nam een brevet en richtte een +spinfabriek op te Nottingham, te Cromford, en in de nabijheid van +Chorley. Nu spanden alle katoenfabrikanten van Lancashire tegen hem +samen. De werklieden, tegen hem opgezet, zagen in hem een vijand, die +met zijne werktuigen hen van hun brood berooven kwam. Zij besloten dus +hem in het verderf te storten en zijn werkplaats werd door een bende +kwaadaardigen vernield. Arkwright was binnen kort op nieuw aan het +spinnen en leverde beter werk dan zijne concurrenten. Nu weigerde men +van zijn fabrikaat te koopen en daagde men hem bij de rechtbank. Niets +baatte tegen des spinners geestkracht en wil. Hij zegevierde. Op het +eind zijns levens zag hij zijne onvermoeide pogingen met het beste +gevolgd bekroond, en onder zijn opzicht verrezen in Schotland een +aantal fabrieken. Zijn mededingers, genoopt het hoofd in den schoot +te leggen, eindigden met zelven zijne toestellen in gebruik te nemen. + +Arkwright bezat zulk een wilskracht dat hij, op vijftigjarigen +leeftijd, zich zelven de taalkunde en de spelling leerde. Hij was +zoo geheel verdiept in de werktuigkunde en in de oprichting zijner +werkplaatsen dat hij geheel onbekend gebleven was met de eerste +beginselen van het onderwijs. Bij zijn dood, den 3den Augustus 1792, +liet hij een groot fortuin na; maar grooter fortuin verwierf Engeland +in het bizonder en de wereld in het algemeen. De invoer van katoen +in Engeland, die van 1771-1780 5.735.000 ponden bedroeg, wies van +1817-1821 tot 144 millioen ponden, van welke 130 millioen alleen in +Engeland verwerkt werden. + +Aandoenlijk is de geschiedenis van den nederigen, edelen Jacquard. Nog +jong deed hij zich kennen als een voorbeeld van werkzaamheid, +vindingskracht en volharding. Als drukker, als lettergieter let hij +met aandacht op de werktuigen, die hij in handen krijgt en verbetert +ze. Op een keer, zich bij een messenmaker bevindende, ziet hij hoe +het mes door de handen van drie of vier werklieden gaat, voordat het +in het heft wordt bevestigd: den volgenden dag reeds heeft hij het +volledige plan geteekend voor een machine, die in vijf minuten het +werk verricht, waaraan vier werklieden een ganschen dag besteden. De +messenmaker, te arm om deze machine te laten vervaardigen, stelde zich +met de teekening tevreden; maar zijne knechts vernielden haar weldra, +uit vrees dat deze uitvinding hun ontslag ten gevolge zou hebben. + +Reeds vroeg hield hij zich met de weverij bezig en zocht hij deze te +vereenvoudigen. Zijn vader was een handwerksman, die laken en andere +stoffen met goud, zijde enz. doorstikte. Deze echter kwam spoedig +te sterven en daar zijn moeder reeds vroeger overleden was, kwam +hij geheel op zich zelven te staan en in het bezit van een kleine +erfenis. Hij huwde met de dochter van een wapensmid, Boichon. Zijn +bruid zou hem, volgens de verzekering van den smid, een aardige +huwelijksgift meebrengen. Zij deed het, niet in dien vorm, waarin men +dat gewoonlijk verstaat, want geld heeft Jacquard van zijn schoonvader +nooit gezien; maar hij vond een lieve vrouw, vol toewijding, vol moed, +vol liefde ook in dagen van beproeving; zij geloofde in hem en bleef +in dit geloof hem getrouw en hield zijn moed staande. + +Jacquard richtte nu een atelier van gemaakte kleederen op, maar ook hem +ontbrak de praktische geest van den handelaar. Hij slaagde niet, stak +zich in schulden, verviel tot armoede en kwam bij een kalkfabrikant +in dienst. Terwijl hij de brandstoffen in den oven wierp, maakte zijn +vrouw te Lyon stroohoeden op. + +Nog zwaarder dagen zouden aanbreken. Het jaar 1793 was daar; het +schrikbewind was in vollen gang: de Girondijnen worden naar het schavot +gesleept. Lyon verzet zich en Jacquard verzet zich mede. Aanhanger +van de Republiek; maar tegenstander van het Schrikbewind neemt hij als +eenvoudig soldaat deel aan de heldhaftige worsteling, die de inwoners +van Lyon ondernemen tegen de Conventie. Lyon wordt verwonnen. De +guillotine troont op de Place der Terreurs. Al wie meegedaan heeft +wordt vervolgd en veroordeeld. Jacquard moet zich verbergen, te +gelijk met zijn zeventienjarigen zoon. Vervolgens vluchten zij en +nemen dienst bij het leger van den Rijn. Jacquard strijdt dapper voor +zijn vaderland, maar koopt de zege duur, want zijn zoon sneuvelt, +en sterft in zijne armen. + +De ongelukkige vader wordt krank, kwijnt weg in het hospitaal, keert +naar Lyon terug en vindt zijn huis verbrand. Daar mag hij zich nu +weder vestigen met zijn vrouw, die hij slechts met moeite heeft weten +op te sporen. De rust keert weder en met de rust de nijverheid en +de welvaart. + +Reeds lang had hij gezonnen op een middel om het een of ander werktuig +in de plaats te stellen van de arbeidster of het kind, dat bij de +zijdeweverij de zoogenaamde lac's aantrok (een soort van snoeren +bij de weverij in gebruik). Hij dacht een samenstel uit van pennen +en haken, waarmee hij den moeielijken arbeid der »tireuse de lacs" +overbodig maakte en een bezuiniging van 50 pCt. in de zijdeweverij te +weeg bracht. Op de tentoonstelling van voortbrengselen van Nationale +Nijverheid in het jaar 1801 trok de nieuwe machinerie van Jacquard +zeer de aandacht en won zij een bronzen medaille. Een andere vinding +van Jacquard, een werktuig om vischnetten te knoopen, werd met goud +bekroond. + +Ware Jacquard bij de hand geweest, hij had fortuin gemaakt; maar hij +behoorde tot hen, die anderen de vruchten laten plukken, terwijl zij +zelven zich aan hun uitvinding wijden om die te volmaken. In 1802 +werd hij naar het Conservatoire des Arts et des Métiers te Parijs +geroepen, waar hij zich vestigde en twee jaren doorbracht, werktuigen +en modellen van werktuigen samenstellend en verbeterend. Nergens +kon hij beter geplaatst zijn. Hier vervaardigt hij zijne machines +om fluweel-lint te weven en zijne spoelen voor de bewerking van het +katoen. Voorts herstelde hij het beroemde weefgetouw van Vaucanson, +dien ongeëvenaarden werktuigkundige, die zijne tijdgenooten versteld +deed staan van zijne onnavolgbare automaten. + +Naar Lyon teruggekeerd (1804), vond hij aldaar een eerlijk en welgezind +kapitalist, Camille Pernon, en eindelijk zal dan zijn kunstig +weefgetouw in het werkelijke leven der fabriekwereld optreden. De +kamer van koophandel en het stedelijk bestuur bemoeien zich met de +zaak; eene commissie, bestaande uit de knapste handelaren, onderzoekt +zijne toestellen en legt daarvan de gunstigste getuigenissen af en +weldra wordt het stedelijk bestuur van Lyon gemachtigd Jacquard het +privilegie van zijn weefgetouw af te koopen voor een lijfrente van +3000 francs. Zoo werd zijn brevet algemeen eigendom. De uitvinder +ruilde een uitvinding, die hem vijftien jaren arbeidens en niet weinig +ontbering en ellende gekost had, voor een eenvoudig stuk dagelijksch +brood. Hij vroeg het gouvernement ook nog een premie van vijftig +francs voor elk getouw, dat volgens zijn vinding zou worden opgericht. + +»Dat is er een, die zich niet spoedig tevreden laat stellen!" riep +Napoleon, toen hij het brevet teekende. (De Keizer zelf liet zich +ook zoo spoedig tevreden stellen!) + +Nieuwe beproevingen wachtten hem nu. De invoering van zijn weefmachine +verwekte een niet geringe opschudding onder de arbeidende klasse. Alom +vertelde men dat het nieuwe toestel den handenarbeid onnoodig maakte en +dat het volk er door tot den bedelstaf zou worden gebracht. Hij werd +met bedreigingen achtervolgd. Hij heette een verrader, die den armen +handwerksman aan de willekeur van den rijken fabrikant prijsgaf. Dat +was dan het loon voor zijn waken en zoeken, zijne tranen en zijne +zelfverloochening! Allengs steeg de haat al hooger en hooger, als +een opkomende vloed, die hem dreigde mee te sleepen. Jacquard was +niet meer veilig op straat; men beleedigde hem in het openbaar. Eens +zelfs werd hij door den verwoeden volkshoop naar de Rhône gedrongen. + +»Te water, te water met hem!" riepen de woestelingen. + +Zonder de tusschenkomst van een paar moedige mannen zouden zij hem +in de rivier hebben geworpen. + +Een ander zou gevlucht zijn en den zegen van zijn uitvinding +naar elders hebben overgebracht--hij bleef. Hij wist den haat en +den tegenstand het hoofd te bieden, wachtende op het uur zijner +rechtvaardiging. Hij wist dat zijne machines overvloed en welvaart +stichten, dat zij den arbeid vermeerderen en tegelijk de lichamelijke +vermoeienis verminderen zouden. Eens zou men hem de welverdiende +hulde niet onthouden!--Welnu, hij bedroog zich niet. + +Het weefgetouw à la Jacquard heeft een hervorming in de zijdeweverij +teweeg gebracht en de stad Lyon groot gemaakt. En niet alleen Lyon +mag hem dankbaar zijn, maar Rouaan, Manchester, Berlijn, Moscou, +Petersburg, Amerika, Indië, China hebben zijn uitvinding tot hun nut +weten aan te wenden. + +Na zich aller achting verworven te hebben, trok de groote uitvinder +zich naar de omstreken van Lyon terug en bebouwde daar zijn tuin. Daar +kwam menig vreemdeling hem zien en mocht er zijne medailles en zijn +Croix d'honneur bewonderen. Hij stierf, van allen geëerd, op den 7den +Augustus 1834, twee-en-tachtig jaren oud. Wat had hij niet doorgestaan! + +De uitvinder van de linnenspinnerij was niet gelukkiger. + +Philippe de Girard werd te Lourmarin (Vaucluse) geboren, op den 1sten +Februari 1775. Hij was een dier groote geesten, die met alle talenten +begiftigd zijn en bij alles een wonderbare vindingskracht ten toon +spreiden. Van zijn prilste jeugd af maakte de toekomstige uitvinder, +evenals Newton, kleine werktuigen, vooral radertjes, die hij door +middel van een stroomende beek in beweging bracht. Op veertienjarigen +leeftijd dacht hij een aardig werktuig uit, waarbij hij zich den +golfslag als beweegkracht ten nutte maakte. Voor alle wetenschappen +en alle kunsten bezat hij een wonderlijke geschiktheid. Met hetzelfde +gemak beoefende hij werktuig- en plantenkunde, schilder-, beeldhouw- +en dichtkunst. + +De stormen der omwenteling ontrukten Philippe de Girard aan het vredige +leven in het ouderlijke huis. Na de wapens te hebben gevoerd tegen +de omwentelingsmannen van het Zuiden, moest hij met zijne familie +Frankrijk verlaten, en om zich en de zijnen in het leven te houden, +schildert hij te Mahon, op het eiland Minorca, en maakt hij zeep te +Livorno. Ondertusschen deed hij zich reeds door eenige uitvindingen +kennen. + +Naar zijn haardstede teruggekeerd, richt hij te Marseille een fabriek +op van chemische produkten. Maar ten gevolge van de staatkundige +troebelen des tijds (1795) moet hij wederom het land verlaten. Nu +verkrijgt hij te Nice een leerstoel voor chemie en natuurlijke +geschiedenis, welke vakken hij, na 18 Brumaire, ook te Marseille +onderwijst. + +Eens in Frankrijk zijnde, komt hij ook weder te Parijs. Aldaar bleek +al spoedig, op de tentoonstelling van 1806, wat het vernuft van Girard +vermocht. Hij stelde er een nieuwen kijker ten toon, en ijzeren platen, +die door een gansch nieuwe wijze van bewerking geschilderd en vernist +waren. Ook zag men er de bekende hydrostatische lampen, die te dier +tijde een ware omwenteling brachten in de kunst van verlichten. Eenigen +tijd later ontving Girard van de Maatschappij van Aanmoediging een +groote gouden medaille voor een merkwaardige stoommachine. + +In 1810 wilde Napoleon de engelsche katoenfabrikage den laatsten +slag toebrengen. Nadat hij alle havens van Europa voor haar had +doen sluiten, vaardigde hij een besluit uit, dat den 12den Mei in de +Moniteur verscheen en waarbij een millioen francs werd toegezegd aan +den uitvinder, tot welke natie ook behoorende, die het beste werktuig +zou vervaardigen tot het spinnen van linnen garens. + +Eenige dagen na de uitvaardiging van dit Besluit was Philippe Girard, +toen vijf-en-dertig jaren oud, bij zijn vader te Lourmarin. Bij het +ontbijt werd het nieuwsblad binnengebracht, waarin deze oproeping +voorkwam. De oude Girard reikte het blad aan zijn zoon over met de +woorden: »Philippe, dat is iets voor u!" Na het ontbijt ging Philippe +alleen uit, vastbesloten het vraagstuk op te lossen. Nimmer had +hij zich bezig gehouden met de zaak, waarop het Besluit doelde. Hij +vraagde zich dus af, of hij zich niet eerst in kennis zou stellen +met alles, wat in deze beproefd was; maar al spoedig begreep hij +dat het groote aanbod niet zou zijn gedaan, wanneer men ooit tot +een gelukkige oplossing gekomen was. Voorts wilde hij ook liever +niets van den toenmaligen stand der zaak weten, ten einde met te +meer onafhankelijkheid zijn eigen weg te gaan en den ouden sleur +te ontwijken. Hij nam dus vlas, garen, water en een vergrootglas, +en beurt om beurt het vlas en het garen aanziende, dacht hij: »Met +het een moet ik het ander vervaardigen!" Na het vlas met het glas +te hebben beschouwd en het in water te hebben geweekt, zoodat hij +de vezels kon afscheiden, vormde hij met de vingers een bijzonder +fijnen draad. Wanneer hij nu maar een machine had, die hetzelfde kon +wat hij met de vingers deed, dan was hij er. De kiem der uitvinding +was in zijn gedachte opengesprongen en hij kon tot zijn vader zeggen: +»Het millioen is mijn!" + +Twee maanden later kon hij een eerste brevet op zijn uitvinding +nemen. Zij is sedert niet wezenlijk veranderd en daaruit mag haar +degelijkheid blijken. Van het millioen echter zag hij niets. De +regeering scheen berouw te hebben, dat zij zulk een som had uitgeloofd +voor een zaak, die zoo spoedig gevonden was. Men eischte nu, onder +andere meer zonderlinge voorwaarden, dat het garen 400,000 meters zou +meten in een kilogram en dat dit wonder zou verkregen worden tegen een +vijfde van de kosten van het met de hand gesponnen garen. Philippe de +Girard kwam hiertegen op, maar het Keizerrijk viel en toen de dag kwam, +waarop de belooning zou worden uitgereikt, zei Thiers: Wat er was, +het millioen was er niet meer. + +Toch ging de Girard voort zijn vernuft aan Frankrijk's heil te +wijden. Toen de verbonden Mogendheden in 1831 zich gereed maakten +Frankrijk binnen te rukken, vond hij een soort van stoomwapen uit. De +proeven, welke onder toezicht van verscheidene officieren met dit +wapen genomen werden, gelukten volkomen. Het geleek eenigszins op de +latere mitrailleuses, loste 180 schoten in de minuut en doorboorde +op honderd passen een plank van 4 centimeters dikte. De moordtuigen +zouden vervaardigd worden en het noodige geld werd er voor aangewezen, +maar hoe snel ook de uitvinding gedaan en in praktijk gebracht was, +nog sneller was de loop der gebeurtenissen, die haar overbodig maakten. + +De machinale linnenspinnerij en al de andere proeven, die Girard +had genomen, kostten hem zijn gansche fortuin, alsmede dat zijner +broeders, die zich bij hem aansloten. 't Is bijna ongelooflijk en toch +is het waar, dat deze nuttige man, deze glorie en trots van Frankrijk, +op zijn werkplaats, te midden van zijn arbeid, gevangen genomen werd +wegens schulden, die hij in het belang van zijn uitvindingen gemaakt +had. Men sloot hem op. Toen nam de Girard de aanbiedingen aan, die +hem van wege Oostenrijk werden gedaan, om aldaar een spinfabriek op +te richten. Hij vertrok, met een verscheurd gemoed, de helft zijner +werktuigen meenemende, terwijl zijne broeders met de andere helft +hun geluk in het ondankbare vaderland nog eens zouden beproeven. Zij +slaagden niet. Het gouvernement wilde hun geen geld toestaan en de +fabriek stond stil en werd een bouwval. Maar ook Philippe slaagde +niet naar wensch. Toch bracht hij zijn werktuigen tot steeds grooter +volkomenheid, onder anderen door de toevoeging van een kammachine, +waarin hij later nog verbetering zou aanbrengen. Ook aan de stoomvaart +wijdde hij zich. Van Pesth naar Weenen liet hij een schip den Donau +opvaren, dat met stoom gedreven werd. Hij was de eerste die ter +voorkoming van geweldige ontploffingen, den stoom zich ontwikkelen +liet in dunne buizen. + +Vervolgens werd de Girard door den Keizer aller Russen naar Warschau +geroepen, om aldaar een groote spinnerij tot stand te brengen. Hij +was er bovendien ingenieur der mijnen en werd er zoo populair, dat +het stadje, hetwelk langzamerhand rondom zijn fabriek aangroeide, +Girardow genoemd werd. Nog vond hij uit een toestel, om het sap +uit de beetwortels te trekken en dit te doen verdampen, en een +nieuw watermolenrad, dat door watervallen in beweging kon worden +gebracht. Hij bracht verbetering aan in de wijze, waarop men zink +uit erts bereidt, plaatste op den gevel van de Bank te Warschau +een zichzelf registreerenden thermometer en op het observatorium +te dier stede een zichzelf registreerende meteorograaf. Hij vond +een werktuig uit om het houtwerk voor geweren te vervaardigen, een +ander om bolvormige voorwerpen met mathematische juistheid te draaien, +een stelsel van luchtverwarming in de hoogovens, stoommachines zonder +balans, schroefraderen, een machine om werk te ontwarren, te spinnen, +een zichzelf registreerenden dynamometer, werktuigen om steenen te +bakken, een ander om ijzerdraad te trekken. + +In 1844 kwam de Girard, nog altijd arm, naar Frankrijk terug. Vier +jaren vroeger had hij een vlugschrift geschreven, waarin hij op +krachtige wijze zijne rechten handhaafde: »Memorie aan den Koning, aan +de Ministers en aan de Kamer omtrent den eersten rang, aan Frankrijk +toekomende, waar het de uitvinding geldt van de spinmachines voor +linnen garens. Ik kom, zoo zeide hij, èn voor mijn vaderland èn +voor mijzelven de eer dezer uitvinding eischen, ter wille van welke, +op Frankrijk na, geheel Europa mij hulde heeft gebracht." + +Bij gelegenheid van de Tentoonstelling van Nijverheid te Parijs, +in 1844, werd de Girard's kammachine niet weinig bewonderd; maar hij +was toen een grijsaard van 69 jaren en leefde van een pensioen, dat +de Keizer van Rusland hem had gegund en van een paar duizend francs, +die een Vereeniging hem bij wijze van een aalmoes had toegestaan. Hij +stierf in 1845. Dat zijne vrienden nimmer het kruis van het Legioen van +Eer voor hem hebben kunnen krijgen, is wel een bewijs hoe laag de man +geschat werd, die zijn vaderland zulke groote diensten bewezen had. In +1849 werd de Girard's recht op de uitvinding plechtig afgekondigd +en in 1853 stemde het Corps Legislatif voor een nationale belooning, +die aan des uitvinders erven zou worden geschonken. O, spot van het +lot! Zijn broeder Frédéric was dood, zijn broeder Joseph was in de +negentig en stierf het volgende jaar. + +Onder de mannen, die zich verdienstelijk hebben gemaakt met het +spinnen, kammen en weven van katoen, behoort ook Josua Heilman. In +tegenstelling met bijna alle uitvinders bezat hij een aanzienlijk +vermogen; maar dit belette den genius der vinding niet hem aan te +grijpen. Te midden van de fabrieken van den Elzas wonende, vernam hij +dat de eerste fabrikanten van den omtrek een som van vijfduizend francs +boden voor een nieuwe machine om het katoen te kammen. De toenmalige +kammachine was ongeschikt tot het dooreenwerken van katoen en wol, +en deed bovendien veel verloren gaan. Heilman nam het besluit mee te +dingen. Hij was toen geen eerstbeginnende, want hij had het opzicht +gehad over een fabriek van machinerieën. Hij had een borduurmachine +uitgevonden, waarin twintig naalden te gelijk in werking waren; zoo +ook een verbeterd weefgetouw, een machine om stoffen te meten en te +vouwen, een ander om den spoel op te winden, en weder een ander, +waarmee hij twee stukken fluweel te gelijk weefde. Maar de vraag, +die hem nu werd voorgelegd, was vrij wat moeielijker op te lossen. Hij +besteedde verscheidene jaren aan het bestudeeren van dit vraagstuk. Hij +had het er op gezet zijn doel te bereiken en dat te meer, naarmate het +verder verwijderd scheen. Hij moest kostbare proeven nemen, werktuigen +laten maken en zijne proefnemingen telkens veranderen en herhalen. Dit +kostte hem zoo veel, dat zijn gansche fortuin en de bruidschat zijner +vrouw er mee heengingen. Toen moest hij geld leenen, om in het leven +te blijven, en toen hij zijn vrouw verloren had, besloot hij naar +Engeland te gaan en daar een betrekking te zoeken, die voor hem +en zijne beide dochters een bestaan kon opleveren. Heilman toog nu +naar Manchester. Maar de gedachte aan zijn kammachine volgde hem op +den voet en liet hem niet met rust. Hij vervaardigde er een voor een +engelsch fabrikant, maar deze voldeed niet aan de verwachtingen. Naar +Frankrijk teruggekeerd, om er zijne dochters te bezoeken, zat hij +op een avond weder te peinzen en keek hij onwillekeurig, doch zeer +aandachtig, naar zijne kinderen, waarvan het eene bezig was het ander +de schoone, lange haren te kammen en op te maken. »Kon ik," dacht +hij op eens, »kon ik met een werktuig de eigenaardige bewegingen van +die hand namaken, die eerst de lange haren naar zich toe haalt en +met een tegenovergestelde beweging de korte haren wegwerkt, dan was +ik geholpen." Josua Heilman hervatte zijn arbeid, en na zeven jaren +zoekens mocht hij eindelijk zijn schijnbaar zoo eenvoudig, maar in +waarheid zoo samengesteld kamwerktuig gereed zien. Nog eenigen tijd +had hij noodig om zijn uitvinding te voltooien, doch daarna had het +dan ook een graad van volkomenheid bereikt, hooger dan welke men het +zeker niet brengen zal. Men moet dit wonderbare werktuig zien werken, +om het naar waarde te schatten. Het heeft in zijn greep en in zijn +gansche beweging iets, dat aan de menschenhand doet denken. Nu was +Heilman's fortuin gemaakt. Van alle kanten kwamen aanbiedingen, +om hem zijn privilegie af te koopen. Maar hij genoot weinig van die +weelde. Hij had zijn fortuin gegeven, doch toen het wederkwam stond +hij op het punt van scheiden en ging hij de eeuwige rust in. + + + + + + + + +HOOFDSTUK IX. + +STOOMBOOTEN, SPOORWAGENS, TELEGRAFEN. + + +De stoommachine, zegt Robert Stephenson, is niet de uitvinding van +een enkel man, maar van een gansche reeks van werktuigkundigen. Van +den eolipylus van Heron van Alexandrië tot de geweldige krukken, +die booten en locomotieven in beweging zetten, hebben duizend handen +het ijzer gesmeed, duizend hoofden zich peinzend gebogen, om die +geleidelijke verbeteringen aan te brengen, die het verst verwijderd +begin verbinden aan het tegenwoordige. Wat al kundige mannen zijn +Watt en Stephenson voorafgegaan, wat al arbeiders hebben den weg +gebaand voor de groote machinebouwers van onzen tijd! + +Ook de stoom heeft martelaren gemaakt, en een der eersten en +grootsten is Denis Papin, voor wien thans te Blois een standbeeld +is opgericht. Hij werd daar op 22 Augustus 1647 geboren. Hij werd +opgeleid voor geneesheer, maar toonde spoedig een zeer stellige +voorliefde voor de exacte wetenschappen en vooral voor toegepaste +mechanica. Onze Huygens werd zijn beschermer en stelde hem in staat +zich geheel aan zijne geliefkoosde studiën te wijden. Papin stond +den geleerden natuur- en sterrekundige bij zijne onderzoekingen ter +zijde en deed zich spoedig kennen door de ongemeene schranderheid, +waarmede hij, in eenige onderdeelen, de luchtpomp verbeterde, die +Maagdenburg's burgemeester, Otto von Guericke, had uitgevonden. Hij +schreef ook een verhandeling over het »ledig", die de aandacht niet +ontging van de door Colbert opgerichte Academie van Wetenschappen. + +Het scheen dat een schoone toekomst zich voor den vernuftigen jongen +man opende. Door de geleerden werd hij hoog geschat, door ieder werd +hij met welwillendheid ontvangen. Doch in weerwil van dit alles verliet +hij Parijs en trok op een goeden dag naar Londen, zonder dat iemand +begreep waartoe dat plotselinge vertrek diende. + +Denis Papin kwam te Londen in de eerste dagen van het jaar 1676. Hij +liet zich aandienen bij Robert Boyle, den stichter van de Koninklijke +Maatschappij van Londen. Deze groote geleerde werkte, verre van het +stadsgewoel, op één zijner landgoederen, waar hij al de vermaarde +mannen noodigde, die zich met hem aan de wetenschap wijdden. Hij +liet den jongen franschen natuurkundige in zijn laboratorium toe en +gedurende drie jaren hebben deze beide mannen samen gewerkt en een +aantal onderzoekingen gedaan met betrekking tot den stoom. Langs +dezen weg werd Papin op het denkbeeld gebracht van de zoogenaamde +Papiniaansche pot (± 1681). Aan dit werktuig werd voor het eerst +de veiligheidsklep aangebracht, die sedert een der voornaamste +bestanddeelen van de stoommachine gebleven is. + +Denis Papin moet een wispelturig karakter gehad hebben en een +onwederstaanbare neiging tot een zwervend leven; want nauwelijks +was hij bekend en beroemd geworden in Engeland of hij aanvaardde een +betrekking aan de nieuwe Academie te Venetië. Zijne uiterlijke welvaart +hield hier geen gelijken tred met zijn stijgenden roem. Integendeel, +van armoede moest hij naar Engeland terugkeeren, na een paar jaren +in Venetië te hebben doorgebracht. + +Gedurende zijn tweede verblijf in Engeland dacht hij een werktuig uit, +dat hem later verder zou brengen en hem leiden zou tot het bezigen +van stoom als beweegkracht. In het eerst zocht hij als zoodanig +samengeperste lucht te gebruiken en in 1687 bood hij de Koninklijke +Maatschappij van Londen het model aan van een werktuig, waarop de +kracht van een waterstroom als beweegkracht kon worden toegepast. Het +werktuig bestond uit twee groote pompcylinders, wier zuigers door +den val van het water in beweging gebracht werden en een luchtledig +vormden in de buis. Aan de stang, die aan den zuiger verbonden was, +werd een koord bevestigd en dit koord bracht een vrij aanzienlijke +kracht over, wanneer de zuiger door den luchtdruk met geweld naar +binnen werd gedreven. Dit werktuig was in den grond geen ander dan +dat, waarmee indertijd te Saint Germain de luchtdrukspoorwagen in +beweging gebracht werd. Papin's nieuwe machine werkte gebrekkelijk en +voldeed geenszins aan de verwachting. Teleurgesteld wendde hij den +blik naar Frankrijk heen. Maar een onoverkomelijk bezwaar stond hem +in den weg. Hij was protestant. Men kon zijne gevoelens verbergen, +zijn geloof afzweren, maar hiertoe was hij niet te brengen, hoe zeer +hij er toe werd aangezocht. Zoo veroordeelde hij zich zelven tot +levenslange ballingschap. + +Door den Keurvorst van Hessen werd hem nu een professoraat in de +mathesis te Marburg aangeboden. Hij nam dit aanbod aan en trok naar +Duitschland. Aldaar zette hij zijne geliefkoosde proefnemingen +voort. Hij zocht zijn ledig nu te verkrijgen door kruit te laten +ontploffen; doch spoedig zag hij in, dat aan dit middel te vele +bezwaren verbonden waren. Toen was het, dat hij op het goede en +groote denkbeeld kwam om het ledig in zijn pijp te weeg te brengen +door middel van stoom. + +De werktuigen, die hij nu vervaardigde, waren evenwel ruw en grof en +gebrekkig. 't Was er verre van af dat zij beantwoordden aan hetgeen +Papin had gedroomd. Onaangename aanmerkingen en tal van ongunstige +voorspellingen maakten dat onze uitvinder jaren lang zijn werk liggen +liet. Hij had het voorbeeld van Savery, de aanmoediging van Leibnitz +noodig, om het weder op te vatten. In 1707 gaf hij te Frankfort een +werk uit over een Nieuwe manier om water hooger op te brengen door +middel van vuur en beschreef daarin een nieuwe stoommachine. Papin +liet er een in het groot maken, nam de proef met een stoomboot en +liet die met den besten uitslag op de Fulda varen. Had hij met zijn +zoeken en peinzen en arbeid, zijn mislukkingen en teleurstellingen +het eerste tijdperk van eens uitvinders leven naar eisch volbracht, +thans, nu deze strijd gestreden was, nu hij zijn doel bereikt had, +lag het tweede vóór hem: de arbeid en moeite om zijn uitvinding +ingevoerd te krijgen en haar verwerping door den tijdgenoot. + +In een brief aan Leibnitz geeft hij te kennen, dat hij vele en +machtige vijanden heeft. Hij heeft veel geduld geoefend, maar in +den laatsten tijd zooveel te lijden gehad, dat hij zich niet langer +in Duitschland vertrouwt. Hij zou wel kunnen procedeeren, maar hij +heeft Zijne Hoogheid reeds lang genoeg met zijne onbeteekenende +zaken bezig gehouden, en het komt hem beter voor dat hij wijkt. Hij +heeft dus verlof gevraagd naar Engeland terug te keeren. Ook is het +goed dat zijn stoomboot in een zeeplaats worde beproefd. Hij wil met +zijn eigen boot de reis maken, waaruit men dan zal kunnen zien hoe +doeltreffend haar inrichting is. Er is echter een bezwaar. De schuiten, +die van Cassel komen, moeten te Münden blijven en aldaar lossen, +terwijl Bremer schuiten de vracht verder brengen. Nu was het zijn +wensch, dat hij met zijn boot van den Fulda in den Wezer door mocht +varen. Hij vraagt daartoe in zijn brief de bemiddeling van Leibnitz, +en hij vertrouwt dat de vrije vaart hem te eerder zal worden gegund, +daar met zijn tocht geene handelsbelangen zijn gemoeid. + +Maar neen! De Keurvorst van Hannover wilde of kon het verzoek niet +inwilligen. Ondertusschen mocht hij zich verheugen in de wonderen +van zijn boot. »De weerstand van den stroom," zoo schrijft hij, +»beteekent zoo weinig in vergelijking met de kracht der machine, +dat het nauwelijks verschilde, of de boot stroomopwaarts of afwaarts +ging." Groot was dus de verleiding, om, in weerwil van de onthouden +vergunning, te zien hoever hij met zijn boot komen kon. Hij scheept +zich dus met de zijnen in en stoomt voorwaarts, stroom en wind de +baas. Zoo komt hij te Loch, aan den Wezer. + +Hier krijgt hij met het gild van de schippers van den Wezer te +doen. Men gaat in allerijl den baljuw van Zeune roepen, die dan ook +weldra komt aanloopen en nieuwsgierig de boot van Papin in oogenschouw +neemt. Hij laat zich het zonderlinge ding uitleggen, waarmee men zonder +zeil of riem kan voortkomen; maar niet minder bang dan nieuwsgierig +van aard, druipt hij spoedig af, zonder de verdediging van Papin op +zich te durven nemen. Den volgenden dag ziet deze een vrij groot aantal +schuitenvoerders naderen, die straks zijn boot verbeurd verklaren, daar +deze zonder geleibrief zich in hun vaarwater had begeven. Ze werd nu, +volgens dit nieuwerwetsche strandrecht, op den kant gehaald en moest +bij stukken in het openbaar verkocht worden. Denis Papin komt hier +met al zijn macht tegen op, maar hij is één tegen velen. Te vergeefs +roept hij bijstand in; de schippers, die hun prooi niet willen derven, +beginnen al vast aan het werk der vernieling, onder de oogen van den +armen grijsaard. + +Waarschijnlijk heeft dit recht barbaarsch bedrijf de stoomvaart een +eeuw teruggezet. + +Later vinden we Papin te Londen; maar geknakt, zwak en krank. Robert +Boyle is overleden en de nieuwe leden der Koninklijke Maatschappij +kennen hem ternauwernood. Frankrijk was nog altijd voor hem +gesloten. Nog langen tijd bleef de ongelukkige uitvinder met een +schrale tegemoetkoming van de Koninklijke Maatschappij voortleven, +zonder dat hij er aan denken kon zijne kostbare proefnemingen in +Engeland te hernieuwen. »Ik moet," zoo zegt hij ergens, »mijne +werktuigen nu maar in den hoek van mijn schoorsteen zetten." + +Tot een jaar na de vrijverklaring der Vereenigde Staten moet men +opklimmen, om de oude plannen tot stoomvaart weer hernieuwd te +zien. Amerika, met zijne groote rivieren, was wel het gebied, waarop +de stoomboot zich het eerst vertoonen moest. Dit geschiedde dan +ook. James Watt had in Engeland de stoommachine met dubbele werking +bekend gemaakt, en het oogenblik was gekomen dat zij op de vaart werd +toegepast. In 1784 bood een amerikaansch werktuigkundige, John Fitch, +generaal Washington het model aan van een schuit met gewone roeiriemen; +maar die door stoom bewogen werden. Het vaartuig werd gebouwd en op +de Delaware zou de proeftocht plaats hebben. Washington en Benjamin +Franklin kwamen dit bijwonen en begaven zich aan boord. Ieder stond +versteld van wat hij zag, toen het schip daar heenging, dampend uit +den schoorsteen en slaande met zijne riemen, die zich uit zichzelven +schenen te bewegen. Maar nog grooter was de verwondering der menigte, +toen zij de schuit tegen stroom en vloed op zag roeien en dat met +een snelheid van vijf en een halven mijl per uur. + +De proeftocht gelukte volkomen en er vormde zich te Philadelphia een +maatschappij tot verdere verwezenlijking van de zaak. Franklin en een +geleerd sterrekundige, Rittenhouse, stelden zich aan het hoofd. Zoo +kreeg Fitch in 1788 van het amerikaansche gouvernement een privilege, +volgens hetwelk niemand dan hij alleen gerechtigd was, in vijf staten, +stoombooten te laten varen. Een algemeene inschrijving verzekerde +hem de noodige gelden om een stoomvaart op eenigszins groote schaal +in te richten. Fitch besloot nu een zoogenaamd galjoot te bouwen en +daarmede een geregelde vaart te onderhouden tusschen Philadelphia en +Trenton; maar bij de vervaardiging van de machines, die hij nu noodig +had, ondervond hij groote bezwaren. Hij had slechts gewone smeden en +slotenmakers tot zijn dienst en zijne stoommachines waren dan ook van +dien aard, dat hij er weinig eer mee inlegde en de uitslag ditmaal +erbarmelijk was. Het galjoot liep veel trager dan het kleine scheepje +gedaan had. Dit was genoeg om de geldschieters ongerust te maken, +die met schrik hun geld zagen verdwijnen en de uitvinding eer terug +dan voorwaarts gaan. Door bemiddeling van eenige kundige lieden mocht +het echter Fitch gelukken, zich weder aan het werk te zetten. Hij +wist het nu zoover te brengen, dat het stoomschip acht mijlen in het +uur aflegde, en bij een plechtigen proeftocht, die met den gunstigsten +uitslag bekroond werd, heesch de gouverneur van Pensylvanië eigenhandig +op het nieuwe schip de vlag der Vereenigde Staten. + +Na deze overwinning behaald te hebben, werd de vernuftige, onvermoeide +man noch toegejuicht, noch gesteund. Men geloofde niet dat de nieuwe +uitvinding een toekomst had. Fitch scheen een man zonder praktischen +zin en men lachte om zijn geestdrift, wanneer hij zeide dat zijn +boot eens den Atlantischen Oceaan zou oversteken. Bij een lateren +proeftocht, in 1790 ondernomen, stoomde zijn boot, tegen den wind +op, met een snelheid van zes mijlen in het uur, van Philadelphia +naar Burlington; maar ook dit gaf nog geen vertrouwen. De mannen +van het geld lieten hem dus in den steek. Te vergeefs waren zijne +voorspellingen, te vergeefs zijne beden: hij werd uitgelachen. + +In 1792 kwam Fitch in Frankrijk. Maar de toestand van dit rijk was +gedurende het jaar 1792 niet van dien aard, dat men oog had voor +wetenschappelijke uitvindingen. Een oogenblik lachte het geluk hem +toe. Brissot, een der afgevaardigden bij de Conventie, kende hij +van vroeger. Hij vond in hem een vriend weder en een beschermer, die +echter op 31 October 1793 het leven liet onder de guillotine. Gansch +verlaten, arm en berooid moest hij bij den consul der Vereenigde +Staten om vrijen overtocht verzoeken. + +John Fitch had geleefd voor een denkbeeld en zoodra hij daar afstand +van doen moest, had zijn leven geen waarde voor hem. Somberheid +greep hem aan; hij zocht zijn jammer en ellende te vergeten bij het +genot en de bedwelming van den drank; en eens op een avond, terwijl +hij levensmoe en alleen langs de Delaware liep en van een hooge klip +nederzag, greep de wanhoop hem aan, als een duizeling, en wierp hem +neder in den stroom. + +Zijn opvolger en landgenoot, was Robert Fulton. Hij werd in 1765 in +het graafschap Lancaster geboren, en werd al vroeg in de school van +den tegenspoed gevormd, daar zijne ouders arme Iersche uitgewekenen +waren. Hij was drie jaren toen zijn vader stierf en trad in dienst +bij een juwelier. Fulton had een bizonder grooten aanleg voor de +schilderkunst en oefende zich hierin zoo trouw, dat hij, zeventien +jaren oud, er reeds een middel van bestaan door vond. Zoo werd dan +de aanstaande uitvinder van de stoomboot een reizend kunstenaar, van +herberg tot herberg trekkende, uithangborden, portretten, landschappen +schilderend. Daarna vestigde hij zich als miniatuurschilder te +Philadelphia, maakte er naam en won er zooveel geld, dat hij zijn +moeder een kleine boerderij kon koopen om er den ouden dag te slijten. + +Toevallige ontmoetingen kunnen groote verandering brengen in iemands +lot. Zoo was het ook hier. Een rijke Amerikaan, Samuël Scorbitt, vatte +voor den jongen schilder een bizondere genegenheid op en verschafte +hem de middelen om naar Londen te gaan en aldaar een zijner vrienden, +Benjamin West te bezoeken, die hem gaarne zou voorthelpen en verder +brengen. + +Fulton vertrok en Benjamin West ontving hem als een oud vriend; maar +tengevolge van een onverklaarbaren ommekeer in zijne neigingen, liet +Fulton op eens de schilderkunst varen en gaf zich met hart en ziel aan +werktuigkunde over. Hij was twee jaren lang bezig met het teekenen +van werktuigen voor een fabriek te Birmingham, kwam daarna weder in +Londen en ontmoette er zijn landgenoot Rumsey, die van niets anders +droomde dan van de vervaardiging van een stoomschip. Toen Fulton in +het spoor der werktuigkunde getreden was, had hij zijn weg door het +leven gevonden; hij hield zich bezig met allerlei werken; hij zocht +een nieuw stelsel van kanalisatie, hij maakte een soort van ploeg om +kanalen te graven, hij vond een molen uit om marmer te zagen en te +polijsten. Maar hij kwam met dit alles in Engeland niet verder. + +Fulton dacht zeker in Frankrijk meer ondersteuning en aanmoediging +te zullen vinden. Hij trok in 1796 naar Parijs. Vandaar sloeg hij +een blik op zijn vaderland. De handel van de Vereenigde Staten had +vreeselijk te lijden van de oorlogen, die Europa teisterden. Engeland +oefende een soort van schrikbewind uit over de zee, wijl het met +zijne marine de koopvaarders aanhield en opbracht, die, van Amerika en +elders gekomen, Frankrijk kwamen voorzien. Fulton zou zijn vaderland +en de zee vrijmaken. Hij vond twee ontzettende werktuigen uit, het +onderzeesch schip en de torpedo, en besloot zijne uitvindingen in +Frankrijk bekend te maken om er Engeland mee te treffen. + +In December 1797 vingen te Parijs op de Seine de eerste proefnemingen +aan. Hij had bussen of doozen met kruit, en wist die onder water +door te bewegen, te besturen en op een gegeven oogenblik te laten +springen. Hiermee zou men groote oorlogsschepen kunnen vernielen. Maar +deze proeven waren zeer kostbaar, en aan het eind van zijn geld, +richtte Fulton zich tot het Directoire, in de hoop, dat de fransche +Regeering hem helpen zou. Zijne plannen werden naar het Ministerie +van Oorlog verzonden en aldaar door een commissie voor onuitvoerbaar +en onpractisch verklaard. Fulton kon zich zulk een verblinding niet +begrijpen. Hij vervaardigde nu een volkomen en fraai model van zijn +onderzeesche boot, in de hoop, dat dit tastbaar overredingsmiddel +iets meer zou uitwerken, doch drie jaren verdeed hij aan allerlei +vergeefsche pogingen, om de aandacht der regeering op zijn werk te +vestigen. Fulton wendde zich tot Holland, maar ook hier vond hij +geen troost. Toch gaf hij den moed niet op. Om aan het noodige geld +te komen, schilderde en vertoonde hij in Parijs een panorama. Het +trok de aandacht en vulde zijn kas. Met dat geld zette hij zijne +proeven voort, en toen hij met alles klaar was, wendde hij zich tot +Bonaparte, die juist tot eersten Consul benoemd was. Op advies van de +Volney, Monge en Laplace, stond de Regeering hem nu eenig geld toe, +en met behulp hiervan bouwde hij een flinke boot, die in 1800 te +Havre en te Rouaan zijn onderzeesche loopbaan begon. Gedurende den +zomer van 1801 voer hij er mee naar Brest. Hij dook met zijn boot, +zegt men, tachtig meters diep, bleef op deze diepte twintig minuten +lang liggen en kwam op vrij grooten afstand van het punt van uitgang +weer boven. Den 17den Augustus 1801 bleef hij langer dan 4 uren onder +water en had hij, toen hij boven kwam, vijf mijlen afgelegd. + +Te Brest nam hij ook nieuwe proeven met zijne torpedo's. In een +koperen bus of doos deed hij honderd pond kruit, dat hij op een +gegeven oogenblik kon laten ontploffen. Deze torpedo werd met een +koord van dertig el bevestigd aan een boot en van daaruit in zee +aangestoken. Het is geheel onze tegenwoordige torpedo-boot. Onder +groote bijvalsbetuigingen van het samengestroomde volk deed Fulton een +boot springen, die juist op de reede lag, maar te vergeefs trachtte +hij eenige engelsche schepen te naderen, die op de kust kruisten, +wat de groote ontevredenheid van den Eersten Consul opwekte. + +Bonaparte werd verblind door de sleur; hij hechtte geen waarde aan +Fulton's vinding en antwoordde zelfs niet meer op de verzoekschriften, +die tot hem werden gericht. + +Al dit strijden moe, zou Fulton weder naar Amerika gaan, toen +de gewezen kanselier van den staat New-York, Livingstone, hem +overhaalde te blijven om met hem het vraagstuk van de stoomvaart te +onderzoeken. Fulton stemde toe en legde zich met zijn gewonen ijver op +de zaak toe. Hij zag spoedig in, dat zijne voorgangers hunne werktuigen +te licht hadden gemaakt en dat hierin de oorzaak gelegen was, ten +gevolge waarvan zij niet waren geslaagd. Hij bracht dus verbetering aan +in de tot dusver gebezigde machines, maakte een model met schepraderen, +deed er proeven mee op een kleine rivier bij Plombières, maakte met +behulp van Livingstone een grootere boot en deze stoomde den 9den +Augustus 1803 de Seine op en neder, in tegenwoordigheid van eenige +afgevaardigden van de Academie van Wetenschappen. Het scheepje liep +met een snelheid van 1m 6 in de seconde tegen stroom op. + +Deze inderdaad belangrijke zaak ging echter bijna onopgemerkt +voorbij. Wat was Fulton's speelbootje op de Seine bij de overwinningen +van Bonaparte? Ook de Eerste Consul zelf had niet veel verwachting +van deze nieuwe plannen des Amerikaans en zag in hem niet anders +dan een kwakzalver en gelukzoeker, wien het om geld te doen was. Hij +hield trouwens niet van nieuwigheden van dien aard. 't Baatte niet +of de maarschalk Marmont al ten gunste van Fulton pleitte. »'t Is +niet te zeggen," zoo schreef deze, »wat er gebeurd zou zijn, wanneer +Napoleon zich had laten inlichten en afstand had willen doen van +zijne vooroordeelen. Frankrijk's goede geest klopte bij hem aan; +maar de Eerste Consul bleef doof en zijn goed geluk ging heen." + +Fulton vertrok en ging naar Amerika. In 1807 ondernam zijn boot, +de Clermont, aldaar haar eerste reis. Dit vaartuig mat 150 ton, had +een stoommachine van 18 paardenkracht en werd met raderen in beweging +gebracht. De stoomboot onzer dagen was geboren. + +Toen Fulton aan boord trad van zijn zonderling vaartuig, werd hij van +alle kanten door de domme spotternijen eener kwalijk gezinde menigte +omringd. Hij hoorde zelfs dreigende kreten oprijzen. Maar toen zijn +vaartuig zich statig begon voort te bewegen en daarheen gleed, als +door geheime krachten voortgestuwd, braken aan alle zijden luide +kreten van opgetogenheid los, die den uitvinder de miskenning en +smaad deden vergeten die hij ondervonden had. Enkelen, die Fulton +ook nu nog met onbetamelijke spotternijen begroetten, eindigden met +te zwijgen en het wonder met open mond aan te gapen. + +Eenige dagen deed Fulton in de nieuwsbladen aankondigen, dat hij op +de Hudson een geregelde stoomvaart in werking zou brengen tusschen +New York en Albany. De Clermont legde dezen afstand (240 kilometers) +in 32 uren af. + +Geen enkel reiziger had hem durven vergezellen; maar voor de terugreis +bood er zich een aan, Andrieux, een Franschman, die in die dagen +te New-York verblijf hield. Aan boord gaande om den prijs van den +overtocht te betalen, vond Andrieux er slechts één man, die in een +hut zat te schrijven. Dit was niemand anders dan Fulton zelf. + +--Gij gaat immers met uw boot naar New-York terug? + +--Ten minste wij zullen 't beproeven. + +--Kunt gij mij mede nemen? + +--Wel zeker, als gij 't wagen wilt! + +Daarop vroeg Andrieux wat de overtocht kostte en betaalde zes dollars. + +Onbewegelijk en zwijgend, in gedachten verloren, bleef Fulton het +geld aanstaren, dat de vreemdeling hem in de hand gelegd had, zoodat +deze meende dat hij zich in het een of ander vergist had. + +--'t Is immers accoord, niet waar? + +Op deze woorden ontwaakte Fulton uit zijne droomerij, zag den heer +Andrieux aan, en terwijl de tranen hem in de oogen stonden, zeide +hij met bewogen stem: + +--Vergeef me, ik dacht er aan hoe die zes dollars het eerste loon +vertegenwoordigen, dat ik voor al mijn arbeid ontvangen heb. Ik zou, +ging hij voort, de hand des vreemdelings drukkend, dit oogenblik +plechtig willen vieren en een flesch wijn met u drinken, maar ik ben +te arm om het u aan te bieden. + +Zoo nam op dien gedenkwaardigen dag de eerste stoombootreiziger zijn +plaats en kwam goed en wel met de eerste passagiersboot te New-York +aan. Nu was de stoomvaart geboren. In 1814 bouwde Fulton voor het +amerikaansche gouvernement een stoomfregat van 145 voet lengte; +maar hij mocht het niet in de vaart zien komen. Van Trenton komende, +de hoofdstad van New Jersey, werd hij op de Hudson van de koude +bevangen, en den 24sten Februari 1815 blies hij, na zware koortsen, +den laatsten adem uit. Hij was slechts 50 jaren oud. De leden van +het congres van New-York namen gedurende dertig dagen den rouw aan. + +Het nimmer rustend vernuft had geen vrede met de schepraderen, waarmee +de stoomboot, als met houten zwempoten, zich voortbewoog. Dallery +vatte het denkbeeld op om een schroef te bezigen en maakte een +schroefboot. Van alle zijden teruggewezen, begaf hij zich eens +aan boord en sloeg in een verdrietige bui alles kort en klein. Hij +had er genoeg van, en wierp zijne paarlen niet voor de zwijnen. Een +ander man, Sauvage genaamd, raapte in 1843 het weggeworpen denkbeeld +op en wijdde de twintig beste jaren van zijn leven er aan toe. Wat +zouden de menschen anders doen dan ongeloovig het hoofd schudden over +dezelfde schroef, die thans in alle richtingen zich heenwringt door +alle zeeën? Geruïneerd, oud en zwak, verloor hij zijn verstand. Had +de wereld zijn stelsel willen begrijpen en toepassen, de arme Sauvage +ware tevreden geweest en gelukkig. Nu verteerde hem zijn idee-fixe. In +het gesticht van de straat Picpus te Parijs kon men hem zien, met zijn +viool en zijn vogels. Bij het klinken der tonen kwam er leven in zijn +gelaat, dreven de wolken der zwaarmoedigheid hem van het voorhoofd, +geleek hij nog eens de bezielde vinder, die het lied des uitvinders +op de snaren zet. Het is een lied van vooruitgang en leven, het lied +eener nieuwe wereld; maar als het uit is vindt de droomer zich in +het gekkenhuis, waarheen de wereld hem verbant. + +De scheepsschroef schijnt vele uitvinders te hebben gehad, althans +velen hebben over dit voorwerp en zijne toepassing nagedacht. Zoo +staan te Triëst en te Weenen de standbeelden van Joseph Ressel, die +de schroefboot reeds in 1797 zou hebben uitgevonden, en Amerika kent +de eer der uitvinding toe aan den schout bij nacht Stevens. Doch de +man, die de eerste schroefboot heeft doen loopen en haar ingevoerd +heeft, is John Ericsson. Dit zeldzaam genie werd geboren in het +jaar 1803, in een mijnwerkershut te Langbanrhythan in Zweden. Als +knaap reeds onderscheidde Ericsson zich door zijne bizondere gaven +als werktuigkundige. Met de eenvoudigste hulpmiddelen maakte hij +allerlei machines. Op twaalfjarigen leeftijd werd hij opgenomen onder +de leerlingen, die voor werktuigkundigen werden opgeleid, en toen hij +den leeftijd van zestien jaren had bereikt, kreeg hij het beheer over +een sectie van zeker kanaal, dat toen gegraven werd. + +Zes honderd man (uit het leger), die in deze sectie werkzaam waren, +kwamen dagelijks bij dit kind, om te vernemen wat hun taak zou +zijn en hij, Ericsson, had onder zijn onderhoorigen een persoon, +die niets anders te doen had, dan hem met een tabouret te volgen, +waar de jeugdige knaap op ging staan om zich tot de hoogte van zijn +waterpasinstrumenten te kunnen opheffen. + +Men zal een denkbeeld krijgen van de wijze, hoe hij zich bezig +hield, wanneer men nagaat, dat hij op zijn vijftiende jaar een +verzameling teekeningen had, die hij in zijn vrijen tijd vervaardigde +en die de voornaamste punten voorstelden van het bijna vijfhonderd +kilometer lange kanaal, en een overzicht gaven van alle werktuigen en +gereedschappen, die bij het graven in gebruik waren. Bij verschillende +belangrijke werken, handelende over dit kanaal, dat een verbinding +vormt van de Oostzee met de Noordzee, dwars door Zweden heen, is +gebruik gemaakt van de teekeningen door Ericsson vervaardigd op een +leeftijd, wanneer een andere knaap met bal of hoepel speelt. + +Deze vroege ontwikkeling was volstrekt niet het gevolg van een of +anderen dwang; het was de gansch natuurlijke ontwikkeling van een +geest, die als bij instinct de beginselen der werktuigkunde begrijpt +en in zich opneemt, zooals bij Raphael met de kleuren en bij Beethoven +met de muziek het geval was. Als bewijs welk een buitengewonen aanleg +Ericsson had, moge dienen, dat toen men hem eenigen tijd daarna aan +een examen in meetkunde onderwierp, hij blijken gaf de beginselen +dezer wetenschap zoo volkomen goed te begrijpen, dat hij de bewijzen +der verschillende stellingen wist te geven, zonder daarvan ooit iets +in leerboeken te hebben gezien. + +Het is in deze instinctieve bekwaamheid van zijn geest, dat men niet +alleen het geheim vindt van den buitengewonen voorspoed, dien hij +gedurende zijn zestigjarigen ingenieursloopbaan bij al zijn werken +ondervond, maar ook de verklaring hoe het mogelijk was, dat hij +gedurende zijn leven met zooveel moeilijkheden te kampen had. Door +zijn schranderheid kon hij zijn gevolgtrekkingen langs veel korter +weg maken dan anderen en zijn geduld werd niet weinig op de proef +gesteld, wanneer hij gedwongen werd de volgens hem zeer omslachtige +bewijsvoeringen zijner ambtgenooten te volgen. + +Met de groote gaven, die hem verleend waren, klom hij spoedig op. Van +ingenieur werd hij officier bij de genie, van officier kapitein. Al +spoedig eischten zijne denkbeelden en plannen een ruimer veld, dan +Zweden hem kon aanbieden, en in 1826 trok hij naar Engeland. Hij +bracht er niets anders met zich mede dan zijn uitvindersbrein en zijn +geestdrift, benevens een vasten wil en een groote arbeidskracht. Onder +het aantal zijner werktuigkundige scheppingen kan men noemen: +een pompwerktuig, dat volgens een nieuw stelsel was vervaardigd; +stoommachines met oppervlakte-condensatoren; een toestel dienende +ter bevordering van den trek in de vuurhaarden en aangebracht aan +het stoomschip Victoria in 1828, benevens een werktuig bestaande uit +een hollen trommel, waaraan, door middel van daarin geleiden stoom, +een draaiende beweging werd medegedeeld, die gedurende eenige uren, +nadat de stoomtoevoer had opgehouden, aanhield en een snelheid had +zoo groot, dat een punt aan de oppervlakte van den trommel zich +per seconde over een afstand van negenhonderd voet voortbewoog, of +met andere woorden: een snelheid gelijk aan die, waarmede Londen +zich om de as der aarde beweegt. Verder een apparaat om zout uit +zeewater te winnen; een toestel om booten over de kanalen te bewegen; +een verscheidenheid van motoren, die door stoom of warme lucht in +beweging gebracht worden; een hydrostatische weegtoestel, waaraan de +Society of Arts een prijs toekende; een instrument, dat tegenwoordig +bijna algemeen gebruikt wordt, tot het verrichten van peilingen met +willekeurige lijnlengte. Wijders komen onder zijne werken nog ongeveer +een vijftiental gepatenteerde uitvindingen voor en een veertiental +machines, allen volgens een of ander nieuw systeem vervaardigd. Het +was aan boord van de Victory, dat het stelsel van stoomcondensatie +en het terugbrengen van het aldus verkregen water in den stoomketel, +het eerst door hem op de scheepvaart werd toegepast. Toen Stephenson +in 1829 den prijs won met zijn locomotief, was Ericsson hem kort +op de hielen, daar diens locomotief, de Novelty, lichter en van +minder trekkracht, veel sneller dan die van Stephenson liep. De +locomotief van Stephenson woog ruim vier ton, en die van Ericsson +slechts ongeveer twee en een halve ton. Ericsson was maar zeven weken +vóór den dag van den wedstrijd gewaarschuwd, dat er een prijs door +de directeuren van den Liverpool-Manchester-spoorweg was uitgeloofd +en toch was de Novelty op den bepaalden dag aanwezig. In dit korte +tijdsverloop waren alle plannen van deze prachtige machine gemaakt, +berekend en het werk geconstrueerd, ja was een ware »tour de force" +verricht, die waarschijnlijk nog nooit overtroffen is geworden en die +des te merkwaardiger is, omdat de constructie van deze locomotief +beter bleek te zijn dan die van alle andere machines, die aan den +wedstrijd hadden deelgenomen. + +Doch keeren wij terug tot Ericsson's denkbeeld, om een vaartuig met +een schroef voorwaarts te drijven. Dit denkbeeld, waarop hij kwam +door het nauwkeurig gadeslaan van de bewegingen van vogels en van +visschen, heeft hij het eerst in toepassing gebracht op een modelboot, +welke door hem gebouwd werd, en waaraan hij twee schroeven aanbracht, +die in tegengestelden zin ronddraaiden en op een gemeenschappelijke +as bevestigd waren. De boot had eene lengte van twee voet, en werd +beproefd in een rond bassin van een badinrichting te Londen. Door +middel van een beweegbare pijp, bleef zij in verbinding met een +stoomketeltje, welke op den rand van het bassin geplaatst was, +en waarin de noodige stoom ontwikkeld werd. Zoodra aan den stoom +toegang verschaft werd tot het werktuig, dat de schroeven moest +doen ronddraaien, werd het gewenschte resultaat verkregen, de beide +schroeven draaiden om haar gemeenschappelijke as en de boot bewoog +zich door het water met een snelheid van ongeveer zes mijlen in het +uur. Het vraagstuk was dus opgelost en de hervormingen, die nu in de +marine en ook bij de andere vaartuigen plaats vonden, rechtvaardigden +ten volle de hoop door den uitvinder gevoed. Zoo had hij door het +toepassen van dit beginsel niet alleen een nieuw middel gevonden ter +voortbeweging van schepen, die de zeeën doorkruisen, maar hij had ook +een toestel gevonden, dat voor de luchtscheepvaart, »de scheepvaart +der toekomst," van gewicht zou zijn. + +Ericsson bevond, dat het heel wat gemakkelijker was zich zelven, +dan anderen, van het nut zijner oorspronkelijke denkbeelden te +overtuigen. Met een moed, die aan onverschrokkenheid grensde, +bestookte hij den vijand in zijn vesting, en trachtte de hoogmachtige +lords der britsche admiraliteit tot het aannemen zijner uitvinding te +dwingen. Hij construeerde een boot van acht voet op veertig; met een +diepgang van drie voet, en voorzien van twee schroeven van één voet +drie duim middellijn. Deze deden de boot een vaart van tien mijlen +in het uur loopen of van zeven mijlen in het uur, wanneer zij tevens +een boot van honderd veertig ton moest sleepen. Nadat Ericsson met +deze boot een merkwaardig feit had verricht, namelijk het sleepen +van de amerikaansche pakketboot Toronte met een snelheid van vijf +mijlen in het uur, verzocht hij de admiraliteit om tegenwoordig te +zijn bij een proefneming, welke beslissend zou wezen. Na met zijn +kleine boot tot Somerset-House gevaren te zijn, nam hij de roeiboot, +waarop zich de leden van de admiraliteit bevonden op sleeptouw en trok +haar met groote snelheid tegen stroom op, tot niet geringe verbazing +van de roeiers, die niet konden begrijpen hoe dit mogelijk was, +aangezien er aan de sleepboot nergens voortstuwingsmiddelen te zien +waren. Maar de lords van de britsche admiraliteit hadden vroeger te +dikwijls moeten oordeelen over een aantal uitvindingen vol beloften, +dan dat zij zich nu door het eenvoudig getuigenis hunner oogen zouden +laten overtuigen. Met een beleefdheid, die hun menschlievendheid tot +eer strekt, ontzeiden zij zich het genot den opgewonden uitvinder +onmiddellijk door mededeeling van hun hoogwijze beslissing teleur te +stellen. Het was eerst na eenigen tijd, dat deze bij toeval, door een +gesprek, dat een der leden van den raad na het eten gehouden had, het +vonnis dezer heeren hoorde dat als volgt luidde: »Zelfs aangenomen +dat dit voortstuwingswerktuig de kracht zou bezitten om een schip +in beweging te brengen, zou het praktisch toch geheel onnut zijn, +omdat, daar de kracht achter aan het schip wordt aangebracht, het +sturen volkomen onmogelijk zou worden." + +Dit schrander orakel is oorzaak geworden, dat Engeland verstoken +bleef van de talenten van Ericsson, welke van nu af Amerika ten goede +kwamen. De Vereenigde Staten hadden het voorrecht in dien tijd den +heer Francis B. Ogden als consul te Liverpool te hebben; deze was een +ijverig voorstander van de ontwikkeling der stoomvaart op de Ohio en +Mississipi. Ogden zag het nut van de uitvinding in en stelde Ericsson +voor aan een anderen Amerikaan, den kapitein (daarna schout-bij-nacht) +Robert F. Stockton, in dienst der marine van de Vereenigde Staten. Wel +was kapitein Stockton marine-officier, doch hij liet de zeevaartkundige +wetenschappen niet op zulk een onwrikbaren grondslag rusten als +de britsche admiraliteit deed. Voor hem gold het: »ik zie, dus ik +geloof", en toen hij terugkwam van een tocht, ondernomen aan boord van +Ericsson's boot, de Francis B. Ogden genoemd, riep hij onmiddellijk +uit: »de opinie van uw wetenschappelijke mannen gaat mij niet aan; +wat ik vandaag gezien heb, is voldoende om mij te overtuigen." + +Zelfs voordat de boot met Stockton aan boord haar tocht volbracht +had, kreeg Ericsson van hem de opdracht twee ijzeren schepen volgens +hetzelfde plan als de Ogden te bouwen. Deze booten werden geheel op +kosten van Stockton gebouwd, wiens aanzienlijk fortuin hem dergelijke +uitgaven toestond. + +»Wij zullen uw naam op de Delaware laten weerklinken, zoodra wij +de schroefboot hebben," zei de zeeman op hartelijken toon in zijn +opgewonden dronk, dien hij ter eere van Ericsson instelde aan het +diner, dat op den tocht met de Ogden volgde. + +Steunende op de verzekering van Stockton, dat er door de Vereenigde +Staten proeven op groote schaal zouden genomen worden, zeide +Ericsson zijn contracten in Engeland in 1839 op en begaf hij zich +naar Amerika. Stockton intusschen van zijn kant, vast besloten woord +te houden, hield niet op de autoriteiten te Washington er met nadruk +op aan te dringen dat onder zijn persoonlijk toezicht een stoomboot +naar de plannen van Ericsson zou worden gebouwd. + +Er verliepen twee jaren en een verwisseling van ministerie greep plaats +tusschen den tijd dat hij zijn eerste aanvraag deed en de voltooiing +van zijn arbeid. Het stoomschip werd gemaakt en ontving den naam +Princeton; het werd in 1844 voltooid en spoedig werd de aandacht +van alle mannen van het vak op dezen oorlogsbodem gevestigd. Het +was een oorlogsschip met hulpstoomvermogen, en voorzien van het +voortstuwingsmiddel van Ericsson, hetwelk zich achter aan het schip en +geheel onder de waterlinie bevond. Deze bodem had onder anderen twee +buitengewoon groote gesmeed ijzeren kanonnen van veertien duim, die +met veertig pond buskruit geladen werden en een kogel van twee honderd +vijf en twintig pond gewicht wegschoten. De senator Mallory van Florida +had gelijk, toen hij in Mei 1858 tot het Congres zeide: »Deze bodem +is de basis van onze tegenwoordige oorlogsvloot met stoomvermogen; +hij is de grondslag van de oorlogsstoomschepen van de gansche wereld." + +Ericsson had de Vereenigde Staten van Noord-Amerika aan het hoofd +der zeemogendheden geplaatst, voor zooverre het de toepassing van den +stoom op de krijgskunst betreft. Welke is de belooning geweest, die +het dankbaar land hem voor dien dienst heeft toegestaan? De proeven +met de Princeton hadden den ingenieur schatten gelds gekost en hij +had twee jaren van onafgebroken arbeidzaamheid voor den dienst van +het rijk veil gehad. Voor zijn tijd, zijn arbeid en zijn noodzakelijke +uitgaven bood hij een werkelijk lage rekening in van vijftienduizend +dollars, terwijl hij aan den goeden wil en de edelmoedigheid van +het gouvernement overliet te beslissen wat men hem zou toekennen, +ingeval hem iets toekwam voor zijn patentrechten. + +Men denkt natuurlijk, dat die rekening onmiddellijk voldaan werd. In +het geheel niet. Het tegenwoordig Congres was juist op die bijzondere +huishoudkunde bedacht, die hierin bestaat dat men gebruik maakt +van de oppermacht, om rechtmatige vorderingen met een hooghartige +minachting te behandelen. De betaling van Ericsson's rekening werd +door het departement van marine, misschien wel omdat zij zoo laag was, +geweigerd. Daarop richtte Ericsson zich tot het Congres; een twaalftal +jaren verliep, zonder dat hij er iets van vernam. Eindelijk werd +een soort van rechtbank benoemd, die hem ten slotte hoorde; de drie +rechters Gilchrist, Scarborough en Blackford oordeelden eenparig te +zijnen gunste. Van deze rechtbank werd zijn rekening verzonden naar +het Congres, opdat men daar de noodige gelden voor de betaling zou +kunnen toestaan; zij ligt daar intusschen nog. De buitengewoon groote +diensten, die Ericsson nog aan de Vereenigde Staten bewezen heeft, +terwijl deze zaak hangende was, hebben hem de betaling zijner rekening +nog niet kunnen verschaffen. Ericsson is ingenieur en geen bedelaar; +dat is de oorzaak van het weinige succes dat hij heeft. Wanneer er +iets was aan te merken op de geldigheid van zijn vordering, dan zou +althans dat verzuim eenigen schijn van recht hebben; doch dat is +het geval niet. Het amerikaansche Congres wil het noodige geld niet +verstrekken om de rekening te betalen, en daar houdt de zaak mede +op. Men beweert dat het in de natuur der republieken ligt ondankbaar +te zijn; maar moeten zij de eerlijkheid ook te kort doen? + +Om te eindigen over deze onaangename zaak en de wijze waarop Ericsson +door het amerikaansche gouvernement bejegend is geworden, zullen wij +er alleen bijvoegen, dat hij op dezelfde edelmoedige manier beloond +is voor de onschatbare diensten, die hij dat zelfde gouvernement +verleend heeft door er op aan te dringen, dat het den Monitor zou +aannemen. Men heeft vijftigduizend dollars kunnen vinden voor een of +andere uitvinding van weinig belang, die men op de monitors meende te +kunnen gebruiken; maar nooit is er een dollar in handen gekomen van +hem, die het ontwerp van het schip gemaakt had. Geen Amerikaan, van +welke zijde hij den strijd beschouwd heeft, zal den indruk vergeten, +toen den 8sten Maart 1862 die kleine monitor te Hampton-Roads voor het +eerst verscheen. De geschiedenis van die merkwaardige worsteling, +waarin deze bodem zulk een belangrijk aandeel nam, is reeds te +dikwijls en op allerhande wijzen verteld, dan dat wij haar hier nog +eens zouden herhalen. Maar in dat verhaal komt een punt voor, dat +maar al te dikwijls vergeten is en lang niet zoo algemeen bekend is +als het overige. Want in de bewondering, die de gunstige afloop der +zaak teweeggebracht heeft, heeft men te spoedig vergeten, hoeveel +moeite Ericsson heeft aangewend om zijn volkomen nieuwe denkbeelden, +die op de scheepsconstructiën betrekking hadden, ingang te doen vinden. + +Gedurende acht jaar wachtte het plan van den monitor op de +belangstelling die het verdiende. Een betere tijd brak aan, toen de +oorlog de noodzakelijkheid van een comité bij het departement van +marine deed gevoelen, dat zich bezig had te houden met het onderzoeken +van de ontwerpen ter constructie van gepantserde oorlogsbodems en het +geven van adviezen. Dit comité bestond uit de schouten-bij-nacht Joseph +Smith, Hiram Paulding en Charles H. Davis. De laatst overgeblevene +van dit comité, Hiram Paulding, is in den loop van het vorige jaar +gestorven. De schout-bij-nacht Smith was president van het comité. + +Wijs geworden door de ondervinding, die hij bij vorige gelegenheden +had opgedaan aangaande den tijd, die er verloren gaat en het geduld, +dat uitgeoefend moet worden, wanneer men te Washington iets tot +stand wenschte te brengen, wilde kapitein Ericsson, die niet tot in +het oneindige lankmoedig en geduldig was, niet zelf naar Washington +gaan om de aandacht te vestigen op hetgeen hij volbracht had. Hij was +geassocieerd met drie mannen, die bij rijke ondervinding en groote +werkzaamheid de goede eigenschap paarden van zeer rijk te zijn. Deze +hadden zich het lot van den monitor aangetrokken en besloten dat zij +beproefd zou worden. Een van deze was de heer C. S. Bushnell uit +Connecticut. Hij begaf zich naar Washington, maar hij kon er niet +in slagen het comité te overtuigen, dat de ontwerper en samensteller +van de Princeton waard was aangehoord te worden. Er bleef dus niets +over, dan Ericsson over te halen zelf naar Washington te gaan, ten +einde daar in persoon zijn zaak te bepleiten met zijn eigenaardige +welsprekendheid, die zoo overtuigend en meêsleepend was dat zij meestal +de verlangde uitwerking deed. Intusschen was het al ongeveer even +moeilijk om Ericsson hiertoe over te halen als om het departement van +marine te overtuigen. Men gebruikte toen een list. Hem werd verhaald, +dat Bushnell te Washington goed was ontvangen geworden en dat er +niets anders te doen was, dan zelf de details van de opdracht te +gaan regelen. + +Doch hoe groot was niet Ericsson's verbazing toen hij, voor het Comité +verschijnende, bespeurde, dat hij niet alleen geen verwachte gast was, +maar een bezoeker, wiens komst eigenlijk niet zeer gewenscht was. Het +was zeer duidelijk, dat de leden van het Comité elkaar afvroegen, +wie of wat hem daarheen gedreven had en zij namen de moeite niet +dit voor hem te verbergen. Tot zijn groote verontwaardiging en +verbazing tevens vernam Ericsson, dat het door hem ingediende plan +van een stoomschip reeds lang door het Comité verworpen was. Zijn +eerste beweging was zich onmiddellijk te verwijderen, doch zijn woede +beheerschende drong hij er zoo kalm mogelijk bij het Comité op aan, +dat hem de redenen die aanleiding tot dit besluit hadden gegeven, +zouden ontvouwd worden. De schout-bij-nacht Smith nam toen het woord +en beweerde, dat het schip niet stabiel genoeg zou zijn, dat het zou +omslaan en met equipage en al zou verzinken. + +Nu--wanneer er iets is dat den monitor bijzonder van andere schepen +onderscheidt, dan is het juist zijn vaste ligging, die natuurlijk +een gevolg daarvan is, dat een betrekkelijk gering gedeelte van +het schip zich boven water bevindt. En dit begon kapitein Ericsson +met een reeks van even ernstige als duidelijke redeneeringen uit te +leggen. Hij bemerkte dat hij veld won, dat zijn verklaringen haar doel +niet misten, en, warm geworden in den strijd, eindigde hij met deze +woorden: »Mijne heeren, na hetgeen ik u heb uitgelegd en medegedeeld, +beschouw ik het als uw plicht, dien gij aan het land verschuldigd +zijt, om, voordat ik deze zaal verlaat, mij het bevel tot het bouwen +van een dergelijk vaartuig te geven." + +Het Comité begaf zich nu naar een andere kamer, om van gedachten +hierover te wisselen en noodigde kapitein Ericsson uit om over een +uur terug te komen. Toen hij op het bepaalde uur verscheen, vond +hij den schout-bij-nacht Paulding alleen in de vergaderzaal van het +Comité. Deze ontving hem op de meest beleefde en vriendelijke wijze, +deed hem in zijn particulier bureau komen, en vroeg hem nog eens de +uitlegging te herhalen, die hij dien morgen van de stabiliteit van +het stoomschip gegeven had. In dien tusschentijd had Ericsson den +tijd gehad in zijn hôtel een aantal figuren te teekenen, die dienen +moesten om onder een gemakkelijk te begrijpen vorm de kwestie der +stabiliteit te verklaren. Van deze bediende hij zich om het betoog te +herhalen, dat hij reeds gehouden had. De schout-bij-nacht, die later +admiraal Paulding werd, was ten slotte geheel overtuigd. »Mijnheer," +zeide hij met een oprechtheid, die hem tot eer verstrekt, »ik heb nu +meer over stabiliteit geleerd door hetgeen gij mij hier gezegd hebt, +dan door al wat ik er vroeger van gezien en gehoord had." + +Deze samenkomst eindigde met een nieuwe uitnoodiging om over drie uur +terug te komen. Precies op het gemelde uur werd Ericsson verzocht +onmiddellijk in het kabinet van den secretaris Weller te komen, +waar deze hem zonder verdere omwegen mededeelde, dat het comité nu +gunstig over zijne plannen dacht en hem aanried zoo spoedig mogelijk +naar New-York terug te keeren, ten einde zich aan den arbeid te +kunnen begeven. Het contract zou later ter onderteekening worden +gezonden. Voordat dit document door Ericsson ontvangen werd, was +reeds al het ijzer voor den eersten monitor bewerkt; en toen het +hem werd aangeboden, bespeurde hij, dat het een bepaling bevatte, +waarop hij niet bedacht was geweest: die namelijk, dat, wanneer +het bleek dat het schip te kostbaar was, de sommen, die door het +departement van marine zouden worden voorgeschoten, terug betaald +moesten worden. Een dergelijke waarborg was misschien noodig om den +al te opgewonden uitvinder, om zoo te zeggen, in toom te houden; +maar het was een harde voorwaarde, die Ericsson na zijn ondervinding +vroeger met de Princeton opgedaan, zeker niet had aangenomen, wanneer +hij haar vooruit had gekend. + +En zoo geschiedde het dat het vaartuig, dat de eer van het gouvernement +redde en misschien den afloop van den oorlog veranderde, niet aan +het gouvernement behoorde, maar aan een particulier; een persoon, +die, daargelaten de vaderlandsliefde, zeer goede redenen had om niet +bizonder welwillend voor dat gouvernement gestemd te zijn. De laatste +termijn was nog niet betaald, toen de Monitor zich met de Merrimac +mat; en wanneer de Monitor, die in der haast, in een tijdvak van +ongeveer honderd dagen, gebouwd was, niet de zware proef doorstaan +had, waaraan hij plotseling onderworpen werd, dan zou niet alleen +het laatste gedeelte van de betaling niet gevolgd zijn, maar dan had +Ericsson al het reeds ontvangen geld terug moeten betalen. + +De geest, waarmede Ericsson bezield was in deze omstandigheden, heeft +zich geopenbaard in het antwoord door hem gegeven op de resolutiën +van de kamer van koophandel te New-York. Deze resolutiën vroegen voor +hem »een behoorlijke belooning voor zijn diensten, opdat de natie +hem de verschuldigde dankbaarheid zou kunnen betuigen." Kapitein +Ericsson antwoordde: »Al wat ik als belooning voor het bouwen van den +monitor verlang is, dat mij de kosten van de constructie worden terug +betaald. Dat is voldoende." En de dankbare natie heeft hem bij zijn +woord gehouden en haar geld gespaard, om het uit te kunnen deelen +aan lieden, die het ongetwijfeld beter dan Ericsson verdienden en +aan gierige ondernemers, die niet zoo gemakkelijk te voldoen waren. + +De bij het gevecht te Hampton-Roads verkregen resultaten zouden, +zooals kapitein Ericsson beweert, nog veel grooter zijn geweest, +wanneer men bij het bewapenen van het schip naar zijn raad had willen +luisteren. Hij had er op aangedrongen, dat men hem veroorloofde +stukken van twaalf duim in plaats van elf duim voor den monitor +te vervaardigen. Men had hem toen met een medelijdenden glimlach +geantwoord, dat stukken grooter dan van elf duim niet noodig waren. Hij +had de stukken willen laden met een dubbele hoeveelheid buskruit +(dertig pond) in plaats van met de gewone hoeveelheid van vijftien +pond, maar hij kon daartoe de toestemming van den chef der artillerie, +den kapitein Wise, niet verkrijgen. Zoo had, volgens Ericsson, de +Merrimac met de Cumberland gezamenlijk in den grond kunnen geboord +worden door een enkelen goed gerichten kogel, die uit een kanon +van grooter kaliber met een grootere lading buskruit geschoten was +geworden. Intusschen moet men bedenken, dat men toen eerst begon +met gedeeltelijk de uitwerking van de zware stukken te begrijpen +en dat zelfs nu nog deze kwestie onbeslist is. In elk geval werd +de Merrimac genoeg ontredderd om verder voor geen tweeden keer een +gevecht met de Monitor te wagen. Zij bleef sedert uit het vaarwater +van dien oorlogsbodem en eindigde haar dagen op een wijze, die lang +niet zoo edel was, als zij had kunnen zijn, namelijk door zich zelve +te vernietigen. + +De monitors werden weldra door het geboorteland van Ericsson, Zweden, +aangenomen zoowel als door Noorwegen en Rusland. Engeland weigerde +langen tijd met een hardnekkige ongeloovigheid, waarschijnlijk +omdat het niet mogelijk zou zijn iets goeds van een yankee over te +nemen. Doch toen de van twee torens voorziene monitor Miantonomah +zich in den zomer van 1866 in de engelsche wateren vertoonde--dus +langer dan vier jaar na de verschijning van den eersten monitor te +Hampton-Roads--toen gaf in Engeland eindelijk de publieke meening +toe. Toen maakte zich een soort van panische schrik van het land +meester. »Een volkomen waarheid is het," riep de »Times" uit, »dat +van alle naties der wereld de Vereenigde Staten de eenige is, die een +gepantserde vloot heeft, welke waardig is dezen naam te dragen." De +verschijning van de Miantonomah werd beschreven als een »schouwspel +met een droevig voorteeken". + +»Om deze verschrikkelijke uitvinding," zeide men tot de ongelukkige +Engelschen, »groepeerde zich een menigte groote vaartuigen, die een +belangrijk deel van de britsche marine uitmaakten en onder deze was +er geen enkel, 't welk de vreemde indringer niet in vijf minuten naar +den bodem der zee had kunnen zenden, indien hij niet met vreedzame +bedoelingen van gene zijde der zee was overgekomen. Niet één van +die groote oorlogsbodems zou het verlies van één zijner lotgenooten +hebben kunnen wreken of zich aan een dergelijk lot hebben kunnen +onttrekken. In één woord, de wolf was in de schaapskooi en de geheele +kudde aan zijn genade overgegeven." + +De man, die dezen wolf losliet, wacht zijn belooning nog. Hij is +een krachtig grijsaard, die steeds op de middelen peinst, om zijn +monitors, torpedo's en andere helsche werktuigen te verbeteren. Wij +zouden hem met al zijn genie een duivelskunstenaar achten, wanneer +niet de oorlog ter zee thans veel minder menschen kostte, dan in de +dagen onzer houten vloten, wier vreeselijke oorlogsdans op de golven, +in smook en vuur en vlam, op onze oude schilderijen zoo treffend en +ijselijk wordt voorgesteld. + +De spoorwegen hebben zich niet zonder moeite een weg gebaand door +het vooroordeel. In 1770 werd de eerste stoomwagen als een nuttelooze +merkwaardigheid aangemerkt. Hij was wel niet volmaakt, en thans prijkt +hij als een curiositeit in het Conservatoire des Arts et Métiers te +Parijs; maar in 1770 verdiende hij wat beters. En ook zijn uitvinder +Cugnot verdiende iets beters dan ten slotte afhankelijk te zijn van +de weldadigheid eener Brusselsche dame. + +Toen Péreire den eersten spoorweg wilde leggen tusschen Parijs en Saint +Germain, en Perdonnet dien naar Rouaan, hebben twee groote mannen, +gelijkelijk door de sleur misleid, zich hevig tegen deze plannen +verzet. Zij waren Thiers en Arago. Thiers antwoordde Perdonnet, +dat men hem boven van de tribune zou werpen, wanneer hij 't waagde +de Kamer concessie te vragen voor een spoorweg naar Rouaan. Arago +meende dat het rijden door koude en vochtige tunnels schaden zou aan +de gezondheid. Dit was in 1836. + +Thans ligt het ijzeren net gespreid over landen, bergen en stroomen. In +alle richtingen doorsnijden de ijzeren lijnen de wereld, om menschen, +natiën en gedachten te vervoeren van het eene eind der aarde naar +het ander. + +Hoe zou de telegraaf, hoe zouden de eerste telegrafisten en hoe +zou Claude Chappe het algemeene lot ontkomen? Claude Chappe werd +in een fransch seminarie opgevoed. Zijne broeders, aan wie hij zeer +gehecht was, waren op een kostschool geplaatst, dat een halve mijl van +het seminarie verwijderd was. Maar Claude wist raad. Hij maakte een +telegraaf, bestaande uit een houten lat, die op en neer draaide en aan +welks uiteinde weder twee beweegbare latten waren bevestigd. Hiermede +wist hij allerlei teekens over te brengen waarmee hij letters en +woorden kon aanduiden. Zoo ontstond de luchttelegraaf. + +Claude Chappe kwam in 1792 te Parijs. Met zeer veel moeite kreeg hij +verlof een telegraaf op te richten op de Barrière-de-l'Etoile. Twee +van zijne broeders stonden hem bij en de proeven, die hij nam, +gelukten volkomen. + +Chappe, die menige teleurstelling ondervonden had, dacht nu dat +hij zijn doel bereikt had en dat er een geregelde telegraafdienst +zou worden ingevoerd. Doch dit was een ijdel droombeeld. Eenige +nijdigaards, eenige van die menschen, die zich tegen het nieuwe, +wat het ook zij, verzetten, drongen de Barrière binnen en namen den +ganschen toestel mee. + +Dit geheimzinnig verdwijnen van de gansche telegraaf ontmoedigde Chappe +en zijne broeders in die mate, dat de gansche zaak zou opgegeven zijn, +wanneer niet een bijzondere omstandigheid hen met nieuwen moed had +vervuld. De oudste der gebroeders Chappe werd door het Departement +van de Sarthe tot lid van de Wetgevende Vergadering benoemd, en +in de hoop dat deze de zaak door zijn invloed en gezag zou kunnen +steunen, plaatste Chappe een nieuwe telegraaf in het fraaie park +van Menilmontant. + +Nog waren de gebroeders bezig dit nieuwe werktuig tot grooter +volkomenheid te brengen, toen zij door nieuwe ongelukken getroffen +werden. Eens op een morgen kwam één van hunne helpers hard aanloopen +en riep hun toe dat zij zouden vluchten. Het volk had zich niet gerust +gevoeld bij het zonderling gebarenspel dier houten armen. Wanneer +deze zich zoo plechtig en spookachtig omhoog hieven om straks neder +te dalen, en geheimzinnig naar den grond te wijzen, vreesde het dat +daar wat achter stak, misschien verraad, misschien een helsch plan, +misschien een geheime onderhandeling met den Koning en de gevangenen +van den Temple. Wie en wat was er veilig in die dagen van koortsachtige +spanning en hoe zou een telegraaf de algemeene verdenking zijn +ontgaan? Ze werd dan ook spoedig door de menigte verbrand. + +Maar Chappe rust niet. Ten derde male vraagt hij verlof, voor eigen +rekening, nieuwe toestellen op te richten. 't Wordt hem vergund en nu +worden drie telegraafposten opgericht, een te Menilmontant, een te +Ecouen en een derde te Saint-Martin-du-Tertre. Ze waren drie mijlen +van elkander verwijderd. Toen alles gereed was, verzocht Chappe dat er +van wege de regeering een onderzoek zou worden ingesteld omtrent de +deugdelijkheid en het nut zijner uitvinding. Een jaar ging voorbij, +geen antwoord. Het verzoekschrift was in het groote doolhof der +staatsbureaus verdwaald en zoek geraakt. + +Een afgevaardigde, Romme genaamd, een wetenschappelijk man, vond het +daar. Hij werd getroffen door de helderheid, die er in doorstraalde en +begreep het groote belang der zaak, zoodat hij er met veel lof gewag +van maakte. Tot rapporteur benoemd, trad hij den 4den April 1793, +met Chappe's memorie in de hand, op de tribune en wist het zoo ver +te brengen, dat de Conventie een som van 6000 francs toestond ter +oprichting van de noodige toestellen. + +Daarmede werden den 12den Juli proeven genomen. Daunon en Lakanal, +commissarissen der Conventie, begaven zich met Abram Chappe naar +Saint Martin, een der uiterste forten, terwijl Arbogast met andere +afgevaardigden Claude te Menilmontant vergezelden. + +Drie dagen lang werden er proeven genomen. Op een afstand van +zeven mijlen werden al de depêches met de meeste juistheid +overgebracht. Nu werd er spoedig van wege de regeering een +telegraafdienst geordend tusschen Parijs en Rijssel, waarover het +oppertoezicht werd toevertrouwd aan Claude Chappe met den titel van: +telegraaf-ingenieur. Op het eind van het jaar 1794 was de lijn gereed +en den 30sten November kon zij naar Parijs de tijding overbrengen van +een behaalden zege, de verovering van Condé op de Oostenrijkers. Binnen +weinige minuten was de tijding overgekomen. Het telegram wordt in de +vergadering der Conventie voorgelezen onder algemeene toejuiching. Even +spoedig, als het bericht gekomen was, kwam het antwoord terug: »Het +Noorderleger heeft zich verdienstelijk gekweten." Sedert heeft een +spinneweb van draden het oude en zware paalwerk met de beweegbare +armen vervangen. Toch zien wij de seintoestellen nog dienst doen +langs de spoorlijnen en den weg veilig houden. + + + + + + + + +HOOFDSTUK X. + +DE GENEESKUNDIGEN. + + +Het leven van een geneesheer is vaak een martelaarschap, in zoover +het arm is aan datgene, wat de menschen genot noemen, en rijk aan +moeite, zorg en gevaar. Wie telt de offers die door geneeskundigen +zijn gebracht? Wie telt ze, die zelven als offers zijn gevallen +onder vermoeienis, waken en besmetting, met hun leven menschenlevens +reddend? Een gansch leger staat op van helden, die in eenvoud hun +moeielijke taak hebben volbracht, den dood onder de oogen hebben +gezien, en die samen getuigen ten gunste van het menschenhart en van +den onuitputtelijken schat van menschelijkheid, die in onzen boezem +is weggelegd. + +Maar niet alleen de uitoefening der geneeskunst, ook de studie zelve +heeft hare martelaars; martelaars als Bichat, die den 8sten Juli 1802 +op de snijkamer van een gasthuis bezig met proeven te nemen omtrent +de ontbinding van de huid en iets opmerkende dat zijn aandacht trekt, +trouw blijft voortwerken te midden van de verpestende lucht, terwijl +zijne discipelen één voor één ontvluchten. Hij werd echter, toen hij +zijn werk gedaan had door een bezwijming overvallen, en boette zijn +onderzoek en kocht de waarheid met zijn leven. + +Vesalius, die de vader mag genoemd worden der ontleedkunde, +bestudeerde het menschelijk lichaam op een wijze, waarvan thans de +meeste studenten, hoe gehard ook, zouden walgen. In zijn tijd verbood +het godsdienstig vooroordeel lijken te openen. Maar Vesalius, een +achttienjarig jongeling, van liefde voor de wetenschap brandend, +deinsde voor niets terug, om zich het zoo begeerde cadaver te +verschaffen. Hij toog gansch alleen, in het holle van den nacht, naar +het galgenveld heen en vocht met de honden om zijn half verteerde +prooi. + +Vesalius behoorde tot de groote geneesheeren van zijn eeuw en was +langen tijd de eerste heelmeester in de legers van Karel den Vijfde. Na +diens afstand volgde hij Filips II naar Spanje, en volgens sommige +schrijvers werd hij door de Inquisitie ter dood veroordeeld. De +koning zou hem gratie hebben verleend en zijn straf hebben veranderd +in een boetedoening, en wel in een gedwongen bedevaart naar het +Heilige Land. Hoe het zij, hij is te Cyprus en Jeruzalem geweest en, +op zijn terugtocht, ergens op een eiland gestrand en van ziekte en +ellende omgekomen. + +Minder ongunstig voorzeker waren de omstandigheden, onder welke onze +landgenoot Jan Swammerdam zich bevond. Toch behoort ook hij tot het +groote leger dergenen, die voor de wetenschap hebben geleefd en voor +haar alleen, en wier toewijding door den tijdgenoot maar al te weinig +erkend is geworden. Jan Swammerdam werd den 12den Februari 1637 te +Amsterdam geboren. Hij studeerde te Leiden in de medicijnen, maar +wijdde zich niet aan de praktijk. Hoewel hij een geacht geneesheer +had kunnen zijn en roem en voordeel verkregen zou hebben, gaf hij +zich geheel aan de studie der anatomie over. Hij heeft op dit gebied +zich een waar vernuft betoond. Als knaap en jongen zwervende door +het vrije veld, of snuffelende in het rijk voorziene natuurkundige +kabinet zijns vaders, had hij reeds vroeg met de wonderen der natuur +kennis gemaakt. Hij schikte en werkte daarin naar hartelust, en later +onderscheidde hij zich door zijn onvermoeide pogingen om achter +de geheimen van het dierlijk leven te komen. Zelfstandige studie +en ernstig onderzoek gingen daarbij boven de bespiegelingen der +studeerkamer. Nauwkeurig tot in het minste, onvermoeid, bedeeld met +een handigheid en een gezichtsvermogen, die hem in staat stelden de +fijnste voorwerpen en werktuigen te hanteeren, geduldig, doorzettend, +heeft hij op het gebied van de ontleedkunde ware veroveringen gemaakt, +en vooral de leer der verrichtingen van het levende lichaam is door +hem op zoodanige wijze behandeld, dat men telkens meent een onderzoek +uit onze dagen, geen arbeid van 1767 voor zich te hebben. Over de +ademhaling en de beweging der spieren heeft hij meesterstukken van +geleerdheid en waarheid geleverd. Verscheiden vragen op het gebied +der physiologie heeft hij beantwoord op een wijze, die door de +hedendaagsche wetenschap slechts bevestigd wordt. Zijn hoofdstudie +bestond in een onderzoek naar het leven der lagere diersoorten. Hij +schreef hierover een Algemeene verhandeling van bloedelooze diertjes +(1669), bracht een ware hervorming in de tot dusver gevolgde methode, +en de zoogenaamde leer der metamorphose werd vervangen door die +eener voortgaande ontwikkeling in de kleine maar rijke wereld +der insecten. De groote Boerhave heeft de wonderen van dit genie, +een veertigtal jaren nadat het van de aarde was heengegaan, aan het +licht gebracht. Hij heeft Swammerdam's werken onder den titel »Bijbel +der natuur" openbaar gemaakt, en sedert is hij beroemd geworden. Een +Swammerdam-medaille, door het Genootschap tot bevordering van Natuur-, +Genees- en Heelkunde uitgeloofd, loont om de tien jaren den gelukkigen +en verdienstelijken geleerde, die in dat tijdsverloop het belangrijkst +onderzoek heeft volbracht op het gebied der door Swammerdam beoefende +vakken. In de oude kerk der Waalsche gemeente Amsterdam is in 1880 +een gedenkteeken te zijner eere onthuld. Het huis van Swammerdam op +de Oude Schans aldaar is mede met een gedenksteen geteekend en zijn +naam de wereld door bekend. Maar persoonlijk heeft hij minder eer +genoten dan thans zijn nagedachtenis geniet. Tegengewerkt door zijne +bloedverwanten, miskend door degenen, die liever gezien hadden dat +hij geld verdiende, geteisterd door de koorts, ging hij niettemin +voort ieder vrij uur aan zijne onderzoekingen te besteden. Geen +leerstoel werd hem aangeboden. Soms leed hij honger en gebrek. Geen +drom van vereerders omgaf hem. Geen levensgezellin veraangenaamde +zijn loopbaan of troostte hem bij zijne smarten. Alleen en verlaten +ging hij zijn weg. Zijn kostbaar en dierbaar kabinet van natuurlijke +geschiedenis moest hij, door den nood gedrongen, verkoopen, maar hij +kon geen kooper vinden en toen hij er eindelijk een vond, maakte deze +'t hem onmogelijk den koop te sluiten, want de voorwaarde luidde, dat +hij niet alleen van zijn kabinet, maar ook van zijn geloof afstand zou +doen en Roomsch worden. Eindelijk moest hij om huisvesting bedelen +bij een zijner vrienden; maar deze »sloeg hem onverwacht platweg +af". Tot zwaarmoedigheid vervallen, heeft hij geleden aan de kwaal van +Pascal. Ook hij heeft het tweede deel van zijn leven doorgebracht in +de sfeer van een wereldverachtend mysticisme. De kiem daarvan lag in +hem. Hij had een ontvankelijk en vroom gemoed. Hij roemde gaarne bij +zijn natuuronderzoekingen den Grooten Maker aller dingen. Maar wat +bij een gelukkig leven, wat vooral bij minder overspanning gezonde +vroomheid ware gebleven en al meer en meer geworden, werd nu een +ziekelijk dwepen, waarbij hij al zijne vroegere onderzoekingen uit +den booze achtte. Zijn gevoelig gestel was niet bestand tegen den +arbeid, dien hij van zich zelven eischte. Het leed onder kommer, +armoede, godsdienstigen waanzin, en zoo stierf hij, een martelaar die +misschien meer leed dan menig Heilige, en bij zijn leven verlangend +uitzag naar het einde. »Het lijden", zoo zeide hij, »gaat voor het +verblijden en de dood is de poort des levens." + +Harvey, de groote Harvey, aan wien de wetenschap de kennis dankt van +den omloop van het bloed, stond bloot aan den spot en den tegenstand +zijner tijdgenooten--het deugdelijkst bewijs dat hij een genie +was. Toen hij zijne stellingen omtrent den omloop van het bloed +openbaar maakte, mocht hij zich op tallooze proefnemingen beroepen, +mocht hij de natuur en de feiten zelven als getuigen aanhalen--te +vergeefs: men wilde er niet van hooren. Deze nieuwe theorie was +immers in strijd met de kennis, die men op alle scholen had opgedaan, +en de beroemde Guy-Patin, deken van de medische faculteit van Parijs, +trof uit de hoogte, die hij in de wereld der geneeskunde bereikt had, +als een andere Jupiter, den armen ontdekker met de bliksemschichten van +zijn spotternij. Molière heeft den Engelschen geleerde gewroken. Dezen +Guy-Patin en zijn school heeft de onsterfelijke blijspeldichter en +wijsgeer op het oog in zijn »Malade imaginaire".--»Wat mij in hem +bevalt," zegt Diafoirus van zijn zoon Thomas, »en wat hij trouw van +mij navolgt, is dit, dat hij zich blindelings hecht aan het oordeel +onzer oude meesters, en dat hij nooit iets heeft willen verstaan +of ook maar willen hooren van de redeneeringen, de proefnemingen +en ontdekkingen onzer eeuw, ten opzichte van den omloop van het +bloed en zaken van dergelijk allooi." Diafoirus roept zelfs uit: +»Ik heb tegen de mannen van den »Omloop" een stelling verdedigd, +die ik met Mijnheers goedvinden aan Mejuffrouw waag aan te bieden +als een huldeblijk, dat ik haar schuldig ben." + +Vol gevaren was het leven en treurig was het uiteinde van Sir John +Dombey. Deze vermaarde geneesheer en kruidkundige werd den 20sten +Februari 1742 te Macon geboren. Zijne ouders gaven hem een zeer +gebrekkige opvoeding, ja, deden hem allerlei onaangename bejegening +aan. De jeugdige Dombey nam de vlucht en begaf zich naar Montpellier, +waar hij door een zijner familiebetrekkingen, den beroemden reiziger +Commerson, werd opgenomen. Hij beoefende de botanie en de geneeskunst +en verkreeg den graad van doctor, in het jaar 1768. Turgot benoemde +hem tot botanicus van den Jardin du Roi en droeg hem de taak op, de +Spaansche bezittingen van Amerika te doorreizen, ten einde daar een +onderzoek in te stellen naar zoodanige nuttige planten, als men in +Frankrijk zou kunnen overbrengen. Dombey scheepte zich te Cadix in op +den 20sten October 1777; hij werd vergezeld van Ruiz en Pavon, twee +spaansche kruidkundigen. Te Callao aangekomen begon Dombey in Peru +te herboriseeren en bracht een aantal bijzonderheden aan het licht +omtrent de kina. Hij verzond de uitkomsten van zijn onderzoek naar +Frankrijk, maar het schip werd door de Engelschen genomen (1780) en +zijne botanische schatten werden hier en ginds verspreid. Ondertusschen +werd de ongelukkige botanicus door het Spaansche gouvernement van al +zijne teekeningen beroofd, onder voorwendsel dat zij door Spanjaarden +vervaardigd waren. + +Dombey doorreisde vervolgens Chili, vertoefde op Conception, terwijl +daar juist een besmettelijke ziekte woedde, en besteedde zoowel zijn +tijd als zijn kunde aan het behandelen en verplegen van de ongelukkige +slachtoffers. Toen hij te Cadix terugkwam zag hij, tot zijn belooning, +al zijn koffers verbeurd verklaard ten profijte van den koning van +Spanje. Wel viel hem te Parijs een beter lot te beurt en werd hij door +Buffon vriendelijk ontvangen; maar hij wees alle eereposten af en trok +zich ergens in Dauphiné terug. Toen hij echter in 1793 met een zending +naar de Vereenigde Staten belast werd, maakte hij geen bezwaar. Hij +ging er heen en zou er zeker op het gebied der botanie nieuwe lauweren +hebben geplukt, zoo hij niet door zeeroovers besprongen, te Mont +Serrat gevangen ware gezet en daar van kommer en ellende omgekomen. + +Op een andere wijze werd Horatius Wells het offer zijner +wetenschappelijke onderzoekingen. Wells was in 1844 tandmeester te +Hartfort in Connecticut. Hij had van de wonderbare proeven gehoord, +die Davy had genomen met het protoxyd van stikstof, de zoogenaamde +dronkenmakende stikstof, welke, ingeademd, een pijnstillend middel +bleek te zijn. Hij ademde zelf het nieuwe middel in en liet zich, +zonder eenige pijn te gevoelen, een tand uittrekken. Vervolgens paste +hij dit middel op eenige van zijne patiënten toe, die niet weinig +verwonderd en niet weinig ingenomen waren met zijn eigenaardige +tooverkracht. Wells maakte ook van het zwavel-aether gebruik, maar +hij hield zich bij voorkeur aan het eerstgenoemde middel. + +Wells begaf zich naar Boston, om de medische faculteit met deze +nieuwe feiten bekend te maken. Daar ontmoette hij een van zijne +vroegere collega's, Morton en den geneesheer Jackson, aan wie hij een +volledig verslag deed van zijne proefnemingen en de uitkomsten, die +hij verkregen had. Hij werd uitgenoodigd, in het openbaar de proef +te leveren van zijn kunst, maar waarschijnlijk had hij zijn middel +niet goed bereid, althans de patiënt, wien voor aller oog een tand +moest getrokken worden, bleek niet gevoelloos te wezen en gaf dit, +op niet onduidelijke wijze, door een pijnlijken kreet te kennen. Toen +gaf hij zijn tandmeesterschap op. Noch te Londen, noch te Parijs waar +hij zijne rechten wilde doen gelden, vond hij erkenning, zoodat hij +ten prooi aan ellende en aan ontmoediging, naar de Vereenigde Staten +terugkeerde. Op een dag vond men hem met geopende aderen in zijn +bad met een flesch aether in de hand. Dit middel, dat zoo menigeen +tot een hulp en een verlichting is geweest en hem roem en geluk had +moeten brengen, baatte hem alleen om, gevoelloos en zacht, van het +leven te scheiden. Treurige verwarring des geestes! Treurig gevolg +ook van onverdiende miskenning. + +Morton en Jackson, door Wells ingelicht, deden ondertusschen de wereld +versteld staan van de wonderen, die zij met den aether volbrachten. Zij +waren het, die van het Institut de France den prijs Montyon ontvingen, +door Wells verdiend. + + + + + + + + +HOOFDSTUK XI. + +DE GEWONE SOLDAAT. + + +Wij hebben in de voorgaande bladzijden de hoofdofficieren bewonderd +van het groote leger van den arbeid en den vooruitgang, strijdend +tegen sleur en behoud. Telkens drong het leger verder door, +het rijk der duisternis veroverend, zijne regeerders trotseerend, +overwinnend. Telkens zagen wij hoe de vijand dien voortgang stuiten +wilde, zich in allerlei vestingen verschanste, uitvallen deed, zich +terugtrok en nieuwe vestingen opzocht, die hij met hand en tand +verdedigde, en hoe ondertusschen de kleine maar edele keurbende, +gewond en vermoeid, met heldenmoed voortschreed en telkens nieuwe +steden en provinciën aan het rijk des lichts toevoegde. + +Zeker, de hoofden van dien strijd hebben veel te verduren gehad. Zij +stonden op de gevaarlijkste punten en op hen waren de kogels +gericht. Zij gingen de gelederen voor, en het punt, waar hun pluim +wapperde, was des vijands mikpunt. Zij zijn gewond weggedragen, zij +zijn gesneuveld, zij zijn bij den weg neergezegen; maar zij zijn +niet de eenige offers geweest, die de arbeid, die de vooruitgang +gekost heeft. We willen ten slotte nog een woord spreken over de +arme soldaten, de eenvoudige fuseliers, op wie niemand gelet heeft, +die niet bij personen, maar bij tien- of honderdtallen geteld worden, +die opkomen bij massa en in massa worden weggemaaid, zonder dat hunne +namen beroemd of ook maar bekend worden. + +Toch is men aan dit leger even goed de overwinning verplicht, als +aan den overste. 't Is waar--zonder overste zou het een hoop zijn, +een reddelooze troep. Het genie wijst den weg, ordent, schept uit +den chaos des volks regimenten en compagnieën, stelt onderofficieren +aan, leidt den aanval, kiest de wapenen; maar wat zou het genie +zijn zonder de gehoorzaamheid, den goeden wil, den goeden geest, de +kracht, den gezamenlijken arbeid van het volk? Soms is het oproerig en +dreigt het de Jacquards te water te werpen, maar, leidzaam en klein +tegenover hem die weet te gebieden, laat het, hoe machtig ook door +zijn aantal, van zijn voornemen af, wanneer een paar kloeke mannen, +zijne meerderen in adel en moed, zich tusschenbeiden werpen en werken +op zijn edelmoedigheid en zijne betere gezindheden. + +Eere dat groote leger, eere den grooten hoop, zonder epauletten en +kwasten en strepen, marcheerend met doorgeloopen voeten, zwetend +onder zware ransels, wadend door plassen, staande op sombere, stille, +gevaarlijke, vervelende posten, op den roep zijner hoofden vaardig, +oprukkend met een lied op de lippen, al is het geen krijgsklaroen, +maar een prozaische fabrieksbel die hen roept! + +Want met de soldaten van de wetenschap hebben wij te doen, met +het volk dat het grove werk doet, dat in tropische gewesten bij de +heete ovens en machines onzer mailbooten staat, dat zijne uren in +de verzengende droogkamers der fabrieken doorbrengt, dat tusschen +dreigende raderen en hamers doorwandelt en, bij een pand van zijn +kleed gegrepen, weggeslingerd of verpletterd wordt. Het kucht +van het stof, hetwelk het inademt, en dat in de messenfabrieken de +longen vult met moordend ijzervijlsel; het wordt vergiftigd door den +dampkring waarin het leeft; martelaar voor dezelfde zaak, waarvoor de +hoofden stierven. Waar ketels springen, waar tunnels storten, waar +steigers vallen, waar dynamiet ontploft, zij zijn er bij. Toch gaan +zij voort. Doen zij ook geen ontdekkingen, zij brengen er toch het +hunne toe bij. Zij brengen haar in werking, en waar het noodig is, +weten ook zij te lijden en te sterven. + +De geschiedenis der mijnwerkers zou alleen reeds een voldoend aantal +voorbeelden kunnen opleveren van moed en toewijding. Zij bevat zoo +menig hartverscheurend drama. Wij hebben ze voor het grijpen. + +Den 11den April 1877 werd de put Tynewidd door een groote ramp +bezocht. Zij ligt in het graafschap Glamorgan, dat van alle districten +van Wales het rijkst is in steenkool en ijzer. De werklieden maakten +zich juist gereed naar boven te stijgen, toen er een vervaarlijk +gedruisch in de mijn werd gehoord. Door een lek stortte het water +van de rivier de Ronde de gangen binnen en vulde ze met vreeselijke +snelheid. IJlings liep het volk naar de manden, waarin het zou worden +omhoog getrokken, doch bij de monstering miste men veertien man. Als +een geweldige wind stroomde de opgestuwde lucht uit den mond van de put +en van binnen werd nog altijd het gedruisch van het water vernomen. Er +was weinig kans dat de veertien man behouden gebleven zouden zijn. Ze +moesten door het water in den afgrond gesleurd of in de nauwe zich +vullende gangen verdronken zijn. Doch eenige vrijwilligers wilden dan +ten minste de lijken der ongelukkige slachtoffers zien te redden--een +vroom en edel gebruik, waarvan de mijnwerker zich niet laat afbrengen, +al moet het hem zijn leven kosten. + +Terwijl zij samen overlegden welke maatregelen zij treffen zouden, +hoorden zij, onder den bodem waarop zij stonden, een herhaald +kloppen. Daar moesten eenige werklieden gevangen zitten onder een +kolenlaag van een tiental meters dikte. De lucht was door den aandrang +van het water samengeperst geworden, de saamgeperste lucht had in de +doodloopende gang of de kamer het water tegengehouden, en zoo zaten +de ongelukkigen daar als in een duikerklok opgesloten. + +De kloeke redders begonnen met de noodseinen der gevangenen te +beantwoorden en insgelijks hard te kloppen. Vervolgens trachtten zij +een opening te maken, waardoor licht en leven zou binnenstroomen. Na +vierentwintig uren gewerkt te hebben, bleef er slechts een dunne +laag over. Onder degenen, die met den meesten ijver in den zwarten +scheidsmuur hakten, behoort William Morgan. Hoe verder hij komt, +hoe krachtiger hij toeslaat. Eindelijk scheurt het laatste gedeelte +onder zijn houweel in stukken, en de ongelukkigen zijn gered; maar +de samengeperste lucht breekt tegelijk, met al het geweld eener +ontploffing, uit haar kerker los, en werpt den ijverigen redder +dood voor den grond, op het oogenblik waarop hij zijn makkers in +vrijheid stelt. + +Nauwelijks is dit geschied, of nieuwe noodseinen worden gegeven. In +een ander gedeelte van de mijn zitten er nog meer gevangen. De dood +van Morgan schrikte niemand af. Dagen verstrijken bij den aanhoudenden +arbeid. Twee helden, Isaac Pride en Happy Dodd, houden vol. Na negen +dagen arbeidens hebben zij een gat geopend, waardoor zij, te midden +van een fellen luchtstroom en opspuitend water, vijf man levend naar +boven brengen. Zij hadden negen dagen in dien ellendigen toestand, +half in het water, doorgebracht, zonder voedsel, zonder versche +lucht. Zij hadden een kind bij zich, dat zij, in weerwil van hun +uitputting, aanhoudend in de handen omhoog geheven hadden, om het +boven het wassend water te houden. + +Loopen de mijnen vol, zij storten ook in, of het mijngas ontploft en +richt in de schachten en gangen geweldige vernielingen aan. + +Den 17den April van het jaar 1879 had er een ontploffing van mijngas +plaats in de put No. 2 van Agrappe, bij het spoorwegstation van +Frameries, in de nabijheid van Mons (België). Alle voorzorgen waren +genomen en wel met de meeste nauwkeurigheid, en 's morgens waren +200 werklieden in de mijn nedergedaald. Ten half acht ure maakte men +de opmerking dat een vuile reuk uit de schacht oprees, en men zond +den mijn-ingenieur een ijlbode om hem met dit ongewoon verschijnsel +bekend te maken. Immers moest de schacht dienen om de versche lucht +binnen te laten. Maar voordat eenige hulp kon geboden worden, was de +werkplaats van den machinist met mijngas gevuld. Onmiddellijk volgde +er een ontploffing, waarbij tien personen het leven verloren. Te +gelijkertijd vlogen de vlammen uit de mijnschacht naar het houten +getimmerte op, dat terstond in brand geraakte, en die ontzettende +gasvlam, van 3.60 M. in omtrek, bleef twee uren lang branden, zonder +dat het vuur zich aan de diepte mededeelde. Er werd dan ook in al +dien tijd geen ontploffing vernomen. Ten half tien ure evenwel was +het vuur gedaald en hoorde men onder den grond het gedreun eener +ontploffing. Van kwartier tot kwartier herhaalde zich dit, en ten +elf ure had de negende, de laatste, maar tevens de geweldigste +losbarsting plaats. Wat was er ondertusschen in de diepte van de +mijnwerkers geworden? De mijn was ontoegankelijk, de gloeiende, +vlammende, rokende balken vielen in en op den luchtkoker en op den +ingang neer. Ten half vier ure had men den luchtkoker, een put met +ladders, vrij gemaakt van het brandend hout. Men redde 87 arbeiders, +en vernam met ontsteltenis, dat de anderen naar de benedenste gangen +waren nedergedaald. Zij moesten daar allen zijn omgekomen. Den 4den +Mei had er te Frameries een eigenaardige plechtigheid plaats. Aan +elf mijnwerkers werd de Leopoldsorde uitgereikt, tot een belooning +voor hun edelmoedig gedrag bij het redden hunner makkers. + +Overal ontmoet men zulke martelaars voor eer en plicht. Zij maken geen +naam, ook niet bij een dankbaar nageslacht, maar behooren niettemin +tot degenen, die begrijpen wat het leven is, wat het vordert. + +Zoo een enkele maal dit boek het gemoed heeft bewogen en geroerd; +zoo al deze edele daden en voorbeelden den lezer eerbied hebben +ingeboezemd; zoo zij de gedachte hebben verlevendigd, dat zijn +plicht te vervullen en te arbeiden het hoogste is en blijft, en alle +offers waard is, dan is dit werk niet te vergeefs geweest. Want dit +boek moge meer zijn dan een verzameling curiositeiten: het is een +prediking. Zoovele namen hier schitteren, zoovele getuigen hebben wij +opgeroepen voor de grootheid van een leven van strijd en zelfopoffering +en toewijding. Al deze mannen hadden een burgerlijk bestaan kunnen +vinden, hadden geld kunnen verdienen, schade en vervolging kunnen +ontloopen: zij hebben het niet gedaan. In hun binnenste brandde de +liefde voor de waarheid. Ook toen zij werden tegengehouden, toen de +wereld zeide: »gij zult de sleur volgen, of anders zullen wij u wel +dwingen uwe pogingen te staken," ook toen zijn zij voortgegaan, +ja, de tegenstand prikkelde hen, en naarmate zij meer offers +brachten, hebben zij de zaak, waaraan zij zich wijdden, meer lief +gekregen. Onpraktisch vaak en niet wijs naar de wereld, hebben zij +anderen het voordeel gegund of moeten afstaan van hun arbeid, terwijl +zij tevreden waren met de blijdschap hunner vinding. Welgedane en +gegoede menschen van zaken zien op hen neder en halen de schouders +op; en in een tijd van geld maken en fraaie kleederen dragen moeten +deze helden, die vrijwillig ontbering en armoede geleden hebben, +wel dwazen gelijken. Maar de genius der menschheid kroont hen. Zij +hebben geleefd voor een denkbeeld, voor een schoon plan, voor eene +waarheid en zich rijk gevoeld. Met hunne eigene gedachten hebben zij +verkeerd, verheven boven de kleinheid der wereld, zelfgenoegzaam en +in vrede met zich zelven. Stil en nederig zijn zij hun weg gegaan, +trouw en goed; want opmerkelijk is het, hoeveel adel des harten zich +aan den adel des geestes paart. Anderen eindelijk hebben zij den weg +gewezen, de wereld hebben zij verder gebracht, en terugziende op de +wolk van getuigen, zullen wij niet meer zeggen, dat zijn voordeel te +bejagen en 't er van te nemen het hoogste en het beste is. + +Aan niemand kan worden aangetoond dat een leven voor een schoon doel +het ware, echte leven is, al wordt het ook slecht beloond. Maar licht +zal de grootheid van ziel, licht zal de deugd op deze bladzijden +voor zichzelve spreken, waar zij zich in haar eenvoud en schoonheid +openbaart. Een praktische zin is zeker geen geringe gave. Maar is niet +de kunst, de vinding, de ontdekking, het openen van nieuwe wegen, het +voorgaan langs het nieuwe spoor de hoogste, de beste praktijk? Waren +zij niet in de hoogste mate praktisch, onze martelaars, waar zij in +hun geestdrift en liefde zulk een kloeken greep deden in het leven, +dat de wereld er den schok van gevoelde en door hen veranderd en +verbeterd werd? + +Zoo laat ons dan een open oog houden om deze dingen te bevorderen, +een hart om deze mannen te vereeren, om hun liefde, opoffering en +volharding in het goede te verstaan en na te volgen! + + + + + + + + +AANTEEKENINGEN + + +[1] Zoo moet pas onlangs in Australië de hoogste berg der aarde +ontdekt zijn. + +[2] Dolet verdroeg zijn leed en schande met mannelijke fierheid, +wat een zijner tijdgenooten in een Latijnsch gedicht deed zeggen: + + Dolet quisque dolet, non dolet ipse Dolet. + Dolet elkeen betreurt, geenszins treurt om zichzelf Dolet. + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of De martelaars der wetenschap, by +Gaston Tissandier (1843-1899) + +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 58054 *** |