diff options
Diffstat (limited to 'old/53596-h')
| -rw-r--r-- | old/53596-h/53596-h.htm | 6255 | ||||
| -rw-r--r-- | old/53596-h/images/border.jpg | bin | 33730 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/53596-h/images/cover.jpg | bin | 63457 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/53596-h/images/footer-cover.jpg | bin | 8319 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/53596-h/images/footer-end.jpg | bin | 9199 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/53596-h/images/frontispiece.jpg | bin | 78625 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/53596-h/images/header.jpg | bin | 18347 -> 0 bytes |
7 files changed, 0 insertions, 6255 deletions
diff --git a/old/53596-h/53596-h.htm b/old/53596-h/53596-h.htm deleted file mode 100644 index 8920024..0000000 --- a/old/53596-h/53596-h.htm +++ /dev/null @@ -1,6255 +0,0 @@ -<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" - "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> -<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="nl" lang="nl"> - <head> - <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=utf-8" /> - <meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" /> - <title> - The Project Gutenberg eBook of De historie van Doctor Faustus, by Anonymous. - </title> - - <link rel="coverpage" href="images/cover.jpg" /> - -<style type="text/css"> - -a { - text-decoration: none; -} - -body { - margin-left: 10%; - margin-right: 10%; -} - -h1,h2 { - text-align: center; - clear: both; -} - -h3 { - text-align: center; - clear: both; - font-size: 1.2em; - font-weight: normal; -} - -hr { - width: 65%; - margin-left: 17.5%; - margin-right: 17.5%; - margin-top: 2em; - margin-bottom: 2em; - clear: both; -} - -p { - margin-top: 0.5em; - text-align: justify; - margin-bottom: 0.5em; - text-indent: 1em; -} - -ul { - list-style-type: none; -} - -li { - margin-top: .5em; - padding-left: 2em; - text-indent: -2em; -} - -.antiqua { - font-style: normal; -} - -.border { - width: 370px; - height: 650px; - background-image: url("images/border.jpg"); - margin: auto; -} - -.border-content { - padding-top: 6em; - text-align: center; - text-indent: 0em; - font-size: 200%; -} - -.caption { - text-align: center; - margin-bottom: 1em; - font-size: 90%; - text-indent: 0em; -} - -.center { - text-align: center; - text-indent: 0em; -} - -.figcenter { - margin: auto; - text-align: center; -} - -.hanging { - padding-left: 2em; - text-indent: -2em; -} - -.larger { - font-size: 150%; -} - -.pagenum { - position: absolute; - right: 4%; - font-size: smaller; - text-align: right; - font-style: normal; -} - -.poetry-container { - text-align: center; - margin: 1em; -} - -.poetry { - display: inline-block; - text-align: left; -} - -.poetry .verse { - text-indent: -3em; - padding-left: 3em; -} - -.poetry .indent1 { - text-indent: -2em; -} - -.right { - text-align: right; -} - -.smaller { - font-size: 80%; -} - -.smcap { - font-variant: small-caps; - font-style: normal; -} - -.smcapuc { - font-variant: small-caps; - font-style: normal; - text-transform: lowercase; -} - -.titlepage { - text-align: center; - margin-top: 3em; - text-indent: 0em; -} - - -@media handheld { - -img { - max-width: 100%; - width: auto; - height: auto; -} - -.poetry { - display: block; - margin-left: 1.5em; -} -} - </style> - </head> -<body> - - -<pre> - -The Project Gutenberg EBook of Historie van Doctor Jan Faustus, by Anonymous - -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most -other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of -the Project Gutenberg License included with this eBook or online at -www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you'll have -to check the laws of the country where you are located before using this ebook. - - - -Title: Historie van Doctor Jan Faustus - Grooten tooveraer en zwarten konstenaer - -Author: Anonymous - -Release Date: November 25, 2016 [EBook #53596] - -Language: Dutch - -Character set encoding: UTF-8 - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HISTORIE VAN DOCTOR JAN FAUSTUS *** - - - - -Produced by André Engels, Scans: Universiteitsbibliotheek -Amsterdam/Early Dutch Books Online and the Online -Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (Early -Dutch Books Online) - - - - - - -</pre> - - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_1" id="Page_1">[1]</a></span></p> - -<div class="border"> - -<p class="border-content">DE HISTORIE<br /> -<br /> -VAN<br /> -<br /> -DOCTOR<br /> -<br /> -FAUSTUS.</p> - -</div> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_2" id="Page_2">[2]</a></span></p> - -<div class="figcenter" style="width: 375px;"> -<img src="images/frontispiece.jpg" width="375" height="650" alt="" /> -<p class="caption">DOCTOR FAUSTE</p> -</div> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_3" id="Page_3">[3]</a></span></p> - -<p class="titlepage larger">HISTORIE<br /> -VAN DOCTOR<br /> -JAN FAUSTUS,<br /> -GROOTEN TOOVERAER<br /> -EN<br /> -ZWARTEN KONSTENAER:</p> - -<p class="titlepage">Inhoudende zyne duyvelsche Beschryvinge, -als mede zyn onchristelyk Leven, -wonderlyke Avontueren, en van zyn -schrikkelyk ende grouwelyk eynde en -afscheyd.</p> - -<p class="titlepage">Meestendeel uyt zyne eygene naegelaetene -Schriften by-een vergaederd, etc.</p> - -<div class="figcenter titlepage" style="width: 200px;"> -<img src="images/footer-cover.jpg" width="200" height="150" alt="" /> -</div> - -<p class="titlepage smaller">T’AMSTERDAM,<br /> -By <i>Hismanius vande Rumpel</i>, ontrent het<br /> -oud steenhuis in de Lyn-straat.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_4" id="Page_4">[4]</a></span></p> - -<hr /> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_5" id="Page_5">[5]</a></span></p> - -<div class="figcenter" style="width: 400px;"> -<img src="images/header.jpg" width="400" height="135" alt="" /> -</div> - -<h1>DE HISTORIE<br /> -<span class="smaller">VAN</span><br /> -DOCTOR FAUSTUS.<br /> -<span class="smaller">GROOTEN TOOVERAER.</span></h1> - -<h3><i>Van zyne Geborte en Studie.</i></h3> - -<p>Doctor <i>Jan Faustus</i> heeft eenen boeren -Zoon geweest, die tot Rhod by Jena -woonagtig was, van God-zalige Ouders, onder -de Heerlykheyd van Weymeren geboren -in ’t jaer 1491. Hy heeft ook in de Stad -van Wittenberg vele bloed-vrienden gehad -die al t’samen Godzalige luyden waeren, -en heeft ook onder andere tot Wittenberg -eenen Neve gehad, den welken een eerlyk -en wel-hebbende Man was, die dezen -voorzeyden <i>Faustus</i> opgevoed en voor zynen -Zoon aengenomen had, mids dat hy -zelve geen kinderen hadde, waerom dat hy -hem liet ter Schole gaen, en in de Theologie -studeren. Maer hy is van dit God-zalig -voornemen afgeweken, en heeft het Heylig<span class="pagenum"><a name="Page_6" id="Page_6">[6]</a></span> -Woord Gods misbruykt. Waerom dat -wy alzulke ouders en goede vrienden die -zeer geirn het best met hem gedaen en alle -deugd daer aen gezien hadden, gelyk alle -vroome Ouders plegen te doen, geenzins -beschuldigen wil, nog in deze Historie -betrekken, gelyk ook de Ouders, den -grouwel van hun kind noyt gezien nog beleeft -hebben. Wel is ’t waer dat de Ouders -voor hunne dood geweten hebben, dat -hunnen Neef dezen Faustus voor een Kind -opgenomen hadde, waer in zy hun zeer -hebben verblyd, die ziende zyne groote -memorie en geest, groote zorge voor hem -heeft gedraegen, gelyk als Job. in ’t 1 cap. -voor zyne kinderen zorge gedraegen heeft, -op dat zy tegen den Heer niet zouden zondigen. -Het gebeurt ook menigmael, dat -vrome Godzalige Ouders, godelooze kinderen -krygen, gelyk men aen Caïn, Gen. -4, aen Ruben, Gen. 49, en aen Absalon -gezien heeft. Het welke ik hier alzoo verhaelen -moet om dat’er zommige zyn geweest -die deze Ouders hier in willen beschuldigen -(die ik nogtans alhier teenemael -begeire verontschuldigt te hebben) -zeggende dat Faustus van zyn Ouders alzulke -fenyn zoude gezogen, en datze hem -in alles moedwillens zouden opgebragt, -en niet zouden tot het studeren gehouden -hebben, het welk hun tot groote oneere -strekken zoude.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_7" id="Page_7">[7]</a></span></p> - -<p>Ook, dat de vrienden zynen grooten -geest merkende, hem tot de Studie der -Theologie geraeden hebben; waer toe hy -geenen lust gehad heeft: dat’er ook altyd -eenen roep en een gemeyn zeggen onder -het volk is geweest, dat dezen Faustus met -Tooverye omging, waerom dat zyne voorzeyde -vrienden hem dikwils wel straffelyk -vermaend en van deze godeloosheyd afgeraeden -hebben, en gelyk dezen Faustus -zeer wys en tot de studien geneygd was, -zoo is hy door het onderzoeken der Rectoren -zoo verre gekomen, dat men hem -ook voor het geheele Magistraet heeft ondervraegd, -met nog 16 andere Magisters, -de welke hy al te-samen met vraegen en -antwoorden is te boven gegaen, zoo dat -hy zynen tyd zeer wel besteed hebbende, -korts daer naer eenen Doctor in de Theologie -geworden is. Daer toe heeft hy eenen -onzinnigen hooveirdigen moed, en eenen -dullen kop gehad gelyk men hem altyd -den speculateur genoemd heeft. Hy is ten -laesten onder kwaed gezelschap geraekt, -en heeft de H. Schrifture achter de deure -en onder de bank gesmeten, en een godeloos -leven beginnen te leyden zoo men -uyt deze naervolgende Historie genoegzaem -verstaen zal. Maer het is een gemeyn -spreekwoord: <i>wat tot den duyvel -lopen wilt, kan men niet ophouden nog -daer van afweiren</i>. Terwyl deze zaeken<span class="pagenum"><a name="Page_8" id="Page_8">[8]</a></span> -hun alzoo toedroegen, zoo vond ook D. -Faustus zyns gelyks, die met galdeensche, -met persische, met arabische en met grieksche -woorden figureren, characteren, bezweiringen -en met tooveryen omgingen. -Welke voorzeyde dingen niet anders zyn -als lautere <i>dardiano artes</i>, <i>Nigromantie -carwina</i>, <i>Vonesicium</i>, <i>inconiatio</i>, gelyk -als alzulke Boeken, woorden en naemen -niet anders mogen genoemt worden. Deze -dingen behaegden D. Faustus zeer wel, -gelyk hy ook nagt en dag daer in speculeerde -en studeerde: hy begeirde ook geen -Theologus meer genoemd te worden, maer -weirelds mensch, en noemde hem zelve -een Doctor in de Medecynen, waer door -hy een astrologus, een Mathematicus en -tot een dekmantel een medicus geworden -is, gelyk hy voor eerst veele luyden door -de medecynen geholpen heeft. Hy was ook -wel ter spraeke, en in de H. Schrifture -zeer wel ervaeren, zoo dat hem den wil -des Heere niet onbekent was daer zy -spreekt: “Wie den wil des Heere weet, -en niet doet, zal met vele slaegen geslaegen -worden. Item, niemand kan twee -Heeren dienen. Item, gy zult God niet -tenteren.” Maer hy heeft op alle deze -dingen niet gedagt, en heeft zyne ziele alzoo -eenen tyd lang in de weegschael gezet -zoo dat hy niet te verontschuldigen is, al -of hy het door onnoozelheyd gedaen had.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_9" id="Page_9">[9]</a></span></p> - -<h3><i>Doctor Faustus in de Medecynen, en hoe -hy den Duyvel bezweirt.</i></h3> - -<p>Gelyk als wy hier vooren verhaeld hebben -zoo had dezen D. Faustus al lief -het geen hy geenzins behoorde lief te hebben -naer het welk hy tragtte dag en nacht. -Hy nam arents-vleugelen aen om alzoo -alle hoeken des hemels en der aerden te -onderzoeken, want zyn groote ligtveirdigheyd -dreef hem zoo verre, dat hy alderleye -tooversche vocabulen, figueren, -characteren, conjuratien begonst te verhandelen, -om daer door den duyvel tot hem -te voorderen, en alderleye tooverye daer -mede te proeven en in ’t werk te stellen.</p> - -<p>Het gebeurde, dat hy eens is gekomen -in een groot digt wout, ontrent Wittenberg -gelegen, ’t welke men het Spesser-wout -noemt, gelyk D. Faustus zelve daer naer -bekend heeft; in welk wout hy eens tegen -den avond maekte een vier weg-schey, -kruysweg rondom, waer in hy met zynen -staf zommige cirkels maekte, en boven de -zelve nog twee andere, zoo dat de twee -opperste in den grooten cirkel kwamen, -en bezwoer alzoo den duyvel ’s avonds tusschen -9 en 10 uren. Dit doende heeft zonder -twyffel den duyvel wel in zyn vuyst gelachen, -en gedagt, sa, sa, ik moet u den -moed koelen, en u aen de simme-bank -zetten op dat my niet alleen dat lichaem,<span class="pagenum"><a name="Page_10" id="Page_10">[10]</a></span> -maer ook die ziele mag ten deel vallen. -En gy zult den regten man zyn, die ik myn -bode zal mogen zenden als ik zelve niet -komen kan; gelyk zulks ook geschiedde: -want den duyvel leyde hem wonderlyk op -’t ys, en bragt hem regt in ’t net. Want als -D. Faustus den duyvel bezwoer zoo geliet -het den duyvel, als of hy niet geirn met -D. Faustus had willen te doen hebben, gelyk -den voorzeyden duyvel in dit wout al -zulk gerugt maekte, als of hy had willen -’t wout van onder te boven keeren, doende -de boomen tot op de aerde buygen. -Daer naer scheen ’t al of het wout vol duyvels -geweest hadde, die in en rondom deze -cirkels hun vertoonden, maekende al zulk -gerugt, al of het niet anders had geweest -als loopende wagens, afschietende bussen, -alderleye vuer en vlammen; in welk wout -ook alderleye snaerspel, dansen en springen, -ook alderleye schermutsinge van -spiessen en zweirde gehoort wierd, het -welk zoo lang bleef dueren dat D. Faustus -meynde uyt den cirkel te loopen. Dan hy -wierd wederom van een ander gevoelen -dagt op een ander godeloosheyd blyvende -by zyn voorgaende gedagt, Godt geve -wat’er zouden mogen volgen, en begonst -op een nieuw den duyvel te bezweiren, die -hem het volgende voor hield: Het scheen -dat boven den cirkel een vogel-gryp, of -tienen draek zweefde en fladderde. En als<span class="pagenum"><a name="Page_11" id="Page_11">[11]</a></span> -D. Faustus zyne bezweirnis gebruykte, -kermde dat dier zeer jammerlyk. Straks -daer naer viel’er een vierige sterre, die in -een vierige kol veranderde, waer door ook -den voorzeyden D. Faustus zeer verschrikte, -doch zoo bleef hy altyd by zyn voornemen, -en het dogte hem een groote zaeke -te wezen, dat hy hem den duyvel onderdaenig -maeken konde, gelyk D. Faustus -in een zeker gezelschap hem heeft laeten -verleyden, en hem daer af beroemd -heeft, dat hem het hoogste hoofd van de -gansche weireld onderdaenig en gehoorzaem -was. Waer op hem ook van de studenten -wierd geantwoord: Dat zy geen -hooger hoofd op deze weireld kende, als -den Paus, Keyzer of Koning. Waer op D. -Faustus antwoorde: Het hoofd dat my onderdaenig -is, dat is nog hooger. Gelyk hy -zulks betuygde met den epistel Pauli tot -de Eph. 6. Den Vorst op dezer weireld -en onder den Hemel enz. Aldus bezwoer -hy deze Sterre eens, twee en drymael uyt -welke een vuerstroom ging, een mans lengde -hoog, en viel wederom omleeg, waer -op zes keirssen gezien wierden, waer van -d’een opwaerds, en d’ander zoo lang nederwaerds -trok, tot dat’er ten langen lesten -de gedaente van eenen man uyt geformeerd -wierd, welken rondom den cirkel -liep, een half ure lang duerende. Terstond -daer naer veranderde hem dezen duyvel en<span class="pagenum"><a name="Page_12" id="Page_12">[12]</a></span> -geest in de gedaente van eenen grouwen -monik die met Faustus begonst te spreken -en te vraegen wat zyne begeirte was: waer -op hy antwoordde, dat hy morgen nagt ten -12 uren by hem t’zynen huyze zoude willen -verschynen, het welk hem den duyvel -eenen langen tyd weygerde. Maer D. Faustus -bezwoer hem wederom by zynen Heer, -op dat hy zyn begeiren zoude willen nakomen, -en in het werk treden het welke -hem den geest ten lesten belofde te doen.</p> - -<h3><i>Hier volgd de disputatie die Doctor Faustus -met den duyvel gehad heeft.</i></h3> - -<p>Als D. Faustus des morgens t’huys gekomen -was, zoo riep hy den geest in -zyne kamer, gelyk hy ook aldaer verscheen -om te aenhooren de begeirte des -voorzeyden Doctor.</p> - -<p>Nu is ’t boven maeten zeer te verwonderen -dat eenen geest wanneer Godt zyne -hand van den mensch aftrekt, voor die -menschen al zulke spookerye kan maeken. -Maer het is gelyk men plagt te zeggen -dat al zulke gezellen doch eens den -duyvel zien moeten, het zy hier, of hier -namaels.</p> - -<p>D. Faustus begint wederom zyn guychelspel, -bezweird den duyvel op nieuws, -en stelde hem eenige artikelen voor oogen.</p> - -<p>In den eersten, dat hy hem zoude onderdaenig -en gehoorzaem zyn in al het geen -hy hem zoude mogen vraegen, bidden en<span class="pagenum"><a name="Page_13" id="Page_13">[13]</a></span> -belasten, zoo lang als hy Faustus op deze -aerde zoude leven.</p> - -<p>Item, dat hy hem alles zoude zeggen -waer na hy hem kwam vraegen zonder -ied te verzwygen.</p> - -<p>Item, dat hy hem op alle zyne vraegen -niet onwaeragtigs zoude willen antwoorden.</p> - -<p>Het welk hem den voorzeyden geest afsloeg -en weygerde, hem excuseerende, dat -hy geen volkomen magt had, voor en al -eer hy van zynen heer, daer hy onder stond -consent had. En sprak: Lieven Faustus -uwe begeirten te volbrengen, en staet niet -in myne magt, maer in de magt van den -helschen god. Waer op D. Faustus hem -antwoorde: Hoe zal ik dat verstaen? Zyt -gy hier toe niet magtig genoeg? Waer op -den geest antwoorde: neen. Zoo dat Faustus -wederom zeyde: Vriend zegt my doch -die oorzaeke? Gy zult weten Fauste, zeyde -den geest, dat onder ons alzoo wel een -reglement en heerschappye is, als op der -aerde. Want wy hebben onze regeerders -en dienaers, waer van ik eenen ben, en -wy noemen ons ryk een legioen. Want of -schoon den verstooten Lucifer hem zelve -door hooveirdye tot eenen val gebragt -heeft, zoo heeft hy nogtans een legioen -van veel duyvelen opgeregt, den welken -wy den Orientalistschen Prins noemen, -om dat hy zyne heerschappye in ’t oosten<span class="pagenum"><a name="Page_14" id="Page_14">[14]</a></span> -heeft. Alzoo is’er ook een heerschappye -in ’t zuyden, noorden en westen. En midsdien -dat Lucifer den gevallen Engel zyn -heerschappye en zyn ryk ook onder den -Hemel heeft: zoo moeten wy ons veranderen, -tot menschen begeven, en die onderdanig -wezen. Wanneer zulks niet waere, -zoo waer het de menschen onmogelyk door -eenige magt of konste den duyvel Lucifer -hem onderdaenig te maeken, die eenen zekeren -zenden moet, gelyk als ik gezonden -ben. ’t Is wel waer, dat wy den mensch de -regte plaets van onze wooninge nog niet -hebben geopenbaerd, gelyk wy ook nog -niet hebben gedaen onze heerschappye en -regeringe, dat allen afstervenden verdoemden -mensch, die dan gewaer word, als hy -daer henen vaerd. D. Faustus verschrikte -hem daer in, ik begeire daerom niet verdoemt -te wezen om uwent wil? den geest -antwoorde wederom: wilde niet zoo is’er -nogtans geen bidden voor of gy moet doch -mede, want uw boos vertwyffeld hert heeft -het verdient. Waer op Faustus antwoorde: -Gy mogt S. Velien hebben, fleus maekt u -van hier. Als nu den geest weg wyken wilde -zoo wierd D. Faustus van een ander -twyffelagtige meyninge, en hy bezwoer -hem, dat hy op den Vesper-tyd aldaer zoude -verschynen, om te aenhooren ’t geen hy -hem voords zoude voordraegen, ’t welk -hem den geest bewilligde, en daer mede<span class="pagenum"><a name="Page_15" id="Page_15">[15]</a></span> -kwam hy te verdwynen. Hier mag men het -godeloos hert van D. Faustus zien, niet -tegenstaende, dat hem den duyvel den armen -Judas-zang gelyk men plagt te zeggen -en nogtans by zyne godelooze opinie gebleven -is.</p> - -<h3><i>De tweede disputatie van Doctor Faustus -met den geest Mephostophiles genaemd.</i></h3> - -<p>Tegen den avond verscheen wederom -den vliegenden geest, namendlyk tusschen -3 en 4 uren, die hem aenbood in alles -gehoorzaem en onderdanig te wezen, -vermids hem van zynen voorheer de magt -gegeven was. En zeyde tot D. Faustus ik -brenge antwoorde, en gy moet my wederom -antwoorde geven. Maer ik moet eerst -hooren, wat dat uwe begeirten zyn, om -dat gy my bevolen had alhier te verschynen. -D. Faustus gaf hem een antwoorde, -maer twyffelagtig en zynder zielen schaedelyk: -want hy tragte anders niet te verwerven -dan dat hy geen mensch meer wezen -zoude, maer eenen openbaeren duyvel, -of immers een lit daer van, en hy -begeirde van den geest het gene dat hier -naer volgt:</p> - -<p>Ten eersten, dat hy mogte een geschikte -gedaente van eenen geest aennemen, en -bekomen. Ten tweeden, dat den geest alles -doen zoude, dat hy van hem zoude -begeiren en verzoeken. Ten derden, dat -hy hem toegedaen, onderdanig en gehoorzaem<span class="pagenum"><a name="Page_16" id="Page_16">[16]</a></span> -zyn zoude, als eenen getrouwen dienaer -toestaet. Ten vierden, dat hy hem altyd -zoo dikwils als hy begeirde hem tot -zyn huys te beroepen, hem aldaer zouden -laeten vinden, en in al zulke gedaente zoude -verschynen, als ’t hem zoude believen. -Ten vyfden, dat hy in zyn huys zoude willen -onzigtbaer regeren, en van niemand -anders als van hem alleen zoude laeten -zien ten waere hy zulks expresselyk kwam -te begeiren.</p> - -<p>Op alle deze voorzeyde puncten, antwoorde -den geest Fausto, dat hy hem in -alles zoude believen en onderdanig wezen, -zoo verre dat hy hem daer tegen ook eenige -artikelen wilde toestaen en zoo als hy zulks -dede, zoo en zoud’er voords geene zwaerigheyd -vallen. Van welke voorschreven -artikelen alhier de principaelste volgen.</p> - -<p>Ten eersten, dat Faustus hem zal zweiren, -beloven en schryven dat hy deze -voorschrevene geesten eygen zyn zal.</p> - -<p>Ten tweeden, dat hy zulks tot meerder -verzekeringe met zyn eygen bloed zoude -moeten betuygen, en hem daer mede -alzoo tegen hem verschryven.</p> - -<p>Ten derden, dat hy alle Christen geloovige -menschen zoude moeten vyand wezen.</p> - -<p>Ten vierden, dat hy het Christelyk -geloof zoude moeten verdelgen.</p> - -<p>Ten vyfden, dat hy hem niet zoude -mogen laeten verleyden, of hem imand<span class="pagenum"><a name="Page_17" id="Page_17">[17]</a></span> -wilde bekeeren. Voor alle welke beloften, -den geest hem (Fausto) zekere geduerende -jaeren zoude tot dienste wezen. -En wanneer deze jaeren zouden om wezen, -dat den voorschreven geest hem -alsdan zoude mogen haelen.</p> - -<p>En zoo verre hy deze voorzeyde puncten -wilde onderhouden, zoo zoude hy alles -krygen wat zyn herte zal mogen lusten: -ook zoude hy straks gewaer worden, dat -hy een geest gedaente en forme krygen -zoude, D. Faustus was in zyn hoogmoed -en stout wezen zoo verbolgen, dat hy op -zynder ziele zaligheyd niet dagte: niet tegenstaende -hy hem daer op bezag, maer -hy sloeg den kwaeden geest die belofte toe, -en verschreef hem dat hy alles onderhouden -zoude. Hy meynde met meer andere -kinderen dezer weireld: den duyvel en is -zoo zwart niet als men hem afschildert, nog -de helle niet zoo heet als men daer van zegt.</p> - -<h3><i>De derde samenspraeke van D. Faustus -met den geest, aengaende zyne belofte.</i></h3> - -<p>Naer dat D. Faustus de belofte gedaen -had, zoo heeft hy ’s anderdags vroeg -den geest tot hem geroepen die hy bevol, -dat zoo menigmael als hy hem ontbood in -Minne-broeders-habyt, met een belleken -verschynen zoude, en dat hy ook te vooreenig -zeker teeken doen zoude op dat hy -zyn aenkomste gewaer mogt worden. Hy -vraegde ook den geest hoe dat zynen naem<span class="pagenum"><a name="Page_18" id="Page_18">[18]</a></span> -was? waer op den geest antwoorde dat hy -Mephostophiles genaemd was. Op de zelve -ure viel dezen godeloozen man af van zyn -Schepper en Godt: jae hy wierd ook een -lit des duyvels, welken afval geene andere -oorzaeke geweest is, dan zynen grooten -hoogmoed en zyne groote vermetendheyd; -zoo als waeren de reuzen, waer van de Poëten -schryven dat zy de bergen te samen -draegen, en tegen Godt stryden wilden, -jae gelyk den kwaeden Engel die hem tegen -Godt stelde, waerom hy ook van wegen -zynen hoogmoed en hooveirdye van -Godt verstooten wierd, zoo dat de gene -die hoog willen klimmen, nedervallen.</p> - -<p>Dit aldus gepasseert wezende zoo heeft -D. Faustus door eene groote vervolgendheyd -met den boozen vyand al zyne contracten, -door opentlyke Brieven volbragt -en geconfirmeert (het welk voorwaer een -zeer schrikkelyk werk geweest is) welke -obligatie en contract naer zyne dood in -zyn huys gevonden is geworden.</p> - -<p>Welke obligatie en verschryvinge ik -tot eene waerschouwinge van alle vrome -Christenen alhier openbaeren wil, op dat -zy den duyvel geen geloove en geven en -hunne lyf en ziele niet en komen te verkorten -gelyk D. Faustus, daer naer ook -zynen armen dienaer door deze duyvelsche -razernye verleyd heeft.</p> - -<p>Als nu deze beyde partyen zig met malkanderen<span class="pagenum"><a name="Page_19" id="Page_19">[19]</a></span> -verbonden hadden, zoo nam D. -Faustus een scherp mes, en stak zelve in -een ader van zyn slinker hand, en men zeyde -voor de waerheyd dat men in de voorzeyde -hand een ingegraveerd Schrift gezien -heeft, met deze woorden: <span class="smcap">ô Homo Fugo</span>, -dat is te zeggen: <i>ô Mensch vlied van hem</i>, -en doet wat recht is, etc.</p> - -<h3><i>D. Faustus bloed, en laet het zelve in een -kroesken vallen, het welke hy op warme -kolen zet en schryft daer mede als volgt:</i></h3> - -<p>“Ik Joannes Faustus, Doctor, bekenne -opentlyk met myn eygen hand, tot een -verzekeringe en confirmatie van dezen -Brief, mids ik voor my genomen hebbe, -in de elementen te speculeren, ik die gaven -nog de diepzinnigheyd die my van boven -genaedig gegeven is, zoo groot niet en -hebbe, nog ook al zulke diepzinnigheyd -in myn hoofd niet en bevinde, ofte zulks -van geene menschen leeren kan, zoo heb -ik dezen tegenwoordigen geest (die hem -Mephostophiles laet noemen, en eenen -dienaer is des helschen Prins in Orienten) -my t’eenemael onderworpen: ook den zelven -verkoren, om my te leeren, gelyk hy -ook van zyn’er zyde hem aen my verbonden -heeft, my in alles onderdanig en gehoorzaem -te wezen. Daer en tegen dat ik -my wederom tegen hem verspreken ende -belove, dat zoo wanneer 24 jaeren naer -datum dezers Brief zullen verloopen wezen,<span class="pagenum"><a name="Page_20" id="Page_20">[20]</a></span> -dat hy met my zynen wil zal mogen -doen en my naer goed behaegen zal mogen -regeren, tracteren, vervoeren en alles zoo -met lyf en ziele, en met myn vleesch, goed -en bloed in der eeuwigheyd zal mogen doen -wat hy wilt: waer op ik verfoeye alle de -gene die daer leven zoo wel het hemelryk, -als de menschen dezer weireld. Amen.”</p> - -<p>“In teeken der waerheyd, en tot meerder -confirmatie heb ik dit contract met eygen -hand geschreven 23 october 1514, en -onderschreven met myn hier vooren gebruykt -bloed, met goed verstand, zinnen, -en gedagten bevestigt, verzegeld ende betuygd, -etc.”</p> - -<p class="center"><i>Onderteekend</i></p> - -<p class="right"><span class="smcap">Joannes Faustus</span>, <i>in de<br /> -Elementen, en in geestelyke<br /> -dingen, ervaeren Doctor</i>.</p> - -<p>Tegen de hertnekkigheyd van D. Faustus -komen deze Verzen zeer wel te pas.</p> - -<div class="poetry-container"> -<div class="poetry"> -<div class="verse"><i>Wie zynen lust heeft in stoutheyd en hooveirdye,</i></div> -<div class="verse indent1"><i>Ende den Duyvel alle dingen naer doet,</i></div> -<div class="verse"><i>Die zoekt een roede voor zyn eygen partye;</i></div> -<div class="verse indent1"><i>Hem zelven ombrengende, lyf, ziel en goed.</i></div> -<div class="verse center"><span class="smcapuc">ITEM.</span></div> -<div class="verse"><i>Die niet en acht het eeuwig pryselyk;</i></div> -<div class="verse indent1"><i>Ende niet en zoeken dan het tydelyk goed,</i></div> -<div class="verse"><i>Geeft hem in ’s duyvels handen afgryselyk,</i></div> -<div class="verse indent1"><i>Daerom men op zyn ziele wel agt nemen moet.</i></div> -<div class="verse center"><span class="smcapuc">ITEM.</span></div> -<div class="verse"><i>Al die moedwillens tot eenige dagen,</i></div><span class="pagenum"><a name="Page_21" id="Page_21">[21]</a></span> -<div class="verse indent1"><i>In ’t water springen ofte loopen in ’t vier,</i></div> -<div class="verse"><i>Den zelven is niet te beklaegen,</i></div> -<div class="verse indent1"><i>Al zag men hem branden of verdrinken schier.</i></div> -</div> -</div> - -<h3><i>In de derde samenspraeke verscheen aen -Faustus zynen geest en dienaer met groote -vroylykheyd, en op dezer maniere.</i></h3> - -<p>Hy ging voor eerst door gansch het -huys, gelyk een vierig man, zoo dat -van hem niet dan vuer-vlammen en vuerstraelen -gingen, waer op dat een raezinge -volgde, gelyk of’er een deel Moniken hadden -gezongen, en niemand wist wat voor -een gezang dit mogte wezen. Maer Faustus -had een goed behaegen in dit guychelspel, -hy begeirde zig ook niet in zyn logement -te voorderen, voor en aleer hy zag -wat voor een eynde dit spel nemen zoude. -Terstond daer naer wierd’er gehoord een -groot gerugt van spiessen, van zweirden -en van andere instrumenten, zoo dat het -scheen al of men ’t huys stormender hand -overweldigen wilde. Daer naer wierd’er -eene jagt gehoort van honden en jaegers, -de honden liepen naer eenen hert tot in de -kamer van D. Faustus, alwaer zy hem ter -aerde leyden. Daer op verscheen in de zelve -kamer eenen leeuw en eene draeke die -met malkanderen vogten. En al was ’t dat -hem den leeuw wel dapper weirde, nogtans -wierd hy ten lesten overwonnen en van de -draek verslonden. Den knegt van Faustus<span class="pagenum"><a name="Page_22" id="Page_22">[22]</a></span> -zeyde, dat hy ook aldaer eenen lintworm -zag die geheel witagtig aen zynen buyk -was, en boven op zyn lyf zwart, zoo dat -hy over de kamer kroop en de zelve vervulde. -Terstond daer naer zag men daer -ingaen een schoonen pauw en pauwinne, -die onder malkanderen twistten, maer zy -waeren terstond weder eens. Daer naer zag -men eenen dullen stier inloopen regt naer -D. Faustus toe, waer over hy niet weynig -verschrikt was. Maer alzoo hy Faustus -toeliep, zoo viel hy neder en verdween. -Hier op wierd wederom gezien eene groote -simme die D. Faustus de hand aenbood. -Zy sprong boven op hem, en liep wederom -ter kamer uyt. Daer naer kwam’er eenen -grooten nevel in de kamer, dat Faustus niet -konde zien, en zoo haest als den nevel verdwenen -was, lagen’er twee zakken, waer -af den eenen van goud, en den anderen van -zilver was. Ten lesten wierd’er een orgel gehoort, -daer naer een claversingel, een harpe, -een luyte, violen, bassen, kromhoorens, -dwers pypen en meer andere diergelyke -instrumenten, elk in ’t bezonder met -zyne vier stemmen, zoo dat Faustus niet -anders meynde, dan dat hy in den Hemel -was. Alle deze voorzeyde dingen duerden -alzoo eene geheele ure lang, waer over Faustus -zeer stout wierd, en het hem nog niet -rouwende was, dat hy zulks gedaen had. -Waer uyt men merken mag, dat den duyvel<span class="pagenum"><a name="Page_23" id="Page_23">[23]</a></span> -al deze genugte bedreef, om dat hy -D. Faustus in zyn voornemen dus te meer -volherden zoude, en eene oorzaeke zoude -geven te zeggen, dat hy van den duyvel -niets kwaeds, nog schrikkelyks had gezien, -maer veel meer alderleye genoegte -en blydschap, dit alles gepasseert wezende, -ging den geest Mephostophiles tot -Faustus in de kamer, in de gedaente van -eenen monik. D. Faustus sprak tot hem: -Gy hebt voorwaer een wonderbaerlykste -beginsel gemaekt met alle uwe raezernye, -van alderhande genoegten, zoo verre als -gy zulks wilt continuëren zoo zult gy my -altyd tot eenen vriend hebben. Mephostophiles -antwoorde: ô Dat heeft niet veel -te beduyden en ik zal u nog veel wonderlyker -dingen laeten zien, daer en boven -ook alles doen, wat gy van my zult begeiren, -zoo verre als gy slegts uwe belofte -aen my gedaen, zult volkomen. Waer op -hem Faustus die obligatie presenteerde en -zeyde: Daer hebt gy den Brief. Mephostophiles -nam den Brief aen, en wilde dat -D. Faustus daer eene copie van behouden -zoude, het welk Faustus alzoo dede.</p> - -<h3><i>Van de dienstbaerheyd der Geesten, tegen -D. Faustus.</i></h3> - -<p>Toen nu D. Faustus den geest het handschrift -met zyn eygen bloed geschreven, -overgeleverd had, zoo is ’t voorwaer -wel te vermoeden, dat Godt en het gansch<span class="pagenum"><a name="Page_24" id="Page_24">[24]</a></span> -Hemels heyr hem moet verlaeten hebben. -Hier in heeft hy niet gehandeld als eenen -godzaligen huys-vader, maer gelyk eenen -duyvel. Gelyk <i>Christus</i> onzen Heer daer -van spreekt die al zulke wooninge en al -zulk een tabernakel heeft, zoo verre als -hy in eenen mensch komt te woonen, zoo -heeft hem den duyvel daer in geforceert, -gelyk het waer is, dat D. Faustus, zoo -men pleegt te zeggen, den duyvel te gast -genood hadde.</p> - -<p>D. Faustus woonde in zynen neefs huys, -want hy had het hem tot een testament gemaekt. -Hy had dagelyks eenen jongen student -by hem tot eenen dienaer, het welk -ook eenen kwaeden Lekker was, met -naeme Christoffel Wagenaer, aen wie dit -spel zeer wel behaegde, zoo gaf hem zynen -meester goeden moed, en belofde hem -dat hy van hem een geschikt man maeken -wilde. En gelyk de jonge jeugd altyd meer -tot het kwaed als tot het goed genegen is. -Alzoo was ’t ook met dezen Lekker. Zoo -dat Faustus anders niemant by hem in huys -had als dezen knegt en den geest Mephostophiles, -die altyd in de gedaente van -eenen monik voor hem wandelde en den -zelven bezwoer in zyne schryf-kamer, -welke hy altyd gesloten hield.</p> - -<p>D. Faustus had alderley eten en drinken -zeer overvloedig. Wanneer hy maer goeden -wyn hebben wilde, bragt den geest<span class="pagenum"><a name="Page_25" id="Page_25">[25]</a></span> -hem dien toe uyt eenen kelder, waer uyt -dat hy begeirde, gelyk hy hem daer van -ook wel beroemd heeft, dat hy den keurvorst, -den hertog van Beyeren en den bisschop -van Saltsborg groote schaede in hunne -kelders dede. Voords had hy dagelyks -alderleye gekokte spyze, want hy konde -alzulke tooversche konsten, dat zoo haest -als hy eene venster opende, en eenen vogel -noemde die hy begeirde, daer straks -kwam invliegen.</p> - -<p>Desgelyks bragt hem den geest uyt alle -omliggende landen, en uyt alle Princens en -Graevens Hoven, de beste gekokte spyze.</p> - -<p>Hy en zynen jongen, gingen zeer staetelyk -gekleed, waer toe zynen geest het laken, -zoo tot Nurenburg, tot Strasburg en -tot Frankfort by nagt stelen moesten, mids -dat de laken-koopers by nagt niet plegen -te verkoopen, gelyk ook niet doen de -schoenmaekers nog de pelsers.</p> - -<p>Immers ’t was al waer of goed dat geleent -of gestolen was.</p> - -<p>Nog had hem den geest of duyvel beloft -alle weken 25 kroonen te geven, ’t welk -jaerlyks tot 1300 beloopen zoude, ’t welk -zyn jaerlyks pensioen geweest is.</p> - -<h3><i>Doctor Faustus wilt hem tot den Houwelyken -staet begeven.</i></h3> - -<p>Aldus leefde D. Faustus een Epicurisch -leven, zoo wel by dage als by nagte.<span class="pagenum"><a name="Page_26" id="Page_26">[26]</a></span> -Hy geloofde geenen Al, geene helle, nog -geenen Hemel, meynde dat lyf en ziele -met malkanderen te sterven kwamen. En -zyne Aphrodisia dreef hem dag en nagt, -dat hy hem tot den houwelyken staet begeven -en op een wyf denken zoude. Waer -op dat hy zynen geest vraegde (die doch -een vyand van den houwelyken staet is) of -hy hem tot den houwelyken staet begeven -mogte? waer op den kwaeden geest antwoorde: -Wat dat hy van hem zelfs maeken -wilde?</p> - -<p>Item of hy zyne belofte niet meer indagtig -was, en of hy die zelve niet langer bedagt -en was te houden mids hy toegezeyd -en beloft had Godt en alle menschen vyand -te wezen; dat hy ook tot den houwelyken -staet zeer kwaelyk komen zoude, mids dat -hy geen twee Heeren, Godt en hem (den -duyvel) dienen koste: want den houwelyken -staet is een werk des Alderhoogsten, -en wy zyn hem t’eenemael vyand: want -zoo veel als hoererye ende alle egtbrekerye -aengaet, dat is al goed voor ons. Daerom -Fauste, ziet voor u, want zoo verre -als gy u tot den houwelyken staet komt te -begeven, zoo zult gy van ons in kleyne -stukskens gescheurt worden. Lieven Faustus -bedenkt by u zelven wat onruste, twist -en oneenigheyd uyt den houwelyken staet, -te volgen staet. D. Faustus ging hem daer -op bedenken, gelyk alle godelooze herten<span class="pagenum"><a name="Page_27" id="Page_27">[27]</a></span> -niet goeds doorgronden konnen, mids dat -den duyvel de zelve geleyd en regeert. -Eyndelyk, alzoo hy hem hier op lang genoeg -bedagt hadde, zoo voorderde hy zynen -monik tot hem, gelyk het moniken en -nonnen maniere natuerlyk is, den houwelyken -staet te veragten, alzoo dede ook -den monik D. Faustus, den welken hem -den houwelyken staet t’eenemael afraed. -Waer op dat Faustus antwoorde, en zeyde: -Nu wil ik my tot den houwelyken -staet begeven, daer mag uytvolgen wat’er -wilt. Zoo haest als hy zulks voor hem genomen -had, kwam daer al zulken stormwind -op zyn huys aen, als of het zelve van -onder tot boven zoude gekeert hebben geweest. -Alle de deuren en vensters sprongen -uyt hunne hangsels: daer-en-boven was -zyn geheel huys zoo vol stof, als of het -tot asschen zoude verbrand geweest hebben. -D. Faustus liep de trappen af, en hem -greep eenen man, die hem weder ter kamer -in wierp, met zulk geweld, dat hy -handen nog voeten konde roeren: rondom -hem ging van alle kanten een vuer op al of -hy hadde moeten verbranden: hy riep tot -zynen geest om hulpe, hem belovende, -dat hy voortaen in alle manieren nae zyn -raed en wil leven zoude. Waer op hem den -duyvel lyfagtig verscheen, maer in alzulke -grouwelyke en schrikkelyke gedaente, dat -hy vreesde hem aen te zien. Den duyvel<span class="pagenum"><a name="Page_28" id="Page_28">[28]</a></span> -sprak: Van wat meyninge zyt gy nu? -Faustus zeyde dat hy van zyne belofte afzag, -waerom dat hy om genade en vergiffenisse -bad, waer op hem den duyvel met -kort-bondige woorden zeyde: Nu wel aen, -ziet toe, dat gy anders doet, en blyft daer -by, dat zeg ik u, en verdween. Daer naer -kwam den geest Mephostophiles by hem, -en zeyde: Zoo lang als gy in uwe beloften -blyft volherden, ziet, zoo zal ik uwen wellust -zoo verzaedigen, dat gy den zelven -niet grooter zoude wenschen, namendlyk -als gy niet kond alleen leven, zoo zal ik u -alle dagen en nagten een wyf te bedde brengen, -die van zulke schoonheyd en gedaente -wezen zal, als eenige die gy in deze stad -zoude mogen zien, en de welke u beste -behaegelyk is, die zal by u woonen.</p> - -<p>Dit behaegde D. Faustus zeer wel, dat -zyn herte van blydschap bevende wierd; -het berouwde hem dat hy zulks voorgenomen -had: daer toe wierd hy zoo berumstig -en onkuys, dat hy niet anders dede dan -dag en nagt op schoone vrouw-lieden denken, -dat al was ’t dat hy met den duyvel -zyn onkuysheyd bedreven had; ’s anderdags -op een ander was denkende.</p> - -<h3><i>Eene vraege van D. Faustus, aen zynen -geest Mephostophiles.</i></h3> - -<p>Naer dat D. Faustus deze verhaelde -grouwelyke onkuysheyd met den duyvel -bedreven had, zoo gaf hem zynen geest<span class="pagenum"><a name="Page_29" id="Page_29">[29]</a></span> -eenen grooten boek in d’hand, waer in -alle tooverye en alderleye higromantie beschreven -stond, ’t welk hem nog neffens -zyn duyvels houwelyk, verlustigen zoude. -Deze <i>Dardania artes</i> heeft men daer -naer by zynen knegt Christoffel Wagenaer -gevonden; korts daer naer begon hem te -dryven zyne duyvelsche hooveirdye, en -riep tot hem zynen knegt, en zynen geest -Mephostophiles, om met de zelve eene -samenspraeke te houden, en zeyde tot den -geest: Lieven dienaer, zegt my toch eens, -wat gy voor eenen geest zyt? waer op den -geest antwoorde: Mynen lieven heer Fauste, -ik ben eenen vliegenden geest die onder -den Hemel regeert. D. Faustus zeyde: -Hoe is toch uwen heer Lucifer tot eenen -val gekomen? waer op den geest antwoorde, -heer Fausto, even gelyk mynen heer -Lucifer eenen schoonen Engel van Godt -geschaepen was, en een Schepsel der zaligheyd -geweest is, zoo weet ik van hem -dat men zulken Engel <i>Hirarchia</i> noemd. -En daer waeren’er dry, Seraphin, Cherubin, -en den Troon Engel, die al d’ander -Engelen regeert: d’ander bewaeren en regeren -de menschen, den derden weirt en -stoort onzer duyvelen magt, waer over -datze Prins Engelen en kragt-Engelen genoemd -worden. Men noemd ze ook Engelen -van alle groote wonder werken, bodschappers -van alle groote dingen en Engelen<span class="pagenum"><a name="Page_30" id="Page_30">[30]</a></span> -van alle zorgvuldigheyd. Alzoo was Lucifer -ook eenen onder hun van de schoonste -Engelen, en was Raphaël genaemd, -de andere twee Gabriël en Michaël.</p> - -<h3><i>Een ander disputatie van de Helle en -haere Spelonken.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus droomde van de helle, -waer op hy zynen boozen geest vroeg -nae den inhoud diër plaetse, na het schepsel -der voorzeyde helle en wat’er voor een -maniere van plaetse wezen mogte? Den -geest verklaerde hem daer op: Dat zoo -haest als zynen heer Lucifer tot den val -gekomen was, hem de helle bereyd was, welke -daer is eene duysterheyd, waer in den -duyvel Lucifer met eene ketinge gebonden -ligt en verstooten, de welke hy tot het -oordeel behouden zal, waer in dat niet -anders gevonden word dan eene groote -duysterheyd, vuer, solfer, pek en meer -anderen stank. Voords konnen wy duyvels -niet anders weten, zeyde hy, hoe of -op wat maniere de helle geschaepen is, -nog hoe datze van Godt gebouwd is, want -zy heeft nog eynde nog grond.</p> - -<h3><i>Een ander vraege van D. Faustus van -het Regiment der duyvelen, en van -hunne over-heeren.</i></h3> - -<p>Dezen kwaeden geest moest D. Faustus -ook onderrichten van de wooning der -duyvelen, van hun Regiment, en van -hunne magt.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_31" id="Page_31">[31]</a></span></p> - -<p>Den geest antwoorde en sprak: Lieven -heer Fauste, de helle en haere rivieren, is -onzer alle wooninge en huyzinge, de zelve -heeft alleen zoo groot begryp, als de gansche -weireld over de helle, en de weireld -tot onder den Hemel; er zyn 10 Regimenten -en 10 koningen, welke de overste onder -ons duyvelen zyn, en de geweldigste onder -de 6 Regimenten zyn deze naervolgende:</p> - -<ul> -<li>1. <i>Lucas Mortis.</i></li> -<li>2. <i>Stagium Ignis.</i></li> -<li>3. <i>Terra Tenebresa.</i></li> -<li>4. <i>Tattarus.</i></li> -<li>5. <i>Terra Obliviones.</i></li> -<li>6. <i>Gehenna.</i></li> -<li>7. <i>Herebeus.</i></li> -<li>8. <i>Barathrum.</i></li> -<li>9. <i>Styx.</i></li> -<li>10. <i>Acheron.</i></li> -</ul> - -<p>In de zelve regeren de duyvelen Plegeton -genoemd. De zelve 4 Regimenten -zyn koninglyke regeringen, gelyk Lucifer -regeert in ’t Oosten, Belzebub in ’t Noorden, -Balial in ’t Zuyden, Astaroth in -’t Westen. Deze regeringe zal blyven tot -het Oordeel des Heere.</p> - -<h3><i>Een vraege in wat gedaente den verstooten -Engel geweest is.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus begonst wederom met -den geest te spreken. Hy vraegde hem: -Op wat wyze zynen heer Lucifer in den -Hemel verciert was? en hoe hy aldus gewoont -heeft? zynen geest bad hem dat hy -hem dry dagen daer op mogt bedenken: en -hy gaf hem den derden dag deze antwoorde: -Mynheer Lucifer, die nu eertyds zoo -genoemd wierd, is van wegen zyne verstooringe,<span class="pagenum"><a name="Page_32" id="Page_32">[32]</a></span> -uyt het klaer ligt des Hemelryks, -die te vooren eenen Engel Gods en -eenen Cherubin was, die ook alle de schepselen -Gods in den Hemel gezien heeft, die -was in zulk grootagtinge en weirdigheyd, -en in zulke wooninge, dat hy boven alle -Schepselen Gods, boven goud en edel gesteenten, -en van Godt alzoo verligt was, -dat hy de zonne en sterren-glans te boven -ging: want zoo haest als hem Godt geschaepen -had, zette hy hem op den Berg -Gods en in de regeringe van een vorstendom, -zoo dat hy in alle manieren volmaekt -was; maer zoo haest als hy hem begon te -verhooveirdigen en boven het oosten wilde -verheffen, wierd hy van Godt uyt de -wooningen des hemels verstooten, en van -zynen stoel afgezet in eenen viersteen, die -inder eeuwigheyd niet uytgebluscht zal -worden, maer eeuwig branden zal. En vermids -hy wetens en onwetens tegen Godt -geweest is, zoo heeft hem Godt uyt zynen -rechterstoel gezet, en hem tot de helle -veroordeelt en verdoemt, waer uyt dat -hy inder eeuwigheyd niet wyken mag.</p> - -<p>Als nu D. Faustus den geest van deze -dingen alzoo aengehoort had, zoo ging hy -daer op speculeren. Hy ging ook alzoo -stilzwygens van den geest weg in zyne kamer, -leyde hem te bed, en begonst bitterlyk -te weenen en te zugten, en op deze -vertellinge des geests te denken, hoe dat<span class="pagenum"><a name="Page_33" id="Page_33">[33]</a></span> -den duyvel den verstooten Engel van God, -zoo eerlyk vercierd was. En zoo verre hy -niet zoo hooveirdig tegen Godt geweest -had, een eeuwige wooninge in den hemel, -en een hemels wezen zoude behouden hebben, -en nu van Godt eeuwig verstooten is. -Hy sprak: ô wee! wee my inder eeuwigheyd! -alzoo zal ’t met my ook gaen, want -ik ben ook een schepsel Gods en myn onderdaenig -vleesch en bloed heeft my aen -lyf en ziele inder eeuwigheyd de verdoemenis -toegebragt, my door myn eygen -vernuft en zinnen gedreven dat ik als een -schepsel Gods van hem afgeweken ben, -en my van den duyvel zoo heb laeten verleyden, -dat ik my aen hem met lyf en ziele -overgegeven en verkogt hebbe, waerom ik -geen genade meer te verhopen hebbe; maer -moet worden gelyk Lucifer, en in de eeuwige -verdoemenis verstooten worden. Och -wee! wee! in wat ellende heb ik my zelven -gebragt: Och waer ik noyt geboren -geweest.</p> - -<p>Alzoo dede D. Faustus deze beklaeging -en hy konde geen hope nog geloove meer -krygen, op dat hy door boete tot de genade -Gods mogt gebragt worden. Want zoo -verre als hy gedagt hadde, den duyvel heeft -my bedrogen, ik wil wederom tot Godt -mynen genadigen Heere keeren, en den -zelven om genade bidden en aenroepen en<span class="pagenum"><a name="Page_34" id="Page_34">[34]</a></span> -my wederom tot Christus en zyne Christelyke -Kerke bekeeren, zoo had het met hem -nog goed mogen worden, en den kwaeden -geest in deze maniere mogen wederstaen: -Niet tegenstaende dat hy hem met lyf en -ziele had overgegeven. Maer hy was in al -zyne meyninge twyffelagtig en ongeloovig.</p> - -<h3><i>Doctor Faustus disputeerde voorder met zynen -geest Mephostophiles van het geweld -des duyvels.</i></h3> - -<p>Naer dat D. Faustus wederom wat beter -gemoed was, zoo vraegde hy zynen -geest Mephostophiles naer de regeringe, -raed, geweld, tenteringe en na de tyranien -des duyvels, en hoe dat hy zulks in ’t eerste -gedreven hadde? waer op den geest -antwoorde: Deze disputatie en vraege die -ik u verklaeren zoude, zal u (mynheer -Faustus) tot al te groote mismoedigheyd -en achterdenken brengen, daerom zult gy -zulks van my niet begeiren, want het gaet -onze secreten aen. En midsdien ik u zulks -niet ontzeggen kan, zoo zult gy weten dat -zoo haest als den verstooten Lucifer tot -den val kwam, zoo is hy Godt en alle menschen -tot vyand geworden. Heeft ondernomen -gelyk hy nog doet, alderleye tyranien -aen de menschen te bewyzen gelyk -men nog dagelyks zien kan, dat zommige -haer uyt vensters dood werpen, hun zelven -verhangen, verdrinken en doorsteken. -Gelyk men ook zien kan, toen den mensch<span class="pagenum"><a name="Page_35" id="Page_35">[35]</a></span> -van Godt volkomendlyk geschaepen was, -zoo misgunde hem zulks den duyvel, en -hy bragt alzoo Adam en Eva met hunne -nakomelingen in zonden, en in ongenade -des Heere. Dit zyn, lieven Fauste, de aengrypinge -en tyranien des duyvels. Alzoo -dede hy ook met Caïn, en maekte ook dat -’t Israëls volk vremde goden aenbaden, de -zelve offerden en met de heydensche wyven -onkuysheyd bedreven. Alzoo hebben -wy ook eenen geest die Saül gedreven en -tot onzinnigheyd, gebragt heeft, dat hy -hem zelfs kwam te vermoorden. Nog is’er -eenen geest Asmodus genaemd, die zeven -mans in onkuysheyd gedood heeft. Desgelyks -is’er nog eenen geest Chagoe, die dertig -duyzend menschen in ongeluk bragt, -dat zy alle verslagen wierden, en dat de -Arke Gods genomen wierd. Gelyk’er ook -is geweest eenen Belzabé, die David zyn -hert ontstak, dat hy zyn volk begonst te -tellen, waer op dat zeventig duyzend menschen -kwamen te sterven. Alzoo handelde -ook eene van onze geesten met den koning -Salomon, dat hy kwam de afgoden te aenbidden. -En van deze geesten zyn’er by ons -ontallyk veel, die de menschen hier toe -zouden zoeken te brengen. En alzoo verdeylen -wy ons nog over de geheele weireld -uyt, zoeken alderleye list en loosheyd, -trekken de menschen af van het Christelyk -Geloof, brengen de zelve tot zonden, en<span class="pagenum"><a name="Page_36" id="Page_36">[36]</a></span> -strekken ons ten besten dat wy konnen of -mogen tegen Jesus: wy kwellen de zyne -tot de dood, wy bezitten de herten der -Princen en Koningen dezer weireld, tegen -de leeringe Jesus Christus, en haere toebehoorders. -En dit kond gy, Faustus, wel by -u zelven denken. D. Faustus sprak wederom -tot hem: Zoo hebt gy my ook bezeten? -Maer zegt my doch de waerheyd? -Den geest antwoorde: ja, waerom niet; -want zoo haest als wy uw hert bezagen, -met wat gedagten dat gy omgingd, en hoe -dat gy niemand anders tot uw voornemen -konde gebruyken als den duyvel, ziet, -dan maeken wy uwe gedagten nog veel begeirlyker, -zoo dat gy nagt nog dag slaepen -konde, maer dat alle uwe gedagten en zinnen -u daer toe dreeven, hoe gy zoud mogen -tot de tooverye geraeken. Ook toen gy -ons bezwoerd, zoo maekten wy u zoo verbolgen, -dat gy u eer van den duyvel zoud -hebben laeten wegvoeren, dan gy van uw -voornemen zoud geweken hebben. Daer -naer behertigden wy u nog meer, tot dat -wy in uw hert geplant hadden, dat gy van -uw voornemen niet mogt afstaen ten eynde -gy eenen geest tot uwen dienst mogt -krygen. Ten lesten bragten wy u daer toe, -dat gy u met lyf en ziele overgaeft, gelyk -gy, Fauste, wel bevroeden kond. ’t Is waer, -zeyde D. Faustus, het kan ook nimmermeer -anders wezen; ook heb ik myn zelven<span class="pagenum"><a name="Page_37" id="Page_37">[37]</a></span> -gevangen, had ik Godzalige gedagten -gehad, en my met de gebeden tot Godt gehouden, -nog ook den duyvel in my zoo -zeer niet laeten inwortelen zoo waer my -zulke ellende aen lyf en ziele niet naekende. -ô Wat heb ik gedaen. Den geest antwoorde: -daer laet ik u voor zorgen, alzoo -ging D. Faustus droevig van hem.</p> - -<h3><i>Eene disputatie van de helle Gehenna genoemt, -hoe die geschaepen is, en de -pyne die daer in is.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus had wel altyd een berouw -in zyn herte, en een groot agterdenken -in ’t geen hy gedaen had, dat hy -zyne ziele zaligheyd zoo licht had geagt, -en den duyvel voor het tydelyk zoo hard -verbonden had; maer zyn berouw was -Caïns en Judas boete, in de welke wel een -berouw in ’t herte was, maer zy twyffelden -aen de genade Gods, en het dogte hun een -onmogelyke zaeke, wederom tot de genade -Gods te mogen komen. Gelyk Caïn en -Judas die in alzulke wanhope kwamen, -dat zy niet gelooven konden, dat hunne -zonden hun konden vergeven worden. Alzoo -was ’t ook met D. Faustus, hy zag wel -den Hemel, maer hy konde daer niet in -zyn. Hy droomde van den duyvel en van -de helle; gelyk men pleegt te zeggen, dat -hy bedagt wat hy gedaen had. En meynde -altyd door veel te disputeren, te vraegen -en te antwoorden met zynen geest zoo verre<span class="pagenum"><a name="Page_38" id="Page_38">[38]</a></span> -te komen, dat hy eens tot boete en berouw -van zonden geraeken zoude. Maer -het was al te vergeefs, want den duyvel -had hem al te vast gevangen, hier op nam -D. Faustus hem wederom voor, om met -hem te spreken en te zeggen, dat hy wederom -van de helle gedroomt had. Daerom -vraegde hy den geest, wat dat de helle was. -Ten derden, wat dat’er voor een gekerm -en geklag in de helle was onder de verdoemde. -Ten vierden, of ook de verdoemde -nog tot de genade Gods konde komen, -en uyt de helle verlost worden. Den geest -gaf op alle deze vraegen geene antwoord. -Maer sprak: Heer Fauste, uwe vraege en -disputatie van de helle en haere gelegendheyd, -mogt gy wel achter laeten, wat wilt -gy toch van u zelven maeken? en al waer ’t -zaeken, dat gy tot in den Hemel opklimmen -moest, zoo zoude ik u doch wederom -tot in de helle nedersmyten, want gy -zyt mynen, en gy behoord ook in onze -koy. Daerom, lieven Faustus, laet toch -daer zoo veel naer de helle te vraegen, ô -vraegen… Maer vraegt in plaetse van dit -wat anders? want gelooft my vryelyk zoo -verre als ik u alle gelegendheyd zoude verhaelen, -zoo zoude gy in zulke wanhope, -berouw en bekommernisse komen, dat gy -daer naer zoude willen, dat gy alle deze -vraegen agtergelaeten had; daerom bidde -ik u ten andermael, laet toch al deze vraegen<span class="pagenum"><a name="Page_39" id="Page_39">[39]</a></span> -daer blyven! D. Faustus antwoorde; -Ik moet het nogtans weten, of ik zal niet -leven, daerom zult gy het my zeggen. Nu -welaen sprak den geest, ik zal ’t u zeggen, -waer my zulks niet schaeden kan, gy vraegt -wat de helle is: de helle heeft menigerley -naemen en bediedsels, want zomtyds word -de helle hellig en dorstig genoemd, mids -dat de menschen die daer in zyn tot geene -laevinge nog verkwikkinge konnen komen. -Men zeyde ook met regt, dat de helle -een dal genoemt word, ’t welk niet verre -van Jeruzalem gelegen is. De helle heeft -zulke wyde en diepte, als het dal by Jeruzalem, -dat is den Troon des Hemels waer -in dat de inwoonders van het hemelsch Jeruzalem -zyn, en woonen wyd en verre tegen -malkanderen overliggende, zoo dat -de verdoemde in de woeste des dals altyd -moeten blyven woonen en in de hoogde -der stad Jeruzalem nimmer geraeken konnen. -Alzoo wierd de helle ook een plaetse -genoemt, die zoo wyd is, dat de verdoemde -die daer in woonen, noyt geen eynde -daer in konnen zien: desgelyks word de -helle ook genoemd de brandende helle -waer in alle dingen branden moeten, wat -daer in komt, gelyk eenen baksteen in -eenen vuerigen hoven, ofschoon den steen -gloeyend wierd, zoo komt hy doch nimmermeer -te verbranden, of te verteiren, -en word’er maer harder van. Alzoo dat de<span class="pagenum"><a name="Page_40" id="Page_40">[40]</a></span> -zielen der verdoemde menschen inder eeuwigheyd -branden, zonder te verbranden -of te verteiren, maer meer en meer pyne -gevoelen. Desgelyks word ook de helle -een eeuwige pyne genoemd, de welke nog -beginsel, nog hope, nog eynde heeft; zy -word ook de duysterheyd van eenen toren -genoemd, alwaer men de heerlykheyd -Gods, gelyk het licht de zonne of de -maene niet zien kan.</p> - -<p>De helle heeft ook eenen afgrond Chasma -genoemd, waer dat men zommige inwerpt -en daer heeft hy zulke diepte dat’er -geenen grond is, aldaer scheurd hem het -Aerdryk van elkander, en ’t schynt dat in -zulke diepte der afgronden winden gehoort -worden. De helle word Petra genoemd, -dat is een steen-klippe, en die is ook gelyk -eenen steen; want de helle is zoo bevestigd, -datze aerde nogte steenen rondom -haer heeft, gelyk een steen klippe. Maer -gelyk Godt den Hemel bevestigd heeft, -alzoo heeft hy ook den grond der helle bevestigd, -dit is vast, (al hoewel dat’er zommige -luttel geloof aen geven) dat’er is een -Opperwezen, eenen Hemel voor de gelukzalige, -en eene helle tot straffe der zondige -zielen, maer het vagevuer is de weireld, -alwaer men lyd en stryd. De helle -is vol vuer en rook, gelyk eene hooge -steen-klippe, zy is afgrouwelyk en uyt’er -maete pynelyk. Zy word ook genoemd<span class="pagenum"><a name="Page_41" id="Page_41">[41]</a></span> -Carcer, waer in de verdoemde eeuwig gevangen -moeten liggen. Den mensch die tot -een vertwyffelinge gekomen is, gaet daer -niet henen, om dat hy dezelve zoude bezien -mogen: maer hoe hooger hy opklimt, -en hem daer afwerpt, hoe dieper dat hy -vallen moet. Alzoo is ’t ook met de verdoemde -zielen, die de hellen hebben of -gevoelen zullen. Daer van zult gy D. Faustus -het schrift lezen, want ’t is my teenemael -verborgen. Maer even gelyk de helle -jammerlyk aen te zien is, alzoo is ook daer -naer advenant onverdraegelyke pynen en -martelisatie, waer van ik u daer van ’t berigt -doen wil, dat het met die verdoemde -gaet gelyk als ik u hier te vooren verklaert -hebbe: want het is waer, gelyk als ik u -zegge, dat de helle en het aerdryk nimmermeer -verzaed worden, zoo dat’er nog -eynde nog ophouden in de helle wezen -zal, en der verdoemde klaegen of jammeren -nimmermeer eynde nemen zal over -hunne zonden en boosheyd. Eyndelyk -daer is een roepen, klaegen, kermen, jammeren, -schryen en huylen tot Godt, om -dat alle schepselen Gods haere vyanden -zyn: daer ter contrarie de Heyligen Gods -alle eere en blydschap inder eeuwigheyd -genieten. De pyne van den eenen is grooter -en geweldiger, dan de pyne en tormenten -van de andere; want gelyk de zonden -van den eenen grooter zyn, alzoo zyn ook<span class="pagenum"><a name="Page_42" id="Page_42">[42]</a></span> -de straffen van den eenen grooter als van -den anderen. De verdoemde klaegen noyt -over de onlydelyke koude, maer over het -onuytblusschelyk vuer, over de onverdraegelyke -duysterheyd, over den stank, -over de eeuwige ongerustheyd en over de -schrikkelyke gezigten der duyvelen, en -in de hope van eenige verlossinge. Ook -klaegen zy met weenende oogen, met knersinge -der tanden, met stank der neuzen, -met jammeren der stemmen, met beven -der handen en voeten. Zy eten hun eygen -tong op door de groote smert, mids dat zy -wenschen te sterven en nogtans niet konnen -sterven, want de dood vlied van hun -weg. En alle hun ellende en pyne word -van dag tot dag grooter en zwaerder.</p> - -<p>Eyndelyk, de helle is alzoo geschaepen -gelyk Godt zynen troon geleyd en op al -zulke plaetse als hy gewilt heeft, dat zy -zouden geplaegt worden, zoo dat de helle -veel naemen heeft, gelyk een schand-wooning, -een verzinding, een vraeke, -een diepte der helle, want de zielen der -verdoemde moeten niet alleen in een geklag -en geween des eeuwig vuers zitten; -maer zy moeten ook schande, bespotting -en schimp van Godt verdraegen. En merkt -dat de helle des doods een hitte des vuers -en duysterheyd der aerde is, waer van Godt -noyt geen eynde bedagt heeft. Aldus heb -ik u voldaen, heer Fauste op uwe derde<span class="pagenum"><a name="Page_43" id="Page_43">[43]</a></span> -vraege; de welke met de eerste en tweede -over-een-komt.</p> - -<p>Ten vierden en ten lesten zoo wilt gy -van my ook een vraege hebben, die Godt -aengaet, te weten: of Godt de verdoemde -weder in genade zal aennemen of niet? -maer het zy hoe dat het wilt, ik zal u altyd -op uw vraegen een onderrigtinge geven. -Ten eersten van de helle, van haeren -inhoud aenzien en hoe datze van Godt -geschaepen is, of wy zommige van hunne -fondamenten doorgronden konnen. En niet -tegenstaende, Fauste, dat zulks uwe belofte -contrariërende is, zoo is u daer op -deze verklaeringe gedaen. Gy vraegde ten -lesten, of de verdoemde wederom tot de -genade Gods komen konnen? Daer op antwoorde -ik: Neen, want al die in de helle, -zyn van Godt verstooten, die moeten daer -zonder genade Gods inder eeuwigheyd -branden, zonder eenige hope. Ja wanneer -zy tot de genade Gods konnen komen, zoo -zouden zy en wy geesten naer zulken tyd -haeken en verblyden. Maer zoo weynig als -de duyvelen in de helle tot genade komen, -zoo weynig komen de verdoemde daer te -geraeken: want daer is geen hope, nog al -hun bidden, en aenroepen, of al hun kermen -mag nergens toe helpen, hunne conscientie -knaegt eenpaeriglyk. Eenen keyzer, -eenen koning, eenen hertog, eenen -graef, of eenigen ander regeerder, zullen<span class="pagenum"><a name="Page_44" id="Page_44">[44]</a></span> -klaegen en denken: och! had ik slegts niet -getiraniseerd, en in myn leven niet allen -moed-wil bedreven? Een ryk man: och! -had ik niet zoo gierig geweest. Eenen hooveirdigen: -och! had ik niet zoo hooveirdig -geweest. Eenen liefhebber der ligte -danten: och! had ik niet zoo ontugt geweest. -Een wynzuyper, eenen verkwister, -eenen Godslasteraer, eenen meyneedigen, -eenen dief, eenen moordenaer, en diergelyks, -och! had ik niet al deze Godloosheyd -bedreven en ’s weirelds wellust gevolgt, -zoo mogt ik nog eenige genade verhopen; -maer myne zonden zyn zoo groot, -datze niet konnen vergeven worden, daerom -moet ik deze helsche pyne en straffe -lyden eeuwiglyk, zonder te verhopen, -daerom zoo zult gy weten, Fauste, dat de -verdoemde op geenen tyd of eynde te hopen -hebben, maer zy zullen in de helle -liggen gelyk de doods-beenders in de graeven. -De dood en haer conscientie zalze -eenpaerig knaegen, en al hun roepen en -kermen zal niet verhoort worden. Ja wanneer -gy u in de helle konde verbergen, tot -dat al de bergen te saemen op eenen hoop -kwamen te vallen, en van d’een plaetse op -de ander verzet worden, ja dat alle steenen -in de zee droog wierden, zoo is ’t al niet, -zoo weynig als een oliphant of kemel -door de ooge van een naelde kan gaen, of -alle druppelen des regens konnen getelt<span class="pagenum"><a name="Page_45" id="Page_45">[45]</a></span> -worden, zoo weynig hope is’er voor handen. -Aldus hebbe, lieven Fauste de verklaering -over den vierden Artikel. En ik -zegge u vryelyk, zoo verre als gy my op -een ander tyd meer naer al zulke dingen -vraegen zult, van my geen gehoor zult -hebben: want ik ben u niet schuldig zulks -te zeggen, dus laet my van al zulke vraegen -met vrede. D. Faustus ging wederom -geheel bedroefd van den geest weg, hy weder -teenemael mismoedig en twyffelagtig. -Nu dagte hy op dit, nu op dat, en hy konde -nagt nog dag deze dingen uyt zynen zin -stellen, maer ’t en had geenen duer by -hem, want den duyvel had hem te zeer bezeten, -verstokt, verblind en gevangen. -Ook of hy alleen was, en op Gods Woord -wilde denken, zoo vertoonde hem den -duyvel in de gedaente van een uytnemende -schoone vrouwe die hem kwam omhelzen, -en alle onkuysheyd toeliet, waer door dat -hy het Godelyk Woord straks vergeten -had en veragte, zoo dat hy in zyne kwaede -opinie voorvoer.</p> - -<h3><i>Een andere vraege die Doctor Faustus met -den geest hadde.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus riep zynen geest wederom, -en begeirde van hem antwoorde -op eene vraege, die hy hem niet begeirde -geweygerd te hebben, den geest wilde daer -naer niet hooren, doch zoo liet hy hem -nog daer toe bewilligen voor de laeste reyze,<span class="pagenum"><a name="Page_46" id="Page_46">[46]</a></span> -niet tegenstaende dat hy hem teenemael -afgescheyd hadde. Nu wat begeirde -dan, zeyde hy tot Fausto; ik wil (sprak -Fausto) van u nog eene antwoorde hooren -op eene zekere vraege, te weten: of gy -in myne plaets van Godt tot eenen mensch -geschaepen waert, wat dat gy doen zoud, -om Godt en de menschen te behaegen? -daer over lagte den geest, en zeyde: Mynheer -Fauste, zoo verre als ik eenen mensch -geschaepen waer gelyk gy, zoo zoude ik -my onder Godt buygen zoo lang als ik -adem hadde, en my beneirstigen Godt -nimmermeer te vertoornen, zyne geboden, -zyne leere en zynen Wil te doen, -den zelven bidden, aenroepen, danken, -loven, pryzen en eeren, op dat ik mogte -Godt behaegen en aengenaem wezen, en -verzekerd zyn, dat ik naer myne dood de -eeuwige zaligheyd verwerven mogte. D. -Faustus antwoorde hier op: Nu hebbe ik -zulks niet gedaen? Neen gy vryelyk, zeyde -den geest, maer uwen Schepper, die u -geschaepen heeft, de spraeke, ’t gezigt en -gehoor gegeven heeft, om dat gy zynen -wil verstaet, en nae de eeuwige zaligheyd -tragten moet, hebt gy verloochend, de -heerlyke gaven van u verstand die u Godt -gegeven had, misbruykt, Godt en alle -menschen verzworen; daerom dat gy niemand -daer mede te beschuldigen hebt, dan -alleen uwen stouten en verbolgen moedwil,<span class="pagenum"><a name="Page_47" id="Page_47">[47]</a></span> -waer door gy alzoo uw beste cieraed -van den toevlugt tot Godt verloren hebt. -Ja dat is, Godt betert, waer, sprak D. -Fauste, maer wilde gy wel, mynen lieven -Mephostophiles, dat gy eenen mensch in -myne plaetse waert? ja, zeyde den geest al -zugtende: hier zoude niet veel te disputeren -wezen; want of ik alzoo tegen Godt -gezondigt had, zoo zoude ik my nog zien -in zyn genade te begeven. Hier op antwoorde -Faustus: Ergo, zoo zoude het ook -met my nog vroeg genoeg wezen, zoo -verre als ik my nog kwam te beteren? Ja -zeyde den geest, zoo verre als gy voor uwe -grove zonden nog tot de genade Gods komen -konde; maer ’t is nu al te laet, want -den toorn en gramschap Gods is over u -te zeer ontsteken. Laet my met vrede, -sprak Faustus tot den geest, die antwoorde: -Zoo laet my dan nu voortaen ook in -vrede met uwe vraegen.</p> - -<hr /> - -<h2>HET TWEEDE DEEL.</h2> - -<h3><i>Van de Astrologie van Doctor Faustus.</i></h3> - -<p>Als nu D. Faustus van Godzalige vraegen -geene antwoorde meer van den -geest krygen konde, zoo moest hy ’t daer -by laeten blyven. En hy begon daer naer -almanaken te maeken; want hy toen een -goeden Astrologus, gezeyd almanak-maeker, -was wel ervaeren, in de Sterrekonst<span class="pagenum"><a name="Page_48" id="Page_48">[48]</a></span> -en in ’t schryven van Prognosticatien, gelyk -al de weireld wel kennelyk is, dat al ’t -gene hy geschreven heeft (en al ’t gene dat -van ander mathematicus geschreven is) te -boven gaet. Van gelyken zoo stemde alle -pratyken, die hy heeren en vorsten toeschreef, -over een, want hy reguleerde hem -na zyns geest voorzeggingen van alle toekomende -dingen en geschiedenissen, de -welke ook alzoo geschieden. Zyn Almanaken -wierden ook zeer boven alle andere -geprezen: want hy en zette niet in zyne -Almanaken, als van wind, van sneeuw, -van regen, van hitte, van donder, van hagel, -of het gebeurde alzoo, by tyd; zyne -Almanaken waeren niet gelyk andere, die -in de Astrologie niet wel ervaeren zyn, en -in den winter van koude, vorst, sneeuw, -die in den zomer van hitte, donder en -onweder schryven. Hy zette ook in zyne -Prognosticatie den tyd en wat’er toekomende -geschieden zoude. Hy waerschouwde -elke heerschappye in ’t bezonder, gelyk -als d’eene met dieren tyd, d’ander met -oorlog of peste zoude aengegrepen worden, -gelyk zulks de duyvels uyt ervaerentheyd -der natuer, en uyt het zondig leven -der menschen, veele toekomende gramschappen -des Heere te vooren zien konde.</p> - -<h3><i>Een vraege of disputatie van de konste van -Astronomie en Astrologie.</i></h3> - -<p>Als nu D. Faustus zyn Almanaken twee -jaeren lang gemaekt had, zoo vraegde<span class="pagenum"><a name="Page_49" id="Page_49">[49]</a></span> -hy aen zynen geest, wat dat’er voor eene -gelegendheyd had met de Astronomien en -Astrologien, gelyk de Mathematicus plegen -te stellen? daer op antwoorde den -geest, en sprak: daer geve ik u al zulken -oordeel af, dat alle Sterre-konstenaers niet -zonderlings of zeker konnen practiseren; -want het zyn al te samen heymelyke en -secrete werken Gods, die de menschen -niet konnen bevroeden, gelyk als wy geesten -doen konnen, die in de locht, en onder -den Hemel zwieren, die de toelaetinge -Gods zien en begrypen konnen: want wy -zyn oude en ervaeren geesten in des Hemels -loop. Ik konde u ook, mynheer Faustus, -eenige Prognosticatie en Almanaken -toeschryven, en alzoo het een jaer tot het -ander, zoo als gy gezien hebt, daer af -schryven dingen die waeragtig zyn. Het is -wel waer, dat die van den ouden tyd die -vyf of zes honderd jaeren leefden, al zulke -konsten grootelyks leerden en begrepen -hebben: want door zoo veel verloopen -jaeren, word dat groot jaer vervult, dat -zy zulks verklaeren en Cometen mede -deylen konnen, maer alle onervaeren Astrologie -maeken haer Prognosticatie na -een goede waen en goeddunken.</p> - -<h3><i>Van den Winter en den Zomer.</i></h3> - -<p>Het dogt Faustus geheel wonderlyk te -wezen, dat Godt in deze weireld den<span class="pagenum"><a name="Page_50" id="Page_50">[50]</a></span> -Winter en Zomer geschaepen had; daerom -hy nam zig voor zynen geest Mephostophiles -te vraegen, van waer den Zomer -en Winter hunnen oorsprong krygen? waer -op hem den geest antwoorde: Mynheer -Faustus, kond gy zulke dingen, als een -Phisicus, niet zelve zien, en uyt den loop -der zonne merken? gy zult weten dat van -de maene af, tot aen de sterren anders niet -en is als vuer. Daer ter contrarie het aerdryk -koud vervrozen is. Want hoe de zonne -hooger staet en schynt, hoe warmer dat het -is, en dat is de oorzaeke des zomers. Maer -als de zonne leeg naer het aerdryk staet, -zoo is ’t koud en daer uyt volgt den winter.</p> - -<h3><i>Van den Hemels-loop, van zyne vercieringe -en oorsprong.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus durfde zynen geest, gelyk -wy hier vooren gezeyd hebben, -van geene godelyke of hemelsche dingen -meer vraegen, waerom dat hy hem zeer -kwelde, en hy dagt daer op nagt en dag, -op dat hy van de godelyke nature en van -de scheppinge beter gelegendheyd hadde -zynen geest daer naer te vraegen, tot dien -eynde vraegde hy niet meer gelyk als te -vooren, te weten: van de blydschap der -zielen, van de Engelen en van de pyne der -helle; want hy wist wel dat hy van den -geest geen gehoor meer krygen zoude, tot -welken eynde hy veynzen moest om tot zyn -oogwit te geraeken. Waerom hy voor hem<span class="pagenum"><a name="Page_51" id="Page_51">[51]</a></span> -nam den geest te vraegen, en dat <i>proforma</i>, -als of die astronomia en astrologia, al’er -natuer-kenners van noode waeren? waerom -hy den geest hier op ondervraegde: -Namendlyk van den loop des hemels, zyn -cieraed, en van des hemels oorsprong. -Mynheer Fauste, zeyde den geest, den -Godt die u geschaepen heeft, die heeft ook -de weireld, en al wat onder den Hemel is -geschaepen, want Godt maekte vooral den -Hemel uyt het midden des waters, en deylde -de aerde van de wateren: hy noemde het -firmament den hemel, daerom is den Hemel -beweeglyk, die van het water geschaepen -is, en te samen gevoegd, en alzoo is -hy bevestigt als een cristael, daer in zyn -de sterren gestigt en door alzulke rondigheyd -des Hemels, word de weireld in vier -hoeken, gedeyld. Als in den opgang, in -den nedergang, in den zuyden en in den -noorden, en den Hemel loopt zoo snel om, -dat de weireld zoude moeten bersten, zoo -verre die Planeten zulks niet verhinderen. -Den Hemel is ook met vuer geschaepen; -zoo dat niet en waer, dat de wolken met -de koude des waters omringeld waeren, -zoo zouden de onderste elementen door de -hitte des vuers moeten verbranden. In het -midden des firmaments, daer alle de sterren -des Hemels zyn, daer hebben de 7 planeten -hunne plaets, gelyk als daer is <i>Saturnus</i>, -<i>Jupiter</i>, <i>Mars</i>, <i>Sol</i>, <i>Venus</i>, <i>Mercurius</i><span class="pagenum"><a name="Page_52" id="Page_52">[52]</a></span> -en <i>Luna</i>. En alle hemelen worden -beweegd: uytgenomen den vuerigen, die -staet stil. Alzoo word de weireld in vier -deelen gedeyld, gelyk in locht, in vuer, in -aerde en in water. Aldus is deze creatuer -geformeerd, en elken Hemel neemt zyne -maniere en eygenschap daer uyt; want den -oppersten Hemel is vuerig, den middensten -en oppersten zyn locht, waer af dat -den eenen schynlyk is. In den oppersten is -de warmte en het licht, van wegen de zonne, -maer den ondersten krygt zyne klaerheyd -van wegen het wederschynen der -zonne, tegens het aerdryk aen, en alwaer -den schyn der zonne niet toereyken kan, -daer is den Hemel koud en duyster. In deze -duystere locht woonen wy geesten en duyvelen: -want wy zyn in deze donkere locht -verstooten. In deze locht daer wy woonen -zyn de donderslagen, hagel, sneeuw en -diergelyke: waer uyt wy de tyden des jaers -en wat voor weder wezen zal, weten konnen. -Den Hemel heeft alzoo twaelf omringelen, -die daer ’t aerdryk en ’t water -omringelen, de welke al te samen hemelen -mogen genoemd worden. Den geest -verhaelde ook, hoe dat de eene planete -naer de ander regeerde, en hoe veel graden -dat d’een boven d’ander stond.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_53" id="Page_53">[53]</a></span></p> - -<h3><i>Eene vraege van Doctor Faustus, hoe dat -Godt de weireld geschaepen had, en van -de eerste geborte der menschen, waer op -den geest eene valsche antwoorde gaf.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus was droevig en treurig -in zyn hert, en gaf daer op geen antwoord. -Waerom dat den geest sterk aenhiel, -en zeyde dat hy hem zyn antwoord -grondelyk zoude verklaeren, en hem dan -in alles behulpig wezen, zoo veel als ’t -mogelyk was? D. Faustus antwoorde: ik -heb u voor eenen dienaer aengenomen, en -al is ’t dat uwen dienst my aenstaet, nogtans -kan ik den zelven van u niet zoo hebben, -dat gy te wille zyt, gelyk eenen trouwen -dienaer toestaet? daer op antwoorde -den geest: Mynheer Faustus, gy weet zeer -wel, dat ik u nergens in onwillig geweest -ben; en al is ’t dat ik u op uwe vraegen te -antwoorden, dikwils niet schuldig was, -nogtans heb ik u altyd gehoorzaem geweest. -Daerom zegt nu, D. Faustus, wat -u belieften is? den geest hadde Faustus het -herte afgewonnen. D. Faustus zeyde hem: -dat hy hem zoude onderrigten, hoe dat -Godt de weireld geschaepen had, en van -d’eerste geborte des menschs? den geest -van D. Faustus geeft hier op eene valsche -en godelooze onderrigtinge, en zeyde; -de weireld, lieven Faustus, is noyt -geschaepen geweest, nog is ook niet vergankelyk, -van gelyken is ook het menschelyk<span class="pagenum"><a name="Page_54" id="Page_54">[54]</a></span> -geslagt tot inder eeuwigheyd geweest -en haeren oorsprong heeft geen beginsel -gehad, alzoo heeft hem het aerdryk -zelver moeten genereren.</p> - -<p>De zee heeft haer van het aerdryk verdeylt -en zyn alzoo vriendelyk met malkanderen -vergeleken, gelyk of zy hadden -konnen spreken.</p> - -<p>Het aerdryk begeirde van de zee zyne -heerschappye, gelyk als weyen, wouden, -boomen, gras en loof. De zee, de visschen -en alles wat daer in is, zy hebben Godt alleen -den hemel en de menschen te scheppen -gegeven, zoo datze ten lesten Godt -onderdanig moeten zyn. Uyt deze heerschappye -zyn vier andere heerschappyen -gesproten: als de locht, ’t vuer, ’t water -en ’t aerdryk. Voorders nog korter hier af -kan ik u geene verklaeringe doen. D. Faustus -ging hier op speculeren, en hy konde -zulks niet gelooven: want hadde <i>Gen. 1.</i> -gelezen, dat Moyses deze dingen anders -verhaelde, waer uyt hy gewaer is geworden, -dat den duyvel eenen leugenaer was, gelyk -hy geleerd had, maer hy durfde het hem -niet laeten merken of veel tegenzeggen.</p> - -<h3><i>Doctor Faustus word alle helsche geesten in -hunne gedaenten voorgesteld, waer onder -dat zeven van de principaelste waeren, -met hunnen naem genoemd.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus zynen Prince en regten -meester kwam hem bezoeken, waerom<span class="pagenum"><a name="Page_55" id="Page_55">[55]</a></span> -dat hy niet weynig verschrikte, door -zyn grouwelyke gedaente: want bovendien -dat het in den zomer was, zoo kwam’er -eene koude locht van den duyvel dat hy -meynde te vervriezen. Den duyvel die hem -<i>Belial</i> noemde, die sprak tot D. Faustus. -Alzoo gy te middernagt ontwaekte, zoo -hebbe ik u gedagten gezien en zyn deze, -te weten: dat gy geirn zommige van de -principaelste helsche geesten zien mogt, -waerom dat ik hier, met myn voornaemste -raeden verschenen ben, op dat gy de zelve -zoud konnen aenzien? D. Faustus antwoorde: -Wel aen waer zynze dan? daer -buyten zeyde <i>Belial</i>. <i>Belial</i> verscheen aen -D. Faustus in de gedaente van eenen zwarten -beir zyn ooren over eynde staende, -zyne oogen waeren brandende rood, en -had sneeuw witte hooge tanden, en eenen -langen steirt, die ontrent dry ellen lang -was, aen zynen hals had hy dry vliegende -vleugels. Aldus kwam by Faustus den eenen -geest naer den anderen in de kamer, zoo -dat zy’er niet al zitten konden. <i>Belial</i> verklaerde -aen D. Faustus den eenen naer den -anderen wie dat zy waeren, hoe zy waeren, -en hoe zy genoemd wierden. Voor -eerst kwamen’er in 7 van de voornaemste -geesten, als Lucifer den meester en rechter-heer -van D. Faustus, tegen den welken -hy hem verschreven had, en dezen was -ontrent een mans lengde, en was hairig van<span class="pagenum"><a name="Page_56" id="Page_56">[56]</a></span> -couleur gelyk de echarenkens. Daer naer -volgde <i>Belsebub</i>, die had een lyfverwig -hair, eenen ossenkop met twee zeer groote -hoorens, en ook t’eenemael rouw en hairig, -met twee groote vleugels, die zoo -scherp waeren als de distelen des velds, -half groen en half geel, alleen boven onder -de vleugelen vloogen’er vuerstraelen -uyt, en had eenen koey-steirt: Daer naer -kwam <i>Asteroth</i> in de kamer, in de gedaente -van eenen worm, die op zynen steirt -overeynde ging; hy had geene voeten, maer -eenen grouwen steirt, eenen dikken buyk, -witagtig en glad en twee korte pooten, die -t’eenemael geel waeren, een kastanien gebruyden -rug, scherpe pinnen van eenen -vinger lengde, gelyk eenen egel. Daer naer -kwam <i>Sathanas</i>, die geheel wit-grys was, -rauw over zyn lyf met eenen ezels-kop, -maer zynen steirt was gelyk eenen katten-steirt, -met klauwen die een elle lang waeren. -Voords trad <i>Annubias</i> in, die had -een honds-hoofd; hy was over zyn lyf half -zwart en half wit, voords had hy voeten en -hangende ooren, gelyk eenen hond, en -was vier ellen hoog. Naer dezen kwam -<i>Ditichanus</i> intreden, die was ontrent een -elle lang, anders was hy als eenen vogel -gelyk aen een patrys, maer den hals was -groen en gespikkeld. Den lesten was <i>Drachus</i> -met vier korte voeten, hy was geel -en groen, maer het lyf was boven blauwagtig,<span class="pagenum"><a name="Page_57" id="Page_57">[57]</a></span> -en zynen steirt roodagtig. Die zeven -met <i>Belial</i>, en den <i>Ketelere</i> den achtsten, -die waeren aldus met de voorzeyde verven -gekleed. De andere verschenen ook in gelyker -gedaente, gelyk de onvernuftige dieren, -zoo als verkens, herten, beiren, wolven, -simmen, buffels, bokken, geyten, -ezels, hinden en diergelyke. In zulke gedaente -verschenen zy hem. D. Faustus was -hier over zeer verwondert en vraegde die -7 voornaemste: waerom dat zy niet in -andere gedaenten verschenen waeren. Zy -antwoorden hem en zeyden dat zy hun in -de helle niet anders veranderen konden, -daerom datze ook helsche dieren en wormen -zyn, en alhoewel zoo grouwelyk en -onzienelyk, doch altyd eene menschen gedaente -konnen aennemen als zy wilde; -daer op zeyde D. Faustus: Het is genoeg -als gy alle 7 daer zyt, en bad dat men de -andere zoude laeten gaen, het welke ook -alzoo geschiede. Daer op begeirde Faustus -dat zy hun eens de preuve zoude laeten -zien, ’t welk zy deden, zoo dat den eenen -nae den anderen hem veranderde, gelyk -zy te vooren gedaen hadden, in de gedaente -van alderlye gedierten. Dit behaegde D. -Faustus zeer wel, en vraegde of hy ’t ook -konde? Zy zeyden: Ja. En zy wierpen -hem een tooverboek toe, om dat hy ook -een preuve doen zoude, en hy dede het.<span class="pagenum"><a name="Page_58" id="Page_58">[58]</a></span> -Nu konde D. Faustus niet laeten, al eer -zy daer afscheyd namen, hun te vraegen, -wie dat alle vlekagtige dieren geschaepen -had? Waer op dat zy hem antwoordden, -dat naer den val des mensch alle fenynige -gedierten heeft bestaen te wassen, om dat -de menschen daer door zouden beschaedigt -en geplaegt worden. Van gelyke konnen -wy ons ook in alle vliegagtige gedierten -veranderen, zoo wel als in alle andere. D. -Faustus wierd lachende, en zeyde, dat hy -zulks wel zoude begeiren te zien. En het -geschiede ook alzoo; want zoo haest als -zy al-te-saemen verdweenen waeren, zoo -verscheen’er straks in de kamer van D. -Faustus alderleye vliegagtige gedierten, -als biën, horsels, wespen, koey-vliegen, -krekels, mieren, sprinkhanen, enz. Zoo -dat zyn geheel huys van al zulke gedierten -vol was, zoo wierd hy over de tafel verdrietig -gekweld, van wegen dit kwellende -gedierten, de mieren bepisten hem, de -biën staken hem, de muggen vlogen hem -in ’t aenzigt, en de vloyen beten hem, zoo -dat hy zig genoeg te verweiren had. De -luyzen kwelden hem op het hoofd, en in -zyn hemde; de rupsen kroopen op hem, -de wespen die staken hem en wierd van alle -kanten van deze gedierten zoodanig geplaegt, -dat hy zeyde: Ik geloove dat het -alle jonge duyvels wezen moesten waerom -hy de kamer verliet. En zoo haest als hy<span class="pagenum"><a name="Page_59" id="Page_59">[59]</a></span> -nyt de zelve was, zoo was hy van deze -plaege ontslagen, en zy verdwenen straks -al-te saemen.</p> - -<h3><i>Hoe dat D. Faustus in d’helle gevaeren is.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus was tot het achtste jaer -zyns verbonds met den duyvel gekomen, -waer op dat hy alle dagen naeder en -op het eynde des zelve kwam, en den -meesten tyd der voorleden jaeren hadde hy -met vraegen en disputeren omgebragt: -daer en tusschen grouwelde hem, en -droomde hy wederom van de helle. Tot -welken eynde hy zynen dienaer Mephostophiles -tot hem vroeg, die hy bad, dat -hy hem zynen heer <i>Belial</i>, of Lucifer by -hem zoude laeten komen, maer zy schikten -hem eenen duyvel die <i>Belzebub</i> onder den -Hemel genoemd was; dezen vraegde D. -Faustus wat zyn begeiren was: hy vraegde -hem of ’t niet mogte geschieden, dat hem -eenigen geest nederwaerds in de helle voerde, -en wederom daer uyt, dat hy de gesteltenisse, -hoedanigheyd en eygenschappen -der helle bezien mogte? Ja antwoorde -hem <i>Belzebub</i>, ik zal in den middernagt -komen en u haelen. Als ’t nu nagt was, -zoo verscheen hem <i>Belzebub</i>, die op zynen -rug had een beenen zael, die rontom -besloten was, daer op zat D. Faustus, en -wierd alzoo weg gevoert. Nu hoort toch -hoe hem den duyvel verblinde, en hy anders -niet meynde, of hy wierd in de helle<span class="pagenum"><a name="Page_60" id="Page_60">[60]</a></span> -gevoert. Hy voerde hem in de locht, waer -op dat D. Faustus in slaep viel, gelyk of -hy in een bad gezeten had. Straks daer naer -kwam hy op eenen hoogen berg, die zoo -groot was als een eyland, waer uyt dat solfer, -pek en vuerstraelen sloegen, en dat -met zulk gedruys en getier dat’er D. Faustus -van wakker wierd, den duyvel vloog -in eene spelonke des bergs met D. Faustus, -en hy anders niet wist of hy was binnen -in de helle, maer hoe kragtig dat het -aldaer brande, zoo gevoelde hy nogtans -geen hitte of brand dan alleen een lauwte, -gelyk als of het in de maend van Mey geweest -hadde. Ook hoorde hy aldaer alderleye -instrumenten, die zeer lieffelyk klonken, -en niet tegenstaende de groote klaerheyd -des vuers, konde hy geen instrumenten -zien, of hoe dat het aldaer gesteld was. -Hy durfde ook niet vraegen, om dat het -hem te vooren wel scherpelyk verboden -was, dat hy nog vraegen nog spreken mogt; -ondertusschen kwamen tot hem, en tot -<i>Belzebub</i> nog dry andere duyvels, die ook -van al zulke gedaente waeren. Als nu D. -Faustus nog meer in de locht nederwaerds -kwam, zoo kwam hem eenen vliegenden -hert te gemoet met groote hoorens, die -zelve wilde hem in de spelonke van boven -nederwaerds smyten, waer door dat hy -zeer verschrikte, maer de dry vliegende -duyvels verdreeven den hert. Als nu D.<span class="pagenum"><a name="Page_61" id="Page_61">[61]</a></span> -Faustus beter in de spelonke nederwaerds -kwam, zoo zag hy niets rond hem, als -slangen en diergelyke rondom hem zwieren, -daer op kwamen hem vliegende beiren -ter hulpe, die streeden en kampten -met die slangen, en zy kreegen die overhand, -zoo dat hy des te zekerder daer door -kwam. Als hy nu voorder nederwaerds gekomen -was, zoo zag hy eenen ouden gevleugelden -stier uyt een hol komen, die geheel -dul en al brullende op D. Faustus kwam -geloopen, en hy stiet zoo hart tegen zynen -stoel, dat Faustus en <i>Belzebub</i> omviel.</p> - -<p>D. Faustus viel van den stoel in ’t alderdiepste -der spelonke, en dat met groot geschrey, -zoo dat hy anders niet dagte, of -het was t’eenemael met hem gedaen, midsdien -hy ook zynen geest niet meer zien -konde. Doch zoo greep hem ten lesten in ’t -nedervallen een oude verrompelde simme, -die hem ophield en bevryde. Met dit kwam -in de helle eenen duysteren dikken nevel, -dat hy in langen tyd niet zien konde.</p> - -<p>Maer straks ontsloot haer eene wolke, -waer uyt twee groote draeken kwaemen die -eenen wagen voord trokken, waer op dat -de oude simme D. Faustus op zettede, en -een wyl daer naer volgde eene groote duysterheyd -dat D. Faustus de draeken, nog -den wagen zien konde, en voer daer-entusschen -al naer onder toe, en zoo haest -als deze stinkende duysterheyd verdwenen<span class="pagenum"><a name="Page_62" id="Page_62">[62]</a></span> -was, zoo zag hy zynen wagen wederom; -maer daer schooten zoo veel straelen -en bliksems dat D. Faustus daer door bevende -wierd; naer dit kwam Faustus op een -tempeestig water, en de draeken verzonken -daer in, maer hy wierd geen water gewaer, -maer wel groote hitte, en de baeren -en stroomen sloegen zoo op Faustus, dat -hy wagen en peirden te verliezen kwam, -en hy zonk voords dieper naer den grond -des waters toe, tot dat hy ten lesten in ’t -vallen in een hooge en spitse spelonke geraekte, -aen de welke hy hem vast hield, -en daer bleef hy by zitten als of hy half -dood geweest had, hy zag vast rondom -hem, maer hy konde niemand zien nogte -hooren, hy zag vast tot de spelonke inwaerds, -waer op hem een licht vertoonde, -en hy zag anders niet rondom hem als water. -D. Faustus dagt wat raed, nu ik van de -helsche geesten verlaeten ben, of ik my in -de spelonke, of in ’t water werpen moet, -of alhier verdrinken. Met dit zoo vertoont -hy hem daer op, en sprong alzoo in -een opzinnige vreeze, in de vuerige spelonke, -en sprak: Nu neemt gy, geesten, -myn welverdienden offer aen, die myne -ziele veroorzaekt heeft. Met dat hy hem -alzoo over dweirs daer in gesmeten had, -wierd’er zoo een schrikkelyk geklop en -gerugt gehoort, dat den berg en de steenrotse -kwam te scheuren en dat hy anders<span class="pagenum"><a name="Page_63" id="Page_63">[63]</a></span> -niet wist of daer wierd met grof geschut -geschoten. Als hy nu op den grond kwam -zoo zag hy in ’t vuer veel staetelyke luyden, -als keyzers, koningen, vorsten en -heeren, ook veel geharnaste krygs-luyden. -By het vuer vloeyde een koel water, waer -van zommige dronken, hun laefden en baden: -Zommige liepen door de groote koude -in ’t vuer, om hun aldaer te verwarmen. -D. Faustus trad in ’t vuer en hy wilde eene -ziele der verdoemde met de hand grypen, -en als hy meynde dat hy eene met de hand -had, zoo verdween zy hem. Maer hy konde -door de hitte daer niet langer blyven, -en alzoo hy omzag, kwam zyn <i>Belzebub</i> -met de zael wederom: en hy zat daer op, -en voer alzoo wederom naer de hoogte, -want Faustus konde in den donder, onweder, -nevel, solfer, rook, vuer, hitte en -koude niet langer gedueren, bezonderlyk -toen hy had gezien het bevende geschrey, -het gehuyl, jammeren en de pyne der verdoemde, -enz. Alzoo D. Faustus eenen langen -tyd van huys geweest had, en zynen -knegt die wel wist dat hy uyt was om de -helle te zien, vreezende dat hy wat meer -gezien zoude hebben, als hem lief zoude -zyn en eeuwig uytblyven mogt, zoo kwam -Faustus in den middernagt wederom t’huys; -en mids hy een wyltyds in de zael geslaepen -had, zoo smyt hy hem slaepende in -zyn bedde, en als het nagt begon te worden;<span class="pagenum"><a name="Page_64" id="Page_64">[64]</a></span> -Faustus ontwaekte, zoo was hy in -meyninge, dan of hy in eenen duysteren -toren gezeten had, want hem dagt dat hy -al dien tyd anders niet van de helle gezien -had, als ’t gene dat vuer van hem gegeven -had; en alzoo Faustus in ’t bedde lag; zoo -wierd hy op de helle denkende, als nu dogt -hem gewis, dat hy daer in geweest was, -en dat hy de helle gezien had. Als nu twyffelde -hy wederom daer aen, en liet hem -voorstaen, dat hem den duyvel maer een -guychelspel voor zyn oogen gemaekt had -gelyk zulks waer was. Want hy had de -helle nog niet regt gezien, anders zoud hy -daer in niet begeird hebben te wezen, ofte -daer naer getragt hebben, hoe dat hy al zulke -jammer, ellende en pyne ontgaen mogt.</p> - -<p><i>PS.</i> Deze Historie of geschiedenisse, -heeft D. Faustus zelf geschreven, de zelve -maer in eene verblindinge gezien te hebben: -want men heeft deze Historie naer -zyne dood met zyn eygen hand beschreven -gevonden in eenen Boek, waer in hy -meer van zyne konsten beschreven had.</p> - -<h3><i>Hoe dat D. Faustus in de sterren des -Hemels opwaerds gevaeren is</i>.</h3> - -<p><i>NB.</i> Deze Historie heeft men ook met -zyn eygen hand beschreven gevonden, die -hy een van zyne goede vrienden, Joanni -Victorie Medico, tot Leypsig toegeschreven -heeft, waer van den inhoud is, als -volgt:</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_65" id="Page_65">[65]</a></span></p> - -<p>Bezonderen lieven Heer en Broeder, -’t is my nog zeer wel indagtig en ook -U-L. alzoo ik niet en twyffele, hoe dat wy -te samen in onze jongheyd met malkanderen -te Wurtenberg gestudeert hebben, -en dat gy eerst groote neirstigheyd gedaen -hebt, de voorzeyde konsten wel te leeren, -gelyk ik ook bekenne, dat gy eenen goeden -Physicus zyt, waer in dat ik u geheel -ongelyk was, en gelyk gy wel weet dat ik -in de theologie studeerde, dan daer naer -ben ik u in de voorzeyde konst gelyk -geworden, zoo gy my ook deze zaeken -half om een onderrigting en om goeden -raed gevraegd hebt. En midsdien ik U-L. -zulks hebbe gepresenteert en niet hebbe -geweygert, gelyk gy zelf in uw schryven -met eene dankzegginge getuygd, zoo ben -ik ook daer nog toebereyd, gelyk gy altyd -met’er daed ook zulks bevinden zult. Zoo -veel den rom en den lof aengaet, die gy -my toeschryft daer voor ik u hoogelyk bedanke, -als namentlyk dat mynen Almanach -zoo vermaerd is, dat niet alleen gemeyne -persoonen, maer ook vorsten, graeven, -en heeren sterk naer myne Prognosticatien -vraegen midsdien al ’t gene ik geschreven -heb, waeragtig over een stemde. Gy vermaend -ook biddens gewys in uw geschrift -van myn opvaer, en van het gesternte gelyk -gy schryft daer van gehoort te hebben, -dat ik u daer af een onderrigtinge zoude<span class="pagenum"><a name="Page_66" id="Page_66">[66]</a></span> -doen, te weten: of zulks alzoo zy of niet, -mids u zulks geheel onmogelyk dunkt, en -of het alzoo nogtans geschied is. En gy -schryft ook daer by dat zulks door tooverye, -of door den duyvel moet toegaen. -Maer het zy hoe het wilt, nogtans zoo is -’t geschied, dat ik op eenen tyd niet konde -slaepen, en daer by op mynen Almanach -dogt, hoe dat het firmament des Hemels -mogt gesteld en geschaepen wezen, -en dat zulks de menschen konden begrypen -hoe wel dat zy daer noyt zichtbaerlyk geweest -zyn, maer zulks alleen uyt de boeken -en opinien doorgrond hadden. Ziet -zoo hoorde ik eenen ongehoorden stormwind, -en eene groote ruyssinge van winden -op myn huys aenkomen, dat daer door alle -myne deuren waer door ik niet weynig verschrikt -was, zoo hoorde ik eene brullende -stemme, de welke zeyde: Staet op, gy -zult uwen hert-lust hebben, en alles wat -gy voord begeird. Daer op zeyde ik: zoo -verre als ik zien mogt ’t gene daer ik op -hebbe liggen denken zoo zoude ik mede -trekken, want zulks myn hoogste begeirte -is? daer op antwoorde hy wederom: ziet -dan te vensteren uyt, zoo zult gy den wagen -zien, ’t welke ik dede, en ik zag eenen -wagen met twee draeken komen, nederwaerds -gevlogen die met helsche vlammen -te aenzien waeren: en gelyk toen ter tyd -een klaer maeneschyn was, zoo aenzag<span class="pagenum"><a name="Page_67" id="Page_67">[67]</a></span> -ik ook myn peirden en wagen. Deze draeken -hadden zwarte en roodagtige vleugels -met witte sprinkelingen, den rugge was -ook alzoo, den buyk, hals en het hoofd -waeren groenagtig, wit en geel gespikkeld: -wy moeten voords. Ik zeyde: ik zal u volgen, -mids conditie dat ik naer alle omstandigheyd -vraegen mag. Ja, antwoorde de -stem, zulks word u toegelaeten; daer op -ging ik in myne venster staen en sprong in -myne carosse, en voer alzoo van daer.</p> - -<p>De vliegende draeken voerde my ras -voord; de carosse had ook vier raders, zy -rolde al of wy op ’t land reeden, en hoe -hooger dat ik kwam hoe duysterder de weireld -was, zoo dat my anders niet dogte dan -dat ik uyt een klaere zonneschyn in eene -duystere locht voer, en ik zag alzoo van -den Hemel af in de weireld. In al zulk -reyzen, ruste mynen geest en dienaer daer -nevens, en zat met my op den wagen. Ik -zeyde tot hem: Lieven Mephostophiles -waer trek ik nu henen? Bekommerd u daer -niet in (zeyde hy) en wy voerden alzoo -hooger op. Nu wil ik gaen verhaelen wat -ik gezien hebbe; want ik voerde ’s dynsdags -uyt, en ik kwam den anderen dynsdag -weder t’huys, al welken tyd ik ook niet -sliep nog geenen vaek had, en ik voer geheel -onzigbaer. Als ’t nu ’s morgens klaer -dag was, sprak ik tot mynen geest Mephostophiles: -Vriend, hoe verre zyn wy gevaeren?<span class="pagenum"><a name="Page_68" id="Page_68">[68]</a></span> -gy weet doch zulks wel; want ik -wel begrypen kan, dat ik dezen nagt tamelyk -verre gevaeren ben. En zoo lange als -ik uyt was zoo had ik nog dorst, nog honger, -Mephostophiles zeyde Fauste, gelooft -my dat gy tot nu maer 47 mylen in de -hoogte gevaeren zyt. Daer naer zag ik nederwaerds -als het dag was, en zag vele -koningryken, vorstendommen en wateren, -zoo dat ik de gansche weireld genoegzaem -zien kon, in deze hoogde zeyde ik -tot mynen dienaer: Wyst en bedied my -nu, hoe dit en dat land mag genoemt worden? -het welk hy dede, en sprak: Ziet -op de slinker zyde, daer ziet gy Hongariën, -dat is Pruyssen, daer ziet gy Polen, -Denemerken, Duydsland, Italiën en morgen -zult gy Asia en Africa zien. Waer in -Persiën, Tartaren, Indiën en Arabiën, -en mids den wind ons nu van agter komt, -zoo zien wy Pomeren, Rusland, Hongariën -en Oostenryk. Den derden dag zag -ik groot en kleyn Turkyen, Persiën en -Africa, ik zag Constantinopelen voor my, -en in de Persische en Constantinopelentsche -zee zag ik veele schepen en veelderleye -krygs-rustingen herwaerds en derwaerds -zwieren, maer Constantinopelen -dogt my zoo kleyn te wezen in ’t aenzien -al of’er maer dry huyzen geweest hadden, -en de menschen schenen my maer gelyk -eenen kop groot. Ik reysde in Julius uyt,<span class="pagenum"><a name="Page_69" id="Page_69">[69]</a></span> -zoo dat het zeer warm weder was, ik smeet -myn gezigt nu herwaerds en derwaerds, -dan naer den oosten, dan naer den westen, -en dan naer den zuyden en noorden. Als -het nu in eenige plaetse regende was, in -eene andere donderde, zoo hagelde het op -een ander, en nog op eene andere was het -schoon weder. Dus ik zag alle dingen die -in de weireld te zien waeren. Als ik nu -acht dagen in de hoogte geweest had, zoo -zag ik opwaerds van verre dat den Hemel -zoo snel omdraeyde, al of zy in duyzend -stukken springen zoude, en geborsten -hebben. Daer toe was den Hemel zoo -klaer, dat ik niet omhoog zien konde, -en het was ook zoo heet, dat wanneer -mynen dienaer my geenen wind gemaekt -hadde, ik hadde moeten verbranden; de -wolken die wy van op de weireld zien, -die zyn zoo digt en dik als eene steen-rotse, -en klaer als een kristael, en den -regen die daer uyt komt, is zoo klaer, -tot dat dien op de aerde valt, dat men zig -zelven daer in kan zien. Voords zoo bewegen -hun de wolken des Hemels met -zulk geweld datze altyd dryven van den -oosten tot in den westen, neemt het gesternte, -de zonne en maene met hem, gelyk -wy zien dat zy van den opgang loopen, -en my dogt dat de zonne by ons niet grooter -was als den bom van eene tonne, maer -zy was grooter dan de geheele weireld,<span class="pagenum"><a name="Page_70" id="Page_70">[70]</a></span> -want ik konde van geen eynde zien, en de -maene moet by nagt, als de zonne onder -is, haer licht van haer ontfangen, daerom -schynt zy ook by nagt zoo klaer, gelyk -’t dan aen den Hemel klaer is, en ook van -gelyke by nagt den dag aen den Hemel en -op de aerde duysteren nagt is. En ik zag -aldus meer als ik begeirde; een van de sterren -was grooter als de geheele weireld. Een -Planeet zoo groot als de weireld, en waer -de locht was, daer waeren ook de geesten -onder den Hemel. In ’t nederdaelen zag ik -nederwaerds in de weireld, de zelve was -gelyk den doyer van een ey, en my dogt -dat zy geen spaen lang was, en het water -was twee-mael breeder aen te zien. Ik -kwam den achtsten dag, des nagts, wederom -t’huys, ik sliep dry dagen en dry -nagten lang, en ik stelde alle myne Almanaken -en Prognosticatien daer naer. Dit -hebbe ik op uwe begeirte niet willen verzwygen, -en beziet alzoo uwe boeken, of -’t gene dat ik gezien heb, daer mede niet -over-een-komt.</p> - -<h3><i>De derde reyze van D. Faustus, in zommige -koningryken, vorstendommen en ook -in de voornaemste landen en steden.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus nam in zyn 16ᵈᵉ jaer -eene pelgrimagie voor, tot welken -eynde hy zynen geest Mephostophiles tot -eenen leydsman begeirde. Waerom Mephostophiles -hem in een peird veranderde,<span class="pagenum"><a name="Page_71" id="Page_71">[71]</a></span> -doch hy had vleugelen gelyk een dromedarius, -en voer alzoo waer ’t Faustus -beliefde. D. Faustus doorreysde en doorwandelde -menige vorstendommen als door -Duydsland, Oostenryk, Bohemen, Silesien, -Frankenland, Zwaben, Beyeren, -Lyfland, Pruyssen, Moscovien, Vriesland, -Holland, Zeeland, Braband, Vlaenderen, -Vrankryk, Spagnien, Portugael, -Italiën, Polen, Hongariën en van daer -wederom in ’t land van Dueringen. Hy was -25 dagen uyt, in de welke hy niet veel zag -waer toe hy lust hadde; waerom hy wederom -keerde; en kwam te Trier, om dat hy -zin kreeg de stad te bezien, om datze zoo -oud gebouwd is, alwaer hy nogtans niets -bezonders zag, als een paleys, dat wonderlyk -gebouwen en welke van baksteen -gemetst was, en zoo sterk dat’er voor geen -vyand te vreezen is.</p> - -<p>Daer naer zag hy de kerke, waer in dat -S. Simon en den Bisschop Popo begraven -lagen, de welke van ongeloovelyke groote -steenen met yzer t’samen gevoegt en gemaekt -was; daer naer keerde hy nae Parys, -alwaer hem de studie en hooge scholen -zeer wel behaegden. Alle die steden en landen, -die Faustus in zyn zin kreeg, die -doorwandelde hy, als ook Mentz, alwaer -de riviere de Meyn in den Rhyn loopt, -maer hy bleef daer niet lang, en hy kwam -in de stad Napels, in de welke hy veele<span class="pagenum"><a name="Page_72" id="Page_72">[72]</a></span> -kloosters en kerken vond, die zeer hoog -waeren en zeer schoone huyzen daer in, -dat hem zeer verwonderde; daer was ook -een schoon kasteel, dat nieuw getimmert -was, ’t welk boven alle de andere van Italiën -het schoonste was, het was zoo groot, -zoo dik van muer, met zoo veel torens en -kamers verciert dat te verwonderen was; -daer by ligt ook eenen berg Vestinus genoemd, -die vol wyngaerden, olyf-boomen -en andere fruyt-boomen beplant was. Daer -naer kwam hem Venetien in den zin: hy -was zeer verwondert, dat die stad alzoo -rondom in de zee lag, en zoo overvloedig -met alderleye koopmanschappen en met -menschelyken nooddruft voorzien was; hy -was inzonderheyd zeer verwonderd, dat in -zulke stad daer niet waste, al zulken overvloed -van alle dingen te koop was. Ook -zag hy op de hooge huyzen een schoon -godshuys, met haere hooge torens, die al -te samen zoo vast in zulken wateragtigen -grond gestigt waeren. Ook kwam hy in Italiën, -in de stad Padua, om aldaer de hooge -schole te bezigtigen; de stad heeft dry dobbel -vesten en gragten met omloopende wateren, -daer is ook een kasteel in, en daer -zyn vele timmeragien. Onder andere ook -een domkerke, en een allerschoonste stadhuys. -Daer is ook een kerke, die S. Antonius -genoemd word, welk zoo schoon is, -als’er in geheel Italiën wezen kan. Voords<span class="pagenum"><a name="Page_73" id="Page_73">[73]</a></span> -zoo kwam hy te Roomen, daer ligt ook -de riviere den Tyber, die dweirs door de -stad loopt, en op d’eene zyde der zelve -begrypt de stad Zeven-Bergen in zig: zy -heeft elf poorten, den berg Vaticanum, -waer S. Pieters kerk is, daer by ligt het -paleys van den Paus, die zeer cierlyk met -een speelhof rondom bezet is, waer by is -de kerke Latranen waer in alderlye heyligdom -te zien is, en deze word de apostolische -kerk genoemd, ’t welk ook voorwaer -een van de alderberoemste kerken des -gandsche wereld is. Nog zag hy vele heydensche -verworpen tempels, enz., ’t welk -al te samen te lang waer om te verhaelen, -zoo dat D. Faustus zynen vollen lust zag: -Hy kwam onzigtbaer voor het paleys des -Paus, daer zag hy veel dienaers en hovelingen, -’t was hem wonder aen te zien, hoe -den Paus met zoo groote eerbaerheyd geviert -wierd, waer over hy tot zynen geest -zeyde: Och, waerom heeft my den duyvel -ook tot geenen Paus gemaekt? D. Faustus -zag ook aldaer zyns gelyke. En mids hy -veel van Roomen gehoord had, zoo is hy -door zyne tooverye dry dagen en dry nagten -in ’s Paus paleys onzigtbaer gebleven. -En geduerende al dezen tyd niet geeten -nog gedronken. Hy stond alzoo voor den -Paus onzigtbaer. Het gebeurde op eenen -tyd als den Paus eten wilde, dat hy een<span class="pagenum"><a name="Page_74" id="Page_74">[74]</a></span> -Kruys voor hem maekte, en zoo dikwils -als dat geschiede zoo bezag hem D. Faustus -in ’t aenzigt; hy kwam eens te lachen, -dat men hem in de geheele kamer konde -hooren, zomtyds weende hy, en niemand -wist wat dat het wezen mogte. Den Paus -maekte zyn volk wys, dat het eene verdoemde -ziele was, die om eenen Aflaet -bad, waer over dat hun ook den Paus eene -boete opleyde. D. Faustus lachte daerom, -en deze verblindinge behaegde hem zeer -wel. Maer als nu de leste geregten op de -tafel kwamen, en D. Faustus grooten honger -had, zoo stak hy zyn handen uyt, terstond -vloogen hem de geregten en de schotelen -in zyn hand: en hy verdween alzoo daer -mede met zynen geest op eenen berg, die -<i>Capitolium</i> genoemd was, daer hy die spyze -met lust at. Hy zond ook zynen geest terug, -om dat hy hem den besten wyn van -des Paus tafel zoude haelen, daer by ook -de zilvere bekers en schaelen. Toen nu -den Paus alles gezien had wat hem gerooft -was zoo heeft hy al de klokken den geheelen -nagt laeten luyden, ook missen en gebeden -voor de verstorvene zielen laeten -doen. Maer D. Faustus was wel gezegend -met den Paus spyze en drank. Men heeft -ook het zilverwerk naer zyne dood by hem -gevonden. Als het nu middernagt was en -Faustus hem wel zat gedronken had, zoo -is hy wederom met zynen geest door de<span class="pagenum"><a name="Page_75" id="Page_75">[75]</a></span> -logt gevlogen, en tot Milanen in Italiën -gekomen, ’t welk hem een gezonde wooning -dogt te wezen: Want daer is geene -groote hitte. Ook is daer schoon versch -water, en 7 staende vyvers. Daer zyn ook -veele schoone tempels, en veele schoone -gebouwde koninglyke huyzen. Hy had ook -groot behaegen in het geweldig kasteel, -en in het gasthuys van O. L. Vrouwe. Hy -bezag ook Florencien, en hy verwonderde -hem over alle die schoone gebouwen, over -den schoonen boomgaerd van <i>S. Maria</i>: -Ook over de kerke die in ’t kasteel lag, die -met schoone omgangen bekleed was en over -eenen marmer-steenen toren, over de poorte -waer door men ingaet, waer in dat de -historien des Ouds en Nieuw Testament -in ’t koper gegraveert staen. En al het land -daer rondom draegt goeden wyn, daer woonen -ook konstige luyden, en daer geschied -veel koophandel. Van daer voer hy nae -Lions in Vrankryk dat tusschen twee bergen -ligt, en met twee rivieren begaefd is, -waer in ook eenen tempel is van groote -weirde. Van Lions kwam hy op Keulen, -daer in is een kanoniksdye, ’t welk men de -hooge kononiksdye noemt alwaer de dry -Koningen (die de Sterre Christi gezien -hebben) begraven liggen. Als D. Faustus -zulks zag, zeyde hy: O gy goede mannen, -hoe zyt gy hier gekomen, daer gy behoorde -in Palestinen nae Bethlehem gereyst te<span class="pagenum"><a name="Page_76" id="Page_76">[76]</a></span> -hebben? of zyt gy naer U-L. dood in de -zee geworpen geweest, en tot Keulen aen -den Rhyn aengekomen, opgehaeld en begraven -geweest? Aldaer is ook S. Ursula -met 11,000 maegden. In zonderheyd beviel -hem de schoonheyd der vrouwen. Niet -verre van daer ligt de stad Aken, de welke -eenen stoel des keyzers is, daer is eenen -geheelen marmer-steenen tempel, die Carolus -Magnus daer heeft laeten bouwen, -op dat alle zyne naerkomers de kroone aldaer -zouden ontfangen. Van daer kwam hy -in Savoyen tot Geneven, om die stad te -bezien, zy ligt naby Zwitzerland, daer -wast ook goeden wyn en daer is eenen Bisschop. -Hy kwam ook tot Strasbourg, D. -Faustus kwam te weten, waerom datze zoo -genoemd word, namendlyk door de menigte -van wegen en straeten waer door zy den -naem heeft: aldaer is ook een Bisdom.</p> - -<p>Van daer kwam hy tot Bazel in Zwitzerland, -daer den Rhyn dweirs door de -stad loopt. Alzoo hy van zynen geest gehoort -had zoo zoude de stad haeren naem -van een Basiliscus gekregen hebben, die -daer gewoont heeft. De mueren zyn van -tichel-steenen gebouwd, en met diepe vesten -vercierd. Daer is ook veel vrugtbaer -land, alwaer vele oude rivieren gezien -worden; daer is een Universiteyt, hy vond -daer niet eene schoone kerke, dan alleen -het Carthuyzers-klooster. Van daer kwam<span class="pagenum"><a name="Page_77" id="Page_77">[77]</a></span> -hy tot Constance, daer is eene schoone -brugge over den Rhyn: deze zee (zeyde -den geest) is twee duyzend schreden lang -en vyftien honderd schreden breed, deze -stad heeft van Constantino den naem gekregen, -zeyde den geest.</p> - -<p>Van Constance kwam hy tot Ulm, door -deze stad gaet eene riviere, de welke Blauw -genoemd is, zy heeft eene schoone prochie-kerke, -S. Maria genoemd, die in ’t -jaer 1377 is begonnen gebouwd te worden, -waer in dat 52 Autaeren zyn, waer ook is -een uytnemende schoon Sacrament huys. -Als nu D. Faustus van Ulm weder keeren -zoude en voorder wilde, zoo zeyde zynen -geest: Mynheer, ziet toch die stad eens -aen, zy heeft dry graefschappen met redelyk -geld gekogt en al haere privilegien daer -by. Als hy nu in de hoogte kwam, zag hy -van verre vele landschappen en steden, onder -andere een sterk kasteel, daer belangde -hy, ’t was Wurtsborg, die bisschoppelyke -stad in ’t land van Franken, daer de -riviere de Meyn loopt, daer wast goeden -wyn en alderlye koorn in overvloed. In -deze stad zyn vele orders, als Minnebroeders, -Benedictinen, Stephanisten, Carthuyzers -en duydsche orders, daer zyn 3 -Carthuyzer-kerken, zonder de bisschoppelyke -kanoniksdye, 4 biddende orders, -het Lieve Vrouwen-klooster, het Gasthuys -welk aen de poorte eene wonderlyke<span class="pagenum"><a name="Page_78" id="Page_78">[78]</a></span> -timmeragie heeft. Als D. Faustus de stad -overal bezien had, zoo is hy tot Neurenburg -gekomen. Toen zeyde hem den geest -onderwege: Faustus, gy zult weten dat -Neurenburg haeren naem heeft gekregen -van Claudius Tyberius Neron, het keyzers -teeken hangt in S. Laurents-kerke, Schaldie -ligt daer begraeven in de zelve kerke; tot -S. Laurents hangt den mantel, het zweird, -den scepter, den appel en de kroone van -Carolus Magnus. Daer is ook eene schoone -vergulde fonteyne die op de merkt staet, -in de welke men zegt bewaert te worden -de lancie die Longinus Christus in de zyde -stak, en ook een stuk van ’t H. Kruys. Deze -stad heeft 528 straeten, 4 groote uer-wyzers, -8 poorten, 11 steene bruggen, 12 -bergen, 10 merkten, 13 bad-stoven, 10 -kerken waer in men predikt. In de stad zyn -68 water-molens, 2 groote ring-mueren en -diepe gragten, 180 torens, 4 blokhuyzen, -10 apothekers, 68 wagters, 10 doctoren in -de regten en 14 in de medecynen. En alzoo -hy des morgens vroeg van Neurenburg na -Augsburg kwam, zoo vraegde hy zynen -geest, waer van Augsburg zynen naem gekregen -had? hier op zeyde den geest Augsburg -heeft verscheyde naemen gehad: want -toen zy eerstmael gefondeert was, wierd -zy Vindelica genoemt, en daer naer Zizoria, -dan Yzenberg, en ten laesten van Augusto -Octavio is zy Augusta genoemt, en<span class="pagenum"><a name="Page_79" id="Page_79">[79]</a></span> -mids Faustus die te vooren had gezien, -zoo is hy die voorby gevaeren, en is alzoo -tot Regensburg gekomen, mids dat Faustus -die ook voorby wilde vaeren, zoo zeyde -zynen geest: mynheer Faustus, men -heeft deze stad 7 naemen gegeven, als -namentlyk Regensburg, zoo zy nog genoemt -word, anders wordze Tyberia, -Quadrata, Hosolis, Reginopolis en Ratisbona -genoemt. Deze stad is zeer sterk bebouwd: -de riviere Donauw loopt daer digt -by, in de welke wel 60 rivieren vallen, die -zeer schipryk zyn. In ’t jaer 1115 is’er eene -konstige brugge gemaekt, desgelyks ook -eene kerke, daer men van roemen kan. -Maer D. Faustus is straks voordgevaeren, -dan heeft hy aldaer een diefstuk bedreven, -en eenen weird zynen kelder bezogt, en -daer naer is hy terug gekeerd en in Munich -in Beyerland gekomen. Deze stad is schoon -om te zien, met breede straeten en groote -huyzen. Van daer is hy gekomen te Saltsburg, -’t welk eene bisschoppelyke stad is: -zy heeft eene schoon omliggende landauwe, -als beemden, bosschen en vyvers.</p> - -<p>Van Saltsburg is hy tot Weenen in Oostenryk -gekomen: want hy zag de stad van -verre, en gelyk hem zynen geest berigte, -zoo en zoud’er geen ander stad gevonden -konnen worden; zy had haeren naem van -eenen landvoogd Flavio Josepho gekregen: -deze stad heeft groote wyde gragten,<span class="pagenum"><a name="Page_80" id="Page_80">[80]</a></span> -de huyzen zyn meest al geschilderd, en -boven de keyzerlyke wooninge, is’er eene -hooge schole. Daer worden in ’t afsnyden -des wyns 1200 peirden gebruykt, voords -heeft ook deze stad wyde en diepe kelders, -en de straeten met harde steenen gekassyd. -Van Weenen reysde hy voords in -de hoogde, en hy zag eene stad dat was -Prag, de hoofdstad van Bohemen zy is -groot en in dry deelen gedeyld; namentlyk -oud Prag, nieuw Prag en kleyn Prag: -maer zy begrypen in haer de slinker zyde, -en den berg, alwaer het koninglyk hof is, -ook S. Vyt, de kanoniksdye. Oud Prag -ligt op eenen effen grond, met groote en -diepe vesten verciert, uyt deze komt men -in de kleyne stad Prag. De nieuwe stad is -van de oude met eenen diepen gragt afgescheyden -en met sterke mueren gemaekt, -alwaer het collegie van de hooge schole is. -D. Faustus trok in den middernagt op, -ziende een ander stad, en als hy ’t nauw bezag, -zoo was het Craconie de hoofdstad -van Polen, daer eene schoone hooge schole -is, en zy heeft van eenen hertog van Polen -genoemt Craco haeren naem gekregen. -Deze stad heeft groote hooge vesten, zy -heeft poorten, en vele schoone gods huyzen: -het land rondom heeft hooge steen-klippen -en bergen op de welke D. Faustus -hem heeft laeten nederzinken van waer hy -nederwaerds is gekomen om in de stad te<span class="pagenum"><a name="Page_81" id="Page_81">[81]</a></span> -zien, zoo dat hy daer niet in is geweest, maer -heeft-ze onzigtbaer rondom gevaeren. En -als hy boven op dezen berg eenige dagen -gerust had, zoo begaf hy hem wederom -op de reyze nae den oosten, en zeyde nog -in vele koningryken, steden en landschappen -te gaen: en wandelde over zee, duerde -zommige dagen, en kwam alzoo in Thraciën -in Griekenland tot Constantinopelen -’t welk den turk nu Tenkros noemt daer -den turkschen keyzer zyn hof houd. En -hem weder voeren veel avontueren, waer -van hier zommige volgen zullen. Constantinopelen -heeft zynen naem van den grooten -keyzer Constantino: Deze stad heeft -vele torens en is met vele heerlyke timmeragien -verciert, zoo dat men de zelve wel -nieuw Roomen mag noemen, nevens welke -stad de zee gelegen is. Zy heeft 2 poorten -en 3 koninglyke huyzen. D. Faustus -bezag eenige dagen den turkschen keyzers -magt, zyn geweld, zyne pragt en zyne -hofhoudinge. Op eenen avond als den turkschen -keyzer bezig was met eten, maekte -hem D. Faustus een guychelspel, want in -de groote zaele zag men groote vuerstroomen, -zoo dat een igelyk toeliep, om het -vuer te blusschen en terstond daer naer begon -het te donderen en te bliksemen. Hy -betooverde ook den turkschen keyzer zoo -zeer, dat hy niet opstaen, nog weg-gedraegen<span class="pagenum"><a name="Page_82" id="Page_82">[82]</a></span> -konde worden. Met dit zoo wierd -het in de zaele zoo klaer als of de zonne daer -in geschenen had. En D. Faustus trad voor -den keyzer in een pauzelyk habyt, en -sprak: zyt gegroet, heer keyzer, gy die -zoo weirdig zyt, dat ik uwen Mahomet, -voor u alhier verschyne? Dit gezeyd hebbende, -zoo verdween hy. Den keyzer viel -naer dezen neder op zyn kniën, en riep -zynen Mahomet aen, lofde en prysde hem, -dat hy hem zoo had vernederd voor hem -te verschynen. Des anderdags ’s morgens, -voer D. Faustus in ’t kasteel des keyzers, -alwaer zyne wyven waeren, waer in niemand -dorst komen, dan gelubde dienaers -die op deze vrouwen agt namen. Dit kasteel -betooverde hy met zulken dikken nevel, -dat men daer niet zien konde. D. Faustus -en zynen geest veranderde hun ook in -de gedaente van den propheet Mahomet, -en hy bleef zes dagen in dit kasteel, en -den nevel duerde ook zes dagen, en den -turk belaste zyn volk datze dezen tyd alderlye -kerkelyke ceremonien gebruyken -zoude. D. Faustus at, dronk en had goeden -moed en alderleyen wellust. En naer -dat hy dit alles had volbragt, vloog hy in -zyn pauzelyk habyt in de hoogte, dat het -al de weireld zien konde. Als nu D. Faustus -wederom weg was, en den nevel gedaen -was, heeft hem den turk in ’t hof -laeten vinden, en zyne vrouwen tot hem<span class="pagenum"><a name="Page_83" id="Page_83">[83]</a></span> -geroepen, en vraegde wat dat ’t geweest -had? dat het kasteel zoo lang met eenen -nevel bedekt was? zy verklaerden hem, -dat het den god Mahomet was, en hoe dat -hy by nagt die en die tot hem geroepen -had, de zelve beslaepen en gezeyd had, -dat uyt zyn zaed groote volkeren, en vele -strydbaere helden spruyten zoude.</p> - -<p>D. Faustus keerde hem nae den noorden, -in de hoofdstad Alkayr, die voortyds -Memphis of Chayrum plagt genoemt te -worden, in de welke den Egyptischen -soudaen zyn hof houd, daer verdeyld hem -den grooten stroom van de geheele weireld, -als de zonne in den Krift gaet, besproeyt -ende overloopt het gansch land -van Egypten, daer naer keert hy weder -naer den oosten en den westen, alwaer het -niet regent, in de stad Offen, welke is -geweest de koninglyke stad van Hongariën, -dat is een vrugtbaere stad; daer is -een water, als men daer yzer in werpt word -het koper, en daer zyn zommige plaetsen -daer goud, zilver en alderlye metaelen -gevonden worden: deze stad noemen de -Hongersche Staxis, ’t welk in ’t duytsch -Offen te zeggen is, ’t is een groote sterkte, -met een geweldig kasteel vercierd. Van -daer kwam hy op Meydenburg, en op Lubeck -in Saxen. Meydenburg is eenen bisschoppelyken -stoel, aldaer zynde een van -die zes kruyken, daer <i>Christus</i> van water<span class="pagenum"><a name="Page_84" id="Page_84">[84]</a></span> -wyn maekte. Lubeck is ook een bisdom in -Saxen. Van daer kwam hy tot Erfurt, daer -eene Universiteyt is, van Erfurt wederom -tot Wurtenberg, een jaer en half uyt geweest -hebbende.</p> - -<h3><i>Van het Paradys.</i></h3> - -<p>Als nu D. Faustus in Egypten was, -daer hy de stad Alkayr bezag, en in -de hoogte over vele landen en koningryken -reysde, als Engeland, Spagnien, Vrankryk, -Denemerken, Polen, Zweden, Indiën, -Africa, Persiën, enz. Is hy ook in -Moorenland gekomen alwaer hy altyd op -hooge bergen, steen-klippen en eylanden -geland en gerust heeft, hy was ook van -zin Britagnien te bezien daer vele stroomen -en warme fonteynen zyn, ook de Orchades -eylanden der groote zee, die agter -Britagnien liggen, die 23 in ’t getal zyn, -waer van 10 woest liggen en 13 bewoont -worden. Cankasis tusschen Indiën en Seythim, -is het hoogste eyland met klippen -en tuynen waer van dat D. Faustus vele -landen en verre over de zee gezien heeft, -aldaer zyn zoo vele peperboomen als by -ons genever-boomen. Candiën een eyland, -ligt in ’t midden der Candische zee, onder -Griekenland; van daer komt de Malvezyn, -dit eyland is vol geyten, en daer genereren -geene schaedelyke dieren, nogte slangen, -wolven, vossen: dan alleen groote en -fenynige spinnen. Deze en andere eylanden<span class="pagenum"><a name="Page_85" id="Page_85">[85]</a></span> -meer, welke hem zynen geest Mephostophiles -verhaelde en gewezen heeft, heeft -hy al te samen bezien. En dat ik op myn -propost kome, is dit de oorzaeke geweest -dat D. Faustus hem op zulke hoogte begeven -heeft, niet om dat hy daer eenig -deel der zee en landschappen overzien -heeft. Maer hy meynde mids dat’er zommige -hooge eylanden met haere duynen -zoo hoog zyn, dat hy eyndelyk het Paradys -zoude te zien komen, want hy had zynen -geest daerom niet aengesproken nog -niet durven aenspreken, bezonderlyk in ’t -eyland van Canasis, ’t welk met zyne hoogte -en met zyne duynen al de andere te boven -gaet, hy meynde dat hem niet zoude ontbreken, -of hy zoude van daer het Paradys -gezien hebben. Op deze duynen, kan men -klaerlyk Indiën en Scyriën zien, en naer -het oosten toe, zag hy van de hoogte in -de zuyd-linie eene klaerte, gelyk als een -klaere zonne, en eenen vuer-stroom als -eenen rook opgaen van de aerde tot in den -Hemel: Hy zag ook in ’t dal en op ’t land -vier groote wateren uyt de aerde springen, -het een naer Indiën toe, het ander naer -Egypten, het derde naer Armeniën en het -vierde loopt ook derwaerds. En van ’t gene -dat hy gezien had, zoude hy geirn den oorsprong -geweten hebben, waerom hy voornam -zynen geest daer naer te vraegen, gelyk -hy dede, doch met groote verschriktheyd,<span class="pagenum"><a name="Page_86" id="Page_86">[86]</a></span> -en vraegde alzoo zynen geest wat -zulks was geweest? den geest gaf hem -goede antwoorde, en zeyde: het was ’t Paradys, -dat naer het oosten toe lag, ’t welk -eenen hof is die God daer geplant heeft met -alle lustige dingen. Deze vuerige stroomen -waeren de mueren, waer mede den lusthof -omringeld is en bewaerd word, maer daer, -zeyde hy: ziet gy een klaer licht, dat is het -vuerig zweird, waer mede den Engel dit hof -bewaerd, en ’t is nog zoo verre van hier, -als gy alreede met my gereysd hebt; gy hebt -zulks in de hoogte beter konnen zien, -maer gy hebt’er niet opgelet. Het water dat -hun in vieren deylde, dat zyn de wateren -van de fonteyne die te midden in ’t Paradys -staen, en daer uyt springen de Ganges -of Fyson, Githon, Nilus, Typris en Euphrates, -en nu ziet gy dat hy onder Libra -en Aries ligt en tot aen den Hemel reykt. -En op deze vuerige mueren is den engel -Cherubin met den vlammenden zweirde, -om alle deze dingen te bewaeren. Maer gy -nog ik, nog geen mensch kan daer komen.</p> - -<h3><i>Van de Sterren.</i></h3> - -<p>Daer was eenen hoog-beroemden Doctor -N. V. W. tot Halverstad, die D. -Faustus te gast bad, en aleer de maeltyd -gereed was, zag hy een wyl te venster uyt -nae den Hemel, den welken toen ter tyd -(gelyk het in den herfst was) vol sterren -stond. Dezen voorzeyden Doctor was<span class="pagenum"><a name="Page_87" id="Page_87">[87]</a></span> -eenen Medicus en Astrologus. En mids hy -D. Faustus inzonderheyd daerom te gast -gebeden had om dat hy van den loop der -sterren ied bezonders zoude mogen leeren, -zoo zeyde hy hem, ziende nae den Hemel -toe, en zommige sterren ziende nederwaerds -vallen, vraegde hy aen D. Faustus, -hoe zulks geschiede? Waer op hy antwoorde: -Mynheer en lieven broeder, gy -weet zonder twyffel, dat de kleynste sterre -des Hemels, die ons hier zoo groot als een -keirs-licht schynt te wezen, zoo groot is -als een geheel hertogdom. Alzoo is ’t ook -zeker gelyk ik ook wel gezien heb, dat de -wyde en breede des hemels grooter is dan -12 ardsbisdommen. En gelyk aen den Hemel -geen eynde te zien is, zoo moet men -bekennen dat dit geheel land ruym zoo -groot als eene stad is, en ook wel zoo -groot als den cirkel des Roomsch Ryks, -ja ook zoo groot als geheel Turkyen. En -onder de planeten zyn zommige zoo groot -als de geheele weireld.</p> - -<h3><i>Eene vraege van de gelegendheyd der -geesten.</i></h3> - -<p>Nu bekenne ik, mynen lieven Faustus, -dat zulks waer is als gy zegt, maer hoe -is ’t toch met de gelegendheyd der geesten? -vermids men zeyde, dat zy niet alleen by -nagt maer ook in den dag de menschen -plaegen? hier op antwoorde D. Faustus, -mids dat de geesten aen de zonne niet onderworpen<span class="pagenum"><a name="Page_88" id="Page_88">[88]</a></span> -zyn, zoo woonen en wandelen -zy onder de wolken, en hoe klaerder de -zonne schynt, hoe hooger de geesten hun -wooning hebben en zoeken, want het ligt -en den schyn der zonne is hun van God -verboden en misgunt. Maer des te beter -wanneer ’t geheel duyster is, zoo woonen -zy onder ons menschen: want of schoon -de zonne niet schynt, zoo maekt zy nogtans -door haeren glans den eersten hemel -zoo klaer al of ’t dag waer, waer door wy -in den middernagt, of schoon de zonne -niet schynt, den Hemel konnen kennen -waer uyt volgt, dat de geesten, mids zy -het schynsel der zonne die in de hoogte -klimt, niet verdraegen nog lyden konnen, -waerom dat zy hun naerder tot ons op de -aerde begeven, by ons menschen woonen, -de zelve met zwaere droomen, schreyen -en verscheynen in schrikkelyke gedaente, -ons behangsten en vervaeren. Want als wy -’s nagts in ’t duyster wandelen zoo komen -ons veel grouwelen aen, en krygen by nagt -vele fantasien, de welke wy by dat niet -krygen. Ook zoo komen wy in onzen slaep -te verschrikken, meynende dat wy eenen -geest zien, die nae ons grypt. Dit geschied -ons al te samen daerom, mids ons de geesten -nae by zyn, en ons met alderleye spookerye -en verblindinge plaegen.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_89" id="Page_89">[89]</a></span></p> - -<h3><i>Eene andere vraege van de Sterren die op -de Aerde vallen.</i></h3> - -<p>Zoo veel nu de werkinge der sterren -aengaet, en hoe dat zy verligt zyn en -nederwaerds op de aerde vallen, dat is niet -nieuws, want zulks gebeurd alle nagten. -Als’er nu vonken en vlammen gezien worden, -die uyt de sterren vallen, dat zyn -geene sterren die vallen, maer het dunkt -ons alzoo, ja men ziet dikwils eenen grooten -vuer-stroom ter aerde nederdaelen, -maer dat zyn geene vallende sterren, zoo -wy meynen, want of ’t een vliegende vuer -grooter is dan het ander, zulks komt alleen -voord, om dat de eene sterre zonder Gods -eygen wil van den Hemel valt, dan om -land en luyden te straffen. Alsdan brengen -zulke sterren de wolken met zig, waer uyt -groote hitte volgt, en verdervinge van -land en luyden.</p> - -<h3><i>Van den Donder.</i></h3> - -<p>Tot Wurtenberg verhief hem eens in -augustus een groot onweder, dat het -zeer donderde en bliksemde. En alzoo D. -Faustus met meer andere Medecyns op de -merkt stond zoo vraegde men hem de oorzaeke -daer van? tot welke hy antwoorde: -Geschied zulks niet ten allen tyde als’er -eenig onweder voor handen is, dat het altyd -te vooren windig is. Maer als ’t nu lang -getempeest en geonwedert heeft, slag-regens -volgen, ’t welk veroorzaekt dat de<span class="pagenum"><a name="Page_90" id="Page_90">[90]</a></span> -vier winden des Hemels te samen stooten, -waer door alle de wolken te samen gedreven -worden, of daer de wolken henen -komen, zy grooten regen maeken.</p> - -<p>En als hem het onweder begint te verheffen, -zoo mengelen haer de geesten daer -onder, en vegten met de vier hoeken des -hemels, waer uyt den Hemel zulken slag -verwekt, die wy den donder noemen. Als -nu den wind zoo groot is, zoo kan den -donder nergens voords, en word opgehouden, -of hy word geweldig voordgedreven, -alsdan zal men neirstig agt nemen, op welk -eynde hem den wind verheft, want van -daer komt het onweder, zoo dat het onweder -altyd meer uyt het zuyden komt als -uyt ’t westen, noord of oost.</p> - -<hr /> - -<h2>HET DERDE DEEL.</h2> - -<p class="hanging"><i>Van D. Faustus avanturen; wat hy met -zyne Nigromantie in groote potentaten hoven -gedaen heeft, als ook van zyn jammerlyk, -schrikkelyk eynde en afscheyd.</i></p> - -<h3><i>Historie van D. Faustus en keyzer Karel -den vyfden.</i></h3> - -<p>Keyzer Karel den V. was met zyn geheel -hofgezin tot Ynsbroek gekomen, -waer hem D. Faustus ook liet vinden, alwaer -hy van verscheyde vry heeren en edelluyden, -die hem wel kende en die door zynen<span class="pagenum"><a name="Page_91" id="Page_91">[91]</a></span> -raed van verscheyde ziektens en passien -genezen waeren, in ’t hof te gast genood -was, het welk keyzer Karel hoorende, -vraegde wie hy was. Waer op hem geantwoord -wierd dat D. Faustus was, waer -op den keyzer zweeg tot naer den eten. -Daer naer voorderde den keyzer D. Faustus -tot hem in zyn kabinet, en hield hem -voor dat hy had gehoord, dat hy in de -zwarte konste zeer wel ervaeren was, en -een familieren geest hadde, waerom zyne -begeirte was, dat hy hem eene proeve -daer van zoude doen zien, en niet zou -aengegrepen worden, hem dit belovende -op zyne kroon. Waer op D. Faustus zyne -keyzerlyke Majesteyt in alderonderdanigheyd -aenbood. Nu hoort eens wat ik in -myn leger hebbe staen denken; dat voor -my myne voor-ouders tot zoo groote genade -en hoog gezag gekomen zyn, in zonderheyd -hoe Alexander den Grooten een -cieraed en ligt aller keyzers geweest is, gelyk -in de historien te lezen is, zoo grooten -rykdom, koningryken en landschappen -onder hem gebragt heeft, ’t welk my -en myne nakomelingen zeer zwaer vallen -zoude, daerom is myn begeire dat gy my -toch eens den voorzeyden Alexander en -zyns huysvrouwens gedaente en wezen gelyk -zy in hun leven geweest zyn, voor my -laeten komen, op dat ik daer uyt mag verstaen, -dat gy eenen wel ervaeren meester<span class="pagenum"><a name="Page_92" id="Page_92">[92]</a></span> -in uwe konsten zyt? Aldergenadigsten -heer, zeyde Faustus, ik ben bereyd en -goedwillig uwe keyzerlyke Majesteyt genadige -begeirten, van Alexander Magni -en zyns huysvrouwens gedaente en wezen -na myn vermogen voor te stellen en te presenteren -zoo veel ik van mynen geest vermag. -En al is ’t zaeken, dat de zelve alhier -zigtbaerlyk verschynen, zoo zal nogtans -uwe keyzerlyke Majesteyt weten, dat hun -stervelyk lichaem niet van de dood zyn -opgestaen, of alhier tegenwoordig zyn konnen, -want zulks waer t’eenemael onmogelyk. -Naer de zeer oude geesten, die Alexandrum -en zyne huysvrouwe gezien hebben, -die konnen zulke gedaente aennemen -en hun daer in veranderen, de welke ik -uwe Majesteyt Alexander wil laeten zien.</p> - -<p>Waer op D. Faustus uyt den keyzers kamer -gegaen is, om hem met zynen geest te -bespreken. Dit gedaen hebbende ging hy -wederom in de kamer des keyzers en hy gaf -zyne Majesteyt te kennen, hoe dat hy hem -daer in zoude gelieven, maer met zulke -conditie, dat uwe Majesteyt hem niet zal -vraegen nog spreken, ’t welk den keyzer -hem alzoo belofde. D. Faustus dede de -deure open, en straks kwam Alexander de -kamer in, en dat in zulke gedaente en wezen -als hy in zyn leven geweest is: namendlyk -een wel gezet en dik man, met -een rooden baerd, roode kaeken en met -een stuer aenzigt, al of hy Basiliscu<span class="pagenum"><a name="Page_93" id="Page_93">[93]</a></span>s oogen -gehad hadde. Hy trad binnen in een gansch -volkomen harnas nae keyzer Karel V. toe; -en hy neygde voor hem met een groote reverentie, -den keyzer wilde ook opstaen en -hem ontfangen, maer D. Faustus wilde -zulks niet toelaeten. Straks daer naer alzoo -Alexander hem omkeerde en nae de -deure ging, zoo kwam zyne huysvrouwe -de kamer in, die dede den keyzer ook reverentie, -zy was gekleed in blauw fluweel, -met vele schoone baggen en met peirlen -vercierd, zy was ook uytnemende schoon, -met roode kaeken, als melk en bloed: zy -was langagtig, en had een rood aenzigt. -Dit aldus geschiedende, dagt den keyzer, -nu heb ik twee persoonen gezien daer ik -overlang de begeirte toe had, en ’t is anders -niet mogelyk of den geest moet hem -in zulke gedaente verandert hebben, zonder -my daer in te bedriegen, gelyk eene -vrouwe den propheet Samuël verwekte.</p> - -<p>En op dat den keyzer zulks te zekerder -zoude zyn, dogt hy by zig zelven: ik heb -dikwils gehoort, dat zy agter in den nek -een wratte gehad heeft, daerom hy naer -haer toe trad om’er naer te zien, en hy -vond’er ook een wrad, want hy bleef stok -stil staen, en daer naer verdween zy, dus -wierd den keyzer zyne begeirte volbragt.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_94" id="Page_94">[94]</a></span></p> - -<h3><i>D. Faustus toovert eenen Ridder hert-hoorens -op zyn hoofd.</i></h3> - -<p>Als nu D. Faustus (gelyk ’t gezeyd is) -den keyzer zyne begeirten volbragt -had, zoo heeft hy ’s avonds, alzoo het -volk nae het hof ter tafel ging, op eene -lene gelegen om het volk te zien in en uytgaen. -Hy zag tegen hem over, in ’t huys -des ridders, dat’er eenen lag en sliep onder -eene venster (want het was den zelven dag -zeer heet) maer ik wil den persoon niet -noemen, al is ’t zaeke dat hy nu dood is, -mids dat het een geboren vry-heer was, en -al gebeurde hem zulke avonture tot eenen -spot, zoo hielp nogtans zynen heer zeer -neirstelyk daer in en betooverde hem alzoo -hert-hoorens op zyn hoofd, toen hy nu wakker -wierd, en zyn hoofd onder de venster -bukkende, wierd hy de boeverye gewaer, -en niemand was meer verschrikt dan hy, -want de vensters waeren gesloten, zoo dat -hy met zyne hoorens, agter overwaerts -konde, ’t welk den keyzer vernemende, -daerom lachte, en had daer in groote genugten. -Deze genugten hebben veel hovelingen -gezien, die aldaer te samen sliepen, -waer van zommige met hem spotteden, en -andere groot medelyden hadden tot dat ten -lesten D. Faustus hem die tooverye afnam -en weg ging.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_95" id="Page_95">[95]</a></span></p> - -<h3><i>Hoe dat den voorzeyden Ridder over D. -Faustus meynde te wreken.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus nam wederom zyn afscheyd -uyt het Hof, naer dat hem alle -eere van alle man bewezen was. Als hy -ontrent eene myle en half gereyst had, zoo -zag hy van verre 7 peirden staen in eenen -bosch, en het was den ridder, die hy de -hert-hoorens op zyn hoofd getooverd had, -welke zoo haest als zy Faustus kenden, -zetten zy te samen den hane op, en reeden -op Faustus toe, hy dit ziende, reed in -een kleyn boschken, en hy kwam daer -straks weder uyt op hunlieden toe gereden, -en zy zagen geheel ’t boschken vol -gewapende ruyters staen, die gereed stonden -op hunlieden aen te vallen, maer zy -de zelve niet verwagtende, gaven hunne -peirden de spooren en lieten hunnen rug -zien, hoewel dat hun het loopen niet konde -baeten, want zy wierden al-te-samen -straks omringeld, en baden D. Faustus -om genade.</p> - -<p>D. Faustus liet hun gaen, en hy betooverde -de zelve, dat zy al-te-samen geyten-hoorens -op hun hoofd eene geheele maend -lang draegen moesten, en de peirden koey-hoorens, -de welke zy alzoo tot voor eene -straffe lyden moesten en hy wierd alzoo den -ridder magtig, met betooverde ruyters.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_96" id="Page_96">[96]</a></span></p> - -<h3><i>Hoe D. Faustus eenen boer, zynen geheelen -wagen met hoy en met peirden in -zyn lyf slokt.</i></h3> - -<p>Hy kwam eens in de stad Gotha, alwaer -hy wat te doen had. Alzoo het -in Juny was, en men overal hoy invoerde, -zoo is hy met eenige zyn’er bekende gaen -wandelen regt tegen den avond als hy wel -beschonken was. En als hy nu met zyn gezelschap -voor de poorte kwam, langs de -stads-vesten wandelende, zoo kwam hem -in ’t gemoed eenen wagen met hoy, en D. -Faustus ging in den voet-weg, waer door -hem den boer moest aenspreken en zeggen: -Dat hy aen d’eene zyde gaen zoude? -D. Faustus, die van deég beschonken was, -gaf hem voor antwoorde? Nu zal ik zien, -of gy my, of ik u zal moeten wyken. Hebt -gy boer wel oyt gezien dat eenen dronken -man eenen hoy-wagen heeft moeten wyken? -den boer zey ba, en gaepte als den -snoek, als hy deze woorden hoorde, wierd -hy geheel toornig en gaf Faustus veel spytige -woorden; op de welke Faustus wederom -antwoorde: Hoe zoo gy boer? -wilde nog tegen my trotseéren; en maekt -geene woorden, of ik ete uwen wagen -met hoy en peirden in myn lyf. Daer op -antwoorde den boer, hoe dat, en eét mynen -drek ook daer by? waer op D. Faustus -hem alzoo verblinde, dat hem anders niet -dogte dan hy eenen mond zoo groot als -eene poorte had, waer mede hy ten eer<span class="pagenum"><a name="Page_97" id="Page_97">[97]</a></span>sten -de peirden, en daer naer den hoy-wagen -inslokte en verslinde, waer door den boer -zeer verschrikte en liep terstond nae den -Burgemeester toe, den welken hy voor de -waerheyd klaegde, al het gene dat hem gebeurd -was. Den Burgemeester liep met -hem en verlangde zulks te zien. Als zy nu -voor de poorte kwamen, vonden zy den -boers wagen en peirden daer staen, gelyk -het behoorde en Faustus had hem waerlyk -verblind.</p> - -<h3><i>Van dry treffelyke Graeven, die D. Faustus -op hun begeiren door de logt voerde -tot Munchen in Beyerland, op de bruyloft -van den zoon des Hertogs om die te bezien.</i></h3> - -<p>Daer waeren 3 treffelyke graeven, die -ik niet noemen wil, en die toen ter tyd -tot Wurtenberg studeerden. Deze kwamen -by malkanderen, en sprekende van -de groote pragt die op de bruyloft van den -zoon des vorst van Beyeren wezen zoude. -Zy wenschten om slegts een half uer daer -te mogen wezen, om te bezien, hoe dat -alles aldaer in gevangenisse gesloten was, -en met wagters bewaerd, de welke gevraegt -wierden, wat dat’er voor een gezigt geweest -was? en wie dat de andere dry waeren, -die alzoo in eenen oogenblik verdween? -den Graef dogt, zoo verre als ik -hun verraede, zoo zal ’t een kwaed eynde -nemen, daerom gaf hy niemand antwoord,<span class="pagenum"><a name="Page_98" id="Page_98">[98]</a></span> -zoo dat’er dien dag niet anders uytgeregt -was. Maer daer wierd besloten dat men hem -’s anderdags pynelyk ondervraegen, en tot -klappen brengen zoude. Den Graef twyffelende -of hy van D. Faustus den zelven -dag zoude mogen verlost wezen, vreesde -zeer, dat hy door de pyne zoude tot het -spreken gedwongen worden: maer zyne -neven rusten niet, voor dat hem D. Faustus -verlost had, want Faustus was by hem -eer dat het dag was, die de wagters betooverde, -zoo datze in eenen diepen slaep -vielen, en hy dede voords door zyne -konste alle de sloten en deuren open, -zoo dat hy den voorzeyden Graef ter -goeder tyd tot Wurtenberg bragt, alwaer -D. Faustus wel beloont wierd.</p> - -<h3><i>Hoe dat D. Faustus geld van eenen jode -ontleende, en hem zynen voet te pande -gaf, den welken hy zelve in des jods by-wezen -afzaegde.</i></h3> - -<p>Men plagt te zeggen: dat eenen tooveraer -op een jaer niet eenen halven -stuyver ryker word gelyk D. Faustus ook -wedervaeren is: want de belofte van zynen -geest was wel in ’t eerste contracteeren -zeer groot, maer het waeren meest al logenen, -gelyk ook den duyvel een geest der -logenen is. Hy hield D. Faustus voor, hoe -dat hy door hem begaeft was, waer door -hy moeste toezien aen rykdommen te geraeken, -want het geld zoude of kan hem<span class="pagenum"><a name="Page_99" id="Page_99">[99]</a></span> -zelfs niet naerloopen, daer toe zoo waeren -zyne jaeren ook niet uyt, want hy had -nog maer vier jaeren aen hem verbonden -geweest, in de welke dat hy geld nogte -goed van doen had. Ook dat hy eten en -drinken door zyne konst bekomen konde -uyt alle potentaten hoven, gelyk hier -vooren verhaeld is, en D. Faustus zelf bekende -en den geest daer in gelyk geven -moest, want hy dogt zelfs, dat hy veel van -hem geleerd had. Als hy nu alzoo met den -geest gedisputeerd had, zoo is hy met goede -gezellen gaen bankettéren. En gelyk hy -nu geen geld had, zoo is hy verpligt geweest -om van eenen jode geld te bekomen, -waer toe hy practiseerde, en kreeg van -eenen jode 60 daelders voor den tyd van -eene maend. En als nu den tyd om was, -en den jode zyn geld met intrest wilde -wederom hebben, en D. Faustus niet minder -dogte hem te betaelen, zoo komt den -jode tot zynen huyze, en begeirde zyn -geld. D. Faustus zeyde tot hem: jode, ik -heb geen geld, nog ik wete daer toe geenen -raed, maer om dat gy uwe betaelinge -zoud verzekerd wezen, zoo zal ik my -eenen arm of been afsnyden en het zelve -tot eenen onderpand laeten, doch altyd op -die conditie, dat wanneer ik te gelde komen -kan, dat gy my alsdan myn been zult -wederom geven, den jode die anderzins -eenen christenen vyand is, peysde by <span class="pagenum"><a name="Page_100" id="Page_100">[100]</a></span>zig -zelve, dit moet eenen wonderlyken geest -wezen, dat hy zyne leden voor geld te -pand zetten wilt, en was’er mede te vrede. -D. Faustus nam eene zaege en zaegde daer -mede zynen voet af, die hy aen den jode -gaf (maer ’t was eene verblindinge want -hy wist raed, om hem zelf den voet wederom -aen te zetten.) Den jode was met -dit contract zeer wel te vrede en droeg het -met hem. Als nu den jode het been aenveirde, -zoo dogt hy by zig zelven, wat -mag my dit schelms been helpen, draege -ik het met my zoo zal ’t stinkende worden, en -het zal dan niet mogelyk wezen -wederom daer aen te heelen, nogtans zoo -is ’t een hoogen pand, wat konde hy my -meer geven. Met zulke en diergelyke gedagten, -gelyk den jode zelf daer naer bekend -heeft, gaet hy met het been over eene -brugge, en smyt het in ’t water. En gelyk -D. Faustus zulks wel wist zoo schikte hy -dry dagen daer naer tot den jode, hem aenzeggende, -dat hy hem wilde betaelen? den -jode kwam by hem. D. Faustus vraegde -hem, waer dat den pand was? Waer op hy -antwoorde: waer zoude den pand zyn, ik -hebbe het in ’t water gesmeten, mids dat -het nergens toe nut was? D. Faustus dit -hoorende, wilde promptelyk zyn been terug -hebben ofte den jode zoude zien wat -hy daerom doen zoude. Den jode wist hem -niet te contenteeren, maer moest hem de<span class="pagenum"><a name="Page_101" id="Page_101">[101]</a></span> -60 daelders laeten en Faustus had zyn -been nog.</p> - -<h3><i>D. Faustus bedriegt eenen peirde-tuysscher.</i></h3> - -<p>Van gelyken dede hy eenen peirde-tuysscher -op eene jaer merkt, want hy -maekte voor hem zelve een schoon peird, -met het welk hy op eene jaer merkt reysde, -die men Hersseringen noemt, tot het -welk hy aldaer vele kooplieden kreeg, en -ten laesten liet hy ’t voor 40 guldens. Hy -zeyde den peirde-tuysscher van te vooren -dat hy daer mede zoo haest niet te water -ryden zoude. Den peirde-tuysscher willende -zien wat hy daer door meynde, zoo -reysde hy daer mede te water, en daer komende, -verdween het peird en hy zat op -eenen stroyen zadel, waer door hy meynde -te zullen verdrinken. Den peirde-tuysscher -nog wel wetende waer dat zynen -koopman ter herberge lag, liep wel toornig -derwaerds, en hy vond D. Faustus nog -in zyn bedde al slaepende, en styf ronkende, -den peirde-tuysscher nam hem by -zynen voet en wilde hem uyt het bedde -trekken; dus hy trok hem het been uyt -zynen aers, waer in den peirde-tuysscher -zeer verschrikte, dat hy zwymende ter -aerde viel: waer op D. Faustus moord -riep. Den peirde-tuysscher behangst, zet -hem op den loop en liep ter kamer uyt, en -hy wist anders niet, of hy had hem het -been uyt zyn lyf getrokken. Alzoo kwam<span class="pagenum"><a name="Page_102" id="Page_102">[102]</a></span> -Faustus wederom aen geld.</p> - -<h3><i>Hoe D. Faustus wederom een voer hoy in -zyn lyf at.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus kwam in eene stad genaemd -Zwicken, alwaer hem vele -Magistraeten vergezelschapten. Als hy nu -naer den eten ging wandelen, zoo kwam -hem eenen boer tegen met eenen hoy wagen, -die hy aensprak en vraegde, wat hy -hem zoude moeten geven, om zoo veel -hoy te mogen eten als hy konde, en zy bespraeken, -dat hy voor eenen halven stuyver -zoo veel hoy eten zoude als hy wilde, -want den boer die meynde dat hy hier mede -maer en spotte. D. Faustus begon zoo -gulzig te eten, dat alle de toezienders hertelyk -lagchen moesten. Hy verblinde alzoo -den boer, waer over hy wel benouwd -wierd, want hy had alreede het voer hoy -half in zyn lyf geeten, waer over den boer -rouw-koop begonst te krygen, en vraegde -hem wat hy zoude willen hebben, dat hy -hem d’ander helft liet. Hy gaf D. Faustus -nog een stuk geld en reed met de reste -van ’t hoy weg. En als hy nu t’huys kwam, -zoo vond hy nog al zyn hoy.</p> - -<h3><i>Van eenen twist die tusschen twaelf Studenten -was.</i></h3> - -<p>Tot Wurtenberg voor zyn huys kwam -eenen twist met zeven Studenten tegen -vyf, ’t welk D. Faustus dogte ongelyk te -wezen waer over hy hun al-te-samen het<span class="pagenum"><a name="Page_103" id="Page_103">[103]</a></span> -gezigt kwam te verblinden, zoo datze malkanderen -niet meer konde zien, waer over -datze malkanderen toornig, en verblind -wezende, onder elkanderen sloegen, waerom -alle toezienders wel moesten lagchen. -En men moest-ze al-te-samen elk naer hun -huys leyden, en zoo haest elk in zyn huys -kwam zoo wierden zy wederom ziende.</p> - -<h3><i>Een avantuere met eenen dronken Boer.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus drinkende in een huys -daer zeer veel boeren zaeten en dronken, -en zoo veel wyn in ’t lyf hadden, dat -zy anders niet deden dan zingen en springen -en malkanderen niet verstaen konden, -D. Faustus zeyde tot den genen die hem -gebeden had, slaet gaede, ik zal hem wel -haest den mond gestopt hebben, en al dit -getier verkeeren. En alzoo nu de boeren -hoe langer hoe meer al grooter geschreeuw -maekten, zoo betooverde hy de zelve, dat -alle de boeren op het alderwydste met den -mond bleeven open staen, zonder den zelven -te konnen toedoen, zoo dat het geheel -stille wierd, en den eenen boer op den -anderen bleef zien, zonder te weten wat -hun-lieden geschied was. En zy begonden -d’eene voor en d’andere naer te scheyden. -Maer zoo haest als zy buyten huyze waeren, -zoo had elk zyne spraeke wederom, -waer over datze ook wel blyde waeren en -elk naer zyn huys toeliep.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_104" id="Page_104">[104]</a></span></p> - -<h3><i>Hoe D. Faustus verkoopt vyf Verkens -voor zes guldens ider.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus maekt hem te hebben -vyf gemeste verkens, de welke hy verkogt -voor zes guldens ider. Doch op besprek, -dat den genen die de zelve kogt, -door geen water zoude dryven. D. Faustus -trok wederom nae huys, en alzoo nu die -voorzeyde verkens hun in ’t slyk gewenteld -hadden, zoo dreefze den verkens-dryver -in een water alwaer zy straks verdweenen, -en in vyf stroy banden veranderden, -waer over den kooper de schaede lyden -moest, want hy konde niet bedenken, hoe -dat al zulks mogte geschied zyn, of wie -dat hem die verkens verkogt had.</p> - -<h3><i>Wat D. Faustus voor een avantuere aen de -vorsten van Anhalts-Hof bedreven heeft.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus kwam eens in ’t hof van -den vorst van Anhalt in january, den -welken hem alle gunste bewees. Hy merkte, -aen de tafel zittende, dat de vorstinne -bevrugt was. En als men nu de tafel opnam -en het banket opdiende, zoo zeyde -D. Faustus tot de hertoginne: Genadige -vrouwe, ik heb altyd gehoort dat de bevrugte -vrouwen vremde lusten krygen? ik -bidde U-L. en wilt my niet verzwygen, -waer toe dat gy zoude mogen lust hebben? -waer op zy hem antwoorde: heer Doctor, -ik zal u voorwaer niet verzwygen, te weten: -zoo het in den voorwinter waere, zoo -zoude ik wenschen dat ik mynen buyk <span class="pagenum"><a name="Page_105" id="Page_105">[105]</a></span>vol -druyven en ander fruyt eten mogt? waer -op Faustus zeyde: ik wil U-L. wel ligtelyk -daer in voldoen, en ik wil maeken dat -U-L. in een half ure daer van zoo veel zal -hebben, als gy zoud konnen wenschen.</p> - -<p>Met dit zoo nam hy twee zilvere schotels, -de welke hy uyt de venster zette. En -als ’t nu tyd was, zoo greep hy die in de -hand, en nam de schotelen wederom tot -hem, de eene was eene schotel met witte -en blauwe druyven, de andere was eene -vremde soorte van appelen en peiren, die -hy de vorstinne voorzette, en zeyde: U-L. -zal haer niet schroomen daer van te eten, -want zy komen uyt vremde landen, alwaer -nu den zomer te eyndigen komt. En de -vorstinne at van die fruyten met grooten -lust en met grooter verwonderinge. Den -vorst konde niet laeten te vraegen, hoe dat -zulks zyn kon? waer op Faustus antwoorde: -Genadigen heer, U-L. zal weten, dat -het jaer in twee cirkels der weireld verdeyld -is, want als ’t hier winter is, zoo is -het op een ander plaetse zomer, mids den -Hemel rond is en de zonne nu ten alderhoogsten -geklomen is, waer over wy nu -korte dagen en den winter alhier hebben: -maer in ’t oosten en in ’t westen, gelyk in -Zaba, alwaer zy nu den zomer hebben, en -tweemael vrugten op een jaer. Ook zoo -is ’t by ons nagt, als ’t aldaer dag <span class="pagenum"><a name="Page_106" id="Page_106">[106]</a></span>is, want -de zonne is alsdan onder de aerde gegaen -gelyk by voorbeeld: de zee loopt hooger -als de weireld staet, en wanneer de zelve -den alderhoogsten niet gehoorzaem waere, -zoo zoude de zee de weireld in eenen -oogenblik verderven. Op dusdanigen voet, -genadige heeren, heb ik mynen geest daer -henen gezonden, den welken eenen snellen -vliegenden geest is, en hem in eenen -oogenblik in al zulke gedaente veranderen -kan gelyk hy wilt, die heeft ons alhier de -druyven en het fruyt gebragt. Den hertog -hoorde deze dingen met verwondering aen.</p> - -<h3><i>Van een ander avantuere, die D. Faustus -dezen Hertog te gevalle gedaen heeft, -toen hy een heerlyk kasteel op eene hoogte -getimmert heeft.</i></h3> - -<p>Aleer D. Faustus zyn afscheyd nam, -zoo bad hy den hertog, dat hy toch -eens zoude willen met hem voor de poorte -gaen, alwaer hy hem een kasteel zoude -laeten zien, ’t welk hy dezen nagt op zyn -gebied gebouwt had, waer over hem den -vorst zeer verwonderde, en ging met D. -Faustus en de hertoginne daer naer toe, en -meer andere vrouw-luyden en jonkers. Als -zy buyten de poorte kwamen, zoo zagen -zy op eenen berg die men noemt den Rom-budel -een zeer schoon gebouwd kasteel, -dat D. Faustus aldaer getoovert had. Waerom -hy den vorst en de vorstinne bad, dat -zy hun straks daer henen zouden laete<span class="pagenum"><a name="Page_107" id="Page_107">[107]</a></span>n -voeren, om met hem aldaer te ontbyten, -’t welk hem den vorst niet weygerde. Dit -kasteel was door tooverye alzoo geformeerd, -dat het met eenen diepen water-gragt -omringeld was, waer in alderleye -visschen te zien waeren, en menigerleye -water-vogels, als zwaenen, rygers en diergelyke, -het welk al te samen zeer lustig -om aen te zien was.</p> - -<p>In deze voorzeyde water-gragten stonden -vyf wel-gebouwde torens en twee poorten, -ook eenen grooten hof, waer in alderleye -gedierte getoovert was, ’t welk in -Duydsland niet al te wel bekend was, gelyk -als simmen, beiren, buffels en andere -vremde gedierten. Maer daer waeren ook -eenige dieren by, die by ons zeer wel bekend -zyn, gelyk als: verkens, herten en -alderleye gevogelte. Als zy nu al te samen -deze dingen gezien hadden, zoo zette hy -zyne gasten aen de tafel, alwaer hy die op -eene koninglyker wyze tracteerde, met alderleye -eten en drinken, en hy zette elke -reyze negen geregten op, ’t welk zynen -dienaer Wagenaer dede, die deze geregten -van zynen geest ontfing. En deze voorzeyde -geregten waeren van alderleye gedierten, -van tamme en van wilde gedierten -gekokt en gebakken, ook alderleye -spyze van visschen, gelyk paling, barbeels, -snoeken, schelvis, cabeliau, salm, -mosselen enz. Van alderleye gevoge<span class="pagenum"><a name="Page_108" id="Page_108">[108]</a></span>lte en -was’er ook geen gebrek, zoo gezoden als -gebraeden en op ’t alderheerlykste bereyd.</p> - -<p>Voords was’er ook aen geenen wyn gebrek, -als rhynschen, franschen, spaenschen, -kanari, malvesce, en meer andere -vremde wynen, zoo dat’er wel 100 kannen -in de kamer stonden. Deze heerlyke maeltyd -nam den hertog alzoo in grooten dank -aen, en hy vertrok naer de zelve wederom -nae huys, en zy-lieden dogten niet dat zy -ied geeten of gedronken hadden. En als zy -nu wederom op ’t hof waeren, ging op het -voorzeyde kasteel ’t geschut af en het stont -straks in vuer en vlamme, waer door het -voor hunne oogen kwam te verdwynen. -Daer naer kwam D. Faustus wederom by -den vorst, die hem toen met eenige honderd -daelders beschonk, en hem liet vertrekken.</p> - -<h3><i>Hoe D. Faustus met eenige van zyne goede -Gezellen in den kelder geraekte van -den Bisschop van Saltzburg.</i></h3> - -<p>Als D. Faustus zyn afscheyd genomen -had, en tot Wurtenberg gekomen was -en den Vasten-avond aenkwam, zoo was -hy den Bacchus geworden. Hy nam tot hem -zommige studenten. En naer dat D. Faustus -wel eten gegeven had, en zy geirn den -Bacchus volkomendlyk gespeeld zoude -hebben, zoo verbeelde hun D. Faustus, -dat zy met hem in eenen kelder zouden -gaen, om aldaer den eerlyken drank te<span class="pagenum"><a name="Page_109" id="Page_109">[109]</a></span> haelen, -die hy U-L. zoude schinken, waer -toe zy hun ligtelyk lieten raeden, waer op -Faustus in zynen hof eene leeder nam, en -op elke spurte eenen van de voorzeyde -studenten zette, met de welke hy aldus -voordvoer, en zy nog den zelven nagt in -den kelder van den Bisschop van Saltzburg -kwamen, alwaer zy alderleyen wyn proefden, -gelyk dezen Bisschop een schoon -wyn-land heeft. En als zy nu al-te-samen -vroyëlyk in den kelder waeren, en D. -Faustus een key en een vuer-stael met hem -genomen had, op datze alle die vatten wel -bezien zouden, zoo kwam’er in, den Bisschops -keldermeester, die hun voor dieven, -als in den kelder gebroken wezende, -beriep, dit verdroot D. Faustus, en hy -vermaende zyne gezellen tot een vertrek, -en hy nam den keldermeester by het hair, -en voerde hem alzoo met hem. En als zy -nu ontrent eenen hoogen dunnen boom -kwamen, zoo zette hy hem, die zeer verschrikt -was, daer op, en D. Faustus kwam -alzoo met zyne gezellen wederom t’huys, -alwaer zy voor eerst het Valete met den -wyn hielden, die D. Faustus met flesschen -mé gebragt had, uyt den Bisschops kelder. -Maer als den keldermeester, die hem den -gandschen nagt op den boom had moeten -houden, en schier bevrozen was, zag dat -het dag was, en den dunnen boom zoo -hoog, dat het niet mogelyk was, dae<span class="pagenum"><a name="Page_110" id="Page_110">[110]</a></span>r af -te komen, mids dat’er geene takken waeren -om hem aen vast te houden, zoo riep -hy eenige boeren tot hem (die daer voorby -gingen) die hy verhaelde wat hem gebeurd -was, en daer by ook bad dat zy hem -daer af helpen zouden. De boeren zeer -verwonderd wezende, gaven zy zulks tot -Saltzburg in ’t hof te kennen, verstaen wezende, -is daer een groot geloop geweest, -en men heeft den keldermeester met hooge -latten en met koorden moeten afhelpen. -En den keldermeester konde noyt weten, -wie zy geweest waeren, die hy in den kelder -gevonden had, nog ook den genen die -hem op den boom gevoerd had.</p> - -<h3><i>Van den tweeden Vasten-Avond, welken -daer was des Dynsdag.</i></h3> - -<p>Deze zeven studenten, waer onder vier -Magistri waeren, hielden hunnen vasten-avond -ten huyze van D. Faustus, want -Faustus hield groote vriendschap met hun. -Als zy nu des avonds met hoenderen, met -visch en met gebraed soberlyk genoeg onthaeld -waeren, zoo vertrooste Faustus deze -gasten, op deze maniere, en sprak: Lieve -Heeren, gy hebt alhier gezien myn sober -tractement, het zelve zulde alzoo voor -goed nemen, wy zullen met den slaepdrank -verbeteren, en het is U-L. bekend, hoe -dat nu ter tyd den vasten-avond in alle -heeren-hoven, met alle kostelyke spyze -en drank vroyëlyk onderhouden word,<span class="pagenum"><a name="Page_111" id="Page_111">[111]</a></span> -waer van ik U-L. ook wil deelagtig maeken, -en dit is de eenige oorzaeke waerom -ik U-L. zoo soberlyk met spyze en drank -getracteert hebbe, en gy-lieden kwaelyk -den halven buyk vol gekregen hebt, als -namentlyk, dat ik dry flesschen, waer van -de eene vyf, en de andere acht, d’ander -vier en vyf stoopen houdende, in mynen -hof gezet hebbe van over twee uren, en -mynen geest bevolen hebbe eenen hongerschen, -eenen italiaenschen en eenen -spaenschen wyn daer in te haelen, voords -zoo heb ik nog 15 schotelen in mynen hof -gezet, de welke alreede met alderlye spyze -voorzien zyn en ik wederom warm maeken -moet. En ik zegge u met waerheyd -dat het geene verblindinge is, of niet en -durft denken, dat gy meynt dat dit geen -naturelyk eten is. En als hy nu uytgesproken -had, zoo beval hy zynen dienaer Wagenaer, -dat hy een ander tafel gereed maeken -zoude, ’t welk hy dede, en droeg daer -naer vyf mael spyze daer op, elke reyze -dry schotels t’eenemael; waer in alderlye -venisoen, gezoden en gebraeden was. -Voords bragt hy aldaer alderlyen wyn: -italiaenschen, spaenschen, rhynschen, -franschen, enz. En als zy nu al-te-samen -vol en dol waeren en dat’er veel spyze -overschoot zoo begonden zy ten lesten -te zingen en te springen, en gingen nae -huys als ’t dag was, maer zy wierden no<span class="pagenum"><a name="Page_112" id="Page_112">[112]</a></span>g -des morgens wederom op den regten -vasten avond genood.</p> - -<h3><i>Op den Asschen-Woensdag den regten -Vasten-Avond.</i></h3> - -<p>Op den Asschen-Woensdag, welke aldaer -was den regten vasten-avond, -zoo kwamen de voorzeyde studenten wederom -ten huyze van D. Faustus, van wie -zy genood waeren, en die U-L. aldaer eene -schoone maeltyd gaf, alwaer zy van gelyken -ook zongen en sprongen, en alle vroylykheyd -bedreven. Als nu die hooge glazen -en bekers omgingen, zoo komt D. Faustus -met zyn guychel-spel voort, en zy hoorden -in de kamer alderlye snaer-spel, zonder -te weten van waer het kwam. Want zoo -haest als ’t een instrument ophield, zoo -hoorde men een ander gelyk als een orgel, -een claver-singel, een harpe, eene luyte -en in ’t geheel alderlye spel, dat men konde -bedenken. Onder deze gingen ook de -glazen om. Daer naer nam D. Faustus zekere -potten, die hy in ’t midden der kamer -zette, welke al te samen begonsten te dansen, -en tegen malkanderen zoo te stooten; -datze alles in stukken braken, ’t welk een -zeer groot gelach over tafel maekte. Daer -naer begonst hy wederom wat anders en hy -zette een instrument op de tafel, na dit -zoo kwam daer een oude simme, welke -daer op vele schoone dansen speelde. En -alzoo hy nu deze korts-wyle vervolgde t<span class="pagenum"><a name="Page_113" id="Page_113">[113]</a></span>ot -in den diepen nagt toe, zoo bad hy die -voorzeyde studenten, datze by hem zouden -blyven en het avond-mael met hem -doen, bestaende in vogelen, en daer naer -zouden zy met hem in de momerye gaen, -waer toe zy hun ligtelyk lieten bewilligen. -Toen nam D. Faustus eenen stok, die hy -te vensteren uytstak en terstond kwamen -daer alderlye vogelen opzitten, en al die op -de strangen zaeten, moesten daer op blyven. -En als hy nu een goed deel vogels gevangen -had, zoo hielpen hem de studenten -die den hals afvringen, en het waeren -niet dan leeuwerken, lysters en diergelyke. -En als zy nu wederom wel gedronken hadden, -zoo zyn zy met malkanderen in de -momerye gegaen. D. Faustus belaste U-L., -datze elk een wit hemde zouden aentrekken, -’t welk zy alzoo deden. Als de studenten -malkanderen bezagen, dogte een -igelyk dat zy geen hoofd en hadden, en -gingen aldus in zommige huyzen waer door -dat de lieden al verschrikt waeren. Als nu -de heeren, by de welke zy gekomen waeren, -ter tafel gezeten waeren, zoo hadden -zy al te samen hunne naturelyke gedaente -wederom, waer door zy terstond bekend -wierden. Straks daer naer veranderden zy -hun wederom, en zy hadden naturelyke -ezels-hoofden met hoorens. Dit geraes -duerde aldus tot in den middernagt, en -daer naer ging een igelyk nae huys toe<span class="pagenum"><a name="Page_114" id="Page_114">[114]</a></span>, en -daer mede was het eene voleyndinge van -hunnen Vasten-avond.</p> - -<h3><i>Van den vierden Vasten-avond des Donderdags.</i></h3> - -<p>Den laesten Vasten-avond was op den -donderdag, op den welken het zeer -gesneeuwd had, en D. Faustus was van de -voorzeyde studenten te gast gevraegd, die -hem zeer staetelyk tracteerden. Aldaer begon -hy wederom zyn spel te speelen, en -tooverde 3 simmen in de kamer, die zoo -wonderlyke poetsen bedreven, dat het al -te wonderlyk was om aen te zien: want zy -sprongen op malkanderen, gelyk zy gewoon -zyn van doen. Zy namen malkanderen -by de pooten en dansten rond de tafel, -en daer naer te venster uyt en verdwenen. -Zy zetteden Faustus eenen gebraeden kalfs-kop -voor, en als eenen van de studenten -daer van meynde te snyden, begonst den -kalfs-kop menschelyker wyze te schreyen: -<i>Moribo helsio</i>: ô wee! wat snyde my veel? -Waer over zy zeer verschrikten, en daer -naer zeer lagchende, zoo datze alzoo met -vroylykheyd den kalfs-kop verteirden. En -D. Faustus ging tydelyk nae huys op besprek -van terug te komen.</p> - -<p>Daer naer bekwaem hy door tooverye -een slede die aen eene draek gelykende -was. D. Faustus zat op het hoofd en de studenten -in ’t midden der slede. Op den steirt -zaten vier getooverde simmen, die dae<span class="pagenum"><a name="Page_115" id="Page_115">[115]</a></span>r -alderlye poetsen bedreven, die lustig waeren -om aen te zien, waer van d’eene op de -schalmye blaesde; de slede liep van zelfs -voord, waer zy die begeirde te hebben, en -dit duerde alzoo tot in den middernagt, -en dat met al zulk gerugt, dat den eenen -den anderen niet konde hooren, en het -dogt die studenten dat zy door de logt gevoert -hadden geweest.</p> - -<h3><i>Op den Zondag daer naer, van de betooverde -Helena.</i></h3> - -<p>Die voorzeyde studenten kwamen des -Zondags avonds daer naer ten huyze -van D. Faustus om met hem te eten; maer -zy bragten hunne spyzen en drank mede; -en waeren zeer vroylyk. Als nu den wyn -begonst in het hoofd te komen, wierd’er -over tafel van schoone vrouwen gesproken, -waer onder eenen was die geene vrouwe -op de weireld liever zoude zien, dan -de schoone Helena uyt Griekenland, waer -door die schoone stad van Troyen ten gronde -gegaen was. Zy moest ook schoon geweest -zyn, terwyl zy haeren man ontnomen -was, en daer uyt alle deze beroerten -veroorzaekten. D. Faustus sprak: Mids -gylieden al-te-samen zoo begeirig zyt de -gedaente der koninginne Helena, Menelaïs -huysvrouw te zien, welke de schoonste -in Greciën is geweest, zoo wil ik u de zelve -voorstellen, op dat gy dan persoonelyk -haeren geest, forme en gedaente, even <span class="pagenum"><a name="Page_116" id="Page_116">[116]</a></span>gelyk -zy in haer leven geweest is, zien mogt, -gelyk ik ook Karel vyfden zyn begeiren, -met vertoog van de gedaente en forme van -keyzer Alexander magni en zyne huysvrouw -volbragt hebbe. Daer op zoo verbiede -Faustus, dat’er niemand spreken -zoude, nog van de tafel zoude opstaen, -nog ook de zelve tragten te ontfangen, -daer mede ging hy ter kamer uyt. Als hy -nu wederom kwam, zoo volgde hem de -koninginne Helena straks naer, die zoo -wonderlyk schoon was, dat de studenten -niet wisten, of zy by hun zelven waeren of -niet. Deze voorzeyde Helena verscheen -in een zwart purper kleed, zy was met den -hangenden haire, ’t welk gelyk een blinkende -goud was, zy had bruyne oogen, -een zeer lieffelyk aenzigt, een rond hoofd -en haere lippen waeren zoo rood als bloed, -met een kleyn mondeken, eenen hals gelyk -eene witte zwaene, roode bloozende kaeken -en zy was lang en frisch van persoone. -Immers daer was niet dat haer ontbrak; -zy zag rondom over de geheele kamer met -een zeer lodelyk gezigt, waer door deze -studenten, tot haer liefde ontstaeken. -Maer alzoo zy de zelve voor eenen geest -agteden zoo verging al zulke liefde van -U-L. zeer ligtelyk, en Helena ging alzoo -met Faustus wederom ter kamer uyt.</p> - -<p>Als nu de studenten die al t’samen gezien -hadden, zoo baden zy D. Faustus, dat hy<span class="pagenum"><a name="Page_117" id="Page_117">[117]</a></span> -zoo veel zoude willen doen, en hun de -zelve nog eens voorstellen, op dat zy -eenen schilder mogten mede brengen om -haer te laeten afschilderen; maer D. Faustus -heeft hun zulks geweygert, en zeyde, -dat hy haeren geest niet t’allen tyde konde -verwekken, maer hy wilde hun-lieden -daer van een conterfytsel doen maeken, -gelyk ook zulks geschiede, en den schilder -maekte daer af verscheyde patroonen, -de welke hy herwaerds en derwaerds weg -schikte, want het was een uytnemende -schoon conterfytsel van eene vrouw. Maer -wie dat D. Faustus het zelve conterfytsel -eerst had laeten schilderen, heeft men -noyt geweten. En als de studenten te bed -gegaen waeren, zoo konden zy niet slaepen, -om dat zy haere gedaente uyt hunnen -zin niet stellen konden. Waer uyt men -merken kan, dat den duyvel menigmael -de menschen tot liefde verwekt, waer -door zy tot alle geylheyd geraeken, en -daer niet ligtelyk uyt te trekken zyn.</p> - -<h3><i>Van eene perte die D. Faustus dede aen -eenen Boer, doende de vier Raders uyt -zynen Wagen in de locht springen.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus was tot Bruynswyk ten -huyze van eenen Marechal, die toen -ter tyd in de teirende ziekte lag, by hem -geroepen, om hem te helpen. Nu had -Faustus dit gebruyk, dat hy zelden voer, -maer ging altyd te voet waer henen hy<span class="pagenum"><a name="Page_118" id="Page_118">[118]</a></span> -zoude mogen geroepen zyn. Als hy nu -naby de stad was, en die voor hem zag, -zoo ontmoete hem eenen boer, met vier -peirden en eenen ydelen wagen. Faustus -sprak dezen boer vriendelyk aen, op dat -hy hem zoude willen laeten opzitten tot -voor die stad, ’t welk hy hem weygerde, -en zeyde: dat hy zonder dat genoeg in ’t -wederkeeren te voeren zoude hebben. Nu -was D. Faustus in deze begeirte niet haestig, -maer wilde den boer beproeven en -zeyde tot hem; Gy plompen ezel, om -dat gy my deze onbeleefdheyd bewezen -hebt, gelyk ik wel denke dat gy alle andere -daer, en zonder twyffel gedaen hebt, -zoo moet ik u dat betaelen, en gy zult -uwe vier raderen by elke poorte eene gaen -haelen. En daer op sprongen de raders in -de locht, zoo dat elk rad voor eene bezondere -poorte der stad gevonden wierd, -zonder dat imand gemerkt had hoe zy daer -gekomen waeren. Den boers peirden vielen -ook neder ter aerde, al of zy hun niet -meer hadden konnen roeren, waer door -den boer verschrikte, en hy liet hem anders -niet voorstaen dan dat ’t een bezondere -straffe was van wegen zyn onbeleefdheyd, -zoo dat hy Faustus al weenende, -en met gevouwen handen bad, zyne kniën -buygende, dat hy hem dit wilde vergeven, -en bekende, dat hy al zulke straffe zeer -wel verdient had, D. Faustus dan medelyd<span class="pagenum"><a name="Page_119" id="Page_119">[119]</a></span>en -met hem hebbende, zeyde: dat hy -zoude toezien, dat hy zulks niet meer -doen zoude mits’er geen schaedelyker dingen -was dan onbeleéfdheyd, en hy zeyde -hem nog dat hy aerde opnemen zoude, en -die werpen op de peirden, waer door zy -zouden opstaen, en gezond worden, het -welk alzoo geschiede. Daer naer zeyde hy -hem nog: Uwe onbeleefdheyd mag niet -t’eenemael ongestraft wezen, maer gy -moet met gelyker maete betaeld worden, -mids het u dogte eene groote moeyte te -wezen, dat gy eenen goeden man op uwen -ledigen wagen zoude hebben laeten zitten, -daerom zult gy uwe vier raders gaen -zoeken by vier poorten der stad, alwaer -dat gy die vinden zult. Den boer ging daer -henen, en hy vondze aldaer gelyk hem D. -Faustus gezeyd had, en brogt die met grooten -aerbeyd daer den wagen was. Aldus -loonde die onbeleefdheyd haeren meester.</p> - -<h3><i>Hoe D. Faustus schenkt de Studenten -tot Leipsig een vat wyn.</i></h3> - -<p>Zommige studenten uyt Hongariën, -Polen en Oostenryk, die met D. -Faustus tot Wurtenberg gesproken hadde, -badden hem om in de Misse, tot -Leipsig met hem te gaen en alles nae te -zien, en ook wat kooplieden aldaer te -zamen komen, gelyk zy ook aldaer moesten -wezen om eenig geld te ontfangen. D. -Faustus dede hun gezelschap. Als zy <span class="pagenum"><a name="Page_120" id="Page_120">[120]</a></span>nu -tot Leipsig herwaerds en derwaerds gingen -wandelen, om de Universiteyt en de stad -te bezien, zoo kwamen zy voorby eenen -wyn-kelder gegaen, in den welken zommige -arbeyders bezig waeren om een vat -wyn uyt den kelder te brengen, maer zy -konden die niet uytkrygen. D. Faustus -dit ziende, sprak hoe staet gy alzoo er -suffeld, daer gy-lieden nogtans zoo vele -zyt? eenen man alleen behoorde zulks te -doen, wanneer hy hem daer naer wist te -schikken? de arbeyders dit hoorende -wierden gram, en gaven hem veel spytige -woorden, mids zy hem niet kende. Maed -alzoo den koopman vernam, wat de oore -zaeke hunner twist was, zoo zeyde hy tot -Faustus en tot zyne gezellen: Wel aen -indien’er imand onder U-L. is, die dit -vat wyn alleen kan uytkrygen, zoo zal -hem ’t zelve geschonken wezen; D. Faustus -was haest gereed, en hy trad straks in -den kelder, zettende hem boven op het -vat, gelyk Bacchus op de ton, en reed daer -mede den kelder uyt, waer over hem elk -verwonderde. Den koopman verschrikt -daer in, want hy dogte niet dat zulk -doendelyk was, nogtans moeste hy zyn -belofte houden, en Faustus het vat wyn -laeten volgen, die het zelve aen zyne gezellen -ten besten gaf: en zy noodigden -nog meer andere goede vrienden daer toe -zoo dat zy zommige dagen genoeg te slam<span class="pagenum"><a name="Page_121" id="Page_121">[121]</a></span>pampen -hadden.</p> - -<h3><i>Hoe D. Faustus tot Erfurt den Homerus -gelezen en de Grieksche Helden zyne toehoorders -gewezen en voorgesteld heeft.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus heeft hem ook zommige -jaeren tot Erfurt opgehouden, in -de hooge Schole gelezen, en veel avanturen -aldaer aengeregt, gelyk’er nog vele -persoonen geweest zyn, die hem aldaer -gekend en veel avanturen van hem gezien -hebben, en die ook met hem geëten en -gedronken hebben. Als hy nu zyne toehoorders -eens den Griekschen Princelyken -Poëet Homerus voorgelezen had, die -onder andere historien ook den thienjaerigen -kryg van Troyen (die van wegen -de schoone Helena, onder de Grieksche -Princen veroorzaekt was) is beschryvende, -in welke historien alle deze krygs-helden -als: Menelaïs, Achilles, Hictoris, -Pryamis, Alexander, Ulysses, Ajacis, -Agamemnonis en meer andere geagt word.</p> - -<p>Alle welke persoonen hy haerder gedaente -en haer wezen alzoo heeft beschreven, -dat zy zeer hebben verlangt, en dikwils -gewenscht, dat zoo verre als ’t hunnen -leeraer mogelyk waere hem de zelve te laeten -zien. D. Faustus zulks vernemende, -heeft U-L. het zelve toegestaen en in de -naeste lesse aengezeyd, dat alle die de zelve -zouden begeiren te zien, dat hy die<span class="pagenum"><a name="Page_122" id="Page_122">[122]</a></span> -hun zoude voor oogen stellen; waer over -’er eenen grooten hoop studenten zyn te -samen geloopen, gelyk gemeynelyk de -jonge jeugd tot al zulke simme spel meer -lust heeft, als tot ieds goeds te zien en te -leeren. En als nu de ure gekomen was, en -D. Faustus in zyne lesse voordgevaeren -hadde en gewaer wierd, dat het van wegen -zyne belofte’er meer toehoorders waeren -als ’t plagt, zoo heeft hy in het midden -zyn’er lesse beginnen te zeggen: wel lieve -studenten mids gy lust hebt te zien alle de -beroemde krygs-vorsten, die onzen Poëet -in zyne historie gewagt heeft, als: hoe -dat zy alsdan hebben geleeft, gegaen en -gestaen, zoo zal U-L. zulks gebeuren, -waer op straks alle de helden, in hunne -gewoonelyke krygs-rusting in ’t Dectorium -getreden, den eenen naer den anderen, -ziende herwaerds en derwaerds aen alle -kanten, gelyk of zy half toornig geweest -hadden, waer naer straks volgde, den grouwelyken -reuse Polyphemus, die maer een -ooge in ’t midden zyns hoofds had, en -eenen langen vuerigen baerd, die eenen -man, die hy opgeëten had, nog met de -beenen uyt zynen mond hangende had, -en zag’er zoo grouwelyk uyt, dat alle menschen -de hairen des hoofds over eynde -stonden, en nauwelyks wisten waer zy -door angst en benouwtheyd zouden vlugten. -Waer over D. Faustus wel hertelyk<span class="pagenum"><a name="Page_123" id="Page_123">[123]</a></span> -lachte, en noemde-ze met hunne naemen -den eenen naer den anderen. En alzoo hy -die, den eenen voor en den anderen naer -tot hem geroepen had. Alzoo heeft hy ook -die, den eenen voor en den anderen naer, -doen weg gaen, gelyk zy deden, uytgenomen -den een oogigen reuse, die maekte, -als of hy blyven wilde, om nog eenen of -twee op te eten, waer door de studenten -des te meer beangst en verschrikt waeren, -en hy met zyne groote yzere spisse, -die zoo dik was als eenen wevers boom, -zoo tegen de aerde stietede, dat het geheel -Colegium daer van daverde. Maer D. -Faustus wenkte hem met den vinger, en hy -ging ook te deuren uyt, en daer mede sloot -D. Faustus zyne lesse, waer mede de studenten -al te samen zeer wel te vrede waeren, -en zy hadden daer van genoeg, van -den angst en benouwtheyd waer in zy geweest -waeren.</p> - -<h3><i>D. Faustus wilt de verlorene Comedien van -Terentius en Plautus wederom aen den -dag brengen.</i></h3> - -<p>Korts naer dat’er eene promotie in de -Universiteyt gehouden was, en zommige -tot Magisters genoemd waeren, zoo -is’er eene samensprekinge onder de Philosophen -geschied van de nutbaerheyd der -comedien Terenti, hoe dat men de zelve -niet alleen wegens de latynsche spraeke en -wegens veele schoone leeringen en sententi<span class="pagenum"><a name="Page_124" id="Page_124">[124]</a></span>en, -behoorde in de schole te behouden -en de jonge jeugd voor te lezen: maer ook -dat in de zelve alderleyen staet der weireld, -en alle goede en kwaede persoonen -der zelve, zoo eygendlyk en zoo aerdig met -alle hunne eygenschap beschreven word, -en dat niet anders, als of hy in U-L. hert -gewoont had en aller menschens zinnen en -gedagten als eenen God gekend had, zoo -een igelyk wel wist, die den voorzeyden -Poëet gelezen had. En dat nog meer is, zoo -ziet men daer uyt dat in den zelven tyd, -die menschen even gelyk alzoo gezind, en -op al zulke maniere geleeft hebben zoo -zy nog op den tegenwoordigen dag in de -weireld doen, al is ’t dat zulks eenige honderd -jaeren voor Christus geborte is geschreven -geweest. Dan dat is alleen te beklaegen, -dat die comedien des zelven in ’t -getal van 108 door schipbreuke zyn verloren -gegaen, waerom dat hem ook Terentius -tot’er dood toe zoude gekweld hebben, -gelyk Ansonius verhaelt. Het zelve -ongeluk hebben zy ook van Plato geschreven -welkers schriften zoo dierbaer als van -Terentius in die scholen behoorden geleert -of gelezen te worden; want daer is’er -nog wel 41 in ’t getal waer af de reste ook -door ’t water of vuer vergaen is. D. Faustus -deze samensprekinge lang aenhoort -hebbende, en hy meer van deze voorzeyde -Poëeten, dan zy al te samen te zeggen<span class="pagenum"><a name="Page_125" id="Page_125">[125]</a></span> -wist, ook eenige sententien uyt die verloren -comedien wist te verhaelen, waerom -hem een igelyk verwonderde, zoo hebben -zy hem gevraegt hoe dat hy konde weten, -wat in verlorene comedien beschreven -stond? waer op hy hun antwoorde, dat zy -niet t’eenemael vergaen of verloren waeren, -gelyk zy meynden, maer dat het hem -ligt wezen zoude, alle deze voorzeyde -schriften der Poëeten, ’t zy datze verloren -waeren of niet, in ’t ligt en aen den dag te -brengen, maer als men die langer behouden -wilde, zoo mogt men veele studenten -en schryvers te werk stellen, om de zelve -altyd te konnen lezen. Het welk men de -heeren Theologen en de bezonderste des -Raeds die’er tegenwoordig waeren, heeft -te kennen gegeven, maer men heeft hem -laeten weten, dat zoo verre, als hy niet -wilde, nog konde die voorzeyde boeken -overleveren, zoo begeirden zy zulks niet, -mids men zonder dat genoegzaeme auteuren -en boeken hadden, waer uyt de jeugd -regt goed latyn leeren konde; want het -zoude te vreezen zyn dat den boozen geest -in ’t openbaeren dezer boeken, alderleye -fyne en ergerlyke exempelen daer onder -mengelen mogte, waer door men meer -schaede veroorzaeken zoude, als voordeel. -Zoo dat de comedien Terenti en -Plauti agter gebleven zyn. Waer door dat -D. Faustus hier in geen meester-stuk hee<span class="pagenum"><a name="Page_126" id="Page_126">[126]</a></span>ft -konnen bewyzen.</p> - -<h3><i>Een ander Historie, hoe dat D. Faustus -overzins in een gasterie komt.</i></h3> - -<p>Tot Erfurt in een huys genaemd den -Anker, in ’t welk dat toen ter tyd een -staet jonker gewoond heeft, waer van wy -hier om zeker oorzaeke den naem niet zeggen -wil, by den welken D. Faustus den -ganschen tyd dat hy tot Erfurt woonde geconverseert -heeft en vele wonderlyke daeden -bedreven had. Zoo is ’t gebeurd dat -den jonker eenige gasten had, niet t’zynen -huyze, maer tot Prag, daer den keyzer -was, met den welken den voorzeyden -jonker vroyëlyk was. Alwaer hy D. Faustus -dikmaels by hem wenschte. Maer alzoo -hem zynen weird vermaende, dat al -zulke wenschen om niet waeren, mids den -voorzeyden Faustus nu zoo verre van hem -gezeten was, zoo heeft hy eenen tyd lang -daer van stil gezwegen, maer straks daer -naer wederom om hem wenschende, zoo -is’er eenen onder het gezelschap geweest, -die hem geroepen heeft met zynen naem, -en heeft hem gebeden by U-L. te komen, -deze woorden gesproken wezende, zoo -klopt’er eenen straf aen de deur. Den huysknegt -loopende naer de venster, vroeg: -wie klopt daer? Maer ziende te vensteren -uyt, zoo zag hy dat het Faustus was en -zyn peird by den toom had, zeggende tot -den huysknegt: kent gy my niet? ik ben<span class="pagenum"><a name="Page_127" id="Page_127">[127]</a></span> -den genen die men geroepen heeft. Den -knegt dit hoorende liep terstond nae zynen -meester, al-eer hy de deur open dede, en -zeyde hem hoe dat Faustus daer voor de -deure was, en geklopt had. Waer op den -jonker sprak, dat hy dan moest droomen, -want hy wist wel waer dat D. Faustus nu -was. Met dies zoo klopt D. Faustus nog -eens: en zoo dien Heer nevens zynen knegt -ook uytziet, zoo bekend hy, dat men de -deure opende, en hem vriendelyk ontfing. -Des jonkers zoon bad hem, dat hy -straks zoude willen by de gasten komen, -en hy nam hem ’t peird uyt de handen, en -gebood dat men ’t wel voederen zoude; -maer den zoon konde het peird niet houden, -hoe vast dat hy het ook hield, gelyk -gy alhier zult hooren. Als nu Faustus binnen -by de gasten kwam wierd hy eerlyk -ontfangen, en aen de tafel gezet, nu zoo -vraegden hem de heeren van den huyze, -hoe dat hy zoo haest gekomen was, waer -op hy antwoorde: daer moet ik myn peird -voor danken, en mids my des heeren gasten -zoo zeer begeirden, en my zoo sterk -geroepen hadden, zoo konde ik niet laeten -te komen, en U-L. hier in te gelieven, hoewel -ik van zin ben niet lang te blyven, en -morgen vroeg wederom te Erfurt zyn moet.</p> - -<p>Daer op dienden zy hem wat eten voor, -en dronken hem sterk toe, dat hy wel beschonken -was, en begonst zyn guychelrye<span class="pagenum"><a name="Page_128" id="Page_128">[128]</a></span> -te dryven, vraegende U-L., of zy geenen -lust hadden om eenige vremde wynen te -drinken? daer op antwoorden zy, ja. Hy -vraegde wat zy voor eenen wyn begeirde, -’t zy franschen, spaenschen, rhynschen, -malvesie of eenigen anderen wyn? -waer op eenen antwoorde dat het al te samen -goede wynen waeren, en hy begeirde -dat men hem een brood zoude doen brengen, -met de welke hy begint vier gaten in -de tafel te booren, in welke gaten hy tapkens -stak, zoo als men in de wynstukken -doet, en wilde dat men hem twee versche -glazen zal geven, de zelve gekregen hebbende, -zoo trekt hy het een tapken naer -het ander uyt, en tapt uyt elk gat dat hy -in de tafel geboord had, al zulken wyn als -elk begeirde: waer door die gasten zeer -lachten, en vroyëlyk waeren. Naer dit zoo -komt des jonkers zoon, en zeyde: Heer -Doctor uw peird eet al of het dul waer, -ik hadde liever 10 of 20 peirden te voederen, -dan het uwe alleen, want het heeft -my alreede zommige picoteyns haver opgeslokt, -en nog ziet het om, of’er niet -meer voor den dag komt. Waer over dat -niet alleen D. Faustus lagchende wierd, -maer ook alle de andere gasten. Maer toen -hy zeyde, nogtans zal ik hem genoeg geven, -ingevolge myne beloften, al zoude -het my kosten alle de haver die hier in huys -is, waer op Faustus hem antwoorde, dat hy<span class="pagenum"><a name="Page_129" id="Page_129">[129]</a></span> -het laeten blyven zoude, mids hy wel wist, -dat ’t genoeg had, want het zoude anders -wel al de haver die hy op zynen zolder -had, opgeëten hebben, want het was zynen -geest Mephostophiles, die, gelyk voorzeyd -is, hem zomtyds in een peird met -vleugelen veranderde, als D. Faustus ergens -met’er haeste reyzen wilde: met dusdanige -en diergelyke perten bragten zy den -avond door tot in den middernagt toe, -dan brieste Faustus peird zeer luyde, dat -men het door ’t geheel huys hooren konde. -Toen zeyde D. Faustus, nu moet ik den -goeden nagt zeggen, maer zy hielden en -badden hem, dat hy nog wat tyds by U-L. -blyven zoude: met dit zoo knoopte hy -eenen knop aen zynen riem, en hy belofde -nog een ure te blyven. Maer toen deze ure -voorby was, zoo brieste het peird wederom -zeer luyde, en hy wilde wederom op, -maer hy liet hem nog eens bewegen een -ure te blyven, en maekte wederom eenen -knoop, maer als deze ure wederom verloopen -was, en zyn peird de derde reyze -brieste, zoo wilde hy niet langer blyven, -nog hem langer laeten ophouden, hy nam -vervolgens zyn afscheyd, en sprak: Nu -moet ik voord, zy leyden hem tot aen de -poorte, en lieten hem zyn peird, zette -hem op het zelve en reed alzoo weg.</p> -<p><span class="pagenum"><a name="Page_130" id="Page_130">[130]</a></span></p> -<p>Maer toen hy ontrent vier of vyf huyzen -verre gereden had, vloog het peird met -hem in de logt, en dat met zulke snelheyd -dat hy U-L. straks uyt de oogen was, en -kwam alzoo wederom eer het dag was tot -Erfurt, alwaer hy zyne zaeken voltrok, en -bragt nae eenige weken vele schriften en -nieuwe tydingen mede uyt ’s keyzers hof.</p> - -<h3><i>Hoe dat D. Faustus zelve een Gasterye -had.</i></h3> - -<p>Als nu D. Faustus van Prag wederom -t’huys gekomen was, en uyt het hof -van Oostenryk, en van vele vorsten, graeven -en heeren, die in ’s keyzers hof waeren, -veel geschenken met hem gebragt -had, zoo gedenkte hy aen dat goede gezelschap -die hem tot Prag in den Anker -zoo getracteerd had, welkers gezelschap -hy wederom hoogelyk begeirende was, tot -welken eynde, op dat hy met de zelve die -hem eensdeels onbekend waeren, breeder -kennisse maeken mogte, en tegen U-L. -dankbaer wezen, zoo bad hy de zelve al te -samen in zyn logement te gast, gelyk hy -niet verre van het groot Collegie gelogeert -was. Zy kwamen al t’samen zeer geirn, en -dat niet alleen om eten en drinken, maer -om dat zy hopten wederom eenige vremde -perten van hem te zien, gelyk ’t ook geschiede. -Want als zy kwamen, en d’een na -d’ander inging, zoo zagen zy nog vuer nog -rook, nog eten nog drinken, of ied anders -voor de hand, maer zy lieten het niet mer<span class="pagenum"><a name="Page_131" id="Page_131">[131]</a></span>ken, -en waeren lustig, en zy dogten dat -zynen weird wel wist, hoe dat hy zyne -gasten behoorde te tracteeren.</p> - -<p>Als zy nu alle t’samen gekomen waeren, -bad hy U-L., dat zy ’t hun niet zouden -laeten verdrieten, zy zouden straks gaen -eten: Daer naer klopte hy met een mes op -de tafel, en daer kwam eenen in de kamer -getreden gelyk of ’t zynen dienaer geweest -had, en zeyde: wat belieft u Mynheer? D. -Faustus vraegde den zelven: zyt gy gauw -in ’t loopen? Hy antwoorde ja. Zoo loopt -gauw als eenen pyl uyt den bogen is vliegende. -En Faustus liet eene scheet, dat de -stad daverde, en Faustus zeyd: ô neen, -gy zoud my niet dienen, gaet wederom van -daer gy gekomen zyt. Daer naer sloeg hy -nog eens op de tafel, en daer kwam eenen -anderen dienaer in de kamer, die ook -vraegde wat zyne begeirte was? tot wien -hy zeyde: zegt my, hoe snel dat gy in ’t -reyzen zyt? Hy antwoorde: gelyk den -wind. Dat is nog wat, zeyde D. Faustus, -nogtans gy kond my niet dienen, ergo vertrekt -van daer gy gekomen zyt: Korts -daer naer zoo klopt hy wederom de derde -reyze, en daer kwam nog eenen anderen -ingetreden, die geheel zuer zag, en zeyde: -wat wilt gy van my? D. Faustus vraegde: -hoe ras zyt gy? dezen antwoorde; ik -ben zoo ras en zoo snel als de gedagten der -menschen. Dit is den regten man, zeyde<span class="pagenum"><a name="Page_132" id="Page_132">[132]</a></span> -Faustus, hy stond op en ging met hem buyten -de kamer, zond hem uyt en beveelde -hem wat hy voor eten en drinken haelen -zoude, waer mede hy zyne lieve gasten alderbest -mogte tracteeren. En als nu de tafel -gedekt was, ging hy tot zyne gasten, -vraegde of zy hun beliefden te wasschen, -en daer naer aen de tafel te zitten? Dit geschied -wezende, zoo kwam straks zynen -dienaer in de kamer, met twee andere gezellen, -en zetten 9 schotels op de tafel, -d’een naer d’ander ten dry reyzen, en die -schotels waeren boven toegedekt, gelyk -men ten hove doet: in welke schotels dat -alderleye goede spyze was, gelyk als gestofde -spyze, pasteyen en alderleye gezode -en gebraede gedierten, die al te samen -ten alderkostelykste toegerigt waeren, zoo -dat’er 37 soorten van spyze waeren, zonder -de banketten die men op ’t leste opdient. -Alle schalen, bekers en kannen -wierden ledig op de tafel gezet. En als’er -imand drinken wilde, zoo vraegde D. Faustus, -wat zy voor wyn of bier begeirende -was, al zulken drank die wierd straks in -de kamer, buyten de venster staende, gebrogt, -die zoo versch was als of hy straks -in den kelder getapt had geweest. Boven al -deze dingen, was’er ook alderleye snaerspel; -waer op een van zyne dienaeren zoo -perfect was, dat men zyns gelykte niet -vond. Ja hy konde ook alderleye snaere<span class="pagenum"><a name="Page_133" id="Page_133">[133]</a></span>n -spel onder malkanderen doen gaen, zoo -dat de luyte, den krom-hoorn, de dwers-pype, -de violen, de harpen, enz. al onder -malkanderen gingen, en nogtans zag men -niemand dan hem alleen. Aldus bragten zy -den geheelen nagt over tot dat het klaer -dag was, en dat een igelyk wederom naer -zyn huys ging.</p> - -<h3><i>Hoe eenen Monik wilde D. Faustus bekeeren.</i></h3> - -<p>Deze wonderlyke avanturen en guychel -spelen van D. Faustus wierden -niet alleen tot Erfurt rugtbaer, maer ook -door ’t gansche land; waerom vele edelluyden -en heeren der omliggende landen -naer Erfurt by hem kwamen, om met hem -kennisse te maeken en wat wonderlyks te -zien en te hooren. En mids deze samenkomste -zoo groot was, dat het te bedenken -was, dat hun de jonge jeugd daer in -zoude mogen verergert hebben, en daer -door zouden hebben vervoerd geweest, -gelyk die ligtelyk tot al zulke zwarte konsten -lust krygen, om datze al zulke dingen -maer voor eene genoegte en voor een -guychel-spel agten, en niet weten dat hunne -zaligheyd daer aen gelegen is, zoo waeren’er -zommige verstandige mannen, die -eenen Minne-Broeder, doctor Klinge genoemd, -toespraeken, mids dat hy zeer geschikt -was, en met D. Luther en D. Lange -wel bekend was, die D. Faustus oo<span class="pagenum"><a name="Page_134" id="Page_134">[134]</a></span>k wel -kende, op dat hy dezen D. Faustus wel -ernstelyk vermaenen, en van al zulke ligtveirdigheyd -zoude straffen, om te zien of -hy hem nog uyt des duyvels hand had konnen -trekken. Dezen Monik nam den last -aen, en ging by D. Faustus, hy sprak hem -in ’t eerste vriendelyk aen, daer naer hard -en zeer straf, hy verklaerde hem den toorn -Gods, en de eeuwige verdoemenisse over -hem, zoo lang als hy in al zulk duyvels -wezen bleef aenhouden, en zeyde: dat hy -een fyn geleerd man was, die hem wel anderzins -met God, en met eere konde leven, -daerom dat hy al zulke ligtveirdigheyd -zoude verlaeten, waer toe hy hem -mogelyk in zyne jongheyd door den duyvel, -die eenen leugenaer en moorder is, -had laeten verleyden. Dat hy ook zyne -zonden voor God zoude belyden, en om -genade bidden, mids dat de genade Gods -altyd open stond, en bermhertig is. D. -Faustus hoorde neirstelyk nae ’t gene den -Monik hem zeyde, tot dat hy t’eenemael -uytgesproken had, en toen zeyde Faustus: -<i>Mynen goeden heer! ik geloove wel dat gy -het geirn goed met my zaegt, ik wete ook -zulks al zeer wel, wat gy my voorzeyd hebt, -dan ik heb my al te zeer verloopen, en met -mynen bloede my aen den helschen duyvel -verschreven, dat ik met lyf en ziele hem inder -eeuwigheyd toebehooren zoude, hoe kan -ik dan van hem vry wezen? of hoe kan <span class="pagenum"><a name="Page_135" id="Page_135">[135]</a></span>ik -geholpen worden?</i> Den Monik antwoorde: -<i>Zoo verre als gy God om zyn genade, van -herte aenroept en bid, waeragtig berouw -krygt en boete doet, God bid om vergiffenisse -van uwe zonden en de zelve afstapt, als -ook van al zulke tooverye en duyvelsche -gemeynschap onthoud, en niemand verergert -nog verleyd, dit doende zullen wy Missen -voor u in onze kloosters doen, waer door gy -zeer wel van den duyvel zult ontslagen worden.</i> -Misse hier, Misse daer, zeyde Faustus, -myne belofte heeft my al te hard verbonden, -daer toe zoo heb ik God moedwillig -veragt, en meyneedig en trouwloos -aen hem geworden, den duyvel meer toevertrouwt -als hem, daerom dat ik niet -meer tot hem durve komen, of zyne genade, -die ik veragt heb, geraeken kan. Daerom -zoo waer ’t niet eerlyk en roemlyk, dat -men my naer zoude zeggen, dat ik myne -obligatie en mynen zegel die ik met mynen -bloede onderteekent en geschreven heb, -wederroepen zoude, ook heeft my den duyvel -eerlyk gehouden, ’t gene dat hy my -toegezeyd heeft, daerom dat ik hem ook -wil houden ’t gene ik hem toegezeyd en -verschreven heb. Toen dit den Monik -hoorde, wierd hy gram, en sprak vaerd -dan alzoo voort, gy vervloekt duyvels -kind, dewyl gy u hier niet wilt laeten helpen, -en niet beter wilt laeten aenstellen; -hy scheyde alzoo van hem en gaf zulks<span class="pagenum"><a name="Page_136" id="Page_136">[136]</a></span> -den Rector van de Universiteyt en het Magistraet -te kennen, waer door hem geboden -wierd uyt de stad te vertrekken. En -aldus kwam hy van Erfurt weg.</p> - -<h3><i>Van vier Tooveraers, die malkanderen -het hoofd af hielden en wederom opzetteden, -waer van D. Faustus ook het -zyne dede.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus kwam in den vasten tot -Francfurt in de Misse, den welken zynen -geest Mephostophiles onderrigte, hoe -dat in eene zekere herberge, by de Jodestraet, -vier tooveraers waeren, die malkanderen -het hoofd af hielden, en die tot -den barbier schikten, om die zelve hoofden -te komen barbieren, het welke vele -lieden aenzagen. Dit verdroot Faustus, -want hy meynde dat hy alleen des duyvels -haen in den korf was. Hy ging derwaerds -om zulks te zien, alwaer die tooveraers -te samen waeren om hun spel te spelen en -die hoofden af-te-houden. Zy hadden op -de tafel eenen verlooden pot met gedistileerd -water, de gene die onder hun-lieden -den bezondersten tooveraer was, was den -genen de eerst af te-houden den zelven -toonde voor eerst eene lelie in den pot, -die groen stond, en hy noemde de zelve -den Wortel des Levens. Daer op hield hy -den eersten het hoofd af en liet het hoofd -barbieren, en hy zette dan het zelve hem -wederom op, straks verdween de lelie, en<span class="pagenum"><a name="Page_137" id="Page_137">[137]</a></span> -hy had zyn hoofd wederom gezond.</p> - -<p>Alzoo wierd ook den tweeden en den -derden gedaen, die ook hunne leliën in -’t water hadden, en daer naer wierden hunne -hoofden insgelyks gebarbierd en wederom -opgezet. Als nu den lesten en den -principaelsten het hoofd zoude worden afgehouden -en zyne lelie, die daer verscheen, -ook ’t hoofd afgehouwen wierd, en als men -zyn hoofd in D. Faustus tegenwoordigheyd -barbierde, den welken in al zulke -boeverye spyt had, en de hooveirdigheyd -des oppersten tooveraer hem verdroot, -om dat hy hem zoo trotsig met lachenden -monde, het hoofd liet afhouwen, zoo trad -D. Faustus nae de tafel toe, alwaer den pot -met de lelie stond, nam een mes, en sneed -de bloem en den steel in stukken, zonder -dat imand zulks gewaer wierd. Als de tooveraers -dit zagen, zoo was al hun konst -te niet, en konden hunnen gezel niet meer -het hoofd opzetten, waer over deze booze -menschen alzoo in zonden moesten sterven -en verderven, gelyk ook den duyvel -zyne dienaers loont, want zy wisten niet, -hoe dat het met die afgehouwen lelie was -toegegaen, en dat D. Faustus zulks gedaen -had.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_138" id="Page_138">[138]</a></span></p> - -<h3><i>Van eenen ouden man die D. Faustus van -zyn godeloos leven heeft willen bekeeren, -en wat ondank hy daer voor had.</i></h3> - -<p>Daer was eenen zeer Godvreezenden -Medecyn, die eenen liefhebber van -Gods Woord was, en eenen gebuer van -D. Faustus. Dien zelven, alzoo hy zag -dat’er vele studenten by D. Faustus uyt -en in liepen, gelyk als in een slyp-winkel, -waer in den duyvel met zynen aenhang, -en niet Godt met zyne lieve Engelen in -woonde, zoo nam hy voor hem D. Faustus -van zyne godelooze en duyvelsche gedagten -en voornemen af-te-trekken. Tot welken -eynde hy hem uyt eenen Christelyken -iver tot hem in zyn huys ter maeltyd ontbood. -Faustus komt, en den goeden man -spreekt hem toe onder de maeltyd, op deze -maniere: Mynen lieven heer en goeden gebuer, -ik heb aen U-L. een vriendelyk en -christelyk verzoek, te weten: Dat gy -myne iverige vermaeninge niet kwalyk -nemen zult, daer toe zult gy ook deze -myne kleyne maeltyd niet veragten, maer -de zelve zoo goed als den lieven Godt die -gegund heeft, voor goed aennemen? D. -Faustus bad wederom, dat hy hem zyne -goede meyninge zoude willen verklaeren, -en zoude aenhooren, toen zeyde den goeden -man: Mynen lieven heer en goeden nabuer, -gy weet wat uw eygen voornemen is, -namentlyk dat gy <i>Godt en alle Heyligen</i> afgezworen -hebt, en u zelven den duyvel<span class="pagenum"><a name="Page_139" id="Page_139">[139]</a></span> -met lyf en ziele hebt overgegeven, waer -door gy in den hoogsten toorn en ongenade -Gods gevallen, en van eenen Christenen -eenen ketter en eenen duyvel geworden -zyt? Och in wat nood brengt gy uwe arme -ziele? Het is niet alleen om uw lichaem, -maer ook om uwe ziele, die in de eeuwige -pyne en ongenade Gods zal versteken worden. -Doch zoo is ’t nog niet al verloren, -mynen lieven heer, zoo verre als gy u toch -maer wilde bekeeren den lieven bermhertigen -Godt om genade en vergiffenisse biddende, -gelyk gy kond zien in ’t VIII. -Kapittel, van de handelinge der Apostelen, -van Simon in Samaria, die ook veel -volk verleyd had: want men heeft hem -inzonderheyd voor eenen Godt gehouden, -en hem de kragt Gods, en <i>Simon Deus -Sanctus</i> genoemd. Dezen is ook daer naer -nog bekeert, naer dat hy eene Predikatie -van Philippus gehoord had, en liet hem -doopen, hy geloofde aen onzen Heere -<i>Jesus Christus</i>, en hy hield hem daer naer -vele by Philippus, welke bekeeringe in -’t werk der Apostelen uytnemende zeer -geroemd word? daerom mynen goeden -heer, laet u toch myne vermaeninge ook -behaegen, en eene heerlyke en Christelyke -Predikatie wezen? Nu en is die boete die -gy doen zult, anders niet, als dat gy den -lieven bermhertigen God zult om genade -en vergiffenisse bidden. Waer af dat w<span class="pagenum"><a name="Page_140" id="Page_140">[140]</a></span>y -schoone voorbeelden hebben, gelyk van -den moordenaer aen ’t kruys, aen S. Petrus, -aen Mattheus en aen Magdalena. -Ja <i>Christus</i> spreekende tot de zondaeren: -<i>Komt alle tot my, die bedroeft en belaeden -zyt, en ik zal u helpen en vertroosten?</i> -En in den Propheét Ezechiël: <i>Ik begeire -niet de dood des zondaers</i>; maer dat hy -hem bekeere en leve: want zyne hand is -niet verkort, dat hy u niet helpen kan. -En ik bid u, mynen goeden heer, dat gy -u myne vermaeninge wilt laeten ter hert -gaen, en bid God om genade en <i>Christus -Jesus</i> wil: staet af van uw kwaed voornemen, -want die tooverye is tegen ’t gebod -Gods, mids dat die zoo wel in ’t nieuw, -als in ’t oud Testament zwaerlyk verboden -is, daer hy zeyde dat men geen tooveraers -laeten leven, dat men mede niet zal handelen, -nog eenige gemeynschap houden, -want ’t is eenen grouwel voor God, zoo -noemt S. Paulus den Bar Jehu, of Elimas, -den tooveraer een kind des duyvels, en -eenen vyand der geregtigheyd, en dat zy -ook geen deel in ’t Ryk Gods hebben zullen? -D. Faustus hoorde naer hem zeer -neirstelyk, zeggende: dat hem die vermaeninge -wel geviel, en hy bedankte den -ouden man van zyne goede meyninge, die -hy ook belofde naer te komen, zoo ’t hem -mogelyk waere. En nam daer mede oorlof.</p> -<p><span class="pagenum"><a name="Page_141" id="Page_141">[141]</a></span></p> -<p>Als hy nu in zyn huys kwam zoo dogt -hy neirstig op deze vermaeninge, overdenkende -in wat nood hy hem en zyne ziele -gebrogt had, om dat hy hem aen den helschen -duyvel had overgegeven, hy nam -voor goede boete te doen, en den duyvel -te verzaeken. In deze gepeyzen verscheen -hem zynen geest, die naer hem greep al -of hy hem den hals af nypen wilde: en -hield hem voor, wat dat hem anders mogte -beweegd hebben, hem den duyvel over te -geven, dan alleen zynen eygenen moedwil -en verholendheyd: daer toe zoo heb gy -u versproken. God en alle menschen vyand -te wezen, welke belofte gy niet meer denkt -naer te komen, maer die vermaeninge van -dien ouden loer te volgen, en God tot -eenen behoeder aen te nemen: dan dat is -al te laet, want gy den mynen nu zyt, ik -mag u haelen als ik wil, ’t welk hem ook -bevolen is, en dat hy daerom gekomen -was, om van hem een eynde te maeken, -’t en waer hy hem neder zette en straks -met zyn bloed op nieuws verschreve, en -belofde dat hy hem van geenen mensch -meer zoude laeten vermaenen, of verleyden, -’t welk hy van stonden aen doen -moeste, of zoo niet, zoo zoude hy hem -in stukken verscheuren? D. Faustus heel -verschrikt wezende, dede hem wederom -nieuwe belofte en schreef met zyn bloed, -als hier naer volgt: welke beschryvinge -nog naer zyne dood by hem gevonden<span class="pagenum"><a name="Page_142" id="Page_142">[142]</a></span> -is.</p> - -<h3><i>De tweede verschryvinge van D. Faustus -die hy zynen geest overgegeven heeft.</i></h3> - -<p>“Ik Doctor Faustus, bekenne met myn -eygen hand en bloed, dat ik dit myn -eerste verschryvinge tot in het zeventhiende -jaer sterk en vast gehouden heb, -God en alle menschen vyand geweest ben, -waer mede ik nu voortaen myn lyf en ziele -den magtigen god <i>Lucifer</i> overgeve, om -met my naer deze volgende zeven jaeren -te mogen zynen wil doen. Daer tegen zoo -beloft hy my wederom dat hy myn leven -nog verkorten nog verlengen zal, ’t zy ook -in de dood of in de helle my met geene -pyne zal deelagtig maeken. Hier op verspreke -ik my wederom, dat ik geene menschen -meer, ’t zy met vermaenen, met -eeren, met leeren, met onderwyzinge of -met dreygementen, door Gods Woord, of -door eenige weireldlyke of geestelyke leeraers -zal laeten verleyden, of hunne leere -naevolgen. En tot meerder kragt en getuygenisse -dezer myne verschryvenisse en belofte, -zoo heb ik dit met myn eygen bloed -geschreven, tot Wurtenberg.”</p> - -<p>“Datum 3 Ougst 1531.</p> - -<p class="right"><span class="smcap">Joannes Faustus</span>, <i>Doct.</i>”</p> - -<p>Naer dusdanige verdoemelyke en godelooze -verschryvinge, is hy den ouden man -zoo vyand geworden, dat hy hem naer zyn -lyf en leven stond. Maer zyn christelyk<span class="pagenum"><a name="Page_143" id="Page_143">[143]</a></span> -gebed, en zynen wandel heeft den boozen -vyand al zulken stoot gedaen, dat hy onrent -hem niet heeft konnen komen. Dan -alleen twee dagen daer naer, als eens den -ouden man te bed gaen zoude, zoo hoorde -hy in zyn huys een groot gerugt, dat hy -noyt te vooren gehoort had, het kwam tot -in de kamer, en ’t knorde gelyk een verken, -en zeer lang duerende: daer naer begonst -den goeden ouden man met den geest -te spotten, en zeyde: ô wat een boeren-muziek -is dat, ’t is of het van eenen engel -waer, die geen twee dagen in’t paradys -konde zyn, hy verstout hem in andere lieden -huyzen te komen, en heeft in zyne -eygen wooninge niet mogen blyven. Met -spotterye heeft hy den geest verdreven. D. -Faustus vraegde hem hoe dat het met den -ouden man was omgegaen? waer op den -geest antwoorde: dat hy aen hem niet had -konnen komen, want hy was gewapend, -willende zeggen met het gebed, daer door -zoo heeft hy my bespot, ’t welk my zeer -verdroten heeft inzonderheyd om dat hy -my mynen val verweet. Aldus helpt God -alle christene, die hun tegen den boozen -geest, aen Godt overgeven.</p> - -<h3><i>Van twee Persoonen die D. Faustus te samen -koppelde, in ’t 17ᵈᵉ jaer zyn’er belofte.</i></h3> - -<p>Tot Wurtenberg was eenen student, die -een goed edelman was genaemd A. van -Hulle. Dezen edelman was verliefd o<span class="pagenum"><a name="Page_144" id="Page_144">[144]</a></span>p eene -zeer schoone edele vrouw, de welke vele -vryers had.</p> - -<p>Onder andere ook zommige vry heeren, -maer zy begeirde geen van allen. En inzonderheyd -was zy tot niemand min gezind -dan tot dezen, de welke aen D. Faustus -goede kennis had, gelyk hy ook dikwils -met hem had geëten en gedronken, en hy -wierd zoo met die liefde gekweld, dat hy -geheel maeger wierd, en daer door in groote -ziekte viel. Als nu D. Faustus vernam, -dat dezen edelman zeer ziek lag, zoo -vraegde hy zynen geest Mephostophiles, -wat hem gebrak, die hem alle gelegendheyd, -en de oorzaeke verklaerde; waer -over D. Faustus dezen edelman ging bezien, -en hem aller gelegendheyd zyn’er -ziekte ging verklaeren, die hem daer af -zeer verwonderde. D. Faustus troost hem -en zeyde: dat hy hem zoo zeer niet zoude -kwellen, want hy zoude hem behulpelyk -wezen, dat deze vrouws-persoone niemand -anders dan hem alleen ten deele zyn zoude, -gelyk ’t ook geschiede, want D. Faustus -beroerde zoo zeer het hert dezer jongvrouwe -door zyne tooverye, dat zy geene -andere mans meer en agtede, hoewel zy -nogtans edelder en ryker krygen konde; -straks daer naer beveelt hy dezen edelman, -dat hy hem zeer heerlyk kleeden -zoude, en met hem tot de jongvrouw -gaen, die in eenen hof by andere j<span class="pagenum"><a name="Page_145" id="Page_145">[145]</a></span>ongvrouwen -gezeten was, alwaer men zoude -dansen, en hy gaf hem eenen ring, die hy -aen zynen vinger steken moest, als hy met -haer zoude dansen, en zoo haest als zy met -haere hand dezen ring zoude aenroeren, -zoo zoude zy op hem verlieven, en op -niemand anders; maer hy mogt van geen -trouwen spreken, want zy zoude hem zelve -daer toe trekken en bewegen. Hy neemt -daer op een gedistileerd waterken, waer mede -hy den edelman besproeyd, die straks -daer naer een uytnemende schoon aenzigt -kreeg en zyn alzoo te samen naer den hof -gegaen. Den edelman dede gelyk hem D. -Faustus bevolen had, hy danste met de -joffrouw, en roerde haer aen, waer door -zy straks op hem uyt liefde ontstak, en -zy wierd met Cupidos pylen doorschoten, -want zy had den ganschen nagt geen ruste -in ’t bed. ’s Morgens vroeg zy liet hem haelen, -zy opende aen hem de groote liefde, -die zy tot hem had, en begeirde hem tot -haeren man, hy ook uyt brandende liefde -sloeg den koop toe, zoo datze korts daer -naer met malkanderen de bruyloft hielden, -en hy dede D. Faustus daer voor eene zeer -goede vereeringe.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_146" id="Page_146">[146]</a></span></p> - -<h3><i>Van veelderleye Gewassen, die D. Faustus -in den winter, ontrent kers-misse, in -zynen hof had, in ’t 19ᵈᵉ jaer zyn’er -belofte.</i></h3> - -<p>Daer waeren veel jongvrouwen ontrent -Kers-misse tot Wurtenberg gekomen. -Als eenige edelvrouwen die hunne kinders, -broeders en neven die aldaer studeerden -kwamen bezoeken, de welke alle -goede kennisse aen D. Faustus hadden, tot -de welke hy van zommige ontboden en te -gaste aenzogt wierd. En om zulks te vergelden, -zoo noode hy wederom zommige -edelluyden en eenige joffrouwen, om met -hem t’zynen huyze goede ciere te maeken.</p> - -<p>Als zy tot hem gekomen waeren, en het -zeer gesneeuwd had, was’er in Faustus hof -wat wonders te zien, want men zag’er geenen -sneeuw maer eenen schoonen zomer -met alderleye gewas, zoo dat ook ’t gras -met alderhande bloemekens zeer lieffelyk -stond en groeyde. Daer was ook eenen -schoonen wyngaerd met groote druyven -behangen, ook waeren’er zeer schoone witte -en roode provence-roozen met veel andere -welriekende bloemen, welke alle t’samen -eenen lieffelyken reuk gaven, zoo dat -zy U-L. daer van niet genoeg konden verwonderen, -maer niemand durfde nog bloemen, -nog druyven afsnyden; want als’er -imand meynde zulks te doen, en met de -vingeren aentaste, zoo had hy een van zyne -mede-gezellen by den neus, waer over<span class="pagenum"><a name="Page_147" id="Page_147">[147]</a></span> -een groot gelach was onder de genoode.</p> - -<h3><i>Van een verzaemeld krygs-heyr, tegen den -vry heer, den welken D. Faustus aen -des keyzers hof een herts-hoorn op zyn -hoofd getooverd had, in ’t 19ᵈᵉ jaer zynder -belofte.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus reyzende naer Ysleven, -en als hy nu ten halven wege was, zoo -zag hy zeven peirden op hem toe ryden, -hy kende straks den heer, en wist dat’er -den graef was die hy wel eertyds dien herts-hoorn -in ’s keyzers hof op ’t hoofd getoovert -had. Dezen heer kende ook D. -Faustus zeer wel, en deed zyne knegten -stil staen, ’t welk Faustus merkende hem -op een hoogde begaf. En als zulks den -vry-heer zag, liet hy op hem toereyden, -met bevel van hem stoutelyk te doorschieten, -waerom zy ook des te stouter op hem -los-drukten. Maer zy verloren straks uyt -U-L. gezigt, mids hy hem onzigtbaer maeken -konde. Den voorzeyden vry heer liet -hun op die hoogde stil houden, om te zien -of hy hem ergens in ’t gezigt krygen konde; -maer zy hoorden diep in een bosch een -groot geraes van bazuynen, trompetten -en trommels: ook zagen zy dat’er zommige -honderde peirden op hun toe kwamen. -Dit ziende, zette zy zig op den loop, en -als den vry-heer nevens den berg meynde -henen te reyden, stond aldaer eenen grooten -hoop gewapende ruyters, waerom hy<span class="pagenum"><a name="Page_148" id="Page_148">[148]</a></span> -nog eenen anderen weg kiezen moest, op -den welken hy ook gelyk te vooren een -slag-order vond, ’t welk hem alzoo tot vier -of vyf plaetsen ontmoete, en dat zoo menigmael -als hy meynde eenen vremden weg -te kiezen. En als hy nu zag, dat hy nergens -weg konde, en dat men ’t op hem gelaeden -had, zoo reyde hy tot het krygs-volk -in, ’t zy wat perykel hem daer uyt zoude -mogen ontstaen, en vraegde waerom men -hem alzoo van alle kanten bezet had, en -op hem was wagtende? maer niemand gaf -hem antwoorde, tot dat eyndelyk D. Faustus -tot hem uytgereden kwam, waer naer -hem den vry-heer rondom besloten vond. -Hy hield hem voor, dat hy hem zoude gevangen -geven, zoo niet, zoude hy zien, -hoe men met hem handelen zoude. Dezen -vry-heer meynde niet anders dan dat het -een waeragtig slag-leger was, hoewel’er -niet dan tooverye was; daer naer beveelde -Faustus, dat zy alle hun geweir zoude -overgeven, en daer naer de peirden, en in -plaetse van die, bragten zy hunne gevangene -andere getooverde peirden en geweir. -En Faustus sprak tot den vry-heer, den -welken hem niet meer kende; mynheer, -den oversten dezes leger heeft my bevolen -te zeggen, dat gy voor deze reyze alzoo -voordtrekken zult, om dat gy op eenen -toegereden hebt, die by den voorzeyden -oversten om hulpe gebeden had. Als nu<span class="pagenum"><a name="Page_149" id="Page_149">[149]</a></span> -den vry-heer in de herberge kwam, en zyne -knegten met hunne peirden in ’t water -reden, verdweenen alle de zelve, zoo dat -die knegten schier verdronken waeren, en -moesten alzoo te voet wederom nae huys -keeren. Den voorzeyden vry-heer ziende -zyne knegten te voet gaen die alle te samen -nat en beslykt waeren, en van het verdwynen -der peirden, wierd hy straks gewaer, -dat’er anders niet was geweest dan -tooverye van D. Faustus, die hy nog eens -te vooren aen hem bewezen had, en dat -alles hem tot zynen schimp en spot was -gebeurd.</p> - -<h3><i>Van de boelschappen van D. Faustus, in ’t -19ᵈᵉ en 20ˢᵗᵉ jaer zyn’er belofte.</i></h3> - -<p>Als nu D. Faustus merkte, dat de jaeren -zyn’er verschryvinge en overgevinge -van dag tot dag haest eyndigen zouden, -zoo begonst hy alle dagen hoe langer -hoe meer een beestagtig leven te voeren. -Hy ontbood tot hem zeven duyvelsche -Succubas, de welke hy al-te-samen besliep; -die alle zeer schoon waeren, en daer -niet op te zeggen was, want hy voer in -vele koningryken met zynen geest, op dat -hy alderleye schoone vrouwen zoude zien, -en om andere by te krygen. Als eene hongersche, -eene engelsche, twee zwabische -en eene fransche, die de schoonste des -lands waeren, met welke duyvelsche danten -hy boeleerde, tot dat hy van de weireld<span class="pagenum"><a name="Page_150" id="Page_150">[150]</a></span> -scheyde.</p> - -<h3><i>Van eenen schat die D. Faustus gevonden -had in ’t 21ˢᵗᵉ jaer zyn’er belofte.</i></h3> - -<p>Op dat den duyvel zyne erfgenaemen -niet zoude laeten ontbreken, zoo wysde -den geest Mephostophiles, Faustus in -eene oude kapelle die ingevallen was, (eene -halve myle van Wurtenberg gelegen) in -welke in den kelder eenen verborgen schat -was, waer naer dat Faustus ging graven, -en den schat blinkte gelyk een brandende -keirsse; D. Faustus bezwoer hem, dat hy -in een gat vertrok, en als hy nu aen den -schat kwam, zoo vond hy niet dan verbrande -kolen daer in, waer dat hy veel -spookerye zag. D. Faustus bragt de kolen -in zyn huys, die straks in goud en zilver -veranderden, welke gelyk zynen dienaer -Wagenaer bekende tot veel duyzend guldens -beliepen.</p> - -<h3><i>Van Helena uyt Griekenland, die Faustus -tot een byslaepster gedaen was, in ’t laetste -jaer zyn’er belofte.</i></h3> - -<p>Op dat D. Faustus zynen vleeschelyken -wellust, in zyn’er ellende zoude mogen -hebben, zoo komt hem ’s nagts ontwaekende -in zynen zin die schoone Helena -uyt Griekenland, die hy eertyds de studenten -getoond had. Hy begeirde van zynen -geest dat hy hem die Helena beschikken -zoude om zyne concubine te zyn, -e’t welk alzoo geschiede. Deze <span class="pagenum"><a name="Page_151" id="Page_151">[151]</a></span>Helena was -even van de zelve gedaente, zoo als hy die -de studenten eertyds getoond had. Als nu -D. Faustus die zag, zoo heeft zy hem het -hert bewogen, dat hy met haer begonst te -boeleeren en voor zyne concubine behield, -die hy ook zoo lief had, dat hy schier niet -eenen oogenblik van haer gedueren konde, -zy wierd alzoo van hem bevrugt, in ’t -laetste jaer zyn’er beschryvinge, en zy -baerde hem eenen zoon, waer over Faustus -zeer verblyd was, en hy noemde hem -Justum Faustus. Dit kind wierd opgevoed -naer zyn behaegen en wil, en alsdan verhaelde -D. Faustus vele aerdige toekomende -dingen die in verscheyde landen zouden -gebeuren. Maer als hy daer naer om den -hals kwam zoo verdween de moeder met -haer kind.</p> - -<hr /> - -<h2>HET VIERDE DEEL.</h2> - -<p class="hanging"><i>Wat D. Faustus in ’t laetste jaer zyn’er -beschryvinge met zynen geest en met -meer andere gehandeld heeft, het welk -was in ’t 24ˢᵗᵉ jaer zyn’er belofte.</i></p> - -<h3><i>Van D. Faustus <span class="antiqua">Testament</span>, in ’t welk hy -zynen Dienaer Wagenar tot zynen -erfgenaem maekt.</i></h3> - -<p>Doctor Faustus had binnen de 24 jaeren -zyn’er beschryvinge eenen jongen -knegt opgevoed die tot Wurtenberg gestudeerd -had. Dezen zag die avanturen zyns<span class="pagenum"><a name="Page_152" id="Page_152">[152]</a></span> -meesters, die hy overal bedreven had, hy -was eenen slimmen guyt, die tot Wurtenberg -ging bedelen, welken niemand (om -zyne boosheyd) begeirde aen te nemen.</p> - -<p>Dezen knegt met naem Wagenaer, was -D. Faustus dienaer, hy schikte zig zeer -wel by hem, zoo dat hy hem daer naer -zynen zoon noemde, hy slempte en dempte -met hem. Als nu den tyd van D. Faustus -verloopen was en te eyndigen kwam -ontbood hy tot hem eenen notaris, daer -toe ook zommige Magisters, die veel met -hem hadden omgegaen, en hy maekte zynen -dienaer het huys, welk gestaen en gelegen -was by de yzere poorte, in de Schergasse, -aen de ring-mueren, item nog 1600 -guldens, welke hy van imand goedvond, -aen landgoed de weirde van 800 guldens, -600 guldens aen gereed geld, een goude -keting die 300 kroonen weird was; al zyn -zilver werk dat hem van groote heeren en -edelluyden geschonken was, en inzonderheyd -’t geen dat hy uyt het hof des paus en -der turken gebragt had, ’t welk ontrent de -1000 guldens weirdig was, maer anders -was’er niet veel van huys-raeds goederen, -mids hy niet te veel t’huys gewoond had -maer dag en nagt in vremde herbergen en -by de studenten gezeten en gezopen had. Ja -dit was den inhoud van Faustus testament.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_153" id="Page_153">[153]</a></span></p> - -<h3><i>D. Faustus bespreekt hem met zynen dienaer -wegens het Testament.</i></h3> - -<p>Als nu het Testament van D. Faustus -volbragt was, zoo riep hy zynen dienaer -tot hem, en hield hem voor hoe hy -hem in zyn testament bedagt had, om dat -hy hem altyd zeer wel gedraegen en zyne -secreten niemand geopenbaerd had, daerom -zoo verre, als hy nog ied van hem -begeirde zulks zoude hem niet geweygerd -worden. Toen begeirde den dienaer zyne -boeken en eenige andere konsten? waer -op hem D. Faustus antwoorde: Zoo veel -myne boeken belangd die zyn alreede toegeschikt, -doch met al zulke conditien, dat -gy die niet zult laeten aen den dag komen, -maer uw profyt daer mede zult doen, en -daer in neirstelyk zult studeeren. Ten anderen -begeird gy myne konsten, die gy toch -hebben zult, zoo verre als gy myne boeken -lief hebt en u aen niemand kenbaer maekt, -maer alleen daer by blyft. Nog zeyde D. -Faustus: Mids mynen geest Mephostophiles -my niet langer te dienen schuldig is, -waerom ik u den zelven niet overlaeten -mag, zoo zal ik u eenen anderen geest toeschikken, -zoo als gy eenen begeird, en dat -hy zoude zeggen in wat gedaente hy dien -begeirde, dat hy zoude verschynen.</p> - -<p>Waer op hy antwoorde: Mynheer en -vader, ik begeire hem in de gedaente van -eene simme. Daer op verscheen hem eenen<span class="pagenum"><a name="Page_154" id="Page_154">[154]</a></span> -geest in de gedaente en forme van eene -simme die in de kamer sprong, en D. Faustus -sprak: Ziet daer is zy, maer zy zal u -niet ten diensten wezen, dan naer myne -dood, en als mynen geest Mephostophiles -van my genomen is, en hem niet meer zult -zien, en gy u komt te verschryven en over -te geven, zoo zult gy hem noemen den -Averhaen, mids dat hy aldus genoemd -word. Daer by zoo bid ik dat gy myn konsten, -myne daeden, en al wat ik gedaen -heb, niet zult openbaeren, voor en aleer -ik dood ben, alsdan mogt gy die opteekenen, -te samen schryven en in een historie -te samen brengen, waer toe dat u uwen -geest Averhaen helpen zal. En of gy ergens -ied in vergeten had, dat zal hy u helpen -gedenken. Den voorzeyden dienaer -belofde zulks alles alzoo te doen, en gaf -hem daer op de hand, en hy bedankte hem -voor alle de ontfangene weldaeden, maer -inzonderheyd voor het gene daer hy hem -mede in zyn testament verzogt heeft. En -voords belofde hy hem den geest Averhaen -trouwelyk te volgen.</p> - -<h3><i>Hoe dat hem D. Faustus in den tyd dat -hy niet meer als eene maend te leven had -gekweld heeft, over zyn duyvels wezen -gejammer en daer over gezugt.</i></h3> - -<p>Den tyd van den voorzeyden D. Faustus -was nu schier ten eynde geloopen, -zoo dat hy tot in de laetste maen<span class="pagenum"><a name="Page_155" id="Page_155">[155]</a></span>d van zyne -toegezeyde 24 jaeren gekomen was, in -de welke hy hem den duyvel t’eenemael -overgegeven had met lyf en ziele, gelyk -wy hier te vooren verhaelt hebben. In dezen -tyd was hy geheel tam geworden, en -dat niet anders dan als eenen gevangenen -moordenaer die zyne sententie des doods -in de gevangenisse zoude mogen ontfangen -hebben; want hy wierd geheel beangst, -hy deed anders niet dan weenen, -en tegen hem zelve lamenterende met de -handen, zoo dat hy geheel scheen te verdwynen, -en uyt te teiren, hy liet hem ook -alsdan zeer zelden zien nog hy mogt zynen -geest ook niet meer zien, nog ontrent -hem leyden, hoe wel dat hy hem te vooren -als zynen getrouwen dienaer zoo dikwils -tot hem geroepen had.</p> - -<h3><i>Het wee geklag en jammeren van D. Jan -Faustus, om dat hy nog in den fleur -zyns levens, en in al zulke jongheyd -sterven moest.</i></h3> - -<p>Deze groote droefheyd beweegde Faustus -zoo zeer, dat hy zyn wee geklag -en zyn jammeren opteekende, om dat men -’t nimmermeer zoude vergeten, zoo dat dit -een van zyne eygene geschreven klagten is.</p> - -<p>Och Faustus! gy verbolgenen en onweirdigen -heer, gy die uw gezelschap hebt mede -verleyd in ’t oordeel des eeuwig vuer, -daer gy nogtans wel had konnen de eeuwige -zaligheyd bekomen, die gy nu verliezen<span class="pagenum"><a name="Page_156" id="Page_156">[156]</a></span> -moet? Och gy vernuft en vryen wil, -in wat miserien brengt gy myne leden, en -gy, nog gezond lichaem, het vernuft en -de ziele die beklaegen my, want ik koste -’t u geven of nemen? Och liefde en nyd, -waerom zyt gy beyde tot my ingetrokken -terwyl ik door uw gezelschap al zulke -pyne lyden moet? Och vraeke en bermhertigheyd, -uyt wat oorzaeke hebt gy my -zulken loon en versmaedenis vergund? ô -bitterheyd en medelyden, ben ik daerom -eenen mensch geschaepen, om die straf die -ik voor my bereyd zien te lyden: Och ik -armen dwaelenden, is’er ook ied in de -wyde weireld, dat my niet wederstaet? -och wat helpt toch myn klaegen! eylaes! -wat heb ik gedaen! wee my!…</p> - -<h3><i>Nog een andere klagt van D. Faustus.</i></h3> - -<p>Och! och! ik ongelukkigen mensch, -ô gy bedroefden en onzaligen Faustus! -gy moet wel wezen in den hoop der -onzalige, mids ik die onmagtige smerte -des doods die geen creaturen nog op de -weireld geleden heeft? Och vernuft, och -moedwil, vermetendheyd en vryen wil? -Och gy blinden en onagtzaemen die uwe -leden, uw lyf en uwe ziele zoo blind maekt, -als gy zelve zyt! ô gy tydelyke wellusten -in wat ellende hebt gy my gevoert, dat gy -myne oogen zoo verduystert en verblind -hebt! och myn zwak gemoed, och myn -bedroefde ziele, waer is uwe beken<span class="pagenum"><a name="Page_157" id="Page_157">[157]</a></span>tenisse! -ô onbermhertig ongeluk, ô vertwyffelde -hope! waer op ik niet meer denken mag: -Och leed boven alle leed, jammer boven -alle jammer! och wie zal my nu toch verlossen? -waer zal ik my verbergen? waer -zal ik henen kruypen of gaen? ja dat ik -trekke waer ik wille, zoo ben ik toch -gevangen? waer op dat hem den armen -Fausto zoo bekomerde en kwelde, dat -hy niet meer spreken konde.</p> - -<h3><i>Hoe dat den boozen geest den bedroefden -D. Faustus met wonderlyke spotagtige -spreek-woorden aentast.</i></h3> - -<p>Op al dusdanige wee-klagten, verscheen -Faustus zynen geest Mephostophiles, -trad tot hem, en sprak aldus: Terwyl dat -gy uyt de H. Schrifture wel geweten hebt, -dat gy Godt alleen behoorde aengebeden -en hem alleen gedient te hebben, zonder -eenige andere goden, nog ter regter, nog -ter slinker hand te zoeken, of nevens hem -te hebben, en zulks niet gedaen hebt; -maer uwen Godt vertoorend en vergramd, -van hem afgevallen, hem verloochend, -en u aen my hebt overgegeven met lyf en -ziele, zoo moet gy nu uwe belofte en -uwe overgevinge nakomen.</p> - -<p>Dus merkt nu op myn Versken:</p> - -<div class="poetry-container"> -<div class="poetry"> -<div class="verse"><i>Zoo gy wat weet, zoo zegt het niet,</i></div> -<div class="verse"><i>En zyt gy wel, zoekt geen verdriet;</i></div> -<div class="verse indent1"><i>Hebt gy wat, dat niet verkwist:</i></div> -<div class="verse indent1"><i>’t Ongelyk u niet en mist.</i></div><span class="pagenum"><a name="Page_158" id="Page_158">[158]</a></span> -<div class="verse"><i>Daerom meyd, lyd, zwygt en verdraegt,</i></div> -<div class="verse"><i>Zyn ongeluk geen menschen klaegt,</i></div> -<div class="verse indent1"><i>Het is te laet op Godt gedagt,</i></div> -<div class="verse indent1"><i>Als uw ong’luk komt onverwagt.</i></div> -</div> -</div> - -<p>Daerom lieven Fausto, ’t is niet goed -met groote heeren en met den duyvel krieken -te eten, want zy schieten met de steenen -in ’t aenzigt, gelyk gy nu ziet, daerom -had het beter geweest, dat gy verre van -daer gebleven waert, zulks zoude goed -voor die scheuten geweest hebben, maer -uwen hoogmoed en hooveirdig hert heeft -u geslagen. Gy hebt die konst, die u van -Godt gegeven is, veragt, nog u daer mede -niet laeten genoegen, maer hebt den duyvel -te gaste gebeden, en gy deze 24 jaeren -die voorleden zyn, gemeend dat het -al goud was dat’er blinkte, nu al gelooft, -wat u den geest wys maekte, waer door u -den duyvel, gelyk men de katten plagt te -doen, een belle aengehangen heeft. Ziet, -gy waert eene zeer schoone geschaepene -creature, maer de roozen die men lang in -de hand draegt, en waer aen men lang -riekt, die verslenzen: wiens brood gy geeten -hebt, wiens liedekens gy moet zingen: -Toef tot op den goeden Vrydag, alsdan -zal het haest Paesschen zyn in ’t geen -gy behoeft hebt, en ’t is niet zonder oorzaeke -geschied, een gebraeden worst heeft -twee eynden.</p> -<p><span class="pagenum"><a name="Page_159" id="Page_159">[159]</a></span></p> -<p>Op des duyvels belofte is niet te staen, -gy hebt eene kwaede natuere gehad, daerom -verlaet die natuere niet. Van gelyken -laeten de katten het muyzen niet. Terwyl -den lepel nieuw is, zoo gebruykt hem den -kok, als hy dan daer naer oud geworden -is, zoo schyt hy daer in, alsdan eet men -daer uyt: is ’t niet alzoo met u? gy die -eenen nieuwen lepel des duyvels waert, -den zelven gebruykt hy al’er tyd, want de -merkt heeft u laeten koopen: daer toe zoo -hebt gy u met een weynig voorraed niet -laeten genoegen, die u Godt verleent had. -Dat nog meer is (mynen lieven Faustus) -wat hebt gy veel hoogmoed bedreven, -want in alle uwen handel en wandel hebt -gy u des duyvels vriend genoemd, daerom -stelt u te vrede, want God is den Heer: -den duyvel is maer eenen boozen geest; -hooveirdigheyd dede noyt goed, gy moest -doch den hans in alle straeten zyn, daerom -moeten zotten in’t hair luyden, die te -veel wilt hebben, die moet men weynig -geven, waer naer hem imand regeert, daer -naer moet het hem gaen, dus laet u nu myne -leer en vermaening ter herte gaen, die -nu schier verloren is, gy zoud u den duyvel -zoo veel niet betrouwd hebben, en -mids hy een simme Gods, eenen logenaer -en moordenaer is, zoo dat gy wel behoorde -kloeker te wezen. De schimp brengt -ons schaede by, want het is haest met den -mensch gedaen, nogtans zoo kosten zy<span class="pagenum"><a name="Page_160" id="Page_160">[160]</a></span> -zoo veel om op te brengen. Die den duyvel -herbergt, die heeft eenen zekeren gast, -maer daer behoort meer tot den dans, als -maer een rood paer schoenen: had gy Godt -voor oogen gehouden: en nimmer uwe -gaven die hy u verleent had, genoegen -laeten, zoo had gy deze reyze niet hoeven -te dansen en den duyvel te willen zyn -en zoo haest te gelooven: want wie ligtelyk -gelooft, die word haest bedrogen. -Nu vaegd den duyvel zynen muyl, en gaet -alzoo daer van, gy hebt u zelven te voorgesteld -met uw eygen bloed, daerom zal -men die borge borgen, gy hebt’er ter eener -oore laeten ingaen en ter andere wederom -uyt. Als nu den geest aen D. Faustus den -armen Judas genoegzaem gezongen had, -zoo is hy wederom verdwenen, en heeft alzoo -Faustus geheel getroubeleerd gelaeten.</p> - -<h3><i>De wee-klagten van D. Faustus van de -helle en van haere onuytsprekelyke -pyne en kwaele.</i></h3> - -<p>O ik armen verdoemden! waerom ben -ik geene beest? die zonder ziele sterven, -zoo had ik my niet voorder te bevreezen. -Nu zal my den duyvel met Lyf -en Ziele van hier nemen, en my in een -onuytsprekelyke duysterheyd brengen, -want gelyk de zielen by hun zelven schoonheyd -en vreugd hebben, zoo moet ik armen -ellendigen, en alle de verdoemde -eenen ongeloovelyken grouwel, st<span class="pagenum"><a name="Page_161" id="Page_161">[161]</a></span>ank, -smaed, bevinge, vreeze, pyne, druk, -huylen, kryten en knerzinge der tanden -hebben: Daer toe zyn alle creaturen en -alle schepselen Gods tegen ons, en moeten -van de Heyligen Gods de eeuwige -versmaedheyd draegen; ik ben nog indagtig -van den geest, die ik eens naer -de verdoemenisse gevraegd heb: den welken -my zeyde: dat’er een groot onderscheyd -is tusschen die en die verdoemde, -mids de zonden ongelyk zyn: Voords -zoo zeyde hy nog meer: even gelyk hoy, -hout en yzer van het vuer verbrand worden, -doch het eene ligter als het ander, -alzoo worden ook de verdoemde in den -vloed der helle verbrand. Och gy eeuwige -verdoemenisse! dat gy van den toorn -Gods zoo inflameerd, zoo vol vuer en -hitte zyt; ô hoe grooten druk en pyne -moet men inder eeuwigheyd aldaer verwagten, -met weenen der oogen, met knerzinge -der tanden, met stank der neuzen, -met jammer der stemmen en met bevinge -der handen en voeten: Och ik zoude zoo -geirn den Hemel mogen omermen, en -mogt ik slegts de eeuwige straffe ontgaen! -och wie zal my toch uyt het onuytsprekelyk -vuer der verdoemde verlossen? Alwaer -geen hulpe zal wezen, alwaer geen -beweenen der zonden helpen kan, alwaer -nog nagt nog dag ruste is! wie zal my -toch uyt al zulke ellende verlossen? <span class="pagenum"><a name="Page_162" id="Page_162">[162]</a></span>waer -is mynen toevlugt, waer is myne beschuttinge, -myne hope, mynen troost: Waer op -zal ik my dan vertroosten? op de zaligheyd -Gods niet, want ik schaeme my dat ikze -zoude aenspreken, mids my niet zoude geantwoord -worden? Maer ik moet myn aenzigt -voor haer verbergen! Och wat mag ik -doch veel klaegen, daer geene hulpe te -verwagten is, nog geene vertroostinge des -klaegen en weet? Amen. Want ik heb het -alzoo willen hebben, ô misverstand! en dus -moet ik den spot tot die schande draegen.</p> - -<h3><i>Van het grouwelyk, en verschrikkelyk -eynde en afscheyd van D. Faustus, -waer aen ider Christen mensch hem zal -spiegelen en hem daer van wagten zal.</i></h3> - -<p>Die 24 jaeren van D. Faustus waeren -nu by verloopen, en den geest kwam -even in de laetste weke by hem, die hem -alsdan zynen Brief of zyne Verbintenisse -gaf, waer by hy hem ook aenzeyde, dat -den duyvel de toekomende weke zyn -lichaem haelen zoude, waer toe hy hem -gereed maeken moest. D. Faustus klaegde -en weende den geheelen nagt, waer over -den geest nog eens voor hem verscheen: -hy sprak tot hem: Lieven Fauste, zyt -toch niet zoo kleynmoedig, want of -schoon gy uw leven verliest zoo is ’t toch -nog eenen langen tyd aleer gy verdoemt -word: gy moet toch eens sterven al had -gy nog vele honderd jaeren te leven. D<span class="pagenum"><a name="Page_163" id="Page_163">[163]</a></span>e -turken, de joden, en andere onchristene -keyzers moeten ook eens sterven en in -de zelve verdoemenisse komen, gy weet -ook nog niet wat u opgeleyd zal worden, -daerom zyt kloekmoedig, en geeft den -moed alzoo niet verloren: den duyvel -heeft u toch toegezeyd, dat hy u een -staele lyf en ziele geven zal. Al zulken -en diergelyken troost gaf hy hem, maer -het was eenen valschen troost, en die ook -tegen H. Schriftuere strydende was. En -alzoo D. Faustus niet anders wist, dan -dat hy zyne verschryvinge of belofte zoude -moeten met den hals betaelen, zoo -gaet hy even op den zelven dag, toen -hem den geest aengezeyd had dat hem -den duyvel des nagts haelen zoude, tot -zyne medegezellen Magiros en Kantifor, -en tot meer andere studenten, die hem -te vooren dikwils bezogt hadden, datze -met hem zouden willen gaen tracteren in -een dorp Rimlich genaemd, eene halve -myle van Wurtenberg gelegen, alwaer zy -met hem eene maeltyd zouden doen, het -welke zy hem toezeyden.</p> - -<p>Zy gingen alzoo met malkanderen daer -henen, alwaer zy eene kostelyke onbeyd -deden. D. Faustus was met hun-lieden -wel vroylyk, maer niet van hert. Hy bad -hun-lieden dat zy met hem ook des avonds -eten zouden, en voords den geheelen nagt -by hem blyven, want hy moest hun-lieden<span class="pagenum"><a name="Page_164" id="Page_164">[164]</a></span> -eene gewigtige zaeke te kennen geven, -’t welk zy hem toezeyden, en aten daer -met hem. En als zy nu den slaep-dronk -doen zouden, zoo betaelde D. Faustus -den weird, en bad de studenten dat zy -met hem in eene andere kamer zouden -gaen, hun ieds moetende zeggen, ’t welk -zy deden. En Faustus zeyde hun aldus:</p> - -<h3><i>Eene bede van D. Faustus aen de -Studenten.</i></h3> - -<p>Myne lieve betrouwde, en gunstige -Heeren! de oorzaeke waerom ik -U-L. alhier beroepen hebbe, is deze: -Dat U-L. over vele jaeren bekend is, -wat ik voor een man ben, te weten: in -vele konsten en tooverye expert, welke -konsten nergens als van den duyvel gekomen -zyn, tot welken duyvelschen lust -my anders niemand gevraegt en heeft dan -het kwaed gezelschap, die met al zulke -stukken omging, daer naer myn onweirdig -vleesch en bloed, mynen verbolgen -en godeloozen wil, en myne duyvelsche -vliegende gedagten die ik voorgenomen -en door de welke ik my aen den duyvel -hebbe overgegeven, sedert 24 jaeren, -met Lyf en Ziele. Nu zyn deze jaeren -nae dezen nagt ten eynde geloopen, zoo -dat my den zand-looper voor oogen staet, -en verwagten moet tegen datze uytgeloopen -zal wezen en hy my dezen nagt haelen -zal, mids ik my hem tot twee-mael<span class="pagenum"><a name="Page_165" id="Page_165">[165]</a></span> -toe, met Lyf en Ziele, met myn eygen -bloed verschreven hebbe: (welke eerste -is geweest den 23 October 1514, en de -tweede den 3 Augusti 1531, <i>ziet pag. 19 -en 142</i>) waer over ik U-L. vriendelyk, -lieve Heeren, hebbe wel willen voor myn -laetste en eynde tot my roepen om met -U-L. eenen S. Jans-drank tot een afscheyd -te doen, hier op bid ik U-L. gunstige -en lieve Heeren, dat Gy-L. toch alle -myne vrienden wilt groeten, daer toe ook -my niet kwalyk afnemen, als ik imand -ergens in zoude hebben te kort gedaen, -maer my het zelve te willen vergeven. -Dan zoo vele die myne wonderlyke daeden -zyn belangende, die ik in de 24 jaeren -bedreven heb, zulks zal men al-te-samen -by my opgeschreven vinden, en -laet myn grouwelyk eynde U-L. al-te-samen -eenen eeuwigen spiegel wezen, op -dat Gy-L. mogt God voor oogen hebben, -hem bidden, dat hy U-L. voor des duyvels -listen en bedrog wilt bewaeren, en -in geene verzoekinge wilt brengen, maer -dat Gy-L. hem mogt aenhangen, en laeten -van hem af-te-vallen, gelyk ik godeloozen -en verdoemden mensch gedaen -heb, die den Doop, de Sacramenten -Christi, ook God zelve, het geheel -Hemelsch Heyr, en alle menschen afgezworen -heb, want hy begeird niet de -dood des zondaers, nog dat’e<span class="pagenum"><a name="Page_166" id="Page_166">[166]</a></span>r een verloren -worde. En laet U-L. ook van geen -kwaed gezelschap verleyden, gelyk my -gebeurd is, maer ik wierd al ziende blind, -eylaes!… Doet niet als ik, maer gaet -neirstig ter Kerke, stryd altyd tegen den -duyvel, zyt met een vast geloof aen -Jesus-Christus en leyd eenen Godzaligen -wandel. Eyndelyk en tot besluyt, zoo -is dit myn vriendelyk bidden, dat Gy-L. -toch wilt te bedde gaen, en liggen slaepen -nog U-L. wilt beroeren, nog ontstellen, -al is ’t zaeke dat Gy-L. dezen -nagt eenig gerugt, of eenige rammeling -in ’t huys komt te hooren, zoo wilt U-L. -daer in niet verschrikken, want U-L. zal -geen leed geschieden, nog en staet ook -niet op, maer blyft al-te-samen stil liggen, -en zoo verre als gy myn lichaem -dood vind, zoo zult gy ’t zelve ter aerde -besteden, <i>want ik sterve als eenen boozen -toch Christenen</i>. Eenen goeden Christen, -mids ik een hertelyk berouw hebbe, en -in myn herte stadig om genade ben biddende, -op dat immers myne ziele mogte -bewaert worden. Een boos Christen, om -dat ik wete dat den duyvel myn lyf hebben -wilt ’t welk ik hem geirne overzette, -zoo verre als hy slegts myne ziele met -vrede wilt laeten. Hier op bidde ik U-L. -wederom, dat gy toch wilt te bedde gaen -en ik wensche U-L. hier mede eenen -goeden nagt; maer my eenen boozen <span class="pagenum"><a name="Page_167" id="Page_167">[167]</a></span>en -schrikkelyken.</p> - -<p>Deze verklaeringe dede D. Faustus alzoo -met eer en kloeken moed, op dat hy -U-L. niet verzaegd nog kleynmoedig maeken -zoude: Maer de studenten verwonderden -hun op ’t hoogste dat hy zoo verbolgen -had geweest en alleen door schelmerye -en van wegens de tooverye, in al -zulke perykel van lyf en ziele hem overgegeven -had, ’t welk U-L. ook van herte -leed was, mids zy hem al-te-samen lief -hadden en zeyden: Och! lieven heer Faustus, -in wat nood hebt gy uw zelven gebragt, -dat gy zoo lang stil gezwegen, en -ons zulks niet geopenbaert hebt, want wy -zouden u door geleerde theologanten uyt -het net des duyvels verlost hebben, maer -’t is nu al te laet, tot groot agterdeel van -lyf en ziele? D. Faustus antwoorde, dat -hy zulks niet had durven doen, al was hy -dikwils van meyninge zulks te verklaeren, -en zyne zaeken aen Godzalige luyden -te kennen te geven, om raed en hulpe van -hun te verkrygen, gelyk my ook myn -eygen gebuer daerom heeft aengesproken -en gebeden, dat ik toch zyne Leering -zoude willen volgen en van alle tooverye -afstaen, en my bekeeren zoude. En alzoo -ik van meyninge was zulks te doen, kwam -den duyvel, en wilde my voort, gelyk -hy dezen nagt doen zal, en zeyde: dat -zoo verre als ik my kwame tot Godt te<span class="pagenum"><a name="Page_168" id="Page_168">[168]</a></span> -keeren, zoo zoude hy met my een eynde -maeken. Deze dingen aldus van D. Faustus -verstaen hebbende, zoo antwoordden -zy hem daer op: mids nu anders geenen -raed voor handen is, zoo zoude hy den -lieven God aenroepen, en den zelven -door zynen lieven Zoon <i>Jesus-Christus</i> -om vergiffenisse zyner zonden bidden, -en zeggen: och God! zyt my armen -zondaer genadig en gaet niet met my in -’t oordeel, want ik kan voor u niet bestaen, -al is ’t zaeke dat ik den duyvel -myn lyf moet laeten, zoo wilt toch myne -ziele bewaeren. Hy belofde dat hy zulks -doen zoude, en dat hy niet laeten zoude -te bidden, maer het wilde niet uyt, gelyk -Caïn geschiede, die ook zeyde: dat -zyne zonden grooter waeren dan dat zy -hem mogten vergeven worden, daerom -dat hy ook dagte, dat hy ’t met zyne -verschryvinge te grof gemaekt had. Als -nu deze studenten en goede heeren Faustus -gezegend hadden, wierden zy doen -weenende, en omhelsden malkanderen, -maer D. Faustus bleef in de kamer. En -als nu de studenten te bed gegaen waeren, -zoo was’er niemand die tot het slaepen -konde komen, mids zy den uytgang -dezer zaeken hooren wilde.</p> - -<p>En het gebeurde in den nagt tusschen -den 23 en 24 October 1538, tusschen -12 en 1 ure, dat men rondom den huy<span class="pagenum"><a name="Page_169" id="Page_169">[169]</a></span>ze -eenen grooten ongewoonelyken wind hoorde, -al of het onderste boven zoude gekeert -hebben, waer in de studenten hun -zeer verschrikten en sprongen uyt het -bedde, malkanderen troostende, maer zy -wilden buyten de kamer niet gaen, dan -den weird die uyt zyn huys in een ander -liep. De kamer van de studenten was nevens -D. Faustus kamer, zy hoorden in -de gene van D. Faustus een grouwelyk -schreeuwen, kermen en lamenteeren en -dat niet anders, dan of het geheel huys -vol slangen, en andere fenynige gedierten -geweest hadde; met dies, zoo ging -de kamer-deure van D. Faustus open, -waer over hy begint om hulpe te roepen, -doch met eene verdwelmde stemme, -en daer naer hoorde men hem niet -meer. Als ’t nu dag geworden was, en de -studenten den geheelen nagt niet geslaepen -hadden, zoo zyn zy in de kamer gegaen -in de welke D. Faustus was, dan -zagen zy geenen Faustus meer, maer wel -dat de kamer met bloed besprengd was, -zyn herssenen kleefden aen den muer, -<i>mids den duyvel Faustus van den eenen -muer tegen den anderen geslagen had</i>.</p> - -<p>Men vond ook in de kamer zyne oogen -en zyne tanden uyt den mond geslagen, -’t welk voorwaer een grouwelyk spectakel -was, om te aenschouwen. De studenten<span class="pagenum"><a name="Page_170" id="Page_170">[170]</a></span> -deze dingen aldus aenziende, begonsten -hem zeer te beweenen, zoo datze -ook anders niet deden als zugten.</p> - -<p>Zy zogten al-om nae zyn lichaem, het -welk zy ten langen laesten vonden buyten -den huyze op den mest-hoop liggen -het welk zeer mismaekt en grouwelyk -om aenzien was, mids hem het hoofd, en -alle zyne lidmaeten gemorzeld waeren.</p> - -<h3><i>Van het begraven van D. Faustus romp.</i></h3> - -<p>Deze voorzeyde studenten en Magistros, -die by D. Faustus in zyn eynde -geweest zyn, hebben zoo veel verworven, -dat men zyn romp in ’t zelve -dorp heeft begraven en zyn daer naer wederom -in de stad van Wurtenberg getrokken -en ten huyze van D. Faustus gegaen, -alwaer zy zynen dienaer Wagenaer -vonden, die hem over de dood zyns meester -zeer bedroefde en lang mistroostig gehouden -heeft. Zy vonden ook aldaer de -stuks dezer Historie van D. Faustus zelver -opgeteekent, en met zyn eygen handen -geschreven, uytgenomen de Historie -van zyn eynde, de welke van de studenten -en van de voorzeyde Magistros hier -bygevoegd is, en van zynen dienaer was -opgeteekend, zoo dat’er ook een nieuw -Boek van hem uytgaet. Desgelyks is ook -den zelven dag de getooverde Helena -met haeren zoon niet meer te voorschyn -geweest, maer is t’eenemael verdwenen.<span class="pagenum"><a name="Page_171" id="Page_171">[171]</a></span> -En het was daer naer voords altyd in -zyn huys zoo ongerust, dat’er geene menschen -meer kosten blyven woonen. D. -Faustus verscheen ook zynen dienaer lyfagtig -by nagt, die hem veel secrete dingen -openbaerde: Men heeft hem ook by -nagt ter vensteren uyt zien liggen. Aldus -eyndigd alhier de gansche Historie -van de tooverye van D. Faustus, waer -uyt elk Christen mensch leeren mag, inzonderheyd, -die van een stout hooveirdig -gemoed is, Godt den Heer te vreezen, -alle tooverye, bezweiringe en alle -andere duyvelsche werken te vlieden, -want Godt dit wel en scherpelyk verboden -heeft, zoo dat men den duyvel niet -heeft te gast te bidden, nog hem eenig -gehoor te geven, gelyk als Faustus gedaen -had. Wy zien wat een schrikkelyk -eynde en voorbeeld ons door hem is -voorgesteld, ’t welk hy door zyn eygen -verschryvinge over zynen hals getrokken -heeft, daerom zal men altyd hoeven Godt -voor oogen te hebben, dagelyks aenbidden -en te voet vallen, ook hem alleen -lief hebben, en uyt ganscher hert en ziele -dienen, danken, loven en aenroepen, -alsmede uwen Engel Bewaerder welken -u bewaert en zal bewaeren tot het eynde -uws leven, te weten: als gy leeft volgens -de Wet en de Geboden Gods, maer -die Godt verlaet, verlaet hy oo<span class="pagenum"><a name="Page_172" id="Page_172">[172]</a></span>k; daerom -die den duyvel en zynen ganschen aenhang -zal verzaeken en afzweiren, zal -door Christus inder eeuwigheyd mogen -zalig worden, door zyn bitter Lyden en -Sterven, zulks wensche ik een ider christen -mensch uyt den grond myns hert.</p> - -<p class="titlepage">EYNDE.</p> - -<div class="poetry-container"> -<div class="poetry"> -<div class="verse indent1"><i>Die Godt dient en bemind,</i></div> -<div class="verse"><i>Zal hier naer zalig wezen;</i></div> -<div class="verse indent1"><i>Maer wie den duyvel dient,</i></div> -<div class="verse"><i>Hoeft voor de hell’ te vreezen.</i></div> -</div> -</div> - -<div class="figcenter" style="width: 200px;"> -<img src="images/footer-end.jpg" width="200" height="160" alt="" /> -</div> - - - - - - - - -<pre> - - - - - -End of Project Gutenberg's Historie van Doctor Jan Faustus, by Anonymous - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HISTORIE VAN DOCTOR JAN FAUSTUS *** - -***** This file should be named 53596-h.htm or 53596-h.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/5/3/5/9/53596/ - -Produced by André Engels, Scans: Universiteitsbibliotheek -Amsterdam/Early Dutch Books Online and the Online -Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (Early -Dutch Books Online) - - -Updated editions will replace the previous one--the old editions will -be renamed. - -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United -States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive -specific permission. If you do not charge anything for copies of this -eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook -for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, -performances and research. They may be modified and printed and given -away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks -not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the -trademark license, especially commercial redistribution. - -START: FULL LICENSE - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg-tm License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project -Gutenberg-tm electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the -person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph -1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm -electronic works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the -Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when -you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country outside the United States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work -on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the -phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: - - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and - most other parts of the world at no cost and with almost no - restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it - under the terms of the Project Gutenberg License included with this - eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the - United States, you'll have to check the laws of the country where you - are located before using this ebook. - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase "Project -Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format -other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg-tm web site -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain -Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works -provided that - -* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation." - -* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm - works. - -* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - -* You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The -Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm -trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any -Defect you cause. - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at -www.gutenberg.org Section 3. Information about the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the -mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its -volunteers and employees are scattered throughout numerous -locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt -Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to -date contact information can be found at the Foundation's web site and -official page at www.gutenberg.org/contact - -For additional contact information: - - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular -state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works. - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of -volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. - -Most people start at our Web site which has the main PG search -facility: www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. - - - -</pre> - -</body> -</html> diff --git a/old/53596-h/images/border.jpg b/old/53596-h/images/border.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 69fe758..0000000 --- a/old/53596-h/images/border.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/53596-h/images/cover.jpg b/old/53596-h/images/cover.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index cf4c3b2..0000000 --- a/old/53596-h/images/cover.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/53596-h/images/footer-cover.jpg b/old/53596-h/images/footer-cover.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 071196c..0000000 --- a/old/53596-h/images/footer-cover.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/53596-h/images/footer-end.jpg b/old/53596-h/images/footer-end.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 0675720..0000000 --- a/old/53596-h/images/footer-end.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/53596-h/images/frontispiece.jpg b/old/53596-h/images/frontispiece.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 18f3709..0000000 --- a/old/53596-h/images/frontispiece.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/53596-h/images/header.jpg b/old/53596-h/images/header.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index be6b801..0000000 --- a/old/53596-h/images/header.jpg +++ /dev/null |
