diff options
| author | nfenwick <nfenwick@pglaf.org> | 2025-02-06 03:31:41 -0800 |
|---|---|---|
| committer | nfenwick <nfenwick@pglaf.org> | 2025-02-06 03:31:41 -0800 |
| commit | a2108d46dcbb715947784531a4e611324112dd04 (patch) | |
| tree | c7b4e2f146fa47407e8c2e645d5468353e0a037c /old/52692-0.txt | |
| parent | 052c17bf7532918f59da8c2deb6c01f9e6dd56af (diff) | |
Diffstat (limited to 'old/52692-0.txt')
| -rw-r--r-- | old/52692-0.txt | 18998 |
1 files changed, 0 insertions, 18998 deletions
diff --git a/old/52692-0.txt b/old/52692-0.txt deleted file mode 100644 index 03dd146..0000000 --- a/old/52692-0.txt +++ /dev/null @@ -1,18998 +0,0 @@ -Project Gutenberg's Homeri Carmina et Cycli Epici Reliquiae, by Homer - -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most -other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of -the Project Gutenberg License included with this eBook or online at -www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you'll have -to check the laws of the country where you are located before using this ebook. - - - -Title: Homeri Carmina et Cycli Epici Reliquiae - Pars Prima: Ilias - -Author: Homer - -Editor: Ambroise Firmin Didot - -Release Date: August 1, 2016 [EBook #52692] - -Language: Latin - -Character set encoding: UTF-8 - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HOMERI CARMINA ET CYCLI *** - - - - -Produced by Carolus Raeticus - - - - - HOMERI CARMINA - - ET CYCLI EPICI RELIQUIÆ. - - - - PARS PRIMA: - - HOMERI - ILIAS - - - - PARISIIS, - - EDITORE AMBROS. FIRMIN DIDOT, - - INSTITUTI REGII FRANCIÆ TYPOGRAPHO. - SUMPTIBUS ET TYPIS. - - M DCCC XXXVIII. - - - - - - - - Transcriber's Note: - -For the creation of this e-book the following texts have been used: - -"Homeri Carmina et Cycli Epici Reliquiae—Graece et Latine cum Indice - Nominum et Rerum" (Parisiis, Editore Ambros. Firmin Didot, 1838) - for the extract from the _Præfatio_ and the Latin text of the - _Ilias_. - -"Le Journal des savants" (Juin 1838, Académie des inscriptions et - belles-lettres (France), ed. Jean Cusson, Paris, p. 377-378) for - some insight into the Latin version. - -"The Iliad of Homer" (translated by Alexander Pope with notes by the - Rev. Theodore Alois Buckley, M.A., F.S.A., Project Gutenberg text - #6130) for the _Argument_ prefixed to each Book. - -All changes applied by the Transcriber to the Latin text are explained -in the footnotes. - -The Latin translation presented in this work was transcribed from a -Greek/Latin edition. It deliberately tries to stay as close as possible -to the Greek original, not only to make the Greek text more accessible, -but also for other reasons which are best explained by a review in the -French magazine "Le Journal des Savants": - - "Les poëmes homériques remontant à une si haute antiquité, et ils ont - été si différemment interprétés par les anciens Grecs eux-mêmes, que - pour donner une idée de ce monument qui nous retrace une nature et des - mœurs si opposées à celles de notre civilisation, il était - indispensable de s'astreindre, dans la traduction latine, à la fidélité - la plus rigoureuse, et à conserver les plus faibles nuances de - construction, de peur de dire autre chose, ou du moins de parler - autrement que ne le fait Homère, et de défigurer ansi la marche libre - et naïve de son langage. On a donc eu raison de conserver l'ancienne - manière de traduire Homère mot pour mot, et même d'étendre - l'application de ce système jusqu'aux limites imposées par la langue - latine. Avant les travaux de Wolf, de Heyne, de Passow, et surtout de - Buttmann, le sens de bien des mots, de bien des phrases, n'avait point - été constaté; c'est ce que la nouvelle traduction a dû faire en - changeant alors en totalité l'ancienne version, et en offrant ainsi le - résumé des travaux les plus récents. Bien des fautes de traduction qui - s'étaient transmises en quelque sorte _traditionellement,_ un grand - nombre d'incorrections, de négligences, restaient dans l'ancienne - version latine, œuvre primitive de Raphael Volaterranus et d'André - Divus; elles ont disparu dans la nouvelle et sont remplacées par une - explication claire et précise. Toutes les fois que pour faciliter - l'intelligence de certains passages difficiles on a dû insérer dans la - traduction des mots nécessaires qui ne se trouvaient pas dans - l'original, on a pris soin de mettre ces mots en caractères italiques. - Partout la diction homérique est conservée scrupuleusement, ainsi que - la marche des périodes. C'est ce qui manquait principalement aux - anciennes traductions; et cependant c'est de la liaison plus ou moins - étroite des membres de chaque phrase que résulte l'appréciation de - l'ancienneté relative des différentes parties des poésies homériques." - - - - - PRÆFATIO. - -Inceptum nostrum, quo primi in Gallia Græcos scriptores in unius -corporis æquabilitatem redigere aggressi sumus, commendatione et notis -præfationum artibus egere non videtur; sed paucis dicendum est, unde ea -quam elegimus edendi ratio pendeat. Dudum ægre tuleramus quod tot -scriptorum editiones veteribus inquinatæ vitiis vulgo circumferrentur -atque adeo sæpius repeterentur, dum exstarent eorumdem scriptorum -emendatæ et a summis criticis antiquo nitori restitutæ: annon oportuit -illorum ingeniorum, quæ optimi quique nostratium laudibus et imitatione -celebrarunt, opera popularibus nostris exhiberi pura, emendata, quantum -fieri potest libera a depravatione barbariæ quam transierant? Hoc -igitur primum et præcipue curamus, ut non solum ex optimis quæ exstant -editionibus scriptorum quisque exprimatur, sed harum etiam multas -criticis celeberrimis tradidimus denuo examinandas et emendandas; -præterea, ubicumque res videtur postulare, Regiæ Bibliothecæ -manuscriptos imus consultum. Altera cura est, ut ad intelligentiam -quoque scriptorum in Collectione nostra præstemus quod prosit -unicuique: quum enim adnotatio vel præstantissima ex arbitrio denique -pendeat commentatoris, cui plana nonnunquam videbuntur quæ aliis -obscura, _interpretationes latinas_ e regione græcorum ponere -decrevimus, utpote quæ prorsus omnia reddant, non locos selectos -illustrent. Has vero, antequam tradantur typothesis, doctissimi viri -severo examini subjectas accurate corrigunt; nonnullorum scriptorum -plane novæ parantur. Denique multum augeri putavimus editionum -nostrarum utilitatem, si boni _rerum nominumque_ _indices_ adderentur; -nam vel ii qui scriptorem aliquem sæpe legerunt, nonnunquam haud satis -meminere quo in libro ejus quove versu vel capite narretur res qua opus -habent. Ceterum e cura unicuique scriptori impensa referetur in -præfationibus. - -Homeri, ut nunc res sunt, _Wolfiana_ dari debebat recensio, quam ex -Gulielmi Dindorfii editione accurate expressimus. Interpretationes -latinæ, bono ut nobis videtur consilio, in hoc antiquissimo poeta -verbum verbo reddunt, nisi quod sæpe comtas posteriorum more periodos -ingerunt, oppositionibus distinentes, causalibus particulis vincientes, -quæ apud illum ingenue et libere procedunt. Præterea ipsis inhærent -veteris textus græci vitia, et alia quædam ex vertentium incuria nata, -plurima denique in iis vocabulis commissa, quæ recentiorum demum -criticorum et interpretum sollertia explicuit. In postremis ita versati -sumus, ut, quæ dubitatione carere et firmis niti testimoniis -viderentur, ea haud cunctanter repræsentaremus; at ubi dubitationis -aliquid superesset, sequeremur potius antiquorum interpretationem eam -quæ sententiæ aptissima esset. Hoc autem præsertim enisi sumus ut quam -proxime posset latina langua Græcorum vestigia legeremus, quo patris -poetarum membra et motus omnes, quantum per latinam vestem licebat, -conspiciendi præberentur; sed in tali incepto non potuit impediri, quin -nonnulla quæ rarissime sibi indulserunt Latini, hæc translatio offerat -frequentissime; nonnulla etiam quæ argenteam ætatem egrediuntur, recipi -necesse erat: a barbaris tamen verbis et locutionibus sedulo cavimus. -Ita, veteribus licet superstructa, hæc interpretatio pro nova esse -possit. - -[...] - -Reliquum est, ut Tu, benevole Lector, operam huic volumini impensam -æquo animo boni consulas. Vale nobisque fave. - -Parisiis, idibus Octobribus MDCCCXXXVII. - - - - - Table of Contents. - - I. The Contention of Achilles and Agamemnon. - II. The Trial of the Army, and Catalogue of the Forces. - III. The Duel of Menelaus and Paris. - IV. The Breach of the Truce, and the First Battle. - V. The Acts of Diomed. - VI. The Episodes of Glaucus and Diomed, and of Hector and Andromache. - VII. The Single Combat of Hector and Ajax. - VIII. The Second Battle, and the Distress of the Greeks. - IX. The Embassy to Achilles. - X. The Night-Adventure of Diomed and Ulysses. - XI. The Third Battle, and the Acts of Agamemnon. - XII. The Battle at the Grecian Wall. - XIII. The Fourth Battle Continued, in which Neptune Assists the Greeks: - The Acts of Idomeneus. - XIV. Juno deceives Jupiter by the Girdle of Venus. - XV. The Fifth Battle at the Ships; and the Acts of Ajax. - XVI. The Sixth Battle, the Acts and Death of Patroclus. - XVII. The Seventh Battle, for the Body of Patroclus.—The Acts of - Menelaus. - XVIII. The Grief of Achilles, and New Armour Made Him by Vulcan. - XIX. The Reconciliation of Achilles and Agamemnon. - XX. The Battle of the Gods, and the Acts of Achilles. - XXI. The Battle in the River Scamander. - XXII. The Death of Hector. - XXIII. Funeral Games in Honour of Patroclus. - XXIV. The Redemption of the Body of Hector. - - - - - Iliadis I.—Pestis. Ira. - -ARGUMENT: THE CONTENTION OF ACHILLES AND AGAMEMNON. - -In the war of Troy, the Greeks having sacked some of the neighbouring -towns, and taken from thence two beautiful captives, Chryseis and -Briseis, allotted the first to Agamemnon, and the last to Achilles. -Chryses, the father of Chryseis, and priest of Apollo, comes to the -Grecian camp to ransom her; with which the action of the poem opens, in -the tenth year of the siege. The priest being refused, and insolently -dismissed by Agamemnon, entreats for vengeance from his god; who -inflicts a pestilence on the Greeks. Achilles calls a council, and -encourages Chalcas to declare the cause of it; who attributes it to the -refusal of Chryseis. The king, being obliged to send back his captive, -enters into a furious contest with Achilles, which Nestor pacifies; -however, as he had the absolute command of the army, he seizes on -Briseis in revenge. Achilles in discontent withdraws himself and his -forces from the rest of the Greeks; and complaining to Thetis, she -supplicates Jupiter to render them sensible of the wrong done to her -son, by giving victory to the Trojans. Jupiter, granting her suit, -incenses Juno: between whom the debate runs high, till they are -reconciled by the address of Vulcan. - -The time of two-and-twenty days is taken up in this book: nine during -the plague, one in the council and quarrel of the princes, and twelve -for Jupiter's stay with the Æthiopians, at whose return Thetis prefers -her petition. The scene lies in the Grecian camp, then changes to -Chrysa, and lastly to Olympus. - -TEXT: - - 1 Iram cane, dea (_Musa_), Pelidæ Achillis, - perniciosam, quæ plurimos Achivis dolores fecit, - multasque fortes animas Orco demisit - heroum, ipsos autem prædam-diripiendam fecit canibus - 5 alitibusque omnibus (Jovis perficiebatur consilium), - ex quo primum dissederunt litigantes - Atridesque, rex virorum, et divinus Achilles. - - Quisnam eos deorum contentione commisit ut-pugnarent? - Latonæ et Jovis filius. Hic enim regi iratus - 10 morbum per exercitum excitavit noxium, peribant autem populi, - quoniam Chrysen contumelia-affecerat sacerdotem - Atrides. Hic enim venerat celeres ad naves Achivorum, - redemturusque filiam, et ferens infinitum pretium-liberationis, - infulas habens in manibus longe-jaculantis Apollinis, - 15 aureo de sceptro _suspensas;_ et supplex oravit omnes Achivos, - Atridas vero imprimis duos, duces populorum: - - Atridæque et ceteri bene-ocreati Achivi, - vobis quidem dii dent cælestes domos habentes - exscindere Priami urbem, feliciterque domum reverti: - 20 filiam autem mihi liberate dilectam, et hoc pretium accipite, - reveriti Jovis filium longe-jaculantem Apollinem. - - Tunc ceteri quidem omnes comprobarunt Achivi, - ut-et-revereatur sacerdotem et splendidum accipiat pretium; - at non Atridæ Agamemnoni _hoc_ placuit animo, - 25 sed contumeliose dimisit, minacemque sermonem injunxit: - - Ne te, senex, cavas ego apud naves offendam - vel nunc commorantem vel posthac _eo_ reversum; - ne forte tibi _tum_ non prosit sceptrum et infula dei. - Hanc autem ego non liberabo, antequam ipsam et senectus invadat - 30 nostra in domo, in Argis, procul a-patria, - telam percurrentem et meum lectum accedentem: - verum abi, ne me irrites, salvus ut recedas. - - Sic dixit; timuit autem senex, et paruit mandato. - Ibat vero tacitus juxta litus multum-strepentis maris; - 35 et multa deinde seorsum iens precabatur senex - Apollinem regem, quem pulchricoma peperit Latona: - - Audi me, splendidum-arcum-gerens, qui Chrysen tueris, - Cillamque sanctam, Tenedoque fortiter imperas, - Smintheu! si-quando tibi venustum templum exædificavi, - 40 vel si quando tibi pingues coxas concremavi - taurorum et caprarum, hoc mihi perfice votum; - expient Danai meas lacrimas tuis sagittis! - - Sic dixit orans; eum autem audivit Phœbus Apollo. - Descendit vero ex Olympi verticibus, iratus animo, - 45 arcum humeris gestans et undique-tectam pharetram; - clangoremque-dederunt sagittæ in humeris irati, - ipso se-movente; hic autem ibat nocti similis. - Sedebat deinde seorsum a-navibus, et sagittam immisit: - terribilis autem clangor factus-est splendidi arcus. - 50 Mulos quidem primum invasit et canes veloces: - sed postea ipsis (_hominibus_) sagittam mortiferam immittens, - feriebat: perpetuo autem rogi cadaverum ardebant frequentes. - - Novem-dies quidem per exercitum ibant sagittæ dei: - decimo autem ad-concionem vocavit populum Achilles. - 55 Huic enim _id_ animo posuit dea candidis-ulnis Juno; - curam-gerebat enim Danaorum, quia morientes videbat. - Illi vero postquam convocati in-unumque-congregati erant, - inter-eos surgens locutus-est pedibus velox Achilles: - - Atride, nunc nos iterum-erroribus-_in-mari_-actos puto - 60 retro cessuros, si modo mortem effugerimus, - siquidem simul bellumque domat et pestis Achivos. - Verum age jam aliquem vatem consulamus, vel sacerdotem, - vel et conjectorem (etenim somnium quoque ex Jove est), - qui dicat ob-quid tantopere iratus-sit Phœbus Apollo; - 65 sive is _nos_ ob-vota _non reddita_ incusat, sive ob-hecatomben; - si forte agnorum nidorem caprarumque lectarum - velit assecutus a-nobis pestem depellere. - - Is igitur sic locutus resedit. His autem surrexit - Calchas Thestorides, augurum longe optimus, - 70 qui noverat et præsentia et futura et præterita, - et navibus dux-fuerat Achivorum Ilium usque, - suam ob vaticinandi-artem, quam ei dederat Phœbus Apollo; - qui ipsis bene-cupiens concionatus-est et dixit: - - O Achille, jubes me, Jovi care, eloqui - 75 iram Apollinis longe-jaculantis regis. - Igitur ego dicam: tu autem paciscere et mihi jura - vere _te_ mihi propensum verbis et manibus opem-laturum. - Profecto enim suspicor virum iratum-fore qui late omnium - Argivorum imperium-habet, et ei obediunt Achivi. - 80 Potentior enim rex _est,_ quando irascitur viro inferiori; - quamvis enim iram quidem vel eodem-die decoxerit, - tamen et postea retinet simultatem, donec perfecerit, - in pectoribus suis. Tu vero dic, an me sis-servaturus. - - Hunc autem respondens allocutus-est pedibus velox Achilles: - 85 confidens valde dic vaticinium quodcunque scis. - Non enim, per Apollinem Jovi carum, cui tu, Calcha, - vota-faciens Danais vaticinia aperis, - non-ullus me vivo et in terra vidente - tibi cavas ad naves violentas manus inferet - 90 cunctorum Danaorum: ne-_tum_-quidem si Agamemnonem dixeris, - qui nunc longe potentissimum Achivorum se-profitetur esse. - - Et tunc jam cepit-animum, et dixit vates eximius: - neque hic (_Apollo_) ob-vota incusat, neque ob-hecatomben: - sed causa sacerdotis, quem contumelia-affecit Agamemno, - 95 neque liberavit filiam, et non accepit pretium liberationis. - Idcirco dolores dedit longe-jaculans _Apollo,_ et adhuc dabit: - neque hic prius a-peste _inferenda_ graves Parcas abstinebit, - quam _ille_ patri caro reddat mobilibus-oculis-præditam puellam - inemtam, sine-pretio, ducaturque sacra hecatomba - 100 in Chrysam: tunc ipsum _ita_ si-placarimus, confidere-possimus. - - Is igitur sic locutus consedit. His autem surrexit - heros Atrides late-dominans Agamemno, - dolore-affectus: ira autem valde præcordia undique-nigra - plena-erant, oculique ipsi igni lucenti similes-erant. - 105 Calchantem primum mala meditans allocutus-est: - - Vates malorum, non unquam mihi gratum dixisti. - Semper tibi mala sunt jucunda animo ad-vaticinandum: - bonum autem non ullum dixisti verbum neque perfecisti: - et nunc inter Danaos vaticinans concionaris, - 110 quasi vero hujus _rei_ causa ipsis longe-jaculans _Apollo_ - dolores struat, - quoniam ego puellæ Chryseidis splendidum pretium - non volui accipere; quandoquidem longe malo illam - domi habere. Etenim Clytæmnestræ prætuli, - ingenuæ (_legitimæ_) uxori; quoniam non ipsâ est inferior, - 115 nec corpore, nec statura, nec mente, neque operibus. - Verum etiam sic volo reddere, si hoc _est_ melius: - malo ego populum salvum esse quam perire. - Sed mihi præmium statim præparate, ut ne solus - Argivorum sine-præmio sim: quippe _id_ minime decet. - 120 Videtis enim hoc omnes, quod mihi præmium abit alio. - - Huic autem respondit deinde pedibus-celer divinus Achilles: - Atride gloriosissime, avarissime omnium, - quonam-modo tibi dabunt præmium magnanimi Achivi? - nondum etiam ullibi scimus communia _bona_ reposita multa: - 125 sed quæ quidem ex urbibus deprædati sumus, ea divisa-sunt; - viros autem non decet iterum-collecta hæc congregare. - Sed tu quidem nunc hanc deo permitte: atque _nos_ Achivi - tripliciter quadrupliciterque reddemus, si quando Jupiter - dederit _nobis_ urbem Trojam bene-mœnitam destruere. - - 130 Hunc autem respondens allocutus-est rex Agamemno: - ne sic, fortis licet sis, deo-similis Achille, - falle mente: quoniam non antevertes _me_ neque mihi persuadebis. - An vis, ut ipse habeas præmium, verum me sic - sedere indigentem, jubesque me hancce reddere? - 135 atqui si dabunt præmium magnanimi Achivi, - satisfacientes animo _meo,_ ut æquale-pretio sit, _bene est;_ - sin autem non dederint, ego tamen ipse auferam - vel tuum vel Ajacis, veniens, præmium, vel Ulyssis - ducam ablatum; is autem indignabitur, ad-quem venero. - 140 Verum enim-vero hæc deliberabimus etiam post. - Nunc vergo age navem nigram deducamus in mare divinum, - intusque remiges pro-re congregemus, et hecatomben - imponamus, ipsamque Chryseidem pulcris-genis - conscendere-faciamus: unus autem aliquis dux vir consiliator - esto, - 145 vel Ajax, vel Idomeneus, vel divinus Ulysses, - vel tu, Pelide, omnium stupendissime virorum, - ut nobis sagittantem _Apollinem_ places sacris factis. - - Hunc autem torve intuitus allocutus-est pedibus-velox Achilles: - heu! impudentia indute, lucri-studiose, - 150 quomodo aliquis tibi promtus dictis obsequatur Achivorum, - vel _hanc_ viam ut-ineat, vel cum-viris fortiter pugnet? - non enim ego Trojanorum gratia veni hastatorum - huc pugnaturus, quum nullius in-me noxii sint. - Non enim unquam meas boves abegerunt, neque equos, - 155 neque unquam in Phtia glebosa, virorum-alumna, - segetem populati-sunt: quoniam valde multi inter_jacent_ - montesque umbrosi, mareque resonans: - sed te, o valde impudens, una secuti-sumus, ut tu gauderes, - ultionem expetentes Menelao tibique, o-canina-fronte, - 160 a Trojanis, quæ _beneficia_ neque moraris neque curas: - quin etiam mihi præmium ipse te-ablaturum minaris, - super quo multum laboravi, dederuntque[TR1] mihi Achivorum. - Non equidem tibi unquam æquale habeo præmium, quando Achivi - Trojanorum exciderint bene-habitatam urbem: - 165 verum majorem quidem _partem_ impetuosi belli - manus meæ persequuntur; at si quando divisio venerit, - tibi præmium multo majus, ego vero modicumque gratumque - abibo habens ad naves, postquam defessus-ero pugnando. - Nunc autem redibo in-Phthiam, quoniam multo melius est - 170 domum ire cum navibus recurvis; neque te puto - hîc, inhonoratus quum-sim, opes et divitias collecturum. - - Huic autem respondit inde rex virorum Agamemno: - fuge sane, si tibi animus incitatur; neque te equidem - rogo causa mea manere: apud me _sunt_ et alii, - 175 qui me honorabunt, præcipue vero providus Jupiter. - Invisissimus vero mihi es Jovis-alumnorum regum: - semper enim tibi contentioque grata bellaque pugnæque. - Si valde fortis es, deus (opinor) tibi hoc dedit. - Domum reversus cum navibusque tuis et tuis sociis, - 180 Myrmidonibus impera, te vero ego non moror, - neque curo succensentem: minabor autem tibi sic: - quoniam a-me aufert Chryseidem Phœbus Apollo, - hanc quidem ego cum navique mea et meis sociis - mittam, ego autem abducam Briseidem pulcris-genis, - 185 ipse profectus ad-tentorium, tuum præmium: ut bene intelligas - quanto potentior sim te, timeat vero et alius - æqualem _se_ mihi dicere et comparari coram. - - Sic dixit: Pelidæ autem dolor ortus-est, et ipsi cor in - pectoribus masculis bifariam deliberavit, - 190 utrum ipsemet, ense acuto stricto a femore, - hos quidem dimoveret, at Atriden interficeret: - an iram sedaret cohiberetque furorem. - Dum ille hæc agitabat in mente et in animo, - trahebatque e vagina magnum ensem, venit Pallas - 195 cœlitus: demiserat enim dea candidis-ulnis Juno, - ambos simul _ex_-animo amansque curansque. - Stetit autem a-tergo, flavaque coma prehendit Peliden, - soli apparens; aliorum vero nemo videbat. - Expavit autem Achilles et retro conversus-est; statim agnovit - 200 Palladem Minervam; terribiles autem ei oculi (_deæ_) visi-sunt. - Et ipsam compellans verba alata locutus-est: - - Cur autem, ægidem-tenentis Jovis filia, _huc_ venisti? - an ut injuriam videas Agamemnonis Atridæ? - sed tibi edico, quod et perfectum-iri puto: - 205 sua superbia brevi tandem animum perdet. - - Hunc autem rursus allocuta-est dea cæsiis-oculis Minerva: - veni ego sedatura tuam iram, si forte parueris, - cœlitus; demisit autem me dea candidis-ulnis Juno, - ambos simul _ex_-animo amansque curansque. - 210 Sed age, cessa a-contentione, neque ensem educ manu: - verum verbis quidem conviciator, utcumque fuerit. - Sic enim edico, quod et perfectum erit: - aliquando tibi ter totidem aderunt splendida dona - injuriæ causa hujus: tu autem cohibe-te, obtemperaque nobis. - - 215 Hanc autem respondens allocutus-est pedibus velox Achilles: - oportet quidem vestrum, dea, verbum observare, - quantumvis _sim_ animo iratus: sic enim melius. - Quisquis diis obtemperaverit, valde exaudiunt et ipsum. - - Dixit, et argenteo manubrio admovit manum gravem, - 220 retroque in vaginam condidit magnum ensem nec fuit-inobediens - sermoni Minervæ; hæc autem ad-Olympum abiit, - in domos ægidem-tenentis Jovis ad deos alios. - - Pelides autem iterum asperis verbis - Atriden allocutus-est, et nondum cessabat ab-ira: - - 225 Vinolente, canis oculos habens, cor vero cervi; - neque unquam in bellum una-cum populo armari, - neque ad-insidias ire cum primoribus Achivorum - ausus-es animo: hoc vero tibi mors videtur esse. - Certe multo melius est per exercitum latum Achivorum - 230 dona auferre _ejus,_ quicunque tibi contradixerit. - Populi-vorator rex, quoniam hominibus-nihili imperas: - aliter enim, Atrida, nunc postremo contumeliam-fecisses. - Verum tibi edico et super _hoc_ magnum juramentum jurabo: - næ per hoc sceptrum, quod quidem nunquam folia et ramos - 235 producet, postquam semel truncum in montibus reliquit, - neque repullulabit: circum enim ei ferrum delibravit - foliaque et corticem; nunc autem ipsum filii Achivorum - in manibus portant judices, qui leges - per Jovem tuentur; hoc autem tibi magnum erit juramentum: - 240 certe aliquando Achillis desiderium incedet filios Achivorum - universos: his autem non poteris, dolens licet, - prodesse, quando multi ab Hectore viros-cædente - morientes cadent: tu autem intus animum lacerabis, - iratus, quod fortissimum Achivorum non honoraris. - - 245 Six dixit Pelides; sceptrumque projecit in-terram, - aureis clavis transfixum, consedit autem ipse; - Atrides vero ex-altera-parte irascebatur. His autem Nestor - suaviloquus surrexit, argutus Pyliorum orator, - cujus quidem a lingua melle dulcior fluebat sermo - 250 (cui jam duæ ætates articulate-loquentium hominum - abierant, qui cum-ipso antea simul nutriti-sunt et nati - in Pylo divina, inter tertios autem _tum_ regnabat); - hic illis bene-cupiens concionatus-est et dixit: - - O dii, profecto magnus luctus Achivam terram invadit! - 255 Profecto lætabitur Priamus, Priamique filii, - ceterique Trojani valde gaudebunt animo, - si de-vobis hæc omnia audiverint decertantibus, - qui quidem consilio Danais antecellitis, et pugnando. - Sed persuademini: ambo vero juniores estis me. - 260 Jam enim aliquando ego et cum-fortioribus, quam vobis, - viris versatus-sum, et nunquam me hice parvi-penderunt. - Non enim unquam tales vidi viros, neque videbo, - qualem Pirithoumque, Dryantemque, pastorem hominum, - Cæneumque, Exadiumque et similem-deo Polyphemum. - 265 [Theseumque Ægiden, similem immortalibus.] - Fortissimi certe illi terrestrium nutriti-sunt virorum: - fortissimi quidem erant, et cum-fortissimis pugnabant, - Centauris monticolis, et terribiliter _eos_ interfecerunt. - Et quidem cum-illis ego versabar, e Pylo profectus, - 270 procul e longinqua terra: evocarant enim _me_ ipsi; - et pugnabam pro me ipso (_meis viribus_) ego; cum-illis autem - nemo - eorum, qui nunc homines sunt terrestres, pugnaret. - Et mea quidem consilia auscultabant obtemperabantque dicto. - Verum obedite et vos, quandoquidem obedire melius. - 275 Neque tu ab-isto, præstans licet sis, auferas puellam, - verum sine, ut ei primum dederunt præmium filii Achivorum: - neque tu, Pelide, velis contendere regi - contra: quia neutiquam æqualem _tecum_ sortitus-est honorem - sceptriger rex, cui Jupiter gloriam dedit. - 280 Si autem tu fortis es, deaque te generavit mater, - at hic potentior est, quia pluribus imperat. - Atride, tu autem depone tuam iram: verum ego - precor, in-Achillem remittas iram, qui magnum omnibus - propugnaculum Achivis est belli mali. - - 285 Hunc autem respondens allocutus-est rex Agamemno: - sane hæc omnia, senex, convenienter dixisti. - Verum hic vir vult supra omnes esse alios; - in-omnes dominari vult, omnibusque imperare, - et omnibus præcipere, quæ alicui (_mihi_) non persuasurum _eum_ - puto. - 290 Si autem ipsum bellatorem fecerunt dii semper existentes, - _num_ propterea ipsi permittunt contumelias loqui? - - Huic autem interpellando respondit divinus Achilles: - profecto enim timidusque et nullius-pretii vocarer, - si tibi in-omni re cessero, quamcunque dixeris: - 295 aliis sane hæc impera, _ne_ enim mihi - præcipias: non enim ego amplius _me_ tibi obtemperaturum puto. - Aliud autem tibi dicam, tu vero in præcordiis conde tuis: - manibus quidem neutiquam ego pugnabo puellæ causa, - neque tecum neque cum-quovis alio, quum a-me aufertis quod- - dedistis: - 300 aliarum autem rerum quæ mihi sunt velocem apud navem nigram, - harum non ullam auferes abripiens, invito me. - Sin autem, age vero, fac-periculum, ut cognoscant et isti: - statim tibi (_tuus_) sanguis niger fluet circa lanceam. - - Sic hi contrariis quum-contendissent verbis - 305 surrexerunt, solveruntque concionem apud naves Achivorum. - Pelides quidem ad tentoria et naves æquales - abiit cumque Menœtiade (Patrocolo) et suis sociis: - Atrides autem navem velocem in-mare deduxit, - in-eamque remiges elegit viginti, et hecatomben im- - 310 posuit deo; in _ea_ vero Chryseidem pulcras-genas-habentem - collocavit ducens; dux autem inscendit ingeniosus Ulysses. - - Hi quidem deinde, cum-conscendissent, innavigabant humidis - viis: - populos autem Atrides lustrari jussit. - Hi vero se-lustrabant et in mare sordes projiciebant; - 315 sacrificabantque Apollini perfectas hecatombas - taurorum et caprarum juxta litus maris infructuosi: - nidor autem ad-cœlum ibat circumfusus fumo. - - Sic hi quidem hæc operabantur per exercitum: nec Agamemno - cessabat ab-ira, quam primum minatus-fuerat Achilli. - 320 Sed is Talthybiumque et Eurybaten affatus-est, - qui ipsi erant præcones et seduli ministri: - - Abite ad-tentorium Pelidæ Achillis; - manu prehensam adducite Briseidem pulcris-genis: - sin autem non dederit, ego tamen ipse auferam, - 325 veniens cum pluribus: quod illi et acerbius erit. - - Sic locutus _eos_ misit, asperumque sermonem injunxit. - Hi autem inviti iverunt juxta litus maris infructuosi, - Myrmidonum vero ad tentoriaque et naves pervenerunt. - Illum autem invenerunt apudque tentorium et navem nigram - 330 sedentem: neque hosce intuitus lætatus-est Achilles. - Hi quidem perterriti et reverentes regem - stabant, neque ipsum alloquebantur neque interrogabant. - Sed is cognovit suo in animo, dixitque: - - Salvete, præcones, Jovis nuntii atque etiam hominum! - 335 propius accedite: nihil mihi vos culpandi, sed Agamemno, - qui vos misit Briseidis causa puellæ. - Verum age, generose Patrocle, educ puellam, - et ipsis trade abducendam: ipsi autem testes sunto - coram diis beatis coramque mortalibus hominibus, - 340 et coram hoc rege immiti, si-unquam posthac - opus me fuerit ad-indignam pestem arcendam - a-ceteris: certe enim ille perniciosis animis furit, - neque ullo-modo scit cogitare et ante et retro (_futura et - præterita_), - ut ipsi apud naves salvi pugnent Achivi. - - 345 Sic dixit: Patroclus autem caro paruit sodali. - Eduxitque tentorio Briseidem pulcris-genis, - et tradidit abducendam; illi autem redibant ad naves Achivorum; - atque invita una cum-iis[TR2] mulier ibat. Sed Achilles - lacrimans a-sociis exinde sedit seorsum secedens, - 350 litus ad maris cani, spectans in nigrum pontum; - multa autem matri dilectæ supplicavit manus porrigens: - - Mater, quandoquidem me peperisti brevis-ævi futurum, - honorem saltem mihi debebat Olympius tribuere, - Jupiter altitonans; nunc autem me ne tantillum-quidem honoravit: - 355 certe enim me Atrides late-dominans Agamemno - contumelia-affecit: ablatum enim habet præmium, ipse auferens. - - Sic dixit lacrimas-fundens: hunc autem audivit veneranda mater, - sedens in fundo maris apud patrem senem. - Cito autem emersit e-cano mari, velut nebula; - 360 et ante ipsum consedit lacrimas-fundentem, - manuque ipsum demulsit et verbum dixit et elocuta est: - - Fili, quid fles? quis vero tibi mentem invasit mœror? - eloquere, ne celes animo, ut sciamus ambo. - - Hanc autem graviter-suspirans allocutus-est pedibus velox - Achilles: - 365 nosti: cur tibi hæc scienti omnia dicam? - ivimus in Theben sacram, urbem Eetionis, - hancque diripuimus et adduximus huc omnia: - et hæc quidem bene diviserunt inter se filii Achivorum, - elegerunt autem Atridæ Chryseidem pulcris-genis. - 370 Chryses vero postea, sacerdos longe-jaculantis Apollinis, - venit veloces ad naves Achivorum ære-loricatorum, - redemturusque filiam, ferens infinitum pretium-liberationis, - infulas habens in manibus longe-jaculantis Apollinis - aureo de sceptro _suspensas,_ et supplex oravit omnes Achivos, - 375 Atridas vero imprimis duos, duces populorum. - Tunc ceteri quidem omnes comprobarunt Achivi, - reverendumque-esse sacerdotem et splendidum accipiendum pretium: - at non Atridæ Agamemnoni placuit animo; - sed contumeliose _eum_ dimisit, minacemque sermonem injunxit. - 380 Iratus vero senex retro abiit; hunc autem Apollo - precantem exaudivit, quoniam valde illi carus erat. - Misit in Argivos malam sagittam; populi autem - moriebantur alii-super-alios; ibantque spicula dei - quoquoversus per exercitum latum Achivorum. Nobis autem vates - 385 bene sciens in-concione-narrabat vaticinia Apollinis. - Statim ego primus hortabar deum placare; - Atriden vero deinde ira cepit: subitoque exsurgens - minax-dixit verbum, quod utique effectum est. - Illam enim cum navi veloci mobilibus-oculis Achivi - 390 ad Chrysen deducunt, feruntque donaria deo; - hanc vero nuper a-tentorio iverunt præcones abducentes, - puellam Brisei, quam mihi dederant filii Achivorum. - Sed tu, si quidem potes, auxiliare filio optimo: - profecta in-Olympum, Jovem precare, si unquam aliquid - 395 vel verbo juvisti cor Jovis, vel etiam facto. - Sæpe enim te patris in ædibus audivi - prædicantem, quum aiebas ab-atras-nubes-cogente Saturnio - solam _te_ inter immortales indignam perniciem avertisse, - quando ipsum colligare Olympii volebant alii, - 400 Junoque, et Neptunus, et Pallas Minerva. - Sed tu eum, quum-venisses, dea, liberasti a-vinculis, - statim Centimanum vocans in vastum Olympum, - quem Briareum vocant dii, homines autem omnes - Ægæonem (is enim viribus suo patre præstantior): - 405 qui apud Saturnium consedit, gloria superbiens: - hunc igitur exhorruerunt beati dii, neque _Jovem_ ligaverunt. - Horum nunc illi memoriam-revocans asside et prende genua, - si quo modo velit Trojanis auxiliari, - hos autem ad puppesque et circa mare conglobare, Achivos, - 410 dum-cædantur, ut omnes fruantur rege _suo,_ - sentiatque etiam Atrides late-dominans Agamemno - suam culpam, quod fortissimum Achivorum nihil honorarit. - - Huic autem respondit deinde Thetis lacrimas defundens: - heu! fili mi, cur igitur te enutrivi, malo-fato partum! - 415 O utinam apud naves sine-lacrimis et illæsus - sederes; quoniam tibi fatum _impendet_ brevi, nec perlonge abest: - nunc autem simul et cito-moriturus et ærumnosus supra omnes - factus-es: quoniam te malo fato peperi in ædibus. - Hoc tamen dictura verbum Jovi gaudenti-fulmine - 420 ibo ipsa in Olympum valde-nivosum, si forte obtemperet. - Sed tu quidem nunc, navibus assidens velocibus, - succense Achivis, bello autem abstine omnino. - Jupiter enim ad Oceanum ad probos Æthiopes - hesternus abiit ad convivium; diique simul omnes secuti-sunt: - 425 duodecima autem _die_ rursus veniet in-Olympum. - Et tum deinde vadam Jovis ad ære-fundatam domum, - et ipsius genibus-advolvar, et eum permotum-iri puto. - - Sic igitur locuta abiit; illum autem reliquit ibi - iratum in animo, de-bene-cincta muliere, - 430 quam vi ab-invito abstulerant.—Sed Ulysses - in Chrysen pervenit, ducens sacram hecatomben. - Hi autem quando portum valde-profundum intraverant, - vela quidem legerunt, posueruntque in navi nigra; - malum autem receptaculo-suo admorunt, rudentibus demissum, - 435 alacriter; ipsamque (_navem_) in stationem protraxerunt remis. - Saxa (_pro ancoris_) inde ejecerunt, ac retinacula alligarunt, - et ipsi quoque exierunt in litus maris: - atque hecatomben exposuerunt longe-jaculanti Apollini; - Chryseis autem navi exivit pontum-transeunte. - 440 Hanc quidem postea ad aram ducens ingeniosus Ulysses, - patri caro in manibus posuit, et ipsum allocutus-est: - - O Chryse, misit me rex virorum Agamemno, - filiamque tibi ut-ducerem, Phœboque sacram hecatomben - sacrificarem pro Danais, ut placemus deum, - 445 qui modo Argivis deplorabiles ærumnas immisit. - - Sic locutus, in manibus posuit, ille autem accepit gaudens - filiam caram: hi vero confestim deo splendidam hecatomben - ordine statuerunt rite-ædificatum circa altare; - manusque-lavarunt deinde, et molas sustulerunt. - 450 His autem Chryses alta-voce precabatur, manibus sublatis: - - Audi me, argenteum-arcum-habens, qui Chrysen tueris, - Cillamque divinam, Tenedoque potenter imperas! - Jam aliquando me antea exaudisti precantem; - honorasti quidem me, valde vero afflixisti populum Achivorum: - 455 atque etiam nunc mihi hoc perfice votum: - jam nunc a-Danais iniquam pestem amove. - - Sic dixit orans; hunc vero exaudivit Phœbus Apollo. - Ac postquam precati-sunt et molas projecerunt, _hostiarum_ - _cervices_ retro-egerunt primum, et jugularunt et excoriarunt, - 460 femoraque exsecuerunt, adipeque cooperuerunt, - _eam_ duplicantes, super ipsis autem frusta-cruda-posuerunt. - Adolebatque super lignis-fissis senex, insuper nigrum vinum - libabat: juvenes vero prope illum tenebant verua-quinque- - cuspidum manibus. - Tum ubi femora exusta-erant, et viscera gustarant, - 465 minutatim-secuerunt ceterea et verubus transfixerunt, - assaruntque scite, extraxeruntque _igni_ omnia. - Atque ubi cessarant ab-opere, appararantque convivium, - convivati-sunt; neque quicquam indiguit cibo æquo. - Porro ubi potus et cibi desiderium exuerant, - 470 pueri quidem crateras coronabant vino, - distribueruntque omnibus, auspicati poculis. - Illi vero per-totum-diem cantu deum placabant, - pulcrum canentes pæana, juvenes Achivorum, - celebrantes sagittantem _Apollinem:_ ille autem animo - delectabatur audiens. - - 475 Quando vero sol occidit et tenebræ supervenere, - tunc dormiverunt juxta retinacula navis. - Quando autem mane-genita apparuit roseis-digitis Aurora, - tunc deinde revehebantur ad exercitum latum Achivorum; - hisque secundum ventum misit sagittans Apollo. - 480 Illi vero malum erexerunt, velaque alba panderunt: - ventus autem flatu-implevit medium velum, fluctusque - carinam purpureus valde circumsonabat, navi eunte: - hæc vero currebat per fluctum conficiens iter. - Ac postquam venerant ad exercitum latum Achivorum, - 485 navem quidem hi nigram in continentem subduxerunt - alte super arenas, phalangasque longas subtenderunt: - ipsi autem sparsi-sunt per tentoriaque navesque. - - Verum iram fovit, navibus adsidens velocibus, - generosus Pelei filius, pedibus velox Achilles; - 490 neque unquam in concionem prodiit clarantem-viros, - neque unquam in bellum: sed macerabat carum (_suum_) cor, - illic manens, desiderabat autem clamoremque pugnamque. - - At quando jam ex illo duodecima erat aurora, - tunc vero ad Olympum ibant dii semper existentes - 495 omnes simul, Jupiterque præibat. Thetis autem non est-oblita - mandatorum - filii sui, sed hæc emersit ex-unda maris, - matutinaque conscendit magnum cœlum Olympumque; - invenit autem late-sonantem Saturnium seorsum sedentem ab-aliis - in-summo vertice multa-cacumina-habentis Olympi. - 500 Atque ante ipsum consedit et prehendit genua - sinistrâ; dextrâ autem inferius mentum attingens - supplicans allocuta-est Jovem Saturnium regem: - - Jupiter pater, si-unquam revera te inter immortales juvi - vel dicto vel re, hoc mihi perfice votum: - 505 honora mihi filium, qui brevissimæ vitæ præ-ceteris - extitit; sed ipsum nunc rex virorum Agamemno - contumelia-affecit: ablatum enim habet præmium, ipse abripiens. - At tu ipsum ulciscere, Olympie sapientissime Jupiter; - tamdiu autem in Trojanis pone victoriam, donec Achivi - 510 filium meum honorarint, auxerintque eum honore. - - Sic dixit; hanc autem nihil allocutus-est nubes-cogens Jupiter, - sed tacitus diu sedit; Thetis vero, ita-ut prenderat genua, - sic tenebat inhærens, et rogabat secundo iterum: - - Vere jam mihi promitte et annue, - 515 vel abnue; quoniam non tibi inest timor: ut bene sciam, - quantum ego inter omnes inhonoratissima dea sim. - - Hanc autem graviter suspirans allocutus-est nubes-cogens - Jupiter: - sane perniciosum facinus, quum me increpare impellis - Junonem, quando me irritaverit contumeliosis verbis. - 520 Illa autem et sic mecum semper inter immortales deos - rixatur, atque me dicit in-pugna Trojanis auxiliari. - Sed tu quidem nunc retro abscede, ne te videat - Juno: mihi autem hæc erunt-curæ, ut perficiam. - Verum age _jam_ tibi capite annuam, ut fidem-habeas: - 525 hoc enim ex me inter immortales maximum - signum; non enim meum _est_ revocabile, neque fallax, - neque infectum, quodcunque capite annuero. - - Dixit, et nigris superciliis annuit Saturnius: - ambrosiæ autem comæ concussæ-sunt regis - 530 capite ab immortali; magnumque tremefecit Olympum. - - Illi sic deliberata-re discesserunt: hæc quidem deinde - in mare desiliit profundum de splendido Olympo, - Jupiter autem _rediit_ suam in domum. Dii vero simul omnes - assurrexerunt - ex sedibus, sui patris in-occursum; nec ullus sustinuit - 535 expectare venientem, sed obvii steterunt omnes. - Sic hic quidem illic resedit in solio; neque eum Juno - ignoravit, conspicata, quod cum-ipso contulerat consilia - argenteos-pedes-habens Thetis, filia marini senis. - Statim conviciis Jovem Saturnium allocuta-est. - - 540 Quis vero tecum, dolose, deorum contulit consilia? - semper tibi gratum est, a-me seorsum agentem, - clandestina meditantem statuere: neque aliquod unquam mihi - lubens ausus-es dicere verbum quod cogitaveris. - - Huic autem respondit deinde pater hominumque deorumque: - 545 Juno, ne vero omnia mea spera consilia - _te_ scituram: difficilia tibi erunt, uxor quamvis _mea_ sis. - Sed quod quidem par _fuerit te_ audire, nullus inde - neque deorum prior hoc sciet, neque hominum: - quod autem ego seorsum a-diis voluero animo-concipere, - 550 ne tu hæc singula interroga neu perscrutare. - - Huic autem respondit deinde magnos-oculos-habens veneranda - Juno: - severissime Saturnie, quale hoc verbum dixisti! - Et valde te pridem neque interrogo nec perscrutor; - sed perquietus ea consultas, quæcunque vis: - 555 nunc autem vehementer timeo in animo, ne te seduxerit - argenteos-pedes-habens Thetis, filia marini senis. - Matutina enim tibi assedit et prehendit genua; - cui te suspicor annuisse certum, ut Achillem - honores, perdas autem multos ad naves Achivorum. - - 560 Hanc autem respondens allocutus-est nubes-cogens Jupiter: - improba, semper quidem suspicaris, nec te lateo: - agere tamen nihil poteris, sed ab animo _aliena_ - magis mihi eris: hoc autem tibi et acerbius erit. - Si vero ita hoc est _ut suspicor,_ mihi erit gratum. - 565 Verum tacita sede, meoque obedi verbo; - ne tibi non prosint, quotquot dii sunt in Olympo, - propius accedentes, quando tibi invictas manus injecero. - - Sic dixit: timuit autem magnis-oculis verenda Juno; - et tacita sedit, inflectens suum cor;[TR3] - 570 ingemuerunt autem per domum Jovis dii cœlestes. - His vero Vulcanus inclytus-artifex incepit concionari, - matri dilectæ gratificans, candidas-ulnas-habenti Junoni: - - Profecto pestifera facta hæc erunt, nec amplius tolerabilia, - si jam vos mortalium gratia contenditis hoc-modo, - 575 interque deos tumultum agitatis; neque ulla convivii - boni erit voluptas, quoniam pejora vincunt. - Matrem autem ego admoneo, et ipsam licet intelligentem, - patri caro obsequium præstare Jovi, ut ne iterum - jurget pater, et nobis convivium conturbet. - 580 Si enim velit Olympius fulminator - ex sedibus deturbare.... ille enim longe potentissimus est. - At tu hunc verbis demulceto mollibus; - statim deinde placidus Olympius erit nobis. - - Sic igitur dixit; et surgens poculum duplex - 585 matri dilectæ in manibus posuit, et ipsam allocutus-est: - - Tolera, mater mea, et sustine, dolens licet, - ne te, cara quanquam _mihi_ es, _his_ in oculis videam - verberatam: tunc vero non potero, dolens quantumvis, - juvare: difficilis enim Olympius ad-resistentum. - 590 Jam enim me et alias auxiliari aggressum - dejecit, pede prehensum, de limine divino. - Totum vero diem ferebar, unaque-cum sole occidente - decidi in Lemno: parum autem amplius animæ inerat: - ibi me Sinties viri statim exceperunt cadentem. - - 595 Sic dixit; risit autem dea candidas-ulnas-habens Juno: - ridensque a-filio accepit manu poculum. - Atque ille ceteris diis a-dextra-exorsus omnibus - infundebat, dulce nectar a cratere hauriens. - Immensus autem excitatus-est risus beatis diis, - 600 ut viderunt Vulcanum per ædes properantem. - - Sic tunc totum diem usque-ad solem occidentem - convivabantur, nec quicquam animus indigebat dapibus æquis, - non cithara perpulcra, quam tenebat Apollo, - Musisque, quæ canebant alternantes voce pulcra. - - 605 Sed postquam occidit splendida lux solis, - hi quidem decubituri abierunt domum unusquisque, - ubi cuique domum perinclytus utroque-pede-infirmus, - Vulcanus, fecerat sollertibus præcordiis. - Jupiter autem ad suum lectum abiit Olympius fulgurator, - 610 ubi pridem dormiebat, quando ipsum dulcis somnus invaderet: - illic dormivit, quum-ascendisset; juxtaque aureum-solium-habens - Juno. - - - [TR1] "dederuntq." -> "dederuntque" - [TR2] "una cum- is" -> "una cum-iis" - [TR3] "sum cor" -> "suum cor" - - - - - Iliadis II.—Somnium. Bœotia. - -ARGUMENT: THE TRIAL OF THE ARMY, AND CATALOGUE OF THE FORCES. - -Jupiter, in pursuance of the request of Thetis, sends a deceitful -vision to Agamemnon, persuading him to lead the army to battle, in -order to make the Greeks sensible of their want of Achilles. The -general, who is deluded with the hopes of taking Troy without his -assistance, but fears the army was discouraged by his absence, and the -late plague, as well as by the length of time, contrives to make trial -of their disposition by a stratagem. He first communicates his design -to the princes in council, that he would propose a return to the -soldiers, and that they should put a stop to them if the proposal was -embraced. Then he assembles the whole host, and upon moving for a -return to Greece, they unanimously agree to it, and run to prepare the -ships. They are detained by the management of Ulysses, who chastises -the insolence of Thersites. The assembly is recalled, several speeches -made on the occasion, and at length the advice of Nestor followed, -which was to make a general muster of the troops, and to divide them -into their several nations, before they proceeded to battle. This gives -occasion to the poet to enumerate all the forces of the Greeks and -Trojans, and in a large catalogue. - -The time employed in this book consists not entirely of one day. The -scene lies in the Grecian camp, and upon the sea-shore; towards the end -it removes to Troy. - -TEXT: - - 1 Ceteri quidem diique et viri bellatores-equestres, - dormiebant totam-noctem; Jovem autem non tenebat dulcis somnus, - verum is meditabatur in animo, quomodo Achillem - honoraret, perderetque multos ad naves Achivorum. - 5 Hoc autem ei in animo optimum visum-est consilium, - mittere ad Atriden Agamemnonem perniciosum Somnium; - et id compellans verbis alatis allocutus-est: - - Vade age, perniciosum Somnium, celeres ad naves Achivorum; - ingressum in tentorium Agamemnonis Atridæ, - 10 omnia valde accurate nuntia, sicut mando. - Armare ipsum jube comantes Achivos - cum-omnibus-copiis; nunc enim ceperit urbem latis-viis - Trojanorum: non enim amplius diverse cœlestes domos habentes - immortales sentiunt; inflexit enim omnes - 15 Juno supplicans; Trojanis autem mala impendent. - - Sic dixit; ivit autem Somnium, postquam hunc sermonem audivit. - Protinus pervenit celeres ad naves Achivorum; - ivitque ad Atriden Agamemnonem; hunc vero deprehendit - dormientem in tentorio, circumque almus fusus-erat somnus. - 20 Stetit autem supra caput, Neleïo filio similis, - Nestori, quem maxime senum honorabat Agamemno. - Huic se quum-assimilasset, eum _ita_ alloquebatur divinum - Somnium: - - Dormis, Atrei fili bellicosi, equûm-domitoris? - non oportet per-totam-noctem dormire consiliatorem virum, - 25 cui populique sunt-commissi et tanta curæ-sunt. - Nunc vero mihi mentem-adhibe ocyus; Jovis enim tibi nuntius sum, - qui tui, longe quanquam-est, valde curam-agit et miseretur. - Armare te jussit comantes Achivos - cum-omnibus-copiis; nunc enim ceperis urbem latis-viis - 30 Trojanorum; non enim amplius diverse cœlestes domos habentes - immortales sentiunt; inflexit enim omnes - Juno supplicans; Trojanis autem mala impendent - ab Jove. Sed tu tuo tene animo, neque te oblivio - capiat, quando te dulcis somnus dimiserit. - - 35 Sic quum-dixisset, abiit; illum autem reliquit ibi - ea cogitantem in animo, quæ non perfecta erant-futura. - Putavit enim capturum _se_ Priami urbem die illo, - stultus; neque ea sciebat, quæ Jupiter moliebatur opera. - Impositurus enim adhuc erat doloresque suspiriaque - 40 Trojanisque et Danais per acres pugnas. - Experrectus-est ex somno, divinaque ei _adhuc_ circumfusa-erat - vox. - Sedebat autem arrectus, mollemque induit tunicam, - pulcram, novam, circaque magnum sibi-injecit pallium; - pedibus autem sub nitidis ligavit pulcra calceamenta; - 45 circumque humeros jecit ensem argenteis-clavis. - Prehendit inde sceptrum paternum, incorruptum semper, - cum quo ivit ad naves Achivorum ære-loricatorum. - - Aurora quidem dea ascendit magnum Olympum, - Jovi lumen nuntiatura et ceteris immortalibus: - 50 at ille præcones argutis-vocibus-insignes jussit - convocare ad-concionem comantes Achivos. - Hi quidem convocarunt, illi autem colligebantur valde celeriter. - - Consilium autem primum magnanimorum sedit senum, - Nestoream apud navem Pylo-nati regis, - 55 quos ille quum-coegisset, prudentem struebat consultationem: - - Audite, amici: divinum mihi in-somnis venit Somnium - almam per noctem; maxime vero Nestori divino - formaque statura habituque proxime simile-erat. - Stetit autem supra caput et ad me sermonem dixit: - 60 dormis, Atrei fili bellicosi, equûm-domitoris? - non oportet totam-noctem dormire consiliatorem virum; - cui populique sunt-commissi et tanta curæ-sunt. - Nunc vero mihi mentem-adhibe ocyus; Jovis enim tibi nuntius sum, - qui tui, longe quanquam-est, valde curam-agit et miseretur. - 65 Armare te jussit comantes Achivos - cum-omnibus-copiis; nunc enim ceperis urbem latis-viis - Trojanorum; non enim amplius diverse cœlestes domos habentes - immortales sentiunt; inflexit enim omnes - Juno supplicans: Trojanis vero mala impendent - 70 ab Jove: sed tu tuo tene animo. Sic illud locutum - abiit avolans, meque jucundus somnus reliquit. - Verum agite, si quo-modo armemus filios Achivorum. - Primum autem ego verbis tentabo, quatenus fas est, - et fugere cum navibus multorum-transtrorum jubebo: - 75 vos autem aliunde alius cohibite verbis. - - Ille quidem sic locutus, consedit. His autem surrexit - Nestor, qui Pyli rex erat arenosæ. - Qui ipsis bene-cupiens concionatus-est et dixit: - O amici, Argivorum ductores et principes, - 80 si quis hoc somnium Achivorum alius dixisset, - mendacium _esse_ diceremus et aversaremur potius: - nunc autem vidit _is_ qui _se_ longe præstantissimum Achivorum - profitetur esse. - Verum agite, si quo-modo armemus filios Achivorum. - - Sic locutus, consilio cœpit excedere. - 85 Hi autem surrexerunt, parueruntque pastori virorum, - sceptrigeri reges; accurrebant vero populi. - Sicut gentes eunt apum confertarum, - petra ex cava semper recens venientium; - in-modum-racemi autem volant super floribus vernis, - 90 et aliæ hac confertim feruntur, aliæ vero illac: - sic horum gentes multæ a navibus et tentoriis - litoris in-anteriora depressi procedebant-ordine - turmatim ad concionem; interque ipsos Fama exarsit, - incitans _eos_ ire, Jovis nuntia; hi vero congregabantur. - 95 Tumultabatur autem concio, subtusque gemebat terra, - populis considentibus, clamorque-inconditus erat; novem vero - ipsos - præcones vociferantes cohibebant, si-quando a-clamore - desisterent, audirentque Jovis-alumnos reges. - Ægre vero sedit populus, cohibebanturque in sedibus, - 100 cessantes a-clamore: verum rex Agamemno - surrexit, sceptrum tenens, quod Vulcanus laboraverat fabricans; - Vulcanus quidem dedit Jovi Saturnio regi; - atque Jupiter dedit internuntio Argicidæ; - Mercurius autem rex dedit Pelopi agitatori-equorum; - 105 ac rursus Pelops dedit Atreo, pastori virorum; - Atreusque moriens reliquit diviti-pecorum Thyestæ; - ac rursus Thyestes Agamemnoni reliquit gestandum, - ut-multis insulis et Argo omni imperaret. - Hoc ille nixus, _hæc_ verba Argivis dixit: - - 110 O amici, heroes Danai, ministri Martis, - Jupiter me valde Saturnius malo irretivit gravi, - durus, qui antea quidem mihi promisit et annuit, - Ilio exciso bene-mœnito, _me_ rediturum; - nunc vero malam fraudem struxit, et me jubet - 115 inglorium Argos redire, postquam multum perdidi populum. - Ita scilicet Jovi erit præpotenti placitum, - qui jam multarum urbium demolitus-est vertices, - et adhuc etiam demolietur: ejus enim potentia est maxima. - Turpe enim hoc est etiam posteris auditu, - 120 incassum sic talem tantumque populum Achivorum - irritum bellum bellare, et pugnare - cum-viris paucioribus, exitus autem nondum ullus apparuit. - Si enim velimus Achivique Trojanique, - fœderibus fidelibus percussis, numerari utrique, - 125 Trojanos quidem se-colligere, ad focos quotquot sunt; - nos autem in decurias disponamur Achivi, - Trojanorumque viros singulos capiamus, qui-vinum-fundant: - multæ decuriæ indigerent pocillatore. - Tanto ego ajo plures esse filios Achivorum - 130 Trojanis, qui habitant in urbe: sed auxiliares - multis ex civitatibus hastas-vibrantes viri sunt, - qui me valde depellunt et non sinunt volentem - Trojæ expugnare bene-habitatum oppidum - Novem jam abierunt Jovis magni anni, - 135 et jam ligna computruerunt navium, et funes soliti-sunt; - et certe nostræque uxores et infantes liberi - sedent in ædibus exspectantes: nobis autem opus - sic infectum _est,_ cujus gratia huc venimus. - Sed agite, ut ego dixero, pareamus omnes: - 140 fugiamus cum navibus dilectam in patriam terram; - non enim amplius Trojam capiemus latas-vias-habentem. - - Sic dixit; his autem animum in pectoribus commovit, - omnibus inter multitudinem, quicunque non consilium audiverant. - Mota-est vero concio, ut fluctus ingentes maris - 145 pelagi Icarii, quos quidem Eurusque Notusque - commovit, quum-irruit patris Jovis ex nubibus. - Sicut quum moverit Zephyrus profundum arvum veniens, - rapidus superne ingruens, et incumbit spicis: - sic horum tota concio mota-est. Hi autem fremitu - 150 ad naves ruebant, a-pedibus vero subter pulvis - stabat excitatus; alii autem alios adhortabantur, - ut-prehenderent naves et traherent in mare divinum - alveosque expurgabant: clamor autem in-cœlum ivit - domum properantium; subtrahebantque phalangas navibus. - - 155 Tunc Argivis præter-fatum reditus contigisset, - nisi Minervam Juno sermone affata-fuisset: - - Dii-boni, ægidem-tenentis Jovis filia, indomita, - siccine vero domum, dilectam in patriam terram, - Argivi fugient super lata dorsa maris? - 160 verum gloriationem Priamo et Trojanis reliquerint - Argivam Helenam, cujus gratia multi Achivorum - ad Trojam perierunt, dilecta procul-a patria terra? - verum abi nunc ad populum Achivorum ære-loricatorum, - tuis lenibus verbis cohibe virum quemque, - 165 nec sinas naves in-mare trahere utrinque-recurvas. - - Sic dixit: nec non-paruit dea cæsiis-oculis Minerva. - Descendit autem ab Olympi verticibus concitata, - [raptimque venit veloces ad naves Achivorum;] - invenit deinde Ulyssem, Jovi consilio parem, - 170 stantem; neque hic navem bonis-transtris-instructam, nigram - tangebat, quia ipsum dolor corde et animo invaserat. - prope autem stans allocuta-est _eum_ cæsiis-oculis Minerva: - - Generose Laertiade, sollertissime Ulysse, - siccine vero domum, dilectam in patriam terram, - 175 fugietis, in naves multis-transtris irruentes? - verum gloriationem Priamo et Trojanis reliqueritis - Argivam Helenam, cujus gratia multi Achivorum - ad Trojam perierunt, dilecta procul-a patria terra? - verum abi nunc ad populum Achivorum, neque cessa: - 180 tuis blandis verbis cohibe virum quemque, - nec sinas naves in-mare trahere utrinque-recurvas. - - Sic dixit: hic autem intellexit deæ vocem locutæ, - instititque currere, et lænam abjecit: illam vero sustulit - præco Eurybates Ithacensis, qui eum sequebatur. - 185 Ipse autem Atridæ Agamemnoni obvius veniens, - sumsit ei (_ejus_) sceptrum paternum, incorruptum semper: - cum quo ivit per naves Achivorum ære-loricatorum. - - Quemque regem, et primarium virum inveniret, - hunc vero blandis verbis detinebat astans: - - 190 Mirifice, non te decuit timidi instar trepidare; - quin et ipse sede, et alios sedere fac viros. - Nondum enim fere certo scis, quis animus Atridæ: - nunc quidem tentat, mox autem pœna-afficiet filios Achivorum. - In consilio non omnes audivimus quid dixerit. - 195 _Cavendum igitur_ ne-forte iratus afficiat malo filios Achivorum. - Ira vero magna est Jovis-alumni regis: - honor autem ab Jove est, diligitque ipsum providus Jupiter. - - Quemcunque vero e-plebe virum videret vociferantemque - offenderet, - hunc sceptro percutiebat increpitabatque verbo: - - 200 Improbe, quiete sede, et aliorum sermonem audi, - qui te præstantiores sunt; tu autem imbellis et invalidus, - neque unquam in bello æstimatus, neque in consilio. - Non quidem ullo-pacto omnes regnabimus hic Achivi: - non bonum multorum-principatus: unus princeps esto, - 205 unus rex, cui dedit Saturni filius versuti. - [sceptrumque et jura, ut ipsis dominetur.] - - Sic ille imperatorem-agens regebat exercitum: hi autem ad- - concionem - rursus ruebant a navibus et tentoriis, - _cum_ tumultu: sicut quum fluctus multum-trepentis maris - 210 in-litore magno fremit, resonatque pontus. - - Ceteri quidem sedebant, tenebantque-se in _suis_ sedibus. - Thersites autem adhuc solus blaterans tumultuabatur, - qui verba animo suo indecoraque multaque tenebat, - ut-temere, ac non prout decebat, contenderet regibus, - 215 sed _eo_ quodcunque ei videretur ridiculum Argivis - esse. Turpissimus autem vir sub Ilium venerat; - valgus erat, claudusque altero pede; et ejus humeri - gibbi, in pectus contracti; ac superne - acutus erat capite, rarumque supra-insedebat capillamentum. - 220 Inimicissimus autem Achilli potissimum erat et Ulyssi; - his enim conviciari-solebat; tum vero Agamemnoni divino - stridule clamans dicebat probra; ei autem Achivi - vehementer irascebantur indignabanturque in animo; - at hic alte vociferans, Agamemnonem increpabat sermone: - - 225 Atride, de-quo autem quereris et _quo_ indiges? - plena tibi ære tentoria, multæque mulieres - sunt in tentoriis selectæ, quas tibi Achivi - omnium-primo damus, quandocunque oppidum cepimus. - An adhuc et auro indiges, quod quis afferet - 230 Trojanorum equûm-domitorum ex Ilio, pro-filio redemtionis- - pretium, - quem ego vinctum duxero vel alius Achivorum? - aut mulierem juvenem, ut _cum ea_ miscearis in amore, - quamque ipse seorsum detineas? Minime vero decet - principem existentem in-mala inducere filios Achivorum. - 235 O imbelles, ignava probra, Achæides, non-amplius Achivi, - domum cum navibus redeamus: hunc vero sinamus - hic ad Trojam præmia concoquere, ut sciat, - utrum quid ei nos adjumento-simus, an non; - qui etiam nunc Achillem, se multo fortiorem virum, - 240 contumelia-affecit; ablatum enim habet præmium, ipse abripiens. - Enimvero non Achilli bilis _est_ in præcordiis, sed socors _est;_ - alioqui enim, Atrida, nunc postremum læsisses. - - Sic dixit convicians Agamemnoni, pastori populorum, - Thersites; huic autem cito astitit divinus Ulysses, - 245 et ipsum torve intuitus gravi increpavit sermone: - - Thersite blatero, clara-voce quanquam sis concionator, - desine, neu velis solus contendere cum-regibus. - Non enim ego te censeo pejorem mortalem alium - esse, quotquot cum Atridis sub Ilium venerunt. - 250 Quare non reges in ore habens concioneris, - et (_neu_) ipsis probra objicias, reditumque observes. - Necdum plane scimus, quomodo futuræ-sint hæ res, - utrum bene, an male redituri-simus filii Achivorum. - [Propterea nunc Atridæ Agamemnoni, pastori populorum, - 255 sedes jaciens-convicia, quia ei valde multa dant - heroes Danai; tu vero maledictis-_eum_-irritans concionaris.] - Sed tibi edico, quod et perfectum erit: - sicubi iterum te delirantem deprehendero, sic jam hîc, - ne-amplius deinceps Ulyssi caput super humeros sit, - 260 neque posthac Telemachi parens appellatus sim, - si non ego te comprehensum tuis quidem vestibus exuero, - lænaque et tunica, quæque pudenda contegunt, - ipsum autem flentem veloces ad naves dimisero, - cæsum, e-concione, ignominiosis verberibus. - - 265 Sic igitur dixit, sceptroque tergum atque etiam humeros - percussit; ille vero curvabat-se, plenaque ipsi excidit lacrima. - Vibex autem cruenta dorso emersit - sceptro sub aureo; ipse autem sedit timuitque, - dolensque, stupide spectans, abstersit lacrimam. - 270 Illi vero, quamvis mœsti, super ipso suaviter riserunt, - sicque aliquis (_fere quisque_) dicebat, intuens propinquum - alium: - - Dii boni, profecto plurima Ulysses bona fecit, - consiliaque inchoans bona bellumque instruens: - nunc vero hoc longe optimum inter Argivos fecit, - 275 qui hunc conviciatorem contumeliosum coercuit a-loquendo. - Non certe ipsum iterum stimulabit animus audax - objurgare reges contumeliosis verbis. - - Sic dixerunt multitudo: sed urbium-vastator Ulysses - surrexit, sceptrum tenens (juxtaque cæsiis-oculis Minerva, - 280 assimulata præconi, silere populum jussit, - ut simul primique et postremi filii Achivorum - sermonem audirent et expenderent consilium): - is ipsis bene-cupiens concionatus-est et dixit: - - Atrida, nunc vero te, rex, volunt Achivi - 285 omnibus probrosissimum facere articulate-loquentibus mortalibus, - nec tibi perficiunt promissionem, quam susceperunt, - huc etiam venientes ex Argo equos-pascente, - Ilio exciso bene-mœnito _te_ rediturum. - Tanquam enim vel pueri tenelli viduæve mulieres, - 290 inter-se complorantes-desiderant domum redire. - Sane vero etiam labor est afflictum redire. - Etenim quispiam _vel_ unum mensem manens _procul_ a sua uxore - ægre-fert cum nave multa-transtra-habente, quem procellæ - hibernæ detinent, commotumque mare: - 295 nobis vero nonus est, qui-circumvolvitur, annus - hic manentibus. Quare non succenseo, Achivos - ægre-ferre apud naves recurvas; verum nihilominus - turpe _est_ diuque manere, inanemque redire. - Tolerate, amici, et manete in tempus, ut sciamus, - 300 utrum verum Calchas vaticinetur, an et non. - Probe enim hoc scimus in animo, estisque omnes - testes, quos non Parcæ incesserunt mortis auferentes, - herique et nudius-tertius, quando in Aulidem naves Achivorum - congregabantur, mala Priamo et Trojanis ferentes; - 305 nos autem circum, circa fontem, sacris in altaribus - faciebamus immortalibus perfectas hecatombas, - pulcra sub platano, unde fluebat limpida aqua: - illic apparuit magnum signum: draco in dorso ruber, - horribilis, quem ipse Olympius misit in-lucem, - 310 ex-altari imo-prolapsus, ad platanum ruit. - Ibi erant passeris pulli, pusilli nati, - ramum super summum, sub-foliis se-condentes, - octo, verum mater nona erat, quæ pepererat natos. - Ibi ille hos miserabiliter voravit stridentes; - 315 mater vero circumvolabat lugens caros natos: - hanc autem implicans ala prehendit circum-clamitantem. - Verum postquam natos devoraverat passeris et ipsam, - hunc quidem insignem fecit deus, qui ostenderat; - lapidem enim ipsum fecit Saturni filius versuti; - 320 nos autem stantes admirabamur, quale factum-esset. - Sic igitur mirabilia prodigia deorum subiere hecatombas; - Calchas vero statim deinde vaticinans concionabatur: - cur muti facti-estis, capite-comantes Achivi? - nobis quidem hoc ostendit signum magnum providus Jupiter, - 325 serum, seri-exitus, cujus gloria nunquam peribit. - Ut hic natos devoravit passeris et ipsam, - octo, verum mater nona erat, quæ pepererat natos: - sic nos totidem annos bellabimus ibi, - decimo autem urbem capiemus latas-vias-habentem. - 330 Ille sic concionatus-est: quæ utique nunc omnia complentur. - Verum age, manete omnes, bene-ocreati Achivi, - hîc, donec urbem magnam Priami ceperimus. - - Sic dixit. Argivi vero altum clamabant (circum autem naves - terribiliter sonitum-reddebant, clamantibus ab Achivis), - 335 sermonem collaudantes Ulyssis divini. - Inter-hos autem dein dixit Gerenius eques Nestor: - - Dii boni, revera pueris similes loquimini - parvis, quibus non sunt-curæ bellica opera. - Quo vero pactaque et jurajuranda ibunt nobis? - 340 in ignem nempe consiliaque abierint curæque virorum, - fœderaque meri-libatione-sancita et dextræ, quibus confisi-sumus! - frustra enim verbis contendimus, neque ullam rationem - invenire possumus, multum tempus hîc licet-moremur. - Atrida, tu vero adhuc, sicut prius, habens firmum consilium, - 345 impera Argivis in duris præliis; - hos autem sine tabescere, unum et alterum, qui ab-Achivis - seorsum consultant (perfectio autem non erit ipsis), - ut-prius Argos redeant, quam et Jovis ægidem-tenentis - cognoscamus utrum falsa _sit_ promissio, an et non. - 350 Dico enim jam annuisse præpotentem Saturnium - die illo, quando naves in cito-euntes inscenderunt - Argivi, Trojanis cædem ac fatum ferentes, - quum-fulguraretur ad-dextram, fausta signa ostendens. - Quare nemo prius festinet domum redire, - 355 quam quisque apud Trojanorum uxorem _aliquam_ dormiverit, - ultusque-fuerit Helenæ ausa gemitusque. - Sin autem quis vehementer vult domum redire, - arripiat suam navem bonis-transtris, nigram, - ut ante alios mortem et fatum assequatur. - 360 Sed, rex, tuque ipse bene consulito, auscultaque alteri; - non rejectaneum verbum erit, quod dixero: - secerne viros per stirpes, per gentes, Agamemno, - ut gens genti opem-ferat, et stirps stirpi. - Si autem sic feceris, et tibi paruerint Achivi, - 365 cognosces dehinc, quique ducum ignavus, quique populorum, - et quis fortis sit: per se-ipsos enim pugnabunt; - cognosces etiam, utrum divinitus urbem non sis-expugnaturus, - an virorum ignavia et imperitia belli. - - Hunc autem respondens allocutus-est rex Agamemno: - 370 revera iterum concione vincis, senex, filios Achivorum. - Utinam enim, Jupiterque pater, et Minerva, et Apollo, - tales decem mihi consultores essent Achivorum! - sic cito caderet urbs Priami regis, - manibus sub nostris captaque excisaque. - 375 Sed mihi ægidem-tenens Saturnius Jupiter dolores dedit, - qui me in vanas lites et contentiones conjicit. - Etenim ego Achillesque certavimus puellæ gratia, - inter-se-adversantibus verbis; ego autem primus-cœpi irasci: - sin autem unquam in unum consultabimus, non-amplius postea - 380 Trojanis dilatio mali erit, ne tantillum quidem. - Nunc autem ite pransum, ut committamus pugnam: - bene quidem quisque hastam acuat, bene et scutum paret, - bene vero quisque equis prandium det veloces-pedes-habentibus, - bene quisque currum undique explorans, bellum meditetur, - 385 ut per-totum-diem horrendo cernamus Marte. - Nulla enim cessatio posthac-erit, ne tantillum quidem, - nisi nox veniens diremerit ardorem virorum. - Sudabit quidem cujusque lorum circum pectora - scuti circum-tegentis-hominem, circum autem lanceam _quisque_ - manu fatigabitur: - 390 sudabit et cujusque equus, politum currum trahens. - Quem vero ego seorsum a-pugna volentem videro - manere apud naves recurvas, non ei postea - certum erit fugere canes atque alites. - - Sic dixit; Argivi vero altum clamabant, sicut quando fluctus - 395 litus ad altum, quum _eum_ moverit Notus ingruens, - _ad_ procurrentem scopulum; hunc autem nunquam fluctus linquunt, - variis ventis _flantibus,_ quando hinc vel illinc oriuntur. - Surgentes vero ruebant, sparsi per naves, - fumumque-excitarunt per tentoria, et prandium sumserunt. - 400 Alius autem alii sacrificabat deorum semper-existentium, - orans ut-mortem effugeret et discrimen Martis. - Atque _ipse_ bovem sacrificavit rex virorum Agamemno - pinguem, quinquennem, præpotenti Saturnio; - vocavitque senes principes omnium-Achivorum, - 405 Nestorem quidem primum, et Idomeneum regem, - ac deinde Ajaces duos, et Tydei filium; - sextum autem Ulyssem, Jovi consilio æqualem. - Spontaneus vero ei venit bello strenuus Menelaus: - norat enim in animo fratrem ut-agitaret (_agitantem_). - 410 Bovem autem circumsteterunt, et molas sustulerunt; - inter-hos vero orans dixit rex Agamemno: - - Jupiter illustrissime, maxime, atras-nubes-cogens, in-æthere - habitans, - ne prius sol occidat et tenebræ superveniant, - quam ego pronam dejecero Priami domum - 415 ardentem, exusseroque igni infesto portas, - Hectoream vero loricam circa pectora discidero, - ferro ruptam: multique circa ipsum socii - proni in pulveribus mordicus prehendant terram. - - Sic dixit: nec tamen ei annuebat Saturnius; - 420 verum hic accepit quidem sacrificia, laborem vero non-invidendum - dedit. - Ac postquam precati-sunt, et molas projecerunt, - _cervicem_ retro egere _victimarum_ primum, et jugularunt, et - excoriarunt, - femoraque exsecuerunt adipeque cooperuerunt, - _eam_ duplicantes; super ipsis autem frusta-cruda-posuere. - 425 Et hæc quidem lignis-fissis sine-foliis adurebant; - viscera autem _verubus_ transfixa tenebant-super ignem. - Ac postquam femora exusta-erant, et viscera gustarant, - in-frusta-parva-conciderunt cetera et verubus transfixerunt, - assaveruntque scite, extraxeruntque _igni_ omnia. - 430 Atque ubi cessarant ab-opere, apparaverantque convivium, - epulati-sunt, nec quicquam animus indiguit epuli æqui. - Porro postquam potus et cibi appetitum exemerant, - his loqui incipiebat Gerenius eques Nestor: - - Atrida illustrissime, rex virorum Agamemno, - 435 ne nunc diutius hîc colloquamur, neu amplius diu - differamus opus, quod jam deus in-manus-dat. - Sed age, præcones quidem Achivorum ære-loricatorum - populum præconio congregent ad naves: - nos autem conferti ita per exercitum latum Achivorum - 440 eamus, ut ocyus cieamus acrem Martem. - - Sic dixit: neque inobsequens-erat rex virorum Agamemno; - statim præconibus argutis imperavit - ut-convocarent ad-pugnam capite-comantes Achivos. - Hi quidem convocarunt, illi autem congregati-sunt valde cito. - 445 Qui autem circum Atriden _erant_ Jovis-alumni reges, - ruebant _ordines_-distinguentes: inter _eos_ vero cæsiis-oculis - Minerva, - ægidem habens valde-pretiosam, senii-expertem immortalemque, - ex qua centum fimbriæ totæ-aureæ suspensæ-erant, - omnes bene-plexæ, centum boum _pretio_ unaquæque. - 450 Cum hac irruens percurrebat populum Achivorum, - concitans ad-eundum; robur autem excitavit unicuique - in-corde, ut-indesinenter bellarent et pugnarent. - His autem statim bellum dulcius factum-est, quam redire - in navibus cavis dilectam in patriam terram. - - 455 Velut ignis edax comburit immensam silvam - montis in verticibus, proculque apparet splendor: - sic, his gradientibus, ab ære admirando - fulgor undique-collucens per aerem in-cœlum ascendit. - - Horum autem sicut avium volatilium gentes multæ, - 460 anserum, vel gruum, vel cygnorum longa-colla-habentium, - Asio in prato, Caystri circa fluenta, - huc et illuc volitant exsultantes alis, - cum-clangore pro-_fluvio_-considentium, resonat autem pratum: - sic horum gentes multæ a navibus et tentoriis - 465 in planitiem profundebantur Scamandriam; ac terra - terribiliter resonabat sub pedibus ipsorum et equorum. - Steterunt autem in prato Scamandrio florido - infiniti, quot folia et flores nascuntur tempore-verno. - - Veluti muscarum frequentium gentes multæ, - 470 quæ per caulam pastoralem errant, - tempore in verno, quando lac vasa rigat: - tot contra Trojanos capite-comantes Achivi - in campo stabant, perdere _eos_ cupientes. - - Hos autem, ut greges latos caprarum caprarii viri - 475 facile distinguunt, postquam in-pascuis commixti-sunt: - sic hos ductores _sui_ in-ordines-redigebant huc et illuc, - ad-pugnam ituros: inter _eos_ autem rex Agamemno, - oculis et capite similis Jovi gaudenti-fulmine, - Marti autem balteo, pectore autem Neptuno. - 480 Velut bos in-armento longe eximius existit inter-omnes - taurus; hic enim boves inter-excellit congregatas: - talem Atriden fecit Jupiter die illo, - insignem in multis et eximium heroibus. - - Dicite nunc mihi, Musæ cœlestes domos tenentes - 485 (vos enim deæ estis, adestisque, scitisque omnia: - nos vero famam solam audimus, nec quicquam scimus): - qui duces Danaorum et principes fuerint. - Multitudinem autem _militum_ non ego dixero, nec nominaro, - ne si quidem mihi decem linguæ, decemque ora essent, - 490 vox autem frangi-nescia, æreumque mihi cor inesset, - nisi cœlestes Musæ, Jovis ægidem-tenentis - filiæ, commemorarent, quot sub Ilium venerint. - Principes utique navium dicam, navesque-universas. - - Bœotis quidem Peneleus et Leïtus imperabant, - 495 Arcesilausque, Prothoenorque, Cloniusque; - quique Hyrien colebant, et Aulidem petrosam, - Schœnumque, Scolumque, jugosamque Eteonum, - Thespiam, Græamque, et spatiosam Mycalesum; - quique circum Harma habitabant, et Ilesium, et Erythras, - 500 quique Eleona tenebat, et Hylen, et Peteona, - Ocaleam, Medeonaque, bene-ædificatam urbem, - Copas, Eutresinque, columbisque-abundantem Thisben; - quique Coroneam, et herbosam Haliartum, - quique Platæam tenebant, et qui Glisanta incolebant, - 505 quique Hypothebas habitabant, bene-ædificatam urbem, - Onchestumque sacram, Neptunium pulcrum lucum; - quique uvis-abundantem Arnen habitabant, quique Mideam, - Nisamque divinam, Anthedonaque ultimam: - horum quidem quinquaginta naves ibant, in unamquamque autem - 510 juvenes Bœotorum centum et viginti conscenderant. - - Qui vero Aspledona habitabant, et Orchomenum Minyeum, - his imperabat Ascalaphus, et Ialmenus, filii Martis, - quos peperit Astyoche, _in_ domo Actoris Azidæ, - virgo verecunda, superiorem-domum quum-ascendisset, - 515 Marti forti: hic autem ipsi accubuerat furtim. - His autem triginta cavæ naves ibant-ordine. - - Porro Phocensibus Schedius et Epistrophus imperabant, - filii Iphiti magnanimi Naubolidæ; - qui Cyparissum tenebant, Pythonaque petrosam, - 520 Crisamque divinam, et Daulida, et Panopeum, - quique Anemoriam, et Hyampolin circumhabitabant, - quique apud fluvium Cephissum divinum habitabant, - quique Lilæam tenebant, fontes ad Cephissi; - hos autem simul quadraginta nigræ naves sequebantur. - 525 Hi quidem Phocensium ordines constituebant obeuntes; - Bœotos autem prope, ad lævam armabantur. - - Locrensibus autem erat-dux Oïlei _filius,_ velox Ajax, - minor, nequaquam tantus quantus Telamonius Ajax, - sed multo minor; (parvus quidem erat, lineum-thoracem-gestans, - 530 hastæ autem peritia-superabat omnes-Graecos et Achivos;) - qui Cynumque colebant, Opoentaque, Calliarumque, - Besamque, Scarphenque, et Augias amœnas, - Tarphenque, Throniumque, Boagrii circa fluenta: - hunc autem simul quadraginta nigræ naves sequebantur - 535 Locrensium, qui habitant ultra sacram Eubœam. - - Qui autem Eubœam tenebant, robur spirantes Abantes, - Chalcidaque, Eretriamque, abundantemque-uvis Histiæam, - Cerinthumque maritimam, Diique altam urbem, - quique Carystum tenebant, et qui Styra habitabant: - 540 horum utique dux-erat Elephenor, soboles Martis, - Chalcodontiades, magnanimorum princeps Abantum. - Hunc autem simul Abantes sequebantur veloces, occipite comantes, - bellatores, promti porrectis hastis-fraxineis - loricas disrumpere hostium circa pectora; - 545 eumque simul quadraginta nigræ naves sequebantur. - - Qui vero Athenas tenebant, bene-ædificatam urbem, - civitatem Erechthei magnanimi, quem olim Minerva - nutrivit, Jovis filia (peperit vero alma Tellus), - et (in) Athenis collocavit, suo in pinguo templo: - 550 illic ipsam tauris et agnis placant - juvenes Atheniensium, circumvolventibus annis. - His utique præerat filius Petei, Menestheus. - Huic haud quisquam similis in-terra fuit vir - regendis-in-acie equisque et viris scutatis - 555 (Nestor solus _cum eo_ contendebat: hic enim ætate-grandior - erat): - hunc autem simul quinquaginta nigræ naves sequebantur. - - Ajax autem ex Salamine ducebat duodecim naves. - [Constituitque ducens, ubi Atheniensium stabant phalanges.] - - Qui autem Argosque tenebant, Tirynthaque bene-mœnitam, - 560 Hermionen, Asinenque, profundum sinum tenentes, - Trœzena, Eionasque, et vitibus-consitam Epidaurum, - quique tenebant Æginam, Masetaque, juvenes Achivorum: - his utique præerat bello strenuus Diomedes, - et Sthenelus, Capanei inclyti dilectus filius; - 565 cum-his vero simul Euryalus tertius ibat, similis-deo vir, - Mecistei filius Talaïonidæ regis. - Universis autem præerat bello strenuus Diomedes: - hosque simul octoginta nigræ naves sequebantur. - - Qui autem Mycenas tenebant, bene-ædificatam urbem, - 570 opulentamque Corinthum, beneque-structas Cleonas, - Orniasque colebant, Aræthyreamque amœnam, - et Sicyona, ubi Adrastus primum regnavit; - quique Hyperesiamque et excelsam Gonoessam, - Pellenenque tenebant, et Ægium circumhabitabant, - 575 Ægialumque per omnem et circa Helicen spatiosam: - horum centum navibus imperabat rex Agamemno, - Atrides: simul hunc longe plurimi et præstantissimi - viri sequebantur: ipse autem induebat splendidum æs, - gloria-exsultans, quod omnes inter-elucebat heroas, - 580 quoniam maximus erat, longeque plurimos ducebat viros. - - Qui autem tenebant montibus-clausam Lacedæmona cavernosam, - Pharinque, Spartamque, abundantemque-columbis Messam, - Brysiasque habitabant, et Augias amœnas, - quique Amyclas tenebant, Helosque, maritimam urbem, - 585 quique Laan tenebant, et Œtylum circumhabitabant: - his ejus frater præerat, bello strenuus Menelaus, - sexaginta navibus; seorsum vero armabantur. - Inter _eos_ ipse ibat sua animosa-virtute fretus, - adhortans ad-bellum; maxime vero cupiebat animo - 590 ulcisci Helenæ ausaque gemitusque. - - Qui autem Pylumque colebant, et Arenen amœnam, - et Thryum, Alphei vadum, et bene-ædificatam Æpy, - et Cyparisseenta, et Amphigeniam habitabant, - et Pteleum, et Helos, et Dorion (ubi quidem Musæ - 595 occurrentes Thamyrim illum Thracium privarunt cantu, - ex-Œchalia venientem ab Euryto Œchaliensi: - asserebat enim gloriabundus se-victurum, si vel ipsæ - Musæ canerent, filiæ Jovis ægidem-tenentis: - illæ vero iratæ cæcum fecerunt, atque cantum - 600 divinum ademerunt, et oblivisci-fecerunt artem pulsandi- - citharam). - His autem præerat Gerenius eques Nestor, - cum-eoque nonaginta cavæ naves ordine-ibant. - - Qui autem tenebant Arcadiam, sub Cyllenes monte alto, - Æpytium prope monumentum, ubi viri cominus-pugnantes, - 605 qui Pheneumque incolebant, et Orchomenum pecorosum, - Ripenque, Stratienque, et ventosam Enispen, - et Tegeam tenebant, et Mantineam amœnam, - Stymphalumque tenebant, et Parrhasien colebant: - his imperabat Ancæi filius, rex Agapenor, - 610 sexaginta navibus: multi autem in navem unamquamque - Arcades viri conscenderant, periti pugnandi. - Ipse enim eis dederat rex virorum Agamemno - naves bonis-transtris, ut-transfretarent super nigrum pontum, - Atrides: quoniam non ipsis maritima opera erant-curæ. - - 615 Qui autem Buprasiumque et Elida divinam habitabant, - quantum _agri_ Hyrmine et Myrsinus extrema, - petraque Olenia, et Alisium intus continet: - horum utique quatuor duces erant, decem vero virum unumquemque - naves sequebantur veloces, multique inscenderant Epei. - 620 His quidem Amphimachus et Thalpius præerant, - filii, _alter_ quidem Cteati, alter autem Euryti Actoridæ: - istis vero Amaryncides imperabat fortis Diores; - quartisque præerat Polyxenus deo-similis, - filius Agasthenis Augeïdæ regis. - - 625 Qui autem _venerunt_ ex Dulichio, Echinadibusque sacris - insulis, quæ sitæ-sunt trans mare, Elidis e-regione; - his utique præerat Meges, æqualis Marti, - Phylides, quem genuit Jovi dilectus eques Phyleus, - qui olim in-Dulichium migraverat, patri iratus: - 630 hunc autem simul quadraginta nigræ naves sequebantur. - - Porro Ulysses ducebat Cephallenses magnanimos, - qui Ithacam tenebant, et Neritum frondosum, - et Crocylea colebant, et Ægilipa asperam, - quique Zacynthum tenebant, et qui Samum incolebant, - 635 quique continentem tenebant, et objacentia incolebant: - his quidem Ulysses imperabat, Jovi consilio par; - hunc autem simul naves sequebantur duodecim proras-rubras- - habentes. - - Ætolis autem imperabat Thoas, Andræmonis filius, - qui Pleurona colebant, et Olenum, et Pylenen, - 640 Chalcidaque maritimam, Calydonaque petrosam - (non enim amplius Œnei magnanimi filii supererant, - neque item amplius ipse supererat, mortuus-erat autem flavus - Meleager): - huic vero omnia erant-commissa, ut-imperaret Ætolis: - hunc simul quadraginta nigræ naves sequebantur. - - 645 Cretensibus autem Idomeneus hasta-clarus præerat, - qui Cnossumque tenebant, Gortynaque bene-mœnitam, - Lyctum, Miletumque, et albicantem Lycastum, - Phæstumque, Rhytiumque, urbes bene-habitatas, - ceterique, qui Cretam centum-urbium incolebant. - 650 His utique Idomeneus hasta-clarus præerat, - Merionesque, par Marti homicidæ: - hos autem simul octoginta nigræ naves sequebantur. - - Tlepolemus autem Heraclides, fortisque magnusque, - ex Rhodo novem naves ducebat Rhodiorum magnanimorum: - 655 qui Rhodum incolebant trifariam instructi, - Lindum, Ialysumque, et albicantem Camirum. - Horum quidem Tlepolemus hasta-clarus dux-erat, - quem peperit Astyochea fortitudini Herculeæ (_Herculi_): - quam duxerat (_Hercules_) ex Ephyra, fluvio a Selleente, - 660 depopulatus urbes multas Jovis-alumnorum juvenum. - Tlepolemus autem, postquam nutritus-fuerat in domo bene- - constructa, - illico patris sui dilectum avunculum interfecit, - jam senescentem Licymnium, sobolem Martis. - Statim naves compegit, multasque copias quum-coegisset, - 665 abiit fugiens pare mare: minati enim ei fuerant ceteri - filii nepotesque fortitudinis Herculeæ. - Atque hic in Rhodum venit errans, ærumnas perferens: - trifariam autem _distincti_ habitabant tributim, et amabantur - a Jove, qui diis et hominibus imperat. - 670 [Et ipsis ingentes divitias impluerat Saturnius.] - - Nireus porro ex-Syma ducebat tres naves æquales, - Nireus, Aglaiæ filius Charopique regis; - Nireus, qui formosissimus vir sub Ilium venit - ceterorum Danaorum, post laudatissimum Peliden: - 675 sed imbellis erat, parvusque eum sequebatur populus. - - Qui vero Nisyrumque tenebant, Crapathumque, Casumque, - et Coon, Eurypyli urbem, insulasque Calydnas: - his Phidippusque et Antiphus præerant, - Thessali filii duo, Heraclidæ regis; - 680 horum autem triginta cavæ naves ordine-ibant. - - Nunc vero istos, quotquot Pelasgicum Argos habitabant, - quique Alon, quique Alopen, quique Trachina colebant, - quique tenebant Phthiam et Hellada pulcras-mulieres-habentem; - Myrmidones autem vocabantur et Hellenes et Achæi: - 685 horum utique quinquaginta navibus erat dux Achilles. - Verum hi non belli horrisoni recordabantur: - non enim erat, qui ipsos per ordines duceret. - Jacebat enim ad naves pedibus-velox divinus Achilles, - ob-puellam iratus Briseida pulcris-comis, - 690 quam ex Lyrnesso ceperat, multum laborans, - Lyrnessum depopulatus et muros Thebes: - verum et Myneta dejecit et Epistrophum bellicosos, - filios Eveni, Selepiadæ regis: - ob-istam is jacebat mœrens, cito autem se-erecturus erat. - - 695 Quique tenebant Phylacen, et Pyrasum floridam, - Cereris sacrum-locum, Itonaque, matrem ovium, - maritimamque Antrona, et Pteleum herbosam: - horum utique Protesilaus bellicosus dux-erat, - vivus dum-erat: tunc vero jam tenebat _eum_ terra nigra. - 700 Ejus autem ambas-lacerata-genas uxor Phylacæ relicta-erat, - et domus semiperfecta: eum autem interfecerat Dardanus vir, - de-nave desilientem longe primum Achivorum. - Et tamen ne isti quidem sine-duce erant, desiderabant tamen - ducem _suum:_ - sed ipsos ordinabat Podarces, soboles Martis. - 705 Iphicli filius divitis-pecore Phylacidæ, - frater-germanus magnanimi Protesilai, - junior natu: ille vero _erat_ major-natu et præstantior, - heros Protesilaus bellicosus: nec vero populi _ejus_ - indigebant duce, desiderabant tamen ipsum strenuum: - 710 hunc autem simul quadraginta nigræ naves sequebantur. - - Qui vero Pheras colebant apud Bœbeïda lacum, - Bœben et Glaphyras, et bene-ædificatam Iaolcum, - horum imperabat Admeti dilectus filius undecim navibus, - Eumelus, quem ex Admeto peperit[TR1] nobilissima feminarum, - 715 Alcestis, Peliæ filiarum forma præstantissima. - - Qui autem Methonen et Thaumaciam colebant, - et Melibœam tenebant, et Olizona asperam, - his Philoctetes præerat, arcus bene sciens, - septem navibus; remigesque in unamquamque quinquaginta - 720 inscenderant, arcus bene-scientes ad-fortiter pugnandum. - Sed ille quidem in insula jacebat ingentes dolores perferens, - Lemno in divina, ubi ipsum reliquerant filii Achivorum, - ulcere laborantem tetro perniciosi colubri: - ibi ille jacebat dolens: cito autem recordaturi erant - 725 Argivi apud naves Philoctetæ regis. - Et tamen ne isti quidem sine-duce erant, desiderabant tamen - ducem _suum:_ - sed Medon _eos_ ordinabat, Oïlei spurius filius, - quem peperit Rhena ex Oïleo urbium-eversore. - - Qui autem tenebant Triccam, et Ithomen montosam, - 730 quique tenebant Œchaliam, urbem Euryti Œchaliensis: - horum duces-erant Æsculapii duo filii, - medici boni, Podalirius et Machaon: - cum-his autem triginta cavæ naves ordine-ibant. - - Qui vero tenebant Ormenium, quique fontem Hypeream, - 735 et qui tenebant Asterium, Titanique albos vertices: - horum dux-erat Eurypylus, Euæmenis præclarus filius; - hunc autem simul quadraginta nigræ naves sequebantur. - - Qui vero Argissam tenebant et Gyrtonen colebant, - Orthen, Eleonenque, urbemque Oloossona albam: - 740 his utique præerat sustinens-bellum Polypœtes, - filius Pirithoi, quem immortalis genuit Jupiter - (hunc ex Pirithoo peperit inclyta Hippodamia - die eo, quo Centauros ultus-est hispidos, - eosque ex Pelio pepulit, et ad-Æthices _usque_ abegit), - 745 non solus; una cum-eo Leonteus, soboles Martis, - filius magnanimi Coroni Cænidæ: - hos autem simul quadraginta nigræ naves sequebantur. - - Guneus vero ex Cypho ducebat duas et viginti naves: - hunc autem Enienes sequebantur, bellumque-sustinentes Peræbi, - 750 qui circa Dodonam valde-frigidam domicilia posuerant, - quique circa amœnum Titaresium arva colebant, - qui in Peneum immittit pulcre-fluentem aquam: - nec ille Peneo commiscetur argenteos-vortices-agenti, - sed ipsum in-summo supernatat, veluti oleum: - 755 juramenti enim gravis, Stygis aquæ est rivus. - - Magnetibus vero præerat Prothous, Tenthredonis filius, - qui circa Peneum et Pelion frondosum - habitabant; his quidem Prothous velox dux-erat: - hunc autem simul quadraginta nigræ naves sequebantur. - - 760 Hi utique duces Danaorum et principes erant. - Quis jam horum præstantissimus fuerit, tu mihi dic, Musa, - ipsorum et equorum, qui simul Atridas sequebantur. - - Equae quidem multo præstantissimæ erant Pheretiadæ, - quas Eumelus agitabat, pedibus-veloces, avium instar, - 765 ejusdem-pili, ejusdem-ætatis, ad-perpendiculum dorso pares: - quas in Perea aluit argenteum-arcum-gestans Apollo, - ambas feminas, terrorem belli ferentes. - Virorum autem longe præstantissimus erat Telamonius Ajax, - quamdiu Achilles irascebatur: is enim multo fortissimus erat, - 770 equique, qui ferebant laudatissimum Peliden. - Sed hic quidem in navibus recurvis pontum-transeuntibus - jacebat, iram fovens Agamemnoni, pastori populorum, - Atridæ: viri vero _ejus_ ad litus maris - discis delectabantur et hastilibus jaculantes, - 775 arcubusque: equi vero apud currus suos singuli - lotum depascentes, palustreque apium, - stabant: currus autem bene tecti jacebant dominorum - in tentoriis; illi vero ducem Marti-carum desiderantes - vagabantur huc et illuc per exercitum, nec pugnabant. - - 780 Hi vero ibant, veluti-si igni terra tota depasceretur: - terra autem subtus-gemiscebat, Jove veluti fulminibus-gaudente - irato, quando circa Typhoeum terram verberavit - in Arimis, ubi dicunt Typhoei esse cubilia: - sic utique horum sub pedibus multum gemiscebat terra - 785 gradientium; valde vero velociter pertransibant campum. - - Trojanis autem nuntia venit pedibus-ventos-æquans velox Iris - a Jove ægidem-tenente cum nuntio tristi. - Illi vero conciones habebant in Priami vestibulis, - omnes simul-congregati, tam juvenes, quam senes. - 790 Prope autem stans allocuta-est pedibus velox Iris: - assimulaverat autem-se voce filio Priami Politæ, - qui Trojanorum speculator sedebat, pedum-velocitate fretus, - tumulo in summo Æsyetæ senis, - observans, quando a-navibus impetum-facerent Achivi; - 795 huic se quum-assimulasset, dixit pedibus velox Iris: - - O senex, semper tibi sermones jucundi sunt multi, - sicut olim in pace: bellum autem _nunc_ inevitabile ortum-est. - Profecto jam persæpe ad-pugnas veni virorum, - sed nunquam talem tantumque populum vidi: - 800 prorsus enim foliis similes, vel arenis, - gradiuntur per-campum, præliaturi circa urbem. - Hector, tibi vero potissimum mando, ita ut-facias: - multi enim per urbem magnam Priami auxiliares _sunt,_ - aliaque aliorum lingua late-dispersorum hominum _est:_ - 805 iis unusquisque vir imperato, quibus princeps-est, - eorumque dux-esto, ordinans _suos_ cives. - - Sic dixit: Hector autem minime deæ orationem ignoravit, - statimque dimisit concionem; ad arma vero ruebant. - Totæ autem aperiebantur portæ, forasque ruit populus, - 810 peditesque equitesque; multus autem tumultus coortus-est. - - Est vero quidam ante urbem editus collis; - in planitie seorsum, quem-circumeas hinc et illinc; - quem quidem homines Batieam vocant, - immortales autem sepulcrum agilis Myrines: - 815 ibi tunc Trojanique in-ordines-distincti-sunt, et auxiliares. - - Trojanis quidem dux-erat magnus galeam-motans Hector - Priamides: cum hoc quam plurimæ et fortissimæ - copiæ armabantur, promtæ hastis. - - Dardaniis porro imperabat strenuus filius Anchisæ, - 820 Æneas, quem ex Anchisa peperit diva Venus, - Idæ in jugis dea _cum_ mortali cubans: - non solus; cum eo duo Antenoris filii, - Archelochusque, Acamasque, pugnæ bene scientes omnis. - - Qui vero Zeleam habitabant sub pedem imum Idæ, - 825 divites, bibentes aquam nigram (_profundi_) Æsepi, - Trojani; his porro præerat Lycaonis clarus filius, - Pandarus, cui etiam arcum Apollo ipse dederat. - - Qui autem Adrasteamque tenebant et civitatem Apæsi, - et Pityeam tenebant et Tereæ montem altum: - 830 his imperabat Adrastusque et Amphius lineo-thorace, - filii duo Meropis Percosii, qui supra omnes - noverat vaticinia, neque suos filios sinebat - proficisci in bellum perdens-viros: hi vero ei non - paruerunt: Fata enim _eos_ agebant atræ mortis. - - 835 Qui vero Percoten et Practium circumhabitabant, - et Sestum et Abydum tenebant et divinam Arisben. - his Hyrtacides præerat Asius, princeps virorum, - Asius Hyrtacides, quem ex-Arisba ferebant equi - rutili, magni, fluvio a Selleente. - - 840 Hippothous vero ducebat gentes Pelasgorum hastis-promtorum, - eorum, qui Larissam glebosam habitabant: - his præerat Hippothousque, Pylæusque, soboles Martis, - filii duo Lethi Pelasgi Teutamidæ. - - Ceterum Thraces ducebat Acamas, et Pirous heros, - 845 quotquot Hellespontus æstuosus intus continet. - - Euphemus vero dux Ciconum erat bellicosorum, - filius Trœzeni Jovis-alumni Ceadæ. - - Porro Pyræchmes ducebat Pæonas curvis-arcubus-utentes, - procul ex Amydone, ab Axio late-fluente, - 850 Axio, cujus limpidissima aqua diffunditur per-terram. - - Paphlagonibus vero præerat Pylæmenis masculum cor, - ex Enetis, unde mularum genus agrestium; - qui quidem Cytorum tenebant, et Sesamum incolebant, - circaque Parthenium fluvium inclytas domus habitabant, - 855 Cromnamque, Ægialumque et excelsos Erythinos. - - Porro Halizonibus Odius et Epistrophus imperabant, - procul ex Alybe, unde argenti est origo. - - Mysis vero Chromis præerat et Ennomus augur; - sed non auguriis effugit Parcam nigram, - 860 verum stratus-est sub manibus velocis Æacidæ, - in fluvio, ubi quidem Trojanos contrucidabat et alios. - - Phorcys porro Phryges ducebat et Ascanius deo-similis, - procul ex Ascania: ardebant vero prælio pugnare. - - Mæonibus porro Mesthlesque et Antiphus duces-erant, - 865 filii Talæmenis, quos Gygæa peperit palus; - qui etiam Mæones ducebant sub Tmolo ortos. - - Nastes porro Caribus præerat barbare-loquentibus, - qui Miletum tenebant Phthirumque montem frondosum, - Mæandrique fluenta, Mycalesque alta cacumina: - 870 his utique Amphimachus et Nastes præerant; - Nastes Amphimachusque _erant_ Nomionis clari filii: - qui et aurum gestans ad-bellum ibat, velut puella: - stultus: nec quicquam ipsi hoc depulit acerbum interitum; - sed stratus-est sub manibus velocis Æacidæ. - 875 in fluvio, aurum vero Achilles abstulit bellicosus. - - Sarpedon autem præerat Lyciis, et Glaucus laudatissimus, - procul ex Lycia, Xantho a vorticoso. - - - [TR1] "perperit" -> "peperit" - - - - - Iliadis III.—Jurajuranda. Spectatio de muro. - Alexandri et Menelai pugna singularis. - -ARGUMENT: THE DUEL OF MENELAUS AND PARIS. - -The armies being ready to engage, a single combat is agreed upon -between Menelaus and Paris (by the intervention of Hector) for the -determination of the war. Iris is sent to call Helen to behold the -fight. She leads her to the walls of Troy, where Priam sat with his -counsellers observing the Grecian leaders on the plain below, to whom -Helen gives an account of the chief of them. The kings on either part -take the solemn oath for the conditions of the combat. The duel ensues; -wherein Paris being overcome, he is snatched away in a cloud by Venus, -and transported to his apartment. She then calls Helen from the walls, -and brings the lovers together. Agamemnon, on the part of the Grecians, -demands the restoration of Helen, and the performance of the articles. - -The three-and-twentieth day still continues throughout this book. The -scene is sometimes in the fields before Troy, and sometimes in Troy -itself. - -TEXT: - - 1 At postquam instructi-fuerunt una-cum ducibus quique, - Trojani quidem _cum_ clangoreque clamoreque incedebant, avium - instar: - sicut clangor gruum est cœlum versus; - quæ postquam hiemem effugerunt et immensum imbrem, - 5 _cum_ clangore hæce volant supra Oceani fluenta, - viris Pygmæis cædem et fatum ferentes: - aeriæ autem hæce noxium conflictum afferunt: - illi vero ibant _cum_ silentio, robur spirantes Achivi, - in animo gestientes opem-ferre sibi-invicem. - - 10 Quemadmodum montis verticibus Notus infudit caliginem, - pastoribus nequaquam gratam, furi autem nocte commodiorem, - et tantum quis _tum_ prospicit, quantum lapidem jacit: - sic igitur horum sub pedibus pulvis excitabatur turbidus - euntium; valde autem celeriter pertransibant campum. - - 15 Hi vero quum jam prope essent se-invicem aggressuri, - Trojanis in-prima-acie-erat Alexander divina-forma-præditus, - pardi-pellem humeris gestans et incurvos arcus - et ensem: atque is hastilia duo præfixa ære - vibrans, Argivorum provocabat quosque fortissimos, - 20 ut-contra _se_ dimicarent in sæva pugna. - - Hunc autem postquam animadvertit Marti-carus Menelaus - procedentem ante agmen, passibus-magnis gradientem, - sicut leo gavisus-est, magnum in corpus incidens, - nactus aut cervum cornutum, aut agrestem capram, - 25 esuriens; valde etenim devorat, etiamsi ipsum - insequantur velocesque canes, florentesque juvenes: - sic gavisus-est Menelaus Alexandrum divina-forma-præditum - oculis conspicatus: cogitabat enim ulturum _se_ virum sceleratum; - statimque de curru cum armis desiliit humi. - - 30 Hunc autem postquam animadvertit Alexander divinæ formæ - inter primos-pugnatores apparentem, perculsus-est suo corde; - retroque sociorum in agmen recessit mortem evitans. - Ut vero quum quis draconem conspicatus resiliens fugit - montis in saltibus, subtusque tremor occupavit artus, - 35 retroque recessit, pallorque eum cepit genis: - sic retro in agmen se-condidit Trojanorum superborum, - metuens Atrei filium, Alexander divina-forma-præditus. - - Hunc autem Hector objurgavit conspicatus probrosis verbis: - infelix-Pari, forma præstantissime, mulierose, deceptor, - 40 utinam non-natusque fuisse, cœlebsque periisses! - Atque hoc vellem, et fere multo utilius erat, - quam sic dedecusque esse et suspectum aliis. - Certe cachinnantur capite-comantes Achivi, - opinati egregium _te_ propugnatorem esse, quoniam venusta - 45 species _tibi_ inest: sed non est vis animo, neque ullum robur. - Num talis quum-sis, in pontum-transeuntibus navibus - mare emensus, sociis caris congregatis, - permixtus alienigenis, mulierem formosam abduxisti - e longinqua terra, sponsam virorum bellicosorum, - 50 patrique tuo magnum detrimentum, civitatique, omnique populo, - inimicis quidem gaudium, dedecus autem tibi ipsi? - nonne vero sustinueris Marti-carum Menelaum? - nosses utique, qualis viri teneas florentem uxorem. - Non tibi profuerit cithara, et dona Veneris, - 55 et illa coma et species, quando pulveri immixtus-fueris. - Sed valde Trojani timidi _sunt: alias_ certe jam - lapideam indutus-esses tunicam (_sepultus esses_), malorum - gratia quanta patrasti. - - Hunc autem vicissim allocutus-est Alexander divinæ-formæ: - Hector: quoniam me jure increpaste nec ultra fas: - 60 semper tibi cor, securis instar, est indomitum, - quæ penetrat lignum a viro _acta,_ qui quidem arte - _lignum_ navale exscindit, augetque _illa_ viri impetum: - sic tibi in præcordiis intrepidus animus est. - Ne mihi dona amabilia exprobra aureæ Veneris: - 65 neutiquam rejicienda sunt deorum præclara dona, - quæcunque ipsi dederint, sponte autem non quivis ceperit. - Nunc rursum si me vis bellare et pugnare, - ceteros quidem sedere-jubeas Trojanos et omnes Achivos, - sed me in medio et Marti-carum Menelaum - 70 committite de Helena et opibus omnibus pugnaturos: - uter autem vicerit superiorque fuerit, - opes accipiens penitus omnes mulieremque domum abducat: - _vos_ autem ceteri, amicitiam et fœdera firma quum-iceritis, - habitetis Trojam glebosam: illi vero redeant - 75 Argos ad equos-pascens, et Achaiam pulcras-mulieres-habentem. - - Sic dixit. Hector vero gavisus-est multum, sermone audito, - et in medium progressus, Trojanorum cohibuit phalanges, - media hasta prehensa: illi autem resederunt omnes. - In-hunc autem sagittas-dirigebant capite-comantes Achivi, - 80 missilibusque[TR1] collineantes lapidibusque petebant. - Sed alte clamavit rex virorum Agamemno: - - Continete-vos, Argivi, ne jaculemini, juvenes Achivorum: - pollicetur enim _se_ aliquid dicturum galeam-motans Hector. - - Sic dixit: illi autem abstinuere a-pugna, tacitique facti-sunt - 85 confestim. Hector vero inter utrosque locutus-est: - - Audite ex-me, Trojani et bene-ocreati Achivi, - sermonem Alexandri, cujus causa contentio orta-est. - Ceteros quidem jubet Trojanos et omnes Achivos - arma pulcra deponere in terra alma, - 90 ipsum vero in medio et Marti-carum Menelaum - solos de Helena et opibus omnibus pugnare: - uter autem vicerit superiorque fuerit, - opes accipiens penitus omnes mulieremque domum abducat; - ceteri autem amicitiam et fœdera firma feriamus. - - 95 Sic dixit: illi autem omnes taciti facti-sunt silentio. - His vero et locutus-est bellico-clamore strenuus Menelaus: - - Audite nunc et me; maxime enim _hæc_ molestia incessit - animum meum; censeo autem diremtum-iri jam - Argivos et Trojanos, quoniam mala multa passi-estis - 100 propter meam contentionem, et Alexandri propter inceptum. - Nostrûm vero utri mors et fatum paratum-est, - _hic_ moriatur; ceteri autem dirimamini citissime. - Afferetis vero duos-agnos, alterum album, alteram vero nigram, - Terræque et Soli: Jovi autem nos offeremus alium. - 105 Adducetisque Priami vim (_Priamum_), ut fœdus feriat - ipsa, quoniam ejus filii superbi _sunt_ et infidi: - ne-quis transgressione Jovis fœdera violet. - Semper autem juniorum virorum animi instabiles-sunt; - quibus vero senex interfuerit, simul porro et retro (_futura et - præterita_) - 110 spectat, ut quam optime inter utrosque eveniat. - - Sic dixit; at gavisi-sunt Achivique Trojanique, - sperantes _se_ finem-facturos ærumnosi belli. - Et equos quidem continuere per in ordines, descenderunt autem - ipsi, - armaque exuerunt, quæ quidem deposuerunt in terra - 115 prope se-invicem; exiguus autem erat hinc-inde campus. - - Hector vero ad urbem duos præcones misit, - _qui_ festinanter agnosque afferrent, Priamumque vocarent. - At Talthybium misit rex Agamemno, - naves ad cavas ut-iret, et agnos-duos jussit - 120 afferre; ille vero haud immorigerus-fuit Agamemnoni divino. - - Iris autem Helenæ candidas-ulnas-habenti nuntia venit, - assimilata glori, Antenoridæ uxori, - quam Antenorides habebat rex Helicaon, - Laodicen, Priami filiarum forma præstantissimam. - 125 Eamque invenit in domo: ea vero magnam telam texebat, - duplicem-vestem purpuream: multosque intexebat labores - Trojanorumque equûm-domitorum, et Achivorum ære-loricatorum, - quos sua causa sustinebant a Martis manibus. - Prope autem stans allocuta-est pedibus velox Iris. - - 130 Huc veni, nympha cara, ut admiranda facta spectes - Trojanorumque equûm-domitorum et Achivorum ære-loricatorum: - qui prius sibi-invicem inferebant lacrimosum bellum - in campo, perniciosæ cupientes pugnæ, - hi jam nunc sedent taciti (bellum autem cessavit), - 135 scutis innixi, juxtaque hastæ longæ _in terra_ fixæ-sunt. - At Alexander et Marti-carus Menelaus - longis hastis pugnabunt de te: - ei vero qui-vicerit, cara vocaberis uxor. - - Sic locuta dea, dulce desiderium injecit animo - 140 virique prioris, et urbis atque parentum. - Protinus autem _Helena_ candidis velata linteis - properavit e cubiculo, teneram lacrimam defundens: - non sola, simul eam et famulæ duæ sequebantur, - Æthra, Pitthei filia, Clymeneque magnis-oculis. - 145 Confestim deinde pervenerunt, ubi Scææ portæ erant. - - At Priamus et Panthous et Thymœtes, - Lampusque Clytiusque, Hicetaonque, soboles Martis, - Ucalegonque et Antenor, prudentes ambo, - sedebant populi-seniores in Scæis portis, - 150 _præ_ senectute a-bello cessantes; sed _erant_ concionatores - boni, cicadis similes, quæ in silva - arbori insidentes vocem suavem emittunt: - tales utique Trojanorum proceres sedebant in turri. - Hi autem ubi viderunt Helenam ad turrim venientem, - 155 submisse inter se verba alata dixerunt: - - Non _est_ indigne-ferendum, Trojanos et bene-ocreatos Achivos - tali de muliere longum tempus dolores pati: - valde immortalibus deabus ad vultum similis-est. - Sed etiam sic, talis quamvis sit, in navibus redeat, - 160 neque nobis liberisque in-posterum detrimentum relinquatur. - - Sic igitur dixerunt: Priamus autem Helenam vocavit voce: - huc coram veniens, cara filia, asside mihi, - ut videas prioremque maritum, affinesque, amicosque - (non mihi _tu_ in-causa es; dii quidem mihi in-causa sunt, - 165 qui mihi immiserunt bellum lacrimosum Achivorum): - ut mihi et istum virum ingentem nomines, - quisnam iste sit Achivus vir præstansque magnusque. - Certe quidem capite etiam altiores alii sunt: - pulcrum autem adeo ego nondum vidi oculis, - 170 neque sic venerabilem: regi enim viro similis est. - - Huic autem Helena verbis respondet, nobilissima mulierum: - reverendusque mihi es, dilecte socer, timendusque; - utinam mors mihi placuisset mala, quando huc - filium tuum secuta-sum, thalamumque fratresque relinquens, - 175 filiamque carissimam, et cœtum-æqualium amabilem. - Sed hæc non facta-sunt: quamobrem et lacrimans contabui. - Illud autem tibi dicam, quod _ex_ me quæris ac percontaris: - hic quidem Atrides _est,_ late-imperans Agamemno, - utrumque, rexque bonus, fortisque bellator: - 180 levir item meus erat inverecundæ, si-unquam erat. - - Sic dixit: hunc vero senex admiratus-est, dixitque: - o beate Atrida, læto-fato-nate, felici-genio! - certe tibi multi sub-imperio-sunt juvenes Achivorum. - Olim etiam Phrygiam ingressus-sum vitiferam, - 185 ubi vidi plurimos Phrygas, viros agilibus-equis, - populos Otrei et Mygdonis deo-similis, - qui quidem tunc castra-habebant ad ripas Sangarii: - etenim ego auxiliaris quum-essem, cum illis numerabar - die illo, quando venerunt Amazones viragines: - 190 sed ne isti quidem tot erant, quot _sunt_ agilibus-oculis Achivi. - - Secundo rursum Ulyssem conspicatus, interrogavit senex: - dic age mihi et istum, dilecta filia, quisnam is sit: - minor quidem capite Agamemnone Atrida, - latior vero humeris et pectoribus visu. - 195 Arma quidem ei jacent in terra alma, - ipse vero, aries veluti, obit ordines virorum: - arieti ipsum ego assimilo densi-velleris, - qui ovium magnum gregem lustrat candidarum. - - Huic autem respondit deinde Helena, Jove nata: - 200 hic porro _est_ Laertiades, ingeniosus Ulysses, - qui nutritus-est in populo Ithacæ, asperæ quidem, - sciens omnimodosque dolos et consilia prudentia. - - Hanc autem Antenor prudens contra locutus-est: - o mulier, profecto valde hoc verbum verum dixisti. - 205 Jam enim et huc olim venit divinus Ulysses, - in legationem de-te, cum Marti-caro Menelao: - hos autem ego hospitio-excepi, et in ædibus amice-tractavi,[TR2] - amborum vero indolem perspexi et consilia prudentia. - At quum jam Trojanis cum congregatis mixti-essent, - 210 stantibus quidem, Menelaus eminebat latis humeris; - ambobus autem sedentibus, augustior erat Ulysses. - Sed quum jam verba et consilia omnibus texebant, - certe quidem Menelaus cursim concionabatur, - pauca quidem, sed valde argute; quoniam non multiloquus[TR3] - 215 nec verbis-aberrans, vel ætate posterior erat. - Sed quum jam ingeniosus surrexisset Ulysses, - stabat, deorsumque spectabat, in terram oculis defixis, - sceptrum vero nec retrorsum neque in-anteriorem partem movebat, - sed immotum tenebat, imperito viro similis: - 220 dixisses fere iracundumque aliquem esse, stultumque itidem. - At quum jam vocemque magnam e pectore mitteret - et verba imbribus-nivalibus similia hibernis, - non deinde cum-Ulysse contendisset mortalis alius: - non sum sic Ulyssis mirabamur speciem intuentes. - - 225 Tertior rursus Ajacem conspicatus, interrogabat senex: - quisnam item iste alius Achivur vir, præstansque magnusque, - procerissimus Argivorum capite et latis humeris? - - Huic autem Helena peplum-trahens respondit, nobilissima - feminarum: - hic vero Ajax est ingens, propugnaculum Achivorum: - 230 Idomeneus autem illinc inter Cretenses, deus veluti, - stat; circum vero ipsum Cretensium duces congregati-sunt. - Sæpe eum hospitio-excepit Marti-carus Menelaus - domo in nostra, quando ex-Creta venit. - Nunc vero alios quidem omnes video agilibus-oculis Achivos, - 235 quos facile cognoverim, nomenque protulerim: - duos vero non possum conspicere principes populorum, - Castoremque equûm-domitorum, et pugillatu strenuum Pollucem, - germanos-fratres, quos mihi una peperit mater. - An non secuti-sunt Lacedæmone ex amœna? - 240 an huc quidem secuti-sunt navibus in mare-transeuntibus - nunc autem nolunt pugnam inire virorum, - dedecora veriti et probra multa, quæ mihi sunt? - - Sic dixit: hos autem jam continebat alma tellus - in Lacedæmone istic dilecta in patria terra. - - 245 Præcones autem per urbem deorum ferebant (_victimas ad_) - foedera firma, - agnos duos et vinum lætum, fructum telluris, - utre in caprino; ferebat etiam cratera splendidum - præco Idæus, atque aurea pocula; - excitabatque senem astans _his_ verbis: - - 250 Surge, Laomedontiade! vocant optimates - Trojanorumque equûm-domitorum et Achivorum ære-loricatorum, - in campum descendas, ut fœdera firma feriatis: - atque Alexander et Marti-carus Menelaus - longis hastis dimicabunt de muliere; - 255 eum autem qui-vicerit mulier et opes sequentur: - ceteri vero, amicitia et fœderibus fidis percussis, - incolemus Trojam glebosam; illi autem revertentur - Argos in equos-pascens et Achaiam pulcras-mulieres-habentem. - - Sic dixit; cohorruit autem senex, jussitque socios - 260 equos jungere: illi vero impigre paruerunt. - Ascendit itaque Priamus, ac lora traxit retrorsum: - juxtaque eum Antenor perpulcrum inscendit currum. - Illi autem per Scæas _portas_ in-campum dirigebant veloces equos. - - At ubi jam venerunt ad Trojanos et Achivos, - 265 ex equis descendentes in terram almam, - in medium Trojanorum et Achivorum processerunt. - Surrexitque statim deinde rex virorum Agamemno, - surrexit etiam Ulysses ingeniosus: at præcones conspicui - (_victimas ad_) fœdera fida deûm cogebant, cratere autem vinum - 270 miscebant; ac regibus aquam super manus fuderunt. - Atrides vero, stricto manibus cultro, - qui ei ad ensis magnam vaginam semper pendebat, - agnorum ex capitibus abscidit pilos: atque _eos_ inde - præcones Trojanorum et Achivorum distribuerunt principibus. - 275 Inter-eos vero Atrides alta-voce precabatur, manibus sublatis: - - Jupiter pater, ab-Ida imperans, augustissime, maxime, - Solque, qui omnia aspicis et omnia audis, - et Flumina et Tellus, et qui subter _terram_ mortuos - homines punitis, quicunque perjurium juraverit, - 280 vos testes estote, et conservate fœdera fida! - si quidem Menelaum Alexander interfecerit, - ipse deinceps Helenam retineto et opes omnes, - nos vero in navibus redeamus pontum-transeuntibus; - sin autem Alexandrum interfecerit flavus Menelaus, - 285 Trojani exinde Helenam et opes omnes reddunto, - mulctam vero Argivis pendunto, quam _pendi_ convenit, - quæque etiam posteros inter homines _famâ_ feratur. - Sin autem mihi mulctam Priamus Priamique filii - pendere noluerint, Alexandro prostrato, - 290 tum ego etiam deinde pugnabo, mulctæ gratia, - hîc manens, usque-dum finem belli invenero. - - Dixit, et fauces agnorum abscidit sævo ferro, - et hos quidem deposuit in terra palpitantes, - anima carentes: nam vires ademerat ferrum. - 295 Vinum vero ex cratere haustum poculis - effundebant, et vota-faciebant diis immortalibus: - sic autem aliquis (_fere quisque_) dicebat Achivorumque - Trojanorumque: - - Jupiter augustissime, maxime, et immortales dii ceteri! - utri priores præter fœdera offenderint, - 300 sic ipsis crebrum humi fluat, sicut hoc vinum, - ipsorum et liberorum; uxores vero aliis subjiciantur. - - Sic dicebant: nequaquam autem ipsis _votum_ ratum-faciebat - Saturnius. - His vero Dardanides Priamus verba fecit: - - Audite me, Trojani et bene-ocreati Achivi: - 305 namque ego vadam ad Ilium ventosum - retro, quia nullo-modo sustinebo in oculis videre - pugnantem dilectum filium cum Marti-caro Menelao. - Jupiter nimirum hoc scit et immortales dii reliqui, - utri mortis finis fato-destinatus sit. - - 310 Dixit, et in currum agnos posuit par-diis vir, - atque ascendit ipse, ac lora traxit retrorsum; - juxtaque eum Antenor perpulcrum inscendit currum: - hi quidem itaque reversi ad Ilium abibant. - - Hector vero Priami filius et divinus Ulysses - 315 locum quidem primum dimensi-sunt, ac deinde - sortes in galea ærea quatiebant prehensas, - uter prior emitteret æream hastam. - Populi autem supplicabant, diisque manus elevanbant; - et sic aliquis dicebat Achivorumque Trojanorumque: - - 320 Jupiter pater, ab-Ida imperans, augustissime, maxime! - uter horum facinorum inter utrosque auctor-fuerit, - hunc da interemtum subire domum Orci intro, - nobis vero rursus amicitiam et fœdera fida fieri. - - Sic quidem dixerunt; concutiebat vero magnus galeam-motans - Hector, - 325 retro spectans; Paridis autem ilico sors exsiliit. - Illi deinde consederunt secundum ordines, ubi unicuique - equi veloces et varia arma jacebant. - At hic circa humeros induit arma pulcra, - divinus Alexander, Helenæ maritus pulcras-comas-habentis. - 330 Ocreas quidem primum circa tibias posuit - pulcras, argenteis fibulis apte-junctas; - tum autem loricam circa pectora induebat - sui fratris Lycaonis; _quae_ habilis-erat ipsi. - Circa autem humeros suspendit ensem argenteis-clavis-distinctum, - 335 æreum; ac postea scutum magnumque solidumque: - capiti vero forti galeam affabre-factam imposuit, - setis-equinis-comantem; terribiliterque crista desuper nutabat. - Sumsit robustam hastam, quæ ipsius manibus apta-erat. - Eodem ipso-modo et Menelaus Mavortius arma induebat. - - 340 Hi postquam igitur ex-utraque acie armati-erant, - in medium Trojanorum et Achivorum processerunt, - torvum intuentes: stupor autem occupabat aspicientes - Trojanosque equûm-domitorum et bene-ocreatos Achivos. - Atque _hi_ prope steterunt dimenso in loco, - 345 quassantes hastas, sibi-invicem irati. - Prior autem Alexander emisit longam hastam, - et feriit Atridæ scutum undique æquale, - nec perrupit æs: inflexa-est autem ei cuspis - scuto in valido. At alter impetum-fecit ferro - 350 Atrides Menelaus, precatus Jovem patrem: - - Jupiter rex, da ulcisci, qui me prior injuria affecit, - divinum Alexandrum, et meis sub manibus doma; - ut quisque horrescat etiam posterorum hominum, - hospiti male facere, qui benignitatem exhibuerit. - - 355 Dixit, et vibratam emisit longa-umbra hastam, - et feriit Priamidæ scutum undique æquale. - Per scutum penetravit fulgidum fortis hasta, - et per loricam affabre-factam infixa-est; - ex-adverso autem juxta ile discidit tunicam - 360 hasta: ille vero inclinatus-est et evitavit mortem atram. - Atrides autem educto ense argenteis-clavis-distincto - percussit attollens galeæ conum; super eo vero - in-triaque et quatuor-frusta disruptus excidit manu. - Atrides autem questus-est, suspiciens in cœlum latum: - - 365 Jupiter pater, nullus te deorum perniciosior alius! - certe speraveram _me_ ulturum Alexandrum de-injuria: - nunc autem mihi in manibus fractus-est ensis; mihique hasta - emissa-est manibus irrita, neque ferii ipsum. - - Dixit, et irruens galaea _eum_ prehendit setis-equinis-densa, - 370 trahebatque conversus ad bene-ocreatos Achivos: - præfocabat autem eum acu-pictum ligamen tenero sub jugulo, - quod ipsi sub mento retinaculum adstrictum-erat galeæ. - Et jam pertraxisset _eum,_ et immensam tulisset gloriam, - nisi cito animadvertisset Jovis filia Venus, - 375 quæ ipsi rupit lorum bovis vi occisi: - inanis autem galea simul sequebatur manum robustam. - Eam quidem tum heros ad bene-ocreatos Achivos - projecit contorquens, sustuleruntque dilecti socii. - Atque ille iterum irruit, interficere _istum_ cupiens - 380 hasta ærea: eum autem eripuit Venus - facile valde, utpote dea: cooperuitque caligine multa, - collocavitque in thalamo suaveolenti, fragrante-suffimentis. - Ipsa autem Helenam vocatura abiit: hanc autem invenit - turri in alta; circumque Troades abunde erant. - 385 Manu vero odora veste concussit _Helenam_ prehendens; - anui autem eam similis-facta grandævæ allocuta-est, - lanificæ, quæ ipsi Lacedæmone habitanti - carpebat lanas pulcras, maximeque ipsam diligebat. - Huic se quum-assimilasset, allocuta-est _eam_ divina Venus: - - 390 Huc veni: Alexander te vocat domum ut-redeas: - ille ipse _est_ in thalamo et tornatis lectis, - pulcritudineque splendens et vestibus: neque dixeris - cum-viro congressum-armis eum rediisse, sed ad choream - ire, vel a-chorea modo cessantem considere. - - 395 Sic dixit: huic autem animum in pectoribus commovit: - atque ut animadvertit deæ perpulcrum collum, - pectoraque amabilia et oculos splendentes, - expavit inde, verbumque dixit, et elocuta-est: - - Improba, quid me his cupis decipere? - 400 an aliquo me ulterius urbium bene-habitatarum - abduces, vel Phrygiæ, vel Mæoniæ amœnæ, - si quis tibi et illic amicus articulate-loquentium hominum? - quandoquidem nunc divino Alexandro Menelaus - victo vult odiosam me domum abducere, - 405 _an_ ideo jam nunc huc dolos-struens advenisti? - sede apud istum, profecta, a-deorum vero decede via; - neque unquam tuis pedibus revertaris in-Olympum, - sed semper juxta illum ærumnas-perfer, et ipsum serva, - donec te vel uxorem fecerit, vel ille ancillam. - 410 Illuc autem ego non ibo (reprehensu dignum utique esset), - illius ornatura lectum; Troades vero me postea - omnes vituperabunt; sustineo autem dolores plurimos animo. - - Hanc autem irata allocuta-est diva Venus: - ne me irrites, misera: ne irata te deseram, - 415 tantumque te odio-habeam, quantum jam mirifice amavi, - in-medio autem utrorumque moliar odia perniciosa, - Trojanorum et Danaorum; tu vero malo fato pereas. - - Sic dixit: timuit vero Helena, Jove prognata; - ivitque cooperta veste candida, splendenti, - 420 tacite; omnesque Troadas latuit; præibat autem dea. - - Hæ vero ubi _in_ Alexandri domum perpulcram venerunt, - ancillæ quidem deinde velociter ad munera _sua_ convertebantur, - ipsa autem in altum thalamum ibat nobilissima ferminarum. - Ei vero sellam prehensam amans-risum Venus - 425 ex-adverso Alexandri dea deposuit ferens: - ibi consedit Helena, filia Jovis ægidem-tenentis, - oculis retro versis; virumque objurgavit _hac_ oratione: - - Venisti ex bello—utinam illic periisses, - a-viro interfectus forti, qui meus prior maritus erat. - 430 Certe quidem antea gloriabaris, Marti-caro Menelao - tuaque vi et manibus et hasta _te_ præstantiorem esse: - sed vade, nunc provoca Marti-carum Menelaum - rursus pugnare contra. At te equidem - cessare moneo, neu cum-flavo Menelao - 435 contrà bellum bellare, et pugnare - temere, ne-forte cito ab ipso hasta domeris. - - Hanc autem Paris verbis respondens est-allocutus: - ni mihi, mulier, acerbis opprobriis animum incesse! - Nunc quidem enim Menelaus vicit cum Minerva; - 440 illum vicissim ego _vincam;_ nam dii adsunt et nobis. - Sed age in-gratiam redeamus concumbentes. - Non enim unquam mihi sic amor mentem circumfudit, - ne-_tunc_-quidem, quando te primum Lacedæmone ex amœna - navigabam rapta in pontum-transeuntibus navibus, - 445 insulaque in Cranae junctus-sum amore et concubitu: - sicut te nunc amo, et me dulce desiderium capit. - - Dixit, et præibat ad-lectum vadens, simulque sequebatur uxor: - hi quidem igitur in tornatis cubuerunt lectis. - - Atrides vero (_Menelaus_) per turbam ruebat, feræ similis, - 450 sicubi conspicaretur Alexandrum divina-forma-præditum: - verum nullus poterat Trojanorum inclytorumque auxiliatorum - ostendere Alexandrum tunc Marti-caro Menelao. - Nec enim propter-amicitiam abscondissent, si quis vidisset: - æque enim ipsis omnibus odio-erat, atque-Mors atra. - 455 Inter-hos autem locutus-est rex virorum Agamemeno: - - Audite me, Trojani et Dardani et auxiliatores: - victoria quidem jam manifesta-est Marti-cari Menelai: - vos autem Argivam Helenam-et opes cum ipsa - reddite, et mulctam persolvite, quam oportet, - 460 quæque et posteros inter homines _fama_ feratur. - - Sic dixit Atrides: comprobabant autem ceteri Achivi. - - - [TR1] "missibilibusque" -> "missilibusque" - [TR2] "amice-tractavi" -> "amice-tractavi," - [TR3] "multitoquus" -> "multiloquus" - - - - - Iliadis IV.—Fœderum perturbatio. Agamemnonis lustratio. - -ARGUMENT: THE BREACH OF THE TRUCE, AND THE FIRST BATTLE. - -The gods deliberate in council concerning the Trojan war: they agree -upon the continuation of it, and Jupiter sends down Minerva to break -the truce. She persuades Pandarus to aim an arrow at Menelaus, who is -wounded, but cured by Machaon. In the meantime some of the Trojan -troops attack the Greeks. Agamemnon is distinguished in all the parts -of a good general; he reviews the troops, and exhorts the leaders, some -by praises and others by reproof. Nestor is particularly celebrated for -his military discipline. The battle joins, and great numbers are slain -on both sides. - -The same day continues through this as through the last book (as it -does also through the two following, and almost to the end of the -seventh book). The scene is wholly in the field before Troy. - -TEXT: - - 1 Dii autem apud Jovem sedentes consultabant - aureo in pavimento; interque hos veneranda Hebe - nectar ministrabat; illi autem aureis poculis - excipiebant alter-alterum, Trojanorum urbem aspicientes. - 5 _Tum_ continuo conabatur Saturnius irritare Junonem - mordacibus verbis, oblique dicens: - - Duæ quidem Menelao adjutrices sunt dearum, - Junoque Argiva, et Alalcomeneis Minerva. - Verum etiam seorsum sedentes, aspicientes _modo_ - 10 oblectantur; huic vero (_Paridi_) risum-amans Venus - semper adest, et ab-ipso Parcas repellit; - atque nunc conservavit putantem _se_ moriturum. - Sed victoria quidem Marti-cari Menelai _est_: - nos vero consultemus, quomodo futuræ-sint hæ res: - 15 utrum rursus bellumque perniciosum et certamen grave - excitemus, an amicitiam inter utrosque conciliemus. - Quod si hoc omnibus gratum et jucundum fuerit, - utique habitetur urbs Priami regis, - retro autem Argivam Helenam Menelaus abducat. - - 20 Sic dixit; illæ vero compressis-labris-gemebant, Minervaque et - Juno; - propinquæ hæ sedebant, malaque Trojanis meditabantur. - Ac Minerva quidem tacita erat, nec quicquam dixit, - irata Jovi patri, ira autem ipsam sæva tenebat: - Junoni vero non continuit pectus iram, sed locuta-est: - - 25 Durissime Saturnie, quale hoc verbum dixisti! - Quomodo vis vanum reddere laborem et sine-fructu, - sudoremque, quem sudavi _præ_ labore? defatigati autem sunt mihi - equi - copias cogenti, Priamo mala ejusque filiis. - Fac: at nequaquam omnes comprobamus dii ceteri. - - 30 Hanc autem valde indignatus allocutus-est nubes-cogens Jupiter: - improba, quî tibi Priamus Priamique filii - tanta mala faciunt, quod indesinenter cupis - Ilii evertere bene-ædificatam urbem? - quod si tu, ingressa portas et muros altos, - 35 crudum voraveris Priamum Priamique filios, - ceterosque Trojanos, tunc fortasse iram saturaveris. - Fac quomodo vis; _sed cave_ ne hæc contentio posthac - tibi et mihi magna concertatio inter utrosque sit. - Aliud autem tibi dicam, tu vero in præcordiis repone tuis: - 40 si-quando et ego ardens urbem exscindere - talem voluero, ubi tibi dilecti homines insunt, - ne-quid remoreris meam iram, sed me _facere_ permittas. - Etenim ego tibi _urbem hanc_ dedi volens invito animo. - Quæ enim sub soleque et cœlo stellifero - 45 habitantur urbes terrestrium hominum, - harum a-me maxime ex-animo honorabatur Ilium sacrum, - et Priamus et populus hastæ-fraxineæ-periti Priami. - Non enim mihi unquam ara carebat epulis æquis, - libationeque nidoreque: hunc enim sortiti-sumus honorem nos. - - 50 Huic autem respondit inde magnis-oculis veneranda Juno: - certe mihi tres quidem multo dilectissimæ sunt urbes, - Argosque, Spartaque, et latas-vias-habens Mycene: - has exscinde, quando tibi invisæ-fuerint vehementer animo; - his nequaquam ego propugno, nec invideo _tibi._ - 55 Quamvis enim invideremque et non sinerem exscindere, - nihil profecerim invidendo, quoniam multo potentior es. - Sed oportet et meum reddere laborem non irritum. - Nam et ego dea sum, genus autem mihi inde _est_ unde tibi, - et me maxime-venerandam genuit Saturnus versutus, - 60 utrumque, et per-genus, et quod tua conjux - vocata-sum: tu autem omnes inter immortales regnas. - At certe quidem in-his concedemus nobis-invicem, - tibi quidem ego, tu autem mihi; et sequentur dii ceteri - immortales. Tu vero ocyus Minervæ manda, - 65 ire in Trojanorum et Achivorum pugnam gravem, - conarique, ut Trojani gloria-elatos Achivos - incipiant priores præter fœdera lædere. - - Sic dixit; nec non-paruit pater hominumque deorumque: - protinus Minervam verbis alatis allocutus-est: - - 70 Cito admodum ad exercitum vade, ad Trojanos et Achivos, - et conare, ut Trojani gloria-elatos Achivos - incipiant priores præter fœdera lædere. - - Sic fatus, instigavit antea id-studentem Minervam: - descendit vero ab Olympi verticibus festinans. - 75 Qualem autem stellam mittit Saturni filius versuti, - aut nautis portentum, aut exercitui lato populorum, - splendidam; ex-ea autem multæ scintillæ emittuntur: - huic similis impetu-ferebatur in terram Pallas Minerva, - desiliitque in medium; stupor autem tenebat aspicientes, - 80 Trojanosque equûm-domitores et bene-ocreatos Achivos. - Sic vero aliquis loquebatur intuitus in propinquum alium: - - Sane rursus bellumque perniciosum et pugna gravis - erit, aut amicitiam inter utrosque statuit - Jupiter, qui inter-homines arbiter belli est. - - 85 Sic igitur aliquis dicebat Achivorumque Trojanorumque. - Illa vero viro similis Trojanorum subiit multitudinem, - Laodoco Antenoridæ, forti bellatori, - Pandarum deo-similem quærens, sicubi inveniret. - Invenit Lycaonis filium laudatumque fortemque, - 90 stantem; circaque ipsum fortes ordines clypeatorum - virorum, qui ipsum secuti-fuerant ab Æsepi fluentis. - Prope autem stans, verbis alatais _eum_ allocuta-est: - - Numquid jam mihi parueris, Lycaonis filii bellicose? - ausisne Menelao immittere velocem sagittam? - 95 ab-omnibus utique Trojanis gratiam et gloriam reportaveris, - ex omnibus vero maxime ab-Alexandro rege. - Ab hoc profecto inprimis luculenta dona tuleris, - si viderit Menelaum Mavortium, Atrei filium, - tuo telo domitum, rogum conscendentem tristem. - 100 Sed age, sagitta-pete Menelaum gloriosum: - vove autem Apollini in-Lycia-genito, arcu-inclyto, - agnorum primogenitorum _te_ sacrificaturum inclytam hecatomben, - domum reversum sacræ in urbem Zeleæ. - - Sic dixit Minerva; huic autem animum dementi flectebat. - 105 Statim eduxit arcum bene-politum, _factum ex cornu_ salacis capri - agrestis, quem quondam ipse sub pectore assecutus, - e-rupe exeuntem excipiens in insidiis, - percusserat in pectus; hic autem supinus incidit petræ: - hujus cornua ex capite sexdecim-palmorum nata-erant; - 110 atque hæc quidem elaborans cornuum-politor aptaverat faber, - totumque bene quum-lævigasset, aureum imposuit apicem. - Et hunc quidem _arcum_ scite deposuit tendens, ad terram - inclinando: ante _eum_ autem scuta tenebant strenuii socii, - ne prius consurgerent _in eum_ Mavortii filii Achivorum - 115 quam percussus-esset Menelaus Mavortius, Atrei filius. - Atque ille detraxit operculum pharetræ, exemitque sagittam - novam, pennatam, atrorum causam dolorum; - statimque ad nervum aptavit acerbam sagittam, - vovitque Apollini in-Lycia-genito, arcu-inclyto, - 120 agnorum primogenitorum _se_ sacrificaturum inclytam hecatomben, - domum reversum sacræ in urbem Zeleæ. - Traxit autem simul crenasque _sagittae_ prehensas, et nervos - bubulos: - nervum quidem mammæ admovit, arcui autem ferrum. - Ac postquam rotundum magnum arcum tetenderat, - 125 stridit funis, nervusque valde sonuit, saliitque sagitta - acuta-cuspide, in turbam advolare cupiens. - - Neque tui, Menelae, dii beati obliti-sunt - immortales, prima autem Jovis filia prædatrix, - quæ ante te stans, sagittam amaram depulit. - 130 Hæc vero _eam_ tantum inhibuit a corpore, ut quum mater - ab-infante arcet muscam, quando dulci decubuit somno. - Ipsa vero _eam_ direxit _eo,_ ubi baltei annuli - aurei constringebant et duplex obtendebatur lorica. - Incidit autem in-balteum bene-aptatum acerba sagitta, - 135 _et_ per balteum quidem adacta-est affabre-factum, - et per loricam artificiose-factam infixa-est, - laminamque, quam portabat tutamen corporis, munimentum adversus- - tela, - quæ ipsum plurimum juvit, perforavit tamen et hanc. - Summam vero sagitta perstrinxit cutem viri, - 140 statimque fluxit sanguis ater e vulnere. - - Ac veluti quando aliqua ebur mulier purpura tinxerit - Mæonia, vel Caria, maxillare ut-sit equorum: - jacet autem _ebur_ in thalamo, multique ipsum optarunt - equites gestare; regi vero est-repositum ornamento, - 145 utrumque, ornatusque equo, agitatorique decus: - talia tibi, Menelae, fœdata-sunt cruore femora - formosa, suræque et malleoli pulcri inferius. - - Cohorruit autem deinde rex virorum Agamemno, - ut vidit atrum sanguinem defluentem e vulnere; - 150 cohorruit autem et ipse Marti-carus Menelaus. - Quum vero vidit nervumque et _sagittæ_ hamos exstantes, - iterum ei animus in pectoribus collectus-est. - Inter-hos autem graviter-suspirans locutus-est rex Agamemno, - manu tenens Menelaum; adgemebantque socii: - - 155 Care frater, _in_ mortem ergo tibi fœdera percussi, - solum quum-objeci pro Achivis cum-Trojanis pugnaturum. - Sic te vulnerarunt Trojani, et fœdera fida conculcarunt! - Non _tamen_ ullo-modo irritum est fœdus sanguisque agnorum, - libaminaque mero-facta, et dextræ, quibus fisi-sumus. - 160 Etsi enim protinus Olympius non perfecerit, - _tamen_ etiam sero perficiet: et (cum) magno luerint, - (cum) propriis capitibus, uxoribusque et liberis. - Bene enim ego hoc scio in mente et in animo: - erit dies, quando olim pereat Ilium sacrum, - 165 et Priamus, et populus hastæ-fraxineæ-periti Priami, - Jupiter vero ipsis Saturnius, in-excelso-sedens, in-æthere - habitans, - ipse incutiet terrificam ægidem omnibus, - ob-hanc fraudem iratus: hæc quidem erunt non irrita. - Sed mihi gravis dolor tui _causa_ erit, o Menelae, - 170 si moriaris et fatum adimpleveris vitæ: - ac _tum_ summa-ignominia-notatus siticulosum Argos repetierim. - Statim enim recordabuntur Achivi patriæ terræ, - verum gloriationem Priamo et Trojanis reliquerimus - Argivam Helenam: tua autem ossa putrefaciet terra - 175 jacentis in Troja, non-finito super opere. - Et aliquis sic dixerit Trojanorum ferocientium, - sepulcro insultans Menelai gloriosi: - utinam sic in omnibus iram expleverit Agamemno, - sicut et nunc incassum exercitum duxit huc Achivorum. - 180 Et sane rediit domum, dilectam in patriam terram, - cum vacuis navibus, relicto strenuo Menelao. - Sic aliquando aliquis dicet; tunc mihi dehiscat lata terra! - - Hunc autem confirmans allocutus-est flavus Menelaus: - bono-sis-animo, nec quicquam terrefacias populum Achivorum. - 185 Non in letali _loco_ acuta fixa-est sagitta, sed ante - tutatus-est balteusque pervarius, et subtus - cinctusque, et lamina, quam ærarii cuderant viri (_fabri_). - - Hunc autem respondens allocutus-est rex Agamemno: - utinam sane ita sit, dilecte o Menelae! - 190 vulnus autem medicus tractabit, et imponet - medicamina, quæ sedent atros dolores. - - Dixit, et Talthybium, divinum præconem, allocutus-est: - Talthybi, quam citissime Machaonem huc accerse, - virum Æsculapii filium, laudatissimi medici, - 195 ut videat Menelaum Mavortium, ducem Achivorum, - quem aliquis missa-sagitta vulneravit, arcuum bene sciens, - e-Trojanis, vel Lyciis; illi quidem gloria, nobis vero luctus. - - Sic dixit; neque ei præco inobsequens fuit, quum-audisset; - profectus-est autem ire per copias Achivorum ære-loricatorum, - 200 circumspiciens heroem Machaonem; illum vero vidit - stantem, circumque ipsum fortes ordines clypeatorum - virorum, qui ipsum secuti-erant Tricca ex equorum-altrice. - Prope autem stans, verbis alatis _eum_ allocutus-est. - - Vade, Asclepiade; vocat _te_ rex Agamemno, - 205 ut videas Menelaum Mavortium, ducem Achivorum, - quem aliquis sagitta-missa vulneravit, arcuum bene sciens, - e-Trojanis, vel Lyciis: illi quidem gloria, nobis autem luctus. - - Sic dixit; huic vero animum in pectoribus commovit. - Profecti-sunt autem ire per turbam in exercitu lato Achivorum. - 210 Ac quum jam pervenissent, ubi flavus Menelaus - vulneratus fuerat (circumque ipsum congregati-erant quique - præstantissimi, - corona-facta, ille vero in mediis stabat similis-deo vir, - protinus e balteo bene-aptato extraxit sagittam; - ea vero dum-extraheretur, retro fracti-sunt acuti hami. - 215 Solvit autem ipsi balteum variegatum, et subtus - cinctumque, et laminam, quam ærarii cuderant viri (_fabri_). - Atque ubi inspexerat vulnus, quo inciderat acerba sagitta, - sanguine exsucto, lenia medicamenta peritus - inspersit, quæ ejus quondam patri bene cupiens præbuit Chiron. - - 220 Dum hi occupati-erant circa bellico-clamore strenuum Menelaum, - interim Trojanorum ordines admovebantur clypeatorum: - illi autem rursus arma induerunt, memineruntque pugnæ. - - Tunc non dormitantem vidisses Agamemnona divinum, - neque timidum, neque detrectantem pugnare, - 225 sed valde properantem pugnam in viros-nobilitantem. - Equos enim dimisit et currus varios ære; - et hos quidem minister seorsum tenebat anhelantes - Eurymedon, filius Ptolemæi Piraidæ; - huic plurimum mandavit prope-se-tenere _currus,_ si quando ipsi - 230 membra occuparet defatigatio, per multos imperitanti: - at ipse pedes obibat _lustrans_ ordines virorum; - et quos quidem properantes videret Danaorum velocibus-equis, - his magnopere animum-addebat astans verbis: - - Argivi, ne-quid remittatis de-acri fortitudine: - 235 non enim in perfidis pater Jupiter erit auxiliator: - sed qui priores præter fœdera injuriam-intulerunt, - horum certe ipsorum tenera corpora vultures vorabunt; - nos autem uxoresque dilectas et infantes liberos _eorum_ - abducemus in navibus, postquam urbem ceperimus. - - 240 Quos contra detrectantes videret invisum bellum, - eos valde objurgabat iracundis verbis: - - Argivi sagittis-addicti, probro-digni, nonne vos-pudet? - cur-nam sic statis stupidi, sicut hinnuli? - qui postquam fessi-sunt per-magnum campum currentes, - 245 stant, nec ullum ipsis in præcordiis oritur robur: - sic vos statis stupidi, neque pugnatis. - Anne exspectatis Trojanos propius venire, ubi naves - subductæ-sunt pulcris-puppibus, cani in litore maris, - ut cognoscatis, an vos protegat manu Saturnius? - - 250 Sic is imperitans obibat ordines virorum; - venitque ad Cretenses, vadens per cohortem virorum. - Hi autem circum Idomeneum bellicosum armabantur: - Idomeneus quidem inter primos-pugnatores apro similis robore; - Meriones autem ei extremas incitabat phalanges. - 255 Hos vero conspicatus, lætatus-est rex virorum Agamemno, - protinusque Idomeneum allocutus-est blandis _verbis:_ - - Idomeneu, te honore præ Danais velocibus-aurigis, - tum in bello, tum alio _quolibet_ in opere, - tum-etiam in convivio, quando quidem honorarium nigrum vinum - 260 Argivorum proceres in crateribus miscent. - Etsi enim ceteri capite-comantes Achivi - portionibus-certis bibunt, tuum tamen plenum poculum semper - stat, sicut mihi _meum,_ ut-bibas, quando animus jusserit. - Sed propera in-bellum, qualem antea _te_ profitebaris esse. - - 265 Hunc autem Idomeneus, Cretensium dux, contra _sic_ est- - allocutus: - Atrida, valde quidem tibi ego concors socius - ero, sicut primum promisi et annui: - verum alios hortare capite-comantes Achivos, - ut quamprimum pugnemus; quoniam fœdera confuderunt - 270 Trojani: his autem mors et mala postmodum - erunt, quoniam priores contra fœdera injuriam-intulere. - - Sic dixit; Atrides vero præteribat, lætus corde. - Venitque ad Ajaces, vadens per cohortem virorum: - hi vero armabantur, simulque nimbus sequebatur peditum. - 275 Sicut autem quando a specula vidit nubem pastor vir, - venientem per mare a Zephyri flatu: - eique procul stanti nigra, ceu pix, - apparet veniens per mare, ducitque turbinem multum, - cohorruitque videns, subque speluncam coegit pecudes: - 280 tales simul cum-Ajacibus Jovis-alumnorum juvenum - infestum in prœlium densæ movebantur phalanges - fuscæ, scutisque et hastis horrentes. - Et hos quidem lætatus-est conspicatus rex Agamemno, - et isps compellans verbis alatis est-allocutus: - - 285 Ajaces, Argivorum duces ære-loricatorum, - vobis quidem (nec enim convenit _vos_ incitare) neutiquam - præcipio: - ipsi enim valde populum instigatis ut-fortiter pugnet. - Utinam enim, Jupiterque pater, et Minerva, et Apollo, - talis omnibus animus in pectoribus esset: - 290 sic cito ceciderit urbs Priami regis, - manibus sub nostris captaque excisaque. - - Sic fatus, hos quidem reliquit illic, ivit autem ad alios. - Inde is Nestorem invenit, argutum Pyliorum oratorem, - suos socios ordinantem, et hortantem ad-pugnandum, - 295 magnum Pelagontem, Alastoremque, Chromiumque, - Hæmonemque principem, Biantemque pastorem virorum. - Equites quidem primum cum equis et curribus, - pedites autem a-tergo constituit multosque et strenuos, - vallum ut-essent belli; imbelles vero in medium coegit, - 300 ut etiam non volens quis necessitate pugnaret. - Equitibus quidem primum mandata-dabat: hos enim jussit - suos equos continere, nec turbatis-ordinibus-versari in-turba: - - Neve quis equitandi-peritiaque et robore fretus, - solus ante alios ruat-cupidus cum-Trojanis pugnandi, - 305 neu retrocedat: imbecilliores enim _sic_ eritis. - Quicunque autem vir a suo curru ad-alium currum venerit, - hasta porrecta-expetat _hostem:_ quoniam multo melius ita. - Sic et illi veteres urbes et muros evertebant, - hanc mentem et _hunc_ animum in pectoribus habentes. - - 310 Ita senex adhortabatur, dudum bellorum bene sciens, - Et eum quidem lætatus-est quum videret rex Agamemno, - et ipsum compellans verbis alatis est-allocutus: - - O senex, utinam, sicut animus _est_ in pectoribus tuis, - sic te genua sequerentur, roburque tibi firmum esset: - 315 verum te senectus atterit omnibus-æqua (_aeque molesta_): utinam - quis - virorum alius _eam_ haberet, tu autem in-juvenum numero-esses! - - Huic respondit deinde Gerenius eques Nestor: - Atrida, valde quidem ego vellem et ipse - sic esse, ut quando divinum Ereuthalionem interfeci: - 320 verum nunquam simul omnia dii dederunt hominibus: - si tunc juvenis eram, nunc autem me senectus invadit. - Verumtamen et sic equitibus interero, et adhortabor - consilio et verbis: hoc enim munus est senum. - Hastas autem vibrabunt juniores, qui me - 325 alacriores sunt, confiduntque _suo_ robore. - - Sic dixit: Atrides vero præteribat, lætus corde. - Invenit filium Petei, Menestheum equos-agitandi-peritum, - stantem: circumque _erant_ Athenienses, periti pugnæ: - atque prope stabat ingeniosus Ulysses, - 330 juxtaque Cephallenum circùm ordines non imbecilli - stabant; nondum enim horum audierant copiæ clamorem _belli,_ - sed recens concitatæ movebantur phalanges - Trojanorumque equûm-domitorum et Achivorum: hi vero exspectantes - stabant, quando acies Achivorum alia invadens - 335 in-Trojanos impetum-faceret, et inciperent prælium. - Hos autem conspicatus objurgavit rex virorum Agamemno, - et ipsos compellans verbis alatis est-allocutus: - - O fili Petei, Jovis-alumni regis, - et tu, malis dolis instructe, astute (_Ulysse_), - 340 cur trepidantes absistitis, exspectatisque alios? - vos quidem conveniebat inter primos - consistere, et pugnæ ardenti occurrere. - Primi enim et ad-convivium vocamini a-me, - quando convivium proceribus instruimus Achivi. - 345 Ibi juvabat assatas carnes edere, et pocula - vini bibere suavis, quoad volebatis: - nunc vero libenter videretis, et si decem acies Achivorum - vobis propugnarent sævo ferro. - - Hunc autem torve intuitus allocutus-est ingeniosus Ulysses: - 350 Atrida, quale tibi verbum fugit ex-septo dentium! - quomodo vero dicis in-bello _nos_ remissos-esse? Quando Achivi - Trojanos in equorum-domitores ciemus acre prœlium, - videbis, si volueris, sique tibi hæc curæ-fuerint, - Telemachi carum patrem primis-pugnatoribus immixtum - 355 Trojanorum equûm-domitorum: tu autem hæc vana dicis. - - Hunc vero subridens allocutus-est rex Agamemno, - ut sensit iratum; retroque sumsit (_rectractavit_) sermonem: - - Generose Laertiade, sollertissime Ulysse, - neque te objurgo nimium, neque impero. - 360 Scio enim ut tibi animus in pectoribus caris (_tuis_) - benevola consilia noverit: eadem enim sentis, quæ et ego. - Quin age: hæc autem in-posterum componemus, si quid mali nunc - dictum-est; ea vero omnia dii irrita faciant. - - Sic locutus, hos quidem reliquit illic, ivitque ad alios. - 365 Invenit vero Tydei filium, magnanimum Diomedem, - stantem interque equos et currus coagmentatos: - juxtaque ipsum stabat Sthenelus, Capanei filius. - Atque hunc objurgavit conspicatus rex Agamemno, - et ipsum compellans verbis alatis allocutus-est: - - 370 Væ mihi, Tydei fili bellicosi, equorum-domitoris, - cur trepidas? cur circumspicis belli semitas? - non utique Tydeo ita solitum trepidare erat, - sed longe ante dilectos socios cum-hostibus dimicare, - sicut dixere, qui eum viderunt laborantem; non enim equidem - 375 interfui, neque vidi: verum aliis _eum_ dicunt præstitisse. - Certe enim sine bello (_sine copiis_) intravit Mycenas - hospes, cum deo-pari Polynice, copias colligens, - qui tunc bellum-admovebant sacra ad mœnia Thebes; - et valde supplicabant, ut-darent inclytos auxiliatores. - 380 Atque isti _quidem_ volebant dare, et annuebant, sicut - hortabantur _illi;_ - sed Jupiter _rem_ evertit, sinistra prodigia ostendens. - HI autem postquam abierant, et in-via progressi-fuerant, - ad-Asopumque venerant juncosum, herbosum: - inde porro in legationem (_Thebas_) Tydeum miserunt Achivi. - 385 Atque ille abiit, multosque invenit Cadmeos - convivantes in domo fortitudinis Eteocleeæ (_Eteoclis_). - Tunc non, hospes licet esset, agitator-equorum Tydeus - pavebat, solus stans multos inter Cadmeos: - quin ad certandum _eos_ provocabat; in-omnibus autem vincebat - 390 facile: talis ei auxiliatrix erat Minerva. - Verum irati Cadmei, stimulatores equorum, - ei revertenti densas insidias locaverunt ducentes, - juvenes quinquaginta; duo autem ductores erant, - Mæo Hæmonides, similis immortalibus _diis,_ - 395 filiusque Autophoni, in-pugna stans Polyphontes. - Tydeus tamen et his indecoram mortem intulit: - omnes interfecit, unumque solum dimisit domum ut-redeat; - Mæonem utique dimisit, deorum signis obsequens. - Talis erat Tydeus Ætolus; sed filium - 400 genuit se-ipso inferiorem pugna, in-concione autem præstantiorem. - - Sic dixit; huic vero nihil respondit fortis Diomedes, - reveritus regis increpationem venerandi. - Huic autem filius Capanei respondit gloriosi: - - Atrida, ne mentiaris, sciens vere loqui. - 405 Nos sane patribus longe fortiores gloriamur esse; - nos etiam Thebes sedem cepimus septem-portas-habentis, - pauciores copias ducentes sub murum Marti-sacrum, - freti signis deorum et Jovis auxilio: - illi autem sua vecordia perierunt. - 410 Quare ne mihi patres unquam in simili ponas honore. - - Hunc autem torve intuitus allocutus-est fortis Diomedes: - o-mi _Sthenele,_ tacitus sede, meoque pare sermoni. - Non enim ego succenseo Agamemnoni, pastori populorum, - cohortanti ad-pugnandum bene-ocreatos Achivos. - 415 Hunc enim gloria simul sequetur, si quidem Achivi - Trojanos debellarint, ceperintque Ilium sacrum; - huic vero contra ingens luctus, Achivis cæsis. - Verum age jam et nos cogitemus de-impetuosa fortitudine. - - Dixit, et de curru cum armis desiliit in-terram; - 420 terribiliter autem sonuit æs in pectoribus principis - conciti: vel firmum-animum-habentem metus subiisset. - - Ut vero quando in litore sonoro fluctus maris - concitatur confertim, Zephyro submovente: - in-alto-mari quidem primum attollitur, sed postea - 425 terræ allisus vehementer fremit, et circa promontoria - tumidus fastigiatur, exspuitque maris spumam: - sic tunc confertæ Danaorum movebantur phalanges - continuo ad pugnam. Imperabat autem suis unusquisque - ducum; ceteri vero taciti ibant (neque dixisses - 430 tantas copias sequi habentes in pectoribus vocem), - silentio reveriti ductores: circum autem omnes - arma varia splendebant, quibus induti procedebant-ordine. - Trojani autem, perinde-atque oves locupletis viri in caula - innumeræ stant, dum-mulgentur lac album, - 435 assidue balantes, audientes vocem agnorum: - sic Trojanorum fremitus per exercitum latum est-exortus. - Non enim omnium erat una vociferatio, neque una vox, - sed lingua mixta-erat; nam e-multis-locis-convocati fuerant viri. - Instigabat vero hos quidem Mars, illos autem cæsiis-oculis - Minerva, - 440 Terrorque et Fuga, et Discordia insatiabiliter furens, - Martis homicidæ soror sociaque: - quæ parva quidem primum attollitur, sed postea - cœlo condit caput, et in terra ingreditur. - Quæ ipsis et tunc litem utrinque-æquam injecit in-medium, - 445 gradiens per turbam, augens gemitum virorum. - - Hi vero quando jam in locum unum coeuntes venerant, - committebant scuta, unaque hastas et robora virorum - æreis-loricis-indutorum; atque clypei umbones-habentes - appropinquabant invicem, multusque tumultus coortus-est. - 450 Tum autem simul ejulatusque et gloriatio erat virorum - perdentiumque et pereuntium, fluebatque sanguine terra. - Ut vero quando torrentes fluvii, de montibus fluentes, - in convallem conferunt rapidas aquas, - scatebris ex magnis, concavum intra alveum-voraginis; - 455 horumque procul fragorem in montibus audit pastor: - sic hisce commixtis oriebatur clamorque timorque. - - Primus autem Antilochus Trojanorum occidit virum bellatorem, - strenuum inter primos-pugnatores, Thalysiaden Echepolum, - quem percussit primus galeæ in-conum setis-equinis-densæ, - 460 inque fronte fixit; penetravit autem intra os - cuspis ærea: ei vero tenebræ oculos operuerunt; - ceciditque, sicut quando turris _cadit,_ in forti pugna. - Hunc autem prostratum pedibus prehendit rex Elephenor - Chalcodontiades, magnanimorum princeps Abantum, - 465 subtrahebatque extra tela, cupidus, ut quamprimum - arma spoliaret: brevis vero ei fuit _iste_ conatus. - Cadaver enim trahentem conspicatus magnanimus Agenor, - latera, quæ ei inclinato a clypeo denudata-erant, - vulneravit hastili ærato, solvitque ei membra. - 470 Ita hunc quidem reliquit animus; super eum vero pugna coorta-est - ardua Trojanorum et Achivorum: hi autem, luporum instar, - sibi invicem irruebant, virque virum manu-occidebat. - - Tunc percussit Anthemionis filium Telamonius Ajax, - juvenem florentem, Simoisium; quem olim mater, - 475 ab-Ida descendens, ad ripas Simoentis - peperit, quum parentes simul sequeretur, pecora ut-videret: - propterea ipsum vocabant Simoisium: neque parentibus - nutritia caris reddidit, brevis autem ei ætas - fuit, ab Ajace magnanimo lancea interfecto. - 480 Primum enim ipsi venienti percussit pectus, ad mammam - dexteram; ex-adverso autem per humerum ærea hasta - ivit. Hic autem in pulvere humi decidit, populi instar, - quæ in irriguo-loco paludis magnæ nata-est, - lævis; atque ei rami in summo _vertice_ creverunt; - 485 quam quidem curruum-fabricator vir micanti ferro - excidit, ut curvaturam-rotæ flectat ad perpulcrum currum; - et illa quidem arescens jacet fluvii ad ripas: - talem sane Anthemiden Simoisium interfectum-spoliavit - Ajax deo-ortus. _In_ hunc autem Antiphus indutus-varium-thoracem, - 490 Priamides, per turbam jaculatus-est acuta hasta. - Ab-eo quidem aberravit; at Leucum, Ulyssis strenuum socium, - percussit in-inguine, cadaver aliorsum trahentem: - cecidit autem juxta ipsum, cadaverque ei excidit manu. - Ob-hunc vero interfectum Ulysses valde animo iratus-est: - 495 prodiit autem per primos-pugnatores, armatus corusco ære, - stetitque valde prope accedens, et jaculatus-est hasta - splendenti, - circa se oculos-convertens. At Trojani retrocesserunt, - viro jaculante: ille vero non irritum telum misit, - sed filium Priami nothum percussit, Democoontem, - 500 qui ei ex-Abydo venerat, ab equabus velocibus. - Hunc utique Ulysses, ob-socium iratus, percussit hasta - in-tempore, atque alterum per tempus penetravit - cuspis ærea: illi autem tenebræ oculos cooperuerunt. - Fragorem vero edidit cadens, sonueruntque arma super ipso. - 505 Recesserunt autem primi-pugnatores, et splendidus Hector: - Argivi autem altum clamabant, trahebantque cadavera; - rectaque-proruperunt multo longius. Indignatus-est autem Apollo, - e Pergamo despiciens, Trojanosque adhortatus-est clamans: - - Irruite equûm-domitores Trojani, neu cedite pugna - 510 Argivis, quoniam non illis lapis _est_ cutis, nec ferrum, - ut-æs sustineat secans-cutem percussis. - Sed neque Achilles, Thetidis filius pulcras-comas-habentis, - pugnat, verum ad naves iram cruciantem coquit. - - Sic dixit ab arce terribilis deus: at Achivos - 515 excitavit Jovis filia, laudatissima Tritonia, - gradiens per turbam, ubi remittentes _a pugna_ videret. - - Tunc Amarynciden Diorem fatum implicavit. - Saxo enim percussus-est ad malleolum aspero, - _in_ tibi dextra; percussit autem Thracum dux virorum, - 520 Pirous Imbrasides, qui ex-Æno venerat. - Ambos autem nervos et ossa lapis improbus - prorsus confregit; ille vero supinus in pulverem - decidit, ambas manus caros ad-socios pandens, - animam exspirans. Ille autem accurrit, qui quidem percusserat, - 525 Pirous, vulneravitque hasta ad umbilicum; atque omnia - effusa-sunt humi intestina: illique tenebræ oculos cooperuere. - - Istum vero Thoas Ætolus irruentem percussit hasta - in-pectore super mammam, fixum-est autem in pulmone æs. - Prope vero ad-illum accessit Thoas, et validam hastam - 530 extraxit pectore: strinxit autem ensem acutum, - eoque is ventrem percussit medium, abstulitque animam. - Arma vero _ei_ non exuit: circumstabant enim socii, - Thraces _vertice_-summo-comantes, longas hastas manibus tenentes, - qui ipsum, magnum licet, et fortem, et præclarum, - 535 propulsarunt a se: is vero recedens, vi-repulsus est. - Sic hi duo in pulvere juxta alterum-alter extensi-sunt, - hic quidem Thracum, ille vero Epeorum ære-loricatorum, - duces; multi autem circùm interfecti-sunt et alii. - - Tunc neutiquam opus (_pugnam_) aliquis reprehendisset - interveniens, - 540 qui adhuc illæsus et invulneratus acuto ære - versaretur in medio, duceretque ipsum Pallas Minerva, - manu prehendens, atque telorum averteret impetum. - Multi enim Trojanorum et Achivorum die illo - proni in pulvere juxta alium-alius prostrati-sunt. - - - - - Iliadis V.—Diomedis principatus. - -ARGUMENT: THE ACTS OF DIOMED. - -Diomed, assisted by Pallas, performs wonders in this day's battle. -Pandarus wounds him with an arrow, but the goddess cures him, enables -him to discern gods from mortals, and prohibits him from contending -with any of the former, excepting Venus. Æneas joins Pandarus to oppose -him; Pandarus is killed, and Æneas in great danger but for the -assistance of Venus; who, as she is removing her son from the fight, is -wounded on the hand by Diomed. Apollo seconds her in his rescue, and at -length carries off Æneas to Troy, where he is healed in the temple of -Pergamus. Mars rallies the Trojans, and assists Hector to make a stand. -In the meantime Æneas is restored to the field, and they overthrow -several of the Greeks; among the rest Tlepolemus is slain by Sarpedon. -Juno and Minerva descend to resist Mars; the latter incites Diomed to -go against that god; he wounds him, and sends him groaning to heaven. - -The first battle continues through this book. The scene is the same as -in the former. - -TEXT: - - 1 Tum vero Tydidæ Diomedi Pallas Minerva - dedit robur et audaciam, ut conspicuus inter omnes - Argivos fieret, et famam insignem auferret. - Accendebat ei ex galeaque et clypeo indefessum ignem, - 5 stellæ autumnali similem, quæ maxime - splendide collucet, lota in-Oceano: - talem ei ignem accendebat a capiteque et humeris; - impulitque eum in medium, ubi plurimi tumultuabantur. - - Erat autem quidam inter Trojanos Dares, locuples, sine- - reprehensione, - 10 sacerdos Vulcani; duoque ei filii erant, - Phegus, Idæusque, pugnæ bene scientes omnis. - Hi ei (_Diomedi_), semoti _a suis,_ obvii proruerunt; - hi quidem ab equis, ille vero a terra irruebat pedester. - Hi quum jam prope essent in se-invicem vadentes, - 15 Phegeus prior emisit longæ-umbræ hastam: - Tydidæ vero super humerum sinistrum venit cuspis - hastæ, nec percussit ipsum: sed posterior irruit ære - Tydides: hujus autem non irritum telum fugit-e manu; - sed feriit pectus inter-mammas, detrusitque _illum_ de equis. - 20 Idæus autem desiliit, relinquens perpulcrum currum, - neque ausus-est consistere-super (_protegere_) fratrem - interfectum[TR1] - neque enim vel ipse effugisset mortem nigram: - verum Vulcanus _illum_ eripuit, servavitque caligine tectum, - quo scilicet ei ne prorsus senex contristatus esset. - 25 Equos autem abductos magnanimi Tydei filius - dedit sociis deducendos cavas ad naves. - Trojani vero magnanimi ut viderunt filios Daretis, - alterum quidem fugientem, alterum vero interfectum ad currus, - omnibus concitatus-est animus: sed cæsiis-oculis Minerva - 30 manu prehensum verbis allocuta-est impetuosum Martem: - Mars, Mars, hominum-perditor, inquinate-cæde, murorum-eversor, - an non jam Trojanos quidem siverimus et Achivos - pugnare, utris pater Jupiter gloriam præbeat; - nos autem cedamus, Jovisque evitemus iram? - - 35 Sic fata prælio eduxit impetuosum Martem; - hunc postea sedere-fecit ad herbosum Scamandrum. - Trojanos autem inclinarunt Danai, interfecitque virum unusquisque - ductorum. Primus vero rex virorum Agamemno - ducem Halizonum, Odium magnum, dejecit-e curru. - 40 Primo enim _ei_ verso-in-fugam, tergo hastam infixit - humeros inter, perque pectora trajecit: - fragorem vero edidit cadens, sonueruntque arma super ipso. - - Idomeneus autem Phæstum interfecit, Mæonis filium, - Bori, qui ex Tarne glebosa venerat. - 45 Hunc utique Idomeneus hasta-inclytus lancea longa - percussit, equos (_currum_) conscendentem, ad dextrum humerum: - decidit autem de curru, horrendaque jam eum caligo invasit. - Hunc quidem inde Idomenei spoliarunt famuli. - - Filium autem Strophii Scamandrium, peritum venationis, - 50 Atrides Menelaus interfecit hasta acuta, - bonum venatorem; docuit enim _eum_ Diana ipsa - jaculari feras quasque, quas nutrit in montibus silva. - Verum non ei tunc auxiliabatur Diana sagittis-gaudens, - nec peritia-jaculandi-eminus, qua antea quidem instructus-erat: - 55 sed ipsum Atrides hasta-inclytus Menelaus, - ante se fugientem, in-dorso vulneravit hasta, - humeros inter, perque pectora _eam_ trajecit. - Cecidit autem pronus, sonueruntque arma super ipso. - - Meriones vero Phereclum interfecit, fabri filium, - 60 Harmonidæ, qui manibus sciebat artificiosa omnia - fabricare: egregie enim ipsum diligebat Pallas Minerva. - Qui etiam Alexandro fabricaverat naves æquales, - exordia-malorum, quæ omnibus exitium Trojanis fuerunt, - eique ipsi, quoniam non deorum oracula intellexerat. - 65 Hunc Meriones, quum jam assecutus-esset insequens, - feriit clunem ad dextrum: ac penitus - e-regione juxta vesicam sub osse exiit cuspis. - In-genua autem cecidit ejulans, morsque ipsum circumtexit. - - Pedæum vero interfecit Meges, Antenoris filium, - 70 qui nothus quidem erat, studiose autem _eum_ educarat divina - Theano, - pariter dilectis liberis, gratificans marito suo. - Hunc Phylides hasta-inclytus, prope quum-venisset, - feriit capitis ad occipitium acuta hasta; - e-regione vero per dentes linguam subsecuit æs. - 75 Cecidit _ille_ in pulvere, frigidumque prehendit æs dentibus. - - Eurypylus vero Evæmonides Hypsenorem divinum, - filium magnanimi Dolopionis, qui Scamandri - sacerdos fuerat, deique instar honorabatur populo: - huic autem Eurypylus, Evæmonis præclarus filius, - 80 ante se fugienti, in-cursu percussit humerum, - ense irruens, absciditque manum _armis_ gravem. - Sanguinolenta vero manus in campo cecidit: hunc (_huic_) autem - oculos - occupavit purpurea mors et fatum violentum. - - Sic hi quidem laborabant per acre prœlium. - 85 Tydiden autem non dignosses, utris interesset, - utrum cum Trojanis versaretur, an cum Achivis; - furebat enim per campum, fluvio abundanti similis, - torrenti, qui velociter fluens dissipavit pontes: - quem neque jam pontes muniti coercent, - 90 neque jam septa retinent agrorum perquam-virentium, - venientem derepente, quando ingruerit Jovis imber; - multæ autem ab ipso segetes dejectæ-sunt lætæ juvenum: - ita sub Tydide densæ turbabantur phalanges - Trojanorum; nec ipsum sustinebant, multi licet essent. - - 95 Hunc autem postquam vidit Lycaonis præclarus filius - furentem per campum, ante se turbantem phalanges, - ilico contra Tydiden intendebat incurvos arcus, - et feriit irruentem, assecutus ad dextrum humerum, - _in_ loricæ cavitatem: pervolavit autem acerba sagitta, - 100 et in-oppositam-partem perrupit, fœdabaturque sanguine lorica. - Super hoc autem clamavit Lycaonis clarus filius: - - Ingruite, Trojani magnanimi, stimulatores equorum! - vulneratus-est enim fortissimus Achivorum: nec ipsum puto - diu toleraturum acrem sagittam, si vere me - 105 movit deus, Jovis filius (_Apollo_), proficiscentem e-Lycia. - - Sic dixit jactabundus; hunc vero non sagitta velox interfecit; - sed quum-retrocessisset, ante equos et currus - stetit, et Sthenelum allocutus-est, Capaneium filium: - - Propera, o-bone Capaneïade, descende de-curru, - 110 ut mihi ex humero trahas acerbam sagittam. - - Sic dixit; Sthenelus autem de curru desiliit in-terram: - et astans, sagittam velocem penitus extraxit humero: - sanguis autem ejaculabatur _se_ per consertam-annulis loricam. - Tum vero inde vota-concepit bello strenuus Diomedes: - - 115 Audi me, ægidem-ferentis Jovis filia, indomita: - si-unquam mihi et patri bene cupiens astitisti - hostili in pugna, nunc rursus mihi fave, Minerva: - da vero me virum interficere, et _eum_ intra impetum hastæ - venire, - qui me percussit præveniens, et gloriatur, neque me dicit - 120 diu amplius visurum splendidum lumen solis. - - Sic dixit precans; eum autem exaudivit Pallas Minerva, - membraque fecit levia, pedes et manus desuper: - et prope stans verba alata ad-_eum_-locuta-est: - - Confidens jam, Diomedes, contra Trojanos pugna; - 125 nam tibi in pectoribus robur paternum immisi - intrepidum, quale habuit vibrator-scuti eques Tydeus: - caliginem autem tibi ab oculis abstuli, quæ prius inerat, - ut bene dignoscas tum deum, tum etiam hominem. - Itaque nunc, si quis deus tentans _te_ huc venerit, - 130 nequaquam tu cum-immortalibus diis contra pugna - aliis: verum si forte Jovis filia Venus - venerit in pugnam, hanc vulnera acuto ære. - - Hæc quidem sic locuta discessit, cæsiis-oculis Minerva: - Tydides vero reversus primis-pugnatoribus se-miscuit: - 135 et, antea licet animo promtus _esset_ cum-Trojanis pugnare, - at tunc illum ter tantum incessit robur, tanquam leonem, - quem jam pastor in-agro apud lanigeras oves - perstrinxerit quidem caulam transilientem, nec-tamen - interfecerit; - hujus quidem vim incitavit, postea vero non _amplius_ repellit; - 140 sed _ille_ stabula subit, hæ autem (_oves_) desertæ fugantur; - ac confertæ super alias-aliæ funduntur, - at ille alacer profundo (_circumsepto_) exsilit ovili: - sic alacer Trojanis mixtus-est fortis Diomedes. - - Tunc interfecit Astynoum, et Hypironem, pastorem hominum; - 145 hunc quidem super mammam feriens ærata hasta: - alterum vero ense magno in-jugulo ad humerum - percussit: a cervice autem humerum abscidit et a dorso. - Hos quidem reliquit: sed Abantem petebat et Polyïdum, - filios Eurydamantis, somniorum-interpretis senis: - 150 quibus non, proficiscentibus, senex interpretatus-erat somnia, - verum ipsos fortis Diomedes interfectos-spoliavit. - Ivit autem in Xanthumque Thoonemque, Phænopis filios, - ambos provecta-ætate-genitos: hic vero (_pater_) conficiebatur - senecta tristi: - filium non genuerat alium, opibus _heredem_ relinquendum. - 155 Tum ille hos interfecit caramque eripuit animam - ambobus, patri autem luctum et curas tristes - reliquit, quoniam non vivos e pugna reversos - excepit; agnati vero hereditatem partiti-sunt. - - Tum filios Priami duos corripuit Dardanidæ, - 160 in uno curru stantes, Echemonemque Chromiumque. - Ut vero leo inter boves, irruens, cervicem fregit - juvencæ vel bovis, per fruticetum pascentium: - sic hos ambos de curru Tydei filius - dejecit violenter invitos, posteaque armis spoliavit; - 165 equos vero suis sociis dedit ad naves agendos. - - Hunc autem vidit Æneas dissipantem ordines virorum, - et profectus-est ire perque pugnam et strepitum hastarum, - Pandarum similem-deo quærens, sicubi inveniret. - Invenit Lycaonis filium laudatumque fortemque: - 170 stetitque ante ipsum, verbumque _ad_ eum coram locutus-est: - - Pandare, ubi tibi arcus et volucres sagittæ, - et gloria? qua nullus tecum contendit hic quidem vir, - neque quisquam in Lycia te gloriatur esse præstantior. - Sed age huic immitte viro sagittam, Jovi manibus sublatis, - 175 quisquis hic _est qui_ vincit, et sane mala multa fecit - Trojanis; quoniam multorumque et fortium genua solvit: - nisi quis deus est, iratus Trojanis - sacrificiorum-causa succensens: gravis autem dei incumbit ira. - - Huic autem respondet Lycaonis clarus filius: - 180 Ænea, Trojanorum consiliator ære-loricatorum. - Tydidæ eum equidem bellicoso in-omnibus assimilo, - clypeo agnoscens, et alte-cristata galea, - equosque inspiciens: plane vero haud scio, an deus sit. - Quod-si hic vir, quem dico, bellicosus _est_ Tydei filius, - 185 non hic sine deo ista furens-facit, sed aliquis prope - constitit immortalium, nebula involutus humeros, - qui ab-isto sagittam velociter involantem avertit alio. - Jam enim ei immisi telum, et ipsum percussi in-humero - dextro, penitus per loricæ cavitatem, - 190 et _me_ ipsum ego putavi Plutoni demissurum, - attamen non occidi: deus certe aliquis est succensens. - Equi autem non adsunt et currus, quos conscendam: - sed alicubi in ædibus Lycaonis undecim _sunt_ currus - pulcri, modo-compacti, recens-fabricati; circumque vela - 195 expansa-sunt; apudque eorum unumquemque bijuges equi - astant, hordeum album comedentes et arincam. - Atqui mihi valde multa senex bellator Lycaon - proficiscenti mandata-dabat ædibus in _affabre_-factis: - equis me jubebat et curribus vectum - 200 præesse Trojanis in acribus pugnis: - sed ego non parui (profecto _parere_ multo satius fuisset), - equis parcens, ne mihi indigerent pabulo, - viris _in urbe_ constipatis, soliti pasci largiter. - Sic _eos_ reliqui, ac pedes ad Ilium veni, - 205 arcubus fretus: hi tamen mihi non erant profuturi. - Jam enim duobus principibus _sagittam_ immisi, - Tydidæque et Atridæ, atque ex ambobus - verum sanguinem elicui _eos_ feriens: excitavi autem magis. - Quippe malo fato de paxillo curvos arcus - 210 die illo detraxi, quum Ilium ad amœnum - dux-fui Trojanis, gratificans Hectori divino. - Quod si rediero, et aspexero oculis - patriam meam, uxoremque, et altam magnam domum, - ilico post a me caput abscindat hostis vir, - 215 si non ego hos arcus lucido in igne posuero, - manibus confractos: inutiles enim mihi sunt-comites. - - Hunc autem vicissim Æneas, Trojanorum dux, contra allocutus- - est: - ne vero sic loquere: prius tamen non erit aliter, - quam nos-ambo in-hunc virum cum equis et curribus - 220 obviam invecti, (cum) armis experti-fuerimus. - Verum age, meos currus conscende, ut videas, - quales _sint_ Trojani equi, periti, campi (_per campum_) - rapide valde huc et illuc insequi ac fugere: - qui et nos-duos ad-urbem salvos-perducent, si denuo - 225 Jupiter Tydidæ Diomedi gloriam præbuerit. - Verum age nunc scuticam et habenas splendidas - accipe, ego vero equos (_currum_) conscendam, ut pugnem: - vel tu hunc (_Diomedem_) exceipe, curæ-erunt autem mihi equi. - - Hunc autem vicissim allocutus-est Lycaonis clarus filius: - 230 Ænea, tu quidem ipse tene habenas et tuos equos; - melius sub auriga consueto curvum currum - ferent, si forte retro fugerimus Tydei filium. - Ne hi, si-expaverint, temere-vagentur, neque velint - efferre prœlio, tuam vocem desiderantes; - 235 in-nos autem irruens magnanimi Tydei filius, - ipsosque interficiat, et abigat solidis-ungulis equos. - Sed tu ipse age tuos currus et tuos equos; - hunc autem ego irruentem excipiam acuta hasta. - - Sic igitur locuti, in currus variegatos inscendentes, - 240 impetu-concitati contra Tydiden dirigebant veloces equos. - Hos autem vidit Sthenelus, Capaneius præclarus filius, - confestimque Tydiden verbis alatis allocutus-est: - - Tydide Diomedes, meo carissime animo, - duos-viros video fortes contra te paratos pugnare, - 245 vim immensam habentes: alter quidem, arcuum bene sciens, - _est_ Pandarus, filium autem Lycaonis _se_ gloriatur esse; - Æneas autem, filium _se_ magnanimi Anchisæ - gloriatur natum-esse, materque ipsi est Venus. - Verum age jam recedamus super currus, neu mihi sic - 250 rue per primos-pugnatores, ne-forte dulcem animam perdas. - - Hunc autem torve intuens allocutus-est fortis Diomedes: - nequaquam ad-fugam hortare, quoniam non te persuasurum _mihi_ - puto; - non enim mihi (_meo_) in-genere _est_ fugitantem pugnare, - neque pavitare: adhuc mihi robur firmum est; - 255 dedignor autem equos (_currum_) conscendere; quin et sic - obviam ibo ipsis: trepidare me non sinit Pallas Minerva. - Hos autem non iterum retro auferent veloces equi - ambos a nobis, si vel alter _forte_ effugerit. - Aliud vero tibi dicam, tu autem in animo reconde tuo: - 260 si mihi consultissima Minerva gloriam præbuerit, - ut-ambos interficiam, tu tamen hosce quidem veloces equos - hic detine, ex lorica-currus habenas suspendens; - in-Æneæ vero irrue memor equos, - abigeque a-Trojanis ad bene-ocreatos Achivos. - 265 Ejus etenim stirpis _sunt,_ e-qua Troi late-sonans Jupiter - dedit, pro-filio pretium Ganymede, quoniam optimi _sunt_ - equorum, quicunque sunt sub auroraque-soleque. - Ex-hac stirpe _eos_ furatus-est rex virorum Anchises, - clam Laomedonte, submittens feminas equas; - 270 horum ei sex nati-sunt in ædibus, _illorum_ stirps; - quatuor quidem ipse retinens saginavit ad præsepe, - sed duos Æneæ dedit, paratores fugæ: - si hos ceperimus, retulerimus gloriam magnam. - - Sic hi quidem talia inter se dicebant: - 275 illi vero cito prope venerunt, incitantes veloces equos. - Hunc prior allocutus-est Lycaonis præclarus filius: - - Fortis-animo, bellicose, illustris Tydei fili, - profecto te non telum velox domuit, acerba sagitta; - nunc rursus hasta experiar, si _te_ assequi-possim. - - 280 Dixit, et vibratam emisit longæ-umbræ hastam, - et feriit Tydiden ad clypeum: per-eum autem penitus - cuspis ærea volans loricæ admota-est. - Super quo altum clamavit Lycaonis præclarus filius: - - Vulneratus-es ad-ile penitus, neque te puto - 285 diu amplius toleraturum: mihi autem magnam gloriam dedisti. - - Hunc autem non perterritus allocutus-est fortis Diomedes: - aberrasti, nec es-assequutus: at non vos puto - ante cessaturos, quam certe alter _vestrûm_ stratus - sanguine satiarit Martem scutum-usque-sustinentem bellatorem. - - 290 Sic fatus jaculatus-est, telumque direxit Minerva - in-nasum prope oculum; albos autem trajecit dentes. - Ejus linguam ultimam abscidit æs rigidum, - cuspis vero exiit ad extremum mentum. - Cecidit autem de curru, sonueruntque arma super ipso, - 295 varia, collucentia; tremefacti vero sunt ei equi - pedibus-celeres; ejusque ibi soluta-est animaque roburque. - - Æneas vero _tum_ irruit cum clypeo hastaque longa, - veritus ne-qua sibi traherent cadaver Achivi. - Super ipso igitur _propugnans_ stetit, ut leo robori confisus: - 300 prætenditque ipsi hastamque et clypeum undique æqualem, - illum interficere paratus, quicunque huic obvius veniret; - horribiliter vociferans. At saxum prehendit manu - Tydides, magnam (_magni ponderis_) rem, quam non duo viri - ferrent, - quales nunc mortales sunt: hic vero facile vibrabat etiam solus. - 305 Eo feriit Æneam ad coxendicem, ubi femur - in-coxa vertitur; acetabulum autem ipsum vocant: - contuditque ipsi acetabulum, et insuper ambos disrupit nervos: - detraxitque cutem asper lapis. Atque ille heros - constitit in-genua lapsus, et sustentabat-se-nixus manu robusta - 310 in-terra; sed oculos nigra nox cooperuit. - - Atque jam ibi periisset rex virorum Æneas, - si non cito animadvertisset Jovis filia Venus, - mater, quæ eum sub Anchise peperit[TR2] boves-pascente; - circum autem suum dilectum[TR3] filium fudit lacertos candidos: - 315 anteque ipsum pepli nitidi plicaturam obtendit, - septum ut-esset telorum, ne-quis Danaorum celeribus-equis, - æs in pectora conjiciens, _ei_ animam eriperet. - - Illa quidem suum dilectum subducebat e-prælio: - nec filius Capanei oblitus-est mandatorum - 320 eorum, quæ dederat bellico-clamore strenuus Diomedes: - sed hic suos quidem inhibuit solidis-ungulis equos - seorsum a strepitu, ex lorica-currus habenas suspendens; - Æneæ vero irruens jubis-pulcris-comantes equos - abegit a-Trojanis ad bene-ocreatos Achivos; - 325 deditque Deipylo, socio dilecto, quem supra omnem - honorabat æqualium-cœtum, quod sibi mente congruentia cogitabat, - naves ad cavas agendos. At ipse heros, - suum currum conscendens sumsit habenas splendidas - statimque post-Tydiden egit validis-ungulis equos, - 330 alacer: is vero Cypriam persequebatur crudeli ære, - gnarus quod imbellis esset dea, neque dearum - earum, quæ in virorum bello imperitant, - nec Minerva, neque urbium-vastatrix Bellona. - At quum jam assecutus-esset, frequentem per turbam persequens, - 335 tum protensa _hasta_ magnanimi Tydei filius - summam vulneravit manum insiliens acuta hasta - imbecillam; statim vero hasta cutem perfodit - divinum per peplum, quem ei Gratiæ elaborarant ipsæ, - extremam supra volam. Fluebat autem immortalis sanguis deæ, - 340 ichor (_serum_), qualis nempe fluit beatis diis: - non enim panem edunt, neque bibunt nigrum vinum. - [Ideo sine-sanguine sunt, et immortales appellantur.] - Illa vero valde clamans, abs se dejecit filium: - et hunc quidem in manibus eripuit Phœbus Apollo - 345 obscura nebula, ne-quis Danaorum celeribus-equis, - æs in pectora conjiciens, animam _ei_ eriperet. - Illam vero altum inclamavit pugna strenuus Diomedes: - - Cede, Jovis filia, e-bello et pugna! - an non satis _est,_ quod mulieres imbelles decipis? - 350 si vero tu in bello versabere, profecto te puto - reformidaturam _posthac_ bellum, etiam si alibi _de eo_ audieris. - - Sic dixit: illa vero mente-turbata abiit, affligebaturque - graviter. - Eam inde Iris prehensam pernix eduxit turba, - oppressam doloribus: livebat vero cute pulcra. - 355 Invenit deinde pugnæ ad sinistram impetuosum Martem - sedentem; in-aere autem hasta erat-posita, et veloces equi: - illa vero ad-genua prolapsa fratris cari, - multum supplicans, aureis-phaleris-insignes petebat equos: - - Dilecte frater, curamque gere mei, daque mihi equos, - 360 ut ad Olympum perveniam, ubi immortalium sedes est. - Valde doleo vulnere, quo me mortalis vulneravit vir, - Tydides, qui jam et adversus-Jovem patrem pugnaverit. - - Sic dixit: ei autem Mars dedit aureis-phaleris equos; - ipsaque in currum conscendit, mœrens suo corde; - 365 juxtaque ipsam Iris ascendit et habenas cepit manibus; - flagellavitque, ut-irent; illi vero non-inviti volabant. - Statim autem deinde pervenerunt ad-deorum sedem, altum Olympum: - ibi equos sistebat, pedibus-ventosa velox Iris, - solutos e-curru; atque immortale apposuit pabulum. - 370 Illa vero ad genua cecidit Diones, diva Venus, - matris suæ, hæc autem ulnis complectebatur filiam suam, - manuque ipsam demulcebat, verbumque dixit et elocuta-est: - - Quisnam tibi talia fecit, dilecta filia, cœlicolarum - temere, ac-si quid flagitii patrasses palam? - - 375 Huic autem respondit deinde risum-amans Venus: - vulneravit me Tydei filius, superbus Diomedes, - eo-quod ego dilectum filium subducebam e-prælio, - Æneam, qui mihi omnium longe dilectissimus est. - Non enim amplius Trojanorum et Achivorum pugna gravis _est,_ - 380 sed nunc Danai etiam cum-immortalibus pugnant. - - Huic respondit deinde Dione, eximia inter-deas: - perfer, filia mea, et sustine, mœsta licet: - multi enim jam _indigna_ pertulimus Olympias domos habentes - ab hominibus, graves dolores nobis-invicem inferentes. - 385 Pertulit quidem Mars, quando ipsum Otus fortisque Ephialtes, - filii Aloei, ligaverunt duris in vinculis: - æreo autem in carcere vinctus-erat tredecim menses. - Et fortassis ibi periisset Mars insatiabilis belli, - nisi noverca, præpulcra Eribœa, - 390 Mercurio indicasset; hic vero furtim-subduxit Martem, - jam confectum: dura enim ipsum vincula afflixerant. - Pertulit Juno, quando illam fortis filius Amphitryonis - dextram ad mammam sagitta tricuspide - percussit; tunc et ipsam gravissimus invasit dolor. - 395 Pertulit Pluto inter hos ingens velocem sagittam, - quando ipsum idem vir, filius Jovis ægidem-tenentis, - in porta apud inferos vulnerans, doloribus affecit. - Atque is ivit ad domum Jovis et latum Olympum, - corde dolens, doloribus confixus; ac sagitta - 400 humerum in robustum adacta-erat, cruciabatque animum; - hunc autem Pæon, dolores-pellentia remedia inspergens, - sanavit: non enim omnino mortalis natus-erat. - Audax, immania-agens, qui pro-nihilo-duxit nefaria patrare, - qui arcu violabat deos, qui Olympum habitant. - 405 In te autem hunc concitavit dea cæsiis-oculis Minerva: - demens, neque hoc scit in animo Tydei filius, - quod plane non longævus _sit_ qui cum-immortalibus pugnarit, - neque omnino ipsum filii ad genua pappa-vocant, - venientem e bello et gravi pugna. - 410 Itaque nunc Tydides, etiamsi valde fortis est, - cogitet, ne-quis cum-ipso fortior te pugnet: - ne diu Ægialea, prudens Adrasti-filia, - ex somno plorans suos domesticos excitet, - matrimonio-junctum desiderans maritum, fortissimum Achivorum, - 415 generosa uxor Diomedis equûm-domitoris. - - Dixit, et ambabus ichorem a manu abstergebat: - sanata-est manus, doloresque mitigati-sunt graves. - Tum autem intuentes Minervaque et Juno, - mordacibus verbis Jovem Saturnium lacessebant. - 420 In-his autem sermonem orsa-est dea cæsiis-oculis[TR4] Minerva: - - Jupiter pater, num quid mihi succensebis _ob_ id quod dixero? - certe vero jam aliquam Venus Achivarum excitans - Trojanos ut-simul sequeretur, quos nunc vehementer diligit, - illarum aliquam demulcens Achivarum pulcris-peplis-indutarum, - 425 ad auream fibulam perstrinxit manum teneram. - - Sic dixit: subrisit vero pater hominumque deorumque, - et advocatam allocutus-est auream Venerem. - - Non tibi, filia mea, commissa-sunt bellica opera: - sed tu quidem desiderabilia obi munera nuptiarum; - 430 hæc vero (_bellica_) Marti veloci et Minervæ omnia curæ-erunt. - - Sic isti quidem talia inter se colloquebantur. - In-Æneam autem irruit pugna strenuus Diomedes, - sciens quod super-eum ipse teneret manus Apollo: - sed hic ne deum quidem magnum reverebatur; cupiebat vero semper - 435 Æneam interficere, et inclytis armis exuere. - Ter quidem dehinc irruit, interficere _eum_ cupiens: - ter autem illi percussit (_retudit_) fulgentem clypeum Apollo. - Sed quum jam quartum impetum-faceret, dæmoni par, - minaciter increpitans allocutus-est sagittans Apollo: - - 440 Perpende, Tydide, et recede, neque diis - paria velis meditari: quoniam nequaquam genus simile - immortaliumque deorum, humi incedentiumque hominum. - - Sic dixit; Tydides autem recessit paullulum retro, - iram evitans e-longinquo-ferientis Apollinis. - 445 Æneam vero seorsum a-turba posuit Apollo, - Pergamo in sacra, ubi ipsi templum exstructum-erat: - atque illum Latonaque et Diana sagittis-gaudens - in magno adyto curabantque honoreque-afficiebant. - At imaginem fabricavit argenteum-arcum-gerens Apollo, - 450 ipsique (_corpori_) Æneæ similem, et armis talem; - circumque imaginem Trojani et divini Achivi - cædebant invicem cira pectora bubulos - clypeos pulcre-orbiculatos, peltasque leves. - Tum vero impetuosum Martem allocutus-est Phœbus Apollo: - - 455 Mars, Mars, hominum-pernicies, inquinate-cæde, murorum-eversor, - nonne jam istum virum prælio eduxeris persecutus, - Tydiden, qui jamjam vel cum-Jove patre pugnarit? - Venerem quidem primum cominus vulneravit manu ad carpum: - atque inde in-ipsum me irruit, dæmoni par. - - 460 Sic locutus, ipse quidem resedit in-Pergamo summa; - Trojanorum vero ordines perniciosus Mars concitavit obeundo, - assimilatus Acamanti veloci, ductori Thracum: - filios autem Priami Jovis-alumnos hortabatur: - - O filii Priami, Jovis-alumni regis, - 465 quousque tandem interfici sinetis populum ab-Achivis? - an donec circa portas bene-structas pugnent? - jacet vir, quem æqualiter honorabamus Hectori divino, - Æneas, filius magnanimi Anchisæ. - Verum agite, ex tumultu eripiamus strenuum socium. - - 470 Sic locutus excitavit robur et animum uniuscujusque. - Tum autem Sarpedon valde objurgavit Hectorem divinum: - - Hector, quo jam tibi robur abiit, quod prius habebas? - dixisti quondam sine copiis _te_ urbem obtenturum et auxiliis, - solum, cum affinibus fratribusque tuis. - 475 Horum nunc nullum ego videre possum, neque animadvertere; - sed trepidant, canes tanquam circa leonem: - nos autem pugnamus, qui quidem socii adsumus. - Etenim ego, auxiliator qui-sum, admodum e-longinquo venio: - procul enim _est_ Lycia, Xanthum ad vorticosum; - 480 ubi uxoremque dilectam reliqui et infantem filium, - et possessiones multas, quas cupit quicunque indigens _est._ - Attamen etiam sic Lycios adhortor, et promtus-sum ipse - cum-viro _isto_ pugnare: tametsi nihil mihi hic tale, - quale auferant Achivi, vel abducant: - 485 tu vero stas, ac ne ceteras quidem hortaris - copias sustinere _hostem,_ et opem-ferre uxoribus. - _Cave_ ne-forte tanquam laqueis lini capti omnia-trahentis - viris investis captura et præda fiatis; - illi vero cito exscindent bene-habitatam urbem vestram. - 490 Te vero oportet hæc omnia curare noctesque et dies, - ducibus supplicantem e-longinquo-vocatorum sociorum, - ut-perseveranter sustineant, asperamque evitent increpationem. - - Sic dixit Sarpedon; momordit autem præcordia Hectori sermo. - Statim vero de curru cum armis desiliit humum, - 495 vibransque acutas hastas, per exercitum ibat undique, - adhortans ad-pugnandum, excitavitque pugnam gravem. - Illi vero conversi-sunt _a fuga,_ et adversi steterunt Achivis; - Argivi autem sustinebant conferti, nec repulsi-sunt. - Sicut vero ventus paleas fert sacras per areas, - 500 viris ventilantibus, quando flava Ceres - secernit, urgentibus ventis, fructumque et paleas: - et subalbicant palearum-receptacula: sic tunc Achivi - albi superne facti-sunt pulvere, quem inter ipsos - cœlum ad æreum excutiebant pedes equorum, - 505 conversa-acie confligentium: flexerant autem _equos_ aurigæ: - ipsi vero robur manuum recta tulerunt. Circùm autem caliginem - impetuosus Mars offudit pugnæ, Trojanis opem-ferens, - undique _aciem_ obiens: et effecta dabat mandata - Phœbi Apollinis aureum-ensem-gestantis, qui ipsum jusserat - 510 Trojanis animum excitare, postquam vidit Palladem Minervam - abeuntem; hæc enim erat Danais auxiliatrix. - - Ipse autem Æneam valde pingui ex adyto - dimisit, et in pectora robur injecti pastori virorum. - Æneas inde inter-socios constitit: hi vero gavisi-sunt, - 515 ut viderunt vivumque et incolumem advenientem, - et robur integrum habentem; percontati tamen sunt nihil: - non enim sinebat labor alius, quem argenteum-arcum-gerens - excitabat, - Marsque hominum-pernicies, Discordiaque insatiabiliter furens. - - Verum Ajaces duo et Ulysses et Diomedes - 520 concitabant Danaos ad-pugnandum: ii vero etiam ipsi (_per se_) - nec vires Trojanorum timebant nec clamores; - sed exspectabant _eorum impetum,_ nubibus similes, quas Saturnius - tranquillitatis-tempore sistit in summis montibus, - quiete, quando dormit vis Boreæ et aliorum - 525 vehementer-ingruentium ventorum, qui nubes opacas - flatibus stridulis dissipant flantes: - sic Danai Trojanos exspectabant firmiter, nec fugiebant. - Atrides autem per turbam vadebat, multa mandans: - - O amici, viri estote, et fortem animum sumite, - 530 aliusque-alium verecundamini per acres pugnas: - verecundantium autem virorum plures _sunt_ salvi, quam occidunt; - fugientium vero nec gloria oritur, nec ullum præsidium. - - Dixit, et jaculatus-est hasta alacriter: percussitque - principem virum, - Æneæ socium magnanimi, Deicoontem - 535 Pergasiden, quem Trojani æqualiter Priami filiis - honorabant, quoniam alacer erat inter primos pugnare. - Hunc igitur in scutum hasta percussit rex Agamemno; - illud vero non hastam inhibuit, penitus autem transiit ferrum, - imumque in ventrem per balteum trajecit: - 540 fragoremque edidit cadens, sonueruntque arma super ipso. - - Inde autem Æneas[TR5] Danaorum interfecit viros fortissimos, - filios Dioclis, Crethonemque Orsilochumque: - horum pater quidem habitabat bene-ædificata in Phera, - dives victus (_opum_); genus autem ipsi erat a fluvio - 545 Alpheo, qui late fluit Pyliorum per terram. - Qui genuit Orsilochum, multis viris regem: - Orsilochus autem genuit Dioclem magnanimum: - ex Diocle vero gemini filii nati-sunt, - Crethon Orsilochusque, pugnæ bene scientes omnis. - 550 Atque hi puberes-facti nigris in navibus - Ilium ad bonis-equis-fœcundum una Argivos secuti-sunt, - honorem Atridis, Agamemnoni et Menelao, - expetentes: eos vero ibi terminus mortis obtexit. - Hi, quales leones duo montis in-verticibus - 555 nutriti-sunt sub matre, profundæ _in_ densis-recessibus silvæ: - qui quidem rapientes boves et pingues oves - stabula hominum vastant, donec et ipsi - virorum (in) manibus interfecti-sunt acuto ære: - tales hi manibus sub Æneæ domiti - 560 deciderunt, abietibus similes proceris. - - Horum vero prostratorum misertus-est Marti-carus Menelaus: - ivitque per primos-pugnatores, armatus corusco ære, - quassans hastam: ejus autem excitabat robur Mars, - hæc cogitans, ut manibus sub Æneæ domaretur. - 565 Hunc vero vidit Antilochus, magnanimi Nestoris filius; - ivitque per primos-pugnatores: valde enim timebat pastori - virorum, - ne-quid pateretur, multumque ipsos frustraretur laboris. - Illi quidem jam manusque et hastas acutas - contra se-invicem tenebant, parati pugnare: - 570 Antilochus autem valde prope astitit pastori virorum. - Æneas vero non sustinuit, acer licet esset bellator, - ut vidit duos viros alterum-juxta alterum stantes. - Illique postquam mortuos traxerant ad populum Achivorum, - eos quidem miseros posuerunt in manibus sociorum, - 575 ipsi vero conversi, inter primos pugnabant. - - Tunc Pylæmenem interfecerunt æqualem Marti, - ducem Paphlagonum magnanimorum, clypeatorum. - Hunc quidem Atrides hasta-inclytus Menelaus, - stantem hasta percussit, ad jugulum assecutus. - 580 Antilochus vero Mydonem feriit, aurigantem famulum, - fortem Atymniaden (ille autem avertebat solidis-ungulis equos), - saxo cubitum assecutus medium: atque e manibus - fræna candida ebore humi ceciderunt in pulvere. - Antilochus autem irruens ense percussit tempus; - 585 atque is anhelans affabre-facto excidit curru - præceps in pulverem, in sinciputque et humeros. - Diu admodum _fixus_ stetit (inciderat enim arenæ profundæ), - donec equi percussum humi dejecerunt in pulverem: - illos vero loris-agitabat Antilochus, et ad exercitum egit - Achivorum. - - 590 Hos autem Hector vidit inter ordines, irruitque in ipsos - vociferans: unaque Trojanorum sequebantur phalanges - fortes; dux-erat autem ipsis Mars, et veneranda Bellona: - hæc quidem, ferens tumultum immanem pugnæ: - Mars vero in manibus ingentem hastam quassabat: - 595 itabatque modo quidem ante Hectorem, modo pone. - - Hunc autem conspicatus cohorruit pugna strenuus Diomedes. - Ut vero quum vir rerum-imperitus, emensus multum campi, - constiterit ad rapidum fluvium in-mare profluentem, - spuma frementem conspicatus, recurrit retrorsum: - 600 sic tunc Tydides recessit, dixitque populo: - - O amici, quam _nos_ scilicet admiramur Hectorem divinum - hastaque fortem esse et audacem bellatorem! - Huic vero semper astat unus deorum, qui mortem arceat: - et nunc ei astat ille Mars, mortali viro similis. - 605 Sed, ad Trojanos conversi semper, retro - cedite, neu cum diis nituntor fortiter pugnare. - - Sic dixit: Trojani vero admodum prope venerunt ipsos. - Tunc Hector duos viros interfecit, scientes pugnæ, - in uno curro stantes, Menesthen Anchialumque. - - 610 Horum vero prostratorum misertus-est magnus Telamonius Ajax: - stetique, admodum prope accedens, et jaculatus-est hasta - fulgenti, - ac percussit Amphium, Selagi filium, qui in Pæso - habitabat prædives, locuples: sed eum fatum - duxit auxiliaturum ad Priamumque et filios. - 615 Hunc in balteum percussit Telamonius Ajax, - imoque in ventre defixa-est longæ-umbræ hasta; - fragorem autem edidit cadens. Sed accurrit splendidus Ajax, - arma spoliaturus; Trojani vero in _eum_ hastas conjecere - acutas, splendentes; scutumque _ejus_ excepit multas. - 620 At ille pedis-planta insistens e cadavere æream hastam - evulsit: non tamen etiam alia potuit arma pulcra - ab-humeris auferre; premebatur enim telis. - Timuit autem hic circuitionem potentem Trojanorum fortium, - qui multique et strenui instabant hastas tenentes, - 625 qui ipsum, magnus licet esset, et fortis et præclarus, - propulsarunt a se: ille vero recedens vi-repulsus-est. - - Sic hi quidem laborabant per fortem pugnam. - Tlepolemum vero Heracliden, fortemque magnumque, - incitavit in parem-deo Sarpedonem fatum violentum. - 630 Hi autem quum jam prope essent in se-invicem vadentes, - filiusque neposque Jovis nubes-cogentis, - hunc Tlepolemus prior verbis allocutus-est. - - Sarpedon, Lyciorum princeps, quæ tibi necessitas _est_ - trepidare hîc versanti pugnæ imperito viro? - 635 mentientes vero te dicunt Jovis sobolem ægidem-tenentis - esse; quum longe illis inferior-sis viris, - qui Jovi prognati-sunt temporibus priscorum hominum. - At qualem virum ajunt vim Herculeam (_Herculem_) - fuisse, meum patrem audentissimum, spiritu-leonis! - 640 qui quondam huc profectus equorum causa Laomedontis, - sex solis cum navibus et viris paucioribus, - Ilii devastavit urbem, desolavitque vias. - Tibi vero ignavus animus, intereuntque copiæ; - nec quicquam te Trojanis credo auxilium fore, - 645 profectum ex Lycia, ne si quidem perquam fortis sis, - sed sub me interfectum ad-portas Orci descensurum. - - Hunc autem Sarpedon, Lyciorum dux, contra allocutus est: - Tlepoleme, sane ille evertit Ilium sacrum, - viri per-vecordiam nobilis Laomedontis, - 650 qui ipsum, bene quum-egisset, malo increpuit sermone, - nec dedit equos, quorum gratia e-longinquo venerat. - Tibi autem ego hîc edico cædem et mortem atram - a me futuram, meaque _te_ sub hasta domitum - gloriam mihi daturum, animam vero Plutoni insignibus-equis. - - 655 Sic dixit Sarpedon; at sustulit fraxineam hastam - Tlepolemus: et horum quidem eodem-tempore hastæ longæ - e manibus evolarunt; atque _huic_ percussit cervicem mediam - Sarpedon, cuspisque penitus transiit acerba; - ipsique oculos caliginosa nox operuit. - 660 Tlepolemus autem femur sinistrum _Sarpedonis_ hasta longa - percusserat; cuspisque pertransiit rapido-impetu, - ossi inflicta; pater vero (_Jupiter_) adhuc mortem avertit. - - _Tum_ quidem parem-deo Sarpedonem divini socii - efferebant prælio; gravabat autem eum hasta longa - 665 quæ-trahebatur _una;_ quam quidem nemo adverterat nec cogitarat - femore extrahere; hastam fraxineam, ut _currum_ inscenderet, - festinantium; tantum enim habebant laborem circa-_eum_-occupati. - - Tlepolemum autem ex-altera-parte bene-ocreati Achivi - efferebant prælio; vidit vero divinus Ulysses, - 670 fortem animum habens; fervebatque ei carum cor: - cogitabat autem deinde in mente et in animo, - utrum ulterius Jovis filium late-sonantis insequeretur, - an ipse plurium Lyciorum animam eriperet. - Non utique Ulyssi magnanimo in-fatis erat, - 675 generosum Jovis filium interficere acuto ære: - quare ad multitudinem Lyciorum vertit _ejus_ animum Minerva. - Tunc ille Cœranum interfecit, Alastoremque, Chromiumque, - Alcandrumque, Haliumque, Noemonemque, Prytaninque: - et quidem adhuc plures Lyciorum interfecisset divinus Ulysses, - 680 nisi subito vidisset magnus galeam-motans Hector. - Ivit autem per primos-pugnatores, armatus corusco ære, - terrorem inferens Danais; gavisus-est autem eo accedente - Sarpedon, Jovis filius, sermonemque miserabilem dixit: - - Priamide, ne vero me prædam Danais sinas - 685 jacere, sed auxiliare; deinde me etiam deserat vita - in urba vestra; quandoquidem non jam eram ego, - reversus domum, dilectam in patriam terram, - oblectaturus uxoremque dilectam et infantem filium. - - Sic dixit; huic autem nil respondit galeam-motans Hector, - 690 sed prætervolavit, ardens-cupidine, ut citissime - repelleret Argivos, multorumque vitam eriperet. - Igitur similem-deo Sarpedonem divini socii - collocarunt sub ægidem-tenentis Jovis præpulcra fago: - ex ejus autem femore hastam fraxineam extraxit foras - 695 strenuus Pelagon, qui ei dilectus erat socius. - Hunc autem deseruit anima, inque oculos effusa-est caligo: - rursus tamen spiritum-recepit, circùmque flatus Boreæ - refocillat, aspirans, ægre spirantem animam. - - Argivi vero sub Marte et Hectore ære-armato - 700 nec unquam profugiebant nigras ad naves, - nec unquam contra-ferebantur in-pugnam; sed semper retro - cedebant, postquam audierant cum Trojanis Martem _esse._ - - Tum quem primum, quemque ultimum interfecit - Hectorque, Priami filius, et æreus Mars? - - 705 Similem-deo Teuthrantem, insuperque equûm-agitatorem Oresten, - Trechumque hastatum, Ætolum, Œnomaumque, - Œnopidenque Helenum, et Oresbium varia-mitra, - qui in Hyla habitabat, valde divitiis intentus, - lacui confinis Cephissidi; juxtaque ipsum alii - 710 habitabant Bœoti, valde opulentum populum habentes. - - Hos autem ut animadvertit dea candidis-ulnis Juno - Argivos interimentes in acri pugna, - ilico Minervam verbis alatis allocuta-est: - - Dii-boni, ægidem-tenentis Jovis filia, indomita, - 715 profecto vanum hoc verbum promisimus Menelao, - Ilio exciso bene-munito _eum_ rediturum, - si sic furere sinemus perniciosum Martem. - Sed age jam et nos cogitemus de-strenuo præsidio. - - Sic dixit; nec non-obsecuta-est dea cæsiis-oculis Minerva. - 720 Illa accedens aureis-phaleris-orantos instruebat equos, - Juno, veneranda dea, filia magni Saturni; - Hebe autem utrinque curribus cito apposuit curvos[TR6] orbes - _rotarum,_ - æreos, octo-radiis, ferreo axi circum_ponens._ - Quorum utique aurea curvatura incorrupta, ac desuper - 725 ærei canthi, bene-juncti, mirabile visu: - modioli autem ex-argento erant rotundi utrinque: - sella vero aureis et argenteis funibus - intenta-erat: duæ autem circumiebant loricæ-currus. - Ex hac porro argenteus temo eminebat, _cujus_ ad extremum - 730 ligavit aureum pulcrum jugum, et lora-jugalia - pulcra immisit, aurea: sub jugum vero duxit Juno - equos celeres-pedibus, cupida contentionis et prælii. - - Ceterum Minerva, filia Jovis ægidem-tenentis, - peplum quidem _laxatum_ defluere-sivit pulcrum, patris super - pavimento, - 735 varium, quem ipsa fecerat et elaboraverat manibus; - ipsa autem, loricam induta Jovis nubes-cogentis, - armis ad bellum armabatur lacrimosum. - Circum autem humeros posuit ægidem fimbriatam, - horribilem, cui quidem undique timor circumdatus-erat: - 740 in _ea erat_ Contentio, et Fortitudo, et horrenda Insectatio: - in _ea_ et gorgonium caput, diri monstri, - dirumque terribileque, Jovis portentum ægidem-tenentis. - Capiti vero cono-circumdatam galeam imposuit quatuor-conos- - habentem, - auream, centum urbium peditibus aptam. - 745 Inque currum fulgidum pedibus conscendit, sumsitque hastam - gravem, magnam, validam, qua domat ordines virorum - heroum, quibuscunque irascitur præpotenti-patre-nata. - Juno autem scutica velociter urgebat inde equos, - sponte autem portæ crepuerunt cœli, quas tenebant Horæ, - 750 quibus commissum-est magnum cœlum Olympusque, - ut-et removeant densam nubem et obdant. - Hac igitur per illas stimulo-parentes dirigebant equos: - invenerunt autem Saturnium, a-diis seorsum sedentem aliis, - summo in-vertice multa-cacumina-habentis Olympi. - 755 Ibi equos sistens dea candidis-ulnis Juno - Jovem supremum Saturnium interrogavit et allocuta-est: - - Jupiter pater, annon succenses Marti _ob_ hæc atrocia facta - quantasque et quales perdiderit copias Achivorum - temere, verum non secundum fas? mihi vero dolor; at quieti - 760 delectantur Venusque et argenteo-arcu Apollo, - dementem hunc quum-excitarint, qui nulla novit jura. - Jupiter pater, numquid mihi irasceris, si Martem - graviter percussum pugna exegerim? - - Hanc autem respondens allocutus-est nubes-cogens Jupiter: - 765 agedum, adversus-ipsum incita Minervam prædatricem, - quæ ipsum maxime solita-est gravibus doloribus injicere. - - Sic dixit; nec non-obsecuta-est dea candidis-ulnis Juno: - sed scutica-verberavit equos: hi autem non inviti volabant - per-medium terræque et cœli stellati. - 770 Quantum vero aeris-pellucidi-spatium vir videt oculis, - sedens in specula, prospectans in purpureum pontum: - tantum saltu-conficiunt deorum altisoni equi. - At quando jam Trojam pervenerunt, ad-fluviosque labentes, - qua fluenta Simois commiscent et Scamander: - 775 ibi equos stitit dea candidis-ulnis Juno, - solutos a-curru; circumque caliginem multam fudit: - illis vero ambrosiam Simois summisit depascendam. - - Hæ autem iverunt, pavidis columbis incessu similes, - viris Argivis auxiliari properantes. - 780 Sed quando jam venerant, ubi plurimi et fortissimi - stabant, circum vim Diomedis equûm-domitoris - conferti, leonibus similes cruda-vorantibus, - vel suibus apris, quorum robur non imbecille; - ibi stans clamavit dea candidis-ulnis Juno, - 785 Stentori assimilata magnanimo, æream-vocem-habenti, - qui tantum vociferabatur, quantum alii quinquaginta: - - _Proh_ pudor, Argivi, turpia probra, forma _tantum_ - admirabiles: - quamdiu quidem in prælium itabat divinus Achilles, - numquam Trojani ante portas Dardanias - 790 progrediebantur; illius enim timebant validam hastam: - nunc vero procul ab-urbe cavas apud naves pugnant. - - Sic fata, excitavit robur et animum uniuscujusque. - Tydidæ autem supervenit dea cæsiis-oculis Minerva; - reperitque hunc regem apud equos et currus - 795 vulnus refrigerantem, quod ei inflixerat Pandarus sagitta: - sudor enim ipsum affligebat sub lato loro - clypei pulcre-orbiculati; quo affligebatur, laborabatque manu: - et elevans lorum, nigrum sanguinem abstergebat. - Equinum autem dea jugum attigit, dixitque: - - 800 Profecto parum sibi filium similem genuit Tydeus! - Tydeus utique parvus quidem erat corpore, sed pugnator. - Ac quando ipsum ego pugnare non sinebam, - nec furenter-irruere, quando quidem venit seorsum ab-Achivis - legatus ad Thebas, plures inter Cadmeos, - 805 convivari ipsum jussi in ædibus quietum: - sed is animum retinens suum fortem, sicuti prius, - juvenes Cadmeorum provocabat, in-omnibus autem vincebat. - [facile: talis illi ego adjutrix eram.] - Tibi vero quidem ego assistoque, et _te_ tueor, - 810 et te promto-animo jubeo cum-Trojanis pugnare: - sed tibi vel defatigatio ex-multo-labore membra subiit, - vel te certe aliquo-modo timor tenet exanimis. Non sane tu - posthac - Tydei soboles es (_reputaberis_), bellicosi Œnidæ. - - Hanc autem respondens allocutus-est fortis Diomedes: - 815 agnosco te, dea, filia Jovis ægidem-tenentis: - ideo tibi lubenter dicam verbum, nec celabo. - Nec aliquis me timor tenet exanimis, nec ulla ignavia; - sed adhuc tuorum recordor jussorum, quæ injunxisti. - Non me sinebas cum-beatis diis ex-adverso pugnare - 820 ceteris: sed si Jovis filia Venus - veniret in prælium, hancce-vulnerare acuto ære. - Quare nunc et ipse recedo, atque etiam ceteros - Argivos jussi congregare hîc omnes: - agnosco enim Martem prœlium imperatorie-obeuntem. - - 825 Huic autem respondit deinde dea cæsiis-oculis Minerva: - Tydide Diomedes, meo carissime animo, - neu tu Martem propter-hoc time, neu quenquam alium - immortalium: talis tibi ego adjutrix sum. - Verum age, in Martem primum dirige solidis-ungulis equos, - 830 ferique _eum_ cominus, neu reverere impetuosum Martem - hunc insanientem, _præter naturam_ adscitum malum, inconstantem; - qui nuper mihique et Junoni affirmavit dicens, - in-Trojanos _se_ pugnaturum, atque Argivis auxiliaturum; - nunc vero cum Trojanis versatur, horumque est-oblitus. - - 835 Sic locuta, Sthenelum quidem de curru pepulit humi, - manu retrorsum trahens; ille autem alacriter desiliit. - Ipsa vero in currum ascendit juxta Diomedem divinum - valde-ruens dea: vehementer autem gemuit faginus axis - sub-pondere; gravem enim vehebat deam, virumque fortissimum. - 840 Corripuit autem scuticam et habenas Pallas Minerva: - statim in Martem primum dirigebat solidis-ungulis equos. - Ille quidem Periphantem ingentem occidebat, - Ætolorum longe fortissimum, Ochesii præclarum filium. - Hunc Mars occidebat, cæde-inquinatus; sed Minerva - 845 induit Orci galeam, ne ipsam videret validus Mars. - - Postquam vero vidit hominum-pernicies Mars Diomedem divinum, - is quidem Periphantem ingentem illic sivit - jacere, ubi primum interficiens abstulerat animam; - atque ivit recta-in Diomedem equûm-domitorem. - 850 Hi vero quum jam prope essent, alter-in alterum vadentes, - prius Mars protendit super jugum habenasque equorum - hasta ærea, cupiens _illi_ animam eripere: - atque hanc manu prehensam dea cæsiis-oculis Minerva - depulit a curru, ut-incassum præterfugeret. - 855 Secundus tum impetum-fecit pugna strenuus Diomedes - hasta ærea: infixit autem connixa Pallas Minerva - imum in ile, ubi cingebatur cinctu: - ibi ipsum vulneravit assecutus cutemque pulcram dirupit, - et hastam extraxit rursus. Tum vero vociferatus-est æreus Mars, - 860 quantum novies-mille clamarent vel decies-mille - viri in bello, certamen committentes Martis. - Inde tremor subiens-occupavit Achivosque Trojanosque - territos: adeo vociferatus-est Mars insatiabilis belli. - - Qualis autem ex nubibus nigra apparet caligo, - 865 ab æstu venti graviter-spirantis qui-excitatur: - talis Tydidæ Diomedi æreus Mars - apparebat, una-cum nubibus iens in cœlum latum. - Statim vero venit deorum in-sedem, excelsum Olympum: - juxtaque Jovem Saturnium consedit, animo mœrens, - 870 ostenditque immortalem sanguinem defluentem ex vulnere, - et lamentans verba alata ad-_eum_-locutus-est: - - Jupiter pater, non indignaris videns hæc violenta facinora? - semper sane acerbissima dii passi sumus - _mutuo_ alius-in-alium consilio, gratiam hominibus deferentes: - 875 tibi omnes irati-sumus: tu enim genuisti dementem filiam - perniciosam, cui semper iniqua facta curæ-sunt: - alii etenim omnes, quotquot dii sunt in Olympo, - tibique obediunt, et subjecti-sumus unusquisque: - hanc vero nec verbo incessis, nec quoquam facto, - 880 sed incitas _etiam,_ quum ipse genueris filiam pestiferam: - quæ nunc Tydei filium, insolentem Diomedem, - ut-fureret exstimulavit in immortales deos. - Venerem quidem primum cominus vulneravit manu ad carpum, - ac postea in-me ipsum irruit, dæmoni par; - 885 at me subduxerunt veloces pedes; profecto _alioqui_ diu - ibi dolores passus-essem inter horrendas cadaverum-strages, - aut, vivus, viribus-fractus essem æris ictibus. - - Eum autem torve intuitus allocutus-est nubes-cogens Jupiter: - nequid mihi, omnium-partium-vir, assidens quiriteris: - 890 invisissimus vero mihi es deorum, qui Olympum tenent. - Semper enim tibi contentioquoe grata, bellaque, pugnæque; - matris tibi ingenium est intolerandum, nescium cedere, - Junonis: quam quidem ego ægre reprimo verbis. - Idcirco te puto illius hæc pati consiliis. - 895 Attamen non te amplius diu patiar dolores sustinere: - ex me enim genere (_genitus_) es, mihique te peperit mater. - Si vero aliquo ex alio deorum natus-esses ita improbus, - sane jam pridem fuisses inferior Urani-filiis (_Titanibus_). - - Sic dixit, et Pæonem _ei_ jussit mederi. - 900 Huic autem Pæon dolorem-pellentia medicamina inspergens, - sanavit; nequaquam enim mortalis ortus-erat. - Sicut autem quando fici-succus lac album agitatus in-coagulum- - cogit, - liquidum quod-erat; valdeque velociter circumagitur a-miscente: - sic _ille_ celeriter sanavit impetuosum Martem. - 905 Hunc autem Hebe lavit, elegantesque vestes induit: - juxtaque Jovem Saturnium consedit, gloria exsultans. - - Hæ vero rursus ad domum Jovis magni redierunt, - Junoque Argiva, et Alalcomeneis Minerva, - quum-repressissent hominum-perniciem Martem a-virorum-cædibus. - - - [TR1] "inter fectum" -> "interfectum" - [TR2] "perperit" -> "peperit" - [TR3] "dilectuum" -> "dilectum" - [TR4] "cæsis-oculis" -> "cæsiis-oculis" - [TR5] "Aeneas" -> "Æneas" - [TR6] "apposuitc urvos" -> "apposuit curvos". - - - - - Iliadis VI.—Hectoris et Andromachæ colloquium. - -ARGUMENT: THE EPISODES OF GLAUCUS AND DIOMED, AND OF HECTOR AND -ANDROMACHE. - -The gods having left the field, the Grecians prevail. Helenus, the -chief augur of Troy, commands Hector to return to the city, in order to -appoint a solemn procession of the queen and the Trojan matrons to the -temple of Minerva, to entreat her to remove Diomed from the fight. The -battle relaxing during the absence of Hector, Glaucus and Diomed have -an interview between the two armies; where, coming to the knowledge, of -the friendship and hospitality passed between their ancestors, they -make exchange of their arms. Hector, having performed the orders of -Helenus, prevails upon Paris to return to the battle, and, taking a -tender leave of his wife Andromache, hastens again to the field. - -The scene is first in the field of battle, between the rivers Simois -and Scamander, and then changes to Troy. - -TEXT: - - 1 Trojanorum inde destituta-est et Achivorum acies gravis: - sæpe autem huc et illuc ruerat pugna per-campum, - _viris_ in-se-invicem dirigentibus æratas hastas, - inter Simœentis et Xanthi fluenta. - - 5 Ajax autem primus Telamonius, murus Achivorum, - Trojanorum rupit phalangem, lucemque sociis attulit, - virum percutiens, qui fortissimus inter Thraces erat, - filium Eüssori, Acamantem strenuumque magnumque. - Hunc percussit primus in-galeæ cono setis-equinis-densæ, - 10 inque fronte fixit _hastam;_ penetravitque intra os - cuspis ærea: ei vero tenebræ oculos cooperuerunt. - - Axylum porro interfecit pugna strenuus Diomedes, - Teuthraniden, qui habitabat bene-structa in Arisba, - dives victus (_opum_), dilectusque erat hominibus: - 15 omnes enim excipiebat-benigne, ad viam _sitas_ ædes habitans. - Sed ab-eo nullus horum tunc arcuit[TR1] tristem interitum, - ante subveniens: sed ambos anima privavit _Diomedes,_ - ipsum et famulum Calesium, qui tunc equorum - erat auriga: hique ambo terram subierunt. - - 20 Dresum autem Euryalus et Opheltium interfecit; - ivitque in Æsepum et Pedasum, quos quondam nympha - Naias Abarbarea peperit eximio Bucolioni; - Bucolion autem erat filius nobilis Laomedontis, - maximus natu, clandestinum vero ipsum peperit mater: - 25 pastor autem, ad oves _cum ea_ coiit amore et cubili: - hæc vero gravida-facta gemellos peperit filios: - et horum quidem solvit robur et splendida membra - Mecistiades _Euryalus,_ et ab humeris arma detraxit. - Astyalum inde occidit bellicosus Polypœtes; - 30 Pyditen vero Ulysses Percosium interfecit - hasta ærea; Teucerque Aretaonem divinum. - - Antilochus autem Ablerum interemit hasta splendenti - Nestorides; Elatum vero rex virorum Agamemno: - incolebat autem, Satnioentis pulcre-fluentis ad ripas, - 35 Pedasum altam. Phylacum autem occidit Leitus heros - fugientem; Eurypylus vero Melanthium interfecit. - - Adrastum vero deinde pugna strenuus Menelaus - vivum cepit: equi enim ei pavore-attoniti _fugientes_ per-campum, - ramo impediti myricino, curvo curru - 40 fracto ad primum temonem (_ubi e curru exit_), ipsi quidem - iverunt - ad urbem, quo ceteri pavore-attoniti fugiebant; - ipse autem _Adrastus_ de curru juxta rotam devolutus-est - pronus in pulvere os: prope autem ipsum stetit - Atrides Menelaus, tenens longæ-umbræ hastam. - 45 Adrastus vero deinde complexus, supplex-orabat, genua: - - Vivum-cape, Atrei-fili, tuque dignum accipe liberationis- - pretium. - Multæ autem in divitis patris _domo_ res-pretiosæ repositæ-sunt, - æsque, aurumque, elaboratumque ferrum: - e-quibus tibi largietur pater infinitum redemtionis-pretium - 50 si me vivum _esse_ audiverit ad naves Achivorum. - - Sic dixit: huic autem animum in pectoribus concitabat. - Ac sane ipsum statim erat veloces ad naves Achivorum - daturus suo famulo deducendum: verum Agamemno - obvius venit currens, et minaciter-clamans verba dixit: - - 55 O mollis, o Menelae, cur-nam vero tu curam-agis ita - hominum _servandorum?_ profecto tibi præclare res-gesta-est domi - per Trojanos: quorum nemo effugiat grave exitium, - manusque nostras: ne-_is_-quidem quem in-sinu mater - infantem gestet, ne hic-quidem effugiat: sed simul omnes - 60 ex-Ilio funditus-pereant, inhumati et prorsus-sine-vestigio. - - Sic locutus mutavit fratris mentem heros, - decentia admonens. Ille vero a se depulit manu - heroem Adrastum; eumque rex Agamemno - vulneravit ad ile: hic autem resupinatus-est. Atridesque - 65 pede pectoribus imposito extraxit fraxineam hastam. - Nestor autem Argivos hortabatur, altum clamans:[TR2] - - O amici, heroes Danai, famuli Martis, - ne-quis nunc exuviis instans a-tergo - maneat, ut plurima ferens ad naves redeat; - 70 sed viros interficiamus; postea vero et has otiosi - a-corporibus per campum auferetis mortuis. - - Sic fatus, concitavit ardorem et animum cujusque. - Tunc autem Trojani Marti-caris ab Achivis _acti_ - Ilium se-recepissent, ignavia _sua_ domiti, - 75 nisi inde Æneæque et Hectori dixisset astans - Priamides Helenus, augurum longe præstantissimus: - - Æneaque et Hector; quoniam labor vobis maxime - Trojanorum et Lyciorum incumbit, quia præstantissimi - omnem ad impetum estis pugnandique consulendique, - 80 state hic, et populum continete ante portas, - quoquo-versum discurrentes, priusquam rursus in manus uxorum - fugientes incidant, hostibusque gaudium fiant. - Ac postquam phalanges cohortati-fueritis omnes, - nos quidem cum-Danais pugnabimus, hic manentes, - 85 etsi valde afflicti; necessitas enim urget: - Hector, at tu in-urbem proficiscere, dicitoque deinde - matri tuæ et meæ: hæc vero congregans honoratas-matronas - in-templum Minervæ cæsiis-oculis, in arce summa, - aperiens clave valvas sacræ ædis, - 90 peplum, qui sibi videatur pulcerrimus et maximus - esse in ædibus, et ei longe carissimus ipsi, - ponat Minervæ ad genua pulcras-comas-habentis: - et ei voveat _se_ duodecim boves in templo - anniculas, jugum-non-passas, sacrificaturam, si miserata-fuerit - 95 urbemque et Trojanorum uxores et infantes liberos: - si Tydei filium averterit ab-Ilio sacra, - ferocem bellatorem, violentum auctorem fugæ _hostium;_ - quem sane ego fortissimum Achivorum dico esse: - nec Achillem unquam sic timuimus, ducem virorum, - 100 quem ajunt e dea _natum_ esse; sed hic (_Diomedes_) nimis - furit, nec quisquam ei potest viribus par-esse. - - Sic dixit: Hector vero nequaquam fratri inobsequens-erat. - Statim de curru cum armis desiliit in-terram; - vibransque acutas hastas, per exercitum ibat quoquoversum, - 105 concitans ad-pugnandum, suscitavitque pugnam gravem. - Illi autem conversi-sunt _a fuga,_ et adversi stetere Achivis: - Argivi vero recesserunt, desieruntque a-cæde: - existimabantque, aliquem immortalium de cœlo stellato - Trojanis auxiliaturum descendisse: ita conversi-sunt. - 110 Hector autem Trojanos exhortabatur, altum inclamans: - - Trojani animosi, et e-longinquo-vocati socii, - viri estote, amici, revocate autem strenuam fortitudinem, - _tantisper_ dum ego ivero ad Ilium, et senibus - dixero consiliariis et nostris uxoribus, - 115 deos ut-precentur, voveantque hecatombas. - - Sic igitur locutus, abiit galeam-motans Hector: - et ei malleolos _pedum_ circumpulsabat et cervicem corium atrum, - ora, quæ extrema ambiebat scutum umbonem-habens. - - Glaucus autem, Hippolochi gnatus, et Tydei filius - 120 in medium ambarum-partium congrediebantur promti pugnare. - Ac quum jam prope essent, se-invicem invadentes, - illum prior allocutus-est pugna strenuus Diomedes: - - Quis vero tu es, præstantissime, mortalium hominum? - non enim unquam vidi _te_ pugna in viros-clarante - 125 antehac: atqui nunc longe antecessisti omnes - tua confidentia, quandoquidem meam longam hastam mansisti: - infelicium vero filii meo robori occurrunt. - Sin autem aliquis immortalium de cœlo venisti, - non equidem cum-diis cœlestibus pugnavero. - 130 Non enim ne Dryantis-quidem filius, fortis Lycurgus, - diu vixit, qui quidem cum-diis cœlestibus contendebat: - qui olim furentis Bacchi nutrices - persequebatur per sacrum Nyseium; illæ vero simul omnes - thyrsos humi projecerunt, ab homicida Lycurgo - 135 percussæ stimulo-boario; Bacchus autem fugatus - subiit maris undam, Thetisque excepit sinu - perterritum: vehemens enim _eum_ tenebat tremor viri - comminatione. - Huic quidem postea irati-sunt dii facile viventes, - et ipsum cæcum reddidit Saturni filius; neque amplius diu - 140 vixit, quoniam immortalibus exosus-erat omnibus diis. - Neque ego cum-beatis diis velim pugnare. - Si vero quis es mortalium, qui telluris fructu vescuntur, - propius accede, ut ocyus mortis ad-metas pervenias. - - Hunc vicissim Hippolochi allocutus-est splendidus filius:[TR3] - 145 Tydide magnanime, cur genus _meum_ percontaris? - qualis foliorum generatio, talis _est_ et hominum. - Folia alia quidem ventus humi fundit, alia vero silva - germinans producit, veris autem _tum_ (_i.e. quando_) succedit - tempus: - sic hominum generatio et nascitur, et desinit. - 150 Si vero vis et hæc scire; ut bene cognoscas - nostram stirpem, multi autem ipsam homines norunt: - est urbs Ephyra, in-recessu Argi equos-pascentis, - ibi autem Sisyphus erat, qui maxime-astutus erat hominum, - Sisyphus Æolides: is autem Glaucum genuit filium; - 155 ac Glaucus genuit eximium Bellerophontem; - huic autem dii pulcritudinemque et virtutem amabilem - præbuerunt. Sed ei Prœtus mala molitus-est animo, - qui e civitate _eum_ expulit, quoniam supremus erat - Argivorum: Jupiter enim ei _illos_ sub sceptro subdiderat. - 160 In-hoc autem uxor Prœti insanierat, divina Antea, - ut-clandestino amore misceretur: sed huic neutiquam - persuasit bona mente-prædito, prudenti Bellerophonti. - Illa vero mentita, Prœtum regem sic allocuta-est: - - Morere, o Prœte, vel interfice Bellerophontem, - 165 qui mecum voluit amore misceri, nolente. - - Sic dixit: at regem ira cepit, quod-talia audierat: - interficere quidem devitavit, religioni enim duxit hoc animo; - misit autem ipsum in-Lyciam, deditque _ei_ notas perniciosas, - scribens in tabella complicata exitialia multa; - 170 ostendereque _hæc eum_ jussit suo socero, quo periret. - Atque ille abiit in-Lyciam deorum sub fausto ductu: - sed ubi jam in-Lyciam pervenerat Xanthumque fluentem, - benevole ipsum honoravit rex Lyciæ latæ. - Per-novem-dies _eum_ hospitaliter-excepit, et novem boves - mactavit: - 175 sed ut jam decima apparuit roseis-digitis Aurora, - tunc ipsum interrogavit, et petiit notam videre, - qualem sibi genero a Prœto ferret. - Ac postquam notam exitialem acceperat generi, - primum quidem _eum_ Chimæram insuperabilem jussit - 180 interficere; hæc autem erat divinum genus, non hominum; - ante leo, pone autem draco, media vero capra; - terribilem exhalans ignis vim ardentis: - et hanc quidem interfecit, deorum signis fretus. - Secundo autem cum-Solymis pugnavit inclytis: - 185 acerrimam vero hanc pugnam dicebat _se_ iniisse virorum. - Tertio autem interfecit Amazones viragines. - Huic vero redeunti callidam fraudem aliam struxit _rex:_ - quum-delegisset e Lycia lata viros fortissimos, - collocavit insidias: ii vero nequaquam rursus domum redierunt; - 190 omnes enim interfecit eximius Bellerophontes. - Sed ut jam cognovit _rex, hunc_ dei sobolem præclaram esse, - illic ipsum detinebat, dabatque _ei_ filiam suam; - dedit etiam ei honoris regii dimidium totius: - atque ei Lycii portionem-agri demensi-sunt, præstantem ceteris, - 195 pulcram hortensi-cultura et arvis, ut coleret. - Illa vero peperit tres liberos bellicoso Bellerophonti, - Isandrumque et Hippolochum et Laodamiam. - Cum-Laodamia quidem concubuit providus Jupiter, - hæcque peperit similem-deo Sarpedonem ære-galeatum. - 200 Sed quando etiam ille (_Bellerophontes_) exosus-erat omnibus - diis, - jam is per campum Aleium solus errabat, - suum animum excedens, vestigia hominum vitans: - Isandrum vero ejus filium Mars insatiabilis bello - pugnantem cum-Solymis interfecit inclytis; - 205 hanc autem irata aureas-habenas-tractans Diana occidit, - Hippolochus vero me genuit et ex hoc dico _me_ natum-esse; - misit autem me ad Trojam, et mihi valde multum injunxit, - ut-semper fortissime-rem-gererem, et superior essem aliis, - nec genus patrum dedecorarem, qui multo fortissimi - 210 inque Ephyra exstiterunt et in Lycia lata. - Hoc tibi ex-genereque et sanguine _me_ profiteor esse. - - Sic dixit; lætatus-est autem pugna strenuus Diomedes; - hastam quidem defixit in terra alma, - atque ipse blandis _verbis_ allocutus-est pastorem virorum: - - 215 Profecto mihi hospes paternus es vetus: - Œneus enim olim divinus eximium Bellerophontem - hospitio excepit in ædibus, viginti dies retinens; - hi autem et sibi-mutuo dedere munera-hospitalia pulcra: - Œneus quidem balteum dedit puniceo-colore fulgentem, - 220 Bellerophontes autem aureum poculum duplex: - et id ego reliqui, _huc_ proficiscens, in ædibus meis. - Tydeum vero non memini, quoniam me adhuc parvulum - reliquit, quando ad Thebas perierunt copiæ Achivorum. - Quare nunc tibi quidem ego hospes carus Argo in-medio - 225 sum, tu autem in Lycia, si-quando horum ad-gentem venero. - Hastas vero alter-alterius vitemus etiam in turba. - Multi quidem enim mihi sunt Trojani inclytique socii, - _quorum_ occidam quemcunque deus obtulerit et pedibus assecutus- - fuero; - multique vicissim tibi Achivi, _quorum_ interficias quemcunque - possis; - 230 arma vero inter-nos permutemus, ut et hi - norint, quod hospites paternos profitemur _nos_ esse. - - Sic igitur locuti, de curribus desilientes, - manus mutuo prehenderunt et fidem-dederunt. - Tum vero Glauco Saturnius mentem ademit Jupiter, - 235 qui cum Tydide Diomede arma permutavit, - aurea æneis, centum-boves-valentia novem-boves-valentibus. - - Hector autem ut ad-Scæasque portas et fagum pervenit, - circa ipsum Trojanorum uxores currebant et filiæ, - percontantes de-filiisque fratribusque amicisque - 240 et maritis; ille vero deinceps diis supplicare jussit - omnes ordine: multis autem mala immissa-erant. - - Sed quando jam ad-Priami domum præpulcram pervenerat, - fabrefactis porticibus instructam: (atque in ea - quinquaginta inerant thalami e-polito lapide, - 245 prope se-invicem ædificati: ibi vero filii - cubabant Priami propter legitimas uxores; - filiarum autem e-regione oppositi intra atrium - duodecim erant sub-eodem-tecto thalami e-polito lapide, - prope se-invicem ædificati: ibi vero generi - 250 cubabant Priami propter pudicas uxores;) - ibi ei alma obvia venit mater, - ad-Laodicen vadens, filiarum forma præstantissimam; - inque ejus hæsit manu, verbumque dixit et locuta est: - - Fili, cur relinquens bellum asperum venisti? - 255 certe valde jam premunt abominandi filii Achivorum, - pugnantes circa urbem; te autem huc animus impulit - profectum, ex summa arce Jovi ut-manus attolleres. - Sed mane, donec tibi mellea-dulcitate vinum attulero, - ut libes Jovi patri et ceteris immortalibus - 260 primum; deinde et ipse reficiaris, si biberis; - viro autem defatigato robur valde vinum auget, - sicut tu defatigatus-es, pugnans-pro tuis civibus. - - Huic autem respondit deinde magnus galeam-motans Hector: - ne mihi vinum tolle dulce-animo, veneranda mater, - 265 ne me enerves, roboris autem viriumque obliviscar: - manibus vero illotis Jovi libare nigrum vinum - vereor: nec ullo-modo licet atras-nubes-cogenti Saturnio - sanguine et tabo inquinatum vota-facere. - Sed tu quidem ad templum Minervæ prædatricis - 270 vade cum suffimentis, congregans honoratas-matronas; - peplum autem, qui tibi pulcerrimus et maximus - est in domo, et tibi longe carissimus ipsi, - hunc pone Minervæ in genibus pulcras-comas-habentis, - et ei vove _te_ duodecim boves in templo, - 275 anniculas, jugum-non-passas, sacrificaturam, si miserata-fuerit - urbemque et Trojanorum uxores et infantes liberos; - si Tydei filium averterit ab-Ilio sacra, - ferocem bellatorem, fortem auctorem fugæ _hostium._ - Sed tu quidem ad templum Minervæ prædatricis - 280 vade; ego vero Paridem adibo, ut _eum_ vocem, - si velit dicentem audire: utinam ei ilico - terra dehiscat! magnum enim ipsum Olympius nutrivit detrimentum - Trojanisque et Priamo magnanimo ejusque filiis. - Si illum viderem descendentem in Orcum, - 285 existimarem animum _meum_ ingratæ ærumnæ esse-oblitum. - - Sic dixit; hæc autem profecta ad ædes, ancillas - vocavit: illæque congregarunt per urbem matronas-honoratas. - Ipsa vero in conclave descendit odoribus-fragrans, - ubi erant ei pepla varia, opera mulierum - 290 Sidoniarum, quas ipse Alexander divina-forma-præditus - abduxerat a-Sidone, navigando-permensus latum pontum, - ea via, qua Helenem abduxerat nobili-patre-ortam. - Horum unum promens Hecuba, tulit donum Minervæ, - qui pulcerrimus erat ornatu-vario, et maximus, - 295 stellæque instar resplendebat; jacebat autem ultimus omnium. - Profecta-est autem ire, multæque propere-sequebantur matronæ. - - Illæ vero ut ad-templum venerunt Minervæ, in arce summa, - eis fores aperuit Theano pulcris-genis, - Cisseis, uxor Antenoris equûm-domitoris; - 300 eam enim Trojani fecerant Minervæ sacerdotem. - Illæ autem cum-ululatu omnes Minervæ manus sustulere; - hæc vero peplum prehendens, Theano pulcris-genis, - posuit Minervæ in genibus pulcas-comas-habentis; - vovensque imploravit Jovis filiam magni: - - 305 Veneranda Minerva, custos-urbis, excellentissima dearum, - frange jam hastam Diomedis, atque etiam ipsum - pronum da cadere Scæas ante portas, - ut tibi statim nunc duodecim boves in templo, - anniculas, jugum-nondum-passas, sacrificemus, si miserata-fueris - 310 urbemque et Trojanorum uxores et infantes liberos. - - Sic dixit vovens; abnuit autem Pallas Minerva. - Ita illæ quidem vota-faciebant Jovis filiæ magni: - Hector vero ad ædes Alexandri ivit - pulcras, quas ipse ædificarat cum viris, qui tunc optimi - 315 erant in Troja glebosa architecti viri, - qui ei fecerunt thalamum et tectum et atrium, - prope _ædes_ Priamique et Hectoris, in arce summa. - Illuc Hector intravit Jovi carus; inque manu - hastam tenebat undecim-cubitorum; præmicabat vero hastæ - 320 cuspis ærea, circumque aureus ambibat annulus. - Illum autem invenit in thalamo perpulcra arma parantem, - clypeum et loricam et curvos arcus tractantem; - Argiva autem Helena inter famulas mulieres - sedebat, et ancillis insignia opera imperabat. - 325 Eum vero Hector objurgavit conspicatus probrosis verbis: - - Mirifice, non _sane_ decenter iram hanc concepisti animo. - Viri quidem pereunt, circa urbem altumque murum - pugnantes, tui autem gratia pugnaque bellumque - urbem hanc circum-arsit: tu vero objurgares etiam alium, - 330 si quem usquam detrectantem videres horrendam pugnam. - Verum surge, ne brevi urbs igne hostili deflagret. - - Hunc autem vicissim allocutus-est Alexander divinæ-formæ: - Hector, quoniam me secundum quod-fas-est increpasti, nec ultra - fas, - propterea tibi dicam; tu vero attende, et me audi: - 335 non ego tam præ-ira in-Trojanos, nec præ-indignatione, - sedebam in thalamo; sed volebam dolori indulgere. - Nunc vero me uxor suadens mollibus verbis - impulit ad bellum; videturque mihi sic et ipsi - melius fore: victoria mutat (_alternis-vicibus sequitur_) viros. - 340 Verum age, nunc exspecta, Martia arma _jam_ induero: - vel præi, ego autem sequar; assecuturumque _me_ te puto. - - Sic dixit; ei autem non respondit galeam-motans Hector. - Hunc vero Helena verbis allocuta-est blandis: - - Levir mei, canis (_impudentissimæ_) malorum-auctoris, horrendæ; - 345 utinam me die illo, quo me primum peperit mater, - abiisset auferens mala venti procella - in montem, vel in undam multo-strepitu-resonantis maris: - ubi me fluctus obrutam-perdidissset, antequam hæc facinora - fierent. - Sed quoniam hæc ita dii mala statuerunt, - 350 viri inde debebam fortioris esse uxor, - qui sentiret indignationemque et probra multa hominum. - Huic autem nec nunc mens _est_ constans, neque in-futurum - erit: idcirco ipsum _sua stultitia_ fruiturum credo. - Verum age nunc intra, et sed hac in sella, - 355 levir, quoniam tibi maxime labor mentem invasit, - mei causa impudentissimæ et Alexandri causa noxæ: - quibus Jupiter imposuit malam sortem, ut etiam in-posterum - hominibus simus cantu-celebrati futuris. - - Huic autem respondit deinde magnus galeam-motans Hector: - 360 ne me sedere-facias, Helena, benigna licet; nec mihi persuadebis: - jam enim mihi animus incitatus-est, ut succurram - Trojanis, qui valde mei desiderium absentis habent. - Verum tu concita hunc, festinatoque et ipse, - ut me intra urbem assequatur _adhuc_ versantem. - 365 Etenim ego domum ibo, ut videam - domesticos uxoremque dilectam et infantem filium. - Neque enim scio, si amplius ipsis redux veniam rursus, - an _si_ jam me sub manibus dii domituri-sint Achivorum. - - Sic igitur fatus abiit galeam-motans Hector: - 370 statimque postea pervenit ad-ædes _suas_ bene-habitatas, - nec invenit Andromachen candidis-ulnis in ædibus; - sed illa cum filio et ancilla pulcro-peplo-induta - in-turri stabat flensque ejulansque. - Hector vero, ut non intus eximiam invenit uxorem, - 375 stetit ad limen procedens, et inter ancillas dixit: - - Eia, agite mihi, ancillæ, vera dicite: - quo ivit Andromache candidis-ulnis ex ædibus? - an aliquo ad glorum, an _ad_ fratriarum pulcris-peplis-indutarum - _ædes,_ - an ad Minervæ _templum_ exiit, ubi quidem aliæ - 380 Trojanæ pulcricomam tremendam deam placant? - - Hunc autem vicissim sedula œconoma verbis allocuta-est: - Hector, quandoquidem valde _me_ jubes vera loqui: - nec aliquo ad glorum, nec _ad_ fratriarum pulcris-peplis- - indutarum _ædes,_ - nec ad Minervæ _templum_ exiit, ubi quidem aliæ - 385 Trojanæ pulcricomam tremendam deam placant; - sed ad turrim ivit magnam Ilii, quoniam audivit - premi Trojani, potentemque impetum esse Achivorum. - Ipsa jam ad murum festinans pervenit, - furenti similis; fert autem unà puerum nutrix. - - 390 Dixit mulier œconoma; concitusque-exiit domo Hector - eadem via retro bene-structos per vicos. - Quum ad-portas venisset, pertransiens magnam urbem, - Scæas (hac enim erat-ei egrediendum in-campum), - tunc uxor, quæ-magnam-attulerat-dotem, obvia venit currens, - 395 Andromache, filia magnanimi Eetionis: - Eetion, qui habitabat sub Placo silvosa, - Thebe _in_ Hypoplacia, Cilicibus viris imperans; - hujus vero filia nupserat Hectori ære-armato. - Quæ ipsi jam occurrit, unàque famula ibat cum-ipsa, - 400 filium in sinu gestans tenellum, sic infantem, - Hectoriden amatum, similem stellæ pulcræ; - quem quidem Hector vocabat Scamandrium, at ceteri - Astyanactem: solus enim tutabatur Ilium Hector. - Et ille quidem subrisit, intuens filium tacite; - 405 Andromache vero ipsi prope astabat lacrimas-fundens, - inque ejus hæsit manu, verbaque fecit et elocuta-est: - - Mirifice, perdet te tua virtus; nec misereris - filiique infantis, et mei calamitosæ, quæ mox vidua - tui ero: mox enim te interficient Achivi, - 410 omnes _simul_ irruentes: mihi autem satius esset, - a-te destitutæ, terram subire: non enim amplius aliud - erit solatium, postquam tu mortem obieris, - sed mœrores. Nec mihi est pater et veneranda mater. - Etenim patrem meum interfecit divinus Achilles, - 415 et urbem devastavit Cilicum bene-habitatam, - Theben portis-altis; interemitque Eetionem; - nec eum spoliavit; religioni enim duxit hoc animo: - sed eum combussit cum armis affabre-factis, - et tumulum super-_eum_-aggessit; circùm autem ulmos plantarunt - 420 nymphæ Oreades, filiæ Jovis ægidem-tenentis. - Qui porro mihi septem fratres erant in ædibus, - hi quidem omnes uno migrarunt die in Orcum: - omnes enim interfecit pedibus-celer divinus Achilles, - boves inter pedes-trahentes et candidas oves. - 425 Matrem autem, quæ regnabat sub Placo silvosa, - hanc postquam huc duxerat una cum ceteris opibus, - retro ille eam dimisit-liberatam, accepto infinito pretio: - patris autem in ædibus _eam_ percussit Diana sagittis-gaudens. - Hector, at tu mihi es pater et veneranda mater, - 430 et frater, tu vero mihi florens _juventa_ maritus. - Sed age nunc miserere, et hic mane in turri, - ne puerum pupillum facias, viduamque uxorem: - exercitum autem siste apud caprificum, ubi potissimum - ascensu-facilis est urbs, et impeti-potest murus. - 435 Ter enim hac venientes periculum-fecerunt fortissimi, - cum-copiis Ajaces duo, et percelebris Idomeneus, - et Atridæ, et Tydei fortis filius; - sive quis ipsis dixit vaticiniorum bene sciens, - sive etiam ipsorum animus _eos_ impulit et jussit. - - 440 Hanc autem vicissim allocutus-est magnus galeam-motans Hector: - certe et mihi hæc omnia curæ-sunt, uxor: sed perquam graviter - verecundor Trojanos et Trojanas longa-pepla-trahentes, - si, ignavi instar, eminus _stans_ devitem prælium: - nec me animus _ita_ jubet, quoniam didici esse fortis - 445 semper, et primos inter Trojanos pugnare, - tuens patrisque magnam gloriam, et meam ipsius. - Bene enim ego hoc scio in mente et in animo: - erit dies, quando olim peribit Ilium sacrum - et Priamus, et populus hastæ-fraxineæ-periti Priami. - 450 Sed non mihi Trojanorum tantum curæ-est dolor in-posterum, - neque ipsius Hecubæ, nec Priami regis, - nec fratrum, qui multique et fortes - in pulvere ceciderint sub viris infestis, - quantum tui, quando aliquis Achivorum ære-loricatorum - 455 lacrimabundam abduxerit, liberam diem eripiens, - atque in Argo vivens ab aliena _imperatam_ telam texas, - atque aquam feras _ex fonte_ Messeide, aut Hyperea, - valde invita: dura autem incumbet necessitas; - et aliquando quis dixerit, conspicatus lacrimas fundentem: - 460 Hectoris hæc _est_ uxor, qui præstantissimus-erat pugnando - Trojanorum equûm-domitorum, quando circa-Ilium pugnabant. - Sic aliquando quis dicet; tibi autem novus erit dolor - ex-desiderio talis mariti ad-depellendam servilem diem. - Sed me mortuum aggesta terra obtegat, - 465 antequam tuumque clamorem tuamque abreptionem audierim! - - Sic fatus, suum filium porrectis-manibus-petiit clarus Hector; - retro autem puer ad sinum bene-cinctæ nutricis - inclinatus-est clamans, patris cari aspectum exhorrescens, - timens æsque et cristam setis-equinis-horridam, - 470 terribiliter a summa galea nutantem intuitus: - risit vero paterque carus, et veneranda mater. - Statim a capite galeam abstulit splendidus Hector, - et hanc quidem deposuit in terra collucentem: - atque ipse suum carum filium ut osculatus-fuerat, agitaratque - manibus, - 475 dixit precans Jovemque ceterosque deos: - - Jupiter, ceterique dii, date et hunc fieri - filium meum, ut et ego _sum,_ illustrem inter-Trojanos, - ita viribusque fortem, et Ilio potenter imperantem: - et olim quid _de eo_ dicat: "Patre vero hic multo _est_ fortior!" - 480 ex pugna redeunte; referat autem spolia cruenta, - interfecto hoste viro, gaudeatque animo mater. - - Sic fatus, uxoris dilectæ in manibus posuit - puerum suum; hæc vero ipsum fragranti excepit sinu, - lacrimabundum ridens: vir autem misertus-est intuitus, - 485 manuque ipsam demulsit, verbaque dixit et elocuta-est: - - Mira, ne mihi præter-modum tristeris animo! - non enim quis me præter fatum vir Orco demittet: - fatum vero, neminem arbitror, qui-effugerit, esse hominum, - neque ignavum, nec-vero fortem, quum primum natus-fuerit. - 490 Sed in domum vadens tua ipsius opera cura, - telamque, columque; er ancillas jube - munus obire: bellum autem viris curæ-erit, - omnibus, mihi-vero præcipue, qui in-Ilio nati-sunt. - - Sic igitur fatus, galeam sumsit splendidus Hector, - 495 setis-equinis-comantem; uxor autem cara domum abiit - sæpe-respectans, uberem lacrimam defundens. - Statim autem deinde venit ad-ædes bene-habitatas - Hectoris virorum-occisoris, invenitque intus multas - ancillas; his vero fletum omnibus injecit. - 500 Hæ quidem adhuc vivum flebant Hectorem sua in domo: - non enim amplius putabant reducem ex pugna - venturum, elapsum robur ac manus Achivorum. - - Neque Paris moram-faciebat in altis ædibus: - sed is, postquam induit inclyta arma, varia ære, - 505 properabat inde per urbem, pedibus velocibus fretus. - Ut vero quum aliquis stabulans equus, hordeo-pastus ad præsepe, - vinculo rupto currit per-campum _terram_ pulsans, - consuetus lavari _de_ pulcre-fluenti fluvio, - superbiens: alte vero caput fert, et jubæ circum - 510 humeros motantur; ipse autem pulcritudine fretus, _quum sit,_ - facile ipsum genua ferunt ad loca-consueta et pascua equorum: - sic filius Priami Paris a Pergami arce, - armis collucens, tanquam sol, incedebat - exsultans, veloces autem _eum_ pedes ferebant; statimque post - 515 Hectorem divinum invenit fratrem, quando jam erat - digressurus e loco, ubi cum-sua colloquebatur uxore. - Hunc prior allocutus-est Alexander divinæ-formæ: - - Bone-frater, profecto valde jam te etiam properantem detineo, - remorans, nec veni tempore, ut jussisti. - - 520 Hunc autem respondens allocutus-est galeam-motans Hector: - mirifice, non ullus tibi vir qui æquus-justusque sit, - opus vituperarit bellicum, quandoquidem fortis es: - sed sponte remittisque _animum_ et non vis _pugnare:_ at meum cor - tristatur in animo, quando super te probra audio - 525 a Trojanis, qui habent multum laborem tui gratia. - Sed eamus: hæc autem postea componemus, si quando Jupiter - dederit, cœlestibus diis sempiternis - craterem statuere liberum (_liberationis_) in ædibus, - Troja quando-expulerimus bene-ocreatos Achivos. - - - [TR1] "tun rcuit" -> "tunc arcuit" (lacuna in text). - [TR2] "clamans;" -> "clamans:" - [TR3] "filius" -> "filius:" - - - - - Iliadis VII.—Hectoris et Ajacis pugna singularis. - Cæsorum sepultura. - -ARGUMENT: THE SINGLE COMBAT OF HECTOR AND AJAX. - -The battle renewing with double ardour upon the return of Hector, -Minerva is under apprehensions for the Greeks. Apollo, seeing her -descend from Olympus, joins her near the Scaean gate. They agree to put -off the general engagement for that day, and incite Hector to challenge -the Greeks to a single combat. Nine of the princes accepting the -challenge, the lot is cast and falls upon Ajax. These heroes, after -several attacks, are parted by the night. The Trojans calling a -council, Antenor purposes the delivery of Helen to the Greeks, to which -Paris will not consent, but offers to restore them her riches. Priam -sends a herald to make this offer, and to demand a truce for burning -the dead, the last of which only is agreed to by Agamemnon. When the -funerals are performed, the Greeks, pursuant to the advice of Nestor, -erect a fortification to protect their fleet and camp, flanked with -towers, and defended by a ditch and palisades. Neptune testifies his -jealousy at this work, but is pacified by a promise from Jupiter. Both -armies pass the night in feasting but Jupiter disheartens the Trojans -with thunder, and other signs of his wrath. - -The three and twentieth day ends with the duel of Hector and Ajax, the -next day the truce is agreed; another is taken up in the funeral rites -of the slain and one more in building the fortification before the -ships. So that somewhat about three days is employed in this book. The -scene lies wholly in the field. - -TEXT: - - 1 Hæc fatus, portis properans-excessit splendidus Hector; - cumque-eo simul Alexander ivit frater: in animo vero - ambo ardebant bellare et pugnare. - Sicut autem deus nautis desiderantibus dat - 5 ventum-secundum, quando defatigati-fuerint bene-politis abietibus - pontum agitantes, laboreque membra soluta-sunt: - sic utique hi Trojanis desiderantibus apparuerunt. - - Tunc interfecerunt, hic quidem (_Paris_) filium Areithoi regis, - Arnæ habitantem Menesthium, quem claviger - 10 genuit Areithous et Philomedusa magnis-oculis; - Hector autem Eioneum feriit hasta acuta - _ad_ cervicem sub ora-galeæ ære-solida, solvitque membra. - Glaucus vero, Hippolochi filius, Lyciorum dux virorum, - Iphinoum feriit hasta in aspera pugna, - 15 Dexiaden, equos insilientem veloces (_currum_), - in-humero: hic autem e curru humi cecidit, solutaque-sunt membra. - - Hos vero ut vidit dea cæsiis-oculis Minerva - Argivos perimentes in aspera pugna, - descendit de Olympi verticibus concitata - 20 Ilium ad sacram. Huic autem obvius properabat Apollo, - e Pergamo _eam_ conspicatus, Trojanis vero cupiebat victoriam; - sibi-invicem autem hi occurrerunt apud fagum. - Hanc prior allocutus-est rex, Jovis filius, Apollo: - - Cur tu rursus concitata, Jovis filia magni, - 25 venisti ab Olympo, magnus autem te affectus impulit? - an ut jam Danais pugnæ ancipitem victoriam - des? quandom quidem minime Trojanorum pereuntium misereris. - Sed si mihi quid obtemperaveris, quod certe multo satius esset, - nunc quidem finiamus bellum et pugnam - 30 hodie; posthac rursus pugnabunt, donec finem - Ilii invenerint: quandoquidem sic gratum erat animo - vobis deabus, evertere hanc urbem. - - Hunc autem vicissim allocuta-est dea cæsiis-oculis Minerva - ita esto, Sagittans: eadem enim sentiens et ipsa - 35 veni ab Olympo ad Trojanos et Achivos. - Verum age, quomodo cupisti prælium sedare virorum? - - Hanc autem rursus allocutus-est rex, Jovis filius, Apollo: - Hectoris excitemus fortem animum equûm-domitoris, - si quem forte Danaorum provocabit, _quocum_ solo solus - 40 ex-adverso dimicet in gravi pugna: - hi autem si-probaverint, ære-ocreati Achivi, - solum _aliquem_ incitent pugnare cum-Hectore divino. - - Sic dixit; nec non-obsecuta-est dea cæsiis-oculis Minerva. - Horum autem Helenus, Priami carus filius, sensit animo - 45 consilium, quod diis placuit consultantibus: - stetit vero juxta Hectorem procedens et ad eum verba dixit: - Hector, fili Priami, Jovi consilio par, - an mihi quid obsequeris? frater vero tibi sum: - ceteros quidem sedere-fac Trojanos et omnes Achivos, - 50 ipse autem provoca Achivorum quicunque fortissimus, - ut-contra _te_ dimicet in gravi pugna: - nondum enim tibi fatum mori et interitum attingere: - sic enim ego vocem audivi deorum immortalium. - - Sic dixit; Hector vero gavisus-est valde, sermonem audiens: - 55 et in medium procedens Trojanorum coercuit phalanges, - media hasta prehensa; illi autem resederunt omnes. - Sed Agamemno sedere-fecit bene-ocreatos Achivos: - atque Minerva etiam et argenteum-arcum-gerens Apollo - desederunt, avibus similes vulturibus, - 60 fago super alta patris Jovis, ægidem-tenentis, - viris delectati. Horum vero ordines sedebant densi, - scutis et galeis et hastis horrentes. - Qualis autem Zephyri funditur super pontum horror - orientis primum, nigrescitque pontus sub illo; - 65 tales quidem ordines sedebant Achivorumque Trojanorumque - in campo; Hector autem inter utrosque locutus-est: - - Audite me, Trojani et bene-ocreati Achivi, - ut dicam, quæ me animus in pectoribus jubet. - Fœdera quidem Saturnius in-excelso-sedens non rata-fecit, - 70 sed mala cogitans molitur utrisque; - donec vel vos Trojam bene-turritam ceperitis, - vel ipsi ad naves domiti-fueritis pontum-transeuntes. - Vobis quidem enim sunt viri-principes omnium-Achivorum; - quorum nunc, quemcunque animus mecum pugnare jubet, - 75 huc prodeat ex omnibus, duellator ut-sit cum-Hectore divino. - Sic vero loquor, Jupiterque nobis testis adesto: - si forte me ille occiderit protensam-cuspidem-habente hasta, - arma _mihi_ detracta ferat cavas ad naves, - corpus vero domum meam reddat, ut ignis me - 80 Trojani et Trojanorum uxores participem-faciant mortuum. - Si autem ego illum interfecero, dederitque mihi gloriam Apollo, - arma _ei_ detracta feram ad Ilium sacram, - et suspendam ad templum Apollinis longe-jaculantis: - at cadaver ad naves bonis-transtris-instructas reddam, - 85 ut ei exsequias-faciant capite-comantes Achivi, - tumulumque ei aggerant ad latum Hellespontum; - et aliquando aliquis dicat etiam posterorum hominum, - in-navi multis-transtris-instructa navigans super nigrum pontum: - Viri quidem hic tumulus pridem defuncti, - 90 quem olim fortissime-dimicantem occidit splendidus Hector. - Sic olim aliquis dicet: sed mea gloria nunquam peribit. - - Sic dixit; illi autem omnes obmutuerunt silentio: - verecundabantur quidem renuere, timebant autem suscipere - Tandem vero Menelaus surrexit, et dixit, - 95 jurgio probra-objectans, graviter autem ingemiscebat animo: - - Væ mihi, jactatores, Achivæ, non-amplius Achivi! - certe jam opprobrium hæcce erunt gravissime, - si nullus Danaorum nunc Hectori obvius iverit. - Atqui vos quidem omnes aqua et terra fiatis, - 100 sedentes hic singuli excordes, inglorii sic: - huic vero ego ipse armabor; verum superne - victoriæ termini positi-sunt in immortalibus diis. - - Sic igitur fatus induebat arma pulcra. - Tunc tibi, Menelae, adfuisset vitæ finis - 105 Hectoris in manibus, quoniam multo fortior erat: - nisi propere-exsurgentes _te_ recepissent reges Achivorum; - ipseque Atrides, late-dominans Agamemno, - dextram prehendit manum, verbaque fecit et elocutus-est: - - Insanis, Menelae Jovis-alumne: nec quicquam tibi opus-est - 110 hac dementia; sed contine _te,_ dolens licet; - neu velis præ contentione te fortiori cum-viro pugnare, - Hectore Priamide, quem extimescunt et alii: - et vero Achilles huic pugna in viros-clarante - horret occurrere, qui te multo _est_ fortior. - 115 Verum tu quidem nunc sede, te-conferens ad agmen sociorum; - huic autem duellatorem alium excitabunt Achivi. - Etiamsi intrepidusque est, etsi pugnæ est insatiabilis, - existimo eum libenter genu flexurum (_requieturum_), si effugerit - infesto e bello et gravi pugna. - - 120 Sic fatus flexit fratris præcordia heros, - decentia monens; ille autem paruit. Illius quidem postea - læti famuli ab humeris arma detraxerunt; - Nestor autem inter-Argivos surrexit et dixit: - - Dii-boni! profecto ingens luctus Achivam terram invadit: - 125 certe valde ploraverit senex equûm-agitator Peleus, - præstans Myrmidonum consiliator et concionator, - qui olim me interrogans valde lætabatur sua in domo, - omnium Argivorum inquirens genusque sobolemque. - Quos nunc si metu-trepidantes sub Hectore omnes audierit, - 130 sæpe sane immortalibus caras (_suas_) manus attollet, - anima e membris ut-descendat domum Plutonis intro. - Utinam enim, Jupiterque pater et Minerva et Apollo, - essem-juvenis, sicut quando ad rapidum Celadontem pugnabant - congregati Pyliique et Arcades hastis-pugnantes, - 135 Pheæ ad muros, Iardani circa fluenta. - Inter-illos autem Ereuthalion in-acie-primus stabat, par-deo vir, - arma gerens humeris Areïthoi regis: - divini Areïthoi, quem cognomento clavigerum - viri appellabant pulcreque-cinctæ mulieres, - 140 quoniam non arcu pugnabat hastaque longa, - sed ferrea clava rumpebat phalanges. - Hunc Lycurgus interfecit dolo, neutiquam vi, - angusta in via, ubi quidem non clava ei exitium - arcebat ferrea; ante enim Lycurgus occupans - 145 hasta medium transfodit; isque supinus solo allisus-est: - armisque interfectum-spoliavit, quæ ei dederat æreus Mars: - et ea quidem ipse postea gestabat in pugna Martis. - At postquam Lycurgus in ædibus senuerat, - dedit Ereuthalioni, dilecto famulo, gestanda: - 150 illius hic arma ferens provocabat omnes fortissimos. - Hi autem valde tremebant et timebant, nec quisquam sustinebat: - verum me animus impulit audax, ut-pugnarem, - confidentia sua: natu autem minimus eram omnium; - et pugnabam cum-eo ego, deditque mihi gloriam Minerva. - 155 Hunc vero procerissimum et fortissimum[TR1] interfeci virum: - multus enim jacebat extensus hinc atque illinc. - Utinam sic _nunc_ pubescerem, visque mihi integrea esset: - ita cito haberet pugnam (_adversarium_) galeam-motans Hector. - Vestrum autem qui sunt[TR2] fortissimi omnium-Achivorum, - 160 ne hi (_vos_) quidem alacriter parati-estis Hectori obviam ire. - - Sic increpavit senex; ac statim novem omnes surrexerunt. - Surrexit multo primus quidem rex virorum Agamemno; - post hunc autem Tydides surrexit fortis Diomedes; - post hos autem Ajaces strenuam induti fortitudinem: - 165 post hos vero Idomeneus, et armiger Idomenei - Meriones, par Marti homicidæ; - post hos autem Eurypylus, Evæmonis præclarus filius: - surrexit porro Thoas Andræmonides, et divinus Ulysses. - Omnes utique hi volebant pugnare cum-Hectore divino. - 170 Inter-hos autem rursus dixit Gerenius eques Nestor: - - Sortibus nunc sortimini prorsus, cuicunque sors obtigerit: - hic enim sane juvabit bene-ocreatos Achivos: - quin etiam ipse suum animum juvabit, si effugerit - infesto e bello et gravi pugna. - - 175 Sic dixit: illi autem sortem signaverunt _suam_ quisque, - et injecerunt galeæ Agamemnonis Atridæ. - Populi vero supplicabant, diisque manus attollebant: - sic autem aliquis dicebat, intuens in cœlum latum: - - Jupiter pater, _da_ aut Ajacem sortiri, aut Tydei filium, - 180 aut ipsum regem divitis-auro Mycenes. - - Ita dicebant: concutiebatque _sortes_ Gerenius eques Nestor; - exsiliit autem sors e-galea, quam volebant ipsi, - Ajacis; præco autem ferens per cœtum usquequaque, - ostendit, orsus-a-dextra, omnibus principibus Achivorum. - 185 Hi autem non agnoscentes, renuerunt quisque. - Sed quum ad-illum pervenit, ferens per cœtum usquequaque, - qui ipsam inscriptam galeæ injecerat, splendidus Ajax, - _hic_ porrexit manum; ille autem imposuit prope astans: - agnovit autem _Ajax_ sortis signum conspicatus, gavisusque-est - animo. - 190 Hanc quidem ad pedem suum humi jecit, dixitque: - - O amici, sane sors _est_ mea; gaudeoque et ipse - ex-animo, quoniam puto _me_ superaturum Hectorem divinum. - Verum agite, dum ego bellica arma induo, - interim vos supplicate Jovi Saturnio regi, - 195 tacite vobiscum, ut ne Trojani audiant: - vel etiam palam, quandoquidem neminem timemus prorsus. - Non enim quisquam me vi volens nolentem summovebit, - nec-vero per-imperitiam _meam;_ quippe nec me rudem adeo - spero in Salamine natum-esse educatumque. - - 200 Sic dixit; illi autem supplicabant Jovi Saturnio regi; - sic autem aliquis dixit, intuens in cœlum latum: - - Jupiter pater, ab-Ida imperans, augustissime, maxime, - da victoriam Ajaci et præclaram gloriam ut-referat: - si vero et Hectorem diligis, et curam-geris ejus, - 205 æqualem ambobus vim et gloriam præbe. - - Sic dixerunt: Ajax autem armabatur splendido ære. - Sed postquam omnia circa corpus induerat arma, - concitus-ferebatur deinde, qualis ingens incedit Mars, - qui it in-bellum ad viros, quos Saturnius - 210 animum-exedentis contentionis vi commisit pugnaturos: - talis utique Ajax progressus-est ingens, murus Achivorum, - subridens terribili vultu; infra autem pedibus - incedebat, late gradiens, quassans longæ-umbræ hastam. - Hunc autem et Argivi valde lætabantur aspicientes: - 215 Trojanis autem tremor gravis subiit membra singulis, - Hectorique ipsi animus in præcordiis palpitabat: - sed nequaquam amplius poterat metu-refugere, nec regredi - retro virorum in turbam, quoniam provocarat ad-certamen. - Ajax autem prope accessit, ferens scutum instar turris, - 220 æreum, septem-boum-pellibus-opertum, quod ei Tychius laborarat - fabricans, - coriariorum longe optimus, in Hyla ædes habitans, - qui ei fecerat scutum varium, septem boum-pellibus-opertum, - taurorum præpinguium, sed octavum superduxerat æs. - Hoc ante pectus ferens Telamonius Ajax - 225 stetit valde Hectorem prope, minitansque allocutus-est: - - Hector, nunc sane manifesto scies cum-solo solus, - quales etiam Danais principes intersint, - etiam præter Achillem viros-perrumpentem, animo-leonis. - Sed ille quidem in navibus recurvis pontum-transeuntibus - 230 jacet iram-fovens in-Agamemnonem, pastorem virorum: - nos autem sumus tales, qui tibi obviam-ire-possimus, - etiam multi: sed ordire pugnam et certamen. - - Hunc autem vicissim allocutus-est magnus galeam-motans Hector: - Ajax, nobilissime, Telamonie, princeps virorum, - 235 ne me, tanquam puerum imbecillem, tenta, - vel mulierem, quæ nescit bella opera. - Atqui ego bene scio pugnasque cædesque-virorum; - scio ad dextram, scio ad sinistram motare scutum - aridum, quæ mihi est strenua-virtus bellandi: - 240 scio etiam irruere in pugnam equorum velocium, - scio in stataria _pugna_ sævo delectari Marte. - Sed enim non te volo ferire, talis quum-sis, - clanculum observans, sed aperte, si assequi-potuero. - - Dixit, et vibrans emisit longæ-umbræ[TR3] hastam, - 245 et percussit Ajacis ingens scutum, septem-boum-pellibus-munitum, - summam ad æs, quod ocatvum erat in illo: - sex autem per plicaturas penetravit dissecans cuspis indomita; - in septima vero pelle hæsit. Secundus vicissim - Ajax nobilissimus emisit longam hastam, - 250 et feriit Priamiden in clypeum undique æqualem. - Per clypeum quidem penetravit splendidum ingens hasta, - et per loricam affabre-factam infixa-est: - e-regione autem juxta ile discidit tunicam - hasta; ille vero inclinatus-est et evitavit fatum nigrum. - 255 Hique educentes longas hastas cominus simul ambo - in-se-inciderunt, leonibus similes cruda-vorantibus, - vel suibus apris, quorum robur non imbecille. - Priamides quidem postea medium scutum feriit hasta; - neque rupit æs; reflexa-est autem ei cuspis. - 260 Ajax vero clypeum pupugit insiliens; ac penitus - transivit hasta, percussitque illum irruentem, - cæsimque cervicem pervasit; ater autem subsiliit sanguis. - Verum ne sic quidem cessavit a-pugna galeam-motans Hector. - sed retrocedens lapidem prehendit manu robusta, - 265 jacentem in campo, nigrum, asperumque magnumque; - eo percussit Ajacis ingens scutum septem-boum-pellibus munitum, - medium ad-umbonem, circumsonuitque æs. - Secundus autem Ajax, multo majorem lapidem tollens, - misit contortum, connisusque-est vi immensa; - 270 et intus clypeum perfregit, percussum molari-veluti saxo, - læsitque ei cara genua; is autem supinus extensus-est, - scuto illisus; eum vero statim erexit Apollo. - Et jam ensibus cominus vulnerassent-se _invicem,_ - nisi præcones, Jovis nuntii atque etiam hominum, - 275 advenissent, alter Trojanorum, alter Achivorum, ære-loricatorum, - Talthybiusque et Idæus, prudentes ambo. - Medii autem inter-utrosque sceptra tenuerunt, dixitque sermonem - præco Idæus, prudentium consiliorum sciens: - - Ne-amplius, filii dilecti, bellate, neu pugnate; - 280 ambos enim vos diligit nubes-cogens Jupiter; - ambo autem _estis_ bellatores: quod quidem et scimus omnes. - Nox vero jam adest: bonum etiam nocti parere. - - Hunc autem respondens allocutus-est Telamonius Ajax: - Idæe, Hectorem hæc jubete loqui: - 285 ipse enim ad-pugnam provocavit quosque fortissimos: - incipiat; atque ego valde parebo, ut quidem ipse _paruerit._ - - Hunc autem vicissim allocutus-est magnus galeam-motans Hector: - Ajax, quandoquidem tibi dedit deus magnitudinemque vimque - et prudentiam, valde autem hasta Achivorum præstantissimus es: - 290 nunc quidem cessemus a-pugna et certamine - hodie; posthac rursum pugnabimus, donec deus - nos dirimat, detque alterutri victoriam. - Nox vero jam est: bonum etiam nocti parere: - ut tuque lætos-facias omnes ad naves Achivos, - 295 tuosque maxime amicos et socios, qui tibi sunt: - atque ego per urbem magnam Priami regis - Trojanos lætos-faciam et Trojanas longa-pepla-trahentes, - quæ pro-me supplicantes divinam intrabunt concionem. - Dona autem, age, mutuo inclyta demus ambo, - 300 ut aliquis sic dicat Achivorumque Trojanorumque: - Et pugnarunt de contentione animos-exedenti,[TR4] - et iterum in amicitia discessere conciliati. - - Sic igitur locutus dedit ensem argenteis-clavis-distinctum, - cum vaginaque, _ei_ ferens, et scite-facto balteo; - 305 Ajax vero cingulum dedit puniceo-colore splendidum. - Hi autem digressi, alter quidem ad populum Achivorum - ibat, alter vero ad Trojanorum turbam vadebat. Hi autem gavisi- - sunt, - ut viderunt vivumque et incolumem advenientem, - Ajaxis quum-effugisset fortitudinem et manus invictas, - 310 et duxerunt ad urbem, desperantes salvum esse. - Ajacem vero ex-altera-parte bene-ocreati Achivi - ad Agamemnonem divinum duxerunt, lætum victoria. - - Hi autem quum jam in tentoriis Atridæ essent, - horum-causa bovem sacrificavit rex virorum Agamemno, - 315 marem, quinquennem, præpotenti Saturnio. - Hunc excoriarunt et præpararunt, et eum dissecuerunt totum, - et in-frusta-parva-conciderunt scite, transfixeruntque - verubus,[TR5] - et assarunt prudenter, extraxeruntque _igni_ omnia. - Atque ubi cessarant ab-opere, apparantque convivium, - 320 epulati-sunt, nec quicquam animus indiguit epuli æqui: - tergo autem Ajacem perpetuo honoravit - heros Atrides, late-dominans Agamemno. - Ac postquam potus et cibi desiderium exemerant, - his senex omnium-primus texere cœpit consilium, - 325 Nestor, cujus et antea optimum apparuerat consilium; - qui ipsis bene-cupiens concionatus-est et dixit: - - Atridaque et ceteri principes omnium-Achivorum, - multi quidem mortui-sunt capite-comantes Achivi, - quorum nunc sanguinem atrum pulcre-fluentem circa Scamandrum - 330 diffudit acer Mars, animæque ad-Orcum descenderunt. - Itaque te oportet pugnam quidem cum-aurora intermittere - Achivorum, - nos vero congregati in-curribus-advehemus huc cadavera - bobus et mulis, ac comburemus ea - paullum a navibus, ut ossa filiis quisque - 335 domum ferat, quando revertamur in-patriam terram; - tumulum autem circa pyram unum struamus, educta _terra,_ - communem, e-campo; juxtaque te ipsum ædificemus statim - turres altas propugnaculum naviumque et _nostrum_ ipsorum; - in ipsis autem portas faciamus bene coagmentatas, - 340 ut per ipsas equestris via sit: - exterius vero profundam fodiamus prope fossam, - quæ equos et populum prohibeat circumducta, - ne-quando ingravescat bellum Trojanorum superborum. - - Ita dixit; illi autem omnes approbarunt, reges. - 345 Trojanorum item concio facta est Ilii in arce summa, - trepida, turbulenta, ad Priami fores. - His autem Antenor prudens incepit concionari: - - Audite me, Trojani et Dardani, et socii, - ut dicam quæ me animus in pectoribus jubet. - 350 Eia agite, Argivam Helenam et opes cum ipsa - reddamus Atridis abducendas: nunc autem fœdera fida - violantes pugnamus, quare nihil utile nobis. - [autumo effectum-iri, ubi non fecerimus ita.] - - Ille quidem sic locutus consedit. Iis autem surrexit - 355 divinus Alexander, Helenæ maritus pulcræ comis; - qui ad-ipsum, respondens, verba alata locutus-est: - - Antenor, tu quidem non-jam mihi grata hæc dicis; - nosti et aliam sententiam meliorem hac excogitare: - sin autem revera hanc serio dicis, - 360 utique jam tibi inde dii mentem ademerunt ipsi. - Atque ego Trojanos inter equûm-domitores dicam sententiam; - aperte autem profiteor, conjugem quidem non reddam; - opes vero quascunque abduxi ex Argo nostram domum, - omnes volo dare, atque etiam de-meo alias adjungere. - - 365 Ille quidem sic locutus consedit. Inter-eos autem surrexit - Dardanides Priamus, diis consiliarius par; - qui ipsis bene-cupiens concionatus-est et dixit: - - Audite me, Trojani et Dardani, et socii, - ut dicam quæ me animus in pectoribus jubet. - 370 Nunc quidem cœnam sumite per urbem, sicut antea, - et excubiarum mementote, et vigilate quisque: - mane autem Idæus eat cavas ad naves, - nuntiatum Atridis, Agamemnoni et Menelao, - sententiam Alexandri, cujus causa contentio exorta-est: - 375 et vero hunc dicat prudentem sermonem, si forte velint - cessare a-bello horrisono, donec cadavera - combusserimus; postea iterum pugnabimus, donec deus - nos dirimat, detque alterutris victoriam. - - Sic dixit: illi autem ei maxime auscultarunt, et paruerunt: - 380 [cœnam inde sumserunt per exercitum in ordinibus;] - mane autem Idæus ivit cavas ad naves. - Illos vero invenit in concione, Danaos, ministros Martis, - navis ad puppim Agamemnonis; atque hic inter-eos, - stans in mediis, locutus-est, vocalis præco: - - 385 Atridaque et ceteri principes omnium-Achivorum, - jussit Priamusque et ceteri Trojani illustres, - dicere, si quidem vobis gratum et jucundum erit, - sententiam Alexandri, cujus causa contentio exorta-est; - opes quidem quascunque Alexander cavis in navibus - 390 adduxit Trojam (utinam ante periisset!), - omnes vult dare, et etiam de-suo alias adjungere: - ingenuam autem uxorem Menelai gloriosi - negat _se_ redditurum: profecto tamen Trojani hortantur: - et vero hunc jusserunt dicere sermonem, si forte velitis - 395 cessare a-bello horrisono, donec mortuos - cremaverimus; postea iterum pugnabimus, donec deus - nos dirimat, detque alterutris victoriam. - - Sic dixit: illi autem omnes obmutuerunt silentio. - Tandem vero inter-_eos_-locutus-est pugna strenuus Diomedes: - - 400 Ne quis nunc opes Alexandri accipiat, - neque Helenam: manifestum autem etiam _ei,_ qui plane infans est, - quod jam Trojanis interitus termini imminent. - - Sic dixit; illi autem omnes acclamabant, filii Achivorum, - sermonem admirati Diomedis equûm-domitoris. - 405 Atque tum porro Idæum allocutus-est rex Agamemno: - - Idæe, utique sententiam Achivorum ipse audis, - quemadmodum tibi respondeant: mihi autem itidem-placet sic; - sed de mortuis concremandis neutiquam recuso: - non enim ulla restrictio de-cadaveribus mortuis - 410 fit, postquam occubuerint, _quin_ igni _dato_ placentur ocyus: - de-fœderibus vero Jupiter sciat, altitonans maritus Junonis. - - Sic locutus, sceptrum sustulit omnibus diis; - retro vero Idæus ivit ad Ilium sacrum. - Sedebant autem in concione Trojani et Dardani, - 415 omnes congregati, exspectantes, quando rediret - Idæus. Ille autem venit et nuntium exposuit, - stans in mediis. Hi vero accingebantur perquam celeriter, - ad-utrumque, et ad-cadavera advehenda, alii vero ad ligna. - Argivi autem ex-altera-parte bonis-transtris-instructis a navibus - 420 properabant, et ad-cadavera advehenda, alii vero ad ligna. - - Sol quidem dein recens percutiebat _radiis_ arva, - ex tranquille-fluente profundo Oceano - cœlum ascendens; illi vero occurrebant sibi-invicem. - Tunc dignoscere difficile erat virum quemque _in mortuis:_ - 425 sed aqua abluentes tabum sanguinolentum, - lacrimas calidas fundentes, curribus imposuerunt. - Non-tamen sinebat flere Priamus magnus; illi autem silentio - cadavera rogo cumulatim-imponebant, mœrentes corde: - in igne vero quum-cremassent, redierunt ad Ilium sacrum. - 430 Hoc eodem-modo ex-altera-parte bene-ocreati Achivi - cadavera rogo cumulatim-imponebant, mœrentes corde; - in igne vero quum-cremassent, redierunt cavas ad naves. - - Quum nondum _esset_ aurora, sed adhuc sublustris nox, - tum circa pyram lecta surrexit manus Achivorum, - 435 tumulumque circa eam unum fecerunt, egesta _terra,_ - omnibus-communem, e campo, juxtaque ipsum murum exstruxerunt, - turresque altas, propugnaculum naviumque et ipsorum: - in iis autem portas fecerunt bene coagmentatas, - ut per illas equestris via esset; - 440 exterius autem profundam prope illum fossam foderunt, - latam, magnam; inque _ea_ vallos defixerunt. - Sic quidem laborabant capite-comantes Achivi. - - Ceterum dii, apud Jovem sedentes fulguratorem, - admirabundi-spectabant magnum opus Achivorum ære-loricatorum: - 445 iis vero loqui orsus-est Neptunus, concussor-terræ: - - Jupiter pater, num quis est mortalium in immensa terra, - qui adhuc immortalium mentem et consilium celebrabit? - non vides quod rursum capite-comantes Achivi - murum struxerint pro navibus, circùmque fossam - 450 duxerint, nec diis dederint inclytas hecatombas? - hujus certe gloria erit, in-quantum _terræ_ diffunditur dies; - illius vero obliviscentur, _exstructi_ quando ego et Phœbus - Apollo - heroi Laomedonti ædificavimus-urbem laborantes. - - Hunc autem graviter indignatus allocutus-est nubes-cogens - Jupiter: - 455 dii-boni, terræ-concussor late-potens, quale _hoc_ dixisti? - alius aliquis deorum hanc reformidasset cogitationem, - qui te multo imbecillior _esset_ manibusque animoque; - tua autem certe gloria _tibi_ erit, in-quantum diffunditur dies. - Age vero, quum retro capite-comantes Achivi - 460 abierint cum navibus dilectam in patriam terram, - murum deturbatum hunc quidem in mare totum demergito; - postea autem litus magnum arenis obtegito, - ut adeo ingens murus evanescat Achivorum. - - Sic illi quidem talia inter se colloquebantur. - 465 Occidit vero sol, absolutumque-erat opus Achivorum: - bovesque-mactabant per tentoria, et cœnam sumebant. - Naves autem e Lemno appulerant, vinum vehentes, - multæ, quas miserat Iasonides Eunëus, - quem peperit Hypsipyle sub Jasone, pastore virorum. - 470 Seorsum autem Atridis, Agamemnoni et Menelao, - dederat Iasonides ferendum vinum, mille mensuras. - Inde igitur vinum-emebant capite-comantes Achivi, - alii qudem ære, alii autem splendido ferro, - alii autem pellibus, alii vero ipsis bobus, - 475 alii denique mancipiis: apponebant autem convivium lætum. - Per-totam-noctem deinde capite-comantes Achivi - epulabantur, Troes vero _et ipsi_ per urbem, et socii. - Pernox vero ipsis mala meditabatur providus Jupiter, - terribiliter tonans: illosque pallidus timor cepit: - 480 vinum autem ex poculis in-terram fundebant, nec quisquam ausus- - est - ante bibere, quam libasset præpotenti Saturnio. - Decubuerunt deinde, et somni donum ceperunt. - - - [TR1] "fortissimun" -> "fortissimum" - [TR2] "quisunt" -> "qui sunt" - [TR3] "longuæ umbræ" -> "longæ umbræ" - [TR4] "animos-exedenti." -> "animos-exedenti," - [TR5] "transfixeruntqueverubus" -> "transfixeruntque verubus". - - - - - Iliadis VIII.—Truncata pugna. - -ARGUMENT: THE SECOND BATTLE, AND THE DISTRESS OF THE GREEKS. - -Jupiter assembles a council of the deities, and threatens them with the -pains of Tartarus if they assist either side: Minerva only obtains of -him that she may direct the Greeks by her counsels. The armies join -battle: Jupiter on Mount Ida weighs in his balances the fates of both, -and affrights the Greeks with his thunders and lightnings. Nestor alone -continues in the field in great danger: Diomed relieves him; whose -exploits, and those of Hector, are excellently described. Juno -endeavours to animate Neptune to the assistance of the Greeks, but in -vain. The acts of Teucer, who is at length wounded by Hector, and -carried off. Juno and Minerva prepare to aid the Grecians, but are -restrained by Iris, sent from Jupiter. The night puts an end to the -battle. Hector continues in the field, (the Greeks being driven to -their fortifications before the ships,) and gives orders to keep the -watch all night in the camp, to prevent the enemy from re-embarking and -escaping by flight. They kindle fires through all the fields, and pass -the night under arms. - -The time of seven and twenty days is employed from the opening of the -poem to the end of this book. The scene here (except of the celestial -machines) lies in the field towards the seashore. - -TEXT: - - 1 Aurora croceo-peplo-induta spargebatur totam per terram; - Jupiter autem deorum concionem habuit gaudens-fulmine, - summo _in_ vertice multa-cacumina-habentis Olympi. - Ipse vero illis concionabatur, diique omnes subauscultabant: - - 5 Audite me, omnesque dii, omnesque deæ, - ut dicam quæ me animus in pectoribus jubet. - Ne qua igitur femina dea hoc, neu quis mas - tentet rescindere meum verbum: sed simul omnes - assentimini, ut celerrime perficiam hæc opera. - 10 Quemcunque vero ego seorsum deorum volentem intellexero - profectum, ut-vel Trojanis auxilium-ferat, vel Danais, - sauciatus indecore redibit in-Olympum: - aut ipsum correptum projiciam in Tartarum tenebrosum, - procul valde, ubi profundissimum sub terra est barathrum, - 15 ubi ferreæque portæ et æreum limen, - tantum infra Orcum, quantum cœlum est a terra: - cognoscet deinde, quanto sim deorum potentissimus omnium. - Verum age, periculum-facite, dii, ut sciatis omnes: - catenam auream de cœlo suspendite-et - 20 omnes prehendentes-ex-ea-pendete dii, omnesque deæ: - at non traxeritis de cœlo in-terram - Jovem, summum ducem, ne si quidem valde multum laboraveritis. - Verum quando jam et ego lubens voluero trahere, - cum-ipsa terra _vos_ traxerim, ipsoque mari; - 25 catenam quidem dein circa cacumen Olympi - alligarim: illa autem sublimia omnia fuerint (_pependerint_). - Tantum ego superque sum deos, superque sum homines. - - Sic dixit: hi autem omnes obmutuerunt silentio, - orationem admirati; valde enim minaciter concionatus-erat. - 30 Tandem vero locuta-est dea cæsiis-oculis Minerva: - - O pater noster, Saturnie, summe regnantum, - bene et nos scimus, quod tibi potentia nescia cedere: - attamen Danaos lugemus bellicosos, - qui jam malo fato expleto perierint. - 35 Verum enim-vero bello quidem abstinebimus, si tu jubes: - consilium vero Argivis suggeremus, quod proderit: - ut ne omnes pereant, irato te. - - Hanc autem subridens allocutus-est nubes-cogens Jupiter: - bono-es-animo, Tritonia, dilecta filia: neutiquam ira - 40 benevolæ _tibi_ loquor; volo autem tibi mitis esse. - - Sic fatus, sub curru alligavit æripedes equos, - celeriter-volantes, aureis jubis comantes: - aurum-autem ipse induit circa corpus: prehenditque scuticam - auream, scite-factam, suumque conscendit currum. - 45 Et scutica-_eos_-percussit, ut-currerent: illi vero non inviti - volabant - in-medio inter-terramque et cœlum stellatum. - Ad-Idam autem venit multis-fontibus-irriguam, matrem ferarum, - ad-Gargarum, ubi ei _sunt_ ager-sacer altareque odoratum: - ibi equos stitit pater hominumque deorumque, - 50 solutos de curru, caliginemque multam superfudit. - Ipse autem in verticibus sedit, gloria exsultans, - inspiciens Troumque urbem et naves Achivorum. - - Illi vero cibum sumserunt, capite-comantes Achivi, - raptim per tentoria, ex eoque armabantur, - 55 Trojani autem ex-altera-parte per urbem armabantur, - pauciores; promti-erant tamen etiam sic pugna contendere, - opera necessaria, proque liberis et pro uxoribus. - Omnes vero aperiebantur portæ, forasque ruebant copiæ, - peditesque equitesque: ingensque tumultus coortus-est. - - 60 Hi autem quum jam in locum unum congredientes venissent, - commiserunt scuta, commiserunt hastas et robur virorum - æreis-loricis-indutorum: ac clypei umbonibus-muniti - appropinquabant invicem, ingensque tumultus est-ortus. - Tum vero simul ejulatusque et jactantia erat virorum, - 65 perdentiumque et pereuntium; fluebatque sanguine terra. - - Quamdiu quidem mane erat, eet crescebat sacer dies, - tamdiu valde utrosque tela attingebant, cadebatque populus: - quum vero sol medium cœlum ascendisset, - tunc jam aureas pater tollebat lances; - 70 imposuitque duo fata longe-sternentis mortis, - Troumque equûm-domitorum et Achivorum ære-loricatorum: - sustinuitque medias prehensas: inclinata-est autem fatalis dies - Achivorum. - [Achivorum quidem fata in terra alma - desidebant; Troum vero, ad cœlum latum sublata-sunt.] - 75 Ipse autem ex Ida magnum tonabat, ardensque - misit fulgur in exercitum Achivorum: illi autem conspicati - obstupuerunt, et omnes pallidus timor cepit. - Tum nec Idomeneus ausus-est manere, nec Agamemno, - nec duo Ajaces manserunt, ministri Martis: - 80 Nestor autem solus mansit Gerenius, custos Achivorum, - minime volens, sed equus debilitatus-erat; quem percusserat - sagitta - divinus Alexander, Helenæ vir pulcræ-comis, - summo in vertice, ubi quidem primi crines equorum - cranio innati-sunt: maxime vero letalis locus est. - 85 Dolore-correptus autem se-erexit, sagitta vero in cerebrum - pentrarat: - conturbabatque equos, volutans-se circa ferrum. - Dum senex equi funalis-lora abscindebat - gladio insurgens, interim Hectoris veloces equi - venerunt per turbam, audacem aurigam ferentes, - 90 Hectorem: atque tunc ibi senex animam perdidisset, - nisi[TR1] ilico animadvertisset pugna strenuus Diomedes: - horrendum autem clamavit, adhortans Ulyssem: - - Nobilissime Laertiade, sollertissime Ulysse, - quo fugis, tergo obverso, ignavi instar in turba? - 95 _cave_ ne-quis tibi fugienti tergo hastam infigat: - verum mane, ut a-sene propellamus ferocem virum. - - Sic dixit: non tamen auscultavit multum-sustinens divinus - Ulysses, - sed raptim-præteriit cavas ad naves Achivorum. - Tydides autem, solus licet esset, primis-pugnatoribus mixtus-est: - 100 stetique ante equos Nelidæ senis, - et ipsum compellans verbis alatis allocutus-est: - - O senex, profecto valde jam te juvenes premunt bellatores; - tua autem vis soluta-est, gravisque te senecta persequitur: - debilisque tibi _est_ famulus, segnesque tibi equi. - 105 Verum age, meos currus conscende, ut videas, - quales Trojani equi, periti per-campum - rapide valde huc et illuc insequi et fugere, - quos nuper ab Ænea cepi, artifices fugandi _hostes._ - Istos quidem _tuos_ famuli curent: hos vero nos - 110 Trojanos in equûm-domitores dirigamus, ut et Hector - sciat, an et mea hasta insanit in manibus. - - Sic dixit: nec non-obsecutus-est Gerenius eques Nestor. - Nestoreas quidem inde equas famuli curabant - fortes, Stheneleusque et Eurymedon fortitudinis-amans. - 115 Hi autem ambo Diomedis currum conscenderunt: - Nestor vero in manus sumsit habenas splendidas, - percussitque-scutica equos; celeriterque Hectorem prope fuerunt. - Hunc autem recta irruentem telo-petiit Tydei filius: - et ab-equo quidem aberravit; sed aurigam famulum, - 120 filium magnanimi Thebæi, Eniopeum, - equorum habenas tenentem, percussit in-pectus juxta mammam: - decidid autem e curru, retrocesseruntque ejus equi - veloces: ipsius autem ibi soluta-est animaque roburque. - Hectori vero gravis dolor operuit animum propter-aurigam: - 125 hunc quidem dein sivit, dolens licet de-sodale, - jacere: ipse autem aurigam quærebat audacem; nec amplius diu - equi indigebant rectore: statim enim invenit - Iphitiden Archeptolemum audacem, quem tunc equos - veloces conscendere-jussit, deditque ei habenas in manus. - - 130 Tunc interitus accidisset, et exitialia facinora edita-essent - et jam inclusi-fuissent _Trojani_ in Ilio, velut agni, - nisi cito animadvertisset pater hominumque deorumque. - Tonans autem graviter, emisit candens fulmen, - et ante equos Diomedis dejecit in-terram: - 135 terribilisque flamma exorta-est sulphuris ardentis; - atque equi territi consternabantur sub curru; - Nestori autem e manibus fugerunt habenæ splendidæ; - timuitque ille in animo, Diomedemque allocutus-est: - - Tydide, age vero rursus, in-fugam dirige solidis-ungulis equos. - 140 An non sentis, quod te a Jove non sequitur victoria? - nunc quidem enim huic Saturnius Jupiter gloriam præbet, - hodie; postea rursus etiam nobis, si voluerit, - dabit: homo autem nequaquam Jovis mentem impedierit, - ne valde quidem fortis; quoniam _ille_ longe potentior est. - - 145 Huic autem respondit deinde pugna strenuus Diomedes: - profecto hæc omnia, senex, e re dixisti; - sed hic gravis dolor _mihi_ cor et animum incessit: - Hector enim aliquando dicet, inter Trojanos concionans, - Tydides a me fugatus venit ad-naves. - 150 Sic aliquando gloriabitur; tunc mihi dehiscat lata terra! - - Huic autem respondit deinde Gerenius eques Nestor: - hei mihi, Tydei fili bellicosi, quale _hoc_ dixisti! - Etsi enim te Hector ignavum et imbellem dixerit, - attamen non credent Trojani et Dardanidæ, - 155 et Trojanorum uxores magnanimorum, clypeatorum, - quarum in pulvere dejecisti florentes-juventa maritos. - - Sic igitur locutus in-fugam vertit solidis-ungulis equos, - retro per turbam; in _eos_ autem Trojanique et Hector - _cum_ clamore ingenti tela tristia fundebant. - 160 Tum vero altum inclamavit magnus galeam-motans Hector. - - Tydide, valde quidem te honorabant Danai celeribus-equis - sedeque, carnibusque, et plenis poculis: - nunc vero te ignominia-afficient; mulieris utique similis es. - Abi-in-malam-rem, timida pupa; quia non, cedente me, - 165 turres nostras conscendes, nec mulieres - abduces in navibus: prius tibi dæmonem (_fatum_) dabo. - - Sic dixit; Tydides autem in-utramque-partem cogitavit, - equosque convertere et contra pugnare, _an non._ - Ter quidem cogitavit in mente et in animo: - 170 ter vero ab Idæis montibus intonuit providus Jupiter, - signum dans Trojanis, pugnæ alternantem victoriam _indicans._ - Hector autem Trojanos hortabatur, alte vociferans: - - Trojani et Lycii et Dardani cominus-pugnantes, - viri estote, amici, mementote autem strenuæ fortitudinis. - 175 Sentio vero, quod mihi lubens annuit Saturnius - victoriam et magnam gloriam, at Danais exitium: - stulti, qui quidem hos muros (_valli_) struxerunt, - infirmos, contemnendos, qui non robur meum arcebunt; - equi vero facile fossam transilient, quam-_illi_-foderunt. - 180 Verum quando jam naves ad cavas pervenero, - memoria aliqua tum ignis ardentis esto, - ut igne naves incendero, interfecero autem et ipsos. - [Argivos apud naves, attonitos a fumo.] - - Sic fatus, equos adhortatus est, dixitque: - 185 Xantheque et tu, Podarge, et Æthon, Lampeque divine, - nunc mihi alimentorum-præmia rependite, quæ permulta - Andromache, filia magnanimi Eetionis, - vobis prioribus, suave triticum, apposuit, - [vinumque immiscens bibendum, quando animus jubebat,] - 190 quam mihi, qui ei florentem _me_ maritum profiteor esse. - Verum insequimini et festinate, si forte capiamus - clypeum Nestoreum, cujus nunc fama ad-cœlum pervenit, - totum aureum esse, ansasque et ipsum: - atque ab humeris Diomedis equûm-domitoris, - 195 affabre-factum thoracem, quem Vulcanus laboravit fabricans. - Si hæc-duo ceperimus, speraverim Achivos - hac-ipsa-nocte naves conscensuros veloces. - - Sic dixit glorians. Indignata-est autem veneranda Juno, - commovitque-se in solio, tremefecit latum Olympum: - 200 et jam Neptunum, magnum deum, coram allocuta-est: - - Dii boni, Terræ-quassator late-potens, nonne tibi quidem - pereuntium Danaorum miserescit in præcordiis animus? - qui tamen tibi ad Helicenque et Ægas dona ferunt - multaque et elegantia: tu vero ipsis cupias victoriam. - 205 Siquidem enim velimus, quotquot Danais fautores _sumus,_ - Trojanos repellere, et coercere late-sonantem Jovem, - illic sane tunc tristaretur sedens solus in Ida. - - Hanc autem valde dolens allocutus-est rex Quassator-terræ: - Juno intrepida-dictis, qualem hunc sermonem dixisti! - 210 Non equidem velim cum Jove Saturnio pugnare - nos alios, quoniam longe potentior est. - - Sic hi quidem talia ad se-invicem loquebantur. - His autem (_Græcis_), quantum _spatii_ inde-a navibus muri fossa - seclusit, - repletum-est pariter equisque et viris scutatis, - 215 coactis-in-angustum; cogebat vero eos veloci par Marti - Hector Priamides, quando ei Jupiter gloriam dedit. - Et jam concremasset igne ardenti naves æquales, - nisi in mente posuisset Agamemnoni veneranda Juno - ipsi studiose-properanti ocyus incitare Achivos. - 220 Profectus-est autem ire ad tentoriaque et naves Achivorum, - purpureum magnum pallium tenens in manu robusta: - stetit vero in Ulyssis ingenti nave nigra, - quæ in medio erat, ut-exaudiretur-clamans in-utramque-partem, - [et ad Ajacis tentorium Telamonidæ, - 225 et ad Achillis, qui quidem ad-extrema naves æquales - subduxerant, virtute freti et robore manuum;] - clamavit autem penetrabili-voce, Danaos vociferans: - - _Proh_ pudor, Argivi, turpia probra, facie _tantum_ - admirabiles: - quo abierunt gloriationes, quum profitebamur-nos esse - fortissimos, - 230 quas, quando in Lemno _eratis,_ vana-jactantes proferebatis, - comedentes carnes multas boum prorsum-cornutorum, - bibentesque crateres coronatos vino, - Trojanorum pro centenisque ducenisque quemque - staturum in pugna? nunc autem ne uni-quidem pares sumus. - 235 [Hectori, qui mox naves incendet igne ardenti.] - Jupiter pater, an ullum jam præpotentium regum - tali clade afflixisti, et eum magna gloria privasti? - non vero _me_ unquam dico tuum perpulcrum altare - nave multis-transtris-instructa præteriisse, huc malo-fato- - veniens; - 240 sed in omnibus boum adipem et femora combussi, - cupiens Trojam bene-mœnitam exscindere. - At, Jupiter, hoc saltem mihi perfice votum; - _nos_ ipsos saltem permitte effugere et evadere, - neu sic a-Trojanis sine interimi Achivos. - - 245 Sic dixit: hujus autem _deorum_ pater misertus-est lacrimantis: - annuitque ei exercitum salvum fore, nec periturum. - Statim vero aquilam misit, certissimi-augurii inter volucres, - hinnulum tenentem unguibus, sobolem cervæ velocis; - juxta autem Jovis altare perpulcrum dejecit hinnulum, - 250 ubi Panomphæo (_omnis ominis auctori_) Jovi sacrificabant Achivi. - Hi autem ut viderunt, quod a Jove venisset avis, - vehementius in Trojanos irruebant, recordabanturque pugnæ. - - Tum nemo prior e-Danais, multi licet essent, - gloriatus-est, Tydiden ante, _se_ agitasse veloces equos, - 255 extraque fossam egisse, et contra pugnasse: - sed longe primus _ille_ Trojanorum interemit virum armatum, - Phradmoniden Agelaum: hic quidem in-fugam verterat equos; - ei autem converso, dorso hastam infixit, - humeros inter, perque pectora transegit: - 260 decidit autem de curru, sonitumque-dedere arma super ipso. - - Post hunc autem Atridæ, Agamemno et Menelaus; - postque hos, Ajaces, strenuam induti fortitudinem; - postque hos Idomeneus, et armiger Idomenei, - Meriones, par Marti homicidæ; - 265 postque hos Eurypylus, Evæmonis præclarus filius; - Teucer autem nonus venit, resilientes arcus tendens: - stetitque sub Ajacis scuto Telamonidæ. - Tum Ajax quidem submovebat scutum; atque ille heros - circumspiciens, posteaquam aliquem jaculatus in turba - 270 vulneraverat, is quidem ibi cadens animam amittebat, - sed hic (_Teucer_) retro cedens, puer tanquam sub matrem, - condebat-se - ad Ajacem: is vero eum scuto tegebat splendido. - - Tum quem primum Trojanorum interfecit Teucer eximius? - Orsilochum quidem primum, et Ormenum et Ophelesten, - 275 Dætoremque, Chromiumque, et parem-deo Lycophontem, - et Polyæmoniden Hamapaonem, et Melanippum, - [Omnes alium-super-alium dejecit-in terram almam.] - Eum autem conspicatus lætatus-est rex virorum Agamemno, - arcu a forti Trojanorum perdentem phalanges: - 280 stetit autem prope eum vadens, et ipsum allocutus-est: - - Teucer, carum caput, Telamonie, princeps virorum, - jaculare sic, si qua forte lux (_salus_) Danais fias, - patrique tuo Telamoni, qui te educavit, parvulus quum-esses, - et te, spurius licet sis, fovit sua in domo: - 285 hunc, etiamsi procul absit, in-gloriam evehe. - Tibi autem ego edico, sicut et perfectum erit: - si mihi dederit Jupiterque ægidem-tenens, et Minerva, - Ilii evertere bene-ædificatam urbem, - primo tibi post me præmium-honorarium in manu ponam, - 290 vel tripodem, vel duos equos cum-ipsis curribus, - vel mulierem, quæ tecum eumdem lectum conscendat. - - Hunc autem respondens allocutus-est Teucer eximius: - Atrida illustrissime, cur me properantem et ipsum - incitas? neque enim certe, quanta potestas in-_me_-est, - 295 cesso; sed ex quo Ilium versus repulimus ipsos, - ex eo jam sagittis exceptos viros interficio. - Octo jam emisi longis-hamis-instructas sagittas, - omnes autem in corpore fixæ-sunt Marte-concitatorum juvenum: - hunc vero nequeo percutere canem rabidum. - - 300 Dixit, et aliam sagittam a nervo misit - Hectorem contra, percutere autem ipsum cupiebat animus. - Et ab-eo quidem aberravit; sed eximium Gorgythionem, - filium fortem Priami, ad pectus percussit sagitta: - quem quidem ex-Æsyma ducta peperit mater, - 305 pulcra Castianira, corpore similis deabus. - Papaver autem sicuti in-alteram-partem caput inflexit, in horto, - fructu gravatum humoribusque vernis: - sic _ille_ in-alteram-partem inclinavit caput casside gravatum. - - Teucer vero aliam sagittam a nervo misit - 310 Hectorem contra, percutere autem ipsum cupiebat animus. - At ista etiam tunc aberravit: avertit enim _eam_ Apollo; - sed Archeptolemum, audacem Hectoris aurigam, - ruentem ad-pugnam, percussit in-pectore juxta mammam: - decidit autem de curru, retrocesseruntque ejus equi - 315 veloces: ipsius vero ibi soluta-est animaque roburque. - Hectori autem gravis dolor contexit mentem ob-aurigam: - hunc tamen inde reliquit, dolens licet de-sodali: - Cebrionen vero jussit fratrem, prope stantem, - equorum habenas capere: hic autem non inobsequens-fuit audito. - 320 Ipse vero de curru humi desiliit splendente, - horribiliter vociferans; et saxum prehendit manu: - ivitque recta in-Teucrum, ferireque ipsum animus jubebat. - Hic quidem pharetra exemerat amaram sagittam, - posueratque in nervo: eum vero galeam-motans Hector - 325 retro-ducentem _nervum,_ ad humerum, ubi jugulum dirimit - cervicemque pectusque, maxime autem letalis-locus est, - ea-parte contra se nitentem percussit lapide aspero: - rupit autem ei nervum, obtorpuitque manus ad carpum: - constititque in-genua lapsus, arcus vero ei excidit manu. - 330 Ajax autem non neglexit fratrem collapsum, - sed accurrens protexit, et ei scutum prætendit. - Hunc quidem postea subeuntes duo cari socii, - Mecisteus, Echii filius, et divinus Alastor, - naves ad cavas portarunt graviter gementem. - - 335 Rursus autem Trojanis Olympius robur excitavit; - illique recta ad-fossam profundam repulerunt Achivos. - Hector autem inter primos ibat, ferocia turgens. - Ut vero quum aliquis canis aprum silvestrem, vel leonem, - prehendat a-tergo, pedibus velocibus persequens, - 340 ad-coxasque clunesque, convertentemque se-observat: - sic Hector insequebatur capite-comantes Achivos, - semper occidens eum-qui postremus _erat:_ hi vero fugiebant. - At postquam perque vallos et fossam transierant - fugientes, multique domiti-erant Trojanorum sub manibus, - 345 hi quidem jam apud naves continebantur manentes, - invicemque hortantes, et omnibus diis - manus attollentes, alta-voce precabantur unusquisque. - Hector vero undique-circumagebat pulcris-jubis equos, - Gorgonis oculos habens et hominum-perniciei Martis. - - 350 Hos autem conspicata, miserta-est dea candidis-ulnis Juno, - statimque Minervam verbis alatis allocuta-est: - - Dii boni, ægidem-tenentis Jovis filia, nondum nos - pereuntes Danaos curabimus, in-extremo saltem? - qui jam malum fatum explentes perierint - 355 viri unius impetu: is vero furit non-amplius tolerabiliter, - Hector Priamides, et sane mala multa fecit. - - Hanc autem vicissim allocuta-est dea cæsiis-oculis Minerva: - utique hic quidem ferociam animamque perdidisset, - manibus sub Argivorum confectus in patria terra; - 360 sed pater meus animis furit non probis, - durus, semper iniquus, mearum virium impeditor: - nec quicquam horum recordatur, quod ei valde sæpe filium - _Herculem_ - fatigatum servavi ab Eurysthei laboribus. - Certe is quidem flebat ad cœlum: sed me Jupiter - 365 ei auxiliaturam de cœlo demisit. - Si enim ego hæc scivissem in mente prudenti; - quum eum ad Orcum validas-portas-habentem demisit, - ex Erebo ducturum canem horrendi Plutonis: - non _ille_ effugisset Stygis aquæ ardua fluenta. - 370 Nunc autem me quidem odit, Thetidis vero perfecit consilia, - quæ ei genua osculata-est, et prehendit manu mentum, - supplicans ut-honoraret Achillem urbium-eversorem. - Erit tamen, quando iterum dilectam _filiam_-cæsiis-oculis dicat. - Sed tu quidem nunc nobis juga solidis-ungulis equos, - 375 dum ego, ingressa Jovis domum ægidem-tenentis, - armis ad bellum instruar, ut videam, - an de-nobis Priami filius, galeam-motans Hector, - gavisurus-sit, quando-apparebimus per belli semitas. - Certe aliquis et Trojanorum saturabit canes et alites - 380 pinguedine et carnibus, stratus ad naves Achivorum. - - Sic dixit: nec non-obsecuta-est dea candidis-ulnis Juno. - Hæc quidem accedens auro-phaleratos instruebat equos, - Juno, veneranda dea, filia magni Saturni. - Sed Minerva, filia Jovis ægidem-tenentis, - 385 peplum laxatum-defluere-sivit pulcrum patris super pavimento, - varium, quem ipsa fecerat et elaborarat manibus; - atque loricam induta Jovis nubes-cogentis, - armis ad bellum armabatur lacrimosum. - Inque currus fulgidos pedibus conscendit, sumsitque hastam - 390 gravem, magnam, validam, qua domat ordines virorum - heroum, quibuscunque irascitur præpotenti-patre-nata. - Juno autem scutica velociter urgebat inde equos: - sponte-sua vero portæ crepuerunt cœli, quas tenebant Horæ, - quibus commissum-est magnum cœlum Olympusque, - 395 et ut-aperiant densam nubem, et ut-obdant. - Hac igitur _via_ per eas stimulo-parentes dirigebant equos. - - Jupiter autem pater ab-Ida ut vidit, iratus-est graviter: - Irimque excitavit, aureas-alas-habentem, nuntiaturam: - - Vade, i, Iri velox, retro verte _eas,_ neu sine adversus _me_ - 400 venire: non enim pulcre conferemur in-prælium. - Sic enim edico, quod et perfectum erit: - claudos-reddam iis sub curribus veloces equos; - ipsas vero de curru dejiciam, et currus confringam: - neque in decem vertentes annos - 405 vulnera persanabunt, quæ corripiendo-inflixerit _iis_ fulmen: - ut sciat Minerva, quando cum-suo patre pugnaverit. - Junoni autem non tantopere succenseo, neque irascor; - semper enim mihi solita-est infringere quicquid cogitarim. - - Sic dixit: festinavit autem Iris cursu-procellas-æquans, - nuntiatura; - 410 ivitque ex Idæis montibus ad magnum Olympum. - Primis autem in-portis multas-convalles-habentis Olympi - occurrens detinuit _eas,_ Jovisque ipsis dixit sermonem: - - Quo tenditis? cur vobis in præcordiis furit animus? - non sinit Saturnius auxilium-ferre Argivis. - 415 Sic enim minatus-est Saturni filius, si quidem perficiet: - claudos-redditurum se vobis sub curribus veloces equos, - _vos_ ipsas vero de curru dejecturum, et currus confracturum: - neque in decem vertentes annos - vulnera persanabitis, quæ corripiendo-inflixerit _vobis_ fulmen: - 420 ut scias, Minerva, quando cum-tuo patre pugnaveris. - Junoni autem non tantopere succenset, neque irascitur: - semper enim ei solita-est infringere quicquid cogitarit. - Sed tu teterrima, canis inverecunda, si revera - audebis, Jovem contra ingentem hastam attollere. - - 425 Hæc quidem sic locuta abiit, pedibus velox Iris; - ac Minervam Juno _his_ verbis allocuta-est: - - Dii boni, ægidem-tenentis Jovis filia, non-amplius ego - nobis permitto, Jovem contra, mortalium causa pugnare: - quorum alius quidem intereat, alius autem vivat, - 430 cuicunque contigerit: ille vero quæ sua-sunt cogitans in animo, - Trojanisque et Danais adjudicet, ut æquum _est._ - - Sic igitur fata retro vertit solidis-ungulis equos. - His vero Horæ solverunt pulcris-jubis equos: - et eos quidem alligarunt ad divina præsepia: - 435 currus autem inclinarunt ad parietes splendidos. - Ipsæ autem (_Juno et Minerva_) aureis in sellis-recubitoriis - consederunt, - mixtim cum-aliis diis, suo mœstæ corde. - - Jupiter autem pater ab-Ida pulcris-rotis currum et equos - ad-Olympum egit, deorumque pervenit ad-sedes. - 440 Huic autem et equos solvit inclytus quassator-terræ (_Neptunus_); - currus vero in suggestibus posuit, linteum super-_eos_ pandens. - Ipse autem aureum in thronum late-sonans Jupiter - consedit: eique sub pedibus magnus concutiebatur Olympus. - At solæ a Jove seorsum Minervaque et Juno - 445 sedebant, nec quicquam ipsum alloquebantur, nec interrogabant: - sed ille cognovit sua in mente, dixitque: - - Cur ita mœstæ-estis, Minervaque et Juno? - non diu quidem laborastis pugna in gloriosa - ut-perderetis Trojanos, in-quos odium vehemens cepistis. - 450 Omnino, quæ _sunt_ meæ vires et manus invictæ, - non me verterint quotquot dii sunt in Olympo. - Vobis autem prius tremor cepit splendidos artus, - quam pugnamque videretis, pugnæque graviora facinora. - Sic enim edico, quod et perfectum fuisset; - 455 non in vestris curribus, percussæ fulmine, - retro in Olympum venissetis, ubi immortalium sedes est. - - Sic dixit: illæ vero compressis-labris-gemebant, Minervaque et - Juno: - propinquæ quidem _sibi_ sedebant, malaque Trojanis meditabantur. - Ac Minerva tacita erat, nec quicquam dixit, - 460 irata Jovi patri, ira autem ipsam atrox tenebat: - Junoni vero non continuit pectus iram, sed _eum_ allocuta-est: - - Terribilis Saturnie, quale hoc verbum dixisti! - Bene et nos scimus, quod tibi potentia _est_ non imbecilla: - attamen Danaos lugemus bellicosos, - 465 qui jam malum fatum explentes perierint. - [At certe bello quidem abstinebimus, si tu jubes: - consilium vero Argivis suggeremus, quod proderit, - ut ne omnes pereant, irato te.] - - Hanc autem respondens allocutus-est nubes-cogens Jupiter: - 470 _crastino_ mane etiam magis præpotentem Saturnium - videbis, si volueris, magnis-oculis veneranda Juno, - perdentem Argivorum multum exercitum bellicosorum. - Non enim prius a-bello cessabit fortis Hector, - quam excitatus-fuerit ad naves velox-pedibus Pelides. - 475 [die illo, quando hi quidem ad puppes pugnaturi-sunt - angustia in gravissima, de Patroclo occiso.] - Sic enim fatale est: tui vero ego non habeo-rationem - iratæ, nec si ultimos fines adieris - terræ et maris, ubi Iapetusque Saturnusque - 480 sedentes, nec radiis supra-gradientis Solis - gaudent, nec ventis: profundus autem Tartarus circum _eos:_ - ne-_tunc_-quidem, si illuc perveneris errabunda, (non) tui ego - iratæ ratinem-habeo; quoniam non te impudentius aliud. - - Sic dixit: ei autem nihil respondit candidis-ulnis Juno. - 485 Occidit vero in Oceanum splendidum lumen solis, - trahens noctem nigram super almam terram. - Trojanis quidem invitis occidit lux: sed Achivis - grata, exoptatissima, supervenit nox tenebrosa. - - Trojanorum autem concionem habuit splendidus Hector, - 490 seorsum a-navibus _eos_ ducens fluvium ad vorticosum, - in puro, ubi a-cadaveribus _vacuus_ perlucebat locus. - Ex equis vero quum-descendissent in terram, sermonem audiebant, - quem Hector dicebat Jovi carus: in manu autem - hastam tenebat undecim-cubitorum; prænitebat vero hastæ - 495 cuspis ærea, _eam_que aureus ambibat annulus: - hac ille nixus verba ad-Trojanos fecit: - - Audite me, Trojani et Dardani et socii: - modo credidi, navibusque perditis et omnibus Achivis, - retro _me_ rediturum ad Ilium ventosam: - 500 sed prius caligo supervenit, quæ nunc servavit maxime - Argivos et naves in litore maris. - Verum nunc quidem obsequamur nocti nigræ, - cœnasque instruamus: atque pulcris-jubis equos - solvite de curribus, ipsisque apponite pabulum: - 505 ex urbe autem ducite boves et pingues oves - propere, vinumque suave advehite, - panemque e domibus; insuperque ligna multa colligite, - ut per-totam-noctem usque-ad auroram mane-genitam - accendamus ignes multos, splendorque ad cœlum perveniat: - 510 ne-forte etiam per ncotem capite-comantes Achivi - fugere aggrediantur super lata dorsa maris. - Ne saltem sine-labore naves ascendant quieti: - sed ut aliquis (_quisque_) eorum telum (_vulnus_) etiam domi - curet, - percussus vel sagitta, vel hasta acuta, - 515 navem propere-inscendens; ut quis horreat etiam alius - Trojanis equûm-domitoribus inferre lamentabile bellum. - Præcones autem per urbem Jovi cari jubento, - pueros pubescentes, canosque-temporibus senes - congregari circa urbem a-diis-ædificatis in turribus; - 520 teneræ autem feminæ in _suis_ ædibus quæque - ignem magnum accendant; custodiaque aliqua firma sit, - ne insidiæ ingrediantur urbem, copiis absentibus. - Sic esto, Trojani magnanimi, ut dico: - sermoque, qui quidem nunc utilissimus, dictus esto; - 525 alium mane Trojanos inter equûm-domitores dicam. - Vota-facio sperans Jovique ceterisque diis, - expulsurum _me_ hinc canes funestis-fatis-adductos. - [quos Fata adduxerunt nigris in navibus.] - Verum enim-vero per noctem custodiamus nos ipsos: - 530 mane autem sub-auroram cum armis, armati, - naves ad cavas excitemus acrem martem. - Videbo, si me Tydides fortis Diomedes - a navibus ad murum repellat, an ego illum - ære quum-occidero, spolia cruenta auferam. - 535 Cras suam virtutem perspectam-dabit, si meam hastam - sustinuerit irruentem: sed in primis, puto, - jacebit vulneratus, multique circa ipsum socii, - sole orto in crastinum. Utinam enim ego ita - sim immortalis et expers-senectutis _per_ dies omnes, - 540 honorerque, sicut honoratur Minerva et Apollo, - ut jam dies hæc malum feret Argivis. - - Sic Hector concionatus-est: Trojani autem acclamarunt. - Hique equos quidem solvebant sub jugo sudantes, - ligabantque loris apud currus suos unusquisque; - 545 ex urbe autem adducebant boves et pingues oves - propere: vinumque suave advehebant, - panemque ex domibus, et insuper ligna multa colligebant. - Fecerunt autem immortalibus perfectas hecatombas. - Nidorem vero e campo venti ferebant ad-cœlum usque - 550 dulcem: sed eum neutiquam dii beati acceperunt, - nec voluerunt: valde enim ipsis odio-fuit Ilium sacrum, - et Priamus et populus hastæ-fraxineæ-periti Priami. - - Ipsi vero, altum cogitantes, in belli semita - sedebant per-totam-noctem; ignesque eis ardebant multi. - 555 Sicut autem quando in cœlo stellæ lucidam circa lunam - apparent perdecoræ, quando utique est sine-vento æther, - [elucentque omnes speculæ, et cacumina summa, - et saltus, cœlitus autem aperitur immensus æther;] - omniaque[TR2] conspiciuntur astra; gaudet autem animo pastor: - 560 tot in-medio navium et Xanthi fluentorum, - Trojanis accendentibus, ignes apparebant Ilium ante. - Mille in campo ignes ardebant: ad singulos autem - sedebant quinquaginta _viri,_ ad-splendorem ignis ardentis. - Equi vero hordeum album comedentes et arincam, - 565 stantes apud currus, pulcro-sedentem-in-solio Auroram - exspectabant. - - - [TR1] "Nisi" -> "nisi" - [TR2] "Omniaque" -> "omniaque" - - - - - Iliadis IX.—Legatio ad Achillem. Preces. - -ARGUMENT: THE EMBASSY TO ACHILLES. - -Agamemnon, after the last day's defeat, proposes to the Greeks to quit -the siege, and return to their country. Diomed opposes this, and Nestor -seconds him, praising his wisdom and resolution. He orders the guard to -be strengthened, and a council summoned to deliberate what measures are -to be followed in this emergency. Agamemnon pursues this advice, and -Nestor further prevails upon him to send ambassadors to Achilles, in -order to move him to a reconciliation. Ulysses and Ajax are made choice -of, who are accompanied by old Phoenix. They make, each of them, very -moving and pressing speeches, but are rejected with roughness by -Achilles, who notwithstanding retains Phoenix in his tent. The -ambassadors return unsuccessfully to the camp, and the troops betake -themselves to sleep. - -This book, and the next following, take up the space of one night, -which is the twenty-seventh from the beginning of the poem. The scene -lies on the sea-shore, the station of the Grecian ships. - -TEXT: - - 1 Ita quidem Trojani custodias agebant; sed Achivos - divinitus-immissa tenebat Fuga, Metus frigidi socia: - luctu vero intolerabili sauciati-erant omnes fortissimi. - Sicut autem venti duo pontum commovent piscosum, - 5 Boreas et Zephyrus, qui e-Thracia spirant, - advenientes repentino: simulque et unda nigra - in-acervum-attollitur; multamque extra mare algam fundunt: - sic scindebatur animus in pectoribus Achivorum. - - Atrides autem, dolore magno sauciatus cor, - 10 Obibat, præcones acri-voce jubens - nominatim ad concionem vocare virum unumquemque, - neque clamare; ipse autem inter primos laborabat. - Sedebant inde in concione afflicti; atque Agamemno - surrexit lacrimas-fundens, ceu fons nigra-aqua (_profundus_), - 15 qui ab excelsissima petra nigram fundit aquam; - sic ille graviter suspirans verba Argivis fecit: - - O amici, Argivorum ductores et principes, - Jupiter me valde Saturnius malo irretivit gravi; - infestus, qui antea quidem mihi promisit et annuit, - 20 Ilio exciso bene munito _me_ rediturum; - nunc vero malam fraudem struxit, et me jubet - inglorium Argos redire, postquam multum perdidi populum. - Ita fere Jovi erit præpotenti placitum, - qui jam multarum urbium demolitus-est vertices, - 25 atque adhuc demolietur: hujus enim potentia est maxima. - Verum agite, ut ego dixero, obsequamur omnes; - fugiamus cum navibus dilectam in patriam terram: - non enim jam Trojam capiemus latas-vias-habentem. - - Sic dixit; illi vero omnes taciti facti-sunt silentio. - 30 Diu autem muti erant afflicti filii Achivorum: - tandem vero inter-_eos_-locutus-est pugna strenuus Diomedes: - - Atrida, tibi primum adversabor inconsulte-loquenti, - qua fas est, rex, in-concione: tu vero ne-quid irascaris. - Fortitudinem quidem mihi primum convellisti inter Danaos, - 35 dicens _me_ esse imbellem et sine-fortitudine: hæc autem omnia - sciunt Argivorum et juvenes et senes. - Tibi ver ex-duobus-alterum dedit Saturni filius versuti: - sceptro quidem tibi dedit honorari supra omnes; - fortitudinem autem non dedit, quæ potestas est maxima. - 40 Mirifice, itane plane credis filios Achivorum - imbellesque esse et sine-fortitudine, ut dicis? - Si tamen tibi ipsi animus properat ad redeundum, - abi: patet tibi via, navesque tibi prope mare - stant, quæ te secutæ-sunt a-Mycenis valde multæ. - 45 At alii manebunt capite-comantes Achivi, - donec Trojam everterimus. Sin vero et ipsi _volunt,_ - fugiant cum navibus dilectam in patriam terram: - nos vero, ego Sthenelusque, pugnabimus, donec finem - Ilii invenerimus: cum (_favente_) deo enim venimus. - - 50 Sic dixit: illi vero omnes acclamarunt, filii Achivorum; - orationem admirati Diomedis equûm-domitoris. - Inter-eos autem surgens locutus-est eques Nestor: - - Tydide, eximie quidem in pugna fortis es, - et consilio inter omnes æquales es optimus: - 55 nemo tibi hanc sententiam vituperarit, quotquot _sunt_ Achivi, - nec contra dixerit: sed non ad-finem pervenisti orationis. - Profectio etiam juvenis es, meusque vel filius esse-possis - minimus natu; tamen prudentia loqueris - Argivorum regibus, quoniam quod-decet dixisti. - 60 Verum age, ego, qui te seniorem me-prædico esse, - eloquar et omnia persequar; neque aliquis mihi - sermonem improbaverit, ne rex quidem Agamemno. - Sine-gente, sine-lege, sine-lare est ille, - qui bellum amat intestinum, horrendum. - 65 Verum enim-vero nunc quidem pareamus nocti nigræ, - cœnasque instruamus, custodes autem quique - excubanto ad fossam, quam-fodimus murum extra. - Juvenibus quidem hæc mando; ac deinde, - Atrida, tu quidem præcipe: tu enim supremus es. - 70 Præbe convivium senibus: decet te, non _est_ iniquum. - Plena _sunt_ tibi vino tentoria, quod naves Achivorum - quotidianæ ex-Thracia per latum pontum advehunt: - omnis tibi est ad-excipiendum-apparatus; multisque imperas.[TR1] - Multis autem congregatis, illi obsequaris, qui optimum - 75 consilium suaserit: valde enim opus _est_ omnibus Achivis - _consilio_ bono et prudenti, quoniam hostes prope naves - accendunt ignes multos: quisnam his lætetur? - nox autem hæc vel disperdet exercitum, vel servabit. - - Sic dixit: illi vero ei valde auscultarunt ac paruerunt. - 80 Et custodes cum armis propere-exierunt, - cum-copiis Nestoridesque Thrasymedes, pastor virorum, - et Ascalaphus et Ialmneus, filii Martis, - et Meriones, Aphareusque, Deipyrusque, - atque Creontis filius, Lycomedes divinus. - 85 Septem erant duces custodum; centeni vero cum-singulis - juvenes simul ordine-ibant, longas hastas manibus tenentes: - atque in-medio fossæ et muri sedebant profecti: - ibi ignem accenderunt, apposueruntque cœnam unusquisque. - - Atrides autem proceres frequentes duxit Achivorum - 90 in tentorium; ipsisque apposuit gratum-animo convivium. - Hi autem ad cibos paratos appositos manus extendebant. - Ac quum potus et cibi desiderium exemissent, - illis senex omnium-primus texere cœpit consilium, - Nestor, cujus et antea optimum videbatur consilium: - 95 qui ipsis bene-cupiens concionatus-est et dixit: - - Atrida augustissime, rex virorum Agamemno, - in te quidem finiam, a-te autem incipiam, quoniam multorum - populorum es rex, et tibi Jupiter in-manus-dedit - sceptrumque et jura, ut ipsis consulas. - 100 Ideo te oportet supra _omnes_ dicere sententiam, atque audire, - perficere etiam alius _consilium,_ quando aliquem animus jusserit - dicere in bonum: te autem penes-erit, quicquid præferatur. - Atque ego dicam, ut mihi videtur esse optimum. - Non enim aliquis sententiam alius meliorem hac excogitarit, - 105 qualem ego sentio, et olim et etiam nunc, - inde-ex eo, quando, Jovis-alumne, Briseidem puellam - irati Achillis abiisti a-tentorio auferens: - nequaquam secundum nostram quidem sententiam. Valde enim tibi ego - multis dissuadebam: tu vero tuo magno animo (_iræ_) - 110 cedens, virum fortissimum, quem vel immortales honorarunt, - contumelia-affecisti; ereptum enim habes præmium. Sed etiam nunc - deliberemus, quomodo ipsum placantes flectamus - donisque placidis, verbisque blandis. - - Hunc autem rursum allocutus-est rex virorum Agamemno: - 115 o senex, neutiquam in-falsum mea errata enumerasti. - Peccavi, neque ipse nego: pro multis autem - copiis est vir, quem Jupiter ex-animo dilexerit: - sicut nunc hunc honoravit, domuitque populum Achivorum. - Verum quoniam peccavi, animo pernicioso obsecutus, - 120 rursum volo _eum_ placare, dareque ingentia dona. - Vos autem inter omnes inclyta dona nominabo: - septem igni-non-admotos tripodes, decemque auri talenta, - splendidosque lebetes vigini, duodecimque equos - validos, in-cursu-victores, qui præmia pedibus (_cursu_) - reportarunt. - 125 Non sane pauper esset vir, cui tot contigerint, - neque inops valde-pretiosi auri, _possidens_ - quot mihi tulerunt præmia _hi_ solidis-ungulis equi. - Dabo et septem mulieres, præstantium operum scientes, - Lesbias: quas, quando Lesbum bene-habitatam cepit ipse, - 130 delegi, quæ pulcritudine vincebant genus mulierum. - Has quidem ei dabo; interque _eas_ erit, quam tunc abstuli - filiam Brisei, et magnum jusjurandum adjurabo, - nunquam ejus cubile _me_ ascendisse, nec _ei_ coiisse, - qua mos hominum est virorum et mulierum. - 135 Hæc quidem statim omnia aderunt; si vero porro - urbem magnam Priami dii dederint _nobis_ evertere, - navem abunde auro et ære congesto-impleat, - ingressus, quando dividemus prædam Achivi. - Trojanas autem mulieres viginti ipse deligat, - 140 quæ post Argivam Helenam pulcerrimæ sint. - Quodsi vero Argos pervenerimus Achaicum, uber agri; - _tum_ gener mihi sit; honoraboque ipsum pariter Oresti, - qui mihi carissimus nutritur rerum-copia in magna. - Tres autem mihi sunt filiæ in domo bene-constructa, - 145 Chrysothemis, et Laodice, et Iphianassa: - harum quam velit, dilectam sine-sponsalibus ducat - in domum Pelei: ego vero dotalia-dona addam - multa valde, quot adhuc nemo suæ addidit filiæ. - Septem porro ei dabo bene-habitatas urbes, - 150 Cardamylen, Enopenque, et Iren herbosam, - Pherasque divinas, et Antheam profundis-pratis, - pulcramque Æpeam, et Pedasum vitiferam. - Omnes autem prope mare _sunt,_ ultimæ ad-Pylum arenosam: - et viri inhabitant pecudibus-, bobus-abundantes, - 155 qui ipsum donis, dei instar, honorabunt, - et ejus sub sceptro pinguia solvent jura (_tributa_). - Hæc ei præstiterim, si-cessarit ab ira. - Exorari-se-sinat! Pluto est implacabilis et inexorabilis, - quare etiam hominibus _est_ deorum odiosissimus omnium: - 160 atque mihi cedat, quatenus major-imperio sum, - et quatenus natu majorem me-prædico esse. - - Huic autem respondit deinde Gerenius eques Nestor: - Atrida augustissime, rex virorum Agamemno, - dona quidem neutiquam spernenda das Achilli regi: - 165 sed agite, delectos excitemus, qui celerrime - eant ad tentorium Pelidæ Achillis. - Quin age, hos ego spectabo, ipsi autem pareant. - Phœnix quidem primum, Jovi dilectus, sit-dux: - ac deinceps _eat_ Ajaxque magnus, et divinus Ulysses: - 170 præconum autem Odiusque et Eurybates simul sequantur. - Ferte vero manibus aquam, linguisque-favere jubete, - ut Jovi Saturnio supplicemus, si forte misereatur. - - Sic dixit: his autem omnibus gratam sententiam dixit. - Ilico præcones quidem aquam in manus fuderunt, - 175 juvenes autem crateras coronaverunt vino: - distribueruntque inde omnibus, auspicati poculis. - Ac postquam libarant, biberantque, quantum voluit animus - properabant e tentorio Agamemnonis Atridæ. - Illis autem multa mandavit Gerenius eques Nestor, - 180 oculos-vertens in unumquemque, Ulyssem autem maxime, - _obsecrans_ eniti, ut flecterent eximium Peliden. - - Hi autem iverunt juxta litus multum-strepentis maris, - permulta vota-faciens terram-cingenti Neptuno, - facile ut-flecterent magnos animos Æacidæ. - 185 Myrmidonum vero ad tentoriaque et naves pervenerunt: - illumque invenerunt animum oblectantem cithara arguta, - pulcra, affabre-facta, superne autem argenteum jugum erat: - quam ceperat e spoliis, urbe Eetionis eversa: - hac is animam oblectabat, canebatque clara-gesta virorum. - 190 Patroclus autem ei solus e-regione sedebat silentio, - exspectans Æaciden, quando desineret canere. - Hi vero[TR2] progressi-sunt ulterius: præibat autem divinus - Ulysses: - steteruntque ante ipsum; attonitus autem exsiliit Achilles, - ipsa cum cithara, relicta sede, in-qua sederat[TR3] - 195 modoque eodem Patroclus, postquam vidit viros, surrexit. - Eos et dextra-prehendens compellavit pedibus velox Achilles: - - Salvete: sane amici viri venistis (certe aliqua magna - necessitas _adest_), - qui mihi, irato licet, Achivorum gratissimi estis. - - Sic fatus, ulterius duxit _eos_ divinus Achilles; - 200 sedereque-fecit in sellis-recubitoriis, stragulisque purpureis; - statim autem Patroclum allocutus-est, qui-prope erat. - - Majorem jam craterem, Menœtii fili, appone, - meraciusque misce, poculum autem para unicuique: - hi enim carissimi viri meo sunt-sub tecto. - - 205 Sic dixit: Patroclus autem dilecto obsecutus-est socio. - Atque ipse vas-carnarium magnum imposuit in ignis splendore, - inque _illo_ tergum posuit ovis et pinguis capræ, - in_jecit_que porci saginati tergum, florens pinguedine. - Ipsi autem tenebat _carnes_ Automedon, secabatque divinus - Achilles: - 210 et eas quidem scite dividebat, et verubus transfigebat: - ignem autem Menœtiades accendebat magnum, smilis-deo vir. - Ac postquam ignis deflagrarat et flamma elanguerat, - prunas stravit-et verua desuper extendit: - inspersitque _carnes_ sale sacro, fulcris elevans. - 215 Ac postquam assarat et in mensas-coquinarias fuderat, - Patroclus quidem panem acceptum distribuit in-mensa, - pulcris in canistris: sed carnes distribuit Achilles. - Ipse autem e-regione sedebat Ulyssis divini, - ad-parietem alterum: diis autem sacrificare jussit - 220 Patroclum, suum socium: is vero in ignem jecit primitias. - Hi autem in cibos paratus appositos manus extendebant. - Ac quum potus et cibi desiderium exemissent, - innuit Ajax Phœnici: animadvertit autem divinus Ulysses, - impletoque vino poculo, propinavit Achilli: - - 225 Salve, Achille! epularum quidem æquarum non indigentes _sumus,_ - tum in tentorio Agamemnonis Atridæ, - tum etiam hic nunc: adsunt enim animo-grata multa - ad-epulandum: at non _jam_ convivii amabilis opera sunt-curæ: - sed valde magnam cladem, Jovis-alumne, inspicientes - 230 timemus; in dubio autem _est_ servandæne, an perituræ-sint - naves bonis-transtris, nisi tu indueris fortitudinem. - Prope enim naves et murum castra posuerunt - Trojani superbi et e-longinquo-vocati socii, - accendentes ignes multos per exercitum: nec amplius aiunt - 235 _se_ prohibitum-iri, sed in naves nigras incasuros. - Jupiter autem ipsis Saturnius dextera signa ostendens - fulgurat: Hector vero valde fortitudine turgens, - furit terribiliter, fretus Jove, nec quicquam veretur - homines, nec deos: ingens enim ipsum rabies subiit. - 240 Precatur autem, citissime ut-appareat Aurora divina: - affirmat enim navium _se_ abscissurum summa rostra, - ipsasque incensurum pernicioso igni; atque Achivos - interfecturum ad ipsas, agitatos a fumo. - Hæc graviter timeo in mente, ne ei minas - 245 exsequantur dii; nobisque jam fatale sit - perire in Troja, longe ab-Argo equos-pascente. - Verum surge, si cogitas, quamvis sero, filios Achivorum - attritos defendere a Trojanorum impetu. - Ipsi tibi postea dolor erit, neque ullus modus - 250 acceptæ _jam_ cladis est medelam inveniendi: sed longe ante - considera, quomodo Danais arceas funestam diem. - O bone, profecto tibi pater præcipiebat Peleus - die illo, quum te e Phthia Agamemnoni misit: - Fili mi, fortitudinem quidem Minervaque et Juno - 255 dabunt, si voluerint; tu vero ingentes animos - contine in pectoribus; humanitas enim melior: - desine autem a-contentione mala-operante, ut te magis - honorent Argivorum et juvenes et senes. - Sic præcipiebat senex; tu vero oblivisceris. At etiam nunc - 260 cessa, mitteque iram tristem: tibi vero Agamemno - digna dona dat, si-desieris ab-ira. - Age vero, tu quidem me audi, egoque tibi recensebo, - quot tibi in tentoriis promiserit dona Agamemno: - septem igni-non-admotos tripodes, decemque auri talenta, - 265 splendidosque lebetes viginti, duodecimque equos - validos, in-cursu-victores, qui præmia pedibus reportarunt. - Non sane pauper esset vir, cui tot contigerint, - neque inops valde-pretiosi auri, _possidens_ - quot Agamemnonis equi præmia pedibus reportarunt. - 270 Dabit et septem mulieres præstantium operum scientes, - Lesbias; quas, quando Lesbum bene-habitatam cepisti ipse, - delegit, quæ tam pulcritudine vincebant genus mulierum. - Has quidem tibi dabit, interque _eas_ erit, quam tunc abstulit - filiam Brisei: et magnum jusjurandum adjurabit, - 275 nunquam ejus cubile _se_ ascendisse, nec _ei_ coiisse, - qua mos est, rex, et virorum et mulierum. - Hæc quidem statim omnia aderunt; si vero porro - urbem magnam Priami dii dederint _nobis_ evertere, - navem abunde auro et ære congesto-impleas, - 280 ingressus, quando dividemus prædam Achivi. - Trojanas autem mulieres viginti ipse deligas, - quæ post Argivam Helenam pulcerrimæ fuerint. - Quodsi vero Argos pervenerimus Achaicum, uber agri, - _tum_ gener ei sis: honorabitque te pariter Oresti, - 285 qui ei carissimus nutritur rerum-copia in magna. - Tres autem ei sunt filiæ in domo bene-constructa, - Chrysothemis, et Laodice, et Iphianassa: - harum quam velis, dilectam sine-sponsalibus ducas - in domum Pelei: ille autem dotalia-dona addet - 290 multa valde, quot adhuc nemo suæ addidit filiæ. - Septem vero tibi dabit bene-habitatas urbes, - Cardamylen, Enopenque, et Iram herbosam, - Pherasque divinas et Antheam profundis-pratis - pulcramque Æpeam, et Pedasum vitiferam. - 295 Omnes autem prope mare _sunt,_ ultimæ ad-Pylam arenosam: - in _iis_ autem viri habitant pecudibus-, bovibus-abundantes, - qui te donis, dei instar, honorabunt, - et tibi sub sceptro pinguia solvent jura (_tributa_). - Hæc tibi præstabit, si-desieris ab-ira. - 300 Si vero tibi Atrides quidem invisus-est ex-animo magis, - ipse et ejus dona: at tu ceteros tamen universos-Achivos - attritos miserere in exercitu, qui te, dei instar, - honorabunt: certe enim apud-ipsos valde magnam gloriam tuleris. - Nunc enim Hectorem interfeceris, qui valde tibi prope venerit, - 305 rabiem habens perniciosam: quippe neminem putat parem - sibi esse Danaorum, quos huc naves vexerunt. - - Hunc autem respondens allocutus-est pedibus velox Achilles: - Nobilissime Laertiade, sollertia-pollens Ulysses, - oportet sane hanc sententiam aperte eloqui, - 310 quemadmodum vere sentioque, et ut perfectum erit, - ut ne mihi obstrepatis assidentes aliunde alius. - Inimicus enim mihi ille æque-atque Inferni portæ, - qui aliud quidem occultat in animo, aliud vero dicit. - Sed ego dicam, ut mihi videtur esse optimum: - 315 nec mihi Atriden Agamemnonem persuasurum puto, - neque alios Danaos; quippe haud ulla gratia fuit - pugnandi hostibus cum viris assidue semper. - Æqua pars _datur_ cessanti, ac si acriter aliquis pugnet: - inque eodem honore _est_ tum ignavus, tum etiam fortis: - 320 occumbit æque et iners vir, et qui multum laboravit. - Nec quidquam mihi præ-_aliis_-fuit, quando pertuleram mala animo, - semper meam animam objectans pugnæ. - Sicut autem avis implumibus pullis affert - escam, quando ceperit; male autem ei est ipsi: - 325 sic et ego multas quidem insomnes noctes duxi, - dies autem cruentos exegi pugnans, - cur-viris prælians, uxorum gratia vestrarum. - Duodecim vero cum navibus urbes vastavi hominum, - pedester vero undecim aio _me vastasse_ per Troicum-agrum - glebosum: - 330 his ex omnibus opes multas et pretiosas - abstuli, et omnia ferens Agamemnoni dabam - Atridæ; is vero remanens apud naves veloces, - accipiens, pauca dividebat, pleraque autem tenebat _ipse._ - Alia vero optimatibus dabat munera, et regibus: - 335 istis quidem _ea_ firma manent; a-me vero solo Achivorum - abstulit, habetque uxorem _meam_ animo-gratam; cui concumbens - oblectetur. Cur autem oportet bellum cum-Trojanis - Argivos? cur vero exercitum adduxit huc congregatum - Atrides? an non Helenæ causa pulcræ-comis? - 340 an soli diligunt uxores _suas_ articulate-loquentium hominum - Atridæ? quum, quisquis vir bonus et prudens, - suam ipsius amet et curet: ut et ego hanc - ex animo amabam, captiva quamvis esset. - Nunc autem, postquam e manibus præmium eripuit et me fraudavit, - 345 ne me tentet, probe gnarum; nec mihi persuadebit. - Verum, Ulysse, tecum et aliis cum-regibus - cogitet a-navibus ut-propellat hostilem ignem. - Sane quidem jam permulta fecit sine me, - ac jam murum ædificavit, et duxit fossam prope ipsum - 350 latam, magnam, inque _ea_ vallos defixit; - sed ne sic quidem potest vim Hectoris homicidæ - sustinere. Dum vero ego inter Achivos pugnabam, - non voluit pugnam procul-a mœnibus ciere Hector, - sed quantum ad Scæasque portas et fagum, progrediebatur: - 355 ibi olim _me_ solum mansit, vix autem meum effugit impetum.[TR4] - Nunc vero, quoniam nolo pugnare cum-Hectore divino, - cras, sacris Jovi factis et omnibus diis, - oneratas bene naves postquam in mare deduxero, - videbis, si volueris, et si tibi hæc curæ-fuerint, - 360 bene mane Hellespontum super piscosum vehentes - naves meas, inque _ipsis_ viros remigandi cupidos: - ac si prosperam-navigationem dederit inclytus Terræ-concussor, - die fere tertio in-Phthiam glebosam pervenero. - Sunt autem mihi permulta, quæ reliqui, huc malo-fato-veniens: - 365 aliud vero hinc aurum et æs rubrum, - et feminas pulcre-cinctas, canumque ferrum - abducam, quæ sortitus-sum: præmium autem mihi que dedit, - ipse _mihi_ insultans abstulit rex Agamemno - Atrides: (ei omnia referto, ut mando, - 370 palam: ut ei alii indignentur Achivi, - si quem forte, Danaorum adhuc sperat _se_ fraudaturum, - semper impudentia indutus;) nec mihi quidem - ausit, proterve-audax licet sit, faciem intueri; - nec omnino cum-eo consilia communicabo, nec factum _ullum:_ - 375 nam jam me decepit et offendit, nec adhuc rursus - fallet verbis: satis autem ei _sit:_ verum quietus - pereat: nam ei mentem exemit providus Jupiter. - Invisa autem mihi ejus dona, æstimoque eum nihili. - Nec si mihi deciesque et vicies tanta daret, - 380 quanta ei nunc sunt, et si alicunde alia accederent: - nec quanta Orchomenum adveniunt, nec quanta Thebas - Ægyptias, ubi plurimæ in domibus opes jacent; - quæ centum portas habent, duceni autem per unamquamque - viri egrediuntur cum equis et curribus: - 385 nec si mihi tanta daret, quanta _sunt_ arenaque pulvisque, - ne sic quidem jam animum meum flexerit Agamemno, - antequam totam mihi luerit acerbam contumeliam. - Filiam autem non ducam Agamemnonis Atridæ: - ne si quidem aurea cum-Venere pulcritudine certaret, - 390 operibusque Minervæ cæsiæ-oculis par-esset, - ne sic quidem eam ducam; ipse vero Achivorum alium eligat, - qui ei conveniat, et qui major-imperio sit. - Si enim jam me servarint dii, et domum venero, - Peleus mihi deinceps uxorem desponsabit ipse. - 395 Multæ Achivæ sunt per Hellademque Phthiamque, - filiæ principum, qui urbes tuentur: - harum quam voluero, dilectam faciam uxorem. - Illic autem mihi plurimum appetit animus virilis, - ducta legitima uxore, apta conjuge, - 400 possessionibus frui, quas senex conquisivit Peleus: - non enim mihi vitæ æquiparandum, ne quantas quidem opes aiunt - Ilium possedisse, bene-habitatam urbem, - antehac in pace, priusquam advenissent filii Achivorum: - nec quantas lapideum limen jaculatoris intus continet - 405 Phœbi Apollinis, Pytho in saxosa. - Prædando-parabiles enim _sunt_ bovesque et pingues oves, - parabiles etiam tripodesque et equorum flava capita: - hominis vero anima ut-redeat, nec retrahi potest, - neque prendi, postquam _semel_ transierit septum dentium. - 410 Mater enim me dicit dea, Thetis argenteis-pedibus, - duplicia fata ferre mortis ad-finem. - Si hic manens Trojanorum urbem circa-pugnavero, - periit quidem mihi reditus, sed gloria immortalis erit: - sin autem domum reversus-fuero, dilectam in patriam terram, - 415 periit mihi gloria bona, diuturnum vero mihi ævum - erit, nec me cito finis mortis deprehenderit. - Quin etiam ceteris ego suaserim - domum navigare: quia jam-non invenietis finem - Ilii excelsæ: valde enim ipsam late-sonans Jupiter - 420 manu sua protegit, confiduntque viri. - Sed vos quidem profecti principibus Achivorum - nuntium renuntiate: hoc enim munus est senum (_consiliatorum_): - ut aliud excogitent in mentibus consilium melius, - quod ipsis navesque servet et populum Achivorum - 425 navibus in cavis: quoniam non ipsis hoc expeditum _est,_ - quod nunc excogitarunt, me iram-fovente. - Phœnix autem hic apud nos manens cubet: - ut me in navibus dilectam in patriam sequatur - cras, si voluerit; vi autem neutiquam eum abducam. - - 430 Sic dixit: illi autem omnes obmutuerunt silentio - sermonem admirati: admodum enim vehementer recusarat. - Tandem vero locutus-est senex equûm-agitator Phœnix, - lacrimas effundens; valde enim timebat navibus Achivorum: - - Si quidem jam reditum in animo, illustris Achille, - 435 versaris, neque omnino defendere a-navibus velocibus - ignem vis edacem, quoniam ira incidit _tuo_ animo: - quomodo tandem a te, care fili, hic relinquar - solus? Tecum autem me misit senex equûm-agitator Peleus - die illo, quando te e Phthia Agamemnoni misit - 440 puerum, nondum peritum æqui (_omnibus æque gravis_) belli, - nec concionum, ubi etiam viri præclari fiunt. - Propterea me misit, ut-docerem _te_ ista omnia, - verborumque orator ut-esses, actorque operum. - Quare deinceps a te, dilecte fili, nolim - 445 relinqui, ne si quidem mihi promitteret deus ipse, - senectute abrasa, facturum _me_ juvenem pubescentem: - qualis _eram_ quum primum reliqui Hellada pulcras-mulieres- - habentem, - fugiens jurgia patris Amyntoris Ormenidæ, - qui mihi de pellice irascebatur pulcra-comis, - 450 quam ipse diligebat, sed ignominia-afficiebat uxorem, - matrem meam: hæc autem semper me supplex-orabat _prehensis_ - genibus, - pellici prius-miscerer, ut odio-haberet senem. - Huic parui, et feci: pater autem meus statim sentiens, - multa imprecatus-est, horrendasque invocabat Furias, - 455 ne-unquam genibus suis imponeretur dilectus filius, - ex me genitus; dii autem ratas-fecerunt imprecationes, - Jupiterque infernus, et veneranda Proserpina. - Hunc ego moliebar occidere acuto ferro, - sed aliquid immortalium fregit iram, qui in animo - 460 populi _mihi_ posuit famam et convicia multa hominum, - ut ne patris-occisor inter Achivos appellarer. - Tunc mihi non-amplius omnino sustinuit in præcordiis animus, - patre irato, in ædibus versari. - Certe quidem multum amici et cognati, circum _me_ qui erant, - 465 ibi orantes retinebant _me_ in ædibus: - multasque pingues oves et pedes-trahentes _cornibus_-camuris - boves - jugulabant; multi autem sues florentes pinguedine - assandi extendebantur per flammam Vulcani: - multumque ex doliis vinum bibebatur senis. - 470 Per-novem autem me circa ipsum noctes dormiebant: - hi quidem per-vices custodias habebant; nec unquam exstinguebatur - ignis, alter quidem in porticu bene-monitæ aulæ, - alter autem in vestibulo, ante thalami fores. - Sed quando tandem decima mihi advenit nox tenebrosa, - 475 tunc ego thalami fores sollerter junctas - frangens exivi, et transilii septum aulæ - facile, latens custodesque viros, famulasque mulieres. - Fugiebam deinde procul, per Hellada spatiosam: - in-Phthiamque perveni glebosam, matrem ovium, - 480 ad Peleum regem: is autem me lubens suscepit, - et me dilexit, ut pater suum filium dilexerit - unicum, in-senecta-natum, amplis in possessionibus; - et me divitem fecit, multumque mihi dedit populum: - incolebam autem extremam-oram Phthiæ, Dolopibus imperans. - 485 Et te tantum feci (_usque huc educavi_), diis par Achille, - ex animo diligens: qui non volebas cum alio - nec ad convivium ire, nec in ædibus _tuis_ cibum-sumere; - ante quam te meis ego genibus impositum - obsonioque satiassem ante-secato, et vino _tibi_ admoto: - 490 sæpe mihi rigasti ad pectora vestem - vino, ex-ore-ejectans in infantia molesta. - Sic in te permulta passus-sum, et multa laboravi, - hæc cogitans, quod mihi nequaquam dii prolem (_votum prolis_) - perficiebant - ex me _ipso:_ sed te filium, diis par Achille, - 495 adoptabam, ut a-me aliquando indignam perniciem propulsares. - Verum, Achille, doma animum magnum: nec te oportet - immisericors pectus habere: flecti-vero-solent et dii ipsi, - quorum-tamen et major virtus _est_ honorque potentiaque. - Atque hos quidem sacrificiis, et votis placidis, - 500 libamineque, nidoreque, flectunt homines - supplicantes, quando quis transgressus-fuerit et peccarit. - Etenim Preces sunt Jovis filiæ magni, - claudæque, rugosæque, strabæque oculis: - quæ etiam a-tergo Noxam curant sequi. - 505 Noxa vero robustaque est, et pedibus-integris; ideo omnes - longe præcurrit, antevertitque omnem per terram, - lædens homines: hæ vero medentur postmodo. - Qui quidem reverebitur filias Jovis propius accedentes, - hunc valde juvant, et exaudiunt precantem: - 510 qui vero renuerit, et obstinate recusaverit, - precantur tum quidem hæ Jovem Saturnium adeuntes, - eum ut-Noxa simul sequatur, quo læsus pœnas-luat. - Sed, Achille, da et tu Jovis filias sequi - honorem, qui aliorum utique flectit mentes fortium. - 515 Si enim non dona ferret, aliaque in-futurum _non_ nominaret - Atrides, sed semper pertinaciter iratus-esset, - non equidem te ira abjecta hortarer - Argivis auxiliari, indigentibus quantumvis: - nunc vero simul et in-præsenti multa dat, aliqua in-posterum - pollicetur, - 520 virosque supplicatum _ad te_ misit præstantissimos, - electos per populum Achaicum, quique tibi ipsi - amicissimi Argivorum: horum ne tu orationem asperneris, - neu pedes (_iter frustres_): prius vero haud reprehendum, _te_ - ira-exarsisse. - Sic et priscorum audivimus laudes virorum - 525 heroum, quando aliquem vehemens ira occupasset: - donisque-placabiles erant, exorabilesque verbis. - Memini hoc factum ego vetus, neutiquam recens, - quale fuerit; inter vos autem narrabo omnes amicos. - Curetesque pugnabant et Ætoli fortiter-prœlium-sustinentes - 530 circa urbem Calydona, et se-mutuo interficiebant: - Ætoli quidem defendentes Calydona amœnam; - Curetes autem, _hanc_ vastare ardentes bello. - Etenim his malum aureo-solio-sedens Diana excitavit, - irata, quod sibi non sacra-post-fruges-collectas in-fœcundo agro - 535 Œneus fecisset: ceteri vero dii epulati-erant hecatombas; - soli tamen non fecerat Jovis filiæ magni, - sivi oblitus-erat, sive non advertit: errabat autem multum animo. - Illa vero irata, Jovis genus, Sagittis-gaudens, - immisit silvestrem aprum, candidis-dentibus, - 540 qui damna multa patravit frequentans Œnei agrum: - multas vero ille alias-super-alias humi prostravit arbores altas - cum-ipsis radicibus, et ipsis floribus pomorum. - Hunc autem filius Œnei occidit Meleager, - multis ex urbibus venatoribus viris congregatis, - 545 et canibus; non enim domitus-fuisset paucis hominibus; - tantus erat, multosque _adeo_ rogum ascendere-fecit tristem. - Illa vero ipsi (_Diana Meleagro_) excitavit magnum tumultum et - bellum, - pro suis capite et pelle hirsuta, - Curetesque inter et Ætolos magnanimos. - 550 Quamdiu igitur Meleager Marti-carus pugnabat, - tamdiu Curetibus male erat: nec poterant - extra murum manere, multi quamvis essent. - At quando jam Meleagrum subiit ira, quæ et aliorum - turgidam-reddit in pectoribus mentem, firmiter licet sapientium: - 555 nempe ille, matri suæ Althææ iratus corde, - jacebat apud legitimam uxorem, pulcram Cleopatram, - filiam Marpessæ pulcris-talis, Evenines, - Idæque, qui fortissimus terrestrium fuit virorum, - eorum-qui tunc-erant; (utique contra deum sumserat arcum - 560 Phœbum Apollinem , pulcris-talis-præditæ gratia nymphæ: - hanc autem tunc in ædibus pater et veneranda mater - Alcyonen vocabant cognomine, quoniam ipsius - mater, Alcyonis luctuosæ fatum habens, - flebat, quando ipsam sagittans rapuit Phœbus Apollo.) - 565 huic is (_Meleager_) accubabat, iram cruciantem coquens, - propter diras matris iratus, quæ quidem diis - multum dolens supplicabat, fraternæ cædis _causa:_ - multum autem et terram almam manibus verberabat, - invocans Plutonem et venerabilem Proserpinam, - 570 in-genua considens, rigabantur autem lacrimis sinus, - filio ut-darent mortem; hanc vero in-tenebris-vagans Furia - exaudivit ex-Erebo, implacabile cor habens: - horum vero confestim circa portas tumultus et strepitus ortus- - est, - turribus ictis; illum autem supplices-orabant senes - 575 Ætolorum, mittebantque deorum sacerdotes lectissimos, - ut-exiret et propulsaret _hostes,_ polliciti magnum donum: - ubi pinguissimus _erat_ ager Calydonis amœnæ, - ibi eum jusserunt locum perpulcrum eligere, - quinquaginta-jugerum: dimidium quidem, vitiferi-soli; - 580 dimidium autem, non-consiti arabilis agri, sibi-separare. - Multum autem eum implorabat senex equûm-agitator Œneus, - limine conscenso altum-tectum-habentis thalami, - quatiens conglutinatos asseres, suppliciter-orans filium: - multumque eum sorores et veneranda mater - 585 orabant; ille vero magis recusabat: multum etiam socii, - qui ei optimi et amicissimi erant omnium: - sed ne sic quidem ejus animum in pectoribus flectebant, - antequam _ipse_ thalamus frequenter percuteretur; illi autem - turres - conscendebant, Curetes, et incendebant magnam urbem. - 590 Ac tum demum Meleagrum pulcre-cincta uxor - orabat lugens, et ei recensuit omnia - mala, quæcunque hominibus fiunt, quorum urbs capta sit: - viros quidem occidunt, urbem autem ignis destruit, - liberosque alii abducunt, et profunde-succinctas mulieres.[TR5] - 595 Hujus autem _tum_ motus-est animus audientis sæva facta: - profectusque-est ire, corporeque arma induit splendentia. - Sic ille quidem ab-Ætolis propulsavit malam diem, - cedens suo animo: ei autem non-deinceps dona persolverunt - multaque et pulcra: malum tamen depulit etiam sic. - 600 Atqui tu ne mihi ista cogites in-animo, neu te dæmon - istuc vertat, amice: pejus autem esset, - navibus incensis _demum te_ ferre-auxilium: sed _nunc_ pro donis - veni: æque enim te ac-deum honorabunt Achivi. - Si vero sine donis pugnam viros-perdentem inieris, - 605 non-tum æque honoratus eris, bellum quamvis propulsaveris. - - Hunc autem respondens allocutus-est pedibus velox Achilles: - Phœnix, pater senex, Jovis-alumne, minime mihi hoc - opus honore; puto enim _me_ honoratum-fore Jovis voluntate, - qui _honor_ me habebit apud naves recurvas, dum spiritus - 610 in pectoribus maneat et mihi mea genua moveantur. - Aliud autem tibi dicam, tu vero in animo reconde tuo; - ne mihi turba animum, flens et mœrens, - Atridæ heroi gratificans: neutiquam te oportet - istum amare, ut ne mihi odio-fias _te_ amanti; - 615 decet te mecum eum angere, qui me angat: - æqualiter mecum regna, et dimidium sortire honoris. - Isti autem renuntiabunt: tu vero hic cubato remanens - lecto in molli: simul autem cum-aurora illucescente - consultabimus, an redeamus ad nostra, an maneamus. - - 620 Dixit, et Patroclo (hic) superciliis annuit tacite, - Phœnici ut-sterneret densum lectum, ut citissime - e tentorio de-reditu cogitarent. Inter hos autem Ajax - par-deo Telamonius verba fecit: - - Nobilissime Laertiade, sollertia-pollens Ulysses, - 625 abeamus: non enim mihi videtur sermonis _nostri_ exitus - hac quidem via perfectum-iri; renuntiare autem citissime - oportet responsum Danais, etiamsi non lætum sit, - qui fere nunc sedent exspectantes. Sed Achilles - trucem in pectoribus reposuit superbum animum: - 630 durus _est,_ nec rationem-habet amicitiæ sodalium, - illius, qua eum apud naves honorabamus supra ceteros: - immisericors! Atque aliquis (_multi_) etiam pro-fratre occisoris - pretium, vel pro-suo filio accepit occiso; - et is quidem (_occisor_) in civitate manet ibi, multis - persolutis; - 635 alterius autem sedatur cor et animus elatus, - pretio accepto: tibi vero implacabilemque durumque - animum in pectoribus dii posuerunt, gratia puellæ - unius. Nunc tamen tibi septem præbemus eximie præstantissimas, - aliaque multa præter has: tu vero propitium indue animum, - 640 reverere ac _tuam_ domum: sub-eodem-tecto tecum sumus - e cœtu Danaorum, studemusque tibi supra alios - carissimique esse et amicissimi _omnium,_ quotquot _sunt_ Achivi. - - Hunc autem respondens allocutus-est pedibus velox Achilles: - Ajax nobilissime, Telamonie, princeps virorum, - 645 omnia fere mihi ex animo visus-es dixisse; - sed mihi tumet cor ira, quoties illorum - recordor, ut me inhonorum inter Argivos fecit - Atrides, tanquam aliquem contemtibilem inquilinum. - Sed vos abite, et nuntium renuntiate: - 650 non enim ante de-pugna cogitabo sanguinolenta, - quam filius Priami bellicos, Hector divinus, - Myrmidonum at tentoriaque et naves venerit, - interficiens Argivos, incendatque igne naves. - Circa vero meum tentorium et navem nigram - 655 Hectorem, quantumvis ardentem, a-pugna destiturum puto. - - Sic dixit: illi vero unusquisque, accepto poculo duplici, - libatione-facta, ad naves redierunt: præibat autem Ulysses. - Patroclus vero sociis et ancillis imperavit, - Phœnici sternere densum lectum quam celerrime. - 660 Hæ autem obedientes straverunt lectu, ut imperavit, - pellesque-ovillas, stragulamque, linique subtilem florem. - Ibi senex cubuit, et auroram divinam exspectabat. - Atque Achilles dormiit in-recessu tentorii bene-compacti: - huic autem accubuit mulier, quam e-Lesbo duxerat, - 665 Phorbantis filia, Diomede pulcris-genis. - Patroclus autem ex-altera-parte cubuit: juxtaque ipsum - Iphis pulcre-cincta, quam ei dederat divinus Achilles, - Scyron quum-cepisset altam, Enyei urbem. - - Illi vero postquam in tentoria Atridæ venerant, - 670 eos quidem aureis poculis filii Achivorum - excipiebant aliunde alius assurgentes, interrogabantque; - primus autem interrogavit rex virorum Agamemno: - - Dic age mihi, o laudatissime Ulysses, ingens gloria Achivorum: - utrumne vult a-navibus propulsare hostilem ignem, - 675 an recusavit, iraque adhuc tenet superbum animum? - - Hunc autem allocutus-est multa-sustinens divinus Ulysses: - Atrida augustissime, rex virorum Agamemno, - ille quidem non vult restinguere iram, sed adhuc magis - impletur animo: te autem aspernatur et tua dona. - 680 Ipsum te consultare inter Argivos jubet, - quomodo navesque serves et exercitum Achivorum: - ipse vero minatus-est, cum aurora illucescente - naves bonis-transtris in-mare _se_ deducturum utrinque-recurvas; - atque etiam ceteris dixit _se_ suadere, - 685 domum ut-navigent: quia jam-non, _inquit,_ invenietis finem - Ilii excelsæ: valde enim ipsam late-sonans Jupiter - manu sua protegit, confiduntque viri. - Sic dixit; adsunt etiam hi, eadem dicturi, qui me secuti-sunt, - Ajax et præcones duo, prudentes ambo. - 690 Phœnix vero illic senex cubavit: sic enim _ille_ jussit, - ut se in navibus dilectam in patriam sequatur - cras, si voluerit: vi autem neutiquam eum abducet. - - Sic dixit: illi autem omnes obmutuerunt silentio. - [sermonem admirati: admodum enim graviter dixerat.] - 695 Diu autem muti erant afflicti filii Achivorum: - tandem vero locutus-est pugna strenuus Diomedes: - - Atrida augustissime, rex virorum Agamemno, - utinam non orasses eximium Peliden, - infinita dona dans (_promittens_): is vero insolens est etiam - alias; - 700 nunc autem eum multo magis in-insolentiam conjecisti. - Verum illum quidem missum-faciamus, sive abeat, - sive maneat: tunc vero rursum pugnabit, quando ipsum - animus in pectoribus jusserit, et deus _eum_ incitaverit. - Sed agite, sicut ego dixero, obsequamur omnes: - 705 nunc quitem cubitum-ite, refecti vestro corde - cibo et vino: hoc enim robur est et vis. - At postquam illuxerit pulcra roseis-digitis Aurora, - ocyus ante naves siste copiasque-pedestres et equos, - adhortans; et vero ipse inter primos pugna. - - 710 Sic dixit: illi autem omnes assensi-sunt reges, - orationem admirati Diomedis equûm-domitoris. - Et tunc libatione-facta iverunt ad _suum_ tentorium unusquisque: - ibi autem cubuerunt, et somni donum ceperunt. - - - [TR1] "imperas" -> "imperas." - [TR2] "Hivero" -> "Hi vero". - [TR3] "sedera" -> "sederat" - [TR4] "impetum" -> "impetum." - [TR5] "mulieres" -> "mulieres." - - - - - Iliadis X.—Dolonia. - -ARGUMENT: THE NIGHT-ADVENTURE OF DIOMED AND ULYSSES. - -Upon the refusal of Achilles to return to the army, the distress of -Agamemnon is described in the most lively manner. He takes no rest that -night, but passes through the camp, awaking the leaders, and contriving -all possible methods for the public safety. Menelaus, Nestor, Ulysses, -and Diomed are employed in raising the rest of the captains. They call -a council of war, and determine to send scouts into the enemies' camp, -to learn their posture, and discover their intentions. Diomed -undertakes this hazardous enterprise, and makes choice of Ulysses for -his companion. In their passage they surprise Dolon, whom Hector had -sent on a like design to the camp of the Grecians. From him they are -informed of the situation of the Trojan and auxiliary forces, and -particularly of Rhesus, and the Thracians who were lately arrived. They -pass on with success; kill Rhesus, with several of his officers, and -seize the famous horses of that prince, with which they return in -triumph to the camp. - -The same night continues; the scene lies in the two camps. - -TEXT: - - 1 Ceteri quidem ad naves principes omnium-Achivorum - dormiebant per-totam-noctem, molli domiti somno: - at non Atriden Agamemnonem, pastorem populorum, - somnus tenebat dulcis, multa animo volventem. - 5 Ut vero quum fulgurat maritus Junonis pulcræ-comis, - parans vel multum imbrem immensum, vel grandinem, - vel nives, quando nix velut-polline-conspergit arva, - vel alicubi belli magnum os amari: - sic crebro in pectoribus suspirabat Agamemno, - 10 imo ex corde: tremebant autem ei præcordia intus. - Nempe quoties in campum Trojanum prospiceret, - mirabatur ignes multos, qui ardebant pro Ilio, - tibiarum fistularum sonum tumultumque hominum: - verum quoties in navesque videret et exercitum Achivorum, - 15 multos ex capite radicitus vellebat capillos - supremo Jovi (_mala sua exprobrans_); valde autem gemebat - generosum cor. - Hæc vero ei in animo optima visa-est sententia, - Nestorem primum Neleium adire virorum, - si quod cum eo consilium probum struere-posset, - 20 quod mala-depulsurum ab-omnibus Danais esset. - Erectus autem induit circa pectora tunicam, - pedibusque sub nitidis ligavit pulcros calceos, - et deinde autem fuscam circumdedit-sibi pellem leonis, - fulvi, magni, talarem: sumsitque hastam. - - 25 Eodem ipso-modo Menelaum tenebat tremor; nec enim illi - somnus in palpebris insidebat, _metuenti_ ne-quid paterentur - Argivi, qui quidem sua gratia latum per mare - venerant ad Trojam, bellum audax molientes. - Pelle-pardi quidem primum tergum latum texit - 30 varia, tum galeam capiti sublatam - imposuit æream, hastamque cepit manu robusta. - Profectus-est autem ire excitatum suum fratrem, qui summum - cunctos - in-Argivos imperium-habebat, deique instar honorabatur a-populo. - Hunc autem invenit circum humeros ponentem arma pulcra, - 35 navis ad puppim: ei autem gratus fuit veniens. - Hunc prior allocutus-est pugna strenuus Menelaus:[TR1] - - Quid ita, care-frater, arma-induis? an aliquem sociorum - hortari-vis, Trojanos exploraturum? at pervehementer - timeo, ne nullus tibi promittat hoc opus, - 40 viros infestos ut-speculetur solus accedens - noctem per almam: aliquis admodum audax-animo fuerit. - - Hunc autem respondens allocutus-est rex Agamemno: - opus _est_ consilio mihi et tibi, Jovis-alumne o Menelae, - prudenti, quod eximat-periculo et servet - 45 Argivos et naves, quandoquidem Jovis mutatus-est animus. - Hectoreis quidem magis animum adjecit sacris: - nondum enim vidi, nec audivi qui-diceret, - virum unum tanta ardua in _uno_ die molitum-esse, - quanta Hector fecit, Jovi carus, in-filios Achivorum, - 50 sic (_sine divino auxilio_), nec deæ filius dilectus, nec dei. - Opera vero fecit, quæ puto curæ-fore Argivis - diu et in-longum _tempus:_ tanta enim mala struxit Achivis. - Sed i nunc, Ajacem et Idomeneum voca, - cito currens ad naves: ego vero ad Nestorem divinum - 55 vadam, et hortabor ut-surgat: si velit - ire ad custodum sacram cohortem, et consilium-dare. - Illi enim potissimum obsequentur: ejus enim filius - præest custodibus, et Idomenei armiger, - Meriones: his enim _hoc_ commisimus maxime. - - 60 Huic autem respondit deinde pugna strenuus Menelaus: - quomodo igitur mihi verbis mandas et jubes? - ibine maneam cum illis, præstolans donec veneris; - an curram ad te iterum, quando probe illis mandavero? - - Hunc autem rursus allocutus-est rex virorum Agamemno: - 65 ibi mane, ne-forte aberremus alter-ab-altero, - euntes: multæ enim per exercitum sunt viæ. - Clama autem, quaqua iveris, et vigilare jube, - a-patre ex stirpe _sua_ compellans virum quemque, - omnes honorifice-nominans; neu superbias animo; - 70 sed _nos_ etiam ipsi laboremus: sic fere nobis - Jupiter nascentibus immisit ærumnam gravem. - - Sic fatus, dimisit fratrem, quum-diligenter mandasset. - Atque ipse profectus-est ire ad Nestorem, pastorem virorum: - hunc autem invenit ad tentorium et navem nigram, - 75 lecto in molli: juxtaque _eum_ arma varia jacebant, - scutum, et duæ hastæ, splendidaque galea: - prope autem balteus jacebat totus-variegatus, quo senex - cingebatur, quando ad pugnam viros-perdentem armaretur, - populum ducens: quoniam nondum cedebat senectuti tristi. - 80 Erectus autem in cubitum, capiteque levato, - Atriden allocutus-est, et interrogabat _hoc_ sermone: - - Quisnam _es qui_ ita inter naves per exercitum vadis solus, - noctem per tenebrosam, quando dormiunt mortales ceteri? - [an aliquem custodum quærens, an aliquem sodalium?] - 85 Loquere, neu tacitus ad me accede: quid vero tibi opus? - - Huic autem respondit deinde rex virorum Agamemno: - o Nestore Nelide, ingens gloria Achivorum, - agnosces Atriden Agamemnonem, quem supra omnes - Jupiter conjecit in-labores perpetuo, quoad spiritus - 90 in pectoribus maneat, et mihi cara genua moveantur. - Erro ita, quoniam non mihi in oculis dulcis somnus - insidet, sed curæ-est bellum et calamitates Achivorum. - Vehementer enim de-Danais timeo, nec mihi cor - firmum, sed mente-sum-attonita: cor autem mihi extra - 95 pectora exsilit, tremuntque subtus splendida membra. - Sed si quid agere-cogitas, quandoquidem nec te somnus capit, - age ad custodes descendamus, ut videamus, - ne illi, labore defessi, atque etiam somno _domiti,_ - obdormiant, at excubiarum prorsus obliti sint. - 100 Infesti autem viri prope sedent, nec scimus - an-forte etiam per noctem in-animo-habeant pugnare. - - Huic autem respondit deinde Gerenius eques Nestor: - Atrida augustissime, rex virorum Agamemno, - non certe Hectori omnia cogitata providus Jupiter - 105 perficiet, quanta fere sperat: sed ipsum credo - curis laboraturum etiam pluribus, si forte Achilles - ab ira gravi converterit suum cor. - Te vero maxime sequar ego: insuper etiam excitemus alios, - et Tydiden hasta-inclytum, et Ulyssem, - 110 et Ajacem _Oilei_ velocem, et Phylei fortem filium. - Quin si quis et hosce adiens vocaret, - paremque-deo Ajacem _Telamonium_ et Idomeneum regem! - horum enim naves absunt longissime, nec valde prope. - At carus quamvis sit et venerandus, Menelaum - 115 objurgabo (etiamsi mihi succenseas), nec celabo; - quoniam-ita dormit, tibique soli permisit laborare. - Nunc debebat apud omnes principes laborare, - suppliciter-orans: necessitas enim urget non-jam tolerabilis. - - Hunc autem rursus allocutus-est rex virorum Agamemno: - 120 o senex, alias quidem te _eum_ etiam accusare hortabar: - sæpe enim remittitque et non vult laborare, - nec pigritiæ cedens, neque insipientiæ mentis, - sed meque respiciens, et meum exspectans impulsum. - Nunc vero me prior multo surrexit, et mihi astitit: - 125 _atque_ eum quidem ego præmisi, vocatum quos tu quæris. - Verum eamus: illos vero inveniemus ante portas - inter custodes: ibi enim eos monui ut-congregarentur. - - Huic autem respondit deinde Gerenius eques Nestor: - ita nemo ei succensebit, neque non-obsequetur - 130 Argivorum, quando aliquem impulerit et hortatus-fuerit. - - Sic locutus, induit circa pectora tunicam, - pedibusque sub nitidis ligavit pulcros calceos; - circumque _se_ lænam fibula connexuit puniceam, - duplicem, amplam; crispa autem supra-_eam_-florebat lanugo. - 135 Sumsit inde validam hastam, præfixam acuto ære; - profectusque-est ire ad naves Achivorum ære-loricatorum. - Primum deinde Ulyssem, Jovi consilio parem, - e somni excitavit Gerenius eques Nestor, - vociferans: illi autem continuo ad animum accessit vox; - 140 exivitque tentorio, et ad ipsos verba dixit: - - Cur sic ad naves per exercitum soli erratis - noctem per almam? qualis jam necessitas adeo urget? - - Huic autem respondit deinde Gerenius eques Nestor: - nobilissime Laertiade, sollertia-pollens Ulysse, - 145 ne indigneris: tantus enim dolor oppressit Achivos. - Sed sequere, ut et alium excitemus, quemcunque convenit - consilia agitare, vel fugiendi, vel pugnandi. - - Sic dixit: ille vero in-tentorium reversus, ingeniosus Ulysses, - varium circa humeros scutum posuit, ibatque post eos. - 150 Iverunt autem ad Tydiden Diomedem: eumque invenerunt - extra tentorium cum armis; circumque socii - dormiebant, sub capitibusque habebant clypeos: hastæ vero ipsis - erectæ in hastili-extremo fixæ-erant; longeque æs - splendebat, velut fulgur patris Jovis. Atque ipse heros - 155 dormiebat, substrataque erat _ei_ pellis bovis agrestis; - sed sub capite tapes extensus-erat splendidus. - Hunc juxta-stans excitavit Gerenius eques Nestor, - calcando pede movens, ursitque, objurgavitque aperte: - - Surge, Tydei fili: quid per-totam-noctem somnum ducis? - 160 non audis, ut Trojani in tumulo campi - sedent prope naves, exiguumque adhuc spatium _eos a nobis_ - distinet? - - Sic dixit: ille vero e somno valde celeriter exsiliit, - et ipsum compellans verbis alatis allocutus-est: - - Durissimus es, senex; tu quidem a-labore nunquam cessas. - 165 An-non et alii sunt juniores filii Achivorum, - qui deinde unumquemque excitem regum, - quaquaversum obeuntes? tu vero intractabilis es, senex. - - Hunc autem rursus allocutus-est Gerenius eques Nestor: - profecto hæc omnia, amice, recte dixisti. - 170 Sunt quidem mihi filii eximii, sunt etiam viri, - ac multi, quorum aliquis obiens _alios_ vocare-posset: - verum valde magna necessitas oppressit Achivos. - Nunc enim sane _res_ omnibus in novaculæ sita-est acie, - utrum valde triste exitium _fiat_ Achivis, an vita. - 175 Verum i nunc, Ajacem _Oilei_ velocem, et Phylei filium - excita (tu enim es junior), si mei misereris. - - Sic dixit: is vero circa humeros induit-sibi pellem leonis - fulvi, magni, talarem; cepitque hastam; - profectusque-est ire; eosque illinc excitatos duxit heros. - - 180 Quum vero jam ad custodes congregatos pervenissent, - neutiquam dormientes custodum duces invenerunt; - sed vigilanter cum armis sedebant omnes. - Sicut autem canes circum oves difficulter-custodiunt in caula, - feram audientes ferocem, quæ per silvam - 185 veniat de montibus, multusque strepitus super ea - virorum _est_ et canum: atque ipsis somnus periit: - sic horum suavis somnus a palpebris perierat, - per-noctem excubias-agentibus tristem: ad-campum enim semper - conversi-erant, si-quando Trojanos audirent invadentes. - 190 Hos autem senex gavisus-est conspicatus, confirmavitque oratione: - [et ipsos compellans verbis alatis allocutus-est:] - - Ita nunc, cari filii, excubias agite: ne quem somnus - capiat, ne gaudium fiamus hostibus. - - Sic locutus, fossam transiit: illi vero simul sequebantur, - 195 Argivorum reges, quotquot vocati-erant ad-consilium. - Cum his autem Meriones et Nestoris clarus filius - iverunt: ipsi enim _eos_ vocarant, ut-secum-consultarent. - Fossam autem transgressi depressam, consederunt - in puro _loco,_ ubi per-corpora apparebat spatium _vacuum,_ - 200 quæ-ceciderant: unde retro conversus-fuerat ingens Hector, - perditis Argivis, quum tandem nox _omnes_ circumtegeret. - Ibi considentes, sermonem invicem dicebant. - His autem sermones incepit Gerenius eques Nestor: - - O amici, an-non jam aliquis vir confidat suo ipsius - 205 animo audaci, ad Trojanos magnanimos - ut-eat? si quem forte hostium capiat in-extremo-_exercitu_- - versantem, - vel aliquam forte etiam famam inter Trojanos percipiat - _de iis_ quæ _illi_ consultent inter se: utrum cogitent - istic manere apud naves procul, an ad-urbem - 210 retro reversuri-sint, quandoquidem domuerint Achivos. - Hæc fortasse omnia audierit, et rursum ad nos redeat - incolumis; magna certe ei sub-cœlo gloria esset - universos apud homines; et ei præmium erit egregium. - Quotquot enim ad-naves imperant principes, - 215 horum omnium ei singuli ovem dabunt nigram, - feminam, agnum-ubere-alentem; cui quidem possessio nulla similis; - semper autem in conviviis et epulis aderit. - - Sic dixit: illi vero omnes obmutuerunt silentio. - Inter-hos autem jam locutus-est pugna strenuus Diomedes. - - 220 Nestor, me impellit cor et animus fortis - virorum infestorum ingredi exercitum prope quum-sint, - Trojanorum; sed si quis me vir simul sequatur et alius, - magis (_major_) fiducia et plus-audaciæ erit. - Duobus simul euntibus, etiam alter ante alterum animadvertit, - 225 quomodo commodum sit _factu:_ solus vero _unus,_ etiamsi - animadverterit, - tamen ei tardiorque animus, debiliusque consilium. - - Sic dixit: illi (_illorum_) vero volebant Diomedem multi sequi: - volebant Ajaces duo, ministri Martis; - volebat Meriones; valde autem volebat Nestoris filius: - 230 volebat autem Atrides, hasta-inclytus Menelaus; - volebat audax Ulysses penetrare in-turbam - Trojanorum; semper enim ei in præcordiis animus audebat. - Inter-hos autem jam locutus-est rex virorum Agamemno: - - Tydide Diomedes, meo carissime animo, - 235 eum quidem sane socium eliges, quem volueris, - eorum-qui-adsunt fortissimum; quandoquidem promti-sunt multi. - Neque tu, verecundatus tuo animo, fortiorem quidem - relinquas, sed ignaviorem comitem eligas, pudori cedens, - ad genus respiciens, ne si quidem imperio-major sit. - - 240 Sic dixit: timuit autem de flavo Menelao. - Inter-eos autem rursus locutus-est pugna strenuus Diomedes: - - Si quidem revera socium jubetis me ipsum eligere, - quomodo tunc Ulyssis ego divini obliviscar? - cujus eximie quidem prudens cor, et animus fortis - 245 in omnibus laboribus; amatque ipsum Pallas Minerva. - Eo certe comitante, etiam ex igne ardenti - ambo redierimus, quoniam egregie-scit animadvertere. - - Hunc autem vicissim allocutus-est audax divinus Ulysses[TR2] - Tydide, neu me admodum lauda, neu quicquam vitupera; - 250 scientes enim hæc inter Argivos loqueris. - Sed eamus; valde enim nox præcipitat, propeque _est_ aurora; - stellæ autem jam processerunt, præteriitque plus noctis - duabus partibus, tertia autem adhuc pars reliqua-est. - - Sic locuti, armis horrendis se-induerunt. - 255 Tydidæ quidem dedit bellum-sustinens Thrasymedes - ensem ancipitem (suus autem apud naves relictus-erat) - et scutum; et ei galeam capiti circumposuit - taurinam, et cono-carentem et -crista, quæ χαταῖτυξ (_humilis - fabricâ_) - vocatur, tueturque caput florentium juvenum. - 260 Meriones autem Ulyssi dedit arcum atque pharetram, - et ensem; et ei galeam capiti circumposuit, - ex-pelle factam; multis autem intus loris - illigata-erat firmiter; extrinsecus vero candidi dentes - albos-dentes-habentis apri frequentes tenebant hinc et illinc, - 265 bene et scite: in-media autem condensata-lana aptata-erat. - Hanc _galeam_ quondam ex Eleone Amyntori Ormenidæ - ademerat Autolycus, solidam domum quum-perfregisset: - Scandiam autem dederat Cytherio Amphidamanti; - Amphidamas vero Molo dedit, hospitale-munus ut-esset; - 270 hic autem Merioni dedit suo filio gestandam: - _ac_ tunc demum Ulyssis texit caput circumposita. - - Hi vero, postquam armis horrendis se-induerant, - profecti-sunt ire, reliquerunt autem illic omnes principes. - His vero dextram misit ardeam prope viam - 275 Pallas Minerva; ii tamen _eam_ non viderunt oculis, - noctem per tenebrosam, sed clangentem audierunt. - Gavisus-est autem de-ave Ulysses, precatusque-est Minervam: - - Audi me, ægidem-tenentis Jovis filia, quæ mihi semper - in omnibus laboribus astas, nec te lateo - 280 vadens: nunc rursus maxime me dilige, Minerva: - da autem rursus ad naves _nos_ gloriam-adeptos reverti, - patrato magno facinore, quod quidem Trojanis curam-injiciat. - - Secundus deinde precatus-est pugna strenuus Diomedes: - audi nunc et me, Jovis filia, indomita: - 285 comitare me, sicut quum patrem comitabaris Tydeum divinum - ad Thebas, quando pro Achivis legatus ivit; - hos autem ad Asopum reliquerat, ære-loricatos Achivos; - at ipse placidam orationem ferebat Cadmeis - illuc: sed retro abiens valde ardua edidit facinora, - 290 tecum (_te favente_), diva dea, quando ei benevola astabas. - Sic nunc mihi lubens asta, et me serva. - Tibi autem ego sacrificabo juvencam anniculam, lata-fronte, - indomitam, quam nondum sub jugum duxit vir: - hanc tibi ego sacrificabo, auro cornibus circumfuso. - - 295 Sic dixerunt precantes: eosque audivit Pallas Minerva. - Hi autem postquam precati-sunt Jovis filiam magni, - profecti-sunt ire, veluti leones duo, per noctem nigram, - per stragem, per cadavera, perque arma et atrum cruorem. - - Verum nec Trojanos fortes sivit Hector - 300 dormire, sed simul convocavit omnes principes, - quotquot erant Trojanorum ductores atque moderatores: - his ille convocatis prudens struebat consilium: - - Quis mihi hoc opus pollicitus perfecerit, - præmio super magno? merces vero ei sufficiens erit; - 305 dabo enim currumque duosque arduis-cervicibus equos, - qui præstantissimi fuerint veloces apud naves Achivorum, - _ei_ quicunque ausus-fuerit (sibique _et_ ipsi gloriam - reportarit) - ad-naves veloces prope accedere, et explorare - utrum custodiantur naves veloces, sicut antea: - 310 an jam, _Achivi,_ manibus sub nostris domiti, - de-fuga consilium-agitent inter se, nec velint - noctu excubias-agere, labore fatigati gravi. - - Sic dixit: illi vero omnes obmutuerunt silentio. - Erat autem quidam inter Trojanos Dolon, Eumedis filius; - 315 præconis divini, dives-auri, dives-æris; - qui specie quidem erat turpis, at pedibus-velox; - atque is solus _filius_ erat inter quinque sorores. - Qui quidem tunc Trojanisque et Hectori sermonem dixit: - - Hector, me impellit cor et animus fortis - 320 ad-naves veloces prope accedere, et explorare. - Verum age, mihi sceptrum attolle, et mihi jura, - vere _te mihi_ illosque equos et currus varios ære - daturum, qui ferunt eximium Peliden. - Tibi vero ego non vanus speculator ero, nec infra exspectationem. - 325 Eousque enim in exercitum _hostium_ penetrabo, donec venero - ad-navem Agamemnoniam, ubi forte erunt principes - consilia agitantes, vel fugiendi, vel pugnandi. - - Sic dixit: ille vero in manibus sceptrum sumsit, et ei juravit: - sciat nunc Jupiter ipse, altitonans maritus Junonis, - 330 non sane istis equis vir vehetur alius - Trojanorum: sed te dico perpetuo _iis_ gavisurum. - - Sic dixit, atque perjurium juravit: illum tamen incitavit. - Protinus vero _Dolon_ circa humeros posuit curvos arcus; - induitque exterius pellem cani lupi, - 335 capitique im_posuit_ de-mustelæ-pelle galeam; cepitque acutum - jaculum, - profectusque-est ire ad naves ab exercitu: nec erat - venturus a navibus retro, Hectori nuntium ut-referat. - Sed quum jam equorumque et virorum reliquisset cœtum, - ibat per viam acer. Hunc autem animadvertit accedentem - 340 nobilis Ulyssis, Diomedemque allocutus-est: - - Iste certe, Diomedes ab exercitu _Trojano_ venit vir, - haud scio, an navibus explorator nostris, - an aliquod spoliaturus corporum mortuorum. - Verum sinamus ipsum primum præterire _nos_ per-campum - 345 paululum: deinde vero ipsum aggredientes capiamus - celeriter: sin nos præverterit pedibus, - semper ipsum ad naves ab exercitu compelle - hasta impetens, ne-forte ad urbem effugiat. - - Sic igitur locuti, extra viam inter cadavera - 350 reclinati-sunt: ille vero celeriter prætercurrit imprudentia. - Sed quum jam abesset _tantum,_ quantum sulci sunt - mularum: (hæ enim bobus præstantiores sunt - ad-trahendum in-novali profundo compactile aratrum;) - illi quidem incurrebant: hi vero constitit strepitu audito: - 355 sperabat enim in animo, _se_ revocaturos socios - e Trojanis venire, rursus Hectore jubente. - Sed quando jam aberant hastæ-jactum, vel etiam minus, - sensit viros hostiles, velociaque genua movit, - ut-fugeret: illi autem confestim _eum_ persequi festinarunt. - 360 Sicut vero quum acutis-dentibus duos canes, periti venationis, - aut hinnulum, aut leporem urgent constanter usque - locum per silvosum; ille autem præcurrit clamans: - sic hunc Tydides atque urbium-vastator Ulysses - a-populo _suo_ interclusum persequebantur constanter usque. - 365 Sed quando jam mox esset mixturus-se custodibus, - fugiens ad naves, tum vero robur injecit Minerva - Tydidæ, ut ne-quis Achivorum ære-loricatorum - priorem-se gloriaretur _eum_ vulnerasse, ipse vero secundus - veniret. - Hasta autem impetens allocutus-est _eum_ fortis Diomedes: - - 370 Vel mane, vel te hasta assequar; nec te puto - diu mea a manu _inferendam_ evitaturum certam mortem. - - Dixit, et hastam emisit, volens autem aberravit ab-homine: - dexterumque supra humerum bene-politæ hastæ cuspis - in terra fixa-est: ille vero constitit, trepidavitque - 375 crepitans-dentibus (stridor autem per os fiebat dentium), - pallidus præ timore. Hi vero anhelantes _eum_ assequuti-sunt, - manibusque prenderunt: ille autem lacrimans verbum dixit: - - Vivum-me-capite, atque ego me redimam: est enim domi - _mihi_ æsque, aurumque, et ægre-laboratum ferrum: - 380 ex-his vobis donabit pater infinitum pretium-liberationis, - si me vivum audierit _esse_ apud naves Achivorum. - - Hunc autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses: - confide, nec quicquam tibi mors obversetur-animo: - sed age, mihi hoc dic, et vere narra; - 385 quonam sic ad naves ab exercitu vadis solus, - noctem per tenebrosam, quando dormiunt mortales ceteri? - an aliquod spoliaturus corporum mortuorum? - an te Hector misit perspeculatum singula - naves ad cavas? an te ipsum animus impulit? - - 390 Huic autem respondit dein Dolon, subtusque _ei_ tremebant - genua: - Multo mihi cum-damno animum seduxit Hector, - qui mihi Pelidæ eximii solidis-ungulis equos - _se_ daturum annuit, et currus varios ære. - Jussit autem me euntem, celerem per noctem nigram. - 395 ad-viros infestos prope accedere, et explorare, - utrumne custodiantur naves veloces, sicuti antea; - an jam, manibus sub nostris domiti, - de-fuga consilium-agitetis inter vos, nec velitis - noctu excubias-agere, labore fatigati gravi. - - 400 Hunc autem subridens allocutus-est ingeniosus Ulysses: - profecto tibi magna dona appetebat animus, - equos Æacidæ bellicosi: hi vero difficiles _sunt_ - viris certe mortalibus domitu, et equitatu, - alii quidem atque Achilli, quem immortalis peperit mater - 405 Verum age mihi hoc dic, et vere narra: - ubi nunc huc profectus liquisti Hectorem, pastorem virorum? - ubi vero ei arma jacent Martia? ubi ejus _sunt_ equi? - quomodo ceterorum Trojanorum excubiæque et contubernia? - [quæque consultent inter se, _narra;_ utrumne cogitent - 410 illic manere prope naves procul, an ad-urbem - rursus redituri-sint, quandoquidem domuerunt Achivos?] - - Hunc autem rursus allocutus-est Dolon, Eumedis filius: - atqui ego tibi hæc valde vere narrabo: - Hector quidem inter eos, qui consiliarii sunt, - 415 consilia agitat, divini ad sepulcrum Ili, - seorsum a strepitu: excubias vero quas quæris, heros, - nullæ certæ tuentur exercitum, neque custodiunt. - Quotquot enim Trojanorum ignis foci _sunt, adhos ii_ quibus - necessitas _est,_ - hi vigilant, excubiasque-agere hortantur - 420 inter-se: at contra e-multis-locis-convocati socii - dormiunt; Trojanis enim permittunt custodiam; - non enim ipsis liberi prope sedent, neque uxores. - - Hunc autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses: - quonam-modo nunc, Trojanis permixti equûm-domitoribus - 425 dormiunt, an seorsum? expone mihi _hoc,_ ut sciam. - - Huic autem respondit deinde Dolon, Eumedis filius: - atqui ego etiam hæc valde vere narrabo. - Ad mare quidem Cares et Pæones curvis-arcubus-armati, - et Leleges, et Caucones, divinique Pelasgi. - 430 At Thymbram vero _locum_ sortiti-sunt Lyci, Mysique superbi, - et Phryges equûm-domitores, et Mæones bellatores-equestres. - Sed cur me hæc percontamini singula? - si enim jam cupitis Trojanorum penetrare in-turbam - Thraces hi seorsum _sunt_ novi-advenæ, extremi ceterorum; - 435 inter ipsos autem Rhesus rex, filius Eionei. - Cujus quidem pulcerrimos equos vidi atque maximos: - candidiores _sunt_ nive, cursu autem ventis pares; - currus vero ei auroque et argento scite elaboratus-est: - arma autem aurea, ingentia, mirabile visu, - 440 venit habens: quæ quidem neutiquam mortalibus convenit - viris ferre, sed immortalibus diis. - At me nunc quidem navibus admovete velocibus, - aut me ligatum, relinquite hic rigido vinculo, - donec redieritis, et experti-fueritis-de-me, - 445 utrum ad veritatem dixerim apud vos, an etiam secus. - - Ilum autem torve intuens allocutus-est fortis Diomedes: - ne vero mihi effugium, Dolon, meditare animo, - bona quamquam nuntiasti, quum veneris manus in nostras. - Si enim te nunc pretio-liberarimus, aut dimiserimus, - 450 certe et posthac venies celeres ad naves Achivorum, - aut speculaturus, aut aperte pugnaturus: - sin autem meis sub manibus domitus vitam amiseris, - non-amplius posthac tu nocumentum unquam eris Argivis. - - Dixit, et ille quidem eum erat, mentum manu crassa - 455 prehendens, supplex-oraturus: is autem cervicem mediam percussit, - ense insurgens; et ambos incidit nervos, - loquentisque adeo illius caput pulveri mistum-est. - Ejus autem de-mustelæ-pelle galeam a-capite detraxerunt, - et pellem-lupi, et arcus resilientes, et hastam longam: - 460 et hæc-quidem Minervæ prædatrici divinus Ulysses - in-altum sustulit manu, et precans verbum dixit: - - Gaude, dea, hisce; te enim primam in Olympo - omnium mortalium invocabimus: sed et insuper - deduc _nos_ ad Thracum virorum equosque et contubernia. - - 465 Sic igitur dixit, et _ista_ a-se in-altum sublata - posuit super myricam; conspicuumque signum apposuit, - convellens arundines, myricæque late-frondentes ramos; - ne laterent _eos_ redeuntes celerem per noctem nigram. - Ipsi autem ibant ulterius, perque arma et atrum cruorem; - 470 statimque ad Thracum virorum cohortem pervenerunt euntes. - Illi autem dormiebant labore fatigati, armaque illis - pulcra juxta ipsos humi deposita-erant, scite, ut-decebat, - triplici-ordine: et juxta eos singulorum bijuges (_bini_) equi. - Rhesus autem in medio dormiebat; juxtaque ipsum veloces equi - 475 ex orbe-currus extremo loris ligati-erant. - Hunc autem Ulysses prior conspicatus Diomedi ostendit: - - Is tibi, Diomedes, vir _est,_ ii vero tibi equi, - quos nobis significavit Dolon, quem occidimus nos. - Verum age jam, exsere validum robur: neque te oportet - 480 stare inanem cum armis; sed solve equos: - aut tu viros occide, eruntque-curæ mihi equi. - - Sic dixit: illi autem inspiravit robur cæsiis-oculis Minerva: - interficiebatque circumquaque, horumque gemitus ortus-est fœdus, - ense percussorum: rubescebatque sanguine terra. - 485 Sicut autem leo pecudibus incustoditis superveniens, - capris, vel ovibus, mala machinans irruit: - sic quidem Thracas viros invadebat Tydei filius, - donec duodecim interfecisset: at ingeniosus Ulysses, - quemcunque Tydides ense percussisset astans, - 490 hunc Ulysses pone prehensum pede extrahebat, - hæc cogitans in animo, ut pulcris-jubis equi - facile transirent, neu tremiscerent animo - super-cadavera gradientes; insueti-erant enim adhuc eorum. - Sed quum jam regem assequutus-esset Tydei filius, - 495 hunc decimum-tertium dulci anima privavit, - suspirantem: malum enim somnium capiti institit. - [illa nocte, Œnidae filus, per consilium Minervæ.] - Interea vero audax Ulysses solvebat solidis-ungulis equos - colligavitque loris, et eduxit e-turba, - 500 arcu percutiens, quia non scuticam splendidam - varia ex sella _currus_ cogitarat manibus sumere: - sibilavit autem deinde, significans Diomedi divino. - - At is meditabatur manens, quid audacius patraret; - an ipse currum prehensum, ubi varia arma jacebant, - 505 temone extraheret, exportaretve in-altum sublatum; - an-potius adhuc pluribus Thracibus animam eriperet. - Dum ille hæc volvebat in mente, interim Minerva - prope astans allocutus-est Diomedem divinum: - - Reditus jam memento, magnanimi Tydei fili, - 510 naves ad cavas: ne et fugatus _eo_ venias; - ne forte quis etiam Trojanos excitet deus alius. - - Sic dixit: ille vero sensit deæ vocem locutæ; - confestimque equos conscendit: verberabat autem Ulysses - arcu; hique volabant celeres ad naves Achivorum. - - 515 Nec-vero irritam-speculationem egerat argenteo-Arcu Apollo, - ut vidit Minervam Tydei filium comitantem: - ei irascens, Trojanorum ingressus-est magnum exercitum; - excitavitque Thracum consiliarium Hippocoontem, - Rhesi consobrinum fortem. Hic vero e somno exsiliens, - 520 ut vidit locum vacuum, ubi steterant veloces equi, - virosque palpitantes inter fœdas strages, - ejulavitque ilico, carumque voce-ciebat sodalem. - Troum autem clangorque et immensus ortus-est tumultus - irruentium simul; spectabantque-admirabundi ardua facinora, - 525 quæ viri quum-patrassent, abierant cavas ad naves. - - Illi vero quum jam _eo_ pervenissent, ubi speculatorem - Hectoris occiderant, - ibi Ulysses quidem cohibuit, Jovi carus, veloces equos; - Tydides vero in-terram desiliens, spolia cruenta - in manibus Ulyssi posuit: conscenditque equos. - 530 Percussit autem equos, ii vero non inviti volabant. - [naves ad cavas: illuc enim _ire_ gratum erat animo.] - Nestor autem primus sonitum audivit, dixitque: - - O amici, Argivorum ductores et principes, - mentiar, an verum dicam? jubet autem me _dicere_ animus. - 535 Equorum mihi pedibus-velocium sonitus aures circumferit. - Utinam vero Ulyssesque et fortis Diomedes - huc protinus e Trojanis agant solidis-ungulis equos: - sed graviter timeo in mente, ne-quid passi-sint - Argivorum illi fortissimi a Trojanorum turba. - - 540 Nondum totus dictus-erat sermo, quum advenerunt ipsi. - Et illi quidem descenderunt in terram: hi vero gavisi - dextris salutabant, verbisque blandis. - Primus autem interrogabat Gerenius eques Nestor: - - Dic age mihi, o laudatissime Ulysse, ingens gloria Achivorum, - 545 quomodo hosce equos ceperitis: penetrantes in-turbam - Trojanorum? an aliquis illos præbuit deus obviam-veniens? - _profecto_ vehementer radiis similes solis! - Semper quidem Trojanis immisceor, neque certe aio - manere-me apud naves, senex licet sim bellator: - 550 attamen nondum tales equos vidi, neque animadverti. - Sed aliquem vobis puto dedisse deum obvium-factum: - ambos enim vos diligit nubes-cogens Jupiter, - filiaque ægidem-tenentis Jovis, cæsiis-oculis Minerva. - - Hunc autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses: - 555 o Nestor Neleide, ingens gloria Achivorum; - facile deus quidem volens etiam meliores, quam hi _sunt,_ - equos donaverit, quoniam multo potentiores sunt _dii._ - Equi autem hi, senex, novi-advenæ, de-quibus quæris, - Thracii _sunt:_ qui autem ipsos regebat _eum_ strenuus Diomedes - 560 occidit, juxtaque socios duodecim omnes principes. - Decimum-tertium autem speculatorem interfecimus prope naves, - quem quidem, explorator exercitus ut-esset nostri, - Hectorque miserat et alii Trojani illustres. - - Sic fatus, fossam transcendere-fecit solidis-ungulis equos, - 565 gaudio-exsultans; unaque ceteri ibant gaudentes Achivi. - Hi autem quum ad Tydidæ tentorium bene-structum pervenissent, - equos quidem alligarunt scite-sectis loris - præsepe ad equinum, ubi quidem Diomedis equi - stabant veloces-pedibus, dulce triticum edentes. - 570 Navis autem in puppi spolia cruenta Dolonis - posuit Ulysses, donec sacrum pararent Minervæ. - Ipsi vero sudorem multum abluebant mari, - ingressi, cruraque, et cervicem, circa et femora. - Ac postquam ipsis unda maris sudorem multum - 575 abluerat a corpore, et recreati-erant suo corde, - in solia-balneatoria ingressi bene-polita, lavabant. - Inde lauti et uncti pingui oleo, - epulis assidebant; e cratere autem Minervæ - pleno haustum libabant dulce vinum. - - - [TR1] "Menelaus" -> "Menelaus:" - [TR2] "Ulysses" -> "Ulysses." - - - - - Iliadis XI.—Agamemnonis principatus. - -ARGUMENT: THE THIRD BATTLE, AND THE ACTS OF AGAMEMNON. - -Agamemnon, having armed himself, leads the Grecians to battle; Hector -prepares the Trojans to receive them, while Jupiter, Juno, and Minerva -give the signals of war. Agamemnon bears all before him and Hector is -commanded by Jupiter (who sends Iris for that purpose) to decline the -engagement, till the king shall be wounded and retire from the field. -He then makes a great slaughter of the enemy. Ulysses and Diomed put a -stop to him for a time but the latter, being wounded by Paris, is -obliged to desert his companion, who is encompassed by the Trojans, -wounded, and in the utmost danger, till Menelaus and Ajax rescue him. -Hector comes against Ajax, but that hero alone opposes multitudes, and -rallies the Greeks. In the meantime Machaon, in the other wing of the -army, is pierced with an arrow by Paris, and carried from the fight in -Nestor's chariot. Achilles (who overlooked the action from his ship) -sent Patroclus to inquire which of the Greeks was wounded in that -manner; Nestor entertains him in his tent with an account of the -accidents of the day, and a long recital of some former wars which he -remembered, tending to put Patroclus upon persuading Achilles to fight -for his countrymen, or at least to permit him to do it, clad in -Achilles' armour. Patroclus, on his return, meets Eurypylus also -wounded, and assists him in that distress. - -This book opens with the eight and-twentieth day of the poem, and the -same day, with its various actions and adventures is extended through -the twelfth, thirteenth, fourteenth, fifteenth, sixteenth, seventeenth, -and part of the eighteenth books. The scene lies in the field near the -monument of Ilus. - -TEXT: - - 1 Aurora autem e lectis a pulcro Tithono - surgebat, ut immortalibus lucem ferret ac mortalibus: - Jupiter vero Discordiam misit celeres ad naves Achivorum - luctuosam, belli signum in manibus habentem. - 5 Stetit autem _ea_ in Ulyssis ingenti navi nigra, - quæ in medio erat, ut exaudiatur-clamans in-utramque-partem, - et ad Ajacis tentoria Telamonii, - et ad Achillis: qui ad-extrema-latera naves æquales - subduxerant, virtute freti et robore manuum. - 10 Illic stans clamavit dea altumque horrendumque, - intentissima-voce, Achivisque magnum robur injecit cuique - in-cor, indesinenter ut-bellarent et pugnarent. - [His autem statim bellum dulcius factum est, quam redire - in navibus cavis dilectam in patriam terram.] - - 15 Atrides vero clamavit et accingi jussit - Argivos; atque ipse induit splendidum æs. - Ocreas quidem primum circa tibias posuit - pulcras, argenteis fibulis apte-junctas: - deinde autem loricam circa pectora induebat, - 20 quem olim ei Cinyras dedit, hospitale-munus ut-esset.[TR1] - Audiebatur enim ad Cyprum _usque_ magna fama, quod Achivi - ad Trojam navibus navigaturi essent: - quamobrem ei hunc dedit, gratificans regi. - Atque hujus decem quidem virgæ erant nigri cyani, - 25 duodecim autem auri, et viginti stanni: - cærulei vero dracones erecti-erant ad collum, - tres ab-utraque-parte, arcubus similes, quos Saturnius - in nube fixit, ostentum articulate-loquentibus hominibus. - Circa humeros autem sibi-jecit ensem: in eo vero clavi - 30 aurei collucebant; at circùm vagina erat - argentea, aureis loris apta. - Sustulit autem totum-hominem-operiens, pervarium scutum validum, - pulcrum, circum quod orbes decem ærei erant: - inque eo umbones erant viginti, ex-stanno - 35 candidi, et in mediis erat _unus_ ex-nigro cyano. - Super eo autem Gorgo trux-oculis in-margine-facta-erat, - horrendum spectans; et circum, Terrorque et Fuga. - Ex eo argento-inductum lorum erat (_exibat_); ac supra istud - cæruleus sinuabatur draco, capitaque ei erant - 40 tria _collis_ in-orbem-curvatis, una cervice enata. - Capiti vero conis-circumdatam galeam imposuit, quatuor-conis-, - setis-equinis-instructam: horrendum autem crista desuper nutabat. - Sumsit inde validas hastas duas, munitas ære, - acutas: longe autem æs ab ipsis ad-cœlum usque - 45 splendebat; insuperque sonitum-edidere (_tonarunt_) Minervaque - et Juno, - honorantes regem divitis-auro Mycenes. - - Aurigæ deinde suo præcipiebat unusquisque, - equos bene ex ordine ut-teneret illic ad fossam: - ipsi vero pedibus, cum armis, loricati - 50 alacres-ruebant: immensus vero clamor ortus-est ante auroram. - Et anteverterunt multum equites (_currus_), ad fossam instructi; - equites vero paullo post-sequebantur; in _iis_ autem tumultum - concitavit malum Saturnius, ex-altoque demisit rores - sanguine madidos ex æthere, quod esset - 55 multa fortia capita Orco demissurus. - - Troes vero rursus ex-altera-parte _erupere_ super tumulo campi, - Hectoremque circa magnum, et eximium Polydamantem, - Æneamque, qui in-Trojanis ut deus honorabatur a populo, - tresque Antenoridas, Polybum et Agenorem divinum, - 60 juvenemque Acamantem, similem immortalibus. - Hecto vero inter primos ferebat clypeum undique æqualem. - Qualis autem e nubibus apparet exitialis stella, - _aliquando_ collucens, interdum vero rursus subit nubes opacas: - sic Hector modo quidem inter primos apparebat, - 65 modo autem inter extremos, imperans; totus vero ære - splendebat, veluti fulgur patris Jovis ægidem-tenentis. - - Illi autem, velut messores oppositi invicem - sulcum _metendo_ ducunt, viri locupletis per agrum, - tritici, vel hordei; ac manipuli crebri cadunt; - 70 sic Trojani et Achivi in se-invicem insilientes - cædebant; neutrique recordabantur perniciosæ fugæ: - paria autem in-pugna capita ferebant: ipsi vero, luporum instar, - ruebant. Discordia utique gaudebat luctuosa aspiciens; - sola enim deorum aderat pugnantibus: - 75 at ceteri non illis aderant dii, sed quieti - suis in ædibus sedebant, ubi singulis - domus pulcræ ædificatæ-erant per valles Olympi. - Omnes autem accusabant atras-nubes-cogentem Saturnium, - eo-quod Trojanis volebat gloriam præbere. - 80 Horum quidem nullam rationem-habebat pater: sed seorsum abscedens - a-ceteris procul sedebat, gloria exsultans, - inspiciens Trojanorumque urbem et naves Achivorum, - ærisque fulgorem, interimentesque, intereuntesque. - - Quamdiu quidem mane erat et crescebat sacer dies, - 85 tamdiu valde utrosque tela attingebant, cadebatque populus: - quo-tempore vero lignator vir apparavit prandium - montis in saltibus, postquam satiaverat manus - cædendo arbores altas, satietasque eum cepit animo, - cibique dulci circum præcordia desiderium occupat: - 90 tunc sua virtute Danai perfregerunt phalanges, - adhortantes socios per ordines. In _iis_ autem Agamemno - primus insiliit; interfecitque virum Bianorem, pastorem hominum, - ipsum, dein vero socium, Oileum agitatorem-equorum. - Nempe hic ab equis desiliens, _ipsi_ adversus stetit; - 95 hunc autem recta irruentem in-fronte acuta hasta - percussit, nec galea hastam ei cohibuit ære-gravis, - sed per ipsam penetravit et os, cerebrumque - intus totum concussum-est: domuit vero ipsum irruentem. - Et hos quidem reliquit illic rex virorum Agamemno, - 100 pectoribus totis-apparentes, quum exuerit _ipsis_ tunicas: - atque ipse ivit Isumque et Antiphum interfecturus, - filios duos Priami, nothum et legitimum, ambos - in uno curru stantes: nothus quidem aurigabatur, - Antiphus autem pugnabat inclytus: quos olim Achilles - 105 Idæ in jugis ligaverat frondibus-teneris, viminibus, - pascentes apud oves nactus; et liberavit pretio. - Jam vero Atrides late-imperans Agamemno - _horum_ alterum supra mammam ad pectus feriit hasta: - Antiphum autem ad aurem percussit ense, dejecitque curru. - 110 Festinans vero ab iis detrahebat arma pulcra, - _eos_ agnoscens: etenim ipsos antea apud naves celeres - viderat, quando _eos_ ex Ida duxerat pedibus velox Achilles. - Sicut autem leo cervæ velocis parvulos hinnulos - facile confringit, correptos validis dentibus, - 115 veniens ad lustrum, teneramque ipsis animam aufert; - illa vero, quamvis sit valde prope, non potest ipsis - opitulari; ipsam enim eam tremor vehemens subit; - confestimque fugit per querceta densa et silvam, - festinans, sudans, violentæ feræ ab impetu: - 120 sic igitur illis nemo potuit arcere perniciem - Trojanorum, sed et ipsi sub Argivis percellebantur. - - Porro ille Pisandrumque et Hippolochum fortem, - filios Antimachi bellicosi, qui potissimum, - auro ab-Alexandro accepto, splendidis donis, - 125 non sinebat _Trojanos_ Helenam reddere flavo Menelao: - hujus jam duos filios cepit rex Agamemno, - in uno curru stantes, simulque agebant veloces equos: - nam iis e manibus fugerant habenæ splendidæ, - ipsique turbati sunt: ille vero contra ruit, ceu leo, - 130 Atrides: hi autem de curru supplices-orabant: - - Vivos-cape, Atrei fili, tu vero digna accipe pretia- - liberationis: - multæ autem in Antimachi ædibus opes jacent, - æsque, aurumque, varieque-elaboratum ferrum: - ex-his tibi donaverit pater infinitum liberationis-pretium, - 135 si nos vivos audierit _esse_ apud naves Achivorum. - - Sic hi flentes allocuti-sunt regem - blandis verbis: non-blandam vero vocem audiverunt: - - Si igitur Antimachi bellicosi filii estis, - qui quondam in Trojanorum concione Menelaum jubebat, - 140 legatum profectum cum pari-deo Ulysse, - illic interfici, nec dimitti rursum ad Achivos: - nunc profecto _vestri_ patris indignam luetis injuriam. - - Dixit, et Pisandrum quidem ab equis dejecit humi, - hasta percussum ad pectus; ille autem supinus solo allisus-est. - 145 Hippolochus vero desiliit, quem porro humi interfecit, - manibus gladio abscissis, et cervice amputata: - mortariique instar proturbavit volvendum per turbam. - Hos quidem reliquit: ipse vero, ubi plurimæ turbabantur - phalanges, - illuc irruebat, simulque alii bene-ocreati Achivi. - 150 Pedites quidem pedites interficiebant, fugientes necessitate, - equites vero equites (sub ipsis autem excitatus-est pulvis - e campo, quem excitabant grave-strepentes pedes equorum), - ære invadentes. At rex Agamemno - semper cædens insequebatur, Argivos adhortans. - 155 Ut vero quum ignis edax in incæduam inciderit silvam, - et quoquoversus contorquens ventus _eum_ differt, ac rami - curm stirpibus cadunt, impulsi ignis impetu: - sic sub Atrida Agamemnone cadebant capita - Trojanorum fugientium, multique arduis-cervicibus equi - 160 vacuos currus cum-strepitu-rapiebant per pugnæ semitas, - aurigas desiderantes eximios: illi vero in terra - jacebant, vulturibus longe gratiores, quam uxoribus. - - Hectorem vero extra tela subduxit Jupiter extraque pulverem, - extraque virûm cædem, extraque sanguinem, extraque tumultum; - 165 Atrides autem insequebatur, vehementer Danaos adhortans. - Isti autem ad Ili sepulcrum veteris Dardanidæ, - medium per campum, juxta caprificum ruebant, - cupidi urbis; hic vero clamans sequebatur usque, - Atrides, cruoreque-pulveri-mixto fœdabatur manibus invictis. - 170 Sed quum jam ad-Scæasque portas et fagum venissent, - ibi tandem constiterunt et alii-alios exspectabant. - Alii vero adhuc per medium campum fugabantur, boum instar - quas leo territas-fugavit, invadens nocte intempesta, - omnes; sed uni apparet certum exitium: - 175 hujus cervicem fregit, correptæ validis dentibus, - primum; deinde etiam et sanguinem et viscera omnia haurit; - sic hos Atrides insequebatur rex Agamemno, - semper occidens postremum: illi autem fugiebant, - multique et (_vel_) proni et (_vel_) supini excidebant curribus, - 180 Atridæ sub manibus; supra-modum enim proruebat hasta. - At quum jam forte esset ad urbem altumque murum - perventurus, tum vero pater hominumque deorumque - Idæ in cacuminibus resedit scaturientis, - de-cœlo descendens: tenebat autem fulgur in manibus; - 185 Irin vero excitavit aureas-alas-habentem, nuntiaturum: - - Vade age, Iri velox, hoc Hectori verbum dic. - Quamdiu quidem videat Agamemnonem, pastorem virorum, - irruentem inter primos-pugnatores, perdentem ordines virorum, - tamdiu _ipse quidem_ recedat, ceterum autem populum hortetur - 190 pugnare cum-hostibus per asperum prælium. - Sed postquam _iste_ vel hasta percussus, vel ictus sagitta, - in currum saliet: tunc ei robur immittam, - ut-cædat, donec ad-naves bonis-transtris-instructas pervenerit, - occideritque sol, et tenebræ sacræ supervenerint. - - 195 Sic dixit: nec non-obsecuta-est pedibus-ut-ventus velox - Iris,[TR2] - descendit autem de Idæis montibus Ilium versus sacram; - invenitque filium Priami bellicosi, Hectorem divinum, - stantem inque equis et curribus coagmentatis; - prope vero astans allocuta-est pedibus velox Iris: - - 200 Hector, fili Priami, Jovi consilio par, - Jupiter me pater demisit, tibi hæc ut-loquerer. - Quamdiu quidem videas Agamemnonem, pastorem virorum, - irruentem inter primos-pugnatores, perdentem ordines virorum, - tamdiu cede pugna, ceterum autem populum hortare - 205 pugnare cum-hostibus per asperum prælium. - Sed postquam _iste_ vel hasta percussus, vel ictus sagitta, - in currum saliet, tunc tibi robur immittet, - ut-cædas, donec ad-naves bonis-transtris-instructas perveneris, - occideritque sol, et tenebræ sacræ supervenerint. - - 210 Hæc quidem sic locuta abiit, pedibus velox Iris. - Hector autem de curribus cum armis desiliit humum, - vibransque acutas hastas, per exercitum ibat quoquoversum, - concitans ad-pugnandum: suscitavitque prælium grave. - Illi vero conversi sunt _a fuga,_ et adversi steterunt Achivis; - 215 Argivi autem ex-altera-parte corroborarunt phalanges: - restitutaque-est pugna; et stetere adversi: in _iis_ vero - Agamemno - primus irruit; cupiit autem longe pugnare-ante omnes. - - Dicite nunc mihi, Musæ, cœlestes domos tenentes, - quisnam tum primus Agamemnoni obvius venerit, - 220 seu ipsorum Trojanorum, seu inclytorum sociorum. - - Iphidamas Antenorides, fortisque magnusque, - qui fuit-educatus in Thracia glebosa, matre ovium: - Cisseus hunc educavit in ædibus _suis_ parvulum, - avus-maternus, qui genuit Theano pulcris-genis. - 225 Ac postquam pubertatis gloriosæ pervenit ad-mensuram, - illic eum detinuit; deditque ei (is) filiam suam; - ductâ autem, e thalamo fama secutus-est Achivorum, - cum duodecim navibus recurvis, quæ eum sequebantur: - has quidem deinde in Percote reliquit, naves æquales: - 230 atque ipse pedes (_pedestri itinere_) ad Ilium venerat; - qui nunc Atridæ Agamemnoni obvius venit. - Illi autem ut jam prope erant alterum-alter invadentes, - Atrides quidem aberravit, et ei aversa-est hasta. - Iphidamas vero ad zonam, loricam subter, _illum_ - 235 percussit; et ipse cum-nisu-impressit _hastam,_ robusta manu - fretus: - nec perforavit balteum pervarium, sed longe ante - argento occurrens, plumbi instar, retusa-est hastæ-cuspis. - Et hanc quidem manu prehensam late-dominans Agamemno - trahebat ad se promtus, veluti leo: eque manu ejus - 240 evulsit: ipsi autem ense feriit cervicem, solvitque membra. - Sic is quidem illic lapsus dormivit æreum somnum, - miserandus, procul-a ducta uxore, civibus auxilians, - ingenua, cujus nondum gratiam perceperat, multa vero dederat: - primum centum boves dederat, dein autem mille promiserat - 245 capras simul et oves, quæ ei innumeræ pascebantur. - Tum vero Atrides Agamemno _eum_ interfectum-spoliavit; - abiitque ferens per turbam Achivorum arma pulcra. - - Hunc autem ut vidit Coon, præclarus inter-viros, - major-natu Antenorides, vehemens ei dolor - 250 oculos cooperuit, ob-fratrem prostratum. - Stetit vero oblique cum hasta, latens Agamemnonem divinum, - percussitque eum in brachio medio, cubitum infra; - in-contrariamque-partem perrupit splendidæ hastæ cuspis. - Cohorruit autem inde rex virorum Agamemno; - 255 at ne sic quidem cessavit a-pugna atque prælio: - sed irruit in-Coonem, tenens ventis-altam (_velocem_) hastam. - Nempe ille Iphidamanta fratrem et ejusdem-patris - trahebat pede festinans, et inclamabat quosque fortissimos: - illum autem trahentem per turbam sub clypeo umbone-munito - 260 vulneravit _Agamemno_ hastili ærato, solvitque _ei_ membra; - ejusque super Iphidamante caput abscidit astans. - Illic Antenoris filii, sub Atrida rege - fatum explentes, descenderunt in domum Orci. - - Sic hic alterorum obibat ordines virorum, - 265 _pugnans_ hastaque, enseque, magnisque saxis, - quamdiu ei sanguis adhuc calidus exsiliebat e vulnere: - at postquam vulnus siccatum-est, cessavitque sanguis, - acuti dolores subierunt robur Atridæ. - Ut vero quum parturientem tenet _doloris_ telum acutum mulierem, - 270 acerbum, quod quidem immittunt partuum-præsides Ilithyæ, - Junonis filiæ, amaros dolos habentes (_regentes_): - sic acuti dolores subierunt robur Atridæ. - In currum autem insiliit, et aurigæ præcepit - naves ad cavas currum-agere; cruciabatur enim corde. - 275 Clamavit autem intentissima-voce Danais vociferans: - - O amici, Argivorum ductores atque principes, - vos quidem nunc a-navibus arcete pontum-transeuntibus - prælium grave; quoniam non me providus Jupiter - sivit cum-Trojanis per-totum-diem pugnare. - - 280 Sic dixit: auriga autem flagellabat pulcris-jubis equos - naves versus cavas: hi autem non inviti volabant; - spumabantque pectoribus, aspergebanturque subtus pulvere, - laborantem regem a-prælio serosum ferentes. - - Hector vero, ut vidit Agamemnonem abeuntem, - 285 Trojanosque et Lycios hortabatur, alte vociferans: - - Trojani, et Lycii, et Dardani cominus-pugnantes, - viri estote, amici, et mementote impetuosæ fortitudinis. - Abiit vir ille-fortissimus, mihique magnam gloriam dedit - Jupiter Saturnius: sed recta impellite solidis-ungulis equos - 290 in-fortes Danaos, ut ampliorem gloriam referatis. - - Sic locutus, concitavit robur et animum unius-cujusque. - Ut vero quando aliquis venator canes candidis-dentibus - instigat in silvestrem suem aprum, vel leonem: - sic in Achivos instigabat Trojanos magnanimos - 295 Hector Priamides, hominum-perniciei par Marti. - Ipse autem inter primos magnis animis gradiebatur: - irruebatque in-prælium, desuper-flanti similis procellæ, - quæ desiliens violaceum pontum concitat. - - Tunc quem primum, quem vero ultimum interfecit - 300 Hector Priamides, quando ei Jupiter gloriam dedit? - - Asæum quidem primum, et Autonoum, et Opiten, - et Dolopem Clytiden, et Opheltium, et Agelaum, - Æsymnumque, Orumque, et Hipponoum bellicosum. - Hos quidem ille principes Danaorum interfecit; ac deinde - 305 plebem: veluti quum nubes Zephyrus agitet - velocis Noti, ingenti vortice-imbrifero verberans: - creber autem tumidus fluctus volvitur, in-altumque spuma - spargitur a venti multivago flatu: - sic igitur crebra capita sub Hectore domabantur virorum. - - 310 Tum vero exitium fuisset, et ineluctabiles res perpetratæ- - essent, - et sane in naves incidissent fugientes Achivi, - nisi Tydiden Diomedem hortatus-fuisset Ulysses: - - Tydide, quid passi obliti-sumus impetuosæ fortitudinis? - verum age, huc _adsis,_ amice; prope me sta: certe enim probrum - 315 erit, si naves ceperit galeam-motans Hector. - - Eum autem respondens allocutus-est fortis Diomedes: - certe ego manebo et sustinebo: sed parum - nostri erit usus; quoniam nubes-cogens Jupiter - Trojanis jam mavult dare victoriam, quam nobis. - - 320 Dixit, et Thymbræum quidem ab equis dejecit humum, - hasta percussum ad mammam sinistram: atque Ulysses - deo-parem famulum, Molionem, illius regis. - Hos quidem dein liquerunt, quando _eos_ a-pugna cessare fecerant, - ipsi autem per turbam euntes turbabant, sicut quando apri-duo - 325 in canes venaticos magnis nimis irruunt: - sic _hi_ perdebant Trojanos conversi-_a-fuga_-ruentes: atque - Achivi - læte respirabant, qui-fugerant Hectorem divinum. - - Tunc _iidem_ cepere currumque et viros-duos, populi- - fortissimos, - filios duos Meropis Percosii, qui supra omnes - 330 norat vaticinandi-artes, nec suos filios sinebat - proficisci ad bellum viros-perdens: illi vero ei neutiquam - paruerunt; Fata enim _eos_ ducebant nigræ mortis. - Hos quidem Tydides, hasta-inclytus Diomedes, - animo et vita privatos, inclytis armis spoliavit: - 335 Hippodamum vero Ulysses et Hyperochum interfecit. - - Tunc illis ex æquali pugnam tendit Saturnius, - ex Ida despiciens: hi vero sese-invicem occidebant. - Ac-quidem Tydei filius Agastrophum vulneravit hasta - Pæoniden heroem, ad coxam: non enim qui equi - 340 prope erant ad-profugiendum: erraverat autem valde animo. - Hos enim famulus seorsum tenebat; sed ipse, pedes - ruebat per primos-pugnatores, donec caram perdidit animam. - Hector vero statim _hos_ vidit per ordines, ruebatque in ipsos - cum-clangore: simulque Trojanorum sequebantur phalanges. - 345 Illum autem conspicatus cohorruit pugna strenuus Diomedes, - statimque Ulyssem allocutus-est prope stantem. - - In-nos jam hæc pernicies volvitur, ingens Hector: - verum age jam stemus et arceamus sustinentes. - - Dixit, et vibratam emisit longa-umbra hastam, - 350 et percussit, neque aberravit, collimans, in-caput, - summam juxta galeam: excussum vero-est ab ære æs, - nec pervenit ad-cutem pulcram: prohibuit enim galea, - triplex, alta-crista, quam ei dederat Phœbus Apollo. - Hector vero velociter procul recurrit, immistusque-est turbæ; - 355 constititque in-genua lapsus, et sustentabat-se manu robusta - in-terra: atque oculos nigra nox circumobruit. - Dum vero Tydides ad hastæ currebat jactum (_locum jactus, - repetitum eam_), - longe per primos-pugnatores, ubi ei defixa-fuerat in-terram, - interea Hector respiravit, et rursus in currum insiliens, - 360 egit in turbam, et evitavit mortem nigram. - Hasta autem irruens allocutus-est _eum_ fortis Diomedes: - - Rursum nunc effugisti mortem, canis: certe tibi prope - venerat malum; jam autem denuo te eripuit Phœbus Apollo, - cui certe vota-facis, proficiscens in stridorem jaculorum. - 365 Verum tandem te conficiam, etiam posterius occurrens, - si forte aliquis et mihi deorum adjutor est: - nunc autem alios persequar, quemcunque deprehenderim. - - Dixit, et Pæoniden hasta-inclytum interfectum-spoliabat.[TR3] - At Alexander, Helenæ maritus comas-pulcras-habentis, - 370 in-Tydiden arcum tendebat, pastorem virorum, - columnam _sibi_ prætentam-habens, a-viris-exstructum ad - sepulcrum, - Ili Dardanidæ, prisci senis-honorati. - Atque hic loricam Agastrophi fortis - detrahebat a pectore penitus-variegatam, clypeumque ab-humeris, - 375 et cassidem gravem: hic vero arcus cornu retraxit, - et percussit (nec ei irritum telum effugit manu) - plantam dextri pedis: eamque transadigens sagitta - in terram defixa-est: hic autem valde suaviter ridens, - ex insidiis exsiliit, et glorians verbum dixit: - - 380 Vulneratus-es, nec irritum telum effugit: utinam tibi, - imum in ile jaculatus, vitam eripuissem: - sic et Trojani respirassent a-calamitate, - qui te horrent, leonem velut balantes capræ. - - Hunc autem non territus allocutus-est fortis Diomedes: - 385 sagittarie, conviciator, cornu (_arcu_) clare, puellarum- - spectator, - si quidem jam adversus cum armis periculum-faceres, - non tibi profuturus-esset arcus et crebræ sagittæ: - nunc vero perstricta _mihi_ planta pedis, gloriaris inaniter. - Non curo, _perinde_ ac-si me mulier percussisset, aut puer - insipiens: - 390 leve enim _est_ telum viri imbellis, nullius-pretii. - Certe aliter a me, etiam si vel paululum attigerit, - acutum telum exit, et exanimem statim reddit: - illiusque, uxoris quidem ambæ-laceratæ sunt genæ, - liberique orbi; ipse autem sanguine terram rubefaciens - 395 putrescit: alites vero circa _eum_ plures _sunt,_ quam mulieres. - - Sic dixit: hunc autem Ulysses hasta-inclytus prope veniens - protexit; is vero a-tergo desidens, telum velox - ex pede traxit: dolor autem per corpus ivit gravis. - In currum inde ascendit, et aurigæ præcepit - 400 naves versus cavas ut ageret: dolebat enim corde. - - Solusque-restitit Ulysses hasta-inclytus, nec quisquam apud - ipsum - Argivorum manebat, quoniam timor ceperat omnes: - ingemiscensque dixit ad suum magnum animum:[TR4] - - Hei mihi! quid mihi accidet? ingens quidem malum, si fugero, - 405 multitudinem metuens: illud autem pejus, si interceptus-fuero - solus: ceteros autem Danaos in-fugam vertit Saturnius. - Sed cur mihi hæc meus disserit animus? - novi enim, quod ignavi quidem recedunt a-pugna: - qui vero strenuus-est in prælio, hunc omnino oportet - 410 stare constanter, sive feriatur, sive feriat alium. - - Dum is hæc versabat in mente et in animo, - interim Trojanorum ordines supervenere clypeatorum; - concluseruntque in medio, intra se pestem _suam_ (_Ulyssem_) - collocantes. - Ut vero quando in-caprum undique canes florentesque juvenes - 415 incitate-feruntur, ille vero prodit alto ex fruticeto, - acuens album dentem in incurvis malis; - undique autem _in eum_ impetum-faciunt; ac stridor dentium - suboritur: illi vero sustinent protinus, horrendus licet sit: - sic tunc undique in Ulyssem, Jovi carum, incitate-ferebantur - 420 Trojani. Ille vero primum quidem egregium Deiopiten - vulneravit super humerum, insiliens acuta hasta: - ac deinde Thoonem, et Ennomum interfecit: - Chersidamantem autem deinceps, ab equis desilientem, - hasta ad umbilicum, sub clypeo umbone-munito, - 425 vulneravit: is vero in pulverem delapsus, prehendit terram palma. - Hos quidem reliquit: sed Hippasiden Charopem vulneravit hasta, - germanum-fratrem generosi Soci. - Huic autem auxiliaturus Socus venit, par-deo vir: - stetitque valde prope accedens, et eum sermone allocutus-est: - - 430 O Ulysse laudatissime, dolorum insatiabilis atque laboris, - hodie vel duobus gloriabere-super Hippasidis, - tales viros si-interfeceris, et arma spoliaris; - vel _tu_ mea sub hasta ictus animam perdes. - - Sic locutus, percussit _eum_ ad clypeum undique æqualem - 435 per clypeum quidem penetravit splendidum fortis hasta, - et per loricam affabre-factam infixa-est: - omnemque a costis cutem abstulit; nec tamen sivit - Pallas Minerva _eam_ misceri visceribus viri. - Sensit autem Ulysses, quod sibi nequaquam telum in letalem - _locum_ venisset: - 440 retroque cedens Socum sermone allocutus est: - - Vah! miser, profecto jam te assequitur grave exitium. - Nempe me cessare-fecisti cum Trojanis pugnam; - tibi vero ego hic aio cædem et mortem nigram - die hoc futuram-esse: meaque sub hasta domitum, - 445 gloriam mihi daturum, animam vero Plutoni equis-insignibus. - - Dixit, et ille quidem in-fugam retro conversus abibat; - ei autem converso, tergo hastam infixit - humerorum in-medio, perque pectora trajecit: - fragoremque-edidit cadens; et insultavit _illi_ divinus Ulysses: - - 450 O Soce, Hippasi fili bellicosi, equûm-domitoris, - occupavit te finis mortis deprehendens, nec effugisti. - Vah! miser, non quidem tibi pater et veneranda mater - oculos deducent mortuo videlicet, sed alites - cruda-vorantes _te_ diripient alis crebris circum verberantes: - 455 sed ubi _ego_ mortuus-fuero, justa-facient mihi divini Achivi. - - Sic fatus, Soci bellicosi validam hastam - eque cute _sua_ traxit, et clypeo umbone-munito: - sanguis autem ei extracta _hasta_ erumpebat, angebatque animam. - Trojani vero magnanimi ut viderunt sanguinem Ulyssis, - 460 cohortantes _se_ per turbam, in ipsum omnes iverunt. - Verum is retrocedebat, inclamabatque socios: - ter quidem tum clamavit, quantum caput capiebat viri; - ter autem audivit clamantem Marti-carus Menelaus: - confstimque Ajacem allocutus-est prope stantem: - - 465 Ajax nobilissime, Telamonie, princeps virorum, - circa me Ulyssis audentis-animo venit clamor, - ei similis, ac-si eum violenter-urgerent solum - Trojani, interclusum in acri pugna. - Verum eamus in turbam; opitulari enim _est_ melius. - 470 Timeo, ne-quid patiatur inter Trojanos solus-relictus, - strenuus quum-sit; magnumque desiderium Danaos subeat. - - Sic fatus, ipse quidem præibat, ille vero una sequebatur par- - deo vir. - Invenerunt inde Ulyssem Jovi carum; circaque ipsum - Trojani simul-ibant, sicut fulvi thoes in-montibus - 475 circa cervum cornutum vulneratum, quem vulneravit vir - sagitta a nervo _missa:_ huic quidem evaserat pedibus - fugiens, quamdiu sanguis tepidus et genua movebantur: - sed postquam eum domuerit velox sagitta, - cruda-vorantes eum thoes in montibus dilaniant, - 480 in nemore umbroso: atque leonem adducit fortuna - exitialem: thoes quidem diffugiunt, atque hic _eo_ vescitur: - sic tunc circa Ulyssem bellicosum, versutum, - Trojani simul-ibant multique et validi: sed ille heros - ruens sua hasta propulsabat crudelem diem. - 485 Ajax vero prope accessit, ferens scutum, velut turrim; - stetitque juxta: Trojani autem territi-diffugerunt alio alius. - Atque hunc Menelaus Mavortius eduxit e-turba - manu tenens, donec famulus prope egisset equos. - - Ajax autem Trojanis insiliens interfecit Doryclum - 490 Priamiden, nothum filium; deinde Pandocum vulneravit; - vulneravit et Lysandrum, et Pyrasum, et Pylarten. - Ut vero quum inundans flumen in-campum decurrit - torrens de montibus, depressus ab-Jovis imbre, - multasque quercus aridas, multasque larices - 495 secum-rapit, multumque limum in mare projicit: - sic obibat turbans campum tunc splendidus Ajax, - concidens equosque et viros. Necdum Hector - audierat, quum pugnæ in sinistra-parte præliaretur totius, - ripas juxta fluvii Scamandri; ubi maxime - 500 virorum cadebant capita, clamorque immensus exortus-erat, - Nestoremque circa magnum, et Mavortium Idomeneum. - Hector inter hos versabatur, ardua patrans - hastaque equestrique-virtute; juvenumque vastabat phalanges. - Necdum _tamen_ cessissent de-via divini Achivi, - 505 nisi Alexander, Helenæ maritus comas-pulcras-habentis, - cessare-fecisset a-strenue-pugnando Machaona, pastorem virorum, - sagitta tribus-hamis percussum ad dextrum humerum. - De-hoc nempe pertimuerunt robur spirantes Achivi, - ne-forte eum, pugna inclinata, interficerent. - 510 Statim autem Idomeneus allocutus-est Nestorem divinum: - - O Nestor Nelide, magna gloria Achivorum, - age, tuos currus conscende, juxtaque Machaon - ascendat: ad navesque celerrime dirige solidis-ungulis equos. - Medicus enim vir multis æquiparandus _est_ aliis. - 515 [sagittisque excidendis, et mitibus pharmacis inspergendis.] - - Sic dixit: nec non-obsecutus-est Gerenius eques Nestor. - Statim autem suos currus conscendit; juxtaque Machaon - ascendit, Æsculapii filius eximii medici: - scuticaque verberabat equos; hi vero non inviti volabant - 520 naves versus cavas; eo enim _ire_ gratum _iis_ erat animo. - - Cebriones vero Trojanos turbatos animadvertit, - Hectorem juxta-in-_curru_-stans, et ad hunc _ea_ verba dixit: - - Hector, nos quidem hic versamur-inter Danaos, - in-extremitate pugnæ horrisonæ: verum ceteri - 525 Trojani turbantur promiscue, equique et ipsi. - Ajax autem turbat _eos_ Telamonius; bene vero ipsum novi: - latum enim circa humeros gerit scutum: sed et nos - illuc equosque et currum dirigamus, ubi maxime - equites peditesque, perniciosum certamen exhibentes, - 530 mutuo-se occidunt; clamor autem immensus exortus-est. - - Sic igitur fatus, verberavit pulcris-jubis equos - scutica arguta: illi autem verbera sentientes, - velociter agebant celerem currum inter Trojanos et Achivos, - calcantes cadaveraque et scuta: sanguine autem axis - 535 subtus totus fœdabatur et ambitus qui _erant_ circa sellam- - currus, - quos ab equinis ungulis guttæ aspergebant, - aliæque a canthis. Ille autem cupiebat ingredi turbam - virorum, perrumpereque, insiliens; tumultumque - immisit malum Danais, parumque cessabat ab-hasta _vibranda._ - 540 Atque hic alterorum obibat ordines virorum - _pugnans_ hastaque, enseque, magnisque saxis: - Ajacis autem vitabat pugnam Telamonii. - [Jupiter enim ei irascebatur, si cum-fortiori viro pugnaret.] - - Jupiter vero Pater Ajaci in-alto-sedens metum incussit: - 545 stetit vero _hic_ attonitus, in-tergumque scutum rejecit septem - bubulis-pellibus-munitum: - territus autem recessit, circumspectans in turba, feræ similis, - subinde-se-convertens, lente genua alternans. - Ut vero fulvum leonem boum a stabulo - rapide-abigebant canesque et viri rustici, - 550 qui ipsum non sinunt boum pinguedinem eripere, - per-totam-noctem vigilantes: ille autem carnium cupidus, - recta-irruit: sed nihil proficit: frequentia enim jacula - adversa volant audacibus a manibus, - incensæque faces, quas horrens-recedit, incitatus licet: - 555 mane autem seorsum abiit afflicto animo: - sic Ajax tunc a Trojanis afflictus corde - abiit, admodum invitus; valde enim timebat navibus Achivorum. - Ut vero quum asinus agrum præteriens prævaluit pueris - tardus, in-quem jam permulti baculi circum fracti-sunt, - 560 tondetque ingressus altam segetem: illi autem pueri - verberant baculis; vis vero infirma _est_ ipsorum; - vixque expulerunt, quando quidem se-saturarit pabulo: - sic tum inde Ajacem magnum, Telamonium filium - Trojani magnanimi et e-longinquo-vocati socii, - 565 percutientes hastilibus medium scutum, usque sequebantur. - Ajax vero, nunc quidem meminerat impetuosæ fortitudinis, - retro conversus, et cohibebat phalanges - Trojanorum equûm-domitorum: nunc vero vertebat-se ad-fugam; - omnes autem prohibuit _quominus_ celeres ad naves irent; - 570 ipse vero Trojanorum et Achivorum furebat in-medio - stans; at jacula audacibus a manibus, - alia quidem in scuto magno figebantur, impetu-acta adversa; - multa vero et in-medio-spatio, antequam corpus candidum - attingerent, - in terra stabant, cupientia corpore se-saturare. - - 575 Hunc autem ut vidit Evæmonis præclarus filius, - Eurypylus, crebris oppressum jaculis; - stetit juxta eum accedens, et jaculatus-est hasta splendida, - et percussit Phausiaden Apisaonem, pastorem virorum, - in-jecur subter præcordia, continuoque genua _ei_ solvit: - 580 Eurypylus autem insiliit, et auferebat arma ab humeris. - Hunc autem ut animadvertit Alexander divinæ-formæ - arma auferentem Apisaonis, statim arcum - adduxit in Eurypylum, et ei percussit femur sagitta - dextrum: fracta-est autem arundo, et gravavit femur. - 585 Retro autem sociorum ad agmen recedebat, mortem evitans, - vociferatusque-est alta-voce, Danaos inclamans: - - O amici, Argivorum ductores atque principes, - consistite conversi, et arcete sævum diem - ab-Ajace, qui telis obruitur: nec ipsum opinor - 590 evasurum ex pugna horrisona; sed omnino contra - consistite, circum Ajacem magnum, Telamonium filium. - - Sic dixit Eurypylus vulneratus: illi autem juxta ipsum - propinqui constiterunt, scuta humeris inclinantes, - hastas elevantes. His autem obvius ivit Ajax: - 595 stetitque conversus, quando venerat ad-agmen sociorum. - Sic hi quidem pugnabant instar ignis ardentis. - - Nestorem vero e prælio ferebant Neleiæ equæ - sudantes; ducebantque Machaonem, pastorem virorum. - Hunc autem prospiciens agnovit pedibus-celer divinus Achilles: - 600 stabant enim in extrema ingenti navi, - intuens laborem gravem, fugamque lacrimosam. - Statim vero socium suum Patroclum allocutus-est, - clamans e navi: ille autem ex-tentorio ut-audivit, - prodiit par Marti: mali autem _hoc_ ei fuit principium. - 605 Hunc prior allocutus-est Menœtii validus filius: - - Cur me vocas, Achille? quid autem tibi opus _est_ me? - Hunc vero respondens allocutus-est pedibus velox Achilles: - - Nobilis Menœtiade, meo carissime animo, - nunc puto ad genua mea constituros Achivos - 610 supplicantes: necessitas enim venit non-amplius tolerabilis. - Sed i nunc, Patrocle Jovi care, Nestorem interroga, - quemnam hunc ducat vulneratum e prælio: - certe quidem a-tergo Machaoni omnino similis-videtur - Asclepiadæ, sed non vidi vultum hominis: - 615 equi enim me præterierunt ulterius properantes. - - Sic dixit: Patroclus autem dilecto obsecutus-est socio, - profectusque-est currens præterque tentoria et naves Achivorum. - - Illi vero quum jam ad-tentorium Nelidæ pervenissent, - ipsi quidem descenderunt in terram almam: - 620 equas autem Eurymedon famulus solvit senis - e curru: ipsi vero sudorem exsiccabant a-tunicis, - stantes ad ventum in litore maris; ac deinde - in-tentorium profecti, in sellis-recubitoriis consederunt. - Iis autem parabat potionem-mixtam comis-pulcris Hecamede, - 625 quam abduxerat e Tenedo senex, quum _eam_ diripuit Achilles, - filiam Arsinoi magnanimi, quam ei Achivi - electam-dederunt, quoniam consilio præstabat omnibus: - hæc eis primum quidem apposuit mensam - pulcram, pedibus-cyaneis, bene-politam: ac super ea _posuit_ - 630 æream lancem; et in _ea_ cepam, potioni _aptum_ obsonium, - ac mel recens, juxtaque farinæ sacræ fructum: - juxta etiam poculum perpulcrum, quod domo attulerat senex, - aureis clavis transfixum; ansæ autem ejus - quatuor erant, binæque columbæ circum singulas - 635 aureæ pascebantur; duoque infra fundi erant. - Alius quidem _senex_ laborans (_ægre_) submovisset a-mensa, - plenum quando-erat: Nestor vero senex sine-labore tollebat. - In hoc ipsis miscuit mulier, similis deabus, - vino Pramnio, insuper autem caprinum rasit caseum - 640 radula ærea, superque farinas albas inspersit; - et bibere jussit, postquam appararat potionem-mixtam. - Illi autem postquam bibentes exemerant peraridam sitim, - sermonibus delectabantur inter se colloquentes: - Patroclus vero foribus astitit, par-deo vir. - 645 Hunc autem[TR5] conspicatus senex a sede surrexit splendida, - introque duxit manu prehensum, et considere jussit: - Patroclus autem contra renuebat, dixitque verba: - - Non sedendi-tempus est, senex Jovis-alumne, nec mihi - persuadebis. - Venerandus, reverendus _est,_ qui me misit sciscitatum, - 650 quemnam hunc ducas vulneratum: quin et ipse - agnosco; videoque Machaonem, pastorem virorum. - Nunc vero rem dicturus, nuntius redibo Achilli; - bene autem tu nosti, senex Jovis-alumne, qualis ille - difficilis vir; cito vel insontem culpaverit. - - 655 Huic autem respondit deinde Gerenius eques Nestor: - quid tandem sic Achilles miseratur filios Achivorum, - qui jam telis vulnerati-sunt? neque novit - luctus quantum excitatum-sit per exercitum: nam fortissimi - in navibus jacent, eminus-cominusque-vulnerati. - 660 Percussus-est quidem Tydides, fortis Diomedes; - vulneratus-est Ulysses hasta-inclytus, et Agamemno: - [percussusque et Eurypylus ad femur sagitta:] - hunc autem alterum ego modo abduxi e bello, - sagitta a nervo percussum. At Achilles, - 665 strenuus quum-sit, Danaorum non curam-agit nec miseretur. - An exspectat, donec jam naves veloces prope mare, - Argivis invitis (_frustra resistentibus_), igne hostili - comburantur, - ipsique interficiamur alii-super-alios? non enim mea vis - est, qualis antea erat in agilibus membris. - 670 Utinam sic pubescerem, roburque mihi firmum esset, - sicut quando inter-Eleos et nos certamen ortum-est - de boum-abactione, quando ego interfeci Itymoneum, - fortem Hyperochiden, qui in Elide habitabat, - pignora auferens. Ille vero vim-propulsans a-suis bobus, - 675 percussus-est inter primos mea a manu, jaculo; - et concidit, virique trepidi-diffugerunt agrestes. - Prædam autem ex campo coegimus valde multam, - quinquaginta boum armenta, totidem greges ovium, - tot suum greges, tot greges latos caprarum: - 680 equasque flavas centum et quinquaginta, - omnes feminas; multis etiam pulli suberant. - Et hæc quidem abegimus Pylum Neleïum intro, - nocturni, in urbem: lætatus-est autem animo Neleus, - quoniam mihi contigere multa, juveni ad-bellum profecto. - 685 Præcones autem argute-edixerunt, cum aurora illucescente, - illi ut-advenirent, quibus debitum deberetur in Elide divina: - ac congregati Pyliorum principes viri - dividebant: multis enim Epei debitum debebant, _potentiores,_ - quia nos, pauci, _ab iis_ male-habiti in Pylo eramus. - 690 Veniens enim _nos_ afllixerat vis Herculea (_Hercules_), - superioribus annis: interfectique-fuerant quotquot optimi. - Duodecim enim Nelei eximii filii eramus, - quorum solus relictus-sum; ceteri autem omnes perierunt. - His animo-elati Epei ære-loricati, - 695 nos insultantes, iniqua moliti-erant. - Sed senex armentumque boum et gregem magnum ovium - sibi-exemit, electis trecentis, atque pastoribus. - Etenim ipsi debitum magnum debebatur in Elide divina, - quatuor in-cursu-victores equi cum-ipsis curribus, - 700 qui-ierant ad præmia _reportanda;_ de tripode enim erant - cursu-certaturi; eos autem illic rex virorum Augeas - detinuerat; atque aurigam dimiserat, tristem ob-equos. - Ob-hæc senex dicta iratus atque facta, - exemit-sibi admodum multa, sed reliqua in populum dedit. - 705 [dividenda, ne-quis ab-eo fraudatus abiret æqua _portione_.] - Nos quidem hæc singula administrabamus, perque urbem - faciebamus sacra diis: illi vero tertio die omnes - venerunt simul ipsique multi et solidis-ungulis equi, - cum-universis-copiis: cumque ipsis Moliones-duo arma-induerant, - 710 pueri adhuc, nondum perquam scientes impetuosæ fortitudinis. - Est autem quædam Thryoessa urbs, ardua altitudo, - procul ad Alpheum, extrema Pyli arenosi: - hanc obsidebant, evertendæ cupidi. - Sed quum totum campum transissent, nobis Minerva - 715 nuntia venit currens ab Olympo, ut-armaremur, - nocturna, nec invitum per Pylum populum congregavit, - sed valde incitatos-cupiditate pugnandi. Sed-non me Neleus - sinebat armari, abscondit autem mihi equos: - nonum enim omnino me existimabat scire bellica opera. - 720 Verum etiam sic inter-equites insignis-eram nostros, - pedes licet essem, quoniam sic _me_ duxit ad-pugnam Minerva. - Est autem quidam fluvius Minyeius, in mare _se_ projiciens, - prope Arenen, ubi exspectavimus Auroram divinam - equites Pyliorum; sed affluebant _interea_ agmina peditum. - 725 Inde cum-universis copiis, (cum) armis armati, - meridiani pervenimus ad-sacrum fluentum Alphei. - Ibi Jovi quum-fecissemus præpotenti sacra pulcra, - taurumque Alpheo, taurum autem Neptuno _sacrificassemus,_ - ac Minervæ oculis-cæsiis bovem gregalem, - 730 cœnam deinde sumsimus per exercitum in turmis: - et dormivimus in armis suis quisque - cirucm fluenta fluvii. Sed magnanimi Epei - circumstabant jam urbem, vastare _eam_ cupientes: - sed ipsis ante apparuit magnum opus Martis. - 735 Quum enim sol lucidus eminuit-supra terram, - congressi-sumus pugna, Jovique supplicantes et Minervæ: - at quando jam Pyliorum et Epeorum exstitit certamen, - primus ego occidi virum, abstulique solidis-ungulis equos, - Mulium bellatorem: gener vero erat Augeæ, - 740 maximamque-natu filiam habebat flavam Agameden, - quæ tot pharmaca norat, quot alit lata terra. - Hunc quidem ego accedentem percussi ærata hasta: - prolapsusque-est in pulvere; ego vero in currum insiliens, - steti inter primos-pugnatores. Sed magnanimi Epei - 745 territi-fugerunt alio alius, ut viderunt virum cadentem, - ductorem equitum, qui fortissimus-erat pugnando. - At ego irrui, atræ procellæ par: - quinquaginta autem cepi currus, duoque circa unumquemque - viri mordicus prehenderunt solum, mea sub hasta domiti. - 750 Et jam Actoriones Moliones juvenes interfecissem, - nisi ipsos pater, late-dominans Terræ-concussor, _Neptunus,_ - ex pugna _ereptos_ servasset, tectos caligine multa. - Tum Jupiter Pyliis magnam victoriam dedit; - tantisper enim _eos_ insequebamur per latum campum, - 755 interficientesque ipsos, et arma pulcra colligentes; - donec ad Buprasium tritici-ferax egimus equos, - petramque Oleniam, et _eo,_ Alisii _herois_ ubi tumulus - vocatur _locus:_ unde rursum avertit populum Minerva. - Ibi virum interficiens extremum, _eum_ reliqui; atque Achivi - 760 retro a Buprasio Pylum-versus agebant veloces equos: - omnes autem gratias-agebant, ex-diis Jovi, Nestorique ex- - hominibus. - Talis eram, si-quando eram inter viros. Sed Achilles - solus illa virtute _sua_ fruetur: certe ipsum credo - multum postea-doliturum, ubi exercitus perierit. - 765 O amice, sane quidem tibi Menœtius sic præcepit - die illo, quo te ex Phthia ad-Agamemnonem misit: - nos autem intus _apud vos_ quum-essemus, ego et divinus Ulysses, - omnia plane in ædibus audiebamus, sicut præcipiebat; - ad-Pelei autem veneramus domos habitantibus-commodas, - 770 populum cogentes per Achaiam feracem. - Ibi tum heroem Menœtium invenimus intus: - atque te, juxta autem Achillem; senex vero, equûm-agitator - Peleus, - pinguia femora adolebat bovis Jovi gaudenti-fulmine, - aulæ in septo: tenebatque aureum poculum, - 775 libans nigrum vinum super ardentia sacra. - Vos quidem bovis apparabatis carnes, nos vero tum - stabamus in vestibulo; attonitus autem surrexit Achilles, - introque duxit manu prehensos, atque considere jussit, - dapesque-hospitales abunde apposuit, quas _apponi_ hospitibus - fas est. - 780 Ac postquam saturati-eramus cibo et potu, - ordiebar ego sermonem, hortans vos simul ut-sequamini: - vos autem vehementer volebatis, hi vero ambo multa præceperunt: - Peleus quidem suo filio senex præcepit Achilli, - semper fortissime-se-gerere et superiorem esse aliis: - 785 tibi vero rursus sic præcepit Menœtius, Actoris filius: - Fili mi, genere quidem superior est Achilles, - major-natu vero tu es: viribus autem ille multo præstantior: - sed probe ei da prudens consilium, et admone, - et ei præcipe; ille autem obsequetur in bonum quidem. - 790 Sic præcepit senex, tu vero oblivisceris. Sed etiam nunc - hæc dicas Achilli bellicoso, si forte obsequatur: - quis vero scit, an ei, cum (_favente_) deo, animum commoveas - admonens? bona autem admonitio est amici. - Si vero aliquod mentibus suis vaticinium evitat, - 795 et aliquod ei a Jove dixit veneranda mater, _quominus ipse eat:_ - saltem te mittat; simul autem ceteræ copiæ sequantur - Myrmidonum, si forte aliquod lumen (_salus_) Danais fias: - et tibi arma pulcra det ad-prælium gerenda; - si forte te illi assimilantes (_illum esse ob similitudinem - credentes_) abstineant pugna - 800 Trojani, respirentque Mavortii filii Achivorum - qui-affliguntur: parva autem _est_ respiratio a-bello. - Facile vero integri defessos viros in-pugna - repellatis ad urbem a navibus et tentoriis. - - Sic dixit: eique animum in pectoribus commovit: - 805 profectus-est autem currens præter naves ad Æaciden Achillem. - Sed quum jam prope naves Ulyssis divini - venisset currens Patroclus, ubi eis forumque et jus - erat, qua eis etiam deorum constituta-erant altaria: - illic ei Eurypylus percussus occurrit, - 810 generosus Evæmonides, in femore sagitta, - claudicans e pugna; atque humidus defluebat sudor - de-humeris et capite: eque vulnere gravi - sanguis niger scaturiebat: mens tamen firma erat. - Hunc autem intuitus, miseratus-est Menœtii fortis filius, - 815 et dolens, verbis alatis _eum_ allocutus-est: - - Ah miseri, Danaorum ductores et principes: - siccine eratis procul ab-amicis et patria terra - satiaturi in Troja veloces canes alba pinguedine? - sed age mihi hoc dic, Jovis-alumne Eurypyle heros: - 820 adhucne fere sustinebunt immanem Hectorem Achivi, - an jam conficientur, ab ipso hasta domiti? - - Huic autem Eurypylus vulneratus respondit: - nullum-amplius, nobilissime Patrocle, præsidium Achivis - erit; sed in navibus nigris cadent. - 825 Illi enim jam omnes, quotquot ante erant fortissimi, - in navibus jacent eminus- cominusque-vulnerati - manibus sub Trojanorum: horum vero robur augescit usque. - Sed me quidem tu serva, ducens ad navem nigram; - femoreque exscinde sagittam, ab eoque sanguinem nigrum - 830 ablue aqua tepida; et lenia medicamenta insperge, - salubria, quæ te ajunt ab Achille doctum-esse, - quem Chiron docuit, justissimus Centaurorum: - medici enim, Podalirius atque Machaon, - hunc quidem in tentoriis puto vulnus habentem, - 835 indigentem et ipsum eximii medici, - jacere: alter autem in campo Troum sustinet acrem Martem. - - Hunc autem vicissim allocutus-est Menœtii fortis filius: - Quomodo fiant (_quo evadent_) hæc opera? quid agemus, Eurypyle - heros? - vado, ut Achilli bellicoso sermonem referam, - 840 quem Nestor mandavit Gerenius, custos Achivorum: - attamen ne sic quidem te dimittam afflictum. - - Dixit, et in sinu susceptum ferebat pastorem virorum - in tentorium: famulus autem ut-vidit, substravit pelles-bubulas. - Ibi illi porrecto, e femore excidit cultro - 845 acutum telum peramarum: ab ipso autem sanguinem atrum - abluit aqua tepida; et radicem immisit amaram, - manibus contritam, dolores-adimentem, quæ ei cunctos - inhibuit dolores: ac vulnus quidem siccatum est, cessavitque - sanguis. - - - [TR1] "ut-esset," -> "ut-esset." - [TR2] "Iris" -> "Iris," - [TR3] "spoliabat" -> "spoliabat." - [TR4] "animum;" -> "animum:" - [TR5] "Hunc aute m" -> "Hunc autem." - - - - - Iliadis XII.—Pugna ad murum. - -ARGUMENT: THE BATTLE AT THE GRECIAN WALL. - -The Greeks having retired into their intrenchments, Hector attempts to -force them; but it proving impossible to pass the ditch, Polydamas -advises to quit their chariots, and manage the attack on foot. The -Trojans follow his counsel; and having divided their army into five -bodies of foot, begin the assault. But upon the signal of an eagle with -a serpent in his talons, which appeared on the left hand of the -Trojans, Polydamas endeavours to withdraw them again. This Hector -opposes, and continues the attack; in which, after many actions, -Sarpedon makes the first breach in the wall. Hector also, casting a -stone of vast size, forces open one of the gates, and enters at the -head of his troops, who victoriously pursue the Grecians even to their -ships. - -TEXT: - - 1 Sic quidem in tentoriis Menœtii fortis filius, - curabat Eurypylum vulneratum; verum pugnabant - Argivi et Trojani catervatim. Neque jam erat _hos_ - fossa amplius prohibitura Danaorum, et murus supra - 5 latus, quem fecerant pro navibus: circùm autem fossam - duxerant; nec diis dederant inclytas hecatombas; - ut _ille_ ipsis navesque veloces et prædam multam - intus continens tueretur: diis autem invitis structus-erat - immortalibus; quocirca etiam nequaquam longum tempus integer - erat. - 10 Quamdiu quidem Hector vivus erat, et irascebatur Achilles, - et Priami regis non-eversa urbs erat, - tamdiu etiam magnus murus Achivorum integer erat. - At postquam Troum quidem mortui-erant quotquot fortissimi, - multi autem Argiovrum, alii domiti-, alii superstites-erant, - 15 eversaque-est Priami urbs decimo anno, - Argivique in navibus dilectam in patriam redierunt: - tum demum inierunt-consilium Neptunus et Apollo, - murum ut-abolerent fluviorum vi immissa, - quotquot ab Idæis montibus in-mare profluunt, - 20 Rhesusque, Heptaporusque, Caresusque, Rhodiusque, - Granicusque, et Æsepus, divinusque Scamander, - et Simois, ubi multi clypei-e-bovino-corio et galeæ - deciderant in pulvere, et simideorum genus virorum: - horum omnium eodem ostia convertit Phœbus Apollo, - 25 perque-novem-dies in murum immisit _eorum_ cursum: pluebat autem - Jupiter - continuo, ut citius mari-submersum murum redderet. - Ipse autem Terræ-concussor, tenens manibus tridentem, - præibat; et omnia fundamenta undis emovit - truncorum et lapidum, quæ jecerant laborantes Achivi; - 30 planaque fecit _loca_ juxta rapidum Hellespontum, - rursusque litus magnum arenis cooperuit, - muro abolito: fluvios autem vertit, ut-redirent - in alveum _suum quisque,_ qua ante demittebant pulcre-fluentem - aquam. - - Ita erant in-posterum Neptunus et Apollo - 35 facturi: tum vero pugna clamorque exarsit circa - murum bene-structum; sonitumque-reddebant stipites turrium - percussæ: Argivi vero, Jovis flagello domiti, - naves ad cavas conclusi tenebantur, - Hectorem timentes, violentum auctorem fugæ _hostium:_ - 40 atque is, sicut antea, pugnabat par turbini. - Ut vero quando interque canes et viros venatores - aper sive leo versatur, _præ_ robore truces-oculos-volvens; - illi vero turmatim se ipsos instruentes, - adversi stant, et jaculantur crebra - 45 spicula de manibus: ejus autem generosum cor nunquam - pavet, nec fugam-capessit: fortitudo vero ipsum occidit: - crebroque se-convertit, ordines virorum tentans; - quaque fecerit-impetum, ibi cedunt ordines virorum: - sic Hector turbam obiens se-motabat, socios - 50 fossam adhortans ut-transcenderent: nec-tamen ei equi - audebant veloces-pedibus: valde vero hinniebant, in summo - labro stantes: absterrebat enim fossa _eos_ - lata, nec transilire in-promptu _erat,_ nec transitu - _erat_ facilis: præcipitia enim prominentia circa omnem - 55 stabant utrinque: desuper autem vallis - acutis munita-erat, quos defixerant filii Achivorum, - densos et magnos, ab-infestis viris munimentum. - Illuc non facile equus bonis-rotis-instructum currum trahens - intrasset; pedites vero cogitabant, si perficere-possent. - 60 Tum vero Polydamas audaci Hectori dixit astans: - - Hectorque et alii Trojanorum duces ac sociorum; - temere per fossam impellimus veloces equos: - hæc autem admodum difficilis _est_ transitu: valli enim in illa - acuti stand, et ad ipsos murus Achivorum: - 65 illuc nullo-modo licet descendere, nec pugnare - equitibus: angustiæ enim _sunt,_ ubi _eos_ sauciatum-iri puto. - Quod si jam omnino _Achivos_ mala _ipsis_ meditans perdit - Jupiter altitonans, Trojanis autem vult auxiliari, - sane equidem vellem vel statim hoc effectum, - 70 inglorios perire _procul_ ab Argis hic Achivos: - sin vero conversi-fuerint, repressioque _nostrorum_ fiat - a navibus, et fossæ impegerimus profundæ, - non deinceps puto ne nuntium quidem reversurum - retro ad urbem, iterum-conversis _ad pugnam_ ab Achivis. - 75 Verum agite, sicut ego dixero, obsequamur omnes: - equos quidem famuli contineant prope fossam, - ipsi vero, pedibus, (cum) armis instructi, - Hectorem omnes sequamur conferti: at Achivi - non sustinebunt, siquidem ipsis exitii fines impendent. - - 80 Sic dixit Polydamas: placebatque Hectori sermo tutus: - statim autem de curribus cum armis desiliit in-terram. - Nec ceteri Trojani in equis convenerunt; - sed omnes desilierunt, ut viderunt Hectorem divinum. - Aurigæ quidem deinde suo præcepit quisque, - 85 equos bene ex ordine ut-coercerent illic ad fossam: - ipsi vero in-ordines-digesti, se ipsos instruentes, - in-quinque-agmina dispositi, simul duces sequebantur. - - Alii quidem cum Hectore iverunt et eximio Polydamante, - qui plurimi et fortissimi erant, cupiebantque maxime - 90 muro rapto cavas ad naves pugnare: - et ipsos Cebriones tertius sequebatur; apud currus autem - alium, Cebrione deteriorem, reliquit Hector. - Alteris vero Paris præerat, et Alcathous, et Agenor: - tertiis autem Helenus et Deiphobus divinus, - 95 filii duo Priami; tertiusque erat Asius heros, - Asius Hyrtacides, quem ab-Arisba vexerant equi - rutili, magni, fluvio a Selleente. - At quartorum ductor-erat strenuus filius Anchisæ, - Æneas: cumque eo duo Antenoris filii, - 100 Archelochusque Acamasque, pugnæ bene scientes omnis. - Sarpedon vero dux-erat inclytorum sociorum; - assumsitque Glaucum et Mavortium Asteropæum; - hi enim ei visi-sunt eximie esse fortissimi - ceterorum, post se quidem ipsum: ipse vero emicuit etiam præ - omnibus. - 105 Hi autem ut se-inter-se-junxerant _bene_-factis boum-tergoribus, - ivere recta in-Danaos animosi, nec amplius putabant - _eos_ sustenturos, sed in navibus nigris casuros. - - Hinc ceteri Trojani, longeque-vocati socii, - consilio Polydamantis laudatissimi paruerunt; - 110 at non Hyrtacides voluit Asius, princeps virorum, - illic relinquere equosque et aurigam famulum: - sed una-cum ipsis accedebat navibus velocibus, - demens: neque enim erat, malum fatum postquam-evitasset, - equis et curribus exsultans, a navibus - 115 retro reversurus ad Ilium ventosum: - prius enim eum Fatum infaustum obvolvit - per-hastam Idomenei præclari Deucalionidæ. - Irruit enim navium ad sinistram-partem, qua Achivi - ex campo redibant cum equis et curribus: - 120 hac equosque et currum egit, neque portis - invenit acclinatas valvas et longum vectem _immissum:_ - sed apertas tenebant viri, si quem sociorum, - e bello fugientem, salvum-reciperent ad naves. - Hac recta animosus equos regebat; hi vero (_sui_) simul - sequebantur, - 125 acutum clamantes: putabant enim non-amplius Achivos - sustenturos-esse, sed in navibus nigris casuros; - dementes: in portis vero duos viros invenerunt fortissimos, - filios animosos Lapitharum bellicosorum; - alterum quidem, Pirithoi filium, strenuum Polypœten; - 130 alterum vero, Leonteum, hominum-perniciei parem Marti: - hi igitur ante portas altas - stabant, ut quando _stant_ quercus in-montibus altæ, - quæ-quidem ventum sustinent et pluviam per-dies omnes, - radicibus magnis late-porrectis hærentes: - 135 sic igitur hi manibus freti ac viribus, - manebant advenientem magnum Asium, nec fugiebant. - Illi vero recta ad murum bene-structum, tergora-boum arida - ni-altum elevantes, ibant magno _cum_ fremitu, - _qui erant_ Asium circa regem, et Iamenum, et Orestem, - 140 Asiadenque Adamantem, Thoonemque, Œnomaumque. - Atque hi, _Polypœ et Leonteus,_ adhuc quidem bene-ocreatos - Achivos - hortabantur, intus dum-erant, pugnare pro navibus: - sed postquam in-murum ruentes animadverterunt - Trojanos, at Danaorum ortus-est clamorque fugaque, - 145 _tum_ hi-duo erumpentes, ante portas pugnabant, - agrestibus apris similes, qui in montibus - virorum ac canum excipiunt tumultum advenientem, - obliqueque irruentes, circa se frangunt sylvam, - radicitus exscindentes, subtusque stridor dentium - 150 oritur, donec aliquis jaculatus vitam _eis_ eripuerit: - sic horum resonabat æs in pectoribus lucidum, - adversis _ictibus_ percussorum: valde enim fortiter pugnabant, - viris qui superne _erant_ freti, ac _propriis_ viribus. - Illi vero saxis-missilibus, bene-ædificatis a turribus, - 155 jaculabantur, propugnantes sibique ipsis et tentoriis, - navibusque velocibus. Nives autem ut cadunt in-terram, - quas ventus vehementer-flans, nubes opacas agitans, - crebras defundebat in terram almam: - sic horum e manibus tela fluebant, tam Achivorum, - 160 quam etiam e Trojanorum _manibus;_ galeæ autem circùm raucum - sonabant, - percussæ ingentibus-saxis, et clypei umbonibus-muniti. - Tunc vero ingemuitque et sua percussit femora - Asius Hyrtacides, et indignatus verbum dixit: - - Jupiter pater, ergo jam et tu mendax factus-es - 165 omnino multum: non enim equidem putabam heroas Achivos - sustenturos nostrum robur et manus invictas: - illi vero, ut vespæ in-medio _corpore_ variæ, aut apes - nidos sibi-faciunt viam ad lapillosam, - nec relinquunt cavam domum; sed manentes - 170 viros venatores, pugnant pro natis: - sic illi non volunt a-portis, etiam _si_ duo _tantum_ sint, - recedere, antequam vel interficiantur, vel capiantur. - - Sic dixit, nec Jovis flexit mentem hæc dicens: - Hectori enim ejus anius volebat gloriam præbere. - - 175 [Alii autem circa alias pugnam pugnabant portas: - difficile vero me hæc, dei instar, omnia proloqui. - Undique enim circa murum excitatus-est immane-ardens ignis - lapideum: Argivi autem, etiamsi mœsti, necessitate _tamen_ - navibus propugnabant: dii vero tristes-erant animo - 180 omnes, quotquot Danais in-prælio fautores erant. - Commiserunt autem Lapithæ bellum et pugnam.] - - Tum autem Pirithoi filius, fortis Polypœtes, - hasta percussit Damasum, per-galeam æreis-munitam-malis; - neque ærea galea _illam_ prohibuit; sed penitus - 185 cuspis ærea perrupit os; cerebrum autem - intus totum concussum-est; domuitque ipsum ardentem: - ac deinde Pylonem et Ormenum interfecit. - Filium autem Antimachi Leonteus, soboles Martis, - Hippomachum percussit hasta, ad balteum assecutus. - 190 [TR1] autem e vagina extrahens ensem acutum, - Antiphaten quidem primum, impetu-facto per turbam, - percussit cominus; is vero supinus solo allisus-est: - ac dein Menonem, et Iamenum et Orestem, - omnes alios-super-alios admovit terræ almæ. - - 195 Quamdiu illi hos interfectos-spoliabant armis coruscis, - interea Polydamantem et Hectorem juvenes sequebantur, - qui plurimi et fortissimi erant, ardebantque maxime - murumque perrumpere, et incendere igne naves. - Hi tamen adhuc deliberabant, stantes ad fossam: - 200 augurium enim ipsis supervenerat, transire cupientibus, - aquila altivolans, ad sinistram copias arcens, - cruentatum serpentem gestans unguibus, immanem, - vivum, adhuc palpitantem; necdum _is_ oblitus-erat pugnæ: - percussit enim ipsam tenentem ad pectus, prope collum, - 205 contortus retro; illa autem _eum_ a se dimisit in-terram, - dolens angoribus, medioque dejecit in agmine; - ipsaque clangens avolavit _cum_ flatibus venti. - Trojani vero cohorruerunt, ut viderunt varium serpentem, - jacentem in mediis, Jovis portentum ægidem-tenentis. - 210 Tunc Polydamas audacem Hectorem allocutus-est astans: - - Hector, semper quidem fere me increpas in-concionibus, - recta _licet_ monentem; quippe nequaquam par-est - civis qui-sit, temere dicere, neque in consilio, - neque unquam in bello, tuam vero potentiam semper augere: - 215 nunc autem rursus proloquar, ut mihi videatur esse optimum. - Ne eamus cum-Danais pugnaturi de navibus. - Sic enim eventurum-esse puto, si vere quidem - Trojanis hoc augurium-advenit, transire cupientibus, - aquila altivolans, ad sinistram copias arcens, - 220 cruentatum serpentem portans unguibus, immanem, - vivum: cito autem dimisit, antequam ad-caros nidos pervenisset, - neque effecit portans, ut-daret pullis suis. - Sic nos, etiamsi portas et murum Achivorum - perruperimus robore magno, cesserint autem Achivi, - 225 non ordine a navibus revertemur per-easdem vias: - multos enim Trojanorum relinquemus, quos Achivi - ære interfecerint, pugnantes pro navibus. - Hac certe interpretatione-responderit augur, qui vere animo - peritus-sit prodigiorum, et ei paruerint populi. - - 230 Hunc autem torve intuitus allocutus-est galeam-motans Hector: - Polydama, tu quidem non-jam mihi grata hæc dicis: - nosti et aliam sententiam meliorem hac excogitare. - Sin vero revera hanc ex animo dicis, - jam tibi inde dii mentem ademerunt ipsi: - 235 qui jubes Jovis quidem altitonantis oblivisci - consiliorum, quæ mihi ipse præstitit et annuit: - tu vero _me_ alitibus alas-expandentibus jubes - parere: quos minime moror, neque curo, - sive ad dextram vadant, ad auroramque solemque, - 240 sive ad sinistram isti, ad occasum obscurum. - Nos vero magni Jovis pareamus consilio, - qui omnibus mortalibus et immortalibus imperat. - Unum augurium _est_ præstantissimum, pugnare pro patria. - Quid-tandem tu times bellum et pugnam? - 245 etsi enim ceteri _nos_ circum occidamur omnes, - naves ad Argivorum, tibi tamen non timor est pereundi; - non enim tibi _est_ cor hostes sustinens nec pugnax. - Si vero tu a-pugna te-abstinebis, vel aliquem alium, - dehortatione-deceptum, verbis avertes a-bellando, - 250 statim mea sub hasta percussus animam amittes. - - Sic igitur fatus præivit; hi autem una sequebantur - clamore immenso; insuperque Jupiter gaudens-fulmine - excitavit ab Idæis montibus venti procellam, - quæ recta naves-versus pulverem ferebat; atque Achivorum - 255 molliebat animum, Trojanis vero et Hectori gloriam præstabat. - Hujus jam prodigiis confisi ac robore _suo,_ - perfringere magnum murum Achivorum tentabant. - Pinnas quidem turrium convellebant, et demoliebantur - propugnacula, - crepidinesque prominentes vectibus-labefactabant, quas Achivi - 260 primas in terra posuerant, ut-essent stabilimina turrium. - Has illi retrahebant, sperabantque murum Achivorum - _se_ perrupturos. Nondum tamen Danai cedebant de-via; - sed illi scutis bubulis præmunientes propugnacula, - percutiebant ex ipsis hostes murum subeuntes. - - 265 Ambo autem Ajaces hortantes in turribus - quaquaversum itabant, robut excitantes Achivorum: - alium blandis, alium duris verbis - increpabant, quemcunque omnino pugnam remittentem vidissent: - - O amici, Argivorum quique eximius, quique mediocris, - 270 quique deterior; quandoquidem non omnes similes - viri in bello; nunc exstitit opus omnibus: - et vero ipsi hoc fere cognoscitis; ne-quis retro - vertatur ad naves, minitanti _Trojano_ auscultans: - sed ulterius procedite, et invicem hortamini, - 275 si forte Jupiter det Olympius fulgurator, - pugnam quum-repulerimus, hostes ad urbem persequi. - - Sic illi ante-_alios_-clamantes, pugnam excitabant Achivorum. - Horum vero, sicut flocculi nivis cadunt crebri - die hiberno, quando orsus-est providus Jupiter - 280 ningere, hominibus ostentans illa sua tela; - sopitis vero ventis fundit constanter, donec operuerit - celsorum montium vertices et cacumina summa, - et campos florentes, et hominum pinguia culta; - et super maris cani funduntur portubusque et litoribus, - 285 fluctus autem eos adventans prohibet, aliaque omnia - operiuntur desuper, quando ingruit Jovis imber: - sic horum utrinque lapides volitabant crebri, - hi quidem in Trojanos, illi autem a Trojanis in Achivos, - dum-utrique-feriuntur: sed murum supra totum strepitus ortus-est. - - 290 Haudquaquam _tamen_ tunc quidem Trojani et splendidus Hector - muri perrupissent portas et longum vectem, - nisi filium suum Sarpedonem providus Jupiter - excitasset in Argivos, leonem veluti in-boves cornibus-camuros. - Statim vero clypeum quidem ante _se_ tenebat undique æqualem, - 295 pulcrum, æneum, lamina-ductili-tectum: quem quidem faber - duxerat, intus vero pelles-bubulas consuerat spissas, - aureis virgis perpetuis circa orbem: - hoc igitur ille ante _se_ objecto, duas hastas vibrans - profectus-est ire, sicut leo in-montibus-nutritus, qui indigus - 300 diu fuerit carnium, jubet autem ipsum animus magnus, - oves tentaturum, vel ad bene-munitam caulam ire: - etsia enim invenerit apud ipsam pastores viros - cum canibus et hastis custodiam-agentes circa oves, - haud tamen re-non-tentata sustinet a-stabulo pelli: - 305 sed is inde aut rapuit insiliens, aut etiam ipse - vulneratus-est inter primos veloci ex manu jaculo: - sic tunc parem-deo Sarpedonem animus impulit - murum ut-invaderet perrumperetque propugnacula. - Statim autem Glaucum allocutus-est, filium Hippolochi: - - 310 Glauce, cur jam nos honoribus-affecti-sumus maxime, - sedeque carnibusque ac plenis poculis, - in Lycia, omnes autem, deos tanquam, _nos_ aspiciunt? - et agri-portionem possidemus magnam, Xanthi ad ripas, - amœnam vitifero-solo et arvo frugifero? - 315 quare nunc oportet, Lycios inter primos quum-simus, - stare, ac pugnæ ardenti occurrere: - ut aliquis sic dicat Lyciorum bene armatorum: - Nequaquam inglorii per Lyciam imperant - nostri reges, eduntque pingues oves, - 320 vinumque _bibunt_ eximium, dulce; verum enim et robur _iis_ - _est_ præstans, quandoquidem Lycios inter primos pugnant. - O amice, si enim, bellum hoc postquam-effugerimus, - perpetuo jam essemus expertesque-senii immortalesque - futuri, nec ipse inter primos pugnarem, - 325 nec te mitterem pugnam in clarantem-viros: - nunc vero (nihilominus enim fata instant mortis - plurima, quæ non licet effugere homini, neque evitare,) - eamus; vel alicui gloriam dabimus, vel aliquis nobis. - - Sic dixit: nec Glaucus aversus-est, nec non-obsecutus. - 330 Hi autem recta ibant, Lyciorum magnam gentem ducentes. - - Hos vero conspicatus cohorruit filius Petei Menestheus: - hujus enim jam ad turrim ibant, malum ferentes. - Circumspexit autem per cohortem Achivorum, si quem videret - ductorum, qui sibi malum a-sociis arceret: - 335 animadvertit autem Ajaces duos, belli insatiabiles, - stantes, Teucrumque, modo e-tentorio profectum, - prope: sed nullo-modo ei licebat, si-clamaret, exaudiri: - tantus enim strepitus erat: sonitusque ad-cœlum perveniebat - percussorum scutorumque et setis-equinis-comantium galearum - 340 et portarum: omnes enim occlusæ-erant: isti vero ad ipsas - stantes nitebantur vi perruptas ingredi. - Statim autem ad Ajacem misit præconem Thooten: - - I, nobilis Thoota, currens Ajacem voca: - ambos quidem potius: hoc enim longe optimum omnium - 345 esset, quoniam mox hic fiet grave exitium. - Huc enim magna-mole-feruntur Lyciorum duces, qui pridem - valde-vehementes sunt in acribus pugnis. - Si vero ipsis etiam illic labor et certamen ortum-est, - at saltem solus veniat Telamonius fortis Ajax, - 350 et eum Teucer simul sequatur, arcuum bene sciens. - - Sic dixit: neque ei præco non-obsecutus-est, ut-audivit; - profectus-est autem currens præter murum Achivorum ære- - loricatorum, - stetitque juxta Ajaces profectus, statimque _eos_ allocutus-est: - - Ajaces, Argivorum duces ære-loricatorum, - 355 jubet _vos_ Petei Jovis-alumni carus filius - illuc ire, ut laboris vel paululum participes-sitis: - ambo quidem potius: hoc enim longe optimum omnium - esset, quoniam mox ibi fiet grave exitium. - Illuc enim magna-mole-feruntur Lyciorum duces, qui pridem - 360 valde-vehementes sunt in acribus pugnis. - Si vero et hic etiam bellum et certamen ortum-est, - at saltem veniat Telamonius fortis Ajax, - et eum Teucer simul sequatur, arcuum bene sciens. - - Sic dixit: nec non-obsecutus-est magnus Telamonius Ajax. - 365 Statim Oiliden verbis alatis allocutus-est: - - Ajax, vos quidem hic, tu et fortis Lycomedes, - stantes, Danaos excitate ad-fortiter pugnandum: - sed ego illuc ibo, et intereo pugnæ; - protinus autem revertar, quum bene ipsis auxiliatus-fuero. - - 370 Sic igitur fatus abiit Telamonius Ajax, - et cum-eo Teucer simul ibat frater et ejusdem-patris; - cum-istis vero una Pandion Teucri ferebat curvos arcus. - Quando Menesthei magnanimi ad-turrim venerunt, - murum intrantes, laborantibus supervenerunt. - 375 Quippe in pinnas ascendebant, obscuro turbini similes, - fortes Lyciorum ductores atque principes: - congressi-sunt autem ad-pugnandum contra, ortusque-est clamor. - - Ajax vero primus Telamonius virum interfecit, - Sarpedonis socium, Epiclem magnanimum, - 380 saxo aspero percussum, quod murum intra - jacebat magnum ad pinnam summum: neque id facile - manibus ambabus tenuisset vir, ne maxime quidem juvenis, - quales nunc homines sunt: ille vero ex-alto immisit sublatum; - perrupitque quatuor-conos-habentem galeam, ossaque confregit - 385 omnia simul capitis: is autem urinatori similis, - decidit ab excelsa turri, liquitque ossa animus. - Teucer vero Glaucum, fortem filium Hippolochi, - sagitta irruentem percussit ex-muro alto, - qua vidit nudatum brachium; cessareque-fecit a-pugna. - 390 Retro autem a muro desiliit latens, ut ne-quis Achivorum - vulneratum videret, et insultaret verbis. - Sarpedoni autem dolor fuit, Glauco abeunte, - protinus ut animadvertit; attamen non oblitus-est pugnæ: - sed is Thestoriden Alcmaonem hasta assecutus - 395 vulneravit, extraxitque hastam; ille vero cecidit secutus hastam, - pronus, circaque ipsum sonitum-dedere arma varia ære. - Sarpedon vero pinnam, prehensam manibus robustis, - trahebat; illa autem secuta est tota prorsus; ac desuper - murus nudatus-est, multisque fecit viam. - - 400 Illum vero Ajax et Teucer simul assecuti, hic quidem sagitta - percussit lorum circa pectora splendidum - clypei ingentis; sed Jupiter fata arcuit - a-filio suo, ne navium ad puppes interficeretur: - Ajax autem clypeum _ejus_ percussit insiliens, ac penitus - 405 transiit hasta, aspereque-repulit ipsum ardentem. - Cessit vero paullulum a-propugnaculo, nec _tamen_ ille plane - recessit, quoniam ei animus sperabat gloriam reportare. - Adhortatus-est autem divinos, conversus, Lycios: - - O Lycii, quid ita remittitis impetuosam fortitudinem? - 410 difficile autem mihi est, etsi fortissimus sim - soli, quum-_murum_-perruperim, facere ad naves aditum, - sed una-sequimini: multorum vero opus _est_ melius. - - Sic dixit: illi autem regis reveriti adhortationem, - validius incubuerunt consiliarium circa regem. - 415 Argivi autem ex-altera-parte corroborabant phalangas, - intra murum, magnum vero ipsis se-obtulit opus. - Neque enim fortissimi Lycii Danaroum poterant - muro rupto facere ad naves viam: - neque unquam bellatores Danai Lycios poterant - 420 a-muro retro repellere, postquam primum accesserant. - Sed sicut de finibus duo viri contendunt, - mensuras in manibus tenentes, communi in arvo, - qui-quidem exiguo in loco litigant de æquo: - sic igitur hos distinebant pinnæ: illi autem super ipsis - 425 cædebant alii-aliorum circa pectora bubula-pelle-factos - clypeos rotundos, parmasque leves. - Multi autem vulnerabantur in corpore sævo ære, - sive cui converso terga nudarentur - pugnantium, multi vero penitus per clypeum ipsum. - 430 Ubique jam turres et pinnæ sanguine virorum - perfusæ-erant utrinque a Trojanis et Achivis. - At ne sic quidem poterant fugam efficere Achivorum: - sed ita-se-habebant, ut lanaces mulier opifica justa, - quæ stateram tenens et lanam, utrinque appendit - 435 exæquans, ut liberis iniquam mercedem ferat: - sic quidem horum æqualiter pugna intendebatur bellumque, - ante quam Jupiter gloriam superiorem Hectori daret - Priamidæ, qui primus irrupit in-murum Achivorum: - clamavit autem intentissima-voce, Trojanis vociferans: - - 440 Ingruite, equûm-domitores[TR2] Trojani; perrumpite vero murum - Argivorum, et navibus immittite immane-ardentem ignem. - - Sic dixit incitans: illi autem auribus omnes audierunt, - rectaque-irruebant in murum frequentes: iique deinde - pinnas ascendebant, acutas hastas tenentes. - - 445 Hector vero arreptum lapidem ferebat, qui ante portas - stabat; in-extremo crassus, ac desuper - acutus erat, quem ne duo quidem viri ex-populo fortissimi - facile in plaustrum a solo movissent, - quales nunc homines sunt: ille vero eum facile vibrabat etiam - solus. - 450 [Hunc ei levem reddiderat Saturni filius versuti.] - Sicut autem, quando opilio facile portat vellus arietis, - manu prehensum altera, exiguumque ipsum pondus premit: - sic Hector recta in-tabulata ferebat lapidem sublatum, - quæ portas muniebant valde spisse coagmentatas, - 455 bifores, altas: duo autem intus vectes _eas_ - continebant invicem-transversi, una vero clavis inhærebat. - Stetitque valde prope profectus, et adnixus percussit medias, - firmiter divaricatis-pedibus-stans, ut ne ei minus-grave telum - esset. - Abrupit autem ambos cardines: ceciditque lapis intro - 460 magno-pondere, immane vero circum portæ crepuere: nec vectes - sustinuere, tabulæque disruptæ-sunt alio alia, - lapidis ab impetu. Insiliit autem splendidus Hector, - nocti veloci similis aspectu: fulgebatque ære - terribili, quo indutus-erat circa corpus: duas autem manibus - 465 hastas tenebat. Haud quis illum inhibuisset occurrens, - præter deos, quando insiliit in-portas; igne vero oculi ardebant. - Hortabatur autem Trojanos, conversus ad turbam, - murum ut-transcenderent: illi vero hortanti paruerunt: - protinusque alii quidem murum transcenderunt, alii vero per ipsas - 470 _affabre_ factas infundebantur portas: Danai autem diffugerunt - naves ad cavas: tumultusque ingens factus-est. - - - [TR1] Probably a word missing before "autem" at the begining of this - line, but unclear what it should be. - [TR2] "equum-domitores" -> "equûm-domitores" - - - - - Iliadis XIII.—Pugna ad naves. - -ARGUMENT: THE FOURTH BATTLE CONTINUED, IN WHICH NEPTUNE ASSISTS THE -GREEKS: THE ACTS OF IDOMENEUS. - -Neptune, concerned for the loss of the Grecians, upon seeing the -fortification forced by Hector, (who had entered the gate near the -station of the Ajaces,) assumes the shape of Calchas, and inspires -those heroes to oppose him: then, in the form of one of the generals, -encourages the other Greeks who had retired to their vessels. The -Ajaces form their troops in a close phalanx, and put a stop to Hector -and the Trojans. Several deeds of valour are performed; Meriones, -losing his spear in the encounter, repairs to seek another at the tent -of Idomeneus: this occasions a conversation between those two warriors, -who return together to the battle. Idomeneus signalizes his courage -above the rest; he kills Othryoneus, Asius, and Alcathous: Deiphobus -and Æneas march against him, and at length Idomeneus retires. Menelaus -wounds Helenus, and kills Pisander. The Trojans are repulsed on the -left wing; Hector still keeps his ground against the Ajaces, till, -being galled by the Locrian slingers and archers, Polydamas advises to -call a council of war: Hector approves of his advice, but goes first to -rally the Trojans; upbraids Paris, rejoins Polydamas, meets Ajax again, -and renews the attack. - -The eight-and-twentieth day still continues. The scene is between the -Grecian wall and the sea-shore. - -TEXT: - - 1 Jupiter vero quum Trojanosque et Hectorem navibus admovisset, - hos quidem reliquit ad illas, laboremque ut-haberent et ærumnas - indesinenter; ipse autem retro vertit oculos fulgentes - seorsum in equestrium Thracum intuens terram, - 5 Mysorumque cominus-pugnantium, et illustrium Hippomolgorum, - late-victitantium Abiorumque, justissimorum hominum; - ad Trojam vero nequaquam amplius vertebat oculos fulgentes: - non enim ille immortalium quemquam putabat suo in animo, - profectum, vel Trojanis auxiliaturum, vel Danais. - - 10 Nec vero cæcam-speculationem agebat rex Neptunus: - etenim hic spectans sedebat bellumque pugnamque - alte super summum verticem Sami silvosæ - Threiciæ: inde enim conspiciebatur tota quidem Ida, - conspiciebatur autem _et_ Priami urbs, et naves Achivorum. - 15 Illic igitur is e mari sedebat egressus, miserabaturque Achivos - a-Trojanis domitos, Jovi autem graviter succensebat. - - Protinus vero de monte descendit aspero, - rapide pedibus progressus; tremebant autem montes alti et silva - pedibus sub immortalibus Neptuni incedentis. - 20 Ter quidem protendit gressum, quarto autem _passu_ pervenit ad- - finem _viæ,_ - Ægas: illic vero ei inclytæ ædes in-gurgitibus maris, - aureæ, coruscantes, ædificatæ-erant, incorruptibiles semper. - Illuc quum-venisset, sub curru junxit æripedes equos, - celeriter-volantes, aureis jubis comantes. - 25 Aurum autem ipse induit circa corpus: prehenditque scuticam - auream, affabre-factam, suumque conscendit currum; - ivitque ut-inveheretur super undas: exsultabant autem cete sub - ipso - undique e latebris, nec non-agnoverunt regem: - cum-lætitia vero mare utrinque-discedebat: hi autem volabant - 30 celeriter admodum, nec subtus madescebat æreus axis: - ipsumque ad Achivorum naves fragiles ferebant equi. - - Est autem quidam specus latus profundi in-gurgitibus maris, - media-inter Tenedum et Imbrum asperam: - illic equos stabulare-fecit Neptunus terræ concussor, - 35 solutos de curribus, juxtaque divinum posuit pabulum - ut-ederent: circaque pedes pedicas jecit aureas, - infractas, insolubiles, ut firmiter illic manerent - rediturum regem: is autem ad exercitum abiit Achivorum. - - Trojani vero, flammæ pares, conferti, sive procellæ, - 40 Hectorem Priamiden insatiabiliter ardentes sequebantur, - frementes, clamantesque; sperabant autem naves Achivorum - _se_ capturos, occisurosque ad ipsas omnes Achivos. - - Sed Neptunus terram-cingens, terræ-concussor, - Argivos excitabat, profundo e mari egressus, - 45 assimilatus Calchanti corpore et indefessa voce: - Ajaces-duos primos allocutus-est, promtos etiam per-se: - - Ajaces, vos quidem servabitis populum Achivorum, - fortitudinis memores, nec trepidæ fugæ. - Alibi enim equidem non timeo manus audaces - 50 Trojanorum, qui magnum murum transcenderunt turbâ; - sustinebunt enim omnes bene-ocreati Achivi: - hac vero _parte_ sane gravissime timeo, nequid patiamur, - qua hic rabiosus, flammæ par imperat, - Hector, qui Jovis jactat præpotentis filium _se_ esse. - 55 Vobis tamen sic deorum aliquis in mentibus ponat, - et ipsi ut-stetis fortiter, et ut-hortemini alios: - ita enim etiam ardentem repuleritis a navibus - velocibus, etiam si eum Olympius ipse excitat. - - Dixit, et sceptro terram-cingens Neptunus, - 60 ambos feriens, implevit robore forti; - membraque fecit levia, pedes et manus superne. - Ipse autem, ut accipiter alis-pernix occœperit volare, - qui quidem a prærupta petra altissima levatus - properarit per-planitiem insequi avem aliam: - 65 sic ab his cum-impetu-abiit Neptunus terræ-concussor. - Ex-illis-duobus autem sensit prius Oilei _filius_ velox Ajax, - statimque Ajacem allocutus-est Telamonium filium: - - Ajax: quoniam aliquis nobis deorum, qui Olympum tenent, - vati se-assimilans jubet ad naves pugnare: - 70 (neque hic Calchas est, vates augur; - vestigia enim retro pedum et tibiarum - facile cognovi abeuntis: facile autem dignoscuntur dii:) - continuo vero mihi ipsi animus in pectoribus meis - magis excitatus-est ad-pugnandum ac præliandum; - 75 gestiuntque-alacriter subtus pedes, et manus superne. - - Hunc autem respondens allocutus-est Telamonius Ajax: - sic nunc etiam mihi circa hastam manus audaces - gestiunt, et mihi robur erectum-est; subtusque pedibus - impellor ambobus; cupio vero vel solus - 80 cum-Hectore Priamida perpetuo ardenti pugnare. - - Sic hi quidem talia ad alterum-alter dicebant, - pugnæ-cupidine læti, quam ipsis deus immiserat animo. - - Interim autem postremos terram-cingens _Neptunus_ excitavit - Achivos, - qui ad naves veloces reficiebant suum animum: - 85 quorum simul et gravi labore cara membra soluta-erant, - et ipsis dolor in animo oriebatur, aspicientibus - Trojanos, qui magnum murum transcenderant turbâ. - Hos illi inspicientes, sub superciliis lacrimas fundebant; - non enim putabant _se_ declinaturos perniciem. Sed Neptunus - 90 facile, interveniens, fortes concitavit phalangas. - Ad Teucrum primum et Leitum venit hortans, - Peneleumque heroem, Thoantemque, Deipyrumque, - Merionenque, et Antilochum, peritos pugnæ; - hos ille incitans, verbis alatis allocutus-est: - - 95 _Proh_ pudor, Argivi, juvenes adolescentes: vobis ego - pugnantibus confido me-salvaturum naves nostras; - si vero vos pugnam detractabitis gravem, - nunc jam illuxit dies, _quo_ sub Trojanis domabimur. - O dii, profecto ingens miraculum hoc oculis video, - 100 indignum, quod nunquam ego eventurum putabam, - Trojanos ad nostras accedere naves; qui prius quidem - fugacibus cervis similes-erant, quæ per silvam - thoum, pardaliumque, luporumque escæ sunt, - sic errantes, imbelles, nec _natæ_ ad pugnam: - 105 sic Trojani antehac robur et manus Achivorum - manere nolebant ex-adverso, ne paullulum quidem. - Nunc vero procul ab-urbe cavas ad naves pugnant, - imperatoris pravitate, ignaviaque militum, - qui cum-illo contendentes, propugnare nolunt - 110 navibus velocibus, sed interficiuntur ad ipsas. - Verum etsi omnino revera in-culpa est - heros Atrides, late-dominans Agamemno, - quandoquidem contumelia-affecit pedibus-celererem Peliden: - nobis certe nullo-modo licet intermittere pugnam. - 115 Sed medeamur ocyus _huic malo;_ faciles utique sanatu mentes - bonorum. - Vos autem nequaquam honeste remittitis a-strenua fortitudine, - omnes fortissimi quum-sitis in exercitu: nec vero ego - virum objurgaverim, qui pugnam detrectet, - imbellis si-sit: vobis vero succenseo vehementer ex-animo. - 120 O molles, mox sane aliquod malum admittetis gravius - hac ignavia: sed in mentibus reponite singuli - pudorem et _hominum_ reprehensionem: certe enim ingens certamen - ortum-est. - Hector jam ad naves bello strenuus pugnat, - fortis; perfregitque portas et longum vectem. - - 125 Sic igitur adhortans Neptunus concitavit Achivos. - Circum autem Ajaces duos stabant phalanges - firmæ, quas ne Mars quidem vituperasset, si-intervenisset, - nec Minerva populorum-concitatrix; nam præstantissimi - delecti Trojanosque et Hectorem divinum manebant, - 130 constipantes hastam hastæ, scutum scuto, densissimis-ordinibus: - clypeus nempe clypeum fulciebat, galea galeam, virum vero vir: - seque-invicem-attingebant setis-equinis galeæ splendentibus conis - nutantium: adeo densi stabant inter-se, - hastæ autem crispabantur audacibus a manibus - 135 concussæ: ipsi vero _in hostes_ recta tendebant, ardebantque - pugnare. - Trojani autem prius-impetum-fecere conferti; præibatque Hector - contra ingruens; lapidis, perniciose-ruentis instar a petra, - quem de vertice fluvius torrens impulerit, - abruptis immenso imbre violentæ retinaculis petræ, - 140 alteque subsiliens volat, resonatque sub ipso - silva; hic autem tutus currit continuo, donec pervenerit - in-planitiem; tum vero nequaquam volvitur, incitatus licet: - sic Hector, hactenus quidem minabatur, usque-ad mare - facile _se_ perventurum ad-tentoria et naves Achivorum, - 145 cædentem: verum quando jam in-densas incidit phalangas, - stetit admodum prope-obnitens. Sed adversi filii Achivorum - percutientes ensibusque et hastis-utrinque-acutis, - repulerunt _eum_ a se; ille vero cedens, aspere-concussus-est. - Vociferatus-est autem alta-voce Trojanos inclamans: - - 150 Trojani, et Lycii, et Dardani cominus-pugnantes, - perstate: haudquaquam diu me sustinebunt Achivi, - licet valde turmatim seipsos instruxerint: - sed, puto, cedent ab hasta _mea fugati,_ si revera me - incitavit deorum potentissimus, altitonans maritus Junonis. - - 155 Sic fatus, excitavit robur et animum uniuscujusque. - Deiphobus vero inter hos elato animo incedebat - Priamides, præque _se_ tenebat clypeum undique æqualem, - leviter pedibus progrediens, et clypeo-tectus procedens. - Meriones autem in-eum direxit hastam fulgentem, - 160 et percussit, neque aberravit, scutum undique æquale - taurinum; id vero haudquaquam trajecit, sed multo prius - in extremo fracta-est longa hasta: Deiphobus vero - scutum taurinum tenuit _procul_ a se: timuit autem animo - hastam Merionæ bellicosi; at hic heros - 165 retro sociorum in agmen recessit; iratus-est autem graviter, - utrumque, ob-victoriamque _amissam,_ et hastam quam fregerat. - Profectus-est autem ire præterque tentoria et naves Achivorum, - allaturus hastam longam, quæ ipsi in-tentoriis relicta erat. - - Sed ceteri pugnabant, clamorque immensus ortus-est.[TR1] - 170 Teucer autem primus Telamonius virum interfecit, - Imbrium bellatorem, divitis-equorum Mentoris filium; - habitabat autem _is_ Pedæum, antequam venissent filii Achivorum, - filiamque Priami notham _uxorem_ habebat, Medesicasten: - at postquam Danaorum naves venerant recurvæ, - 175 rursus ad Ilium venit, excellebatque inter-Trojanos: - habitabat autem apud Priamum: isque eum honorabat æque ac-filios. - Hunc igitur filius Telamonis sub aurem hasta longa - vulneravit, evulsitque hastam: is autem cecidit, ut fraxinus, - quæ montis in-vertice procul conspicui, - 180 ære recisa, tenera terræ folia admovit: - sic cecidit; circumque ipsum sonitum-dedere arma varia ære.[TR2] - Teucer autem accurrit, cupiens _ei_ arma exuere: - Hector vero in-accurrentem jaculatus-est hasta fulgenti. - Sed ille ex-adverso conspicatus evitavit æream hastam - 185 paullulum; hic autem Amphimachum, Creati filium Actorionis, - venientem in-pugnam, ad pectus percussit hasta: - _isque_ fragorem-edidit cadens, et sonuerunt arma super ipso. - Hector veror accurrit, ut-galeam temporibus aptam - a-capite deriperet magnanimi Amphimachi: - 190 Ajax autem in-accurrentem tendit hasta splendenti - Hectorem; sed nusquam ad-corpus pervenit, totus autem ære - horrendo tectus-erat: ille tamen scuti umbonem percussit, - repulitque eum vi magna: is autem cedebat retro - a-cadaveribus ambobus; istaque _ad se_ extraxerunt Achivi. - 195 Amphimachum quidem Stichius, divinusque Menestheus, - principes Atheniensium, portavere ad exercitum Achivorum; - Imbrium autem Ajaces, studiosi impetuosæ pugnæ. - Ut duo capram leones, a-canibus asperos-dentes-habentibus - ereptam, ferunt per virgulta densa, - 200 alte supra terram in malis tenentes: - sic igitur hunc alte tenentes duo Ajaces bellatores, - arma _ei_ detraxerunt; caput autem molli a cervice - amputavit Oilides iratus ob-Amphimachum: - misitque illud instar-globi rotatum per turbam; - 205 Hectori vero ante pedes cecidit in pulveribus. - - Ac tunc quidem valde ex-animo Neptunus iratus-erat, - ob-nepotem cæsum in gravi pugna: - profectusque-est ire præterque tentoria et naves Achivorum, - incitaturus Danaos; Trojanisque calamitatem moliebatur. - 210 Idomeneus autem illi hasta-inclytus occurrit, - rediens a socio, qui ei nuper e prælio - venerat, in-poplite vulneratus acuto ære. - Hunc quidem socii asportarant, ille autem, medicis quum - mandasset, - redibat in tentorium: adhuc enim pugnæ cupiebat - 215 occurrere. Ipsum autem allocutus-est rex Neptunus, - assimilans-se voce Andræmonis filio Thoanti, - qui in-tota Pleurone et excelsa Calydone - Ætolis imperabat, deique instar honorabatur a-populo: - - Idomeneu, Cretensium princeps, quo tandem minæ - 220 abierunt, quas Trojanis minabantur filii Achivorum? - - Huic autem vicissim Idomeneus, Cretensium dux,[TR3] contra - locutus-est: - o Thoa, nullus vir nunc in-culpa, quantum ego - intelligo: omnes enim scimus præliari: - nec quenquam timor detinet exanimis, nec quisquam inertiæ - 225 cedens subterfugit pugnam perniciosam: sed ita fere - videtur nimirum gratum esse præpotenti Saturnio, - inglorios perire _procul_ ab Argo hic Achivos. - Verum, Thoa: etenim ante bellicosus fuisti, - hortarique-soles et alium, ubi remittentem videris: - 230 ideo nunc neu cessa _ipse,_ hortareque virum quemque. - - Huic autem respondit deinde Neptunus concussor-terræ: - Idomeneu, ne ille vir amplius revertatur - a Troja, sed hic canum ludibrium fiat, - quicunque in die hoc volens remiserit pugnam. - 235 Sed age, armis huc sumtis veni: hæc autem simul oportet - _nos_ maturare, si cui usui fiamus, etiam duo quum-simus: - in-unum-si-confertur, virtus est viris etiam valde imbellibus; - nos autem et cum-fortibus novimus pugnare. - - Sic fatus, ille quidem rursus abiit deus in pugnam virorum: - 240 Idomeneus autem, quando jam ad-tentorium bene-structum venit - induit arma pulcra circa corpus, sumsitque duo-hastilia; - profectusque-est ire fulguri similis, quod Saturnius - manu acceptum miserit-vibratum a corusco Olympo, - ostendens signum hominibus; præclari vero _sunt_ ejus radii: - 245 sic hujus æs splendebat circa pectora currentis; - Meriones autem ei, famulus bonus, occurrit, - prope adhuc a-tentorio: nam hastam æream ibat - sumturus. Hunc vero allocutus-est vis Idomenei: - - Merione, Moli fili, pedibus celer, carissime sodalium, - 250 quid-tandem venisti, prælioque relicto et pugna? - numquid vulneratus-es, telique te affligit cuspis? - an alicujus rei nuntius ad me venisti? nec certe per-me - desidere in tentoriis cupio, sed pugnare. - - Huic autem Meriones prudens contra locutus-est: - 255 [Idomeneu, Cretensium princeps ære-loricatorum,] - venio, si qua tibi hasta in tentoriis relicta-est, - _eam_ sumturus; hanc enim confregimus, quam prius habebam, - clypeo Deiphobi percusso ferocientis. - - Huic autem Idomeneus, Cretensium dux, contra locutus est:[TR4] - 260 hastas quidem, si volueris, et unam et viginti invenies, - stantes in tentorio ad parietes collucentes, - Trojanas, quas a-cæsis abstuli. Non enim puto - _me_ a-viris infestis longe stantem pugnare: - ideo mihi hastæ sunt, et scuta umbonibus-munita, - 265 et galeæ, et loricæ lucidum renidentes. - - Huic autem Meriones prudens contra locutus-est: - etiam mihi apud tentoriumque et navem nigram - multa _sunt_ spolia Trojanorum: sed non prope-sunt ad-sumendum. - Neque enim et me puto oblitum esse fortitudinis, - 270 sed inter primos in pugna clarante-viros - sto, quando certamen exortum-fuerit belli. - Alium forte aliquem magis Achivorum ære-loricatorum - lateo pugnans, te vero vidisse ipsum puto. - - Huic autem Idomeneus, cretensium dux, contra locutus-est. - 275 novi virtute qualis sis: quid te oportet hæc sermocinari? - si enim nunc ad naves seligamur omnes fortissimi - ad insidias, ubi maxime virtus dispicitur virorum: - ubi quique timidus vir, quique fortis, plane-apparet: - (ejus etenim qui ignavus-est, mutatur color alius ex-alio; - 280 nec ei, immotus ut-sedeat, continetur in præcordiis animus, - sed flexis-genibus-considit, et super ambos pedes sedet; - intusque ei cor valde in-pectoribus palpitat, - mortem exspectanti: stridor autem oritur dentium: - ejus vero qui-fortis-est, nec subinde mutatur color, nec valde - 285 tremit, postquam primum se-collocarit in-insidiis virorum; - optat autem quam-citissime misceri in pugna gravi:) - ne ibi quidem tuos animos et manus _aliquis_ vituperarit. - Si quando enim eminus-vulneratus-fueris pugnans, seu cominus, - non in cervicem _tibi_ a-tergo inciderit telum, nec in dorsum; - 290 sed vel pectoribus vel ventri occurrerit, - ulterius-recta ruentis, inter primorum-pugnatorum turbam. - Sed age, ne-amplius hæc colloquamur, fatui tanquam, - stantes, ne forte quis supra-modum _nos_ reprehenderit: - verum tute ad-tentorium profectus sume validam hastam. - - 295 Sic dixit: Meriones autem, veloci par Marti, - raptim e-tentorio sustulit æream hastam, - secutusque-est Idomeneum, valde pugnæ cupidus. - Qualis autem hominum-pernicies Mars ad-pugnam accedit, - ipsumque Terror, carus filius, simul validus et impavidus, - 300 comitatur, qui terret constantis licet animi bellatorem; - hi quidem e Thracia in Ephyros armabantur, - vel in Phlegyas magnanimos; neque hi - exaudierunt utrosque, alterutris vero gloriam dederunt: - tales Merionesque, et Idomeneus, ductores virorum, - 305 ibant ad pugnam, armati corusco ære. - Hunc et Meriones prior sermone allocutus-est: - - Deucalionide, qua-parte fert-animus ingredi turbam? - an ad dextram totius exercitus, an per medios, - an ad sinistram? quoniam nusquam puto adeo - 310 indigere certamine capite-comantes Achivos. - - Huic autem Idomeneus, Cretensium dux, contra locutus-est: - naves quidem ad medias qui-auxilientur sunt et alii, - Ajacesque duo, Teucerque, qui præstantissimus Achivorum - arte-sagittandi, strenuus vero etiam in stataria pugna; - 315 qui illum satis exercebunt, adeo incitatum ad-pugnam, - Hectorem Priamiden, etiamsi admodum fortis est. - Arduum ei erit, valde licet ardenti pugnare, - illorum superato robore et manibus invictis, - naves incendere; quando non ipse Saturnius - 320 injecerit ardentem torrem navibus velocibus. - Homini vero non cesserit magnus Telamonius Ajax, - qui mortalisque sit et edat Cereris fruges, - æreque violabilis _sit,_ magnisque saxis: - ne Achilli quidem virorum-agmina-perrumpenti cesserit, - 325 in stataria-quidem-pugna; pedibus vero nequaquam licet - contendere. - Nobis autem huc ad-sinistram tene exercitus, ut citissime - videamus, an cui gloriam præbituri-simus, an quis nobis. - - Sic dixit: Meriones autem, veloci par Marti, - cœpit ire, donec pervenissent in exercitu, quo eum _ille_ - jusserat. - 330 Hi autem quum Idomeneum viderent, flammæ similem fortitudine, - ipsum et famulum, cum armis artificiose-factis, - cohortantes per turbam, in ipsum omnes irruebant. - Hisque cominus exstitit certamen ad puppes navium. - Ut vero quum a stridulis ventis _actæ_ ingruunt procellæ, - 335 die eo, quum plurimus pulvis _est_ per vias; - qui (_venti_) simul pulveris magnam erigunt nebulam: - sic igitur horum concurrit pugna, ardebantque in animo - invicem-se per turbam interficere aucto ære. - Horruit autem pugna mortalibus-exitiosa hastis - 340 longis, quas tenebant cutem-incidentes; oculosque perstringebat - splendor æreus, galeis a lucentibus _emicans,_ - loricisque recens-tersis, scutisque fulgentibus, - congredientium in-unum: valde audax-animo esset, - qui tunc gavisus-esset videns laborem, nec animo-esset-turbatus. - - 345 Sed dissentientes duo Saturni filii potentes - viris heroibus struebant dolores graves. - Jupiter quidem Trojanis et Hectori volebat victoriam, - illustrans Achillem pedibus velocem; nec omnino _tamen_ - volebat populum perdere Achaicum, ad Ilium; - 350 sed Thetin honorabat, et filium _ejus_ forti-animo. - Argivos vero Neptunus excitabat interveniens, - clam emersus e-cano mari: dolebat enim - a-Trojanis _illos_ domari, Jovique vehementer iratus-erat. - Sane quidem ambobus unum _erat_ genus, atque unus ortus; - 355 sed Jupiter prior natus-fuerat, et plura noverat: - quocirca etiam _Neptunus_ palam quidem auxiliari cavebat, - clam vero semper concitabat _eos_ per exercitum, viro - assimilatus. - Hi autem certaminis vehementis et omnibus-æqui belli - terminum alternantes, in utrosque direxerunt, - 360 infractumque insolubilemque, qui multorum genua solvit. - - Tum, semicanus licet esset, Danaos cohortans - Idomeneus, Trojanis insiliens fugam incussit. - Interfecit enim Othryoneum, e-Cabeso ingressum: - qui quidem nuper belli ad famam venerat: - 365 petebat autem Priami filiarum forma præstantissimam, - Cassandram, indotatam: pollicitusque-fuerat magnum opus, - a Troja _quantumvis_ invitos depulsurum _se_ filios Achivorum. - Illi vero senex Priamus _eam_ promiserat, et adnuerat _se_ - daturum-esse: ille autem pugnabat, promissis fretus. - 370 Idomeneus vero in-illum collimabat hasta fulgenti, - et percussit sublimi gradu-incedentem assequutus; nec arcuit - lorica - ærea, quam gestabat, medio vero in ventre _illam_ fixit. - Fragorem-edidit cadens: ille autem super-_eo_-gloratius-est, - dixitque: - - Othryoneu, sane te supra mortales laudo omnes, - 375 si utique vere omnia perficies, quæ pollicitus-es - Dardanidæ Priamo; is autem promisit filiam suam. - Et tibi nos hæcce polliciti præstiterimus: - dederimus Atridæ filiarum forma præstantissimam, - ex-Argis arcessitam, quam-ducas: quidem nobiscum - 380 Ilii expugnaveris bene-habitatam urbem. - Sed sequere, ut apud naves colloquamur pontum-transeuntes - de nuptiis: quippe nequaquam soceri illiberales sumus. - - Sic fatus, pede _eum_ traxit per acre prælium - heros Idomeneus. Huic autem Asius venit vindex, - 385 pedes, ante equos; hos autem anhelantes in humeros _ejus_ - assidue tenebat auriga famulus: ille vero cupiebat animo - Idomeneum percutere; is autem illum prior percussit hasta - _ad_ jugulum sub mento penitusque hastam adegit. - Cecidit ille, sicut quando aliqua quercus[TR5] cecidit, vel - populus-alba, - 390 vel pinus alta, quam quidem in-montibus fabri viri - exciderunt securibus recens-exacutis, navale-lignum ut-sit: - sic ille ante equos et currum jacebat porrectus, - dentibus-frendens, pulverem manibus-prehendens sanguinolentum. - Sed ejus auriga excussus-est mente, quam ante habebat; - 395 neque is ausus-est, hostium effugiens, - retro equos vertere: eum autem Antilochus bellicosus - hasta medium transfodit assecutus: neque arcuit lorica - ærea, quam gerebat; medio autem in ventre _illam_ fixit. - Atque hic quidem anhelans affabre-facta excidit sella: - 400 equos autem Antilochus, magnanimi Nestoris filius, - abegit a-Trojanis ad bene-ocreatos Achivos. - - Deiphobus vero admodum prope venit Idomeneum, - de-Asio dolens, et jaculatus-est hasta fulgenti: - at ille quidem ex-adverso conspicatus evitavit æream hastam, - 405 Idomeneus; occultatus-est enim sub clypeo undique æquali, - quem (hic) coriis boum et corusco ære - tornatum gerebat, dobus manubriis aptatum: - sub hoc totum se-collegit, supervolavitque ærea hasta: - aridum vero ei clypeus incursante resonuit - 410 hasta: neque irritam robusta manu emiserat _Deiphobus,_ - sed percussit Hippasiden Hypsenorem, pastorem virorum, - _ad_ jecur sub præcordiis, confestimque _ei_ genua solvit. - Deiphobus vero valde super-_eo_-gloriatus-est, alte clamans: - - Non utique inultus jacet Asius: sed ipsum puto, - 415 ad Orcum licet euntem validas-portas-habentem, durum, - gavisurum-esse in animo; quoniam ei dedi comitem. - - Sic dixit: Argivis autem dolor ortus-est _eo_ gloriante; - Antilocho autem maxime bellicoso animum commovit; - non tamen, dolens licet, suum neglexit socium, - 420 sed accurrens protexit, et ei scutum prætendit. - Hunc quidem deinde subeuntes duo cari socii, - Mecisteus, Echii filius, et divinus Alastor, - naves ad cavas portabant, graviter gementem. - - Idomeneus autem non remittebat robur magnum; sed cupiebat - assidue - 425 vel aliquem Troum tenebrosa nocte tegere, - vel ipse fragorem-edere _cadentem,_ dum-depelleret exitium - Achivis. - Tunc Æsyetæ Jovis-alumni carum filium - heroem Alcathoum (gener autem erat Anchisæ; - maximamque-natu duxerat filiarum, Hippodamiam, - 430 quam valde ex-animo dilexit pater et veneranda mater - in domo; supra-totum enim æqualium-cœtum eminebat - pulcritudine, et operibus, ac prudentia; quare et ipsam - duxerat vir nobilissimus in Troja lata). - hunc tum sub Idomeneo Neptunus domuit, - 435 vertigine-injecta oculis lucidis, præpedivitque pulcra membra. - Neque enim retro fugere poterat, nec declinare: - sed tanquam columnam, vel arborem alto-vertice-comantem, - sine-motu stantem, in-pectus medium vulneravit hasta - heros Idomeneus, disciditque ei circum loricam - 440 æream, quæ ei antea a corpore arcebat perniciem: - tunc vero aridum resonuit, concisa circa hastam. - Fragoremque-edidit _ille_ cadens, hasta vero in corde fixa-erat, - quod quidem ipsi palpitans, etiam extremum-ferrum quassabat - hastæ: ibi vero deinde remisit impetum validus Mars; - 445 Idomeneus autem valde super-_eo_-gloriatus-est, alte clamans: - - Deiphone, numquid jam recte-judicamus, operæ esse, - tres pro uno occidi? quando tu gloriaris sic: - o bone, quin et ipse adversus stato mihi, - ut videas, qualis Jovis soboles huc venerim; - 450 qui primus Minoem genuit, Cretæ custodem: - Minos vero genuit filium eximium Deucalionem: - Deucalion autem me genuit, multis viris regem - Creta in lata: nunc vero huc _me_ naves advexerunt, - tibique perniciem, et patri, et ceteris Trojanis. - - 455 Sic dixit: Deiphobus autem bifariam deliberavit, - utrumne aliquem alicubi Trojanorum sibi-adjutorem-assumeret - magnanimorum, - regressus; an experiretur etiam solus. - Sic autem ei cogitanti visum-est utilius esse, - ire ad Æneam: eum vero postremum invenit agminis - 460 stantem: jugiter enim _is_ Priamo succensebat divino, - quod _ipsum,_ strenuus qui-esset inter viros, nequaquam - honorabat. - Prope autem stans _Deiphobus,_ verbis alatis _eum_ allocutus-est: - - Ænea, Troum princeps, nunc te omnino oportet - sororis-marito auxiliari, si quid te affinis-cura tangit. - 465 Verum sequere, Alcathoo auxilium-feramus, qui te olim, - sororis-maritus, nutrivit in ædibus parvulum: - hunc vero Idomeneus hasta-inclytus interfecit. - - Sic dixit: illi vero animum in pectoribus commovit: - ivitque Æneas adversus Idomeneum, valde pugnæ studiosus. - 470 At non Idomeneum fuga cepit, puerulum veluti, - sed mansit, ut quum quis aper in-montibus robore fretus, - qui manet tumultum advenientem magnum virorum - loco in deserto, horretque dorso superne: - oculi vero ei igne lucent: ac dentes - 475 acuit, repellere cupiens canes, atque etiam viros: - sic manebat Idomeneus hasta-inclytus, nec retrocessit, - Æneam invadentem pugna-celerem: inclamabatque socios, - Ascalaphumque aspiciens, Aphareumque, Deipyrumque, - Merionenque, et Antilochum, peritos pugnæ: - 480 hos hic adhortans verbis alatis allocutus-est: - - Adeste, amici, et mihi _jam_ soli succurrite; timeo vero valde - Æneam incurrentem pedibus velocem, qui me aggreditur; - qui perquam validus est in pugna-ad-viros interficiendos; - et vero habet juventæ florem, quod robur est maximum. - 485 Si enim eadem-ætate essemus, hoc cum animo: - statim vel _is_ referret magnam gloriam, vel _ipse_ referrem. - - Sic dixit: hi autem omnes, unum mentibus animum habentes, - propinqui constituerunt, scuta humeris acclinantes. - Æneas autem ex-altera parte hortabatur suos socios, - 490 Deiphobumque, Parinque aspiciens, et Agenorem divinum, - qui secum duces Trojanorum erant: ac deinde - copiæ sequebantur, ut-si post arietem sequuntur pecudes - potum-ductæ a pastu; lætatur autem mente pastor: - sic Æneæ animus in pectoribus lætatus-est, - 495 ut vidit copiarum agmen sequens se ipsum. - - Hi vero de Alcathoo cominus-in-pugnam ruerunt - longis hastilibus: circa pectora vero æs - horrendum resonabat, hastis-petentium per turbam - se-invicem: duo autem viri bellicosi, egregii-præ ceteris, - 500 Æneasque, et Idomeneus, pares Marti, - cupiebant alter-alterius vulnerare corpus sævo ære. - Æneas autem primus jaculatus-est in-Idomeneum: - at is quidem ex-adverso conspicatus, evitavit æream hastam: - cuspisque Æneæ vibrans in terram - 505 abiit; quippe incassum robusta e manu exsilierat. - Idomeneus autem Œnomaum percussit, ventrem _in_ medium; - rupitque loricæ cavitatem, intestina autem æs - penetrans-hausit: ille vero in pulvere lapsus, prehendit terram - palma. - Idomeneus autem ex mortuo quidem longæ-umbræ hastam - 510 evulsit; at-non etiam alia potuit arma pulcra - humeris detrahere; urgebatur enim telis. - Non enim amplius firmi artus pedum erant cupienti, - nec ad insiliendum, repetitum suam hastam, nec ad-evitandum. - Ideoque in stataria _pugna_ quidem arcebat sævum diem, - 515 ad-fugiendum vero non amplius facile _eum_ pedes ferebant e - pugna. - In-hunc autem gradu abeuntem jaculatus-est hasta fulgenti - Deiphobus; quippe in-eum fovebat iram perpetuo semper: - sed ille et tunc aberravit; Ascalaphumque percussit hasta, - filium Martis, per humerumque rapida hasta - 520 penetravit: hic vero in pulverem lapsus, prehendit terram palma. - Necdum adhuc quidquam resciverat clamosus impetuosus Mars, - filium suum cecidisse in acri pugna: - sed ille quidem summo in-Olympo sub aureis nubibus - sedebat, Jovis consiliis conclusus, ubi ceteri - 525 immortales dii erant, prohibiti a-pugna. - - Hi autem de Ascalapho cominus-in-pugnam ruebant: - Deiphobus quidem ab Ascalapho cassidem lucidam - rapuit; Meriones vero, veloci par Marti, - hasta _ei_ brachium feriit insiliens, e manuque - 530 oblonga galea humi resonuit lapsa. - Meriones autem denuo insiliens, vulturis instar, - extraxit ex-imo brachio validam hastam; - retroque sociorum ad agmen cessit. Hunc autem (_Deiphobum_) - Polites, - germanus-frater, medium manibus circumplexus, - 535 eduxit e prælio horrisono, donec perveniret ad-equos - veloces, qui ei post pugnam et prælium - stabant, aurigamque et currum ornatu-varium habentes: - qui illum ad urbem portabant graviter gementem, - laborantem; ac sanguis ex recens-vulnerata defluebat manu. - - 540 At ceteri pugnabant, clamorque immensus exortus-est. - Tum Æneas in Aphareum Caletoriden irruens, - _ad_ jugulum feriit, contra se versum, acuta hasta: - inclinatum-est autem in-alteram-partem caput, et cylpeus - alligatus-sequebatur, - et galea; circaque eum mors fusa-est animum-perdens. - 545 Antilochus autem Theonem terga-vertentem-observans, - vulneravit insiliens; et venam totam abscidit, - quæ per dorsum currens penitus ad-cervicem pervenit; - hanc totam abscidit: ille autem supinus in pulvere - decidit, ambas manus dilectis sociis extendens. - 550 Antilochus autem insiliit, et detrahebat arma ab humeris, - circumspectans: Trojani vero circumsistentes aliunde alius - telis-feriebant scutum latum, variegatum, nec poterant - intro perstringere tenerum corpus sævo ære - Antilochi: undique enim Neptunus concussor-terræ, - 555 Nestoris filium tuebatur, etiam inter multa tela. - Non enim unquam seorsum ab-hostibus erat, sed inter ipsos - versabatur: nec ei hasta cessavit, sed admodum assidue - quassata vertebatur; parabatque mente sua, - aut in-aliquem eminus-jaculari, aut cominus irruere. - - 560 Sed non latuit Adamantem _hæc_ animo-parans in turba, - Asiaden, qui ei percussit scutum medium acuto ære, - cominus invadens: inefficacem-reddidit autem ei cuspidem - cæruleis-crinibus Neptunus, vitam _Antilochi ei_ invidens. - Et alterum quidem illic mansit, ut sudes igne-præusta, - 565 in scuto Antilochi; alterum autem dimidium jacebat in terra: - retro autem sociorum ad agmen cessit mortem evitans: - Meriones vero abeuntem in-secutus feriit hasta - pudendaque inter et umbilicum, ubi maxime - est Mars (_vulnus belli_) gravis miseris mortalibus: - 570 illic ei hastam infixit: is autem _eam_ secutus circa hastile - palpitabat; ut quum bos, quem in-montibus bubulci viri - vinculis-contortis invitum vi ligatum ducunt: - sic iste vulneratus palpitabat paullisper quidem, haud admodum - diu: - donec ei e corpore hastam evulsit prope accedens - 575 heros Meriones; ei vero tenebræ oculos texerunt. - - Deipyrum autem Helenus gladio cominus percussit tempus - Thracio, magno, et galeam perruptam-abscidit: - hæc quidem excussa, humi decidit; et quidam Achivorum - pugnantium inter pedes devolutam sustulit; - 580 ei vero oculos tenebrosa nox cooperuit. - - Atriden autem dolor cepit, pugna strenuum Menelaum: - prodiitque minitans Heleno heroi regi, - acutam hastam vibrans: hic vero arcus cornu adduxit. - Ambo autem simul-concurrebant; alter quidem hasta acuta - 585 cupiebat jaculari; alter vero, a nervo, sagitta: - Priamides quidem deinde ad pectus percussit sagitta - loricæ cavitatem, resiliit autem acerba sagitta. - Ut vero quum a lato ventilabro magnam per aream - saliunt fabæ nigræ, vel cicera, - 590 flatu sub stridulo et ventilatoris impetu: - sic a lorica Menelai gloria-sublimis - multum rejecta, longe volavit acerba sagitta. - Atrides autem manum, prælio strenuus Menelaus, - eam percussit, quæ tenebat arcum bene-politum; inque arcu - 595 ex-adverso per manum infixa-est ærea hasta. - Retro autem sociorum in agmen cessit _ille,_ mortem evitans, - manu suspensa; et una-trahebatur fraxinea hasta. - Et hanc quidem e manu traxit magnanimus Agenor, - ipsamque _manum_ colligavit scite-torta ovis lana, - 600 funda, quam ipsius famulus tenebat pastori virorum. - - Pisander vero recta in-Menelaum gloria-sublimem - ibat: eum autem ducebat fatum funestum mortis ad-finem, - a-te, Menelae, ut-sterneretur in gravi pugna. - Hi quando jam prope erant, inter se concurrentes, - 605 Atrides quidem aberravit, atque ipsi aversa-est hasta: - Pisander vero scutum Menelai gloria-sublimis - percussit, nec penitus potuit æs adigere: - prohibuit enim scutum latum, fractaque-est in extrema-parte - hasta: hic tamen mente sua gavisus-est, et sperabat victoriam. - 610 Atrides autem extracto ense argenteis-clavis-distincto, - insiliit in Pisandrum; ille autem sub scuto desumsit pulcram - securim ex-ære-scite-factam oleaginum circa manubrium, - longum, bene-politum; simulque alter-alterum assecutus-est. - Nempe hic (_Pisander_) galeæ conum feriit equinis-setis-densæ - 615 summam sub cristam ipsam: ille vero accedentem, in-fronte, - naso super extremo; crepueruntque ossa, sed oculi ejus - ad pedes sanguinolenti humi deciderunt in pulvere: - incurvatusque-est concidens; ille autem pedem in pectoribus - ponens - armaque occiso-exuit, et glorians verbum dixit: - - 620 Relinquetis ita demum naves Danaorum citis-equis, - Troes superbi, gravis insatiabiles pugnæ: - alio quidem flagitioque et probro non carentes, - quo me violastis, improbi canes: nec quidquam animo - Jovis altitonantis gravem veriti-estis iram, - 625 hospitalis; qui aliquando vobis evertet urbem altam. - Qui meam ingenuam uxorem et opes multas - illacessiti abduxistis, quum hospitio-accepti-essetis ab ipsa: - nunc vero in naves cupitis pontum-transeuntes - ignem perniciosum jacere, occidereque heroas Achivos: - 630 sed aliquando coercebimini, impetuosi licet, a-pugna. - Jupiter pater, sane te aiunt sapientia superare ceteros, - homines ac deos; abs te tamen hæc omnia sunt. - Ut nunc viris gratificaris injuriosis - Trojanis, quorum animus semper vi-injusta-gaudens _est_, nec - possunt - 635 pugna satiari omnibus-æque-gravis belli. - Omnium quidem satietas est, et somni, et amoris, - cantusque dulcis, et laudatæ saltationis, - quorum quidem aliquis etiam magis appetit desiderium explere, - quam belli: Trojani vero pugnæ insatiabiles sunt. - - 640 Sic locutus, arma quidem a corpore sanguinolenta - detrahens, sociis dedit Menelaus insignis: - ipse vero iterum reversus primis-pugnatoribus immistus-est. - - Tunc ei filius insiliit Pylæmenis regis - Harpalion, qui quidem patrem dilectum secutus-erat, pugnaturus, - 645 ad Trojam; sed non rediit in patriam terram: - qui tunc quidem Atridæ medium scutum feriit hasta - cominus, nec penitus potuit æs adigere: - retro autem sociorum in agmen cessit, mortem evitans, - quoquoversus circumspectans, ne-quis _sibi_ corpus ære - attingeret. - 650 Meriones autem in-abeuntem misit æratam sagittam; - et percussit clunem ad dextrum: ac sagitta - e-regione per vesicam sub osse penetravit. - Subsidens autem ibidem, carorum inter manus sociorum, - animam efflans, tanquam lumbricus, in terra - 655 jacebat extensus; et sanguis niger effluebat, rigabatque terram. - Circa hunc Paphlagones magnanimi occupabantur; - in currumque levatum ducebant ad Ilium sacram, - dolentes; interque ipsos pater ibat, lacrimas fundens: - ultio autem nulla filii contigit mortui. - - 660 Ob-hunc vero Paris interfectum valde animo iratus-est; - hospes enim ei erat multos inter Paphlagonas: - propter-hunc _igitur_ is iratus emisit æratam sagittam. - Erat autem quidam Euchenor, Polyïdi vatis filius, - divesque, fortisque, Corinthi domos habitans, - 665 qui bene sciens fatum _suum_ exitiale, in navi _tamen_ profectus- - est: - sæpe enim ei dixerat senex bonus Polyïdus, - _eum aut_ morbo sub gravi interiturum suis in ædibus, - aut inter Achivorum naves a Trojanis domitum-iri: - ideo simul gravemque animadversionem evitabat Achivorum, - 670 morbumque tetrum, ut ne pateretur dolores animo. - Hunc percussit _Paris_ sub maxilla et aure: protinusque animus - abiit a membris, horrendaque ipsum caligo occupavit. - - Sic hi quidem pugnabant, instar ignis ardentis: - Hector autem non audierat Jovi dilectus, nec quicquam norat, - 675 quod sibi navium ad sinistram cædebantur - copiæ ab Argivis; facile autem etiam victoria Achivorum - fuisset; taliter enim terram-cingens Neptunus - impellebat Argivos, insuperque robore ipse auxiliabatur; - sed perstabat _Hector,_ ubi primum portas et murum insilierat, - 680 perruptis Danaorum densis ordinibus scutatorum; - ubi erant Ajacisque naves et Protesilai, - litus ad maris cani subductæ; ac suprà - murus ædificatus-erat humillimus, ubi maxime - acerrimi erant in-pugna ipsique _viri_ et equi. - - 685 Illic autem Bœoti, et Iaones-_talares_-vestes trahentes, - Locri, et Phthii, et illustres Epei, - acriter irruentem a-navibus arcebant; nec _tamen_ poterant - repellere a se, flammæ similem, Hectorem divinum: - bellatores quidem Atheniensium in-primum-locum-electi, in iis - autem - 690 imperabat filius Petei, Menestheus: eumque una sequebantur - Phidasque Stichiusque Biasque fortis: atque ex-Epeis - Phylidesque Meges, Amphionque Draciusque. - Ante Phthios autem, Medonque bellicosusque Podarces; - atque hic quidem nothus filius Oilei divini - 695 erat, Medon, Ajacis frater; et habitabat - in Phylace, terra procul-a patria, viro interfecto, - fratre novercæ Eriopidis, quam habebat Oileus: - at ille, _Podarces,_ Iphicli filius Phylacidæ _erat:_ - hi quidem ante Phthios magnanimos armati, - 700 naves defendentes, una-cum Bœotis pugnabant. - - Ajax vero nondum omnino, Oilei velox filius, - absistebat ab Ajace Telamonio, ne paullulum quidem: - sed sicut in novali duo-boves nigri compactile aratrum, - parem animum habentes, trahunt; circaque ipsorum - 705 ima cornua multus erumpit sudor; - atque hos quidem jugum solum bene-politum distinet, - vadentes per sulcum; proscinditque aratrum fundum arvi - sic isti conjuncti-prope admodum stabant inter-se. - Verum enim Telamonium multique et strenui - 710 viri sequebantur socii, qui ei scutum _vicibus_ excipiebant, - quando ipsi defatigatioque et sudor genua occupasset. - Non-vero Oiliaden magnanimum Locri sequebantur; - non enim ipsis in-stataria pugna constabat suus animus; - non enim habebant galeas æreas equinis-setis-densas, - 715 neque habebant clypeos bene-orbiculatos et fraxineas hastas; - sed arcubus et scite-torta ovis lana (_funda_), - ad Ilium simul secuti-sunt, freti; quibus deinceps - crebro jacientes, Trojanorum rumpebant phalangas. - Tunc vero illi (_Ajaces_) quidem ante, cum armis-artificiose- - factis, - 720 pugnabant cum-Trojanisque et Hectore ære-armato: - hi autem (_Locri_) a-tergo jacientes, latebant: nec quicquam - pugnæ - Trojani _amplius_ memores-erant; conturbabant enim _eos_ sagittæ. - - Tunc exitiose a-navibus et tentoriis - Trojani recessissent ad Ilium ventosum: - 725 nisi Polydamas audacem Hectorem allocutus-esset astans: - - Hector, intractabilis es ad-obsequendum monitis. - Quoniam tibi eximie dedit deus bellica opera _scire,_ - ideo et consilio vis peritus-esse-supra ceteros: - at nequaquam simul omnia poteris ipse _solus_ consequi. - 730 Alii enimi tribuit deus bellica opera; - [alii autem artem-saltandi, alii citharam et cantum;] - alii vero in pectoribus posuit mentem late-sonans Jupiter - prudentem; cujus quidem multi fructum-percipiunt homines: - atque _talis_ et urbes servavit; præcipue autem _hoc_ ipse - agnovit. - 735 Sed ego dicam, ut mihi videatur esse optimum. - Undique enim te circum corona belli flagrat: - Trojani autem magnanimi, postquam trans murum iverunt, - alii quidem subducunt-se cum armis, alii vero præliantur - pauciores cum-pluribus, dissipati circa naves. - 740 Quin _tu_ retrocedens voca huc omnes proceres: - deinde vero recte totum inire-poterimus consilium; - utrumne in naves multa-transtra-habentes irruamus, - si quidem velit deus dare robur; an jam-deinceps - a navibus abeamus illæsi: certe enim equidem - 745 timeo, ne hesternum rependant Achivi - debitum; quoniam apud naves vir insatiabilis belli - manet, quem nondum omnino a-pugna cessaturum puto. - - Six dixit Polydamas: placuit autem Hectori sermo tutus; - [continuo vero e curribus cum armis desiliit in-terram,] - 750 et eum appellans verbis alatis allocutus-est: - - Polydama, tu quidem hic retine omnes fortissimos; - at ego illuc ibo, et occurram prælio: - protinus autem revertar, postquam bene illis mandavero. - - Dixit: et cum-impetu-abiit, monti nivoso similis, - 755 inclamans, perque Trojanos volabat, et _per_ socios. - Hi autem ad Panthoiden fortitudinis-amantem Polydamanta - omnes ocyus-accurrebant, postquam Hectoris audierant vocem. - Atque hic Deiphobumque, vimque Heleni regis, - Asiadenque Adamantem, et Asium, Hyrtaci filium, - 760 itabat per primos-pugnatores, quærens, sicubi inveniret. - Hos autem invenit non-jam prorsus illæsos, nec inexstinctos: - sed hi quidem jam navium ad puppes Achivorum, - sub manibus Argivorum jacebant animabus deperditis; - alii autem in muro erant eminus- cominusque-vulnerati. - 765 Verum statim invenit pugnæ ad sinistram lacrimosæ - divinum Alexandrum, Helenæ maritum pulcas-comas-habentis, - animos-addentem sociis, et incitantem ad-pugnam: - prope autem stans, _eum_ allocutus-est probrosis verbis: - - Infauste-Pari, forma præstantissime, mulierose, deceptor, - 770 ubi tibi Deiphobusque, visque Heleni regis, - Asiadesque Adamas, atque Asius, Hyrtaci filius? - ubi vero Othryoneus? nunc periit tota a culmine - Ilios alta? nunc tibi coorta-est gravis pernicies. - - Hunc autem vicissim allocutus-est Alexander divinæ-formæ: - 775 Hector: quoniam tibi animus _est_ insontem culpare; - alias quidem forte magis cessans a-prælio - fuerim, _non nunc,_ quoniam neque me prorsus imbellem genuerit - mater: - ex quo enim apud naves pugnam suscitasti sociorum, - ex eo hic manentes congredimur cum-Danais - 780 indesinenter: socii autem cæsi-sunt _ii,_ quos tu quæris. - Duo-soli, Deiphobusque visque Heleni regis - abierunt, longis sauciati hastis, - ambo, in manu; cædem autem arcebat Saturnius. - Nunc vero duc, quo te cor animusque jubet: - 785 nos enim promtissimi una sequemur, neque omnino puto - virtute carituros, quantum quidem _in nobis_ virium est: - ulta vires autem non licet, quantumvis cupido, pugnare. - - Sic fatus, flexit fratris animum heros. - Profecti-sunt autem ire, ubi maxime pugna et prælium erat; - 790 _ubi_ cum-copiis Cebrionesque et eximius Polydamas, - Phalces, Orthæusque et divinus Polyphetes, - Palmysque, Ascaniusque, Morysque, filius Hippotionis; - qui ex Ascania glebosa venerant suis-vicibus - die præcedenti; tunc vero Jupiter _eos_ impulit-ad pugnandum. - 795 Hi autem ibant, vehementium ventorum similes turbini, - qui ex tonitru patris Jovis ingruit in-campum, - immanique cum-tumultu mari miscetur, in_surgunt_que multi - fluctus æstuantes multo-strepitu-resonantis maris, - tumidi, spuma-albescentes, ante quidem alii, ac deinceps alii: - 800 sic Trojani, ante quidem alii stipati, ac deinceps alii, - ære coruscantes cum ducibus sequebantur. - Hector vero præibat, hominum-perniciei par Marti, - Priamides; ante se autem tenebat scutum undique æquale, - pellibus densum, _cui_ multum superinductum-erat æs: - 805 circumque ejus tempora fulgens quassabatur cassis. - Quoquoversum vero circa phalangas tentabat, pedem-inferens, - si quo-modo sibi cederent sub-clypeo progredienti: - sed non conturbabat animum in pectoribus Achivorum. - Ajax aute primus provocavit, magnis-passibus gradiens: - - 810 Mirifice, propius accede: cur territas-sic _temere_ - Argivos? nequaquam pugnæ imperiti sumus, - sed Jovis flagello pernicioso domiti-sumus Achivi. - Sane quidem tibi animus sperat direpturum-_te_-esse - naves; in-promtu vero manus ad-repellendum sunt et nobis. - 815 Sane longe ante-erit bene-habitata urbs vestra - manibus sub nostris captaque excisaque, _quam naves diripias._ - Tibi vero ipsi aio _tempus_ prope esse, quando fugiens - supplicabis Jovi patri et aliis immortalibus, - velociores accipitribus ut-sint _tui_ jubis-pulcris equi, - 820 qui te ad-urbem ferant, pulverem-excitantes per-campum. - - Sic ei locuto supervolavit dextra avis, - aquila altivolans; acclamavit autem populus Achivorum, - confirmatus augurio: ille vero respondit, splendidus Hector: - - Ajax blatero, ingens-jactator, quid dixisti? - 825 utinam enim ego ita Jovis filius ægidem-tenentis - essem per-dies omnes, peperissetque me veneranda Juno, - honorarer autem sicut honoratur Minerva et Apollo: - ut jam dies hæc malum fert Argivis - omnibus prorsus: ac tu inter-illos occideris, si ausus-fueris - 830 manere meam hastam longam, quæ tibi corpus floridum - lacerabit: ac Trojanorum saturabis canes atque alites - pinguedine et carnibus, prostratus ad naves Achivorum. - - Sic igitur locutus, præibat _suis:_ hi vero una sequebantur - clamore immenso, acclamabat autem populus a-tergo. - 835 Argivi vero ex-altera-parte acclamabant, nec obliti-sunt - fortitudinis, sed manebant Troum invadentes fortissimos. - Clamor autem utrorumque pervenit ad-æthera et Jovis lumina. - - - [TR1] "ortus-est" -> "ortus-est." - [TR2] "ære" -> "ære." - [TR3] "dux" -> "dux," - [TR4] "locutusest" -> "locutus est". - [TR5] "ali quaquercus" -> "aliqua quercus" - - - - - Iliadis XIV.—Jovis fraus. - -ARGUMENT: JUNO DECEIVES JUPITER BY THE GIRDLE OF VENUS. - -Nestor, sitting at the table with Machaon, is alarmed with the -increasing clamour of war, and hastens to Agamemnon; on his way he -meets that prince with Diomed and Ulysses, whom he informs of the -extremity of the danger. Agamemnon proposes to make their escape by -night, which Ulysses withstands; to which Diomed adds his advice, that, -wounded as they were, they should go forth and encourage the army with -their presence, which advice is pursued. Juno, seeing the partiality of -Jupiter to the Trojans, forms a design to over-reach him: she sets off -her charms with the utmost care, and (the more surely to enchant him) -obtains the magic girdle of Venus. She then applies herself to the god -of sleep, and, with some difficulty, persuades him to seal the eyes of -Jupiter: this done, she goes to mount Ida, where the god, at first -sight, is ravished with her beauty, sinks in her embraces, and is laid -asleep. Neptune takes advantage of his slumber, and succours the -Greeks: Hector is struck to the ground with a prodigious stone by Ajax, -and carried off from the battle: several actions succeed, till the -Trojans, much distressed, are obliged to give way: the lesser Ajax -signalizes himself in a particular manner. - -TEXT: - - 1 Nestorem autem non latuit clamor, bibentem licet, - sed Asclepiaden verbis alatis allocutus-est: - - Adverte, divine Machaon, quomodo futura-sint hæc opera: - _solito_ major sane ad naves clamor florentium-ætate juvenum. - 5 Verum tu quidem nunc bibe sedens nigrum vinum, - donec calida lavacra pulcris-comis Hecamede - calefecerit et abluerit tabum sanguinolentum: - at ego profectus, cito cognoscam, ad speculam. - - Sic fatus, scutum sumsit affabre-factum filii sui, - 10 jacens in tentorio, Thrasymedis equûm-domitoris, - ære collucens; ille autem habebat clypeum patris sui. - Sumsit et validam hastam, præfixam, acuto ære: - stetitque extra tentorium; protinus autem inspexit rem indignam, - hos quidem turbatos, illos turbantes a-tergo, - 15 Trojanos ferocientes: dirutus vero erat murus Achivorum. - Ut quum nigrescit pelagus magnum unda tacita, - præsagiens stridulorum ventorum celeres motus - sic _immotum,_ nec provolvitur in-hanc-vel-illam partem, - antequam aliquis certus descenderit a Jove ventus: - 20 sic senex _secum_ agitabat, distractus in animo - bifariam; utrum turbam iniret Danaorum citis-equis-utentium, - an ad Atriden Agamemnonem, pastorem virorum. - Sic autem ei cogitanti visum-est utilius esse, - proficisci ad Atriden. Illi vero, alii-alios interficiebant, - 25 pugnantes: resonabat autem circa corpus æs solidum, - dum-ferirentur ensibusque et hastis utrinque-acutis. - - Nestori autem obviam-facti-sunt Jovis-alumni reges, - a navibus ascendentes, quotquot vulnerati-fuerant ære, - Tydides Ulyssesque et Atrides Agamemno. - 30 Longe enim seorsum a-pugna subductæ-erant naves _ipsorum,_ - litore in maris cani: nam primas usque-in-planitiem - traxerant, ac murum ad puppes ædificarant. - Neutiquam enim, latum quamvis esset, potuit omnes - litus naves capere: arctabantur autem copiæ: - 35 ideo pinnarum-modo (_alias ante alias_) eas subduxerant et - implerant totius - litoris os magnum, quantum complectebantur promontoria. - Itaque hi videre-cupientes tumultum et pugnam, - hasta nixi, ibant frequentes: tristabatur autem ipsis - animus in pectoribus. _Iis_ vero obviam factus-est senex - 40 Nestor, perterrefecitque animum in pectoribus Achivorum. - Quem et compellans allocutus-est rex Agamemno: - - O Nestor Neleide, magna gloria Achivorum, - cur relicto bello viros-perdente huc venis? - metuo ne jam mihi perficiat verbum impetuosus Hector, - 45 ut quondam minatus-est inter Trojanos concionans, - non prius _se_ a navibus ad Ilium rediturum-esse, - quam igne naves incendisset, interfecissetque etiam _nos_ ipsos. - Is sic concionabatur: hæc sane nunc omnia perficiuntur. - Dii-boni! certe etiam alii bene-ocreati Achivi - 50 in animo ponunt adversus-me iram, sicut Achilles; - nec volunt pugnare ad puppes navium. - - Huic autem respondit deinde Gerenius eques Nestor: - certe jam hæc adsunt-ita facta, nec alio-modo - Jupiter altitonans ipse _ea_ reficere-potuerit. - 55 Murus enim jam corruit, cui confidebamus, - inviolabile naviumque et _nostrûm_ ipsorum munimen _eum_ fore: - hi vero ad naves veloces pugnam obstinatam sustinent - indesinenter: nec amplius noveris, diligenter licet speculans, - utra-ex-parte Achivi agitati turbentur: - 60 adeo promiscue cæduntur, clamorque ad-cœlum pervenit. - Nos vero deliberemus, quomodo futura-sint hæc opera, - siquid consilium proficiet: pugnam vero non nos suadeo - ingredi: nullo enim modo vulneratum licet pugnare. - - Hunc autem rursus allocutus-est rex virorum Agamemno: - 65 Nestor, quoniam navium ad puppes pugnant, - murus vero non profuit structus, nec quicquam fossa, - in qua _facienda_ multa passi-sunt Danai, sperabantque animo - inviolabile naviumque et ipsorum munimentum fore: - ita fere Jovi videtur præpotenti gratum fore, - 70 inglorios perire longe-ab Argis hic Achivos. - Noram enim quando lubens Danais auxiliabatur; - scio autem nunc, quod illos (_Trojanos_) quidem æque beatis diis - illustrat, nostrum vero robur et manus _nostras_ ligavit. - Vergum agite, quemadmodum ego dixero, obsequamur omnes. - 75 Naves, quæcunque primæ subductæ-sunt prope mare, - trahamus, omnesque deducamus in mare divinum; - in-alto vero ancoris stabiliamus, donec venerit - nox divina, si vel in-ea abstineant a-pugna - Trojani; deinde vero deducere-poterimus naves omnes. - 80 Non enim reprehendendum, fugere malum, ne per noctem quidem; - melius _fecerit_ qui fugiens effugerit malum quam _qui_ captus- - fuerit. - - Illum autem torve intuens allocutus-est ingeniosus[TR1] - Ulysses: - Atrida, quale tibi verbum fugit e-septo dentium? - Perdite, utinam ignavo exercitui alii - 85 præesses, non-autem nobis imperares; quibus Jupiter - a-juventute dedit etiam usque-ad senium conficere - ardua bella, donec perierimus singuli. - Siccine vero tibi-fert-animus Trojanorum urbem vicis-latis - derelinquere, cujus gratia perpetimur-ærumnosi mala multa? - 90 Tace, nequis alius Achivorum hunc audiat - sermonem, quem non vir quidem in ore omnino tulerit, - quicunque norit suo animo sana loqui, - sceptriferque fuerit, et ei paruerint copiæ - tantæ, quantis tu inter Argivos imperas: - 95 [nunc autem tuam improbo omnino mentem, quam aperuisti:] - qui jubes, prælio jam conserto et pugna, - naves bonis-transtris in-mare deducere, ut adhuc magis - Trojanis quidem optata contingant, jam superantibus licet, - in-nos autem gravis pernicies ingruat. Non enim Achivi - 100 sustinebunt bellum, dum-naves in-mare deducuntur; - sed respicient, cedentque e-pugna. - Tunc tuum consilium nocebit, princeps virorum. - - Huic autem respondit deinde rex virorum Agamemno: - o Ulysse, valde quidem meum attigisti animum increpatione - 105 gravi; sed neutiquam ego invitos jubebam - naves bonis-transtris in-mare deducere filios Achivorum. - Nunc vero _utinam_ sit qui isto quidem melius consilium dicat, - vel juvenis, vel senex: mihi autem lubenti exstiterit. - - Inter-hos vero et locutus-est pugna strenuus Diomedes: - 110 prope _est_ vir (non diu inquiremus), siquidem velitis - obsequi; et nequid succensentes _me_ vituperetis singuli; - quoniam natu-minimus sum inter vos; - patre tamen et forti et ego genere _me_ glorior esse. - [Tydeo, quem Thebis ingesta terra cooperuit.] - 115 Portheo enim tres filii egregii procreati-sunt, - habitabant autem in Pleurone et excelsa Calydone, - Agrius ac Melas, tertius vero erat eques Œneus, - patris mei pater; virtute autem præstabat inter-illos. - At hic quidem ibi mansit; pater vero meus Argis habitavit, - 120 exulans: ita enim Jupiter voluit, et dii ceteri. - Adrasti autem duxit _unam_ filiarum, habitabatque domum - divitem opum, abundeque ei erant arva - tritici-feracia, multique plantarum erant horti utrinque; - multa etiam ei pectora erant; superabat autem omnes Achivos - 125 hastæ-peritia: hæc vero erant audienda vobis, ut verum est. - Ideo non me genere quidem ignobilem et imbellem putantes, - sententiam spreveritis libere-prolatam, quam recte dixero. - Agite, eamus ad-pugnam, etsi vulnerati, _præ_ necessitate: - ibi vero deinde ipsi quidem propinqui-stemus prælio, - 130 extra tela, ne forte quis super, vulnere vulnus accipiat: - ceteros autem adhortantes immittemus: qui jam pridem, - animo gratificantes, seorsum-stant, nec pugnant. - - Sic dixit: illi vero ei plane auscultabant, et obsecuti-sunt: - profectique-sunt ire, præibatque ipsis rex virorum Agamemno. - - 135 Nec vero cæcam-speculationem habuit inclytus Terræ-concussor; - sed ad ipsos accessit, seni viro similis: - dexteram autem prehendit manum Agamemnonis Atridæ, - et eum compellans verbis alatis allocutus-est: - - Atride, nunc vero certe Achillis pestiferum cor - 140 lætatur in pectoribus, cædem et fugam Achivorum - aspicienti: quoniam non ei inest mens, ne exigua quidem. - Verum ille quidem sic pereat, deusque illum exstinxerit. - Tibi vero nondum prorsus omnino dii beati irati-sunt: - sed adhuc, credo, Trojanorum duces ad principes - 145 latum pulvere-implebunt campum; tuque spectabis ipse - fugientes ad urbem, a navibus et tentoriis. - - Sic locutus, altum exclamavit, cursu-concitus per-campum. - Quam novies-mille clamant, vel decies-mille - viri in pugna, certamen committentes Martis: - 150 tantam ex pectoribus vocem rex Concussor-terræ - emisit: Achivis vero ingens robur injecit unicuique - in-cor, indesinenter ut-pugnarent ac præliarentur. - - Juno autem inspexit, aureum-solium-habens, oculis, - stans, ex Olympo, a vertice; statimque agnovit - 155 hunc quidem satagentem per pugnam clarantem-viros, - fratrem-germanum et levirum, gaudebatque animo. - Jovem vero in summo cacumine fontibus-irriguæ Idæ - sedentem vidit; odiosus autem ei erat animo. - Cogitavit deinde magnis-oculis veneranda Juno, - 160 quomodo deciperet Jovis animum ægidem-tenentis. - Hoc autem ei in animo optimum visum-est consilium, - ire ad Idam, postquam-scite ornasset se ipsam, - si forte cuperet _ille_ juxta-dormire per-amorem - ipsius corpori, ei autem somnum innocuumque dulcemque - 165 _ipsa_ funderet in palpebras ac præcordia prudentia. - Profectaque-est ire in thalamum, quem ei carus filius struxerat, - Vulcanus, solidasque fores postibus aptaverat - claustro occulto, quod haud deus alius aperiret. - Illuc hæc ingressa, fores clausit fulgentes. - 170 Ambrosia quidem primum a corpore amabili - sordes omnes purgavit, unxitque-se pingui oleo, - divino, suavi, quod ipsi odoriferum erat; - cujus, et si-_modo_-agitaretur in Jovis solida-ære domo, - penitus ad terramque et cælum pervenit halitus: - 175 eo illa corpus pulcrum quum-unxisset, ac capillos - pexuisset, manibus cincinnos composuit nitentes, - pulcros, divinos, de capite _fluentes_ immortali. - Circùm porro divinum peplum induit, quem ei Minerva - expoliverat elaboratum, intexueratque artificii-plena multa: - 180 aureisque _eum_ fibulis ad pectus nectebat. - Cinxit autem se zona, centum fimbriis concinnata; - et inaures immisit scite-perforatis auriculis, - tribus-gemmarum-oculis-insignes, elaboratas: gratiaque - effulgebat multa. - Calyptra autem desuper velavit-se augustissima dearum, - 185 pulcra, recens-facta: _quæ_ candida erat ut sol; - pedibus vero sub nitidis ligavit pulcros calceos. - Tum postquam omnem circum corpus posuerat ornatum, - profecta-est ire ex thalamo; advocatamque Venerem, - ab aliis seorsum diis, _his_ verbis allocuta-est: - - 190 Nunquid mihi obsequi-voles, dilecta filia, _in eo_ quod dixero? - an recusaveris, irata ob-id animo, - quod ego Danais, tu vero Troibus auxiliaris? - - Huic autem respondit deinde Jovis filia Venus: - Juno, veneranda dea, filia magni Saturni, - 195 eloquere, quidquid cogitas: perficere autem me animus jubet, - si possum quidem perficere, et si effectu est. - - Hanc autem dolos-struens allocuta-est veneranda Juno: - da nunc mihi amabilitatem et desiderium, quo tu omnes - domas immortales atque mortales homines: - 200 vado enim visura almæ fines terræ, - Oceanumque, deorum parentem, et matrem Tethym, - qui me in suis ædibus benigne nutrierunt et educarunt, - acceptam a-Rhea, quando Saturnum late-sonans Jupiter - terram subter dejecit et infructuosum mare: - 205 hos vado visura, et ipsis innumeras lites dirimam. - Jam enim diuturno tempore inter-se abstinent - cubili et amore, quoniam ira _eorum_ incidit animo. - Si illos quidem verbis _meis_ pellectos suo animo - in lectum reduxero, ut-jungantur amore: - 210 semper ipsis dilectaque et reverenda vocabor. - - Hanc autem rursus allocuta-est amans-risum Venus: - non licet, nec decet, tuum verbum recusare; - Jovis enim potentissimi in ulnis dormis. - - Dixit, et a pectoribus solvit acu-pictum cingulum, - 215 varium: in-eo autem ipsi delinimenta omnia inclusa-erant: - ibi inest quidem amor, inest desiderium, inest amantium - colloquium - pelliciens, quod furtim-surripuit mentem etiam prudentium. - Hoc igitur ei imposuit manibus, verbumque dixit et elocuta-est: - - Cape jam, hoc cingulum tuo reconde sinu, - 220 varium, in quo omnia inclusa-sunt; nec te puto - re-infecta redituram, quicquid mentibus tuis concupieris. - - Sic dixit: subrisit autem magnis-oculis veneranda Juno; - subridensque deinde in suo recondidit sinu. - - Hæc quidem ivit in thalamum, Jovis filia, Venus: - 225 Juno autem festinans reliquit verticem Olympi, - Pieriamque supergressa, et Emathiam amœnam, - ferebatur super equestrium Thracum montes nivosos, - summa cacumina; nec terram carpebat pedibus; - ex Atho autem ad pontum descendit fluctuantem, - 230 Lemnumque pervenit, urbem divini Thoantis. - Ibi Somnum convenit, fratrem Mortis, - inque ejus hæsit manu verbumque dixit et elocuta-est: - - Somne, rex omniumque deorum omniumque hominum; - certe quidem jam aliquando meo verbo auscultasti; atque etiam - nunc - 235 obsequere; ego autem tibi habebo gratias dies omnes. - Sopito mihi Jovis sub palpebris oculos fulgentes, - statim postquam ego _ei_ acubuero in amore. - Dona autem tibi dabo, pulcrum solium, incorruptum usque, - aureum; Vulcanus vero meus filius utroque-pede-infirmus - 240 fabricabit elaborans; sub pedibusque scabellum ponet, - cui imponas nitidos pedes, dum-convivaris. - - Hanc autem respondens allocutus-est suavis Somnus: - Juno, veneranda dea, filia magni Saturni, - alium quidem ego deorum sempiternorum - 245 facile sopiverim; etiam fluminis fluenta - Oceani, qui quidem parens omnibus est: - Jovem vero non ego Saturnium prope adiero, - nec sopivero, quando non ipse quidem jusserit. - Jam enim me et aliud tuum sapere-fecit mandatum, - 250 die isto, quando ille magnanimus Jovis filius (_Hercules_) - navigabat ex-Ilio, Trojanorum urbe direpta. - Nempe ego demulsi Jovis mentem ægidem-tenentis, - suavis circumfusus: tu autem ei mala struebas animo, - excitatis sævorum ventorum super pontum flatibus; - 255 et eum deinde ad-Con bene-habitatam detulisti, - seorsum ab-amicis omnibus: ille vero (_Jupiter_) experrectus - indignabatur - proturbans per domum deos; me autem maxime omnium - quærebat; ac me perditum ab æthere injecisset ponto, - nisi _me_ Nox servasset domitrix deorum et hominum, - 260 quam adivi fugiens: ille autem cohibuit-se, iratus licet; - verebatur enim, ne Nocti celeri ingrata-animo faceret. - Nunc iterum hoc me jubes periculosissimum aliud perficere. - - Hunc autem rursus allocuta-est magnis-oculis veneranda Juno: - Somne, quid vero tu hæc in mentibus tuis cogitas? - 265 putasne ita Trojanis favere late-sonantem Jovem, - sicut propter-Herculem iratus-erat, filium suum? - Verum age: ego autem tibi Gratiarum unam juniorum - dabo ducendam, et tuam vocandam conjugem. - [Pasitheam, quam semper cupis dies omnes.] - - 270 Sic dixit: gavisus-est autem Somnus, respondensque allocutus- - est: - Age, nunc mihi jura inviolabilem Stygis aquam, - manuque altera quidem tange terram almam, - altera vero mare marmoreum; ut nobis omnes, - testes sint illi inferi dii, Saturnum circa qui-sunt: - 275 omnino _te_ mihi daturam-esse Gratiarum unam juniorum, - Pasitheam, quam ipse cupio dies omnes. - - Sic dixit: neque non-obsecuta-est dea ulnis-candidis Juno; - jurabat autem, ut _is_ jubebat, deosque nominabat omnes - subtartareos, qui Titanes appellantur. - 280 Tum postquam juraveratque, absolveratque jusjurandum, - ipsi _simul_ ibant, Lemnique et Imbri urbe relicta, - caligine induti, celeriter conficientes iter. - Ad-Idam autem pervenere fontibus-irriguam, matrem ferarum, - _ad_-Lecton; ubi primum liquerunt mare: hique super terra ibant: - 285 summa autem sub pedibus quassabatur silva. - Illic Somnus quidem mansit, antequam Jovis oculi viderent _eum,_ - in abietem inscendens altissimam, quæ tunc in Ida - procerissima nata per ærem ad-æthera ibat: - illic _is_ sedit ramis dense-opertus abiegnis, - 290 avi argutæ similis, quam in montibus - Chalcidem nominant dii, homines autem Cymindin. - - Juno autem celeriter conscendebat _in_-Gargarum summum - Idæ excelsæ: vidit autem _eam_ nubes-cogens Jupiter. - Ut vero vidit, continuo illum amor prudentia præcordia cooperuit, - 295 perinde-ac quando primum congressi-sunt amore, - in cubile euntes, suis clam parentibus. - Stetit autem ante ipsam, verbumque dixit et elocutus-est: - - Juno, quo festinans ab Olympo huc venis? - equi autem non adsunt et currus, quos conscendas. - - 300 Hunc autem dolos-struens allocuta-est veneranda Juno: - Eo visura almæ fines terræ, - Oceanumque, deorum parentem, et matrem Tethyn, - qui me in suis ædibus benigne nutrierunt et educarunt: - hos vado visura, et ipsis innumeras lites dirimam. - 305 Jam enim diuturno tempore inter-se abstinent - cubili et amore: quoniam ira _eorum_ incidit animo. - Equi autem in radicibus irriguæ-fontibus Idæ - stant, qui me ferent super aridumque et humidum. - Nunc vero tua gratia huc ab Olympo ob-hoc venio, - 310 ne forte mihi posthac irascaris, si silentio - abeam ad domum profunde-fluentis Oceani. - - Hanc autem respondens allocutus-est nubes-cogens Jupiter: - Juno, illuc quidem licet et posthac proficisci; - nos autem, age, (in) amore congrediamur concumbentes. - 315 Non enim unquam mihi sic deæ amor, nec mulieris, - animum in pectoribus circumfusus vicit; - neque quando captus-eram amore Ixioniæ uxoris, - quæ peperit Pirithoum, diis consiliarium parem: - neque quando Danæs pulcris-talis, Acrisi-filiæ, - 320 quæ peperit Perseum, omnium illustrissimum virorum: - neque quando Phœnicis filiæ late-celebratæ, - quæ peperit mihi Minoemque et diis-parem Rhadamanthyn: - neque quando Semelæ, neque Alcmenæ in Thebis; - _quarum_ hæc quidem Herculem fortissimum-animo peperit filium; - 325 illa vero, Semele, Bacchum peperit, gaudium mortalibus; - nec quando Cereris comas-pulcras-habentis reginæ; - nec quando Latonæ gloriosæ, nec _qunado_ tui ipsius: - ut tui nunc amore-teneor, et me dulce desiderium capit. - - Hunc autem dolos-struens allocuta-est veneranda Juno: - 330 importunissime Saturnie, quale hoc verbum dixisti! - Si nunc in amore cupis concumbere - Idæ in verticibus, hæc autem _loca_ propatula-sunt omnia: - quomodo esset, si quis nos deorum sempiternorum - dormientes videret, diisque omnibus, profectus, - 335 indicaret? non equidem tuam ad domum redirem, - e cubili quum-surrexero: vituperabile vero esset. - Sed si revera vis, et tibi _hoc_ gratum est animo, - est tibi thalamus, quem tibi dilectus filius fabricavit, - Vulcanus, solidasque fores postibus aptavit: - 340 illuc eamus dormituri, quandoquidem tibi placet concubitus. - - Hanc autem respondens allocutus-est nubes-cogens Jupiter: - Juno, nec tu deorum hoc metue, nec quenquam hominum - visurum-esse: talem tibi ego nubem circumfundam, - auream: neque nos perviderit ne Sol quidem, - 345 cujus vel acutissimum est lumen ad-inspiciendum. - - Dixit, et ulnis complexus-est Saturni filius suam uxorem: - his autem subter Tellus divina summisit recentem herbam, - lotumque roscidum, et crocum, et hyacinthum - densum et mollem, qui a terra _eos_ alte levabat. - 350 Hoc in _toro_ cubarunt, insuperque numbem sibi-induerunt - pulcram, auream; lucidique decidebant rores. - - Sic quidem quiete dormiebat pater in Gargaro summo, - somno et amore domitus, tenebatque in-ulnis uxorem. - Profectus vero est currens ad naves Achivorum dulcis Somnus, - 355 nuntium dicturus terram-cingenti Neptuno. - Prope autem stans verbis alatis _eum_ allocutus-est: - - Promtus nunc Danais, Neptune, auxiliare, - et ipsis gloriam præbe, parumper saltem, dum adhuc dormit - Jupiter: quoniam ipsi ego mollem soporem circumfudi: - 360 Juno autem in amore _eum_ decepit ut-dormiret. - - Sic fatus, hic quidem abiit ad inclytas nationes hominum: - illum vero adhuc magis impulit ad-auxiliandum Danais. - Statim autem _is_ inter primos longe prosiliens hortabatur: - - Argivi, etiamne rursus concedimus Hectori victoriam - 365 Priamidæ, ut naves capiat, et gloriam referat? - at is quidem sic existimat, et gloriatur, quia Achilles - navibus in cavis manet iratus corde. - Illius tamen non magnum desiderium erit, si quidem ceteri - nos excitemur ad-defendendum nos-invicem. - 370 Sed agite, sicut ego dixero, obsequamur omnes. - Clypeis, quotquot optimi _sunt_ in exercitu atque maximi, - induti, capitaque fulgentibus galeis - tecti, manibusque longissimas hastas tenentes, - eamus: atque ego præibo; neque omnino opinor, - 375 Hectorem Priamiden mansurum, admodum licet promtum. - [Quicunque autem vir pugna strenuus _est,_ gestatque parvum - scutum humero, - imbelliori viro det, ipse vero scutum majus subeat.] - - Sic dixit: hi autem ei maxime auscultarunt atque obsecuti-sunt. - Hos ipsi reges instruebant, vulnerati licet, - 380 Tydides, Ulyssesque, et Atrides Agamemno: - obeuntes autem _copias_ omnes, Martia arma commutabant. - Fortia fortis induebat, deteriora autem imbelliori dabat. - Ac postquam induerant sibi circa corpus coruscum æs, - profecti-sunt ire: præibatque eis Neptunus concussor-terræ, - 385 horrendum ensem longum habens in manu robusta, - similem fulguri: quali non fas est congredi - in pugna perniciosa, sed metus _ejus_ reprimit viros. - - Trojanos vero ex-altera-parte instruebat splendidus Hector. - Tum vero gravissimum certamen pugnæ intenderunt - 390 cæruleus-crinibus Neptunus, et splendidus Hector; - nempe hic quidem Trojanis, ille vero Achivis auxilians. - Exundavit autem mare ad tentoriaque navesque - Argivorum: ipsi autem congrediebantur intenti clamore. - Nec maris unda tantum boat ad terram, - 395 ex ponto impulsu flatu Boreæ gravi; - neque ignis tantus est crepitus ardentis, - montis in saltibus, quando exoritur crematurus silvam; - nec ventus tantum in quercubus alte-comantibus - insonat, qui maxime vehementer fremit sæviens: - 400 quantus inde Trojanorum et Achivorum erat clamor, - horrende vociferantium, quando in se-invicem ruerent. - - In-Ajacem vero primus jaculatus-est splendidus Hector - hasta, quippe conversus-erat recta in ipsum; neque aberravit; - _sed eum percussit_ qua duo baltei circa pectora extensi-erant, - 405 alter quidem scuti, alter vero ensis argenteis-clavis-ornati: - hi ei tutati-sunt tenerum corpus. Iratus-est autem Hector, - quod sibi telum velox irritum evolarat e-manu; - retroque sociorum in agmen cessit, mortem evitans. - Hunc quidem deinde abeuntem magnus Telamonius Ajax - 410 saxo, quæ sane multa, velocium retinacula navium, - ad pedes pugnantium _passim_ volvebantur; horum uno sublato, - in-pectus percussit super scuti-orbem, prope collum: - turbinis autem instar _id_ concitavit immittens, rotatumque-est - circumcirca. - Ut vero quum a plaga patris Jovis procidit quercus - 415 radicitus, teter autem sulfuris gignitur odor - ex ea: eumque non-amplius sustinet animus, qui viderit - prope stans; durum vero _est_ Jovis magni fulmen: - sic cecidit Hectoris celeriter humi robur in pulveribus. - Manu autem amisit hastam, et super eo scutum secutum-est, - 420 et galea; circaque ipsum sonitum-dedere arma varia ære. - Illi vero magnum clamantes accurrebant, filii Achivorum, - sperantes _se eum_ tracturos _ad se;_ jaculabanturque crebra - spicula; at nemo potuit pastorem virorum - _nec_ cominus- nec eminus-ferire; prius enim circumstetere _eum_ - fortissimi, - 425 Polydamasque, et Æneas, et divinus Agenor, - Sarpedonque, princeps Lyciorum, et Glaucus eximius: - ceterorumque nullus ipsum neglexit, sed ante - ipsum clypeos orbiculatos tenebant; eumque socii - manibus sublatum portabant ex pugna, donec pervenit ad-equos - 430 veloces, qui ei post pugnam et prælium - stabant, aurigamque et currum varium habentes: - qui eum urbem versus portabant graviter gementem. - - Sed quando jam ad-vadum pervenere pulcre-fluentis fluvii, - Xanthi vorticosi, quem immortalis genuit Jupiter: - 435 ibi illum e curru admoverunt terræ, eique aquam - adfuderunt; ille autem spiritum-recepit, et suspexit oculis; - sedensque in genua, nigrum sanguinem evomuit: - iterum vero retro lapsus-est in-terram, eique oculos - nox obtexit nigra; telum vero adhuc animum domabat. - - 440 Argivi autem, ut jam viderunt Hectorem seorsum euntem, - vehementius in Trojanos irruerunt, memineruntque pugnæ. - Tunc longe primus Oilei _filius_ velox Ajax - Satnium vulneravit hasta insiliens acuta, - Enopiden, quem quidem nympha peperit Nais eximia - 445 Enopi armenta-pascenti ad ripas Satnioentis: - hunc quidem Oiliades hasta-inclytus, prope accedens, - vulneravit ad ile: is vero cecidit-resupinus, superque eo - Trojani et Danai commiserunt acrem pugnam. - Super eo autem Polydamas hastam-vibrans accessit ultor - 450 Panthoides; percussitque Prothoenorem dextrum in-humerum, - filium Areilyci; per humerum autem valida hasta - penetravit: hic vero in pulvere lapsus prehendit terram palma - Polydamasque vehementer super-_eo_-gloriatus-est, altum clamans: - - Neutiquam puto magnanimi Panthoidæ - 455 manu e robusta vanum exsiliisse telum, - sed _id_ aliquis Argivorum recepit corpore: et ipsum puto - ei _ut baculo_ innitentem, descensurum in domum Plutonis. - - Sic dixit: Argivis autem dolor exortus-est, _eo_ gloriante, - Ajaci vero maxime bellicoso animum commovit, - 460 Telamoniadæ: hunc enim _Prothoenor_ cecidit proxime. - Statim autem in abeuntem jaculatus-est hasta fulgenti: - Polydamas vero ipse quidem evitavit mortem nigram, - in-obliquum absiliens: excepit autem _ictum_ Antenoris filius - Archelochus: huic enim dii destinarant interitum. - 465 Hunc percussit, capitisque et cervicis in commissura, - extremam-_ad_-vertebram; atque ambos discidit nervos: - hujus vero multo prius caput, osque, naresque - solo allapsa-sunt, quam tibiæ et genua cadentis. - Ajax autem vicissim inclamavit eximio Polydamanti: - - 470 Perpende, Polydama, et mihi verum dic: - an non hic vir pro Prothoenore _vicissim_ occidi - dignus? non quidem mihi ignavus videtur neque ex ignavis; - sed frater Antenoris equûm-domitoris, - vel filius: ipsi enim genere proxime similis-videbatur _mihi._ - - 475 Sic dixit, bene _eum_ cognoscens: Troas vero dolor cepit animo. - Tunc Acamas Promachum Bœotium vulneravit hasta, - fratrem circumeundo-protegens, _quem_ is subtrahebat pedibus. - Super-hoc Acamas vehementer gloriabatur, altum clamans: - - Argivi sagittarii, minarum insatiabiles, - 480 haud sane solis laborque erit et luctus - nobis, sed aliquando sic occidemini et vos. - Perpendite, ut vobis Promachus domitus dormiat - hasta mea, quo nequaquam fratris certe ultio - diu insoluta sit: quare et quivis optet vir - 485 fratrem in ædibus piaculi vindicem sibi relinqui. - - Sic dixit: Argivis autem dolor obortus-est, _eo_ gloriante; - Peneleo vero maxime bellicoso animum commovit; - ruit autem in-Acamantem: ille tamen non sustinuit impetum - Penelei regis; is vero (_Peneleus_) vulneravit Ilioneum, - 490 filium Phorbantis divitis-pecorum, quem maxime - Mercurius Trojanorum diligebat, et possessiones ei dederat: - sub hoc autem mater unicum peperit Ilioneum: - quem tunc sub supercilio vulneravit _Peneleus_ ad oculi radices, - excussitque pupillam; hasta vero _per_ oculum penitus - 495 et per occipitium transiit: hic autem desedit, manibus porrectis - ambabus. Peneleus vero stricto ense acuto, - cervicem mediam feriit, deturbavitque humi, - ipsa cum casside, caput: adhuc tamen valida hasta - erat in oculo: ille autem dixit, _tanquam_ papaveris-capite - sublato, - 500 denuntiavitque Trojanis, et glorians verba fecit: - - Renunciate mihi, Trojani, illustris Ilionei - patri caro et matri, ut-lugeant in ædibus: - neque enim Promachi uxor Alegenoridæ, - viro caro, reverso, se-læto-vultu-offeret, quando demum - 505 ex Troja cum navibus revertemur filii Achivorum. - - Sic dixit: hosque omnes subtus tremor cepit in-genubus; - circumspectabatque unusquisque, qua effugiat gravem perniciem. - - Dicite nunc mihi, Musæ cœlestes domos tenentes, - quisnam primus cruentas exuvias Achivorum - 510 sustulerit, postquam inclinavit pugnam inclytus Neptunus. - - Ajax quidem primus Telamonius Hyrtium vulneravit, - Gyrtiaden, Mysorum ductorem magnanimorum: - Phalcem autem Antilochus, et Mermerum occisos spoliavit: - Meriones autem Morynque et Hippotionem interfecit: - 515 Teucer vero Prothoonemque peremit, et Peripheten; - Atridesque deinde Hyperenorem, pastorem virorum, - vulneravit ad ile; intestina autem æs penitus hausit - dilacerans, animaque per inflictum vulnus - erupit propulsa; illi autem tenebræ oculos texerunt. - 520 Plurimos vero Ajax interfecit, Oilei velox filius; - non enim ei quisquam par ad-insequendum pedibus erat, - viris fugientibus, quando Jupiter fugam immitteret. - - - [TR1] "in-geniosus" -> "ingeniosus" - - - - - Iliadis XV.—Repressio a navibus. - -ARGUMENT: THE FIFTH BATTLE AT THE SHIPS; AND THE ACTS OF AJAX. - -Jupiter, awaking, sees the Trojans repulsed from the trenches, Hector -in a swoon, and Neptune at the head of the Greeks: he is highly -incensed at the artifice of Juno, who appeases him by her submissions; -she is then sent to Iris and Apollo. Juno, repairing to the assembly of -the gods, attempts, with extraordinary address, to incense them against -Jupiter; in particular she touches Mars with a violent resentment; he -is ready to take arms, but is prevented by Minerva. Iris and Apollo -obey the orders of Jupiter; Iris commands Neptune to leave the battle, -to which, after much reluctance and passion, he consents. Apollo -reinspires Hector with vigour, brings him back to the battle, marches -before him with his aegis, and turns the fortune of the fight. He -breaks down great part of the Grecian wall: the Trojans rush in, and -attempt to fire the first line of the fleet, but are, as yet, repelled -by the greater Ajax with a prodigious slaughter. - -TEXT: - - 1 At postquam per vallosque et fossam transierant - fugientes, multique domiti-erant Danaorum sub manibus, - hi quidem (_Trojani_) jam ad currus se-cohibebant manentes, - pallidi præ metu, exterriti: experrectus vero est Jupiter - 5 Idæ in verticibus, ex _amplexu_ Junonis aureum-solium-habentis. - Stetit autem raptim-exsurgens, viditque Trojanos et Achivos, - illos quidem turbatos, hos vero turbantes a-tergo, - Argivos; interque eos Neptunum regem. - Hectorem vero in campo vidit jacentem; circumque socii - 10 sedebant: is autem gravi tenebatur anhelitu, mente defectus, - sanguinem vomens; quippe eum non imbecillimus ferierat Achivorum. - Hunc intuitus, misertus-est pater hominumque deûmque - terribiliterque torvum intuens Junonem verba allocutus-est: - - Profecto vero mali-artifex, fraudulenta, tuus dolus, Juno, - 15 Hectorem cessare-fecit a-pugna, fugavitque copias. - Non tamen scio, si rursus machinationum perniciosarum - prima fructum-sis-pereceptura, et te verberibus cædam. - An non meministi, quando pependisti ab-alto, a pedibusque - incudes _suspensas_ demisi duas, circum manus autem vinculum misi - 20 aureum, infragile? tu vero in æthere et nubibus - pependisti; indignabanturque dii per latum Olympum: - at solvere non poterant circumstantes: quemcunque vero prenderem, - projiciebam correptum de limine _cœli,_ donec perveniret - in-terram vix-spirans: mihi vero ne sic quidem iram remisit - 25 vehemens dolor ob-Herculem divinum, - quem tu, cum Borea vento inducens procellas, - misisti per infructuosum pontum, mala machinans, - et eum deinde ad-Coon bene-habitatam cursu-detulisti: - eum quidem ego inde liberavi, et reduxi iterum - 30 Argos in equos-pascens multis licet malis-exercitum. - Hæc tibi rurus in-memoriam-reducam, ut desistas a-fallaciis: - ut scias, an tibi profuerit congressusque et cubile, - quo mista-es, veniens seorsum a-diis, et me decepisti. - - Sic dixit: cohorruit autem magnis-oculis veneranda Juno, - 35 et eum compellans verbis alatis allocuta-est: - - Sciat nunc hoc Terra et Cœlum latum superne, - et subterlabens Stygis aqua, quod maximum - jusjurandum gravissimumque est beatis diis; - tuumque sacrum caput et noster torus ipsorum - 40 ingenuus, quem quidem non ego unquam temere jurarim: - non per meum consilium Neptunus terræ-concussor - vexat Trojanos et Hectorem, his autem (_Argivis_) auxiliatur: - sed certe ipsum[TR1] _suus_ animus incitat ac jubet - afflictos autem ad naves videns miseratus-est Achivos. - 45 At quin et illi ego consuluerim, - eo ire, quo jam tu, _Jupiter_ atras-nubes-cogens, imperaris. - - Sic dixit: subrisit autem pater hominumque deûmque, - et eam respondens verbis alatis allocutus-est: - - Si quidem tu jam deinceps, magnis-oculis veneranda Juno, - 50 idem mecum sentiens inter immortales sederis: - ea-re sane Neptunus, etiam si maxime velit alio, - confestim _et suam_ converterit mentem ad tuum et meum animum. - Verum si jam quidem ex-animo et vere loqueris, - vade nunc ad cœtus deorum, et huc vocatos-jube - 55 Irimque accedere, et Apollinem inclytum-arcu; - ut illa quidem ad exercitum Achivorum ære-loricatorum - eat, et dicat Neptuno regi, - ut-cessans a-pugna suas ad ædes redeat: - Hectorem vero excitet ad pugnam Phœbus Apollo, - 60 iterumque inspiret robur, obliviscique-faciat dolorum, - qui nunc eum premunt in præcordiis: atque Achivos - iterum avertat, imbelli fuga immissa:[TR2] - fugientes autem, in naves multa-transtra-habentes incidant - Pelidæ Achillis: is vero excitabit suum socium - 65 Patroclum; illum autem interficiet hasta splendidus Hector - Ilium ante, multos quando-peremerit _ille_ juvenes - _quum_ alios, tum autem filium meum Sarpedona divinum. - Ob-illum iratus interficiet Hectorem divinus Achilles. - Ex eo vero inde repressionem _Trojanorum_ a navibus - 70 semper ego efficiam perpetuo, usque-dum Achivi - Ilium excelsum ceperint, Minervæ per consilia. - Prius autem neque ego cessabo ab-ira, nec quemquam aliorum - immortalium Danais auxililiari hic sinam, - quam hoc Pelidæ expletum-fuerit desiderium; - 75 sicut ei promisi primum, meoque annui capite - die illo, quando mihi dea Thetis tetigit genua, - supplicans, ut-honorarem Achillem urbium-vastatorem. - - Sic dixit; nec non-obsecuta-est dea ulnis-candidis Juno; - discessit autem ab Idæis montibus ad excelsum Olympum. - 80 Sicut vero quum salit mens viri, qui per multas - terras profectus, præcordiis _in_ prudentibus secum-cogitat: - Huc iverim, vel illuc; animoque-versat multa: - sic celeriter properans pervolavit veneranda Juno; - pervenitque in excelsum Olympum. Congregatis autem supervenit - 85 immortalibus diis Jovis in-domo: illi vero conspicati, - omnes celeriter-assurrexerunt, et excipiebant _eam_ poculis. - Hæc autem alios quidem omisit, a-Themide vero pulcris-genis - accepit poculum: prima enim _illa_ obvia venit currens, - et eam compellans verbis alatis allocuta-est: - - 90 Juno, quid _huc_ ascendisti? metu vero perculsæ similis-es? - profecto valde te territavit Saturni filius, qui tibi maritus. - - Huic autem respondit deinde dea candidis-ulnis Juno: - ne me, dea Themi, hæc interroga: scis et ipsa, - qualis illius animus superbus et inclemens. - 95 At tu quidem præsis inter-deos, in ædibus, convivio æquali. - hæc autem et inter omnes audies immortales, - qualia Jupiter mala opera aperiet; nec quicquam puto - omnibus una animum gavisurum, nec mortalibus, - nec diis; etiamsi quis adhuc non convivetur hilaris. - - 100 Hæc quidem sic locuta consedit, veneranda Juno: - moleste-ferebant autem per domum Jovis dii: illa vero risit - labiis _tenus,_ nec frons super superciliis nigris - exhilarata-est; inter-omnes autem indignata locuta-est: - - Dementes, qui Jovi irascimur insipientes! - 105 Certe adhuc ipsum cupimus compescere, propius accedentes, - vel suasu, vel vi; is vero procul-sedens _nos_ non curat, - neque moratur: ait enim inter immortales deos - viribusque potentiaque eximie _se_ esse optimum. - Quare tolerate, quodcunque vobis malum immittat unicuique. - 110 Jam enim nunc opinor Marti utique damnum illatum-esse: - filius enim ei interiit in pugna, carissimus hominum, - Ascalaphus, quem ait suum esse fortis Mars. - - Sic dixit: Mars autem robusta feriebat-sibi femora - manibus pronis, lugens autem verbum dixit: - - 115 Ne nunc mihi succenseatis, cælestes domos habentes, - si-ulciscar cædem filii, profectus ad naves Achivorum, - etiam si mihi _sit_ fatale, Jovis percussum fulmine - jacere una-cum mortuis, in sanguine et pulvere. - - Sic dixit: et equos jussit Terroremque Metumque - 120 jungere: ipse autem arma induebat collucentia. - Tum etiam majorque et gravior alia - a-Jove in-immortales ira et indignatio exorta-fuisset, - nisi Minerva, cunctis admodum-timens diis, - prosiluisset e vestibulo, liquissetque solium, ubi sedebat: - 125 hujus vero a capite galeam demsit, et scutum ab humeris; - hastamque _ad parietem_ erexit, robusta e manu raptam, - æream; ipsa vero verbis corripuit impetuosum Martem: - - Furiose, vecors, periistine? certe tibi frustra - aures ad-audiendum sunt, mens autem periit et pudor. - 130 Non audis, quæ dicit dea candidis-ulnis Juno, - quæ jam modo a Jove Olympio venit? - an vis ipse quidem, perpessus mala multa, - reverti in-Olympum, etiam dolens, necessitate, - ac ceteris malum magnum omnibus creare? - 135 Continuo enim Trojanos quidem magnanimos et Achivos - linquet _Jupiter,_ ad-nos autem veniet turbas-excitaturus in - Olympum: - corripietque alium-post-alium, qui in culpa _sit,_ et qui non. - Quare te nunc jubeo missam-facere iram de-filio optimo. - Jam enim aliquis, eo vi et manibus fortior, - 140 vel interfectus-est, vel etiam posthac interficietur: difficile - vero, - omnium hominum servare progeniemque partumque. - - Sic locuta, sedere-fecit in-solio impetuosum Martem. - Juno autem Apollinem vocavit e domo - Irimque, quæ diis internuntia _est_ immortalibus; - 145 et eos compellans, verbis alatis allocuta-est: - - Jupiter vos in Idam jubet venire quam celerrime: - ac postquam veneritis, Jovisque vultum aspexeritis, - facite quicquid ille hortatus-fuerit et jusserit. - - Hæc quidem sic locuta, retro cessit, veneranda Juno; - 150 conseditque in solio: ii vero properantes volabant, _ad_ - Idamque pervenerunt fontibus-irriguam, matrem ferarum; - invenere autem late-sonantem Saturnium in Gargaro summo - sedentem, circaque ipsum odorata nubes circumfusa-erat. - Hi autem venientes coram Jove nubes-cogente - 155 steterunt; neque iis, conspicatus, iratus-est animo, - quoniam sibi celeriter verbis caræ uxoris paruerant. - Irim autem priorem verbis alatis allocutus-est: - - Vade age, Iri velox, Neptuno regi - omnia hæc nuntia, neu falsa-nuntia sis: - 160 relicta illum jube pugna atque prælio - ire _vel_ ad cœtus deorum, vel in mare divinum. - Si vero mihi (_meis_) verbis non parebit, sed _ea_ aspernabitur, - perpendat jam deinde in mente et in animo, - ne me, fortis licet sit, invadentem non valeat - 165 sustinere; quoniam ipso profiteor viribus multo præstantiorem - _me_ esse, - et natu majorem: illius tamen non veretur carum cor - æqualem se-profiteri mihi, quem metuunt etiam alii. - - Sic dixit: nec non-obsecuta-est pedibus-ventosa velox Iris; - descendit autem ab Idæis montibus Ilium versus sacrum. - 170 Ut vero quum ex nubibus volat nix aut grando - gelida, _acta_ ab impetu ex-æthere-nati Boreæ: - sic festinanter ruens pervolavit velox Iris, - prope autem stans allocuta-est inclytum Neptunum: - - Nuntium quendam tibi, Neptune cæruleis-crinibus, - 175 veni huc ferens a Jove ægidem-tenente. - Relicta te jubet pugna atque prælio - ire _vel_ ad cœtus deorum, vel in mare divinum. - Si vero ejus verbis non parebis, sed _ea_ aspernaberis, - minatus-est et ipse, _se_ ex-adverso pugnantem - 180 huc venturum: te autem vitare jubet _suas_ - manus: quia, quam-tu _sis,_ ait viribus multo _se_ præstantiorem - esse - et natu majorem: tuum autem non veretur carum cor - æqualem _te_ profiteri ei, quem metuunt etiam alii. - - Hanc autem valde indignatus allocutus-est inclytus Neptunus: - 185 dii-boni, certe, potens licet sit, superbe locutus-est, - si me, pari-honore præditum, vi invitum coercebit. - Tres enim ex Saturno sumus fratres, quos peperit Rhea, - Jupiter, et ego, tertius autem Pluto, inferis imperans: - trifariamque omnia divisa-sunt, et quisque accepit honorem: - 190 nempe ego sortitus-sum canum mare habitare perpetuo, - motis _sortibus:_ Pluto sortitus-est tenebras caliginosas; - Jupiter vero sortitus-est cœlum latum, in æthere et nubibus: - terra autem communis _est_ omnium, et latus Olympus. - Quare nequaquam Jovis vivam ex-mente sed quietus, - 195 potens licet sit, maneat _sua_ tertia in portione. - Manibus vero nequid me omnino, ignavum veluti, territet. - Filiasque enim et filios _suos_ satius esset - terrificis verbis incessere, quos genuit ipse; - qui ei imperitanti auscultabunt, etiam necessitate. - - 200 Huic autem respondit deinde pedibus-ventosa velox Iris: - itane vero a-te, Neptune cæruleis-crinibus, - hunc feram Jovi sermonem durumque vehementemque? - anne quid mutabis? flexibiles quidem mentes prudentium. - Nosti, ut majoribus-natu Erinnyes semper asseclæ-sint. - - 205 Hanc autem vicissim allocutus-est Neptunus terræ-concussor: - Iri dea, valde hoc verbum recte dixisti: - bonum et illud est, quando nuntius decentia norit. - Sed hic gravis dolor cor et animum _meum_ occupat, - quum parem-sorte et pari destinatum fato - 210 objurgare vult iracundis verbis. - Verum enim nunc quidem, _eum_ veritus, cedam. - [Aliud vero tibi dicam, et minabor illud animo: - siquidem sine (_inivitis_) me et Minerva prædatrice, - Junone, Mercurioque et Vulcano rege, - 215 Ilio excelso pepercerit, neque volet - evertere, dareque magnam victoriam Argivis: - sciat hoc, quod nobis insanabilis ira erit.] - - Sic fatus, liquit exercitum Achaicum Neptunus: - subiitque pontum profectus; desiderabant vero _eum_ heroes - Achivi. - 220 Et tunc Apollinem allocutus-est nubes-cogens Jupiter: - - Vade nunc, dilecte Phœbe, ad Hectorem ære-armatum: - jam etenim terram-cingens Neptunus - abiit in mare divinum, evitans iram gravem - nostram: perquam enim _alioqui_ pugnam _nostram_ audissent et - alii, - 225 _etiam_ qui inferi sunt dii, circa Saturnum qui-sunt. - Sed hoc et mihi multo satius, et illi ipsi - erat, quod ante veritus cessit - manus meas: quippe haud sine-sudore perfectum-fuisset. - Sed tu quidem in manibus accipe ægidem fimbriatam, - 230 qua admodum incussa terreas heroas Achivos: - tibi vero ipsi curæ-sit, e-longinquo-feriens, splendidus Hector; - tantisper enim ei excita robur magnum, dum Achivi - fugientes ad-navesque et Hellespontum pervenerint: - exinder vero ipse ego consultabo opereque verbisque, - 235 ut et vicissim Achivi respirent a-labore. - - Sic dixit: neque patri non-obsecutus-est Apollo. - Descendit vero ab Idæis montibus, accipitri similis - celeri, columbarum-occisori, qui celerrimus volucrum: - invenit filium Priami bellicosi, Hectorem divinum, - 240 sedentem; neque amplius jacebat; modoque collegerat animum, - circa se agnoscens socios: atque anhelitus et sudor - cessarat, quando ipsum reficiebat Jovis voluntas ægidem-tenentis. - Prope autem stans _eum_ allocutus-est sagittans Apollo: - - Hector, fili Priami, curnam tu seorsum ab aliis - 245 sedes viribus-defectus? nunquid aliquis te dolor invasit? - - Hunc autem languidus allocutus-est galeam-motans Hector:[TR3] - quisnam vero tu es, optime deorum, qui me interrogas coram? - non audisti, quod me navium ad puppes Achivorum, - suos socios perdentem, pugna strenuus percussit Ajax - 250 saxo in pectus, cessareque-_me_-fecit ab-animosa fortitudine? - et sane ego putabam _me_ mortuos et domum Plutonis - die hoc visurum, quippe caram efflabam animam. - - Hunc autem vicissim allocutus-est rex sagittans Apollo: - confide nunc: talem tibi adjutorem Saturnius - 255 ex Ida demisit, qui-astet _tibi_ et auxilietur, - Phœbum Apollinem aureo-gladio-conspicuum; qui te etiam antea - tueri-soleo, simul ipsumque et excelsam urbem. - Sed age, nunc equites exhortare numerosos, - naves ad cavas ut-agant veloces equos: - 260 at ego ante vadens, equis viam - omnem complanabo, vertamque-in-fugam heroas Achivos. - - Sic locutus, inspiravit robur magnum pastori virorum. - Ut vero quum aliquis stabulatus equus, hordeo-pastus ad præsepe, - vinculo rupto currit per-campum terram-pedibus-pulsans, - 265 consuetus lavari pulcre-fluenti de-fluvio, - superbiens; alte vero caput fert, ac jubæ circum - humeros motantur; ipse autem pulcritudine fretus _quum sit,_ - facile eum genua ferunt ad loca-consueta et pascua equarum: - sic Hector celeriter pedes et genua movebat, - 270 concitans equites, postquam dei audivit vocem. - Ut vero quum vel in-cervum cornutum, vel silvestrem capram, - incitate-feruntur canesque et viri rustici; - hunc quidem præceps petra et dense-umbrosa silva - servavit; neque enim ipsis _eum_ prehendere in-fatis erat; - 275 horum autem a clamore _excitatus_ apparet leo barbatus - ad viam, statimque omnes avertit, vel ardenter-persequentes: - sic Danai hactenus quidem catervatim perpetuo sequebantur, - ferientes ensibusque et hastis utrinque-acutis: - sed postquam viderunt Hectorem obeuntem ordines virorum, - 280 metu-perculsi-sunt, omnibusque in-pedes decidit animus. - - Iis autem dein concionatus-est Thoas, Andræmonis filius, - Ætolorum longe præstantissimus, peritus quidem jaculi, - strenuus etiam in stataria _pugna;_ concione vero ipsum pauci - Achivorum - vincebant, quando juvenes contenderent de eloquentia: - 285 qui ipsis bene-cupiens concionatus-est et dixit: - - Dii-boni, profecto ingens miraculum hoc oculis video: - quomodo jam de-integro exsurrexit, morte evitata, - Hector. Atqui ipsum omnino sperabat animus cujusque - manibus sub Ajacis mortuum-esse Telamonidæ. - 290 Sed aliquis rursus deorum retraxit et servavit - Hectorem; qui profecto multorum Danaorum genua solvit: - quemadmodum et nunc fore puto: non enim sine - Jove altitonante primus-pugnator stat, adeo animo-incitatus. - Sed agite, sicut ego dixero, pareamus omnes: - 295 multitudinem quidem ad naves jubeamus redire; - ipsi vero, quotquot fortissimos in exercitu profitemur-nos esse, - stemus, si-qua primum arcere-poterimus occurrentes, - hastas elevantes; hunc autem puto, etiam ardentem, - animo veriturum Danaorum ingredi multitudinem. - - 300 Sic dixit, illique ei maxime quidem auscultarunt et paruerunt. - Atque cum-sociis-suis Ajax et Idomeneus rex, - Teucer, Merionesque, Megesque, par Marti, - ad-pugnam _copias_ instruebant, proceribus convocatis, - Hectorem et Trojanos contra: sed retro - 305 multitudo _imbecillior_ ad naves Achivorum abibant. - - Trojani vero priores-impetum-fecere conferti; præibat autem - Hector - passibus-magnis gradiens; anteibatque ipsum Phœbus Apollo, - indutus humeros nube, tenebatque ægidem impetuosam, - horrendam, utrinque-hirtam, insignem, quam faber - 310 Vulcanus Jovi dederat gestandam in fugam virorum. - Hanc ille in manibus tenens, præibat copiis. - - Argivi vero, _eos_ sustinuerunt conferti; ortusque-est clamor - acutus utrinque: a nervis autem sagittæ - exsiliebant; multaque hastilia fortibus e manibus, - 315 alia quidem in corpore figebantur bellicosorum juvenum; - multa vero et in-medio, antequam corpus album attingerent, - in terra stabant-fixa, cupientia corpore se-saturare. - Quamdiu ægidem manibus tenebat immotam Phœbus Apollo, - tamdiu valde utrosque tela feriebant, cadebatque populus: - 320 sed postquam adversus intuens Danaos cum-citis-equis - _eam_ concussit, insuperque ipse clamavit immaniter, _tum_ vero - illis animos - in pectoribus debilitavit, oblitique-sunt strenuæ fortitudinis. - Hi autem, ut vel boum armentum, vel gregem magnum ovium - feræ duæ turbant, nigra nocte intempesta - 325 advenientes repente, custode non præsente: - sic fugati-sunt Achivi imbelles: iis enim Apollo - immisit terrorem, Trojanis autem et Hectori gloriam dedit. - - Tum vero vir interfecit virum, dissipata acie. - Hector quidem Stichiumque et Arcesilaum occidit; - 330 hunc quidem, Bœotorum ductorem ære-loricatorum, - illum vero, Menesthei magnanimi fidum socium. - Æneas autem Medontem et Iasum interfecit: - ac hic quidem nothus filius Oilei divini - erat, Medon, Ajacis frater; atque habitabat - 335 in Phylace, terra procul-a patria, virum quum-occidisset, - fratrem novercæ Eriopidis, quam habebat Oïleus: - Iasus vero dux quidem Atheniensium erat, - filius autem Spheli vocabatur Bucolidæ. - Mecisteum autem occidit Polydamas, Echiumque Polites - 340 prima in acie, Cloniumque interemit divinus Agenor: - Deiochum autem Paris feriit extremum in-humerum a tergo, - fugientem inter primos-pugnatores; penitus autem æs adedigt. - - Dum hi illos spoliabant armis, interim Achivi - in-fossam et palos irruentes, quam-foderant, - 345 huc et illuc fugiebant; introibantque murum, necessitate. - Hector autem Trojanos hortabatur, altum clamans: - - In-naves ut-irruerent, omitterentque spolia sanguinolenta: - quem autem ego seorsum a-navibus alibi animadvertero, - ibi ei mortem moliar, nec sane eum - 350 fratresque sororesque rogi participem-facient mortuum, - sed canes _eum_ distrahent ante urbem nostram. - - Sic fatus, scutica super-humeros feriens-impulit equos, - adhortans Trojanos per ordines. Illi vero cum ipso - omnes minaciter-clamantes, rexere trahentes-currum equos, - 355 clamore immenso: ante _eos_ autem Phœbus Apollo - facile labra fossæ profundæ pedibus proruens - in medium dejecit; munivitque-tanquam-ponte viam - longam atque latam, quantum hastæ jactus - pertingit, quum vir roboris _sui_ periculum-faciens jaculatur. - 360 Hac _via_ illi profundebantur turmatim, ante vero _ibat_ Apollo, - ægidem tenens venerandam: diruebat autem murum Achivorum - facile admodum, ut quum quis arenam puer prope mare; - qui postquam struxerit ludicra-puerilia animo-infantili, - deinceps iterum conturbat pedibus et manibus lusitans: - 365 ita tu, sagittator Phœbe, multum laborem et ærumnam - confudisti Argivorum, ipsisque trepidam-fugam immisisti. - - Sic illi quidem ad naves compellebantur _ibi_ manentes, - invicemque adhortantes, et omnibus diis - manus attollentes, alta-voce vota-faciebant unusquisque; - 370 Nestor autem maxime Gerenius, custos Achivorum, - precabatur, manus porrigens cœlum versus stellatum: - - Jupiter pater, si unquam aliquis in Argo tritici-ferace, - vel bovis vel ovis pinguia femora comburens, - precatus-est ut-redeat, tu autem promisisti et annuisti; - 375 horum memento, et arce, Olympie, sævum diem: - neu sic a-Trojanis sinas domari Achivos. - - Sic dixit orans: valde autem intonuit providus Jupiter, - preces exaudiens Nelidæ senis. - - Trojani vero, ut audiere Jovis fragorem ægidem-tenentis, - 380 acrius in Argivos irruebant, meminerantque pugnæ. - Illi autem, tanquam magna unda maris vasti - navis supra latera _in eam_ transcendit, quando urget - vis venti; hæc enim maxime undas auget: - sic Trojani magno clamore murum ingrediebantur, - 385 equos autem ubi-immiserant, ad puppes pugnabant - hastis utrinque-acutis cominus: hi quidem ex equis, - illi vero e navibus ex-alto nigris, quas-conscenderant, - longis contis, qui ipsis in navibus jacebant - ad-navale-prælium-apti, compacti, in ore induti ære. - - 390 Patroclus autem, quamdiu quidem Achivique Trojanique - circa murum pugnabant, veloces extra naves, - tamdiu ipse in tentorio virtutem-amantis Eurypyli - seditque et hunc oblectabat sermonibus, inque vulnus grave - pharmaca spargebat, medelas atrorum dolorum. - 395 Sed postquam murum impetu-magno-ingressos advertit - Trojanos, ac Danaorum ortus-est clamorque fugaque, - ejulavit deinde, et sua percussit femora - manibus pronis, lugensque verbum dixit: - - Eurypyle, non amplius tecum possum, indigente licet, - 400 hic manere: sane enim magnum certamen ortum-est: - sed te quidem famulus oblectet; at ego - festinabo ad Achillem, ut impellam _eum_ ad-pugnam. - Quis autem scit, si forte ei, cum (_favente_) deo, animum moveam - admonens? bona vero admonitio est amici. - - 405 Hunc quidem, sic locutum, pedes ferebant: at Achivi - Trojanos ingruentes sustinebant constanter, nec-tamen poterant, - pauciores licet essent, repellere a navibus, - neque Trojani Danaorum valebant phalangas - perrumpentes, tentoria ingredi et naves. - 410 Sed sicuti amussis lignum navale dirigit - fabri in manibus periti, qui quidem totam - bene callet artem, de-præceptis Minervæ: - sic quidem horum ex æquo pugna porrecta-erat præliumque; - alii autem circa alias pugnam pugnabant naves. - - 415 Hector vero contra Ajacem incessit gloria-sublimem. - Hi autem unam circa navem habebant laborem, nec poterant - neque hic illum vi-abigere, et incendere igni naves, - neque ille hunc repellere, postquam _eum_ prope-admorat deus. - Tunc filium Clytii Caletorem splendidus Ajax, - 420 ignem in navem ferentem, ad pectus percussit hasta. - Fragorem vero edidit cadens, torrisque ei excidit manu. - Hector autem ut advertit oculis _suis_ consobrinum - in pulverem procidisse, navem ante nigram: - Trojanosque et Lycios exhortatus-est, altum clamans: - - 425 Trojani et Lycii et Dardani cominus-pugnantes, - ne qua jam recedatis a-pugna in angustia hac: - sed filium Clytii servate, ne ei Achivi - arma detrahant in certamine ad-naves cadenti. - - Sic fatus, in-Ajacem jaculatus-est hasta fulgenti. - 430 Ab-eo quidem aberravit: ac deinde Lycophronem, Mastoris filium, - Ajacis famulum, Cytherium, qui cum ipso - habitabat, quoniam virum interfecerat Cytheris inclytis: - hunc utique percussit in-caput super aurem acuta hasta, - stantem prope Ajacem: hic autem supinus in pulvere - 435 navis a puppe humi decidit; solutaque-sunt _ei_ membra. - Ajax autem exhorruit, fratremque allocutus-est: - - Teucer dulcissime, sane nobis interfectus-est fidus socius, - Mastorides; quem nos, Cytheris ad-nos profectum, - æque-ac caros parentes honorabamus in ædibus; - 440 hunc autem Hector magnanimus occidit. Ubinam jam tibi sagittæ - letiferæ, et arcus, quem tibi dedit Phœbus Apollo? - - Sic dixit: hic autem intellexit: currensque ei prope astitit, - arcum tenens in manu resilientem, ac pharetram - sagittiferam: perquam autem cito sagittas Trojanis immittebat. - 445 Et percussit Clitum, Pisenoris illustrem filium, - Polydamantis socium, præclari Panthoidæ, - frena manibus tenentem: hic quidem exercebatur circa equos: - eâ enim regebat, qua multo plurimæ turbabantur phalanges, - Hectori et Trojanis gratificans: statim vero ipsi - 450 venit malum, quod ab-eo nemo arcuit cupientium licet. - Cervici enim ejus a-tergo luctuosa incidit sagitta: - decidit autem de curribus, retrocesseruntque ejus equi, - vacuos currus succutientes-cum-sonitu. Rex vero vidit statim, - Polydamas, et primus obviam venit equis. - 455 Hos quidem ille Astynoo, Protiaonis filio, dedit: - multisque _eum_ hortabatur prope _se_ tenere in-conspectu - equos: ipse autem reversus primis-pugnatoribus mixtus-est. - Teucer autem aliam sagittam in Hectorem ære-armatum - depromsit, et abrupisset pugnam ad naves Achivorum, - 460 si ei pugnanti-fortissime, _sagitta_ injecta eripuisset animam. - Sed non latuit Jovis prudentem mentem, qui custodiebat - Hectorem, at Teucrum Telamonium gloria privavit; - qui ei scite-tortum nervum in eximio arcu - rupit in illum retrahenti, detorquebatur autem ei alio - 465 sagitta ære-gravis, arcusque ei excidit manu. - Teucer vero cohorruit, fratremque allocutus-est: - - Eheu, certe jam penitus pugnæ consilia præcidit - deus nostræ, qui mihi arcum excussit manu: - nervum autem disrupit recens-tortum, quem _ei_ illigaveram - 470 hodie-mane, ut sustineret crebro exsilientes sagittas. - - Huic autem respondit deinde magnus Telamonius Ajax: - o amice, quin _tu_ arcum quidem sine et crebras sagittas - jacere; quoniam _eum_ confregit deus, Danais invidens; - sed manibus sumens longam hastam, et scutum humero, - 475 pugnaque _ipse_ cum Trojanis, et ceteras excita copias: - ne sine-labore saltem, victores licet, capiant - naves bonis-transtris-instructas; sed meminerimus pugnæ. - - Sic dixit: ille vero arcum quidem in tentoriis reposuit: - ac circum humeros scutum sibi-cepit quatuor-laminarum, - 480 capitique forti galeam scite-factam imposuit; - [equinis-setis, terribiliterque crista desuper nutabat;] - sumsit autem _et_ validam hastam, præfixam acuto ære: - profectusque-est ire, et perceleriter currens Ajaci astitit. - - Hector autem, ut vidit Teucri inutiles-factas sagittas,[TR4] - 485 Trojanosque et Lycios exhortatus-est, altum clamans: - - Trojani et Lycii et Dardani cominus-pugnantes, - viri estote, amici, memineritisque strenuæ fortitudinis, - naves ad cavas: jam enim vidi oculis - viri primarii a-Jove inutiles-factas sagittas. - 490 Admodum vero facilis-agnitu Jovis hominibus est potentia, - tum quibus gloriam superiorem dederit, - tum quos deprimatque et nolit defendere: - sicut nunc Argivorum minuit robur, nobisque auxiliatur. - Sed pugnate ad naves conferti! Qui autem vestrum - 495 vulneratus-eminus vel -cominus mortem et fatum inierit, - moriatur: non ei indecorum _erit_ pugnanti pro patria - mori; at uxorque salva _erit,_ et filii in-posterum, - et domus, et patrimonium integrum; siquidem Achivi - abierint cum navibus dilectam in patriam terram. - - 500 Sic fatus, excitavit robur et animum uniuscujusque. - Ajax vero vicissim ex-altera-parte hortatus-est suos socios: - - _Proh_ pudor, Argivi! nunc prope-est vel _penitus_ perisse, - vel servatos-esse, et avertisse mala a-navibus. - An speratis, si naves ceperit galeam-motans Hector, - 505 pedibus _vos_ perventuros in-suam patriam terram singulos?[TR5] - An non incitantem auditis copias _suas_ omnes - Hectorem, qui jam ad-naves incendendas incitate fertur? - non certe ad saltationem jubet ire, sed ad-pugnam. - Nobis vero nulla hac _est_ mens et consilium melius, - 510 quam-ut cominus misceamus manusque roburque. - Melius _est,_ aut perisse uno tempore, aut vitam-servasse, - quam diu paulatim-consumi in gravi pugna, - ita frustra[TR6] ad naves, sub viris deterioribus. - - Sic fatus, incitavit robur et animum uniuscujusque. - 515 Tunc Hector quidem interfecit Schedium, Perimedei filium, - ducem Phocensium: Ajax autem interfecit Laodamantem,[TR7] - ductorem peditum, Antenoris clarum filium; - Polydamas autem Otum Cyllenium interemit, - Phylidæ (_Megetis_) socium, magnanimorum ducem Epeorum. - 520 Illi vero Meges irruit, _hoc_ conspicatus; at oblique se- - declinavit - Polydamas; et ab-eo quidem aberravit _Meges:_ non enim Apollo - sivit Panthi filium inter primos-pugnatores domari: - sed ille Crœsmi pectus medium feriit hasta; - fragoremque-_is_-edidit cadens; ille vero _ei_ ab humeris arma - detraxit. - 525 Interea huic insiliit Dolops, hastæ bene sciens, - Lampetides (quem Lampus genuit, præstantissimus virorum, - Laomedontiades, bene scientem strenuæ pugnæ): - qui tunc Phylidæ medium scutum percussit hasta, - cominus irruens; densa autem eum tuebatur lorica, - 530 quam ferebat cava firmiter-conjuncta-habentem: quam quondam - Phyleus - attulit ex Ephyre, fluvio ab Selleente: - hospes enim ei dederat rex virorum Euphetes, - in pugnam ferendum, _adversus_ infestos-viros munimen: - qui ei et tunc filii a corpore defendit perniciem. - 535 Hujus autem Meges galeæ æreæ equinis-setis-densæ - coni-basin extremam percussit hasta acuta, - abrupitque equinum conum ejus: totus vero humi - decidit in pulvere, recens puniceo-colore fulgens. - Dum hic cum-illo pugnabat perstans, et adhuc sperabat victoriam, - 540 interim ei (_Megeti_) Menelaus Mavortius venit adjutor; - stetitque obliquus cum hasta, latens, feriitque humerum a-tergo: - cuspis vero pectus transegit rapido-impetu-acta, - ulterius tendens: is autem pronus prolapsus-est. - Illi quidem irruerunt, ærea arma ab humeris - 545 detracturi: Hector vero cognatos adhortabatur - omnes valde; primum autem Hicetaoniden increpabat, - fortem Melanippum: is tantisper pedes-trahentes boves - pascebat in Percota, hostibus procul absentibus; - sed postquam Danaorum naves venerant utrinque-recurvæ; - 550 retro ad Ilium venit, excellebatque inter-Trojanos; - habitabatque juxta Priamum; isque eum honorabat æque-ac filios; - hunc Hector increpabat, verbumque dixit et elocutus-est: - - Itane vero, Melanippe, remisse agemus? nec vel tibi - movetur-curâ carum cor, ob-consobrinum occisum? - 555 Nonne vides, ut Dolopis circum arma _hi_ occupantur? - sed sequere: non enim amplius licet eminus cum-Argivis - pugnare, priusquam vel occiderimus _eos,_ vel _illi_ a culmine - Ilium excelsam ceperint, interfecerintque cives. - - Sic fatus, ipse quidem præibat; ille vero una sequebatur, par- - deo vir. - 560 Argivos autem excitabat magnus Telamonius Ajax: - - O amici, viri estote, et pudorem habete in animo: - aliusque-alium verecundantes-observate per acres pugnas. - Verecundantium vero virorum plures salvi, quam occisi-sunt: - fugientium tamen nec gloria exsurgit, nec ullum auxilium. - - 565 Sic dixit: illi vero etiam per-se arcere _hostem_ promti-erant, - in mente autem reponebant verbum; muniebantque naves - muro æneo: in _eos_ vero Jupiter Trojanos excitabat. - Antilochum autem impellebat pugna strenuus Menelaus: - - Antiloche, nemo te junior _est_ alius Achivorum, - 570 nec pedibus velocior, nec robustus sicut tu ad-pugnandum: - _vide_ si quem forte Trojanorum prosiliens virum ferias. - - Sic fatus, ipse quidem rursus abiit, hunc autem incitaverat. - Prosiliit _hic_ e-primis-pugnatoribus, et jaculatus-est hasta - fulgenti, - circum se spectans; sed Trojani recessere, - 575 viro jaculante: is vero non irritum telum emisit; - sed Hicetaonis filium animosum Melanippum, - euntem in-pugnam, percussit pectore ad papillam; - fragoremque-_is_-edidit cadens, eique caligo oculos operuit. - Antilochus autem irruit, canis instar, qui in hinnulum - 580 vulneratum prorupit, quem e cubili exsilientem - venator assecutus-fuerit jaculando, solveritque membra: - sic in te, Melanippe, irruit Antilochus bellicosus, - arma detracturus. Sed non latuit Hectorem divinum, - qui ei obvius venit currens per prælium. - 585 Antilochus autem non mansit, impiger licet esset bellator, - sed is fugit quidem, feræ quæ-malum patravit similis, - quæ, canem ubi-interfecerit, vel bubulcum circa boves, - fugit, antequam multitudo congregetur virorum: - sic fugit Nestorides; in _eum_ vero Trojanique et Hector, - 590 clamore ingenti, tela luctuosa fundebant: - stetit tamen conversus, postquam venit ad-agmen sociorum. - - Trojani autem, leonibus similes cruda-vorantibus, - in-naves ruebant, Jovisque perficiebant mandata; - qui eis semper excitabat robur magnum, debilitabatque animos - 595 Argivorum, et gloriam auferebat, illos vero excitabat. - Hectori enim ejus animus volebat gloriam præbere, - Priamidæ, ut navibus recurvis immane-ardentem ignem - injiceret indefessum, Thetidisque injustam supplicationem - totam perficeret: hoc enim exspectabat providus Jupiter, - 600 navis ardentis splendorem oculis ut-videret. - Ex illo enim _tempore_ erat repressionem a navibus - facturus Trojanorum, Danaisque gloriam præbiturus. - Hæc cogitans, naves in cavas suscitabat - Hectorem Priamiden, perquam ardentem etiam per-se. - 605 Furebat autem _is,_ ut quum Mars hastam-vibrans, vel perniciosus - ignis - in-montibus furit, profundæ in densis-recessibus silvæ: - spumaque circum os oriebatur, eique oculi - fulgebant torvis sub superciliis; atque cassis circum - tempora horrendum quassabatur pugnantis. - 610 [Hectoris: ipse enim ei ab æthere erat auxiliator - Jupiter, qui eum, plures inter viros solus quum-versaretur, - honorabat, gloriamque-extollebat: brevis-ævi enim erat - futurus: jam enim ei urgebat fatalem diem - Pallas Minerva sub Pelidæ viribus.] - 615 Ac volebat _Hector_ perrumpere ordines virorum, tentans, - quacunque plurimam turbam videret, et arma optima: - sed ne sic quidem poterat perrumpere, valde licet ardens. - Sustinebant enim turmatim conferti, veluti petra - præceps, magna, canum mare prope quæ-est, - 620 quæ manet stridulorum ventorum vehementes incursiones, - undasque ingentes, quæ illiduntur in-ipsam: - sic Danai Trojanos manebant firmiter, nec fugiebant. - At _Hector_ fulgens igne undique, insiliit turbæ: - irruit vero, veluti quum unda velocem in navem illisit - 625 impetuosa e nubibus, ventis-aucta; hæc autem autem tota - spumâ cooperta-est, ventique vehemens flatus - in-velo fremit; trepidantque animo nautæ - timentes; nam parvulo-spatio a morte _distantes_ subvehuntur: - sic scindebatur animus in pectoribus Achivorum. - 630 At hic, tanquam leo infestus bobus superveniens, - quæ in irriguo-loco paludis magnæ pascuntur - innumeræ; interque eas _est_ pator, haud recte gnarus - cum-fera pugnare, camuris-cornibus bovis circa cædem: - atque hic quidem cum-primis et (_vel_) postremis bobus - 635 usque simul-graditur, ille vero (_leo_) in medias irruens - bovem vorat, ceteræque omnes territæ-fugiunt: sic tunc Achivi - divinitus in-fugam-conjecti-sunt sub Hectore et Jove patre - omnes; hic autem solum occidit Mycenæum Peripheten, - Coprei dilectum filium; qui (_Copreus_) Eurysthei regis - 640 nuntius ibat ad-vim Herculeam: - hoc genitus-erat e patre multo deteriore filius præstantior - omnigenis virtutibus, et pedibus (_cursu_), et pugnando; - et prudentia inter primos Mycenæorum fuit: - qui tunc Hectori gloriam superiorem præbuit. - 645 Conversus enim retro, in scuti extrema-ora offendit, - quod ipse gestabat, talare, munimentum adversus-jacula: - eo hic impeditus, cecidit supinus; cassis autem - terribiliter circumsonuit circa tempora prolapsi. - Hector autem cito animadvertit, currensque ei prope astitit, - 650 pectorique hastam infixit, carosque ipsum prope socios - interfecit: illi autem non poterant, tristes licet ob-socium, - opitulari: ipsi enim valde timebant Hectorem divinum. - - Intra-conspectum autem venere navium, circumsepseruntque _eos_ - extremæ - naves, quæ primæ subductæ-erant; illi vero insequebantur. - 655 Argivi autem a-navibus quidem recessere necessitate - prioribus, illic vero ad tentoria mansere - conferti, nec dissipati-sunt per exercitum: retinebat enim pudor - et metus; perpetuo enim vociferantes-hortabantur invicem: - Nestor autem maxime, Gerenius, custos Achivorum, - 660 obtestabatur per parentes, supplicans viro cuique: - - O amici, viri estote, et verecundiam ponite in animo - aliorum hominum; et recordamini unusquisque - filiorum et uxorum, et possessionis, et parentum, - et si-cui vivunt, et cui mortui-sunt: - 665 per hos hic ego supplico, non præsentes, - ut-stetis fortiter; neu vertamini in-fugam. - - Sic fatus, accendit robur et animum cujusque. - Illis autem, ab oculis nubem caliginis submovit Minerva - divinitus-immissam: valde vero ipsis lux coorta-est utrinque, - 670 et a navibus, et _ab_ omnibus-æque-gravi prælio. - Hectorem autem conspexerunt pugna strenuum, et socios, - tum quotquot a-tergo abstiterant, nec pugnabant, - tum quotquot ad naves pugnam pugnabant veloces. - - Neque vero amplius Ajaci magnanimo placuit mente - 675 stare quo alii abstiterant filii Achivorum: - sed hic navium tabulata obibat, magnis-passibus gradiens, - versabatque contum magnum navalem in manibus, - compactum clavis-ferreis, duorum-et-viginti-cubitorum. - Ut vero quum vir equis desultoriis-uti bene sciens, - 680 qui postquam ex multis quatuor selegit equos, - agitans _eos_ ex campo magnam ad urbem incitat - publicam per viam; multique eum admirantes spectant - viri et mulieres; ipse autem firmiter sine-lapsu assidue - subsiliens, alias in alium alternat, illi vero volant: - 685 sic Ajax multa velocium tabulata-in-puppibus navium - obibat, magnis-passibus gradiens; voxque ejus ad-ætherem - pervenit. - Semper enim terribiliter clamans Danaos hortabatur - navesque et tentoria ut-defenderent. Ac-neque Hector - manebat in Trojanorum turba bene armatorum: - 690 sed sicut avium volucrium aquila fulva - gentem invadit, fluvium juxta pascentium, - anserum, vel gruum, vel cygnorum longis-collis: - sic Hector ferebatur-recta in-navem prora-cæruleam, - adversus prorumpens; eumque Jupiter impulit a-tergo - 695 manu valde magna, concitabatque populum una-cum ipso. - - Iterum vero acris pugna ad naves commissa-est: - dixisset indefessos et infatigabiles inter-se - occurrere in prælio: tanto cum-impetu pugnabant. - Ac pugnantibus hic erat animus: nempe Achivi - 700 non putabant se-evasuros e clade, sed perituros: - Trojanis autem credebat animus in pectoribus cujusque, - _se_ naves incensuros-esse, occisurosque heroas Achivos. - Hi quidem his animis instabant sibi-invicem. - - Hector autem puppim navis prehendit pontum-transeuntis, - 705 pulcræ, velocis, quæ Protiselaum advexerat - ad Trojam, nec retro reduxit in-patriam terram. - Hujus jam pro nave Achivique Trojanique - occidebant alii-alios cominus; neque sane ii - sagittarum impetus eminus exspectabant, nec jaculorum; - 710 sed hi cominus stantes, unum animum habentes, - acutis jam securibus et bipennibus pugnabant, - et ensibus magnis, et hastis utrinque-acutis. - Multi vero gladii pulcri, nigris-inditi-manubriis, capulis- - magnis, - alii e manibus humi cadebant, alii vero ab humeris - 715 virorum pugnantium: fluebatque sanguine terra nigra. - Hector autem a-puppi _navem_ ut prenderat, non dimisit, - summam-puppis manibus tenens; Trojanisque inclamabat: - - Ferte ignem, simulque et ipsi conferti excitate pugnam! - nunc nobis Jupiter omnibus dignum (_pretiosissimum_) diem dedit, - 720 quo-naves capiamus, quæ huc diis invitis profectæ, - nobis clades multas intulerunt, ignavia seniorum; - qui me, volentem pugnare ad puppes navium, - ipsumque detinebant, inhibebantque exercitum. - Verum si tum lædebat mentes late-sonans Jupiter - 725 nostras, nunc ipse impellit et jubet. - - Sic dixit: illi autem inde magis in Argivos irruebant. - Ajax autem non-amplius sustinebat; obruebatur enim telis; - sed recedebat paululum, putans _se_ moriturum-esse, - transtrum in septem-pedale, liquit vero tabulata navis æqualis. - 730 Ibi ille stabat observans; hastaque assidue - Trojanos arcebat a-navibus, quicunque ferret indefessum ignem; - semperque horrendum clamans, Danaos hortabatur: - - O amici, heroes Danai, famuli Martis, - viri estote, amici, recordaminique strenuæ fortitudinis. - 735 An aliquos putamus esse adjutores a-tergo? - aut aliquem murum firmiorem, qui viris perniciem arceat? - Neutiquam prope est urbs turribus munita, - qua defendamur, suis-vicibus-succedentem exercitum habentes: - verum enim in Trojanorum campo bene armatorum, - 740 ponto acclinati, longe sedemus a-patria terra. - Ideo in manibus salus, non _in_ remissione pugnæ. - - Dixit, et furens insectabatur hasta acuta.[TR8] - Quicunque vero Trojanorum cavas ad naves ferretur - cum igne ardenti, in-gratiam Hectoris concitantis: - 745 hunc Ajax vulnerabat, excipiens hasta longa; - duodecim autem antes naves cominus feriit. - - - [TR1] "lpsum" -> "ipsum". - [TR2] "immissa." -> "immissa:" - [TR3] "Hetor" -> "Hector". - [TR4] "sagittas;" -> "sagittas," - [TR5] "singulos?]" -> "singulos?" - [TR6] "fustra" -> "frustra". - [TR7] "Laodamantem" -> "Laodamantem," - [TR8] "hasta acuta," -> "hasta acuta." - - - - - Iliadis XVI.—Patroclea. - -ARGUMENT: THE SIXTH BATTLE, THE ACTS AND DEATH OF PATROCLUS - -Patroclus (in pursuance of the request of Nestor in the eleventh book) -entreats Achilles to suffer him to go to the assistance of the Greeks -with Achilles' troops and armour. He agrees to it, but at the same time -charges him to content himself with rescuing the fleet, without further -pursuit of the enemy. The armour, horses, soldiers, and officers are -described. Achilles offers a libation for the success of his friend, -after which Patroclus leads the Myrmidons to battle. The Trojans, at -the sight of Patroclus in Achilles' armour, taking him for that hero, -are cast into the uttermost consternation; he beats them off from the -vessels, Hector himself flies, Sarpedon is killed, though Jupiter was -averse to his fate. Several other particulars of the battle are -described; in the heat of which, Patroclus, neglecting the orders of -Achilles, pursues the foe to the walls of Troy, where Apollo repulses -and disarms him, Euphorbus wounds him, and Hector kills him, which -concludes the book. - -TEXT: - - 1 Sic hi quidem de navi bonis-transtris-instructa pugnabant: - Patroclus autem Achilli astabat, pastori virorum, - lacrimas calidas fundens, tanquam fons nigris-aquis, - qui ab excelsa petra obscuram fundit aquam. - 5 Hunc autem intuitus miseratus-est pedibus-celer divinus Achilles, - et ipsum compellans verbis alatis allocutus-est: - - Cur-nam lacrimaris, Patrocle, tanquam puella - parvula? quæ cum matre currens, _eam se_ ulnis-suscipere - flagitat, - vestem apprehendens, ac properantem detinet; - 10 lacrimabunda autem ipsam suspicit, ut _se_ attollat; - huic similis, Patrocle, teneram lacrimam destillas. - Anne aliquid Myrmidonibus nuntias, aut mihi ipsi? - an aliquem nuntium ex Phthia audivisti solus? - vivere sane adhuc ajunt Menœtium, Actoris filium; - 15 vivit et Æacides Peleus inter Myrmidonas; - quorum valde alterutro tristaremur mortuo. - An _vero_ tu Argivorum-gratia luges, quod-ita pereant - naves ad cavas, injustitiæ causa suæ? - eloquere: ne cela mente; ut sciamus ambo. - - 20 Eum autem graviter-suspirans allocutus-es, Patrocle eques: - o Achille, Pelei fili, multo fortissime Achivorum, - ne indigneris: talis enim dolor oppressit Achivos. - Illi namque jam omnes, quotquot ante erant fortissimi, - in navibus jacent eminus- cominusque vulnerati. - 25 Eminus quidem sauciatus-est Tydides fortis Diomedes; - cominus vero Ulysses hasta-inclytus, atque Agamemno; - vulneratusque-est et Eurypylus in femore sagitta. - Hos quidem medici multa-medicamenta-scientes curant, - vulnera sanantes: tu vero inexorabilis es, Achille. - 30 Ne me tamen hæc quidem ceperit ira, quam tu servas! - in-malum-fortis! quis a-te alius juvabitur posterorum, - si non ab-Argivis _nunc_ indignam perniciem propulsaris? - Immisericors! non utique tibi pater erat eques Peleus, - nec Thetis mater; cæruleum vero te peperit mare, - 35 petræque præcipites: quoniam tibi mens est sæva. - Si vero quod mentibus tuis vaticinium vereris, - et aliquod tibi a Jove memoravit veneranda mater: - at me saltem mitte cito, simulque ceteras copias præbe - Myrmidonum, si forte quod lumen Danais fiam. - 40 Da autem mihi, humeris tua arma ut-induam, - si forte me tibi assimilantes (_te esse credentes_) abstineant a- - pugna - Trojani, respirentque Mavortii filii Achivorum - afflicti: exigua vero _hoc fuerit_ respiratio a-bello; - facile autem integri defessos viros prælio - 45 repulerimus ad urbem a navibus et tentoriis. - - Sic dixit supplicans, valde demens: certe enim erat - sibi ipsi mortemque malam et fatum rogaturus. - Eumque graviter gemens allocutus-est pedibus velox Achilles: - - Hei mihi, nobilissime Patrocle, quale _hoc_ dixisti! - 50 Nec vaticinium vereor ullum-quod audiverim, - nec quidquam mihi a Jove memoravit veneranda mater - sed hic gravis dolor cor et animum occupat, - quando suum æqualem vir voluerit privare _portione sua,_ - et præmium rursus auferre _is,_ qui potentia antecellat: - 55 gravis dolor hic mihi est, quod _inde_ passus-sum mœrores animo. - Puellam quam mihi præmium elegerant filii Achivorum - hastaque mea acquisieram, urbe bene-munita eversa, - hanc rursus e manibus eripuit rex Agamemno - Atrides, tanquam ab-aliquo inhonorato-inquilino. - 60 Sed hæc quidem ante-acta-esse sinamus: nec fere erat - ut-perpetuo iratus essem in animo: at statueram - non prius iram _me_ cohibiturum, quam quum jam - ad-naves meas pervenisset clamorque pugnaque. - Tu tamen humeris quidem mea inclyta arma indue, - 65 duxque-esto Myrmidonibus bellicosis ad-pugnam; - siquidem nigra Trojanorum nubes circumdedit - naves prævalide; illi vero litore maris - conclusi-sunt, loci parvam adhuc portionem habentes, - Argivi; Trojanorum autem civitas tota ingruit, - 70 fiduciæ-plena. Non enim meæ galeæ vident frontem - prope splendentis: cito certe fugientes, fossas-campestres - implevissent cadaveribus, si in-me rex Agamemno - leni animo-fuisset; nunc vero exercitum circum pugnant. - Non enim _amplius_ Tydidæ Diomedis in manibus - 75 furit hasta, a Danais mortem ut-arceat: - neque aliqua Atridæ vocem audivi clamantis, - inimico ex capite: sed Hectoris homicidæ _vox,_ - Trojanos adhortantis, resonat: isti autem _cum_ clamore - totum campum obtinent, prælio vincentes Achivos. - 80 Sed etiam sic, Patrocle, a navibus pestem propulsans - irrue valide; ne jam igne ardenti - naves incedant, dulcemque reditum præcidant. - Pareto autem, sicut tibi ego sermonis summam in animo posuero; - quo mihi honorem magnum et gloriam referas - 85 ab omnibus Danais; sed illi præpulcram puellam - abductam-restituant, insuperque splendida dona præbeant. - A navibus ubi-_hostem_-repuleris, revertere: si vero tibi inde - dederit gloriam consequi alitonans maritus Junonis, - ne tu sine me sis-cupidus pugnandi - 90 cum-Trojanis bellicosis; inhonoratiorem autem me reddes. - Neve exsultans prælio et pugna, - Trojanos occidens, ad Ilium _usque_ exercitum-ducas: - ne-quis ab Olympo deorum sempiternorum - ingruat: valde hos quidem (_Trojanos_) diligit sagittans Apollo: - 95 sed retro vertaris, postquam salutem ad naves - constitueris, illosque sine per campum prælio-certare. - Utinam enim, Jupiterque pater, et Minerva, et Apollo, - neve quis Trojanorum mortem effugiat, quanti sunt, - neve quis Argivorum; nobis-duobis vero effugere perniciem - _contingat;_ - 100 ut soli Trojæ sacras pinnas destruamus. - - Sic hi quidem talia inter se loquebantur. - Ajax vero non-amplius manebat; obruebatur enim telis: - domabat eum Jovisque consilium et Trojani strenui, - jaculantes: terribilem autem circa tempora fulgens - 105 galea percussa sonitum edebat: percutiebatur _quippe_ assidue - ad clavos-cassidis affabre-factos: ille vero sinistro humero - lassabatur, - firmiter usque tenendo scutum versatile: nec-tamen poterant - loco-movere, undique illum urgentes telis. - Jugiter autem gravi tenebatur anhelitu: et ei sudor - 110 undique e membris multus defluebat, neque aliqua poterat - respirare; undique vero malo malum impactum-erat. - - Dicit nunc mihi, Musæ, cælestes domos tenentes, - quomodo primus ignis inciderit navibus Achivorum. - - Hector Ajacis hastam fraxineam, prope astans, - 115 percussit ense magno, in hastile post cuspidem, - prorsusque defregit: hoc quidem Telamonius Ajax - vibrabat sic in manu, mutilum hastile; procul vero ab ipso - cuspis ærea humi resonuit cadens. - Cognovit autem Ajax in animo egregio, exhorruitque, - 120 opera deorum; quod penitus belli consilia præcidit - Jupiter altitonans; Trojanisque volebat _esse_ victoriam; - recessitque extra tela. Illi vero injecere indefessum ignem - navi veloci; cui statim inexstinguibilis infusa-est flamma. - Sic quidem puppim ignis circumdedit: atque Achilles - 125 femora percutiens, Patroclum allocutus-est: - - Propera, nobilissime Patrocle, equis-vecte! - video jam apud naves ignis hostilis impetum. _Vereor,_ - ne jam naves capiant, ac non-posthac facultas-fugiendi sit. - Induere arma ocyus, ego autem copias congregabo. - - 130 Sic dixit: Patroclus autem armabat-se corusco ære. - Ocreas quidem primum cira tibias posuit, - pulcras, argenteis fibulis-ad-talos apte-junctas; - deinde autem loricam circa pectora induebat, - variam, stellatam, pedibus-velocis Æacidæ: - 135 circaque humeros suspendit ensem argenteis-clavis-distinctum, - æreum; ac deinde scutum magnumque solidumque, - capiti vero forti galeam affabre-factam imposuit, - setis-equinis-comantem; horrendumque crista desuper nutabat. - Sumsit porro validas hastas, quæ ejus manibus apta-erant. - 140 Hastam vero non sumsit unicam eximii Æacidæ, - gravem, magnam, validam; quam quidem non poterat alius Achivorum - vibrare; sed eam solus sciebat vibrare Achilles: - Peliacam fraxinum, quam patri ejus dederat Chiron - Pelii e vertice _cæsam,_ cædem futuram heroibus. - 145 Equos autem Automedontem confestim jungere jussit; - quem, post Achillem agmina-perrumpentem, honorabat maxime: - fidelissimus autem ei erat in pugna, ad-sustinendum hostium- - impetum. - Quare etiam Automedon duxit-sub jugum veloces equos, - Xanthum et Balium, qui cum ventis volabant: - 150 hos peperit Zephyro vento Harpyia Podarge, - pascens in-prato juxta fluentum Oceani. - Sed exterioribus-loris eximium Pedasum immisit, - quem quondam Eetionis capta urbe abduxit Achilles; - qui _equus_ etiamsi mortalis erat, simul-ibat-cum equis - immortalibus. - - 155 Myrmidones autem obiens armabat Achilles - omnes per tentoria (cum) armis: illi vero, lupi tanquam - cruda-vorantes, quibus quidem circa præcordia ingens robur; - qui cervum cornutum magnum in-montibus interfectum - dilaniant, omnibusque maxilla sanguine _fit_ rubra; - 160 atque gregatim vadunt, e fonte nigris-aquis - hausturi linguis tenuibus nigram aquam - summam, eructantes-cruorem e-cæde; et animus - pectoribus intrepidus inest, angustaturque (_impletur_) venter: - tales Myrmidonum ductores atque principes, - 165 circa strenuum famulum pedibus-velocis Æacidæ - magnis-ibant-inamis: interque eos Mavortius stabat Achilles, - incitans equosque et viros clypeatos. - - Quinquaginta erant naves veloces, quibus Achilles - ad Trojam copias-duxerat Jovi carus: inque singulis - 170 quinquaginta erant viri ad transtra socii: - quiquem autem duces fecerat, quibus confisus-est, - qui-præessent; ipse vero summam tenens-potestatem imperabat. - Unius agminis dux-erat Menesthius varia-lorica, - filius Sperchii, a-Jove-(_Pluvio_)-fluentis fluvii; - 175 quem peperit Pelei filia, pulcra Polydora, - Sperchio indefesso, mulier deo concubitu-mixta; - sed nomine (_fama_) Boro, Perieris filio, - qui palam _eam_ uxorem-duxerat, datis immensis sponsalibus. - _Agminis_ autem secundi Eudorus Mavortius dux-erat, - 180 ex-virgine (_spurius_), quem peperit in-chorea pulcra Polymela, - Phylantis filia: hanc vero potens Argicida (_Mercurius_) - adamavit, oculis conspicatus inter tripudiantes-cum-cantu, - in choro Dianæ aureo-arcu-insignis, tumultuosæ (_in venatione_). - Statim vero in superiora-domus ascendens, concubuit _cum ea_ clam - 185 Mercurius mitis; peperitque _hæc_ ei illustrem filium - Eudorum, præstantem et cursus celeritate, et pugna. - Ac postquam hunc partuum-præses Ilithyia - eduxerat in lucem, _is_que Solis vidit jubar; - illam quidem Echeclei fortis vis Actoridæ (_Echecles_) - 190 duxit in ædes _suas,_ quum dedisset innumera dona-sponsalia: - hunc vero senex Phylas diligenter nutrivit et educavit, - magno-amore-prosequens, tanquam suus _ipsius_ filius esset. - _Agminis_ autem tertii Pisander Mavortius dux-erat, - Mæmalides, qui inter-omnes excellebat Myrmidones - 195 hasta pugnando, post Pelidæ socium. - Sed quarto præerat senex equûm-agitator Phœnix; - quinto vero Alcimedon, Laercei filius eximius. - Ac postquam omnes cum ducibus Achilles - collocasset bene ordinatos, acrem sermonem injunxit: - - 200 Myrmidones, ne-quis mihi minarum obliviscatur, - quas in navibus velocibus minabamini Trojanis, - totum sub tempus-iræ; et me accusabatis unusquisque: - Dure, Pelei fili, bili certe te nutrivit mater; - immitis! qui apud naves tenes invitos socios: - 205 domum saltem cum navibus revertamur pontum-transeuntibus - retro; siquidem tibi adeo perniciosa ira incidit animo. - Hæc mihi congregati frequenter dicebatis: nunc vero apparet - prælii magnum opus, cujus antea quidem cupidi eratis. - Jam aliquis (_quisque_) forte cor gerens cum-Trojanis pugnato. - - 210 Sic fatus, excitavit robur et animum uniuscujusque: - magis vero catervæ addensatæ-sunt, ut regem audierunt. - Ut vero quum parietem vir coagmentat apte-junctis lapidibus - domus altæ, impetus ventorum vitans: - sic arcte-junctæ-erant galeæque et clypei umbonibus-muniti: - 215 clypeus nempe clypeum fulciebat, galea galeam, virum vir: - seque-invicem-contingebant setis-equinis-comantes galeæ - splendentibus conis nutantium: adeo densi stabant inter-se. - Verum ante omnes duo viri armabantur, - Patroclusque et Automedon, unum animum habentes, - 220 in-prima-acie Myrmidonum pugnaturi. Sed Achilles - profectus-est ire in tentorium; arcæque operculum aperuit - pulcræ, affabre-factæ, quam ei Thetis argenteis-pedibus - imposuit navi vehendam, bene quum-implesset tunicis, - lænisque ventum-arcentibus, villosisque tapetibus. - 225 Ibi autem ei poculum inerat factum, neque quis alius - nec virorum bibebat ex eo nigrum vinum, - neque ulli libabat deorum, nisi Jovi patri. - Hoc tunc ex arca sumtum purgavit sulphure - primum, postea autem lavit aquæ puris liquoribus: - 230 lavitque-sibi ipse manus, hausitque nigrum vinum: - precabatur deinde stans medi in-septo, libavitque vinum, - cælum suspiciens; Jovemque non latuit fulmine-gaudentem: - - Jupiter rex, Dodonæe, Pelasgice, procul habitans, - Dodonæ præsidens hiberno-figore-infestæ; ac Selli - 235 tui circumhabitant vates pedibus-illotis, humi-cubantes. - Certe quidem jam olim meum sermonem exaudisti precantis - honorasti me, valdeque læsisti populum Achivorum: - atque etiam nunc mihi hoc perfice votum: - ipse quidem enim ego manebo navium in cœtu; - 240 sed socium mitto, multis cum Myrmidonibus, - ad-pugnandum: cum-hoc una victoriam præmitte, late-sonans - Jupiter! - confirma autem ei cor in præcordiis, ut et Hector - intelligat, num, etiam solus, sciat pugnare - noster famulus; an ei tunc _tantum_ manus invictæ - 245 insaniant, quando ego iero ad pugnam Martis. - Ac postquam a navibus prælium clamoremque repulerit, - incolumus mihi postea veloces ad naves redeat, - armisque cum omnibus, et cominus-pugnantibus sociis. - - Sic dixit vota-faciens: hunc autem audivit providus Jupiter; - 250 eique alterum quidem dedit pater, alterum vero abnuit: - a-navibus quidem ei repellere præliumque pugnamque - dedit, salvum vero _eum_ abnuit e-pugna reverti. - Atque hic quidem, ubi-libaratque et supplicarat Jovi patri, - rursus tentorium ingressus-est, poculumque reposuit in arca; - 255 stetit autem egressus pro tentorio: adhuc vero cupiebat animo - spectare Trojanorum et Achivorum pugnam gravem. - - Illi autem cum Patroclo magnanimo armati - ordine-ibant, donec in Trojanos magnis cum-animis irruerent. - Protinus vero vespis similes effundebantur - 260 in-via-habitantibus, quas pueri irritant de-more, - assidue vexantes, quæ in via domilicia habent: - insipientes; commune autem malum multis faciunt; - has vero si quis præteriens homo viator - moverit insciens, ipsæ continuo, animosum cor habentes, - 265 ultro quæque provolat, et defendit suos fœtus: - harum tunc Myrmidones cor et animum habentes - navibus effundebantur: clamor autem immensus ortus-est. - Patroclus vero socios hortabatur, altum clamans: - - Myrmidones, socii Pelidæ Achillis, - 270 viri estote, amici, recordaminique strenuæ fortitudinis: - ut Peliden honoremus, qui longe fortissimus _est_ - Argivorum apud naves, et cominus-pugnantes famuli: - cognoscat vero et Atrides late-dominans Agamemno - suam noxam, quod fortissimum Achivorum nihil honoravit. - - 275 Sic fatus, excitavit robur et animum uniuscujusque: - irrueruntque in-Trojanos conferti: circùm autem naves - terribiliter resonabant clamantibus ab Achivis.[TR1] - - Trojani vero, ut viderunt Menœtii fortem filium, - ipsum, et famulum, cum armis coruscantes, - 280 omnibus commotus-est animus, inclinatæque-sunt phalanges, - existimantes apud naves pedibus-velocem Peliden - iram abjecisse, in-gratiamque rediisse: - circumspectabat autem unusquisque, qua effugeret gravem - perniciem. - - Patroclus autem primus jaculatus-est hasta fulgenti, - 285 ex-adverso in medium, ubi plurimi tumultuabantur, - navis ad puppim magnanimi Protesilai: - et percussit Pyræchmen, qui Pæonas equestres-bellatores - duxit ex Amydone,ab Axio late-fluente: - hunc feriit ad-dextrum humerum: is autem supinus in pulvere - 290 concidit edito-gemitu: socii vero circa-ipsum fugati-sunt, - Pæones: nam Patroclus terrorem immiserat omnibus, - ductore occiso, qui præstantissimus-erat pugnando. - A navibus vero _eos_ repulit, exstinxitque ardentem ignem. - Semiusta autem navis relicta-est illic; sed in-fugam-versi-sunt - 295 Trojani immani _cum_ tumultu; Danai vero effundebantur - naves per cavas: tumultusque vehemens factus-est. - Ut vero quum a summo vertice montis magni - dimovit densam nubem fulgurator Jupiter, - apparentque omnes speculæ et cacumina prominentia, - 300 et saltus; cœlitus autem ruptus-est immensus æther: - sic Danai, a-navibus quidem depulso hostili igne, - paullulum respirarunt; pugnæ tamen non erat cessatio: - nondum enim prorsus Trojani Marti-caris ab Achivis - effuse fugabantur nigris a navibus: - 305 sed adhuc resistebant, e-navibus vero recedebant necessitate. - - Tum vero vir interfecit virum, diffusa-late pugna, - ducum. Primus autem Menœtii fortis filius - statim aversi Areilyci percussit femur - hasta acuta, penitusque æs transegit: - 310 fregit autem os hasta: is vero pronus in terram - decidit. Ac Menelaus Mavortius vulneravit Thoantem, - pectore nudatum juxta scutum; solvitque membra. - Phylides autem Amphiclum irruentem observans, - prior ictum-intulit extremo cruri, ubi crassissima - 315 sura hominis est; circùmque hastæ cuspide - nervi discissi-sunt; ipsi vero tenebræ oculos cooperuerunt. - Nestoridæ autem, alter quidem vulneravit Atymnium acuta hasta, - Antilochus, perque-ile trajecit æream hastam: - cecidit vero _hic ei_ ad-pedes: Maris autem cominus hasta - 320 in-Antilochum irruebat, ob-fratrem iratus, - stans ante cadaver: eum vero par-deo Thrasymedes - prior assecutus _est,_ antequam _is Antilochum_ vulneraret, nec - aberravit, - ad-humerum protinus; extremum autem brachium hastæ cuspis - abripuit a musculis, et os penitus abscidit: - 325 fragoremque-edidit cadens, et caligo _ei_ oculos cooperuit. - Sic illi quidem duo duobus a-fratribus domiti - iverunt ad Erebum, Sarpedonis fortes socii, - filii jaculatores Amisodari; qui Chimæram - nutrierat insuperabilem, multis perniciem hominibus. - 330 Ajax vero Cleobulum Oïliades impetu-facto - vivum cepit, impeditum in turba; sed ei ilico - solvit robur, percutiens ense cervicem capulum-magnum habente: - totus autem incaluit ensis sanguine; eique oculos - occupavit purpurea mors, et fatum violentum. - 335 Peneleus autem Lyconque concurrerunt; hastis etenim - aberrarant a-se-invicem, incassumque jaculati-erant ambo: - hi rursus ensibus concurrerunt. Tunc Lycon quidem - setis-equinis-cristatæ galeæ conum feriit, juxtaque capulum - ensis fractus-est: sed _ei_ sub aure cervicem percussit - 340 Peneleus, totusque immersus-est ensis; tenebat autem sola - cutis, pendebatque caput; solutaque-sunt membra. - Meriones autem Acamantem secutus pedibus velocibus, - percussit, currum conscensurum, ad dextrum humerum: - ceciditque _is_ e curru, et oculis obfusa-est caligo. - 345 Idomeneus autem Erymantem in os sævo ære - percussit: atque in-adversum hasta ærea pertransiit - subtus sub cerebro, diffiditque ossa alba: - atque excussi sunt dentes: impletique-sunt ei ambo - sanguine oculi: quem per os et per nares - 350 efflavit aperto-ore; mortis autem nigra nubes _eum_ obtexit. - - Hi igitur ductores Danaorum interfecere virum singuli. - Ut vero lupi in-agnos impetu-irruunt, vel hædos, - exitiabiles, e gregibus surripientes _eos_ qui in montibus - pastoris stultitia dispersi-sunt; hi vero conspicati, - 355 statim discerpunt imbellem animum habentes: - sic Danai in-Trojanos impetu-irruebant: illi vero fugæ - horrisonæ meminerunt, oblitique-sunt strenuæ fortitudinis. - - Ajax autem ille magnus semper in Hectorem ære-armatum - cupiebat jaculari; is vero scientia bellandi, - 360 clypeo taurino coopertus latos humeros, - observabat sagittarumque stridorem et sonitum jaculorum. - Certe quidem jam agnoscebat pugnæ alio-inclinatam victoriam:[TR2] - sed et sic manebat, servabatque caros sodales. - - Ut vero quum ab Olympo _monte_ nubes vadit ad-cœlum usque - 365 æthere ex sereno, quando Jupiter procellam inducit: - sic horum a navibus _fugientium_ factus-est clamorque fugaque - nec ordine _fossam_ transibant rursus. Hectorem equi - efferebant veloces-pedibus cum armis: deseruit vero populum - Troicum, quos invitos depressa fossa coercebat. - 370 Multi vero in fossa trahentes-currum veloces equi - fractos ad summum temonem liquerunt currus regum: - Patroclus autem insequebatur, vehementer Danaos adhortans, - Trojanis mala meditans: hi autem clamoreque fugaque - omnes implerunt vias, quum dissipati-essent: in-altumque - procella _pulveris_ - 375 spargebatur sub nubes; cursu-tendebantque solidis-ungulis equi - retro ad urbem a navibus et tentoriis. - Patroclus vero, qua plurimum excitatum vidit populum, - ea regebat _equos,_ inclamans: sub axibusque viri cadebant - proni e curribus, currusque cum-fragore-evertebantur. - 380 E-regione autem fossam transiliere veloces equi, - [immortales, quos Peleo dii dederant præclara dona,] - prorsum pergere-cupientes; in Hectorem vero vocabat _eum_ animus; - quem cupiebat percutere: eum vero extulere veloces equi. - Ut sub nimbo-procelloso tota nigra gravatur terra - 385 die autumnali, quum rapidissimum fundit imbrem - Jupiter, quando hominibus iratus sævit, - qui vi in foro perversa exercent judicia, - et justistiam expellunt, deorum ultionem non curantes: - horumque omnes quidem fluvii inundant labentes, - 390 multasque montium-devexitates tunc abscindunt torrentes, - et in mare purpureum valde strepunt fluentes - ex montibus in præceps: corrumpunturque opera hominum: - sic equæ Trojanæ valde ingemiscebant currentes. - - Patroclus autem, postquam primas interciderat phalanges, - 395 rursus ad naves coercuit retrosum-agendo neque ad-urbem - sinebat cupientes ascendere, sed inter - naves et fluvium et murum altum - occidebat rapide-insequens, multorumque exigebat ultionem. - Tunc quidem Pronoum primum percussit hasta fulgenti, - 400 pectore nudatum juxty clypeum: solvitque _ei_ membra: - fragoremque-_is_-edidit cadens. Atque Thestorem, Enopis filium, - iterum impetu-facto (qui quidem pulcre-polita in sella - sedebat contractus; nam perculsus-erat animo, e manibusque - habenæ defluxerant): ille vero _eum_ ense percussit cominus - 405 ad malam dextram, perque ejus _eam_ transegit dentes: - traxit autem _eum_ hasta prehensum super loricam-currus, veluti - quum vir - scopulo in prominenti sedens, sacrum piscem - _trahit_ e ponto foras lino et splendido ære: - sic _hunc_ traxit e curri hiantem _Patroclus_ hasta fulgenti, - 410 et in os _demum_ excussit: lapsumque ipsum liquit anima. - Ac deinde Erylaum irruentem percussit saxo, - medio in capite; illudque in-duas-partes totum diffissum-est - in casside valida: is vero pronus in terram - decidit: et ei mors circumfusa-est animam-disperdens. - 415 Ac deinde Erymantem et Amphoterum et Epalten, - Tlepolemumque Damastoriden, Echiumque Pyrinque - Ipheumque Evippumque et Argeaden Polymelum - omnes alium-super-alium dejecit in-terram almam. - - Sarpedon autem, postquam vidit loricas-sine-cinctu-habentes - socios - 420 manibus sub Patrocli Menœtiadæ domitos, - adhortatus-est eximios increpans Lycios: - - _Proh_ pudor, o Lycii, quo fugitis? nunc strenui estote: - occurram enim ego huic viro, ut intelligam, - quisnam hic sit-victor: ac jam malis multis affecit - 425 Trojanos: quippe multorumque et fortium genua solvit. - - Dixit, et de curru cum armis desiliit in-terram. - Patroclus vero altera-ex-parte, ut vidit, desiliit de-curru. - Hi autem, sicut vultures unguibus-aduncis, curvis-rostris, - petra super excelsa ingentem clangorem-edentes pugnant: - 430 sic hi, clamantes, in alterum-alter irruebant. - Hos autem intuitus, misertus-est Saturni filius versuti, - Junonemque allocutus-est sororem uxoremque: - - Hei mihi, quum mihi Sarpedonem, carissimum hominum, - in-fatis _sit_ a Patroclo Menœtiade domari. - 435 Bifarium autem mihi animus fertur, in-præcordiis versanti, - utrumne ipsum, vivus dum-sit, pugna e lacrimosa - ponam abreptum Lyciæ in opulento populo, - an jam sub manibus Menœtiadæ domem. - - Huic autem respondit inde magnis-oculis veneranda Juno: - 440 importunissime Saturnie, quale hoc verbum dixisti! - Virumne mortalem, jam-olim destinatum fato, - iterum vis a-morte tristi liberare? - Fac: at non tibi omnes assentiemur dii ceteri. - Aliud vero tibi dicam, tu vero in animo reconde tuo: - 445 si vivum dimiseris Sarpedonem suam domum, - perpende, ne-quis posthac deorum velit et alius - abducendum-curare suum carum filium ex aspero prælio. - Multi enim circum urbem magnam Priami pugnant - filii immortalium, quibus iram gravem injicies. - 450 Sed si _hic_ tibi dilectus est, tuumque _eum_ miseratur cor, - eum quidem sinito in aspera pugna - manibus sub Patrocli Menœtiade domari; - at postquam jam eum reliquerit animaque et vita, - mitte eum ut-Mors ferat, et suavis Somnus, - 455 donec Lyciæ latæ ad-populum pervenerint; - ibi ei exsequias-facient fratresque amicique, - cum tumuloque cippoque: hic enim honor est mortuorum. - - Sic dixit: nec non-obsecutus-est pater hominumque deûmque; - cruentas autem guttas demisit in-terram, - 460 filium dilectum honorans, quem ei Patroclus erat - interemturus in Troja glebosa, procul a patria.[TR3] - - Hi autem quum jam prope essent in alterum-alter irruentes, - tum Patroclus quidem inclytum Thrasymelum, - qui strenuus famulus Sarpedonis erat regis, - 465 hunc percussit imum ad ventrem, solvitque _ei_ membra. - Sarpedon vero ab-ipso quidem aberravit hasta fulgenti, - secundus impetum-faciens; at Pedasum vulneravit equum - hasta dextrum in-humerum: isque gemuit animam exspirans; - et decidit in pulverem porrectus, avolavitque anima. - 470 Duo autem _reliqui equi_ dissultabant: crepuitque jugum, - habenæque ipsis - confundebantur, quia jacebat funalis in pulvere. - Hujus quidem _rei_ Automedon hasta-inclytus invenit finem: - educto longo ense robusto a femore, - insurgens abscidit funalem; nec segniter-agebat, - 475 duo vero _reliqui_ recte-stabant, inque loris-jugalibus directi- - erant. - Hi autem (_viri_) rursus congressi-sunt pugna de exitiosa. - - Tum Sarpedon quidem aberravit hasta fulgenti, - Patroclique supra humerum sinistrum abiit cuspis - hastæ, nec feriit ipsum: sed posterior irruit ære - 480 Patroclus: hujus vero non irritum telum effugit manu, - sed feriit ubi præcordia complectuntur densum cor. - Cecidit autem, sicut quando aliqua quercus cadit, vel populus - vel pinus alta, quam in-montibus fabri viri - exciderunt securibus recens-exacutis, navale-lignum ut-esset: - 485 sic ille ante equos et currum jacebat porrectus, - dentibus-frendens, pulvere manibus-prehenso sanguinolento. - Veluti taurum interficit leo, armento superveniens, - fulvum, magnanimum, inter pedes-trahentes boves, - peritque _is_ gemens sub maxillis leonis: - 490 sic a Patroclo Lyciorum ductor clypeatorum - cæsus annitebatur, carumque nomine-vocabat socium: - - Glauce carissime, bellator inter viros, nunc te admodum - oportet, - pugnacemque esse, et audacem bellatorem: - nunc tibi cordi-sit pugna gravis, si prælio-impiger es. - 495 Primum quidem adhortare Lyciorum ductores viros, - quaquaversum obiens, Sarpedoni ut-propugnent: - ac deinde et ipse super me pugnes ære. - Tibi enim ego etiam posthac pudor et opprobrium - ero dies omnes perpetuo, si forte mihi Achivi - 500 arma detraxerint, in _hoc_ ad-naves certamine interfecto. - Verum sustineto strenue, adhortareque populum omnem. - - Sic igitur ipsum locutum finis mortis texit, - oculos naresque (_ut nec videret nec respiraret_). Ille pectori - insistens - e corpore traxit hastam, et animus eam sequebatur, - 505 ejusque simul animamque et hastæ evulsit cuspidem. - Myrmidones autem illic detinuerunt _ejus_ equos anhelantes, - cupientes fugere, ut reliquerant currus dominorum. - - Glauco vero gravis dolor ortus-est vocem _amici_ audienti: - commotumque-est ei cor, quod non posset opem-ferre. - 510 Manu autem prensum stringebat _sibi_ brachium: affligebat enim - eum - vulnus, quod ei Teucer irruenti inflixerat sagitta, - e-muro excelso, malum a-sociis propulsans. - Precans autem dixit longe-jaculanti Apollini: - - Exaudi, rex, qui alicubi Lyciæ in opulento populo - 515 es, vel in Troja (potes autem tu undecunque auscultare), - virum afflictum, sicut nunc me dolor invadit. - Vulnus enim habeo hoc grave; undique autem mihi manus - acutis doloribus transfixa-est, nec mihi sanguis - siccari potest; gravaturque mihi humerus per ipsum: - 520 hastamque non possum sustinere firmiter, nec pugnare, - accedens, cum-hostibus. Vir autem fortissimus periit, - Sarpedon, Jovis filius: ille vero ne suo quidem filio opem-fert. - Sed tu saltem mihi, rex, huic gravi vulneri medere; - sopi autem dolores; præbeque vires; ut socios - 525 adhortans Lycios excitem ad pugnandum; - ipseque de corpore mortuo pugnem. - - Sic dixit precans: hunc autem exaudivit Phœbus Apollo. - Statim sedavit dolores, a vulnere autem gravi - sanguinem atrum siccavit, roburque ejus immisit animo. - 530 Glaucus vero _hoc_ agnovit sua in mente, lætatusque-est, - quod se cito exaudierat magnus deus precatum. - Primum quidem excitavit Lyciorum ductores viros, - quaquaversum obiens, super-Sarpedone ut præliarentur; - ac deinde arcessitum Trojanos ibat, magnis-passibus gradiens - 535 Polydamantem ad Panthoiden et Agenorem divinum; - ivit etiam arcessitum Æneamque et Hectorem ære-armatum. - Prope autem stans hunc verbis alatis allocutus-est: - - Hector, nunc jam omnino oblitus es sociorum, - qui te propter, procul ab-amicis et patria terra, - 540 animam deperdunt: tu vero non vis opem-ferre. - Jacet Sarpedon, Lyciorum ductor clypeatorum, - qui Lyciam tuebatur jureque _dicendo_ et virtute sua: - hunc vero sub Patroclo domuit hasta æreus Mars. - Sed, amici, adeste, indignaminique animo, - 545 ne arma abstulerint, indignisque-modis-acceperint mortuum - Myrmidones, de-Danais irati, quotquot perierunt; - quos apud naves veloces interfecimus hastis. - - Sic dixit: Trojanos vero prorsus occupavit dolor - intolerabilis, nescius cedere; quippe ipsis columen urbis - 550 erat, etiamsi alienigena esset: multæ enim una illum - copiæ sequebantur, inter _quas_ ipse fortissimus-erat pugnando. - Ibant autem recta in-Danaos ardentes: præibatque ipsis - Hector, iratus de-Sarpedone. At Achivos - concitabat _ad certamen_ Menœtiadæ Patrocli animosum cor; - 555 Ajaces primos allocutus-est, animis-incitatos etiam per-se:[TR4] - - Ajaces, jam vobis hostes-propulsare cordi esto, - quales quidem antea eratis inter viros, vel etiam fortiores. - Jacet vir, qui primus insiliit in-murum Achivorum, - Sarpedon; sed o-si ipsum contumelia-afficere possimus ablatum, - 560 armaque ab-humeris auferre, et aliquem sociorum - ab-eo _nos_ propulsantium domare sævo ære. - - Sic dixit: hi vero etiam per-se _hostes_ arcere promti-erant. - Postquam autem utrinque firmarant phalangas, - Trojani et Lycii, et Myrmidones et Achivi, - 565 concurrerunt super corpore mortuo pugnaturi, - horrendum clamantes; vehementer autem sonuerunt arma virorum. - Jupiter vero noctem perniciosam extendit-super aspera pugna, - ut dilecto de filio pugnæ perniciosus labor esset. - - Moverunt autem priores Trojani agilibus-oculis-præditos - Achivos. - 570 Percussus enim erat nequaquam ignavissimus vir inter Myrmidones, - filius Agaclei magnanimi, divinus Epigeus, - qui in Budio bene-habitato imperabat - antea: sed tum, strenuum consobrinum quum-occidisset, - ad Peleum venit-supplex, et ad Thetin argenteis-pedibus; - 575 hi autem cum Achille agmina perrumpente misere comitem - Ilium ad bonis-equis-fœcundam, ut cum-Trojanis pugnaret. - Hunc ibi manum-injicientem cadaveri feriit splendidus Hector - saxo in-capite: quod in-duas partes totum diffissum-est - in casside valida: isque pronus super cadavere - 580 decidit, et ipsi mors circumfusa-est exitialis. - Patroclo autem dolor ortus-est de-interfecto socio: - rectaque-prorupit per primos-pugnatores, accipitri similis - veloci, qui fugatos-persequitur graculosque sturnosque: - sic recta in-Lycios, Patrocle equis-vecte, - 585 ruisti et in-Trojanos; iratus vero eras corde de-socio. - Et percussit Sthenelaum, Ithæmonis dilectum filium, - in-cervice saxo, abrupitque ejus tendines. - Cessare autem retro primi-pugnatores et splendidus Hector. - Quantus autem jaculi jactus longi est, - 590 quod quidem vir emiserit connixus, vel in certamine-ludi, - vel etiam in bello, hostes propter animam-perdentes: - tantum recesserunt Trojani; locoque-moverunt _eos_ Achivi. - Glaucus autem primus, Lyciorum ductor clypeatorum, - conversus-est, interfecitque Bathyclem magnanimum, - 595 Chalconis dilectum filium, qui in-Hellade domos habitans, - opibusque divitiisque excellebat inter-Myrmidones: - hunc quidem Glaucus in-pectore medio vulneravit hasta, - conversus repente, quando ipsum jam-tangebat insequens. - Fragoremque edidit cadens: magnus vero dolor cepit Achivos, - 600 ut ceciderat strenuus vir; valde autem Trojani gavisi-sunt: - steteruntque circa ipsum progressi frequentes: nec-tamen Achivi - fortitudinis obliti-sunt, sed vires recta ferebant in-eos. - Tum autem Meriones Trojanorum interfecit virum armatum, - Laogonum, audacem filium Onetoris, qui Jovis sacerdos - 605 Idæi erat, deique instar honorabatur a-populo: - hunc percussit sub mala et aure: confestim vero anima - abiit e membris, horrendæque illum tenebræ occuparunt. - Æneas autem in Merionen hastam æream misit; - sperabat enim se assecuturum sub-clypei-tegmine progredientem. - 610 Sed ille quidem ex-adverso conspicatus evitavit æream hastam; - in-anterius enim declinavit, sed a-tergo hasta longa - solo infixa-est, supraque pars-posterior quassabatur - hastæ: hinc deinde remisit impetum fortis Mars. - [Cuspis vero Æneæ vibrata in terram - 615 abiit; quippe incassum robusta e manu exsilierat.] - Æneas autem animo iratus-est, dixitque: - - Merione, cito certe te, etiamsi saltator (_agilis_) sis, - hasta mea compescuisset in-perpetuum, si te percussissem. - - Illum autem Meriones hasta-inclytus vicissim affatus est: - 620 Ænea, arduum _est_ te, etiamsi fortis sis, - omnium hominum exstinguere robur, quicunque te contra - venerit propulsaturus; mortalis vero certe et tu es. - Si et ego te percussero assecutus medium acuto ære, - statim, licet strenuus sis et manibus fretus, - 625 gloriam mihi dederis, animam autem Plutoni equis-insigni. - - Sic dixit: hunc autem objurgavit Menœtii fortis filius: - Merione, cur tu hæc, etiamsi strenuus es, concionaris? - O amice, neutiquam Trojani contumeliosis verbis - a-cadavere cedent, antequam aliquem terra tenebit: - 630 in manibus enim finis pugnæ, verborum autem, in concilio. - Quare non oportet verba multiplicare, sed pugnare. - - Sic fatus, hic quidem præibat, ille vero una sequebatur par- - deo vir. - Horum autem, ut ligna-cædentium virorum fragor exoritur - montis in saltibus, longeque exauditur: - 635 sic horum excitabatur strepitus a terra late-patente, - æreque, corioque, boumque-tergoribus scite-compactis, - percussorum ensibusque et hastis utrimque acutis. - Nec jam vel sollers vir Sarpedonem divinum - agnosset, quippe telis et sanguine, et pulveribus, - 640 a vertice obvolutus-erat usque ad pedes imos. - Illi vero assidue circa mortuum versabantur, quum muscæ - in stabulo murmurant lacte-plenas ad mulctras, - tempore in verno, quando lac vasa rigat: - sic utique ii circa mortuum versabantur. Nec unquam Jupiter - 645 vertebat ab aspera pugna oculos fulgentes, - sed in ipsos usque aspiciebat, et consultabat animo - multa admodum de cæde Patrocli, deliberans, - num jam et illum in aspera pugna - illic super parem-deo Sarpedonem splendidus Hector - 650 ære cæderet, deque humeris arma auferret; - an adhuc etiam pluribus augeret laborem gravem. - Sic autem ei cogitanti visum-est satius esse, - ut strenuus famulus Pelidæ Achillis - retro Trojanosque et Hectorem ære armatum - 655 repelleret ad urbem, multorumque animam eriperet. - Hectori autem primo imbellem animum immisit: - currumque _is_ quum-conscendisset in-fugam vertit _equos,_ - hortatusque-est ceteros - Trojanos fugere: agnovit enim Jovis sacras lances. - Tunc ne fortes quidem Lycii mansere, sed fugati-sunt - 660 omnes, ut regem viderunt vulneratum corde, - jacentem in cadaverum acervo: multi enim super ipsum - deciderant, quando certamen asperum intendebat Saturnius. - Illi vero ab humeris Sarpedonis arma abstulerunt, - ærea, coruscantia, quæ quidem cavas ad naves - 665 dedit ferenda sociis Menœtii fortis filius. - Et tunc Apollinem allocutus-est nubes-cogens Jupiter: - - Eia, age nunc, dilecte Phœbe, atro sanguine purga, - profectus, e telorum acervo _sublatum_ Sarpedonem, et ipsum - deinde, - procul illinc auferens, lava fluminis fluentis, - 670 ungeque ambrosia, et immortalibus vestibus induito; - deduc autem eum cum deductoribus velocibus qui-ferant, - Somno et Morti gemellis, qui quidem eum celeriter - ponent in Lyciæ latæ opulento populo. - Ibi ei exsequias-facient fratresque familiaresque, - 675 tumuloque cippoque: hic enim honor est mortuorum. - - Sic dixit; nec patri non-fuit-dicto-audiens Apollo. - Descendit autem ab Idæis montibus ad pugnam gravem: - statimque e telis _coacervatis_ Sarpedonem divinum sublatum, - procul inde auferens, lavit fluminis fluentis, - 680 unxitque ambrosia, et immortalibus vestibus induit; - deduxitque autem cum deductoribus velocibus qui-ferrent, - Somno et Morti gemellis; qui quidem eum celeriter - deposuerunt in Lyciæ latæ opulento populo. - - Patroclus autem equos et Automedontem exhortatus, - 685 Trojanos et Lycios insequebatur, et magnum accepit-malum: - demens: si tamen mandatum Pelidæ observasset, - certe effugisset fatum exitiale atræ mortis. - Sed semper Jovis validius consilium, quam hominum; - [qui et fortem virum in-fugam vertit, et aufert victoriam - 690 facile, quum vel ipse excitaverit ad pugnandum:] - qui ei et tunc animum in pectoribus exstimulavit. - - Tum quem primum, quem vero postremum interfecisti, - Patrocle, quando jam te dii ad-mortem vocarunt? - - Adrestum quidem primum, et Autonoum, et Echeclum, - 695 et Perimum Megaden, et Epistorem, et Melanippum; - ac deinde Elasum, et Mulium, atque Pylarten: - hos interfecit: sed ceteri in-fugam _eundi_ memores-fuere - quisque. - - Tum altis-portis Trojam cepissent filii Achivorum, - Patrocli sub manibus, (præ _aliis_ enim adversa hasta furebat), - 700 nisi Apollo Phœbus bene-structa super turri - stetisset, illi exitialia cogitans, Trojanisque auxilians. - Ter quidem in cubitum scandebat muri excelsi - Patroclus, ter autem ipsum aspere-exceptum-deturbavit Apollo, - manibus immortalibus fulgentem clypeum feriens. - 705 Sed, quando jam quarto irruebat, deo par, - minaciter increpitans verbis alatis eum allocutus-est: - - Recede, nobilissime Patrocle! neque enim fatum - tua sub hasta urbem vastatum-iri Trojanorum magnanimorum, - nec sub Achille, qui-tamen te multo fortior _est._ - - 710 Sic dixit: Patroclus autem recessit longe retro, - iram devitans longe-jaculantis Apollinis. - - Hector vero in Scæis portis tenebat solidis-ungulis equos: - ambigebat enim, utrum pugnaret in turbam iterum agens, - an copiis ad murum clamore-imperaret congregari. - 715 Hæc quidem ei cogitanti astitit Phœbus Apollo, - viro quum-se-assimulasset juvenique fortique, - Asio, qui avunculus erat Hectoris equûm-domitoris, - frater-germanus Hecubæ, filiusque Dymantis, - qui Phrygiam habitabat fluenta ad Sangarii: - 720 huic se ut-assimularat, eum allocutus-est Jovis filius Apollo: - - Hector, cur a-pugna cessas? nec quicquam te _hoc_ decet. - Utinam quanto deterior sum, tanto te fortior essem: - tum statim tuo-malo a-pugna recessisses. - Sed age, in-Patroclum impellito validis-ungulis equos, - 725 si qua ipsum interficere possis, dederitque tibi gloriam Apollo. - - Sic fatus, rursus quidem abiit deus per pugnam virorum. - Cebrionen vero jussit bellicosum splendidus Hector - equos ad prælium verberantem-agere: at Apollo - ingressus-est turbam profectus, et tumultum Argivis - 730 immisit exitialem; Trojanisque et Hectori gloriam præbuit. - Hector autem ceteros quidem Danaos mittebat, nec occidebat; - sed ille in-Patroclum regebat validis ungulis equos. - Patroclus vero ex-altera-parte ab equis desiliit in-terram, - sinistra hastam tenens; alteraque arripuit saxum - 735 candidum, asperum, quod ei manus complectebatur. - Misit vero connixus; nec longe aberat a-viro, - nec frustra-misit telum: percussit enim Hectoris aurigam - Cebrionen, nothum filium illustris Priami, - equorum habenas tenentem, in-frontem acuto lapide. - 740 Ambo autem supercilia confregit lapis, neque ejus restitit - os: oculi autem humi ceciderunt in pulverem, - ipsius ante pedes: ille vero, urinatori similis, - decidit ab affabre-facta sella: liquitque ossa anima. - Illum autem aspere-deridens allocutus-es, Patrocle eques:[TR5] - - 745 Dii boni, profecto perquam agilis vir! ut facile saltat! - Sicubi sane et ponto in piscoso esset, - multos satiare-posset vir hic, ostrea quærens, - nave desiliens, et si tempestuosus _pontus_ esset: - adeo nunc in campo e curru facile saltat. - 750 Profecto et inter Trojanos saltatores sunt. - - Sic locutus, Cebrionen heroem _spoliaturus_ invasit, - impetum leonis habens, qui stabula vastans, - vulneratus-est ad pectus, suaque ipsum perdidit virtus: - sic in Cebrionen, Patrocle, insiliisti ardens. - 755 Hector vero ex-altera-parte ab equis desiliit in-terram. - Hi-duo de Cebrione, tanquam leones, pugnabant; - qui montis in-verticibus de interemta cerva, - ambo esurientes, magnis animis pugnant: - sic de Cebrione duo artifices pugnæ, - 760 Patroclusque Menœtiades et splendidus Hector, - cupiebant alter-alterius incidere corpus sævo ære. - Hector quidem _illum_ capite postquam prehendit, non dimittebat: - Patroclus autem ex-altera-parte _hunc_ tenebat pede: et jam - ceteri - Trojani et Danai committebant acre prælium. - - 765 Ut vero Eurusque Notusque certant inter-se - montis in saltibus, profundam concussuri silvam, - fagumque, fraxinumque, corticosamque cornum, - quæ altera-alteri affligunt extensos-in-longum ramos - sono immenso, fragor autem _exoritur_ fractarum _arborum:_ - 770 sic Trojani et Achivi in se-invicem insilientes - cædebant, sed neutri meminerant perniciosæ fugæ. - Multæ autem Cebrionen circa acutæ hastæ defixæ-sunt, - sagittæque alatæ a nervis salientes: - multa et saxa grandia clypeos contuderunt - 775 pugnantium circa ipsum; is autem in vortice pulveris - jacebat magnus magno-spatio, oblitus aurigationis. - - Quamdiu quidem Sol circa medium cœlum versabatur, - tamdiu valde utrosque tela attingebant, cadebatque populus. - Quum vero Sol transiret ad-occasum, - 780 tum jam præter fatum Achivi superiores erant; - ac Cebrionen quidem e-telis _coacervatis_ heroem extraxerunt, - Trojanorum e tumultu, et humeris arma deripuerunt. - - Patroclus vero in-Trojanos infesto animo irruit: - ter quidem inde insiluit, veloci par Marti, - 785 horrendum clamans: ter autem novenos viros interfecit. - Sed quum jam quartum impetum-faceret, deo par, - tum vero tibi, Patrocle, manifestus-imminebat vitæ-finis: - occurrebat enim tibi Phœbus in aspera pugna - terribilis. Hic quidem (_Patroclus_) illum euntem per turbam non - vidit: - 790 caligine enim multa tectus obvius-veniebat. - Stetit autem pone, percussitque tergum latosque humeros - _Patroclo_ manu prona; vertigineque-correpti-sunt ei oculi. - Hujus vero a capite galeam dejecit Phœbus Apollo: - hæc autem voluta tinnitum dabat pedibus sub equorum, - 795 oblonga galea; fœdatæque-sunt jubæ - sanguine et pulvere. Antea quidem fas non erat, - setis-equinis-comantem cassidem fœdari pulvere. - sed viri divini caput formosamque frontem - tuebatur, Achillis: tum vero Jupiter Hectori dedit - 800 suo capite ferendam: prope vero ei erat exitium. - Tota autem ei in manibus fracta-est longæ-umbræ hasta, - gravis, magna, valida, _ære_ munita; et ab humeris - clypeus cum loro humi cecidit talaris. - Solvit autem ei loricam rex, Jovis filius, Apollo. - 805 Illi vero stupor animum occupavit, solutaque-sunt subtus - splendida membra: - stetitque attonitus: pone autem tergum acuta hasta - humeros inter e-propinquo percussit Dardanus vir, - Panthoides Euphorbus, qui æqualium-cœtum superabat - hastæque aurigandique peritia, pedibusque velocibus: - 810 etenim jam aliquando viros viginti deturbaverat de curribus, - quum-primum venit cum curru, discens præliari; - qui tibi primus immisit telum, Patrocle eques, - nec domuit _te:_ is quidem retro recurrit; immixtusque-est turbæ, - e corpore abrepta hasta fraxinea; nec sustinuit - 815 Patroclum, nudus licet _hic_ esset, in pugna. - Patroclus autem dei plaga et hasta domitus, - retro sociorum in agmen recedebat, mortem evitans. - - Hector vero, ut vidit Patroclum magnanimum - retro cedentem, vulneratum acuto ære, - 820 prope eum venit per ordines, vulneravitque hasta - imum ad ile; penitus autem æs adegit. - Fragorem vero edidit cadens, magnoque affecit-dolore populum - Achivorum. - Ut autem quum aprum indomitum leo urgebat pugna, - qui montis in-vertice magnis animis decertabant, - 825 fonte de exiguo; volunt vero bibere ambo: - multum autem anhelantem _aprum_ leo domuit vi: - sic multos occidenti Menœtii forti filio - Hector Priamides cominus hasta animum abstulit: - et super-eo glorians verba alata dixit: - - 830 Patrocle, certe credidisti urbem _te_ vastaturum nostram, - Trojanasque mulieres, libero die erepto, - abducturum-esse in navibus dilectam in patriam terram: - demens! pro his enim Hectoris veloces equi - pedibus contendunt pugnatum: hasta vero ipse - 835 inter-Trojanos bellicosos excello, qui ab-ipsis arceo - diem servitutis; te vero hic vultures comedent. - Ah infelix, nec tibi, fortis licet-sit, auxiliatus-est Achilles, - qui nimirum tibi admodum multis, remanens, mandavit - proficiscenti: - Ne mihi ante revertere, Patrocle equis-vecte, - 840 naves ad cavas, quam Hectoris homicidæ - sanguinolentam tunicam circa pectora discideris. - Sic fere te allocutus-est, tuoque animo vecordis persuasit. - - Illum vero languens allocutus-es, Patrocle eques: - jam nunc, Hector, magnis-verbis gloriator: tibi enim dedit - 845 victoriam Jupiter Saturnius, et Apollo, qui me domuerunt - facile: ipsi enim ab humeris arma detraxerunt. - Tales vero etiamsi mihi viginti occurrissent, - omnes hic periissent, mea sub hasta domiti. - At me fatum perniciosum et Latonæ interfecit filius, - 850 eque-viris Euphorbus: tu vero me tertius interfectum-spolias. - Aliud autem tibi dicam, tu vero in animo reconde tuo: - haud sane ne-_tu_-quidem ipse diu vives, sed tibi jam - prope instat mors et fatum violentum, - manibus domando Achillis eximii Æacidæ. - - 855 Sic illum quidem locutum finis mortis obtexit; - anima autem e membris volans ad Orcum descendit, - suam sortem lugens, relicta amplitudine et juventa. - Hunc et mortuum allocutus-est splendidus Hector: - - Patrocle, quid mihi vaticinaris grave exitium? - 860 quis vero scit, an Achilles, Thetidis filius comas-pulcras- - habentis, - prior mea sub hasta percussus animam perdiderit? - - Sic igitur locutus hastam æream e vulnere - traxit, pede insistens: illum vero supinum repulit ab hasta. - Statim autem cum hasta in Automedontem ibat, - 865 parem-deo famulum pedibus-velocis Æacidæ: - cupiebat enim _eum_ ferire: hunc vero extulere veloces equi - immortales, quos Peleo dii dederant, splendida dona. - - - [TR1] "Achivivis" -> "Achivis" - [TR2] "victo-riam" (two lines) -> "victoriam" (one line). - [TR3] "patria," -> "patria." - [TR4] "per-se" -> "per-se:" - [TR5] "eques" -> "eques:" - - - - - Iliadis XVII.—Menelai principatus. - -ARGUMENT: THE SEVENTH BATTLE, FOR THE BODY OF PATROCLUS.—THE ACTS OF -MENELAUS. - -Menelaus, upon the death of Patroclus, defends his body from the enemy: -Euphorbus, who attempts it, is slain. Hector advancing, Menelaus -retires; but soon returns with Ajax, and drives him off. This, Glaucus -objects to Hector as a flight, who thereupon puts on the armour he had -won from Patroclus, and renews the battle. The Greeks give way, till -Ajax rallies them: Aeneas sustains the Trojans. Aeneas and Hector -attempt the chariot of Achilles, which is borne off by Automedon. The -horses of Achilles deplore the loss of Patroclus: Jupiter covers his -body with a thick darkness: the noble prayer of Ajax on that occasion. -Menelaus sends Antilochus to Achilles, with the news of Patroclus' -death: then returns to the fight, where, though attacked with the -utmost fury, he and Meriones, assisted by the Ajaces, bear off the body -to the ships. - -The time is the evening of the eight-and-twentieth day. The scene lies -in the fields before Troy. - -TEXT: - - 1 Nec latuit Atrei filium, Marti-carum Menelaum, - Patroclus a-Trojanis domitus in prælio. - Processit autem per primos-pugnatores, armatus corusco ære; - circumiensque ipsum protegebat, ut fere circa vitulum mater, - 5 tum-primum-enixa, querula, non ante experta partum: - ita circa Patroclum ibat flavus Menelaus. - Prætendit autem ei hastamque et clypeum undique æqualem, - illum interficere paratus, quicunque huic adversus veniret. - Nec Panthi filius præstans-hastæ-_usu_ neglexit - 10 Patroclum stratum eximium: prope autem ipsum - stetit, et allocutus-est Marti-carum Menelaum: - - Atride Menelae, Jovis-alumne, dux virorum, - recede, et linque mortuum, sinitoque spolia cruenta: - non enim quisquam _me_ prior Trojanorum inclytorumque sociorum - 15 Patroclum percussit hasta in aspera pugna: - quare me sine gloriam magnam inter Trojanos reportare, - ne te percutiam, atque dulcem animam eripiam. - - Illum vero graviter indignans allocutus-est flavus Menelaus: - Jupiter pater, haud sane decorum, superbius gloriari. - 20 Nec vero pantheræ tanti spiritus, nec leonis, - nec suis apri infesti, cujus quidem maximus - animus in pectoribus supra-modum robore se-effert: - quantum Panthi filii præstantes-hastæ-_usu_ spirant. - Atqui nec vis Hyperenoris equûm-domitoris - 25 suæ juventutis fructum-percepit, quando me probris-incessit, et - me exspectavit, - et me putavit inter Danaos ignavissimum bellatorem - esse: nec eum puto pedibus quidem suis reversum, - oblectasse uxoremque caram, venerandosque parentes. - Sic certe et tuum ego solvam robur, si contra me - 30 steteris: sed te equidem recedentem hortor - in turbam abire, neu adversus consistas mihi, - antequam quid mali passus-fueris: factum vero et stultus - agnovit.[TR1] - - Sic dixit; illi vero non persuasit; sed vicissim _is_ affatus- - est: - nunc ergo jam, Menelae Jovis-alumne, omnino ultionem-dabis - 35 fratri meo, quem occidisti; et _de quo_ jactans prædicas; - viduasti autem uxorem in recessu thalami recentis, - infandumque parentibus fletum et mœrorem effecisti. - Certe ipsis miseris fletus finis fierem, - si ego caputque tuum et arma reportans - 40 Pantho in manus dedero et Phrontidi divinæ. - Sed non amplius diu intentatus labor erit, - nec certaminis-expers, vel de-virtute vel de-fuga. - - Sic fatus, feriit _illum_ in clypeum undique æqualem, - nec perrupit æs; recurvata-est autem ei cuspis - 45 scuto in valido. Sed alter impetum-fecit ære - Atrides Menelaus, precatus Jovem patrem; - retro autem cedentis gulam imam - feriit, et ipse _hastam_ nisu-impressit, robusta manu fretus: - e-regione autem mollem per cervicem abiit cuspis. - 50 Fragoremque edidit cadens, sonueruntque arma super ipso. - Sanguine ei rigabantur comæ, Gratiis (_earum comis_) similes, - cincinnique, qui auroque et argento constricti-erant. - Qualem vero nutrit plantam vir late-frondentem olivæ - loco in solitario, ubi abunde scaturit aqua, - 55 pulcram, germinantem; hanc autem flatus motant - variorum ventorum, et _illa_ pullulat flore albo: - ingruens vero repente ventus cum turbine multo, - fossaque _eam_ evertit, et extendit super terram: - talem Panthi filium præstantem hastæ-peritia Euphorbum - 60 Atrides Menelaus, postquam interfecerat, armis spoliabat. - - Ut vero quando quis leo in montibus-nutritus, robore fretus, - pascentis armenti bovem rapuerit, quæ optima: - hujus autem cervicem diffregit, correptam validis dentibus, - primum, deinde vero sanguinemque et viscera omnia haurit - 65 dilanians: circumque hunc canesque virique pastores - crebro admodum clamant e-longinquo, neque audent - contra ire; valde enim eos pallidus timor occupat: - sic horum nemini animus in pectoribus audebat - contra ire Menelao gloria-sublimi. - 70 Tunc facile abstulisset inclyta arma Panthoidæ - Atrides, nisi ipsi invidisset Phœbus Apollo, - qui in-eum Hectorem incitavit, veloci parem Marti, - viro se-quum-assimulasset, Ciconum ductori Mentæ, - et ipsum compellans verbis alatis allocutus-est: - - 75 Hector, nunc tu quidem sic curris, quæ-non-assequeris - persequens, - equos Æacidæ bellicosi: illi vero difficiles - viris quidem mortalibus domitu, et equitatu, - alii saltem atque Achilli, quem immortalis peperit mater. - Interim autem tibi Menelaus Mavortius, Atrei filius, - 80 Patroclum protegens, Trojanorum[TR2] fortissimum occidit, - Panthoiden Euphorbum, exemitque _ei_ impetuosum robur. - - Sic fatus, rursum abiit deus per pugnam virorum: - Hectori vero gravis dolor circumtexit præcordia circumfuso-nigra - _sanguine._ - Dispexit autem inde per ordines; statimque agnovit - 85 hunc quidem auferentem inclyta arma, illum vero in terra - jacentem: fluebatque sanguis per inflictum vulnus. - Ivit autem per primos-pugnatores, armatus curosco ære, - acutum clamans, flammæ similis Vulcani - intextinguibili: nec filium latuit Atrei acutum vociferans: - 90 ingemiscens vero _is_ dixit ad suum magnum animum: - - Hei mihi: si quidem dereliquero arma pulcra, - Patroclumque, qui jacet hic meum propter honorem, - _vereor,_ ne-quis mihi Danaorum succenseat, qui viderit. - Si autem cum-Hectore solus et Trojanis pugnem - 95 verecundans, _metuo_ ne-qua me circumveniant unum multi: - Trojanos vero huc omnes ducit galeam-motans Hector. - Sed cur mihi hæc meus secum-disserit animus? - Quandocunque homo velit contra deum (_dei nutum_) cum-viro - pugnare, - quem deus honorat, statim in-eum magna clades devolvitur. - 100 Ideo mihi nemo Danaorum succensebit, qui viderit - Hectori _me_ cedentem, quoniam ex (_auctore_) deo pugnat. - Sicubi vero Ajacem bello strenuum audire-potuero, - ambo iterum invadentes reminisceremur pugnæ, - etiam adversus deum, si quo-modo eriperemus mortuum - 105 _in-gratiam_ Pelidæ Achillis: inter-mala sane melius esset. - - Dum si hæc versabat in mente et in animo, - interea Trojanorum ordines advenere; præibat autem Hector. - Atque hic retro cessit, reliquitque mortuum - subinde-se-convertens; ut leo bene-barbatus, - 110 quem canesque et viri a stabulo abigunt - contis et clamore: ejus autem in præcordiis forte cor - cohorrescit, invitusque abit a caula: - sic a Patroclo discessit flavus Menelaus. - Constitit vero conversus, ut venit ad-agmen sociorum, - 115 circumspiciens Ajacem magnum, Telamonium filium. - Hunc autem valde celeriter advertit pugnæ ad lævam totius, - confirmantem socios, et concitantem ad-pugnam; - divinitus enim iis terrorem immiserat Phœbus Apollo. - Profectusque-est currens, statimque astans verbum dixit: - - 120 Ajax, huc, amice, de-Patrocle mortuo _pugnaturi_ - festinemus, si cadaver saltem Achilli referre-possimus - nudum: sed ejus arma habet galeam-motans Hector. - - Sic dixit: Ajaci vero bellicoso animum commovit. - Ivit autem per primos-pugnatores, simulque flavus Menelaus. - 125 Hector quidem Patroclum, quum inclytis armis exuisset, - trahebat, ut ab humeris caput abscinderet acuto ære, - et cadaver Trojanis raptatum canibus daret. - Ajax vero prope venit, gestans scutum, tanquam turrim; - Hector autem retro in turbam abiens recedebat sociorum; - 130 in currumque insiliit; deditque ille arma pulcra Patrocli - Trojanis ferenda ad urbem, magna gloria ut-essent ipsi. - Ajax vero Menœtiadæ scutum latum obtendens - constitit, tanquam leo circumeundo _defensans_ suos natos: - cui catulos ducenti occurrerint in silva - 135 viri venatores; hic autem præ-robore truces-oculos-volvit, - totumque supercilium deorsum trahit, oculos tegens: - sic Ajax Patroclum heroem circumiens-protegebat. - Atrides autem ex-altera-parte, Marti-carus Menelaus, - stetit, magnum luctum in pectoribus augens. - - 140 Glaucus vero, Hippolochi filius, Lyciorum ductor virorum, - Hectorem torve intuitus gravi objurgavit sermone: - - Hector, specie insignis, bellica-virtute jam multum eges: - certe te sic _sine causa_ fama bona tenet, fugax quum-sis. - Considera nunc, quomodo civitatem et urbem servare possis - 145 solus cum viris, qui in-Ilio nati-sunt: - non enim quisquam Lyciorum quidem pugnaturus cum-Danais - ibit pro urbe: quoniam nulla utique gratia fuit - pugnare hostibus cum viris indesinenter usque. - Quomodo tu deteriorem virum servaveris in turba, - 150 improbe, quum Sarpedonem, simul hospitem et socium, - reliquisses Argivis capturam et prædam fieri? - qui quidem magno commodo fuit urbique et ipsi tibi, - vivus quum-esset: nunc vero non ab-eo arcere canes sustinuisti. - Itaque nunc si quis mihi Lyciorum obsequetur virorum, - 155 domum iverint. Trojæ vero manifesta-aderit gravis pernicies.[TR3] - Si enim nunc Trojanis vis animosa inesset, - intrepida, qualis viros subit, qui de patria - adversus-hostes viros laborem et certamen suscipiunt, - statim Patroclum traheremus in Ilium. - 160 Si vero hic ad urbem magnam Priami regis - perferretur mortuus, et ipsum traxissemus e-pugna, - ilico certe Argivi Sarpedonis arma pulcra - _hoc_ pretio-redderent, et ipsum duceremus in Ilium. - Talis enim famulus interfectus-est viri, qui longe fortissimus - 165 Argivorum apud naves, et cominus-pugnantes famuli. - Sed tu contra Ajacem magnanimum non sustinuisti - stare, oculos intuitus hostium in pugna, - neque ex-adverso pugnare: quippe te fortior est. - - Hunc autem torve intuitus allocutus-est galeam-motans Hector: - 170 Glauce, quid vero tu, talis quum-sis superbe, locutus-es? - Dii-boni, certe putabam te mente superare ceteros, - eos, quotquot Lyciam glebosam habitant: - nunc vero tuam reprehendo plane mentem, quod-tale dixisti; - qui me ais Ajacem ingentem non sustinuisse. - 175 Nequaquam ego horrui pugnam, nec strepitum equorum: - sed semper Jovis validius consilium _est_ ægidem-tenentis, - qui et fortem virum in-fugam-vertit, et aufert victoriam - facile: alias autem ipse excitat ad-pugnam. - Sed age huc _adsis,_ amice, prope me sta, et aspice opus: - 180 utrum tota-die ignavus ero, ut dicis, - an aliquem etiam Danaorum, fortitudine licet promtissimum, - reprimam a-defensione Patrocli mortui. - - Sic locutus, Trojanos hortabatur, altum clamans: - Trojani, et Lycii, et Dardani cominus-pugnantes, - 185 viri estote, amici, memoresque impetuosæ fortitudinis: - dum ego Achillis eximii arma induam, - pulcra, quibus Patrocli vim spoliavi, _ipso_ interfecto. - - Sic igitur locutus abiit galeam-motans Hector - ardenti e prælio: currens autem assecutus-est socios - 190 cito admodum, necdum longo-intervallo, pedibus velocibus - insecutus, - qui ad urbem portabant inclyta arma Pelidæ. - Stans vero seorsum a-prælio lacrimoso, arma mutabat: - nempe sua dedit, ferenda ad Ilium sacrum, - Trojanis bellicosis: ipse vero immortalia arma induebat - 195 Pelidæ Achillis, quæ ei (_ejus_) dii cœlites - patri caro dederant: hic autem suo filio præbuit - jam-senex: sed non filius in armis patris consenescebat. - - Illum vero ut seorsum vidit nubes-cogens Jupiter - armis Pelidæ se-armantem divini, - 200 quassans caput, ad suum locutus-est animum: - - Ah miser, haudquaquam tibi mors in-animo est, - quæ jam te prope est: tu vero immortalia arma induis - viri fortissimi, quem tremunt et alii. - Hujus jam socium interfecisti mitemque fortemque: - 205 arma autem non secundum fas (_contumeliose_) a capiteque et - humeris - abstulisti; verumtamen tibi nunc saltem magnam victoriam dabo, - ejus compensationem, quod a-te haudquaquam, e-pugna reverso, - excipiet Andromache inclyta arma Pelidæ. - - Dixit, et nigris superciliis annuit Saturnius: - 210 Hectori autem apta-erant arma ad corpus; subiit vero eum Mars - horrendus, bellicus: impletaque-sunt ei membra intus - vigore et robore: ad inclytos autem socios - ivit magno clamore: similisque _Achilli_ videbatur eis omnibus, - armis resplendens magnanimi Pelidæ. - 215 Hortabatur autem unumquemque obiens verbis, - Mesthlenque, Glaucumque, Medontemque Thersilochumque, - Asteropæumque, Disenoremque, Hippothoumque, - Phrocynque, Chromiumque et Ennomum augurem: - hos ille incitans, verbis alatis allocutus-est: - - 220 Audite, innumeræ copiæ circumhabitantium sociorum; - non enim ego multitudinem quærens, neque egens _ea,_ - huc e vestris urbibus excivi quemque; - sed ut mihi Trojanorum uxores et infantes liberos - promtis-animis defenderetis bellicosis ab Achivis: - 225 hæc in-animo-habens, donis _exigendis_ exhaurio et commeatu - populos, vestrumque cujusque animum recreo. - Quare aliquis (_quisque_) nunc recta _in hostem_ conversus, aut - pereat, - aut salvus-sit: hoc enim belli commercium. - Quicunque vero Patroclum, mortuum licet, tamen - 230 Trojanos ad equûm-domitores pertraxerit, cesseritque ei Ajax, - dimidium illi exuviarum tribuam, dimidium vero ipse - habebo ego; tantaque ipsi gloria erit, quanta vel mihi. - - Sic dixit: illi vero recta in-Danaos magna-mole ferebantur, - hastis elevatis; admodum autem ipsis sperabat animus - 235 mortuum ab Ajace abstrahere Telamonio: - stulti; certe multis super ipso animam abstulit. - Et tunc Ajax allocutus-est pugna strenuum Menelaum: - - O amice, o Menelae Jovis-alumne, haud-jam nos - spero ipsos quidem redituros e bello. - 240 Haudquaquam tantum de-cadavere timeo Patrocli, - qui mox Trojanorum saturabit canes atque alites, - quantum meo capiti metuo, ne-quid _gravius_ patiatur, - et tuo: quippe prælii nubes omnia circumtegit, - Hector; nobis vero manifestus-apparet gravis interitus. - 245 Sed age, fortissimos Danaorum voca, si quis audierit. - - Sic dixit: nec non-obsecutus-est pugna strenuus Menelaus; - vociferatus-est autem alta-voce, Danais ut-exaudiretur: - - O amici, Argivorum ductores ac principes, - qui juxta Atridas, Agamemnonem et Menelaum, - 250 publice-præbita _vina_ bibunt, et imperant singuli - copiis: a Jove autem honor et gloria sequitur. - Difficile vero mihi est dispicerer unumquemque - ducum: tantum enim certamen pugnæ exarsit. - Sed aliquis (_quisque_) ipse prodeat, indignereturque in animo, - 255 Patroclum Trojanis canibus ludibrium fieri. - - Sic dixit: confestim autem exaudiit Oïlei _filius_ velox Ajax; - primusque obvius prodiit, currens per prælium. - Post hunc vero Idomeneus et armiger Idomenei, - Meriones, par Marti homicidæ. - 260 Ceterorum vero quisnam sua mente nomina diceret, - quotquot jam postea pugnam instaurarunt Achivorum? - - Trojani vero priores-impetum-fecere conferti; præibat autem - Hector. - Ut vero quum in ostiis a-Jove-fluentis fluvii - fremit ingens fluctus adversus _ejus_ fluentum, circùmque extrema - 265 litora clamant, eructato mari extra: - tanto utique Trojani clamore ibant. Sed Achivi - stabant circum Menœtiaden, unum animum habentes, - septi scutis æratis. Sed illorum - splendidis galeis Saturnius caliginem multam - 270 circumfudit: quippe nec Menœtiaden oderat vel antea, - dum, vivus, famulus erat Æacidæ: - odit autem illum hostium canibus prædam fieri - Trojanis: ideo etiam eum ut-defenderent excitavit socios. - - Moverunt autem loco priores Trojani agilibus-oculis Achivos: - 275 mortuo vero derelicto, _hi_ trepidi-fugerunt, neminem tamen eorum - Trojani magnanimi interfecere hastis, cupientes licet; - sed corpus ad-se-trahebant: non-diu vero ab-illo Achivi - erant abfuturi: admodum enim illos celeriter convertit - Ajax, qui superabat quidem forma, superabat et factis - 280 ceteros Danaos, post eximium Peliden. - Recta autem perrupit primos-pugnatores, sui similis vi - apro, qui in montibus canes florentesque juvenes - facilie dissipat, se-subito-impetu-convertens per fruticeta - sic filius Telamonis præclari, splendidus Ajax, - 285 facile aggressus Trojanorum dissipavit phalangas, - qui Patroclum circumdederant, sperabantque maxime - urbem ad suum trahere, et gloriam reportare. - - Nempe illum (_Patroclum_) Lethi Pelasgi splendidus filius, - Hippothous, pede trahebat per acrem pugnam, - 290 ligatum loro ad malleolum circa tendines, - Hectori et Trojanis gratificans: repente autem ipsi - venit malum, quod ab-eo nemo arcuit cupientium licet. - Illum filius Telamonis, impetu-facto per turbam, - percussit cominus, galeam per æneis-munitam-malis: - 295 scissa-est autem equinis-setis-densa galea _circa_ hastæ - cuspidem, - percussa hastaque magna et manu robusta: - cerebrum vero propter conum prosiliebat e vulnere, - cruentum; ipsius autem ibidem solutum-est robur, e manibusque - Patrocli pedem magnanimi remisit in-terram, - 300 ut-jaceret: prope autem ipsum cecidit cernuus super mortuum, - longe a Larissa glebosa; nec parentibus - _nutritia_ caris reddidit, brevisque ei ætas - fuit, sub Ajacis magnanimi hasta domito. - Hector vero in-Ajacem jaculatus-est hasta fulgenti; - 305 sed is quidem ex-adverso conspicatus evitavit æream hastam, - paullulum: ille autem Schedium, magnanimi Iphiti filium, - Phocensium longe fortissimum, qui in inclyto Panopeo - domos habitabat, multis viris imperans: - hunc percussit sub jugulum medium; penitus autem extrema - 310 cuspis ærea prope summum humerum emersit. - Fragorem vero edidit cadens, sonueruntque arma super ipso. - Ajax autem Phorcyn bellicosum, Phænopis filium, - Hippothoum defendentem, medium ad ventrem percussit: - rupitque loricæ cavitatem, et intestina æs _penetrans_ - 315 hausit; ipse vero in pulverem lapsus, prehendit terram palma. - Cessere autem retro primique-pugnatores et splendidus Hector: - Argivi vero altum clamarunt, traxeruntque mortuos, - Phorcynque, Hippothoumque: solvebantque arma ab humeris. - - Tunc rursus Trojani Marti-caris _acti_ ab Achivis - 320 in-Ilium ascendissent, præ-ignavia domiti; - Argivi autem gloriam retulissent, etiam præter Jovis fatum, - fortitudine et robore proprio: verum ipse Apollo - Æneam instigavit, corpore Periphanti similis, - præconi Epytidæ, qui ejus apud patrem senem - 325 præconem-agens consenuerat, benevola mente consilia sciens: - huic se-quum assimulasset, ipsum allocutus-est Jovis filius - Apollo: - - Ænea, quo-pacto etiam invito deo servetis - Ilium excelsam? ut jam _fecisse_ vidi viros alios - fortitudineque roboreque confisos, virtuteque, - 330 copiisque suis, etiam perexiguum populum habentes. - Nobis vero Jupiter quidem potius cupit, quam Danais, - victoriam: sed ipsi fugitis territi admodum, nec pugnatis. - - Sic dixit: Æneas autem longe-jaculantem Apollinem - agnovit, coram intuitus: valdeque Hectorem allocutus est clamans: - - 335 Hectorque et ceteri Troum-ductores ac sociorum, - dedecus quidem nunc hoc _est, nos_ bellicosis _actos_ ab Achivis - in-Ilium ascendere, præ-ignavia domitos. - Verum enim adhuc aliquis-ait deorum mihi prope astans, - Jovem, summum consiliarium, in-pugna auxiliatorem esse. - 340 Ideo recta in-Danaos eamus, neque illi certe quieti - Patroclum navibus admoverint mortuum. - - Sic dixit: et multo primis-pugnatoribus præsiliens, stetit. - Illi vero conversi-sunt, et adversi steterunt Achivis. - Tum vero Æneas Leocritum vulneravit hasta, - 345 filium Arisbantis, Lycomedis fortem socium. - Hunc autem lapsum miseratus-est Marti-carus Lycomedes; - stetitque admodum prope accedens, et jaculatus-est hasta - fulgenti, - et percussit Hippasiden Apisaonem, pastorem virorum, - in-jecur subter præcordia; statimque _ei_ genua solvit: - 350 is quidem e Pæonia glebosa venerat, - et post Asteropæum fortissime-se-gerebat in-pugna. - Hunc autem lapsum miseratus-est Mavortius Asteropæus, - rectaque prorupit et hic, promtus cum-Danais pugnare: - sed nequaquam etiam poterat; scutis enim obsepti-erant undique - 355 qui-stabant circa Patroclum, et hastas prætendebant. - Ajax enim valde omnes obibat, multis adhortans; - nec quemquam retro a-mortuo cedere sinebat, - nec quemquam procurrere ad-pugnandum Achivos ante alios: - sed potius ipsum circumeuntes-defendere, cominusque pugnare - _jussit._ - 360 Sic Ajax præcipiebat ingens: sanguine autem terra - rigabatur purpureo; illi vero alii-super-alios cadebant - mortui, simul Trojanorum et animosorum sociorum, - et Danaorum: neque enim vel hi sine-sanguine pugnabant; - pauciores tamen multo peribant: meminerant enim usque - 365 a-se-mutuo per turbam arcere cædem gravem. - - Sic hi quidem pugnabant instar ignis; nec dixisses - nec solem salvum esse, neque lunam. - Caligine enim obtinebantur in prælio, quotquot fortissimi - stabant circa Menœtiaden mortuum. - 370 At ceteri Trojanique et bene-ocreati Achivi, - liberi pugnabant sub ære-sereno: expansusque-erat splendor - solis acer, nubesque non exsurgebat a-toto - campo, nec a-montibus: interquiescentes autem pugnabant, - sua-invicem evitantes tela luctuosa, - 375 longe distantes. Hi vero in medio _qui erant,_ dolores - patiebantur - caligine et pugna; affligebanturque sævo ære, - quotquot fortissimi erant. Duo vero nondum viri audierant, - viri gloriosi, Thrasymedes Antilochusque, - de-Patroclo mortuo eximio; sed adhuc putabant _eum_ - 380 vivum in primo tumultu cum-Trojanis pugnare. - Hi autem intuentes cædem et trepidam-fugam sociorum, - seorsum pugnabant, quoniam sic jusserat Nestor, - hortatibus-propellens ad-pugnam nigris a navibus. - - His vero per-totum-diem contentionis magnum certamen ortum-erat - 385 gravis: defatigatione autem et sudore indesinenter usque - genuaque, tibiæque, pedesque subtus cujusque, - manusque, oculique, fœdabantur pugnantium, - circa strenuum famulum pedibus-velocis Æacidæ. - Ut vero quum vir tauri bovis magni pellem - 390 famulis dederit distendendam, ebriam pinguedine; - acceptam autem hi seorsum-dispositi extendunt - in-orbem, statimque humor exiit, subitque adeps, - multis trahentibus; tenditur autem tota undique: - sic hi huc et illuc cadaver parvo in spatio - 395 trahebant utrique: admodum enim ipsis sperabat animus, - Trojanis quidem, _se id_ tracturos ad Ilium; at Achivis, - naves ad cavas: de ipso autem tumultus ortus-erat - atrox; nec Mars copiarum-concitator, nec Minerva - hunc conspicata vituperasset, ne si multum quidem ipsam ira - cepisset. - - 400 Talem Jupiter super Patroclo virorumque et equorum - die illo intendit exitialem laborem. Necdum aliquâ - sciebat Patroclum mortuum _esse_ divinus Achilles. - Longe enim seorsum a-navibus pugnabant velocibus, - muro sub Trojanorum: quare illum nunquam existimabat animo - 405 mortuum-esse; sed vivum, ubi-accessisset ad-portas, - reversurum: nam neque hoc credebat omnino, - eversurum _eum_ urbem sine se, sed neque secum. - Sæpe enim hoc ex-matre didicerat, seorsum audiens, - quæ ei referebat Jovis magni sententiam: - 410 verum tunc non ei dixerat malum tantum, quantum acciderat, - mater, quod quidem ei multo carissimus periisset socius. - - Illi vero assidue circa mortuum acutas hastas tenentes, - indesinenter concurrebant, et invicem-se interficiebant: - sic autem aliquis dicebat Achivorum ære-loricatorum: - - 415 O amici, non sane nobis honestum _est_ redire - naves ad cavas; sed hic terra nigra - omnibus dehiscat: hoc nobis continuo multo satius esset, - _quam_ si hunc Trojanis permittamus equûm-domitoribus - urbem ad suam _ut_-trahant, et gloriam referant. - - 420 Sic autem rursus aliquis Trojanorum magnanimorum dicebat: - o amici, etiam si fatale _sit_ juxta virum hunc domari - omnes simul, nunquam aliquis recedat a-pugna. - - Sic igitur aliquis dicebat, animosque excitabat socii. - Sic hi quidem pugnabant: ferreus autem strepidus - 425 æreum ad-cœlum ibat per ætherem infructuosum. - - Equi autem Æacidæ, a-pugna seorsum stantes, - flebant, ut-primum senserunt aurigam - in pulvere prostratum ab Hectoris homicida. - Certe vero Automedon, Dioris fortis filius, - 430 sæpe et scutica celeri _eos_ urgebat verberans, - sæpe et blandis _verbis_ alloquebatur, sæpe et minis: - illi vero neque retro ad naves, latum versus Hellespontum, - volebant ire, neque in pugnam ad Achivos: - sed veluti cippus manet firmiter, qui super tumulo - 435 viri stat mortui, vel mulieris: - sic manebant immote perpulcrum currum tenentes, - solo admotis capitibus: lacrimæ autem illis - calidæ de palpebris in-terram fluebant plorantibus, - aurigæ desiderio: floridaque fœdabatur juba, - 440 orbe excidens juxta jugum utrimque. - Plorantes autem illos conspicatus, miseratus-est Saturnius, - movensque caput, ad suum dixit animum: - - Ah miseri, cur vos dedimus Peleo regi - mortali? vos vero estis senii-expertes, immortalesque. - 445 An ut ærumnosos inter homines dolores haberetis? - non enim quicquam alicubi est calamitosius homine - omnium, quæquæ super terram spirantque et moventur. - At non sane vobis certe et curribus artificiose-factis - Hector Priamides vehetur: haud enim permittam. - 450 Annon satis, quod et arma habet, et in-_iis_-gloriatur sic? - Vobis autem in genua mittam robur, et in animum, - ut et Automedontem salvum-evehatis e pugna - naves ad cavas: adhuc enim istis gloriam præbebo, - ut-cædant, usque-dum ad-naves bonis-transtris pervenerint, - 455 occideritque sol, et tenebræ sacræ supervenerint. - - Sic locutus, equis inspiravit robur validum. - Hi autem, a jubis pulvere in-solum excusso, - velociter ferebant citum currum inter Trojanos et Achivos; - iisque _vectus_ Automedon pugnabat, dolens licet de-socio, - 460 curru _in istos_ ruens, tanquam vultur in anseres: - facile enim refugiebat e Trojanorum tumultu, - facile et irruebat confertam per turbam, persequens. - Sed non occidebat viros, quando impetum-sumebat persequendi: - haudquaquam enim licuit, solum stantem sacra in sella, - 465 hasta impetum-facere, et inhibere veloces equos. - Tandem vero illum socius vir vidit oculis - Alcimedon, filius Laercei Æmonidæ: - stetit autem post currum, et Automedontem allocutus-est: - - Automedon, quisnam tibi deorum inutile consilium - 470 pectoribus indidit, et abstulit mentem sanam? - quod-ita in Trojanos pugnas prima in turba - solus; at tibi socius occisus-est; arma autem Hector - ipse gerens humeris exsultat Æacidæ. - - Illum vero Automedon allocutus-est, Dioris filius: - 475 Alcimedon, quisnam tibi Achivorum alius similis, - equorum immortalium cui-in-manu-sit castigatioque et impetus, - nisi Patroclus, diis artifex par, - dum viveret? nunc autem mors _eum_ et fatum assecutum-est; - verum tu scuticam et habenas splendidas - 480 accipe, ego autem curru descendam, ut pugnem. - - Sic dixit: Alcimedon autem celerem-prælio currum conscendens, - raptim scuticam et habenas cepit manibus: - Automedon vero desiliit. Vidit autem splendidus Hector, - statimque Æneam allocutus-est, prope stantem: - - 485 Ænea, Trojanorum princeps ære-loricatorum, - equos hos animadverti pedibus-velocis Æacidæ - in pugnam progressos, cum aurigis imbellibus: - ideo speraverim _me_ capturum, si modo-tu animo - tuo velis: quum non, irruentes in-nos, - 490 substinuerint contra stantes pugnare Marte. - - Sic dixit: nec non-obsecutus-est fortis filius Anchisæ. - Hi vero recta ibant, tergoribus-boum tecti humeros, - aridis, solidis: multiplex vero superinductum-erat æs. - Cum his autem Chromiusque et Aretus divinæ-formæ - 495 ibant ambo: admodum vero iis sperabat animus - ipsosque interficere, abigereque arduos-cervicibus equos: - stulti, nec jam erant sine-sanguine quidem reversuri - retro ab Automedonte. Hic autem, precatus Jovem patrem, - fortitudine et robore repletus-est præcordia circumfusa nigro- - _sanguine;_ - 500 statimque Alcimedontem affatus-est, fidum socium: - - Alcimedon, ne jam a-me longe tene equos, - sed proxime inspirantes tergo _meo._ Haud enim ego - Hectorem Priamiden a-robore temperaturum puto, - antequam Achillis pulcre-jubatos conscenderit equos, - 505 nobis interfectis, fugaritque ordines virorum - Argivorum; vel ipse inter primos captus-fuerit. - - Sic fatus, Ajaces-duos vocavit, et Menelaum: - Ajaces, Argivorum ductores, et Menelae, - jam mortui quidem curam-committite _iis,_ qui fortissimi, - 510 ut-eum circumeuntes-defendant, et propulsent ordines virorum: - a-nobis vero vivis propulsate crudelem diem: - hac enim ingruunt pugnam per lacrimosam - Hector, Æneasque, qui Trojanorum sunt fortissimi. - Sed hæc quidem deorum in genibus posita-sunt. - 515 Jaculabor enim et ego: hæc vero Jovi omnia curæ-erunt. - - Dixit, et vibratam emisit longæ-umbræ hastam, - et intorsit Areti in clypeum undique æqualem: - is vero non hastam inhibuit, penitus autem transiit æs, - imumque in ventrem per balteum trajecit. - 520 Ut vero quum acutam tenens securim juvenis vir, - ictu-incusso pone cornua bovis agrestis, - nervum perscindit totum, hic autem saltu-dato cadit: - sic utique ille saltu-dato cecidit supinus: ei autem hasta - in-visceribus perquam acuta vibrando solvit membra. - 525 Hector vero in-Automedontem jaculatus-est hasta fulgenti: - sed is quidem ex-adverso conspicatus evitavit æream hastam: - in-anteriorem enim partem declinavit: sed a-tergo hasta longa - solo infixa-est, supraque pars-posterior quassabatur - hastæ: tunc inde remisit impetum validus Mars (_hasta bellica_). - 530 Et certe tunc ensibus cominus concurrissent, - si non ipsos Ajaces diremissent ardentes, - qui adveniebant per turbam, socio vocante. - Hos veriti cesserunt rursus retro - Hector, Æneasque et Chromius divina-forma: - 535 Aretum vero ibidem dereliquerunt, laceratum corde, - jacentem; Automedon autem, veloci par Marti, - armisque _eum_ spoliavit, et gloriams verbum dixit: - - Profecto jam paullulum saltem de-Menœtiade mortuo - cor dolore levavi, deteriorem licet interfecerim. - - 540 Sic fatus, in curru sumtas exuvias cruentas - posuit; ipseque inscendebat, pedibus et manibus superne - sanguinolentus, tanquam quis leo taurum depastus. - - Rursus autem super Patroclo intendebatur aspera pugna, - gravis, lacrimosa: excitabat vero certamen Minerva, - 545 e-cœlo delapsa: miserat enim _eam_ late-sonans Jupiter, - ut-concitaret Danaos: jam enim animus conversus-erat ejus. - Sicut purpuream irin mortalibus extendit - Jupiter cœlitus, signum ut-sit vel pugnæ, - vel etiam tempestatis male-frigidæ: quæ ab operibus - 550 homines cessare-facit super terram, pecudesque contristat: - sic hæc, purpurea-nube quum-contexisset se ipsam, - ingressa-est Achivorum gentem, excitabatque virum quemque. - Primum vero Atrei filium incitans allocuta-est, - fortem Menelaum; (hic enim eam prope erat), - 555 quum-se-assimulasset Phœnici corpore et indefessa voce: - - Tibi certe jam, Menelae, pudor et opprobrium - erit, si Achillis illustris fidum socium - muro sub Trojanorum veloces canes discerpserint. - Sed inhæreas strenue, adhortareque populum omnem. - - 560 Hanc autem vicissim affatus-est pugna strenuus Menelaus: - Phœnix, pater, senex olim-nate, utinam Minerva - daret robur mihi, telorumque averteret impetum: - ita equidem vellem adesse et auxilium-ferre - Patroclo: graviter enim mihi mortuus corripuit animum. - 565 Sed Hector ignis horrendam habet vim, nec cessat - ære cædens: ei enim Jupiter gloriam præbet. - - Sic dixit: gavisa-est autem dea oculis-cæsiis Minerva, - quod se prorsus-primam deorum implorarit omnium. - Ac vim humeris et genibus indidit, - 570 et ei muscæ audaciam pectoribus immisit, - quæ, licet abacta maxime a-corpore humano, - instat mordere, dulcisque illi sanguis hominis _est:_ - tali eum audacia replevit præcordia circùm-nigra. - Stetit autem super Patroclo, et jaculatus-est hasta fulgenti. - 575 Erat autem in Trojanis Podes, filius Eetionis, - divesque, fortisque: maxime vero eum honorabat Hector - inter-populares, quia ipsi sodalis erat carus conviva: - hunc ad balteum percussit flavus Menelaus, - ruentem in-fugam: penitusque æs transegit: - 580 fragorem vero _is_ edidit cadens. At Atrides Menelaus - mortuum a Trojanis subtrahebat ad agmen sociorum. - - Hectorem autem prope stans excitabat Apollo, - Phænopi Asiadæ similis, qui illi omnium - hospitum carissimus erat, in-Abydo ædes habitans: - 585 [huic sese assimilans ipsum affatus-est sagittans Apollo:] - - Hector, quisnam te amplius Achivorum formidarit? - ut jam Menelaum territus-fugis, qui tamen antehac _erat_ - mollis bellator; nunc vero abit solus sublatum-auferens - mortuum e Trojanis: tuum autem interfecit fidum socium, - 590 strenuum inter primos-pugnatores, Poden, filium Eetionis. - - Sic dixit: illum vero doloris nubes obtexit nigra: - processit autem per primos-pugnatores, armatus corusco ære. - Ac tum Saturnius sumsit ægidem fimbriatam, - splendentem, Idamque nubibus cooperuit; - 595 et quum-fulgurasset, pervalide tonuit; eamque concussit: - victoriam vero Trojanis dedit, inque-fugam-vertit Achivos. - - Primus Peneleus Bœotius fuit-dux fugæ: - percussus-erat enim in-humerum hasta, facie _in hostem_ - conversus usque, - summum leviter: perstrinxerat eum ad-dos usque - 600 cuspis Polydamantis: is enim ferierat prope accedens. - Leitum dein Hector cominus percussit in-manum ad carpum, - filium Alectryonis magnanimi: cessareque fecit a-pugna; - trepidusque _is_ fugit circumspectans; quippe non-amplius - sperabat animo - hastam tenentem in manu _se_ pugnaturum cum-Trojanis. - 605 Hectori vero Idomeneus in Leitum irruenti - percussit loricam ad pectus juxta papillam: - sed in cuspidis junctura facta-est longa hasta: et clamarunt - Trojani. Hic autem in-Idomeneum jaculatus-est Deucaliden, - in-curru stantem: ab-eo quidem paullulum aberravit: - 610 sed hic Merionis armigerumque aurigamque, - Cœranum, qui e Lycto bene-habitata comitabatur eum - (pedes enim primo, relictis navibus utrinque-recurvis, - venerat, et Trojanis magnam victoriam[TR4] præbuisset, - nisi Cœranus confestim celeres adduxisset equos: - 615 et huic quidem salus venit, arcuitque sævum diem: - ipse autem perdidit animam vi Hectoris homicidæ) - hunc percussit sub malam et aurem, ac dentes - excussit hasta extrema, linguamque perscidit mediam: - cecidit autem e curribus, habenasque effudit in-terram. - 620 Et hasce Meriones cepit manibus suis - inclinans-se a solo, et Idomeneum allocutus-est: - - Urge nunc scutica _equos,_ usque-dum veloces ad naves - perveneris: - sentis autem et ipse, quod non-amplius victoria _est_ Achivorum. - - Sic dixit: Idomeneusque scutica-impulit pulcris-jubis equos - 625 naves versus cavas: jam enim timor inciderat animo. - Nec latuit Ajacem magnanimum et Menelaum - Jupiter, quum jam Trojanis daret alternantem victoriam. - Hisce autem sermonem orsus-est magnus Telamonius Ajax: - - Eheu, jam quidem etiam qui admodum stultus sit, - 630 senserit, quod Trojanis pater Jupiter ipse opem-fert. - Illorum enim omnium tela assequuntur, quicunque emittat, - seu imbellis, seu strenuus: Jupiter vero omnino omnia dirigit: - nobis vero sic omnibus irrita cadunt in-terram. - Sed agite, per-nos tamen excogitemus consilium optimum, - 635 et quomodo mortuum extrahamus, et _quomodo_ etiam ipsi - gaudium dilectis sociis simus reversi: - qui fere huc respicientes tristantur, nec amplius putant - Hectoris homicidæ robur et manus invictas - _nos_ sustenturos, sed in navibus nigris casuros-esse. - 640 _Utinam_ vero esset socius, qui-nuntiaret citissime - Pelidæ: non enim illum opinor ne audiisse quidem - tristem nuntium, quod sibi carus periit sodalis. - Atqui nondum possum conspicari talem inter-Achivos: - caligine enim teguntur simul ipsique et equi. - 645 Jupiter pater, at tu libera a caligine filios Achivorum; - facque serenitatem, daque oculis videre: - in luce vero vel perde, quandoquidem tibi placuit ita. - - Sic dixit: eum autem pater miseratus-est lacrimantem: - statimque caliginem quidem dissipavit, et amovit nebulam; - 650 sol vero affulsit, aciesque tota illustrata-est: - et tunc Ajax allocutus-est pugna strenuum Menelaum: - - Circumspice nunc, Menelae Jovis alumne, si videre-possis - vivum adhuc Antilochum, magnanimum Nestoris filium: - hortare vero, ut-Achilli bellicoso ocyus profectus - 655 nuntiet, quod ei multo carissimus periit socius. - - Sic dixit: nec non-obsecutus-est pugna strenuus Menelaus; - profectusque-est ire, tanquam aliquis leo a caula, - qui postquam fatigatus-fuerit canesque virosque lacessendo, - qui ipsum non sinunt boum pinguedinem diripere, - 660 totam-noctem vigilantes: ille autem carnium cupidus, - recta-irruit, sed nihil proficit; crebra enim jacula - adversa volant audacibus a manibus, - incensæque faces, quas quidem horrens-recedit incitatus licet; - mane autem seorsum discedit mœsto animo: - 665 sic a Patroclo pugna strenuus Menelaus - abibat perquam invitus: admodum enim timebat, ne eum Achivi - gravi præ metu prædam hostibus relinquerent. - Multum autem Merionæque et Ajacibus mandabat: - - Ajaces, Argivorum ductores, Merioneque, - 670 nunc aliquis mansuetudinis Patrocli miseri - recordetur: omnibus enim norat mitis esse, - vivus dum-erat: nunc vero eum mors et fatum occupat. - - Sic igitur fatus abiit flavus Menelaus, - quaquaversum circumspectans, veluti aquila, quam quidem aiunt - 675 acutissime cernere inter-aerias volucres, - quam, licet in-alto sit, pedibus velox non latet lepus, - arbusto sub late-comanti jacens; sed in ipsum _ea_ - impetum-facit, et ei celeriter correpto eximit animam: - sic tunc sibi, Menelae Jovis-alumne, oculi lucidi - 680 quaquaversum versabantur, multorum per agmen sociorum, - sicubi Nestoris filium adhuc viventem videres. - Illum vero citissime animadvertit, pugnæ ad sinistram universæ, - confirmantem socios, et concitantem ad-pugnandum: - prope vero stans _eum_ allocutus-est flavus Menelaus: - - 685 Antiloche, eia, age huc _ades,_ Jovis-alumne, ut audias - tristem nuntium, qui non debuit exstitisse. - Jam quidem te et ipsum opinor inspicientem - agnoscere, quod cladem deus Danais advolvit, - victoria autem _est_ Trojanorum: occidit vero fortissimus - Achivorum, - 690 Patroclus, magnumque desiderium Danais incidit. - Sed tu cito Achilli, currens ad naves Achivorum, - nuntia, si celerrime cadaver ad navem ablatum-servare possit - nudum: sed arma habet galeam-motans Hector. - - Sic dixit: Antilochus autem cohorruit, sermone audito. - 695 Diu vero eum inopia vocis tenuit: atque ei oculi - lacrimis impleti-sunt, florensque ei hæsit vox. - Sed ne sic quidem Menelai mandatum neglexit: - profectusque-est currens, sed arma eximio dedit socio, - Laodoco, qui prope eum flectebat solidis-ungulis equos. - 700 Hunc quidem, lacrimas-fundentem, pedes ferebant e prælio, - Pelidæ Achilli mala rem nuntiaturum. - - Nec inde tibi, Menelae Jovis-alumne, voluit animus - laborantibus sociis auxiliari, unde discesserat - Antilochus, magnum vero desiderium Pyliis factum-erat: - 705 sed ille his quidem Thrasymedem divinum excitavit, - ipse vero rursus ad Patroclum heroem profectus-est. - Constitit autem, ad Ajaces cursu-veniens, statimque _eos_ - allocutus-est: - - Illum quidem jam ad-naves præmisi celeres, - ut-eat ad Achillem pedibus velocem: nec-tamen illum puto - 710 nunc venturum, vehementer licet iratum Hectori divino: - nullo enim modo inermis cum-Trojanis pugnaverit. - Nos vero etiam per-nos excogitemus consilium optimum, - vel quomodo mortuum extrahamus, vel _quomodo_ etiam ipsi - Trojanorum e pugna mortem et fatum effugiamus. - - 715 Huic autem respondit deinde magnus Telamonius Ajax: - omnia recte dixisti, admodum-inclyte o Menelae: - sed tu quidem, et Meriones, subeuntes valde cito, - mortuum sublatum ferte e prælio: verum a-tergo - nos pugnabimus cum-Trojanisque et Hectore divino, - 720 parem animum habentes, cognomines, qui et antea - sustinuimus acrem Martem prope invicem manentes. - - Sic dixit: illi vero mortuum a terra ulnis-sustulerunt - alte admodum: acclamavit autem populus retro - Trojanus, ut viderunt cadaver tollentes Achivos: - 725 rectaque-irruerunt, canibus similes, qui in aprum - percussum impetum-faciunt ante juvenes venatores; - aliquantisper enim currunt, dilacerandi cupidi; - sed quum jam in illos convertitur aper, robore fretus - retroque cedunt, diffugiuntque-trepidi alio alius: - 730 sic Trojani, aliquantisper quidem catervatim assidue sequebantur, - ferientes ensibusque et hastis utrinque-acutis; - sed ubi jam Ajaces conversi contra ipsos - constitere, eorum mutabatur color, nec quisquam sustinebat, - in-adversum irruens, de mortuo pugnare. - - 735 Sic hi alacres cadaver efferebant ex prælio - naves versus cavas: sed pugna intendebatur ipsis - atrox, velut ignis, qui invadens urbem hominum, - ingruens subito incendit, pereuntque ædes - in flamma magna: eamque fremebunda-agitat vis venti: - 740 sic quidem hos equorumque et virorum bellatorum - horrisonus tumultus insequebatur abeuntes. - Illi vero, tanquam muli, valido robore eminentes, - trahunt ex monte per asperam viam - vel trabem, vel lignum ingens navale: intus vero animus - 745 affligitur simul laboreque et sudore contendentibus: - sic illi alacres cadaver ferebant. At a-tergo - Ajaces-duo arcebant _Trojanos,_ sicut agger arcet aquam - silvosus, campum-per totum porrectus; - qui vel rapidorum fluminum molesta fluenta - 750 reprimit, continuoque omnibus fluctum in-campum dirigit - avertens: haudquaquam vero eum vi perrumpunt fluentes: - sic usque Ajaces aciem reprimebant retro - Trojanorum: illi tamen simul sequebantur, duoque in iis maxime, - Æneasque Anchisiades, et splendidus Hector. - 755 Horum vero, sicut sturnorum nubes aufugit, vel graculorum, - horrende vociferantes, quum prævidet ingruentem - circum (_vulturium_), qui parvis cædem infert avibus: - sic utique sub Æneaque et Hectore filii Achivorum - horrende vociferantes abibant, obliviscebanturque pugnæ. - 760 Multa vero arma pulcra ceciderunt inque circumque fossam - fugientium Danaorum: pugnæ tamen non fiebat cessatio. - - - [TR1] "agnovit" -> "agnovit." - [TR2] "Trajanorum" -> "Trojanorum" - [TR3] "pernicies;" -> "pernicies." - [TR4] "magnum victoriam" -> "magnam victoriam" - - - - - Iliadis XVIII.—Armorum fabricatio. - -ARGUMENT: THE GRIEF OF ACHILLES, AND NEW ARMOUR MADE HIM BY VULCAN. - -The news of the death of Patroclus is brought to Achilles by -Antilochus. Thetis, hearing his lamentations, comes with all her sea- -nymphs to comfort him. The speeches of the mother and son on this -occasion. Iris appears to Achilles by the command of Juno, and orders -him to show himself at the head of the intrenchments. The sight of him -turns the fortunes of the day, and the body of Patroclus is carried off -by the Greeks. The Trojans call a council, where Hector and Polydamas -disagree in their opinions: but the advice of the former prevails, to -remain encamped in the field. The grief of Achilles over the body of -Patroclus. Thetis goes to the palace of Vulcan to obtain new arms for -her son. The description of the wonderful works of Vulcan: and, lastly, -that noble one of the shield of Achilles. - -The latter part of the nine-and-twentieth day, and the night ensuing, -take up this book: the scene is at Achilles' tent on the sea-shore, -from whence it changes to the palace of Vulcan. - -TEXT: - - 1 Sic illi quidem pugnabant instar ignis ardentis: - Antilochus vero Achilli pedibus celer nuntius venit. - Illum invenit ante naves erectis-cornibus (_proris et puppibus_), - ea cogitantem in animo quæ jam perfecta erant: - 5 ingemiscens autem dicebat ad suum magnum animum: - - Hei mihi, quidnam rursus capite-comantes Achivi - ad naves fugati-aguntur, territi per-campum? - _Metuo_ ne jam mihi perfecerint dii malas sollicitudines animo, - ut olim mihi mater narravit, ac mihi dixit, - 10 Myrmidonum fortissimum, adhuc vivente me, - manibus sub Trojanorum relicturum-esse lucem solis. - Certe omnino jam mortuus-est Menœtii fortis filius, - miserandus: certe jusseram _eum,_ repulso hostili igne, - retro ad naves ire, nec cum-Hectore fortiter pugnare. - - 15 Dum is hæc versabat in mente et in animo, - interea ad-eum prope accessit illustris Nestoris filius, - lacrimas calidas fundens, dixitque nuntium gravem: - - Hei mihi, Pelei fili bellicosi, profecto perquam tristem - audies nuntium _rei,_ quæ non debuit facta-esse. - 20 Jacet Patroclus; de-cadavere autem jam pugnant - nudo: sed ejus arma habet galeam-motans Hector. - - Sic dixit: illum vero doloris nubes obtexit atra. - Ambabus manibus tollens pulverem flagratum (_cinerem_), - fudit super caput, pulcramque deturpabat faciem: - 25 divinæque tunicæ niger undique-adhæsit cinis. - Ipse vero in pulveribus magnus magno-spatio porrectus - jacebat, suisque manibus comam deturpabat scindens. - Ancillæ autem, quas Achilles in-præda-ceperat, Patroclusque, - animo tristatæ altum ejulabant, et foras - 30 procurrebant circa Achillem bellicosum: manibus vero omnes - pectora plangebant, resolvebanturque subtus genua cujusque. - Antilochus autem ex-altera-parte lugebat, lacrimas fundens, - manus tenens Achillis: is autem suspirabat generoso corde; - timebat enim, ne jugulum _Patroclo Hector_ abscinderet ferro: - 35 horrendum vero ejulabat. Audivit autem veneranda mater, - sedens in fundo maris, apud patrem senem; - ululavitque inde: deæ autem circa-ipsam congregabantur, - omnes quotquot in fundo maris Nereides erant. - Illic quidem erat Glauceque, Thaliaque, Cymodoceque, - 40 Nesæa, Spioque, Thoaque, Haliaque magnis-oculis, - Cymothoeque, et Actæa, et Limnorea, - et Melita et Iæra, et Amphithoe, et Agave, - Dotoque, Protoque, Pherusaque, Dynameneque, - Dexameneque, et Amphinome, et Callianira, - 45 Doris, et Panope, et inclyta Galatea, - Nemertesque, et Apseudes, et Callianassa: - illic erat et Clymene, Ianiraque, et Ianassa, - Mæra, et Orithyia, comisque-pulcris Amathia; - aliæque, quæ in fundo maris Nereides erant. - 50 Iis vero splendidus implebatur specus; hæ autem simul omnes - pectora sibi plangebant; Thetis vero exorsa-est fletum: - - Audite, sorores Nereides, ut bene omnes - sciatis audientes, quanti meo insint dolores animo. - Hei mihi miseræ, hei mihi infeliciter-fortissimum-enixæ! - 55 quæ postquam pepereram filium eximiumque fortemque, - præstantissimum heroum, isque succreverat plantæ similis: - hunc quidem ego educatum, ut plantam in fœcundo-loco agri, - in-navibus misi recurvis ad Ilium, - contra-Trojanos pugnaturum: hunc autem non receptura-sum rursus, - 60 domum reversum, intra ædes Peleias. - Quamdiu vero mihi vivit et videt lumen Solis, - tristatur, nec quicquam ei possum auxiliari proficiscens. - Sed proficiscar, ut visam dilectum filium, et audiam, - quinam ipsum invaserit luctus, seorsum-a pugna manentem. - - 65 Sic locuta reliquit specum: illæ vero cum ipsa - lacrimabundæ ibant; circumque ipsas unda maris - scindebatur. Hæ autem ut jam ad-Trojam glebosam venerant, - litus conscenderunt ordine, ubi frequentes - Myrmidonum subductæ-erant naves velocem circa Achillem. - 70 Huic autem graviter-suspiranti astitit veneranda mater; - acutum autem ululans, caput prehendit filii sui: - et lugens, verbis alatis _eum_ allocuta-est: - - Fili, quid fles? qui vero te mente invasit dolor? - Eloquere, ne cela: illa quidem jam tibi perfecta-sunt - 75 a Jove, ut jam antea precatus-es, manibus sublatis, - omnes ad puppes cogi filios Achivorum, - tui indigentes, patique indignas res. - - Illam autem graviter-suspirans allocutus-est pedibus velox - Achilles: - mater mea, hæc quidem mihi Olympius perfecit: - 80 sed quæ mihi ex-his voluptas, quum carus periit socius, - Patroclus? quem ego supra omnes honorabam socios, - æque-ac meum caput: hunc perdidi: arma vero Hector - _ei_ trucidato exuit ingentia, mirabilia visu, - pulcra: quæ quidem Peleo dii dederunt, splendida dona, - 85 die illo, quando te mortalis viri collocarunt in-cubili. - Utinam tu quidem ibidem inter immortales marinas - habitasses, Peleusque mortalem duxisset uxorem! - Nunc vero _mortali nupsisti,_ ut et tibi luctus in animo - immensus esset, - de-filio occiso: quem non recipies rursus - 90 domum reversum: quippe ne me-quidem _ipsum_ animus jubet - vivere, neque hominibus interesse, nisi Hector - primus mea sub hasta, percussus, animam perdiderit,[TR1] - Patroclumque ob-interfectum-pœnas Menœtiaden dederit. - - Illum vero vicissim affata-est Thetis, lacrimas fundens: - 95 cito-moriturus certe mihi, fili, es, quum-talia dicas: - ilico enim tibi deinde post Hectorem fatum paratum _est._ - - Illam vero graviter ingemiscens allocutus-est pedibus velox - Achilles: - ilico moriar, quandoquidem non eram socio, - dum-interficeretur, auxiliaturus: ille quidem valde procul a- - patria - 100 interiit: me vero desideravit, mali propulsator ut-sim. - Nunc autem, quoniam non revertar utique caram in patriam terram - neque ulla Patroclo natus-sum lux (_salus_), nec sociis - ceteris, qui jam multi domiti-sunt ab-Hectore divino: - sed sedeo apud naves, inutile pondus terræ, - 105 talis quum-sim, qualis nullus Achivorum ære-loricatorum - in pugna; concione autem meliores sunt et alii. - Utinam contentio a diis et ab hominibus pereat, - et ira, quæ impellit etiam admodum-prudentem sævire: - quæque multo dulcior melle stillante - 110 hominum in pectoribus augescit, tanquam fumus: - sicut me nunc irasci-fecit rex virorum Agamemno. - Sed hæc quidem ante-acta-esse sinamus, dolentes licet, - animum in pectoribus nostrum domantes necessitate. - Nunc vero ibo, ut cari capitis perditorem inveniam, - 115 Hectorem; mortem autem ego tunc accipiam, quandocunque demum - Jupiter voluerit perficere, atque immortales dii ceteri. - Neque enim ne vis quidem Herculis effugit mortem, - qui tamen carissimus erat Jovi Saturnio regi: - sed eum fatum domuit et gravis ira Junonis. - 120 Ita et ego, si jam mihi simile fatum decretum-est, - jacebo, quum mortuus-fuero: nunc vero gloriam bonam auferam, - et aliquam Troadum et Dardanidum profundo-sinu, - ambabus manibus genis a-teneris - lacrimas abstergentem, crebro suspirare cogam: - 125 sentiant autem, quod jam diu ego a-pugna cessavi. - Neu me prohibe a-pugna, amans licet: nec mihi persuadebis. - - Huic autem respondit deinde dea Thetis pedibus-argenteis: - sane jam hæc, fili, revera _sunt;_ non malum est, - laborantibus sociis arcere gravem perniciem: - 130 sed tibi arma pulcra inter Trojanos detinentur, - ærea, coruscantia: illa quidem galeam-motans Hector - ipse ferens humeris exsultat: nec-tamen ipsum puto - diu _iis_ gavisurum-esse; quippe cædes prope eum _est._ - Sed tu quidem neutiquam ingredere pugnam Martis, - 135 antequam me huc profectam (in) oculis videris. - Mane enim revertar, cum sole oriente, - arma pulcra ferens a Vulcano rege. - - Sic igitur fata, retro se-vertit a-filio suo: - et conversa, inter-marinas sorores dixit: - - 140 Vos quidem nunc subite maris latum sinum, - visuræque senem marinum et ædes patris, - et ei omnia dicite; ego vero ad latum Olympum - vadam ad Vulcanum clarum-arte fabrili, si velit - filio meo dare inclyta arma collucentia. - - 145 Sic dixit: illæque undam maris statim subierunt: - ipsa utem ad-Olympum, dea Thetis argenteis-pedibus, - abiit, ut dilecto filio inclyta arma afferret. - - Illam quidem ad-Olympum pedes ferebant: sed Achivi - immenso _cum_ fremitu sub Hectore homicida - 150 fugientes, ad-navesque et Hellespontum venerant. - Nec tamen Patroclum adhuc bene-ocreati Achivi - extra tela extraxerant mortuum, famulum Achillis: - rursus enim jam illum assecuti-fuerant peditesque et currus, - Hectorque Priami filius, flammæ similis vi. - 155 Ter quidem illum retro pedibus prehendit splendidus Hector, - abstrahere cupiens, magnaque-voce Trojanos inclamabat: - ter autem duo Ajaces, impetuosam induti fortitudinem, - a-mortuo _eum_ vi-repulerunt: ille vero firmiter, robore fretus, - interdum impetum-faciebat per tumultum, interdum autem - 160 consistebat alte clamitans: retro vero non cedebat omnino. - Sicut autem a corpore haudquaquam leonem fulvum possunt - pastores in-agro pernoctantes valde esurientem summovere: - sic hunc non poterant duo Ajaces armis-acres, - Hectorem Priamiden, a mortuo absterrere. - 165 Et jam abstraxissetque, et immensam retulisset gloriam, - nisi Pelidæ pedibus-ventosa velox Iris - nuntia venisset currens ab Olympo, ut-armaretur, - clam Jove aliisque diis; miserat enim eam Juno. - Prope autem stans verbis alatis _Achillem_ allocuta-est: - - 170 Surge, Pelide, omnium terribilissime virorum: - Patroclo auxiliare, cujus gratia certamen grave - stat ante naves: illi vero se-invicem perdunt, - hi quidem, pugnantes cadavere pro mortuo, - illi vero, ut-trahant ad Ilium ventosam, - 175 Trojani, recta-irrunt: maxime vero splendidus Hector, - abstrahere cupit; caput autem ipsum animus jubet - infigere palis, abscissum tenere a cervice. - Sed surge, neu amplius jaceto: pudorque tuum animum tangat, - Patroclum Trojanis canibus ludibrium fieri: - 180 tibi _erit_ contumelia, si cadaver deturpatum evadat. - - Huic autem respondit deinde pedibus-celer divinus Achilles: - Iri dea, quisnam te deorum mihi nuntium misit? - - Illumque vicissim allocuta-est pedibus-ventosa velox Iris: - Juno me demisit, Jovis gloriosa conjux: - 185 nec scit Saturnius in-alta sede, nec quisquam alius - immortalium, qui Olympum valde-nivosum circumcolunt. - - Hanc autem respondens allocutus-est pedibus celer Achilles: - Et quomodo eam ad pugnam? habent vero arma _mea_ isti: - mater autem cara non me prius sinebat armari, - 190 quam ipsam reversam (in) oculis viderem: - pollicita-est enim a-Vulcano _se_ allaturam arma pulcra. - Alterius autem non ullius scio cujus inclyta arma induere-possim, - nisi Ajacis scutum Telamonii: - sed et ipse hic, credo, inter primos versatur, - 195 hasta cædem-edens de Patroclo mortuo. - - Illum vero vicissim allocuta-est pedibus-ventosa velox Iris: - bene etiam nos scimus, quod tibi inclyta arma detinentur: - sed sic ad fossam profectus, Trojanis da-te-in-conspectum, - si forte te veriti abstinuerint a-pugna - 200 Trojani, respirarintque Mavortii filii Achivorum - afflicti _jam:_ exigua autem _erit_ respiratio a-prælio. - - Illa quidem sic locuta abiit, pedibus velox Iris: - at Achilles surrexit Jovi carus: ac Minerva - humeris validis circumposuit ægidem fimbriatam: - 205 et ejus capiti nubem circumdedit augustissima dearum, - auream, ex ipsaque accendit flammam collucentem. - Ut vero quum fumus ascendens ex urbe ad-ætherem venit, - longe ex insula, quam hostes oppugnant, - qui per totum-diem horrendo cernunt Marte - 210 urbe _procurrentes_ ex sua; sed cum sole occidente - _continuo_ et faces-in-speculis ardent densæ, alteque splendor - oritur emicans, finitimi ut-videant, - si forte cum navibus mali propulsatores veniant: - sic ab Achillis capite splendor ad-ætherem pertingebat. - 215 Stetit autem ad fossam profectus extra murum, nec-tamen Achivis - miscebatur; matris enim prudens reverebatur præceptum. - Ibi stans clamavit; seorsum autem Pallas Minerva - vociferata-est: et in Trojanis immensum excitavit tumultum. - Ut vero quum admodum-luculenta vox _fit_ quando clangit tuba - 220 urbem cingentes hostes propter exitiales: - sic tunc admodum-luculenta vox exorta-est Æacidæ. - Illi vero ut audiverunt vocem æream Æacidæ, - omnibus commotus-est animus: ac pulcris jubis equi - retro currus vertebant: præsagiebant enim clades animo. - 225 Aurigæ autem perculsi-sunt, bui viderunt indefessum ignem - horrendum super caput magnanimi Pelidæ - ardentem: illum vero accenderat dea cæsiis-oculis Minerva. - Ter quidem super fossam altum clamavit divinus Achilles: - ter vero conturbati-sutn Trojani inclytique socii. - 230 Ibidem autem etiam tunc perierunt duodecim virir fortissimi - _impediti_ circa suos currus et hastas (iis _confixi_). At[TR2] - Achivi - alacriter Patroclum extra tela extractum, - deposuerunt in lectis; cari autem circumstabant socii - lugentes: cum iisque pedibus-velox sequebatur Achilles, - 235 lacrimas calidas fudens, ut aspexit fidum socium - jacentem in feretro, laceratum acuto ære: - quem quidem miserat cum equis et curribus - in prælium, nec rursus excepit reversum. - - Solem autem indefessum magnis-oculis veneranda Juno - 240 misit ad Oceani fluenta, invitum, ut-rediret; - Sol occidit, finemque-fecerunt divini Achivi - certaminis asperi et omnibus-æque-gravis pugnæ. - - Trojani vero ex-altera-parte, ex aspero prælio - ut-excesserant, solverunt sub curribus veloces equos; - 245 ad concionem autem congregabantur, antequam cœnam curarent. - Erectis vero stantibus concio habita-est, nec quisquam sustinuit - sedere; omnes enim tenebat tremor: eo-quod Achilles - exortus-fuerat: diu vero a-pugna se-abstinuerat tristi. - Illis autem Polydamas prudens cœpit concionari, - 250 Panthoides: hic enim solus videbat porro et retro (_futura et - præterita_): - Hectori autem erat sodalis, eademque nocte nati-erant; - sed hic quidem verbis, ille vero hasta multum superabat. - Qui iis bene-cupiens concionatus-est et dixit: - - In-utramque-partem diligenter deliberate, amici: hortor enim - ego - 255 in-urbem nunc ire, nec exspectare Auroram divinam - in campo prope naves: procul vero a muro sumus. - Quamdiu quidem hic vir Agamemnoni irascebatur divino, - tamdiu faciliores impugnatu erant Achivi. - Gaudebam enim ego veloces juxta naves pernoctans, - 260 sperans _nos_ naves capturos utrinque-recurvas. - Nunc vero graviter timeo pedibus-velocem Peliden: - qualis _est_ illius animus violentus, non volet - manere in campo, ubi Trojani et Achivi - in medio utrique vim Martis dividunt (_utrique experiuntur_): - 265 sed de urbeque pugnabit, ac _de_ uxoribus. - Verum eamus ad urbem; obsequimini mihi: sic enim erit. - Nunc quidem nox quiescere-fecit pedibus-velocem Peliden - alma; si autem nos offenderit hic manentes - cras, progressus cum armis, probe _tunc_ aliquis illum - 270 agnoscet: libenter enim pervenerit ad-Ilium sacram, - quicunque effugerit: multos vero canes et vultures comedent - Troum: utinam procul-ab aure sic sit (_hoc nunquam audiam_)! - Si vero meis verbis obsecuti-fuerimus, tristes licet, - per-noctem quidem in concione robur habebimus, urbem autem turres - 275 excelsæque portæ, tabulæque ad has aptatæ, - longæ, bene-politæ, coagmentatæ tutabuntur. - Mane vero sub-auroram cum armis loricati - stabimus super turribus: huic autem gravius _fuerit,_ si - voluerit, - profectus e navibus, circa murum nobiscum pugnare. - 280 Retro iterum ibit ad naves, postquam arduis-cervicibus equos - vario cursu satiarit, sub turrem temere-vagans. - Intus vero non ipsum animus irruere sinet, - nec unquam vastabit, priusquam eum canes veloces ederint. - - Illum vero torve intuitus allocutus-est galeam-motans Hector: - 285 Polydama, tu quidem neutiquam mihi grata hæc dicis, - qui hortaris in urbem _nos_ cogi revertentes. - An nondum satiati-estis manendo intra turres? - Antea enim Priami urbem articulate-loquentes homines - omnes prædicabant divitem-auri, divitem-æris: - 290 nunc vero jam perierunt-ex ædibus reconditæ-opes pulcræ: - multæ autem jam in-Phrygiam et Mæoniam amœnam - opes venum-avectæ abiere, ex-quo magnus iratus-fuit Jupiter. - Nunc vero quum mihi dedit Saturni filius versuti - gloriam retulisse apud naves, marique conclusisse Achivos, - 295 stulte, ne-amplius hæc consilia ostende in populo. - Non enim quisquam Trojanorum obtemperabit: non enim sinam. - Sed agite, sicut ego dixero, pareamus omnes. - Nunc quidem cœnam sumite per exercitum turmatim, - et excubiarum mementote, et vigilate quisque: - 300 Troum vero quicunque de-opibus nimium sollicitus-est, - collectas-in-unum copiis det publice-absumendas, - quorum aliquem (_quemque_) melius est _illis_ frui, quam Achivos. - Mane vero sub-auroram cum armis loricati - naves juxta cavas excitemus acrem Martem. - 305 Si autem revera apud naves exortus-est divinus Achilles, - gravius, si voluerit, ei erit: non illum ego - fugiam e pugna horrisona, sed omnino contra - stabo, seu referat magnam victoriam, seu _ego_ referam: - communis Mars _est,_ atque etiam occisorem-occidit. - - 310 Sic Hector concionatus-est: ac Trojani acclamarunt, - vecordes; nam iis mentes exemerat Pallas Minerva: - Hectori enim assensi-sunt, perniciosa consilia-danti; - Polydamanti vero nullus, qui bonum suaserat consilium. - Cœnam deinde sumserunt per exercitum. At Achivi - 315 tota-nocte Patroclum gemitibus-lugebant flentes. - Illis autem Pelides densum exorsus-est fletum, - manus viros-occidentes imponens pectoribus sodalis, - crebros admodum edens-gemitus: sicut leo bene-barbatus, - cui nempe catulos cervos-venans surripuerit vir - 320 silva ex densa: ille vero tristatur sero adveniens; - multas autem convalles obit, viri vestigia indagans, - sicubi inveniat: perquam enim acris ira eum corripit: - sic is graviter-suspirans, dixit-inter Myrmidonas: - - Dii boni! prorsus irritum verbum effudi die illo, - 325 bono-animo-esse-jubens heroem Menœtium in ædibus: - dicebam enim ei _me_ in Opuntem inclytum filium reducturum, - Ilium quando-evastasset, nactusque-esset prædæ portionem. - Sed non Jupiter hominibus cogitata omnia perficit. - Ambos enim _nos_ fato-destinatum-est eamdem terram rubefacere - 330 hic in Troja: quippe neque me reversum - excipiet in-ædibus senex equûm-agitator Peleus, - nec Thetis mater, sed hic _me_ terra tenebit. - Nunc vero quandoquidem, Patrocle, te posterior subibo terram, - non tibi ante justa-faciam, quam Hectoris huc attulero - 335 arma et caput, magnanimi tui interfectoris: - duodecim autem ante rogum cervices-abscindam - Trojanorum præclaris filiis, de-te interfecto iratus. - Interea vero mihi apud naves recurvas jacebis sic: - circumque te Trojanæ et Dardanides profundo-sinu - 340 plorabunt, noctesque et dies lacrimas-fundentes; - quas ipsi labore-acquisivimus, vique hastaque longa, - opulentas evastantes urbes articulate-loquentium hominum. - - Sic fatus, socios jussit divinus Achilles - circumdare igne positum tripodem magnum, ut celerrime - 345 a-Patroclo abluerent tabum cruentum. - Illi vero aptum ad-lavacra tripodem statuere in ignem ardentem, - et aquam infudere, subtusque ligna accendêre allata: - ventrem quidem tripodis ignis ambibat, calefiebatque aqua. - Ac postquam fervefacta-erat aqua in splendenti ære, - 350 tum statim laveruntque, et unxerunt pingui oleo: - ac vulnera impleverunt unguento novenni: - in lectis autem positum, tenui linteo texerunt - ad pedes a capite: desuper vero, palla candida. - Per-totam-noctem deinde pedibus celerem circa Achillem - 355 Myrmidones Patroclum gemitibus lugebant flentes. - Jupiter autem Junonem allocutus-est sororem conjugemque: - - Perfecisti[TR3] tandem, magnis-oculis veneranda Juno,[TR4] - et-excitasti Achillem pedibus celerem: profecto etenim te - ex ipsa nati-sunt capite-comantes Achivi. - - 360 Ei vero respondit deinde magnis-oculis veneranda Juno: - importunissime Saturnie, qualem hunc sermonem dixisti! - Namque fere aliquis est homo homini _hoc_ perfecturus, - qui-tamen mortalisque est, ac non tot consilia novit: - quomodo jam ego, quæ aio dearum _me_ esse præstantissimam, - 365 utrumque, genereque, et quod tua uxor - vocata-sum, tu vero omnes inter immortales imperas, - non debui Trojanis ira-accensa mala machinata-esse? - - Sic illi quidem talia inter se loquebantur. - Vulcani autem pervenit ad-domum Thetis pedibus argenteis, - 370 immortalem, stellatam, insignem _inter domos aliorum_ - immortalium, - æream, quam quidem ipse fecerat Claudus. - Illum vero inveniet sudantem, versantem-se circa folles, - studiose-agentem: tripodas enim viginti omnes fabricabat, - qui-starent ad parietem bene-fundatæ domus: - 375 aureas autem ipsis rotas unicuique fundo subdiderat, - ut ei sponte-sua divinum ingrederentur cœtum, - ac rursus ad domum redirent, mirabile visu. - Illi autem in-tantum quidem erant perfecti, ansas vero nondum - artificiosæ additæ-erant; quas jam apparabat, cudebatque clavos. - 380 Dum is hæc conficiebat peritis præcordiis, - interea ad-eum prope accessit dea Thetis pedibus-argenteis. - Eam autem vidit progressa Charis splendida-vitta-in-capite, - pulcra, quam uxorem-duxerat inclytus Vulcanus; - inque ejus hæsit manu, verbumque dixit et elocuta est: - - 385 Quid, Theti sinuoso-peplo, venisti ad-nostram domum - venerandaque dilectaque? antea quidem nequaquam frequentabas. - Sed sequere ulterius, ut tibi hospitales-epulas apponam. - - Sic locuta, ulterius ducebat _eam_ augustissima[TR5]dearum. - Hanc deinde sedere-fecit in sede argenteis-clavis-distincta, - 390 pulcra, artificiosa; suberatque scabellem pedibus:[TR6] - Vocavitque Vulcanum inclytum-artificem, dixitque sermonem: - - Vulcane, prodi huc, Thetis enim aliquid tui indiget. - Huic vero respondit deinde inclytus Vulcanus: - - Profecto mihi magnaque et veneranda dea _est_ in-domo: - 395 quæ me servavit, quum me dolor incessit, longe prolapsum, - matris meæ consilio impudentis, quæ me volebat - occultasse, claudus quum-essem: tum passus-forem dolores animo, - nisi me Eurynomeque, Thetisque excepisset sinu; - Eurynome, filia reflui Oceani. - 400 Has apud per-novennium fabricavi artificiosa multa, - fibulasque, tortilesque armillas, fistulasque et torques, - in specu concava: circùm autem fluentum Oceani - spuma murmurans fluebat immensum: nec quisquam alius - norat nec deorum, nec mortalium hominum, - 405 sed Thetisque et Eurynome sciebant, quæ me servarunt. - Hæc nunc nostram ad-domum venit: ideo me admodum decet - omnia Thetidi pulcræ-comis præmia-salutis persolvere. - Sed tu quidem nunc ei apponito epulas-hospitales lautas, - dum ego folles reponam, instrumentaque omnia. - - 410 Dixit, et ab incudis-stipite monstrum ardens surrexit, - claudicans; subtus autem tibiæ moliebantur imbecillæ. - Folles quidem seorsum posuit ab-igne, instrumentaque omnia - arcam in argenteam collecta-collocavit, quibus opus-faciebat: - spongia autem usquequaque ora et ambas manus abstersit, - 415 cervicesque validas et pectora hirsuta: - induit vero tunicam; accepitque scipionem crassum, exiitque - foras, - claudicans; sed ancillæ valide-subibant regi, - aureæ, vivis adolescentulis similes. - Quibus quidem mens inest in præcordiis, inest et vox, - 420 et vis, ab immortalibus autem diis opera doctæ-sunt. - Hæ quidem a-latere regis sedulo-ibant: ille vero ægre-gradiens, - prope, ubi Thetis, _erat,_ in throno consedit fulgido, - inque ejus hæsit manu, verbumque dixit et elocutus-est: - - Cur, Theti sinuoso-peplo, venisti nostram ad-domum, - 425 venerandaque dilectaque? antea quidem nequaquam frequentabas. - Eloquere, quod cogitas: perficere autem me animus jubet, - si possum perficere, et si perfectu est. - - Huic autem respondit deinde Thetis, lacrimas defundens: - Vulcane, an jam ulla, quotquot deæ sunt in Olympo, - 430 tot in animo suo pertulit mœrores graves, - quot mihi præ omnibus Saturnius Jupiter dolores dedit? - _Unam_ quidem me ex-aliis marinis homini conjugem subjecit, - Æacidæ Peleo, et sustinui hominis cubile, - admodum invita: is quidem jam senio gravi - 435 jacet in ædibus confectus: alia vero mihi nunc _imposuit - Jupiter:_ - filium postquam mihi dedit peperisseque enutriisseque, - præstantissimum heroum, is autem succreverat plantæ similis: - eum quidem ego educatum, ut plantam in-fœcundo-loco agri, - in-navibus dimisi recurvis ad Ilium, - 440 cum-Trojanis pugnaturum: hunc autem non recipiam rursus, - domum reversum, in ædes Peleias. - Quamdiu vero mihi vivit et videt lumen Solis, - tristatur, nec quicquam ei possum auxiliari profecta. - Puellam quam quidem ei præmium electum-dederant filii Achivorum, - 445 hanc rursus e manibus _ei_ abstulit rex Agamemno. - Atque ille hujus _gratia_ mœrens, animo tabescebat: at Achivos - Trojani ad puppes _actos_ concluserunt, nec foras - sinebant exire: hunc autem precati-sunt primores - Argivorum, et multa inclyta dona _ei_ recensebant. - 450 Ibi ipse quidem deinceps abnuit _ab iis_ exitium arcere: - sed ille Patroclum suis armis induit, - misitque eum in-pugnam, multumque una populum præbuit. - Toto vero die pugnarunt ad Scæas portas: - et omnino eo-ipso-die urbem expugnassent, nisi Apollo, - 455 magnam cladem quum-fecisset, Menœtii fortem filium - occidisset inter primos-pugnatores, et Hectori gloriam dedisset. - Hujus-gratia nunc ad tua genua accedo, si volueris - filio meo brevi-morituro dare clypeum et galeam, - et pulcras ocreas, fibulis apte-junctas, - 460 et loricam: quæ enim erat ei, _eam_ perdidit fidus sodalis, - a-Trojanis domitus: hic vero (_Ach._) jacet in terra animo - dolens. - - Huic vero respondit deinde inclytus Vulcanus: - bono-sis-animo, ne tibi hæc in anima tua sollicitudini-sint. - Utinam enim ipsum a-morte horrisona sic possem - 465 seorsum abscondere, quando eum fatum grave adierit: - ut ei arma pulcra aderunt, qualia quilibet inde - hominum multorum admirabitur, quicunque viderit. - - Sic locutus, eam quidem reliquit illic, ivitque ad folles: - hos autem ad ignem vertit, jussitque operari. - 470 Folles autem in fornacibus viginti omnes spirabant, - omnigenum facilem-inflatu spiritum emittentes, - nunc quidem properanti ut-adsit, nunc vero contra, - quemadmodum Vulcanusque vellet et opus perfici-posset. - Æs autem in igne posuit indomitum, stannumque, - 475 et aurum pretiosum, et argentum: ac deinde - posuit in stipite magnam incudem: sumsitque manu - malleum gravem, alteraque sumsit forcipem. - - Fecit autem primum scutum magnumque solidumque, - usquequaque artificiose-fingens, et orbem circumdedit fulgidum, - 480 triplicem, candentem, et ab _eo nexuit_ argenteum lorum. - Quinque autem ipsius erant scuti plicæ: sed in ipso - faciebat artificiosa multa peritis præcordiis. - - In _eo_ quidem terram finxit, et cœlum, et mare, - Solemque indefessum, Lunamque plenam: - 485 in _eo_ et sidera omnia, quibus cœlum ut-corona-ambitur, - Pleiadesque, Hyadasque, roburque Orionis, - Ursamque, quam et Plaustrum _vulgari_ appellatione vocant, - quæ ibidem vertitur, Orionem observat: - sola autem exsors est lavacrorum Oceani. - - 490 In _eo_ et duas fecit urbes articulate-loquentium hominum - pulcras: in una quidem nuptiæque erant, conviviaque-solennia: - sponsasque e thalamis, tædis adlucentibus, - ducebant per urbem; multusque hymenæus excitabatur: - adolescentes autem saltatores in-orbem-agebant-se, interque eos - 495 tibiæ citharæque sonum edebant: ac mulieres - stantes admirabantur in vestibulis unaquæque. - Viri autem in foro erant frequentes: ibi vero contentio - orta-erat, duoque viri contendebant mulctæ gratia, - ob-virum interfectum: alter quidem affirmabat omnia _se_ - reddidisse, - 500 populo declarans; alter vego negabat _se_ quicquam accepisse: - ambo vero cupiebant sub arbitro finem _causæ_ facere. - Cives autem utrisque acclamabant, hinc-inde fautores: - præcones vero populum compescebant; at seniores - sedebant super politis lapidibus, sacro in circulo; - 505 sceptraque præconum in manibus habebant in-aerem-clamantium: - his deinde exsurgebant, alternatimque sententias-ferebant. - Jacebant autem in medio duo auri talenta, - ei danda, qui inter hos senteniam rectissime diceret. - - Sed alteram urbem duo exercitus obsidebant copiarum, - 510 armis fulgentes. Bifariam autem ipsis placebat consilium, - aut _eam_ evertere, aut in-duas-partes omnia dividere, - opes quantas oppidum amœnum intus continet: - illi vero nequaquam parebant, ad insidias autem clam-armabantur. - Murum quidem conjugesque dilectæ et infantes liberi - 515 tenebant, supra-stantes, interque _eos_ viri, quos habebat - senectus: - ipsi vero profecti-sunt: dux-erat autem iis Mars et Pallas - Minerva, - ambo aurei, aureasque vestes induti-erant, - pulcri et magni cum armis, velut dii quidem - utrinque perinsignes: populi vero humiliores erant. - 520 Ii autem quum jam pervenerint, ubi illis visum-erat insidiari, - apud fluvium, ubi et aquatio erat omnibus pecoribus - ibi igitur hi considebant, tecti corusco ære. - His vero deinde seorsum duo speculatores sedebant a-copiis, - observantes, si-quando oves viderent et camuros boves. - 525 Illi vero statim progrediebantur, duoque una sequebantur - pastores, - oblectantes-se fistulis: insidias vero neutiquam præsenserant. - Ii quidem his prospectis incurrerunt, continuoque inde - intercludebant boum armenta et greges pulcros - candidarum ovium, interficiebantque insuper earum pastores. - 530 Illi vero ut jam audiere magnum tumultum apud boves, - pro concione sedentes, confestim equos - conscendentes pedes-in-altum-tollentes insequebantur, moxque - pervenere. - Consistentes vero pugnabant pugnam fluvii propter ripas, - feriebantque invicem-se æratis hastis. - 535 In _iis_ Discordia et Tumultus versabantur, et exitiale Fatum, - alium vivum tenens recens-vulneratum, alium illæsum; - alium interfectum per prælium trahebat pedibus: - vestem autem habebat circum humeros cruentatam sanguine virorum. - Versabantur vero, ut vivi homines, ac pugnabant, - 540 cadaveraque suorum-invicem trahebant interemta. - - In _eo_ posuit et novale molle, pingue arvum, - latum, tertiatum: multi autem aratores in ipso - juga convertentes agebant huc et illuc. - Ii autem quoties reversi pervenirent ad-finem arvi, - 545 iis tunc in manus poculum prædulcis vini - dabat vir obiens: illi autem convertebant-se ad _suos quisque_ - sulcos, - cupidi novalis profundi ad-terminum pervenire. - Ipsum autem _novale_ nigricabat a-tergo, aratoque simile-erat, - aureum licet esset; hoc sane præ _ceteris_ miraculum inerat. - - 550 In _eo_ posuit et separatum-agrum profundæ-segetis: ubi - operarii - metebant, acutas falces in manibus tenentes. - Manipuli autem alii secundum sulcum (_recta serie_) densi - cadebant humi, - alios vero manipulorum-ligatores vinculis constringebant. - Tres autem manipulorum-ligatores _illos_ sequebantur; ac pone - 555 pueri manipulos-colligentes, in ulnis ferentes, - usque porrigebant: rex vero inter hos silentio - sceptrum tenens stabat super manipulorum-serie lætus corde. - Præcones autem seorsum sub quercu convivium apparabant; - bovemque mactatum magnum hic-inde-curabant; ac mulieres - 560 in-cœnam operariis albas farinas multas immiscebant. - - In _eo_ posuit et uvis admodum gravatam vineam, - pulcram, auream: nigri autem per _eam_ racemi erant: - stabatque-innixa palis ex-ordine argenteis. - Circumduxit autem cyaneam fossam, et septum - 565 stanni: una autem sola semita erat ad eam, - qua ibant bajuli, quando vindemiarent per-vineam. - Virgunculæ autem et adolescentuli, teneris animis, - textilibus in qualis portabant prædulcem fructum. - His vero in mediis puer cithara arguta - 570 suaviter personabat; chordamque ad pulcram (_vel_ Linumque - pulcrum) canebat - tenella voce: hi autem rumpentes _vocem_ simul - cum-cantuque sibiloque, pedibus tripudiantes sequebeantur. - - In _eo_ et armentum fecit boum capita-alte-ferentium: - ac boves ex-auro effictæ-erant, stannoque, - 575 cumque-mugitu e stercore (_stabulo_) ruebant ad-pascua - præter fluvium resonantem, præter stridulum arundinetum. - Aurei autem pastores una ibant-cum bobus, - quatuor, novemque illos canes pedibus celeres sequebantur. - Terribiles vero leones duo inter primas boves - 580 taurum mugitorem tenebant: is autem late mugiens - trahebatur; eumque canes recepturi-sequebantur et juvenes. - Illi quidem discerpta bovis magni pelle, - viscera et nigrum sanguinem hauriebant: at pastores - frustra insequebantur, veloces canes hortatibus-incitantes: - 585 hi nempe mordere quidem recusabant-aversi a-leonibus, - stantes autem admodum prope latrabant, _eos_que evitabant. - - In _eo_ fecit et pascuum inclytus Vulcanus, - in pulcro saltu, magnum, ovium candidarum, - stabulaque, tuguriaque tecta, et ovilia. - - 590 In _eo_ et chorum vario-effinxit-artificio inclytus Vulcanus, - ei similem, qualem olim in Cnosso lata - Dædalus concinnavit pulcras comas-habenti Ariadnæ. - Ibi quidem adolescentes, et virgines formosæ - tripudiabant, alter-alterius ad carpum manus tenentes. - 595 Horum autem istæ quidem tenues linteas-vestes habebant, hi vero - tunicas - induti-erant bene-textas, leniter nitentes oleo: - et hæ quidem pulcras coronas habebant, illi vero gladios - habebant aureos _pendentes_ ab argenteis balteis. - Hi vero modo quidem _in orbem_ discurrebant doctis pedibus - 600 leviter admodum, veluti quum aliquis rotam aptatam in manibus - sedens figulus tentaverit, si currat: - modo autem rursus discurrebant per ordines in-se-invicem. - Multa vero pulcram choream circumstabat turba, - oblectantes-se: inter eos autem modulabatur cantor - 605 citharam-pulsans: duo autem saltantes-in caput inter ipsos, - cantum quum-exordiretur, agebant-se inter medios. - - In _eo_ posuit et fluminis magnum robur Oceani, - orbem propter extremum scuti affabre facti. - - Ac postquam fabricarat scutum magnumque solidumque, - 610 fecit inde ei loricam, fulgentiorem ignis splendore: - fecit ei et cassidem validam, temporibus quadrantem, - pulcram, multo-exornatam-artificio; et auream cristam - superimposuit: - fecit ei et ocreas e-ductili stanno. - - Ac postquam omnia arma elaborarat inclytus Vulcanus, - 615 coram matre Achillis posuit sublata. - Hæc vero, ut accipiter, desiliit ab Olympo nivoso, - arma coruscantia a Vulcano ferens. - - - [TR1] "perdiderit." -> "perdiderit," - [TR2] "(iis _confixi_) At" -> "(iis _confixi_). At" - [TR3] "perfecisti" -> "Perfecisti" - [TR4] "Juno" -> "Juno," - [TR5] "augustis sima" -> "augustissima". - [TR6] "pedibus;" -> "pedibus:" - - - - - Iliadis XIX.—Iræ renuntiatio. - -ARGUMENT: THE RECONCILIATION OF ACHILLES AND AGAMEMNON. - -Thetis brings to her son the armour made by Vulcan. She preserves the -body of his friend from corruption, and commands him to assemble the -army, to declare his resentment at an end. Agamemnon and Achilles are -solemnly reconciled: the speeches, presents, and ceremonies on that -occasion. Achilles is with great difficulty persuaded to refrain from -the battle till the troops have refreshed themselves by the advice of -Ulysses. The presents are conveyed to the tent of Achilles, where -Briseis laments over the body of Patroclus. The hero obstinately -refuses all repast, and gives himself up to lamentations for his -friend. Minerva descends to strengthen him, by the order of Jupiter. He -arms for the fight: his appearance described. He addresses himself to -his horses, and reproaches them with the death of Patroclus. One of -them is miraculously endued with voice, and inspired to prophesy his -fate: but the hero, not astonished by that prodigy, rushes with fury to -the combat. - -The thirteenth day. The scene is on the sea-shore. - -TEXT: - - 1 Aurora quidem croceo-peplo ab Oceani fluentis - exoriebatur, ut immortalibus lucem ferret et mortalibus: - illa vero ad naves pervenit, a deo dona ferens. - Invenit autem Patroclo circumfusum suum carum filium, - 5 plorantem stridule; multi autem circum ipsum socii - lamentabantur. Inter hos vero astitit augustissima dearum, - inque ejus hæsit manu, verbumque dixit et elocuta-est: - - Fili mi, hunc quidem sinamus, dolentes licet, - jacere, quandoquidem semel deorum consilio interfectus-est: - 10 tu vero a Vulcano _allata_ inclyta arma accipe, - perpulcra, qualia nondum quisquam vir humeris gestavit. - - Sic igitur locuta dea arma deposuit - ante Achillem: illa vero sonuere facta-artificiose omnia. - Myrmidonas vero omnes cepit tremor, nec quisquam sustinuit - 15 contra aspicere, sed territi-diffugerunt. At Achilles - ut vidit, ita ipsum magis subiit ira: intus autem ei oculi - terribiliter sub palpebris, tanquam flamma, micuerunt: - oblectabatur autem, in manibus tenens dei splendida dona. - At postquam animo suo delectatus-est, artificiosa aspiciens, - 20 continuo matrem suam verbis alatis allocutus-est: - - Mater mea, hæc quidem arma deus dedit, qualia par _est_ - opera esse immortalium, nec mortalem virum perfecisse. - Nunc vero ego quidem me-armabo: sed perquam graviter - timeo, ne mihi interea Menœtii fortem filium - 25 muscæ, ingressæ per ære-inflicta vulnera, - vermes intus-generent deturpentque mortuum - (vita vero ademta-est), inque corpore omnia putrescant. - - Ei autem respondit deinde dea Thetis pedibus-argenteis: - fili, ne tibi hæc in animo tuo sint-curæ. - 30 Ab hoc quidem ego conabor arcere improba examina, - muscas, quæ viros in-pugna-interfectos comedunt. - Etsi enim jaceat vel integrum in annum, - usque ei erit corpus incorruptum, aut etiam melius. - Verum tu, ad concionem vocatis heroibus Achivis, - 35 ira renuntiata Agamemnoni, pastori virorum, - continuo prorsus ad pugnam armator, indueque fortitudinem. - - Sic igitur fata, animos audentissimos _ei_ immisit: - Patroclo vero ambrosiam et nectar rubrum - instillavit per nares, ut ei corpus incorruptum esset. - - 40 At hic ibat præter litus maris, divinus Achilles, - horrendum vociferans, excitabatque heroas Achivos. - Et quicunque antea quidem navium in cœtu solebant-manere, - quique gubernatores _erant_ et tenebant clavos navium, - et promicondi apud naves erant, cibi dispensatores: - 45 etiam hi tunc quidem ad concionem ibant, quod Achilles - in-conspectum-venit: diu vero a-pugna abstinuerat tristi. - At duo claudicantes ibant Martis famuli, - Tydidesque bellicosus, et divinus Ulysses, - hastæ innitentes; adhuc enim habebant vulnera gravia: - 50 sed _jam_ in prima concione consederunt profecti. - At ultimus venit rex virorum Agamemno, - vulnus habens: etenim illum in aspera pugna - vulneraverat Coon Antenorides ærata hasta. - Verum postquam omnes congregati-erant Achivi, - 55 inter-eos exsurgens locutus-est pedibus celer Achilles: - - Atride, omnino hoc (_reconciliatio_) utrisque utilius - fuisset, tibi et mihi, quando nos quidem, dolentes corde, - animum-rodente contentione irati-fuimus, gratia puellæ. - Hanc debuit in navibus occidisse Diana sagitta, - 60 die illo quo ego cepi Lyrnessum populatus: - tum sane non tot Achivi mordicus prendissent immensum solum, - hostium sub manibus _strati,_ me iram-fovente. - Hectori quidem et Trojanis hoc utilius _erat:_ at Achivos - diu meæ et tuæ contentionis memores-fore puto. - 65 Sed ea quidem ante-acta-esse sinamus, dolentes licet, - animum in pectoribus nostrum domantes necessitate. - Nunc vero ego finio iram; nec me oportet - pertinaciter usque irasci. Sed age ocyus - hortatibus-concita ad-prælium capite-comantes Achivos, - 70 ut adhuc etiam Troum periculum-faciam, obvius profectus, - num velint apud naves pernoctare: sed aliquem puto - ipsorum libenter genu flexurum-esse _diis,_ qui quidem effugerit - infesto e prælio _fugatus_ sub hasta nostra. - - Sic dixit: ac lætati-sunt bene-ocreati Achivi, - 75 iræ quum-renuntiasset magnanimus Pelides. - Inter-hos autem locutus-est rex virorum Agamemno: - [eo-ipso-loco a sede, neque in mediis assurgens:] - - O amici, heroes Danai, famuli Martis, - stantem quidem _vos_ decet audire _me,_ neque convenit - 80 interpellare: grave enim _hoc cuique,_ peritus licet sit. - Virorum autem in magno tumultu quomodo quis audierit, - vel dixerit? impeditur vero, argutus quamvis sit concionator. - Ad-Peliden quidem ego _orationem_ dirigam, sed vos ceteri - intelligite, Argivi, sermonemque diligenter cognoscite quisque. - 85 Sæpe jam mihi nunc Achivi sermonem dixerunt, - et mihi conviciabantur: ego autem non in-causa sum, - sed Jupiter, et Fatum, et per-tenebras-vagans Erinnys, - qui mihi in concione mente injecerunt sævam noxam, - die illo, quo Achillis præmium ipse abstuli. - 90 Sed quid facerem? deus omnia perficit. - Veneranda Jovis filia Ate (_Noxa_) quæ omnes in-errorem-agit, - perniciosa; hujus quidem molles pedes: non enim solo - insistit: enimvero illa per virorum capita incedit. - [lædens homines: alterumque saltem _concertantium_ irretit.] - 95 Etenim jam olim Jovem læsit, quem-tamen potentissimum - hominum et deorum dicunt esse: sed etiam hunc - Juno, femina quæ-est, dolis decepit, - die illo, quo erat vim Herculeam (_Herculem_) - Alcmena paritura pulcris-muris-cincta in Thebe. - 100 Nempe ille glorians dixerat-inter omnes deos: - - Auscultate mihi, omnesque dii, omnesque deæ, - ut dicam, quæ me animus in pectoribus jubet. - Hodie virum in-lucem partuum-doloris-præses Ilithyia - edet, qui omnibus finitimis imperabit, - 105 eorum hominum ex-genere, qui sanguine ex meo sunt. - - Hunc vero dolos-meditans allocuta-est veneranda Juno: - mentieris, nec vero finem sermoni impones. - Eia autem, age, nunc mihi jura, Olympie, firmum jusjurandum, - revera eum omnibus finimitis imperaturum, - 110 quisquis in die hoc ceciderit intra pedes mulieris - eorum hominum, qui tui ex sanguine sunt generis. - - Sic dixit: Jupiter autem neutiquam fraudem intellexit; - sed juravit magnum jusjurandum; dein vero magnum malum-accepit. - Juno autem properans reliquit verticem Olympi, - 115 statimque pervenit Argos Achaicum, ubi utitque norat - _esse_ generosam uxorem Stheneli Perseidæ. - Ea vero gestabat-utero carum filium; ac septimus stabat - (_inceperat_) mensis: - eduxit autem in lucem, licet immaturus essset, - Alcmenæ vero inhibuit partum, repressitque Ilithyias. - 120 Ipsa autem renuntiatura _factum,_ Jovem Saturnium affata-est: - - Jupiter pater, candentis-fulminis-missor, rem quandam tibi - mente ponam. - Jamjam vir natus-est, qui Argivis imperabit, - Eurystheus, Stheneli filius Perseidæ, - tuum genus: non ei inconveniens _est_ imperare Argivis. - - 125 Sic dixit: eum vero dolor acutus in mente feriit profunda. - Ilico autem corripuit Aten capite nitentibus-capillis-ornato, - iratus animo suo, et juravit firmum jusjurandum, - nunquam in Olympumque et cœlum stellatum - redituram Aten, quæ omnes noxa-afficit. - - 130 Sic fatus, deturbavit _eam_ a cœlo stellato, - manu circumrotatam: statimque _ea_ pervenit ad-opera hominum. - De ea semper ingemiscebat, quando suum carum filium videret - opus indignum sustinentem, sub Eurysthei (_illatis ab Eur._) - ærumnis. - Sic et ego, quando tum magnus galeam-motans Hector - 135 Argivos perdebat ad puppes navium, - non poteram oblivisci Noxæ, qua semel læsus-fueram. - At postquam noxam-accepi, et mihi mentem exemit Jupiter, - iterum volo _te_ placere, dareque infinita dona. - At exsurge ad-pugnam, et ceteras excita copias: - 140 dona autem ego hic omnia præbebo, quæcunque tibi profectus - hesternus (_heri_) in tentoriis promisit divinus Ulysses. - Si autem vis, exspecta, festinans licet ad-certamen: - donaque tibi ministri, mea ex nave sumentes, - ferent, ut videas, quod tibi animum-placantia dabo. - - 145 Hunc autem respondens affatus-est pedibus velox Achilles: - Atride augustissime, rex virorum Agamemno, - dona quidem, si vis, præbere, ut æquum-_est,_ - vel retinere, penes te _est:_ nunc vero recordemur prælii - ilico: non enim decet verbis-tempus-terere hic manentes, - 150 nec moras-facere: adhuc enim magnum opus infectum: - ut aliquis rursus Achillem inter primos videat - hasta ærea Trojanorum perdentem phalangas. - Sic aliquis (_quisque_) vestrum memor cum-viro pugnet. - - Hunc autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses: - 155 ne tamen sic, strenuus licet sis, deo-similis Achille, - jejunos impelle ad Ilium filios Achivorum - cum-Trojanis pugnaturos. Nam non in-exiguum tempus erit - certamen, postquam primum congressæ-fuerint phalanges - virorum, ac deus inspiraverit animos utrisque. - 160 Sed saturari jube velocibus in navibus Achivos - cibo et vino; hoc enim robur est et vis. - Non enim vir totum diem usque-ad solem occidentem - expers cibi poterit contra _hostem_ pugnare. - Licet enim animo utique promto-sit ad-pugnandum, - 165 tamen et sensim membra gravantur, et occupant _eum_ - sitisque et fames, noxamque-trahunt genua eunti. - Qui vero vir, vini satur et cibi, - cum-viris hostibus totam-diem pugnat, - audens ei _est_ animus in præcordiis, nec quicquam membra - 170 prius defatigantur, quam omnes recedant a-pugna. - Sed age, populum quidem dimitte, et jentaculum jube - instrui: sed dona rex virorum Agamemeno - ferat in mediam concionem, ut omnes Achivi - oculis videant, tuque animo tuo læteris. - 175 Jurato autem tibi jusjurandum, inter Argivos surgens, - nunquam _se_ hujus cubile ascendisse vel _ei_ coiisse; - [qua fas est, rex, et virorum et mulierum,] - et vero tibi ipsi animus in præcordiis placidus sit. - Ac deinde te convivio in tentoriis conciliet - 180 lauto, ut ne-quid _tui_ juris mutilum habeas. - Atride, tu vero deinde æquior et in alium - eris: haudquaquam enim indigne-ferendum, regem - virum placare, quando quis prior injuriam-fecerit. - - Illum vero vicissim allocutus-est rex virorum Agamemno: - 185 gaudeo tuo, Laertiade, hoc sermone audito - recte enim omnia persecutus-es et enarrasti. - Hæc vero ego volo jurare, jubetque me animus, - nec pejerabo per deum. Sed Achilles - maneat hic interim, festinans licet ad-certamen: - 190 manete et ceteri omnes congregati, donec dona - e tentoriis venerit, et fœdera fida ferierimus. - Tibi vero ipsi hoc ego præcipio, et _te_ jubeo, _Ulysse,_ - delectis juvenibus primoribus universorum-Achivorum, - dona mea a nave afferre, quot Achilli - 195 heri polliciti-sumus _nos_ daturos; adducitoque mulieres: - Talthybius autem mihi ocyus per exercitum latum Achivorum - aprum quæsitum-apparet, mactandum Jovique Solique. - - Hunc autem respondens allocutus-est pedibus velox Achilles: - Atride augustissime, rex virorum Agamemno, - 200 alias certe potius debetis hæc procurare, - quando aliqua postea-cessatio a-pugna fuerit, - et ardor non tantus sit in pectoribus meis. - Nunc vero illi quidem jacent confossi, quos domuit - Hector Priamides, quando ei Jupiter gloriam præbuit. - 205 Vos autem ad cibum-sumendum adhortamini: verum ego - nunc quidem juberem pugnam-inire filios Achivorum - jejunos, impransos: sed cum sole occidenti - paraturos-esse magnam cœnam, postquam ulti-simus contumelia. - Ante vero nequaquam mihi-quidem proprium per guttur demittetur - 210 nec potus, nec cibus, sodale mortuo, - qui mihi in tentorio confossus acuto ære, - jacet, in vestibulum _pedibus_ conversus: circum autem socii - lugent: ideo mihi neutiquam in mente hæc curæ-sunt, - sed cædesque et sanguis et gravis gemitus virorum. - - 215 Illum vero responden allocutus-est ingeniosus Ulysses: - o Achille, Pelei fili, longe fortissime Achivorum, - præstantior es me et fortior non parum quidem - hasta, ego vero te prudentia utique superavero - multum: quippe prior natus-sum, et plura cognovi. - 220 Quare tibi acquiescat animus in verbis meis. - Celeriter pugnæ fit satietas hominibus; - cujus plurimam quidem stipulam in-terram æs fundit; - messis autem perexigua, postquam inclinet lances - Jupiter, qui hominum arbiter pugnæ est. - 225 Ventre vero haudquaquam licet mortuum lugere Achivos: - admodum enim multi et crebri diebus omnibus - cadunt: quando igitur quis respiraverit a-dolore? - Sed oportet eum quidem sepelire, qui mortuus-sit, - firmum animum habentes, per diem _unam_ defletum: - 230 quotquot vero pugnæ horrendæ superfuerint, - _eos_ meminisse potus et cibi, ut adhuc magis - viris cum-hostibus pugnemus indesinenter usque, - induti corpus ære indomito: nec quisquam alia - copiarum cohortatione exspectata subsistat. - 235 Illa enim cohortatio in-malum _ei_ cedet, qui relictus-fuerit - apud naves Argivorum: sed omnes-simul egressi - Trojanos in equûm-domitores excitemus acrem Martem. - - Dixit, et Nestoris filios sibi-comites-delegit præclari, - Phylidenque Megetem, Thoantemque, Merionenque, - 240 et Creontiaden Lycomedem, et Melanippum: - profectique-sunt ire ad tentorium Agamemnonis Atridæ. - statim deinde simul verbum fuit, et perfectum-erat opus: - septem quidem e tentorio tripodas ferebant, quos ei pollicitus- - erat, - splendidosque lebetas viginti, duodecimque equos: - 245 eduxerunt confestim et mulieres, egregiorum operum scientes, - septem, at octavam, Briseidem pulcris-genis. - Auri autem quum-appendisset Ulysses decem omnia talenta, - præibat _ferens,_ simulque alii dona ferebant juvenes Achivorum: - et ea quidem in media concione posuere. Atque Agamemno - 250 surrexit: Talthybius autem, deo similis voce, - aprum tenens in manibus, astabat pastori virorum. - Atrides autem, extracto manibus cultro, - qui ei juxta ensis magnam vaginam semper pendebat, - apri setis _pro primitiis_ abscissis, Jovi manus attollens, - 255 precabatur: verum omnes ibidem sedebant tacite - Argivi, ut par-erat, auscultantes regi. - _Qui_ conceptis-precibus dixit, suspiciens in cœlum latum: - - Testis-esto nunc Jupiter primum, deorum summus et maximus, - Terraque, et Sol, et Furiæ, quæ sub terra - 260 homines puniunt, quicunque perjurium jurarit: - nequaquam ego puellæ Briseidi manum intuli, - nec concubitus causa indigens _ipsa,_ neque ullius alterius - _rei:_ - sed mansit intacta in tentoriis meis. - Si vero quid horum perjurium _est,_ mihi dii dolores dent - 265 multos admodum, quot dant _ei_ qui in-eos peccarit jurando. - - Dixit, et jugulum apri abscidit sævo ære. - Hunc quidem Talthybius cani maris in magnum æquor - projecit circumrotatum, escam piscibus: at Achilles - assurgens inter-Argivos bellicosos locutus-est: - - 270 Jupiter pater, profecto magnas calamitates mortalibus infers! - Nec vero unquam animum in pectoribus meis - Atrides commovisset prorsus, nec puellam - abduxisset, me invito, _sui_ impotens; at certe Jupiter - voluit Achivis mortem multis accidere. - 275 Nunc vero abite ad jentaculum, ut committamus pugnam. - - Sic dixit: solvit autem concionem celerem (_celeriter_). - Illi quidem dispergebantur suam ad navem quisque. - Dona vero Myrmidones magnanimi curabant, - iverunt autem ad navem ferentes Achillis divini: - 280 et ea quidem in tentoriis posuerunt, et sedere-fecerunt mulieres: - equos vero ad armentum egerunt famuli præclari. - - Briseis autem inde, similis aureæ Veneri, - ut vidit Patroclum confossum acuto ære, - ipsi circumfusa, stridulum edidit-ululatum, manibusque laniabat - 285 pectoraque, et teneram cervicem, atque pulcra ora. - Dixit autem flens, mulier similis deabus: - - Patrocle, mihi miseræ plurimum dilecte animo, - vivum quidem te reliqui ego, e-tentorio abiens; - nunc vero te mortuum invenio, princeps virorum, - 290 reversa: ut me excipit malum e malo semper! - Virum quidem, cui collocarant me pater et veneranda mater, - vidi ante urbem confossum acuto ære; - tresque fratres, quos mihi eadem peperit mater, - conjunctissimos, qui omnes exitialem diem obierunt. - 295 Haudquaquam tamen me sinebas, quando virum meum velox Achilles - interfecit, evertitque urbem divini Mynetis, - flere; sed me dicebas Achillis divini - ingenuam uxorem _te_ facturum-esse, abducturumque in navibus - in Phthiam, paraturumque-epulas nuptiales inter Myrmidones. - 300 Ideo te usque fleo mortuum, mitem semper. - - Sic dixit flens: adgemebant autem feminæ, - de-Patroclo specie, de-suis autem _revera_ ipsarum malis singulæ. - Ipsum vero circa _Achillem_ seniores Achivorum congregabantur, - precantes, ut-vesceretur: is vero recusabat gemens: - - 305 Obsecro _vos,_ si quis mihi carorum obsequitur sociorum, - ne me ante cibo jubete, neu potu, - satiare meum animum; quippe me dolor gravis invadit: - occidentem vero solem exspectabo, et perferam prorsus. - - Sic fatus, alios quidem remisit reges: - 310 duo autem Atridæ remanebant, et divinus Ulysses, - Nestor, Idomeneusque, senexque equûm-agitator Phœnix, - oblectantes assidue tristem: nec-tamen quicquam animo - oblectabatur, antequam belli os subiret sanguinolenti. - Recordatus vero crebro ex-imo-pectore-trahebat _gemitus,_ - dixitque: - - 315 Certe mihi olim et tu, infelix, carissime sodalium, - ipse in tentorio lautum jentaculum apposuisti - propere et diligenter, quando festinarent Achivi - Trojanis equûm-domitoribus inferre lacrimosum Martem: - nunc vero tu quidem jaces confossus: sed meum cor - 320 expers _esto_ potus et cibi, intus licet-sint, - tui desiderio. Nec enim quicquam pejus aliud paterer: - ne si quidem vel patrem mortuum audirem, - qui forte nunc in-Phthia molles lacrimas effundit, - desiderio talis filii; ipse vero alienigeno in populo - 325 propter horrendam Helenam cum-Trojanis bellum-gero: - vel illum, qui in-Scyro mihi nutritur carus filius. - [si quidem adhuc vivit, Neoptolemus divinæ-formæ.] - Nam antea quidem mihi animus in pectoribus sperabat, - solum me moriturum-esse, longe-ab Argo equos-pascente, - 330 hic in Troja; te vero ad-Phthiam rediturum-esse, - ut mihi filium veloci in nave nigra - e-Scyro educeres, et ei ostenderes singula, - possessionem meam, servosque, et alto-tecto magnam domum. - Nunc enim Peleum utique puto vel prorsus - 335 obiisse, vel ægre adhuc viventem tristari, - senioque inviso, et meum (_de me_) exspectantem semper - tristem nuntium, quando interfectum audiat. - - Sic dixit flens; adgemebant autem primores, - recordati quæ quisque in ædibus reliquerant. - 340 Lugentes vero hos intuitus miseratus-est Saturnius, - confestimque Minervam verbis alatis allocutus-est: - - Filia mea, jam prorsus deseruisti virum eximium. - An utique tibi haud-jam omnino in animo curæ-est Achilles? - ille, en! ante naves puppibus-et-proris-excelsas - 345 sedet plorans sodalem carum: ac ceteri jam - abierunt ad jentaculum; is vero jejunus et impransus. - Quin abi, ei nectarque et ambrosiam amabilem - instilla in pectora, ut ne ipsum fames occupet. - - Sic locutus, impulit ante promtam Minervam; - 350 hæc vero, harpæ similis alis-patulæ, voce-argutæ, - e cœlo desiliit, per æthera. At Achivi - statim armabantur per exercitum: illa vero Achilli - nectar in pectora et ambrosiam amabilem - instillavit, ut ne eum fames acerba genua occuparet: - 355 ipsa autem ad patris late-potentis solidam domum - abiit. Illi vero seorsum a-navibus se-effundebant velocibus. - Ut vero quum densæ nives a-Jove devolant, - gelidæ, ab impetu _actæ_ sereni Boreæ: - sic tunc crebræ galeæ, lucidum renidentes, - 360 e-navibus ferebantur, et clypei umbonibus-muniti, - loricæque cavitatibus-firmis, et fraxineæ hastæ. - Fulgor autem ad cœlum ibat, ridebatque omnis circùm terra - æris præ fulgure: ac strepitus excitabatur sub pedibus - virorum: in mediis vero armabatur divinus Achilles. - 365 [Cujus et dentium stridor oriebatur; atque ei oculi - splendebant, velut ignis flamma; intus vero ei cor - subiit dolor intolerabilis: ipseque jam, Trojanis irascens, - induit dona dei, quæ ei Vulcanus laboraverat fabricans.] - Ocreas quidem primum circa tibias posuit - 370 pulcras, argenteis fibulis apte-junctas: - deinde loricam circa pectora induebat. - Circa humeros autem posuit ensem argenteis-clavis-distinctum, - æreum: ac deinde scutum magnumque solidumque, - sumsit; ejus autem in-longinquum fulgor ibat, velut lunæ. - 375 Ut vero quum e ponto flamma nautis relucet - ardentis ignis; is autem ardet alte in-montibus, - loco in solitario; ipsos vero invitos procellæ - ponto super piscoso ab-amicis seorsum ferunt: - sic ab Achillis scuto splendor ad-æthera ibat, - 380 pulcro, affabre-facto. Atque galeam sublatam - capiti imposuit validam: hæc autem, stellæ instar, refulgebat, - setis-equinis-comans galea: quassabanturque comæ - aureæ, quas Vulcanus fuderat circa conum densas. - Tentabat autem se ipsum in armis divinus Achilles, - 385 an sibi apta-essent, et facile-in-iis moverentur pulcri artus: - ei vero tanquam alæ erant, attollebantque pastorem virorum. - E theca autem paternam extraxit hastam, - gravem, magnam, validam: quam quidem non poterat alius Achivorum - vibrare, sed ipsam solus norat vibrare Achilles, - 390 Peliadem fraxinum, quam patri caro _ejus_ dederat Chiron - Pelii ex vertice, cædis-auctorem futuram heroibus. - Equos autem Automedonque et Alcimus adornantes - jungebant, ac pulcra lora-jugalia circumposita-erant; et frenos - maxillis immisere, habenasque extenderunt retro - 395 coagmentatam ad-sellam-currus. Ac scuticam splendidam - manu capiens habilem, in currum insiliit - Automedon; retro ver ad-pugnam-paratus ascendit Achilles, - armis collucens, tanquam fulgidus sol. - Terribiliter autem equis imperitabat patris sui: - - 400 Xantheque, et Balie, inclyta soboles Podarges, - alio jam modo deliberate salvum-referre aurigam - retro Danaorum in agmen,ubi satiati-fuerimus pugna: - neque, ut Patroclum, relinquite illic mortuum. - - Hunc autem sub jugo allocutus-est pedibus micans equus, - 405 Xanthus, statim vero inclinavit caput; tota autem juba, - circulo profusa juxta jugum, ad-terram pervenit: - vocalem vero reddidit[TR1] dea candidis-ulnis Juno: - - Et certe te nunc saltem salvum-referemus, impetuose Achille: - sed tibi prope _est_ dies exitialis; nec quicquam nos - 410 in-culpa, sed deusque magnus et fatum violentum. - Neque enim nostra tarditateque segnitieque - Trojani ab humeris Patrocli arma detraxerunt: - sed deorum fortissimus, quem comas-pulcras-habens peperit Latona, - interfecit _eum_ inter primos-pugnatores, et Hectori gloriam - dedit. - 415 Nos vero etiam flatum Zephyri cursu æquaremus, - quem velocissimum dicunt esse: quin-et tibi ipsi - fatale est, a-deoque et viro vi domari. - - Sic igitur locuti _equi_ Erinnyes inhibuerunt vocem. - Hunc autem valde indignatus affatus-est pedibus velox Achilles: - - 420 Xanthe, quid mihi mortem vaticinare? minime te decet. - Bene etenim novi et ipse, quod mihi fatum _est_ hic perire, - procul-a dilecto patre et matre: at tamen - non cessabo, priusquam Troes abunde satiaverint-se pugna. - - Dixit, et inter primos clamans dirigebat solidis-ungulis equos. - - - [TR1] "redidit" -> "reddidit" - - - - - Iliadis XX.—Deorum pugna. - -ARGUMENT: THE BATTLE OF THE GODS, AND THE ACTS OF ACHILLES. - -Jupiter, upon Achilles' return to the battle, calls a council of the -gods, and permits them to assist either party. The terrors of the -combat described, when the deities are engaged. Apollo encourages Æneas -to meet Achilles. After a long conversation, these two heroes -encounter; but Æneas is preserved by the assistance of Neptune. -Achilles falls upon the rest of the Trojans, and is upon the point of -killing Hector, but Apollo conveys him away in a cloud. Achilles -pursues the Trojans with a great slaughter. - -The same day continues. The scene is in the field before Troy. - -TEXT: - - 1 Sic hi quidem apud naves recurvas armabantur - circum te, Pelei fili, pugnæ insatiabilem, Achivi: - Trojani vero ex-altera-parte in loco-editiore campi. - - Jupiter autem Themidem jussit deos ad-concionem vocare - 5 vertice ab Olympi multis-convallibus: illa autem quaquaversum - vadens jussit _deos_ Jovis ad domum ire. - Nec aliquis igitur Fluviorum aberat, præter Oceanum, - nec Nympharum, quæ nemora pulcra inhabitant, - et fontes fluviorum, et prata herbosa. - 10 Quum-venissent autem ad domum Jovis nubes-cogentis, - politis in-porticibus consederunt, quas Jovi patri - Vulcanus fecerat peritis præcordiis. - Sic hi quidem Jovis in-ædibus congregabantur: nec Neptunus - non-paruit deæ, sed e mari venit ad illos. - 15 Sed autem in mediis, Jovisque interrogabat consilium: - - Cur rursus, Candentis-fulminis-missor, deos ad-concionem - vocasti? - num quid de Trojanis et Achivis deliberas? - Horum enim jam proxima pugna præliumque exarsit. - - Hunc autem respondens allocutus-est nubes-cogens Jupiter: - 20 nosti, Neptune, meum in pectoribus consilium, - quorum gratia _vos_ congregavi: curæ-sunt mihi, pereuntes licet. - Sed ego quidem manebo in-cacumine Olympi - sedens; ibi spectans mentem oblectabo: at jam _vos_ ceteri - abite, ut perveniatis ad Trojanos et Achivos: - 25 utrisque vero auxilium-ferte, prout animus est cujusque. - Si enim Achilles solus contra Trojanos pugnabit, - ne paulisper quidem sustinebunt velocem Peliden. - Et vero ipsum etiam antea territi-fugiebant, _modo_ aspicientes; - nunc tamen, quum jam et animo ob-socium irascitur graviter, - 30 vereor, ne et murum præter-fatum evertat. - - Sic dixit Saturnius, certamenque ingens excitavit. - Profecti-sunt autem ire ad-pugnam dii, diversos animos habentes: - Juno quidem ad cœtum navium et Pallas Minerva, - ac Neptunus terram cingens, et utilium-auctor - 35 Mercurius, qui mente prudenti instructus-est: - Vulcanus autem cum his ibat, robore truculenter-spectans, - claudicans, subtusque tibiæ cum-molimine-ferebantur imbecillæ. - Ad Trojanos vero Mars galeam-motans; ac cum ipso - Phœbus intonsus, et Diana sagittis-gaudens, - 40 Latonaque, Xanthusque, amansque-risum Venus. - - Quamdiu quidem seorsum dii a-mortalibus erant viris, - tamdiu Achivi magnopere gloriabantur, quod Achilles - exortus-erat; diu vero a-pugna se-abstinuerat tristi: - Trojanis vero tremor gravis subiit membra cuique, - 45 timentes, quod viderent pedibus-velocem Peliden - armis splendentem, hominum-perniciei parem Marti. - Sed postquam ad turbam Olympii venerant virorum, - exorta-est Contentio vehemens, populi-concitatrix; clamabatque - Minerva, - stans modo quidem ad fossam depressam extra murum, - 50 modo super litoribus resonis altum vociferabatur: - clamabat et Mars ex-altera-parte, obscuro turbini similis, - acuto a summa urbe Trojanos adhortans, - interdum propter Simoentem currens super Callicolone. - - Sic istos utrosque beati dii excitantes, - 55 commiserunt, interque eos contentionem rupere (_erumpere - fecerunt_) gravem. - Horrendum vero intonuit pater hominumque deûmque - ex-alto: at subtus Neptunus concussit - terram immensam, montiumque excelsos vertices. - Omnes autem concutiebantur radices riguæ-fontibus Idæ, - 60 et vertices, Trojanorumque urbes, et naves Achivorum. - Timuit vero subtus rex inferorum, Pluto, - territusque solio exsiliit, et exclamavit, _veritus_ ne ei - superne - terram rescinderet Neptunus concussor-terræ, - domusque mortalibus et immortalibus panderentur - 65 terribiles, situ-sentæ, quas horrent dii ipsi. - Tantas utique sonitus oriebatur, diis certamine congressis. - Nempte contra Neptunum regem - stabat Apollo Phœbus, ferens sagittas pennatas: - contraque Martem dea cæsiis-oculis Minerva: - 70 Junonique obstitit aureis-sagittis-instructa, tumultuum- - _venationis_-amans, - Diana telis-gaudens, soror Sagittantis: - Latonæque obstitit potens, utilium-auctor Mercurius; - contraque Vulcanum magnus Fluvius vorticibus-profundis, - quem Xanthum vocant ii, hominesque Scamandrum. - - 75 Sic quidem dii contra deos ibant: at Achilles - Hectorem contra maxime cupiebat penetrare per-turbam, - Priamiden: hujus enim potissimum ipsum animus jubebat - sanguine satiare Martem, invictum bellatorem. - Æneam autem recta copiarum-concitator movit Apollo - 80 contra Peliden, immisitque ei animos validos: - filio autem Priami Lycaoni assimilavit-se voce; - huic se quum-assimilasset, _eum_ affatus-est Jovis filius Apollo: - - Ænea, Trojanorum consiliator, ubi _sunt_ tibi minæ, - quas _proferens_ Trojanorum ducibus promisisti convivans, - 85 Peliden Achillem contra pugnaturum-esse _te?_ - - Illum vero Æneas respondens allocutus-est: - Priamide, cur me hæc etiam invitum jubes, - contra Peliden nimis-animosum pugnare? - Non enim nunc primum pedibus-velocem contra Achillem - 90 stetero, sed dudum me et alias hasta fugavit, - ex Ida, quando boves invasit nostras, - evertitque Lyrnessum et Pedasum: sed me Jupiter - servavit, qui mihi incitavit robur velociaque genua. - Certe domitus-fuissem sub manibus Achillis et Minervæ, - 95 quæ ante eum vadens dabat lucem (_victoriam_) et hortabatur - _eum, ut_ hasta ærea Lelegas et Trojanos interficeret. - Ideo non potest contra Achillem vir mortalis pugnare: - semper enim adest unus certe deorum, qui perniciem _ab-eo_ - avertat. - Et vero alioqui ipsius recta telum volat, nec desinit, - 100 antequam corpus humanum transegerit. Si vero vel deus - æqualem tenderet belli finem, non me valde facile - vinceret, ne si quidem totum-æreum se-glorietur esse. - - Hunc autem rursus allocutus-est rex, Jovis filius, Apollo: - heros, quin age, et tu deos sempiternos - 105 precare; etenim te aiunt e-Jovis filia Venere - prognatum-esse; ille vero inferiore ex dea est. - Illa enim _ex_ Jove est, hæc vero ex marino sene. - Sed recta infer æs indomitum, neu te omnino - sævis verbis avertat et minis. - - 110 Sic fatus, inspiravit robur magnum pastori virorum: - processit autem per primos-pugnatores, armatus corusco ære. - Nec latuit Anchisæ filius candidam-ulnis Junonem, - contra Peliden vadens per turmas virorum: - illa autem, ad-se vocatis diis, inter _eos_ verbum dixit: - - 115 Considerate jam vos, Neptune, et Minerva, - in mentibus vestris, ut se-habebunt hæc opera. - Æneas hic ivit, armatus corusco ære, - contra Peliden: impulit vero _eum_ Phœbus Apollo. - Sed agite, nos tamen eum avertamus retro - 120 illinc: aut aliquis inde etiam nostrûm Achilli - astet, detque _ei_ robur magnum, nec quicquam animo - deficiat: ut sciat, quod ipsum diligunt potentissimi - immortalium: hi vero inanes _sunt,_ qui hactenus quidem - Trojanis defendere conantur prælium et cædem. - 125 Omnes autem de-cœlo descendimus interfuturi - huic pugnæ, ut ne-quid inter Trojanos patiatur - hodie: in-posterum vero ea patietur, quæcunque ei Parca - nascenti nevit lino, quando ipsum peperiter mater. - Si vero Achilles non hæc deorum didicerit ex voce, - 130 timebit inde, quando aliquis contra deus venerit - in prælio: terribiles vero dii, quum-apparent manifesti. - - Huic autem respondit deinde Neptunus terræ-concussor: - Juno, ne sævi sine mente; neutiquam te decet. - Non ego-sane velim deos ad-certamen committere; - 135 [nos alios, quoniam multo fortiores sumus:] - sed nos quidem inde consideamus profecti - ex via in speculam, prælium vero viris curæ-erit. - Sin autem Mars incipiat pugnam, aut Phœbus Apollo, - vel Achillem inhibeant, et non sinant pugnare: - 140 statim inde et nobis ilico certamen orietur - conflictus: perquam autem celeriter decreto-eos-prælio puto - redituros in-Olympum, deorum ad cœtum aliorum, - nostris sub manibus necessitate violenter domitos. - - Sic quidem locutus præibat Cæruleus-crinibus - 145 murum ad circumaggeratum Herculis divini, - altum, quem quidem ei Trojani et Pallas Minerva - fecerant, ut cetum effugiens evitaret, - quando eum persequens-ageret a litore ad-planitiem. - Illic igitur Neptunus consedit, et dii alii, - 150 ac nesciam-scindi nubem humeris circumdederunt: - illi vero ex-altera-parte considebant in jugis Callicolones, - circum te, arcitenens Phœbe, et Martem urbium-vastatorem. - Sic hi quidem utrinque sedebant meditantes - consilia: incipere autem exitialem pugnam - 155 pigrabantur utrique: Jupiter vero, sedens alte, jubebat. - - Illis vero totus impletus-erat campus, et fulgebat ære, - virorum et equorum: resonabatque-tremens terra pedibus - concurrentium simul. Duo autem viri longe fortissimi - in medium utrorumque congrediebantur, ardentes pugnare - 160 Æneasque Anchisiades, et divinus Achilles. - Æneas autem primus minabundus processit, - nutans casside valida: ac clypeum impetuosum - prætendebat pectori, vibrabatque æream hastam. - Pelides vero ex-altera-parte contra ruebat, leo veluti - 165 exitialis, quem quidem viri interficere animis-ardent, - congregati, totus pagus: is vero primum quidem contemnens - incedit; sed quando aliquis pugna-impigrorum juvenum - hasta ferierit, contorquetque-se hians, circaque dentes spuma - oritur, inque corde ei gemit generosus animus; - 170 cauda vero lateraque et femora utrinque - verberat, seque ipsum excitat ad-pugnandum; - torvumque-intuens recta fertur furore, si quem occidat - virorum, vel ipse pereat prima in turba: - sic Achillem incitabat robur et animus magnus, - 175 obviam ut-iret magnanimo Æneæ. - Illi vero quando jam prope erant in alterum-alter vadentes, - hunc prior allocutus-est pedibus-velox divinus Achilles: - - Ænea, cur tu, tantum agminum spatium permensus, - _hic_ constitisti? an te utique animus mecum pugnare jubet, - 180 sperantem Trojanis _te_ imperaturum equûm-domitoribus - dignitate qualis _est_ Priami? Sed si me interfeceris, - non tibi propterea Priamus _hoc_ præmium in manu ponet: - sunt enim ei filii: ipse autem firmus, nec imprudens-mente. - An vero tibi Trojani agri-portionem tribuerunt, egregiam præ- - aliis, - 185 amœnam vitifero-solo, et arabili, ut colas, - si me interfeceris? difficulter autem te spero hoc facturum. - Jam enim te, credo, et alias hasta fugavi. - An non recordaris, quando te a bobus, solus quum-esses, - agitavi de Idæis montibus velocibus pedibus - 190 celeriter? tunc vero nusquam convertebaris fugiens: - inde autem in Lyrnessum evasisti: verum ego hanc - everti, aggressus (_auxiliante_) Minerva et Jove patre: - captivas autem mulieres, libero die erepto, - abduxi: at te Jupiter servavit, et dii ceteri. - 195 Sed non nunc te servaturos puto, ut in animum - inducis: verum te ego regressum hortor - in multitudinem ire, neu adversus stes mihi, - antequam quid mali patiaris: factum vero et stultus sensit. - - Huic vero Æneas respondit, dixitque: - 200 Pelide, ne jam me verbis, puerulum tanquam, - speres _te_ territurum: quippe aperte scio et ipse - et convicia, et opprobria proloqui. - Scimus autem alter-alterius genus, scimus et parentes, - jam-olim-dicta audientes verba mortalium hominum: - 205 visu vero certe nec tu meos nosti, neque ego tuos. - Aiunt te quidem Pelei eximii prolem esse - matre vero ex Thetide, comis-pulcris marina-nympha: - at ego _me_ filium magnanimo Anchisa - profiteor prognatum esse, mater autem mihi est Venus: - 210 horum jam nunc alterutri certe carum filium plorabunt - hodie: non enim puto verbis omnino puerilibus - sic diremtos, e pugna _nos_ redituros-esse. - Quodsi vis et hæc doceri; ut bene scias - nostrum genus (multi autem ipsum homines norunt): - 215 Dardanum jam primum genuit nubes-cogens Jupiter: - condidit autem _is_ Dardaniam: quippe nondum Ilios sacra - in campo ædificata-erat, urbs articulate-loquentium hominum, - sed adhuc radices habitabant irriguæ-fontibus Idæ. - Dardanus autem genuit filium Erichthonium regem, - 220 qui tum opulentissimus erat mortalium hominum: - hujus ter-mille equæ per palustria pascebantur - feminæ, pullis exsultantes teneris: - harum _aliquas_ et _ipse_ Boreas adamavit pascentium, - equoque se quum-assimulasset, cæruleis-jubis, concubuit: - 225 illæ vero gravidæ-factæ pepererunt duodecim equulas: - hæ autem quando saltu-lasciviebant super almam terram, - summum super aristarum fructum currebant, nec _eas_ frangebant: - at quum saltu-lasciviebant super lata dorsa maris, - in-superficie super collisos-fluctus maris cani currebant. - 230 Troem autem Erichthonius genuit Trojanis regem: - ex-Troe vero tres filii eximii geniti-sunt, - Ilusque, Assaracusque, et deo-par Ganymedes, - qui sane pulcerrimus erat mortalium hominum: - quem et in-altum-rapuerunt dii, Jovi ut-pocillator-esset, - 235 pulcritudinem ob ipsius, ut immortalibus interesset. - Ilus autem genuit filium eximium Laomedontem; - Laomedon autem Tithonum genuit, Priamumque, - Lampumque, Clytiumque, Hicetaonemque, sobolem Martis: - Assaracus vero Capyn; is autem Anchisen genuit filium: - 240 aque me Anchises; Priamus vero genuit Hectorem divinum. - Ex-hoc quidem genereque et sanguine _me_ profiteor esse. - Jupiter vero virtutem viris augetque minuitque, - prout voluerit; ipse enim _est_ potentissimus omnium. - Sed age ne-amplius hæc disseramus, pueruli tanquam, - 245 stantes in media acie prælii. - Licet enim ambobus opprobria proloqui - multa admodum: ne navis quidem centiremis onus ferret. - Volubilis vero lingua est hominum, multique insunt sermones, - omnigeni; verborum autem latus campus hinc et inde. - 250 Qualecunque dixeris verbum, tale et audieris. - Sed quid jurgiis et rixis nobis opus _est_ - altercari inter-nos-contra, tanquam mulieres, - quæ iratæ per contentionem animum-rodentem - altercantur inter-se, mediam in viam prodeuntes, - 255 multa veraque et non _vera:_ ira vero et hæc jubet. - A-virtute tamen non me verbis avertes animosum, - priusquam ære pugnes contra. Verum age, ocyus - experiamur alter-alterum æratis hastis. - - Dixit, et in terribile scutum intorsit gravem hastam, - 260 horrendum: ingensque scutum circumsonuit hastæ cuspide. - Pelides vero scutum quidem a se _procul_ manu robusta - tenuit, perculsus: credebat enim longæ-umbræ hastam - facile penetraturam-esse magnanimi Æneæ: - imprudens; nec cogitabat in mente et in animo, - 265 quod non facile est, deorum inclyta dona - a-viris certe mortalibus domari, neque _ea his_ cedere. - Neque tunc Æneæ bellicosi gravis hasta - perrupit scutum; aurum enim _eam_ inhibuit, dona dei: - sed duas quidem transiit per plicas; verum etiam tres - 270 supererant: quoniam quinque plicas duxerat Vulcanus, - duas æreas, duasque interiores stanni, - unam vero auream: qua demum detenta-est fraxinea hasta. - - Secundus autem Achilles emisit longæ-umbræ hastam, - et percussit Æneæ clypeum undique æqualem, - 275 oram ad summam, ubi tenuissimum ambibat æs, - tenuissimum vero inductum-erat corium bovis; ac penitus - Pelias prorupit fraxinus, crepuit vero clypeus ab ea (_ictu - ejus_). - Æneas autem contractus-subsedit, et a se _procul_ scutum - sustulit, - territus: hasta autem supra dorsum in terra - 280 stetit _ulterius_ pergendi-cupida: et utrosque disruperat orbes - clypei totum-hominem-tegentis: is vero evitata hasta longa - constitit, (dolor autem ei offusus-est immensus oculis,) - perculsus, quod prope se fixum-erat telum. Verum Achilles - promtus irruit, stricto ense acuto, - 285 terribilem edens-clamorem: at saxum sumsit manu - Æneas, manum pondus, quod ne duo quidem viri ferrent, - quales nunc homines sunt: is vero ipsum facile agitabat et solus. - Tum certe Æneas quidem irruentem percussisset saxo, - vel in-galeam, vel in-scutum, quod ab eo defendisset tristem - mortem; - 290 ipsum vero Pelides cominus ense anima privasset: - nisi celeriter animadvertisset Neptunus concussor-terræ. - Statim autem inter immortales deos verbum dixit: - - Dii boni, certe mihi dolor _est_ de-magnanimo Ænea, - qui cito a-Pelide domitus ad-Orcum descendet, - 295 credens verbis Apollinis longe-jaculantis: - domens: nec quicquam _is_ ab-eo propulsabit triste exitium. - Sed cur nunc hic insons mala patitur, - immerito, ob debitos-aliis dolores; grata autem semper - munera diis exhibet, qui cœlum latum inhabitant? - 300 Sed agite, nos ipsi eum e morte subducamus, - ne-forte et Saturnius irascatur, si Achilles - hunc interimat: fatale vero ei est effugere, - ut ne sine-prole genus et prorsus-exstinctum pereat - Dardani, quem Saturnius præ omnibus dilexit liberis, - 305 qui ex-se nati-sunt mulieribusque mortalibus. - Dudum enim Priami genus odit Saturnius: - nunc vero certe Æneæ vis Trojanis imperabit, - et filii filiorum, qui in posterum nati-fuerint. - - Huic autem respondit deinde magnis-oculis veneranda Juno: - 310 Terræ-concussor, ipse tu in mente tua consule - de-Ænea, utrum eum e-periculo-extrahas, an relinquas. - [a-Pelide Achille domandum, strenuus quanquam-sit.] - Sane enim nos multa juravimus jurajuranda - omnes inter deos, ego et Pallas Minerva, - 315 nunquam a Trojanis _nos_ depulsuras-ope-allata malum diem, - ne quando quidem Troja exitiali igne tota cremabitur - incensa, incenderint autem Mavortii filii Achivorum. - - Sed ut hoc audivit Neptunus terræ-concussor, - profectus-est ire perque pugnam et per stridorem hastarum, - 320 pervenitque, ubi Æneas, atque inclytus erat Achilles. - Confestim vero huic quidem inde ob oculos fudit caliginem, - Pelidæ Achilli: ipseque hastam ære-solido-præfixam - clypeo extraxit magnanimi Æneæ; - et eam quidem ante pedes Achillis posuit; - 325 Æneam vero vi-abegit a terra in-altum sublatum. - Multos autem ordines heroum, multos et equorum - Æneas superavit-saltu, dei a manu impetu-sumto: - pervenitque ad extremam-partem impetuosi prælii; - ibi autem Caucones ad pugnam armabantur. - 330 Eum vero admodum prope accessit Neptunus concussor-terræ, - et ipsum compellans verbis alatis allocutus-est: - - Ænea, quis te sic deorum attonitum instigat - contra Peliden ferocem pugnare, - qui te simul fortior _est_ et carior immortalibus? - 335 Sed recede, quandocunque obvius-fueris-factus illi, - ne et præter fatum in-domum Orci pervenias. - At postquam Achilles mortem et fatum assecutus-fuerit, - audacter jam deinceps inter primos pugna; - non enim aliquis te alius Achivorum interficiet. - - 340 Sic fatus, _eum_ reliquit illic, postquam præceperat omnia. - Tunc confestim Achillis ab oculis dispersit caliginem - magnam: is vero continuo clare vidit oculis; - ingemiscens autem dixit ad suum magnum animum: - - Dii boni, certe magnum miraculum hoc oculis video: - 345 hasta quidem hæc jacet in terra, neque omnino virum - video, in-quem immisi, interficere _eum_ cupiens. - Certe et Æneas igitur carus immortalibus diis - erat: sed ipsum putabam frustra sic gloriari. - Valeat: non ei animus me amplius experiri - 350 erit, qui et nunc fugit lubens ex morte. - Sed agedum, Danaos bellicosos adhortatus, - illos alios Trojanos experiar obvius profectus. - - Dixit, et in ordines saliit: hortabaturque virum quemque: - Ne-amplius nunc a-Trojanis procul state, divini Achivi, - 355 sed age, vir contra virum eat, promtusque-sit pugnare. - Difficile vero mihi est, etiam fortis licet sim, - tot homines insequi, et cum-omnibus pugnare: - neque-vel Mars, qui-tamen deus immortalis, nec Minerva, - tantæ aciei persequens-obierit os, et impigre-egerit: - 360 sed quantum quidem ego valeo manibusque pedibusque - et animis, me jam nego remissurum ne minimum quidem: - sed omnino per-ordines ibo penitus, nec quenquam puto - Trojanorum gavisurum-esse, qui _meam_ prope hastam venerit. - - Sic dixit incitans: Trojanos vero splendidus Hector - 365 hortabatur increpitans, affirmabatque _se_ iterum contra - Achillem: - - Trojani magnanimi, ne timete Peliden. - Et ego verbis vel cum-immortalibus pugnare-possem; - hasta vero arduum, quoniam longe potentiores sunt. - Neque Achilles omnibus finem sermonibus imponet, - 370 sed aliud quidem perficiet, aliud vero et in-medium claudum- - relinquet. - Huic ego obvius ibo, etiam si igni manuum-vi similis-est, - si igni manuum-vi similis-est,[TR1] animoque rutilo ferro. - - Sic dixit incitans: illi vero adversi hastas tollebant, - Trojani: horum autem in-unum congressa-est vis, ortusque-est - clamor. - 375 Et tunc Hectorem affatus-est astans Phœbus Apollo: - - Hector, ne-jam omnino cum-Achille congredere-ante-aciem, - sed in agmineque et ex turba _eum_ excipe, - ne-qua te vel missili-feriat, vel cominus ense percutiat. - - Sic dixit: Hector vero rursus iniit turbam-densam virorum, - 380 perculsus, ut audivit dei vocem locuti. - At Achilles in-Trojanos insiliit, præcordia indutus robore, - horrende vociferans: primum autem interfecit Iphitionem - strenuum Otryntiden, multarum ductorem copiarum, - quem nympha peperit Nais Otrynto urbium-eversori, - 385 Tmolo sub nivoso, Hydæ in opulenta civitate: - hunc quidem recta irruentem feriit hasta divinus Achilles, - medio in capite; hoc vero in-duas-partes totum diffissum-est: - fragoremque-edidit _heros_ cadens; et super-_eo_-gloriabatur - divinus Achilles:[TR2] - - Jaces, Otryntide, omnium terribilissime virorum! - 390 hic tibi mors _accidit;_ genus autem tibi est ad lacum - Gygæum, ubi tibi ager paternus est, - Hyllum ad piscosum, et Hermum vorticosum. - - Sic dixit glorians: illi autem caligo oculos obtexit. - Hunc quidem Achivorum equi canthis-rotarum lacerarunt - 395 prima in acie: ille vero post hunc Demoleontem, - strenuum propulsatorem pugnæ, Antenoris filium, - percussit ad tempus, per galeam æneis-munitam-malis. - Neque ærea galea _hastam_ inhibuit, sed per ipsam - cuspis pergendi-cupida rupit os; cerebrum vero - 400 intus totum fœdatum-est: domuit vero ipsum ardentem. - Hippodamantem autem deinde, de curru desilientem, - ante se fugientem, in-dorso percussit hasta. - Atque is animum exhalabat et mugiebat, ut quum taurus - mugit, vi-tractus Heliconium circa regem, - 405 adolescentibus trahentibus; gaudet autem his Neptunus: - sic utique hujus mugientis reliquit ossa animus ferox. - Atque ille ivit cum hasta in deo-parem Polydorum - Priamiden: eum vero neutiquam pater sinebat pugnare, - quod sibi inter filios minimus erat natu, - 410 et sibi carissimus erat, pedibusque omnes vincebat: - tum vero juvenili-stultitia, pedum virtutem ostentans, - ruebat per primos-pugnatores, donec suam perdidit animam: - hunc percussit medium jaculo pedibus-velox divinus Achilles, - in-terga prætercurrentis, ubi baltei annuli - 415 aurei _balteum_ constringebant, et duplex occurrebat lorica: - in-adversum vero perrupit ad umbilicum hastæ cuspis: - in-genua autem procidit ejulans: nubesque ipsum obtexit - nigra, ad se vero collegit intestina manibus, inclinatus. - - Hector vero, ut vidit fratrem Polydorum - 420 viscera manibus tenentem, advolutum terræ; - continuo ejus oculis offusa-est caligo, neque amplius sustinuit - diu procul versari, sed obviu venit Achilli, - acutam hastam vibrans, flammæ similis. At Achilles - ut vidit, ita exsiliit, et jactabundus verbum dixit: - - 425 Prope _est_ vir, qui meum maxime intimum-pupugit animum, - qui mihi sodalem interfecit dilectum; nec sane diutius - alter-alterum trepidi-fugerimus per aciei semitas. - - Dixit, et torve intuens allocutus-est Hectorem divinum: - Propius accede, ut ocyus ad-mortis metas pervenias! - - 430 Illum vero interritus allocutus-est galeam-motans Hector: - Pelide, ne jam me verbis certe, puerulum tanquam, - speres _te_ perterrefacturum: nam aperte scio et ipse - et convicia, et opprobria proloqui. - Scio autem, quod tu quidem strenuus, ego vero te multo inferior - _sum._ - 435 Sed hæc quidem deorum in genibus posita sunt, - an tibi inferior licet sim, animum exemero, - hasta percusso: nam et meum telum acutum _est_ in-cuspide. - - Dixit, et vibratam emisit hastam; et eam-quidem Minerva - flatu ab-Achille retro avertit glorioso, - 440 leniter admodum afflatam: ista autem rediit ad-Hectorem divinum, - ipsiusque ante pedes cecidit. Verum Achilles - promtus irruit, occidere _eum_ cupiens, - horrendum vociferans: illum vero eripuit Apollo - facile admodum, utpote deus, operuitque caligine multa. - 445 Ter quidem deinde irruit pedibus-velox divinus Achilles - hasta ærea, terque caliginem percussit profundam. - Sed quando jam quarto irruebat, dæomni par, - minaciter increpitans _eum_ verbis alatis allocutus-est: - - Rursus nunc effugisti mortem, canis; certe tibi prope - 450 venerat malum: nunc vero te eripuit Phœbus Apollo, - cui certe vota-facis, proficiscens in stridorem jaculorum. - At certe te conficiam omnino, etiam posthac obvius-factus, - si forte aliquis et mihi deorum adjutor est. - Nunc vero ceteros persequar, quemcunque deprehendero. - - 455 Sic locutus, Dryopem feriit ad cervicem mediam jaculo, - ceciditque _is ei_ ante pedes; ipse autem hunc quidem reliquit, - Demuchum vero Philetoriden, fortemque magnumque, - ad genu hasta percussum detinuit: huic quidem deinde, - feriens ense magno, exemit animam. - 460 Atque ille Laogonum et Dardanum, filios Biantis, - ambos cum-impetu-adortus, e curru depulit in-terram, - alterum quidem hasta percussum, alterum vero cominus ense - feriens; - Troem etiam Alastoriden: hic quidem obvius venerat, genibus, - si-quo-modo sibi parceret, prehensis, et vivum dimitteret, - 465 nec _se_ interficeret, æqualem-ætatem miseratus: - demens; neque hoc sciebat, quod non persuasurus erat. - Haudquaquam enim _Achilles_ animo-miti vir erat, nec lenis, - sed valde promtus: hic quidem ceperat manibus genua, - cupiens precari, ille vero ense percussit ad jecur: - 470 ei autem jecur excidit, et ater sanguis ex ipso - sinum _ei_ implevit, ipsique tenebræ oculos contexere, - anima privato. Ille autem Mulium percussit prope-astans - hasta ad aurem; moxque per aurem ivit alteram - cuspis ærea: illeque Agenoris filium Echeclum - 475 medium ad caput ense feriit capulum-magnum-habente: - totus autem incaluit ensis sanguine: huic vero oculos - occupavit purpurea mors et fatum violentum. - Deucalionem autem deinde, ubi connectuntur nervi - cubiti, hac illum caram per manum transfixit - 480 cuspis ærea: ipse vero illum manebat manu gravatus, - præ _se_ videns mortem: ille autem gladio cervice percussa, - procul cum-ipsa galea caput excussit; medulla vero - vertebris exsiliit; ipse autem in terra jacuit extensus. - At ille profectus-est ire in eximium Pirei filium, - 485 Rhigmum, qui e Thracia glebosa venerat: - hunc percussit medium telo, fixumque-est in pulmone æs; - decidit autem e curru. Ille autem Areithoum famulum, - retro equos convertentem, in-dorsum acuta hasta - feriit, curruque deturbavit: turbati-sunt autem ejus equi. - - 490 Ut vero fertur-furens-per profundas convalles immane-ardens - ignis - montis aridi; profunda autem crematur silva, - et quaquaversus agitans ventus flammam contorquet: - sic ille quaquaversus furens-ferebatur cum hasta, dæmoni par, - occidendos insequens; fluebat autem sanguine terra nigra. - 495 Ut vero quum quis junxeri boves mares latis-frontibus, - ut-triturent hordeum album bene-condita in area, - citoque comminuuntur boum sub pedibus valde-mugientium: - sic ab Achille _acti_ magnanimo solidis-ungulis equi - calcabant simul cadaveraque et clypeos: sanguine autem axis - 500 subtus totus fœdatus-erat, et ambitus qui _erant_ crica sellam- - currus, - quos ab equinis ungulis guttæ apergebant, - atque a canthis: ille vero cupiebat gloriam referre, - Pelides, cruentoque-pulvere fœdabatur manibus invictis. - - - [TR1] Unclear why double "si igni manuum-vi similis-est". The Greek - column of the book also features this duplication. - [TR2] "Achilles;" -> "Achilles:" - - - - - Iliadis XXI.—Pugna ad fluvium. - -ARGUMENT: THE BATTLE IN THE RIVER SCAMANDER. - -The Trojans fly before Achilles, some towards the town, others to the -river Scamander: he falls upon the latter with great slaughter: takes -twelve captives alive, to sacrifice to the shade of Patroclus; and -kills Lycaon and Asteropeus. Scamander attacks him with all his waves: -Neptune and Pallas assist the hero: Simois joins Scamander: at length -Vulcan, by the instigation of Juno, almost dries up the river. This -Combat ended, the other gods engage each other. Meanwhile Achilles -continues the slaughter, drives the rest into Troy: Agenor only makes a -stand, and is conveyed away in a cloud by Apollo; who (to delude -Achilles) takes upon him Agenor's shape, and while he pursues him in -that disguise, gives the Trojans an opportunity of retiring into their -city. - -The same day continues. The scene is on the banks and in the stream of -Scamander. - -TEXT: - - 1 Sed ubi jam ad-vadum pervenerant pulcre-fluentis fluvii, - Xanthi vorticosi, quem immortalis genuit Jupiter; - ibi divisos, hos quidem ad-campum insequebatur - urbem versus, qua Achivi turbati fugerant, - 5 die superiori, quando furebat splendidus Hector: - illac hi (_Troj._) profundebantur trepida-fuga; caliginemque Juno - expandit ante _eos_ spissam, ut-inhiberet ac dimidia-pars - in fluvium volvebantur profundum, vorticibus-argenteis; - inciderunt autem magno strepitu: sonitumque-dedere alta fluenta, - 10 ripæque circumcirca graviter gemuere: illi vero cum-fremitu - innatabant huc et illuc, agitati circa vortices. - ut vero quum _exactæ_ (ab) impetu ignis locustæ evolant, - ut-fugiant ad-fluvium: atque ardet indefessus ignis - excitatus derepente; illæ vero metu-perculsæ-cadunt in aquam: - 15 sic sub Achille _fugante_ Xanthi vorticibus-profundis - implebantur fluentum resonans mixtim equisque et viris. - - Sed ille nobilissimus hastam quidem reliquit illic in ripa - acclinatam myricis; ipse autem insiliit, dæmoni par, - gladium solum habens, exitialiaque animo meditabatur opera. - 20 Et feriebat quaquaversum: illorum vero gemitus excitabatur fœdus - ense dum-cædebantur, rubescebatque sanguine aqua. - Ut vero a delphine ingenti _pellente_ pisces alii - fugientes, implent recessus-intimos portus stationibus-tuti, - formidantes; omnino enim devorat, quemcunque ceperit: - 25 sic Trojani fluvii per impetuosi fluenta - abdebant-se-perculsi sub crepidines. Ille vero ut lassatus-erat - manibus cædendo, - vivos e fluvio duodecim legit juvenes, - piasculum de-Patroclo Menœtiade mortuo. - Hos eduxit foras metu-stupentes, tanquam hinnulos; - 30 ligavitque a-tergo manus scite-sectis loris, - quæ ipsi ferebant in tortilibus tunicis: - tradidit autem sociis deducendos cavas ad naves; - at ipse iterum irruit, occidere cupiens. - - Illic filio Priami obvius-factus-est Dardanidæ, - 35 e fluvio fugienti, Lycaoni; quem olim ipse - abduxerat, captum e patris viridario, invitum, - nocturnus progressus: is vero caprifici acuto ære - incidebat novellos ramos, ut currus ambitus essent: - ei autem improvisum malum supervenit divinus Achilles. - 40 Et tunc quidem ipsum in-Lemnum bene-habitatam vendidit, - navibus abductum: ac filius Jasonis pretium dedit. - Illinc vero hospes ipsum redemit, multaque dedit, - Imbrius Eetion, misitque in divinam Arisben: - inde _is_ clam-effugiens paternam venit domum. - 45 Undecim autem dies animum oblectabat cum-suis amicis, - reversus ex Lemno: duodecima vero ipsum rursus - manibus Achillis deus injecit, qui ipsum erat - missurus in Orcum, etiam nolentem ire. - Hunc igitur ut advertit pedibus-velox divinus Achilles - 50 nudum, sine galeaque et clypeo; neque habebat hastam; - sed ea quidem omnia humum abjecerat; conficiebat enim sudor - fugientem e fluvio, delassatioque genua subtus domabat: - indignatus inde dixit ad suum magnum animum: - - Dii boni, sane ingens miraculum hoc oculis video: - 55 profecto jam Trojani magnanimi, quos interfeci, - rursus resurgent ex infernis-tenebris caliginosis: - ut jam et hic venit, qui-effugit sævum diem, - Lemnum in sacram venundatus: neque ipsum tenuit - pontus sali cani, qui multos invitos coercet. - 60 Sed agedum et hastæ cuspidem nostræ - gustabit, ut videam in mente, et edocear, - utrum[TR1] similiter et illinc reversurus-sit, an ipsum coercebit - terra alma, quæ etiam fortem coercet. - - Hæc animo-versabat manens: is vero prope eum venit attonitus, - 65 genua tangere cupiens; valde enim exoptabat animo - effugere mortemque exitialem et fatum nigrum. - Nempe hic quidem hastam longam sustulit, divinus Achilles, - percutere paratus: is autem currens-subiit et prehendit genua - pronus: hasta vero super dorsum in terra - 70 stetit, cupiens corpore satiari humano. - Atque hic altera _manu_ quidem prehensis supplicabat genibus, - altera vero tenebat hastam acutam, nec dimittebat; - et eum compellans verbis alatis allocutus-est: - - Genua-amplexus-oro te, Achille; tu vero me respice, meique - miserere: - 75 loco tibi sum supplicis, Jovis-alumne, reverendi. - Apud te enim primum gustavi Cereris fruges, - die illo, quando me cepisti, bene-structo in viridario, - et me vendidisti, procul abductum a-patreque amicisque, - Lemnum in sacram; centumque-boum-pretium tibi peperi. - 80 Nunc vero redemtus-fuero, ter tanta præstans: dies autem mihi est - hic duodecimus, postquam in Ilium veni, - multa perpessus: nunc vero me tuis in manibus posuit - fatum exitiale: videor fere odio-esse Jovi patri, - qui me tibi rursus tradidit: brevis autem ævi me mater - 85 peperit, Laothoe, filia Altæ senis, - Altæ, qui Lelegibus bellicosis imperat, - Pedasum excelsam tenens prope Satnioentem. - Hujus autem habuit filiam Priamus, multasque etiam alias - ex-hac duo nati-sumus, tu vero ambos obtruncabis. - 90 Nempe illum primos inter pedites domuisti, - deo-parem Polydorum, postquam percussisti acuta hasta; - nunc vero hic mihi malum erit: non enim puto - tuas manus _me_ evitaturum, quoniam prope-adduxit deus. - Aliud autem tibi dicam, tu vero in mente reconde tua; - 95 ne me interfice: quippe non uterinus-frater Hectoris sum, - qui tibi sodalem interemit mitemque fortemque. - - Sic igitur eum Priami allocutus-est splendidus filius, - supplicans verbis; immitem autem vocem audivit: - - Stulte, ne mihi pretia-redemtionis memora, neu narra. - 100 Antequam enim Patroclus assecutus-esset fatalem diem, - tum aliquantum mihi pepercisse in animo gratius erat - Trojanis, et multos vivos cepi, et vendidi: - nunc vero non est qui mortem effugiat, quemquem deus - ante Ilium meas in manus conjecerit, - 105 et omnium Trojanorum, præcipue autem Priami filiorum. - Sed, amice, morere et tu: cur lamentaris ita? - occubuit et Patroclus, qui-tamen te multo præstantior. - Non vides, qualis et ego, pulcerque, magnusque? - patris vero sum eximii, deaque me peperit mater: - 110 verum instat tamen et mihi mors et fatum violentum - (fuerit seu aurora seu crepusculum, seu meridies), - quando quis et mihi Marte animum auferet, - sive is hasta percusserit, sive a nervo sagitta. - - Sic dixit: illius vero ibi soluta-sunt genua et carum cor: - 115 hastam quidem dimisit, conseditque manibus passis - ambabus: Achilles vero stricto ense acuto - percussit ad claviculam prope cervicem; totus autem ei intro - subiit ensis anceps: ipse vero pronus in terra - jacebat extensus: ac sanguis ater effluebat, rigabatque terram. - 120 Illum vero Achilles in-fluvium, prehensum-pede, misit ferendum, - et super eo glorians verba alata profatus-est: - - Istic nunc jace inter pisces, qui tibi vulneris - sanguinem delambent, sine-metu; neque te mater - impositum lectis deflebit; sed Scamander - 125 feret vorticosus in maris latum sinum. - Saliens aliquis per undam, nigram _ventis_-horrescentem- - superficiem subibit - piscis, qui comederit Lycaonis albam pinguedinem. - Pereatis, donec urbe potiamur Ilii sacræ, - vos quidem fugientes, ego vero a-tergo contrucidans _insequar._ - 130 Nec vobis vel Fluvius late-fluens, vorticibus-argenteis - proderit, cui jam diu multos sacrificatis tauros, - vivosque in vortices demittitis solidis-ungulis equos. - Sed et sic peribitis dira morte, usque-dum omnes - lueritis Patrocli cædem et perniciem Achivorum, - 135 quos ad naves veloces interfecistis, absente me. - - Sic dixit: Fluvius autem iratus-est in-corde vehementius; - agitabatque in animo, quomodo cessare-faceret a-labore _belli_ - divinum Achillem, a-Trojanisque perniciem averteret. - Interea autem Pelei filius, tenens longa-umbra hastam, - 140 Asteropæo insiliit, interficere cupiens, - filio Pelegonis: illum autem Axius latis-fluentis - genuit, et Peribœa, Acessameni filiarum - natu-maxima: huic enim mixtus-est Fluvius vorticibus-profundis. - In-hunc Achilles insiliit: hic vero adversus e-fluvio _prodiens_ - 145 constitit, tenens duas hastas: animos autem ei præcordiis indidit - Xanthus: quippe indignabatur de cæsis juvenibus, - quos Achilles cædebat per fluentum, nec miserabatur. - Hi vero ut jam prope erant in alterum alter vadentes, - illum prior affatus-est pedibus-velox divinus Achilles: - - 150 Quis, unde es virorum, qui mihi ausus-es obvius venire? - infelicium vero filii meo robori occurrunt. - - Hunc vero Pelegonis allocutus-est splendidus filius: - Pelide magnanime, cur genus _me meum_ interrogas? - Sum ex Pæonia glebosa, longe sita, - 155 Pæonas viros ducens longis-hastis-armatos; hæc autem mihi nunc - aurora undecima, postquam in Ilium veni. - Ac mihi genus _est_ ex Axio late-fluente, - [Axio, qui pulcerrimam aquam per terram fundit,] - qui genuit Pelegonem inclytum hasta; hunc autem me aiunt - 160 genuisse: nunc vero pugnemus, splendide Achille. - - Sic dixit minitans: at sustulit divinus Achilles - Peliacam fraxinum; ac simul hastis utrinque (_ex utraque manu_) - heros Asteropæus: quippe ambidexter erat: - et altera quidem hasta scutum percussit, nec penitus - 165 perrupit scutum; aurum enim prohibuit, dona dei: - altera vero eum _ad_ cubitum strictim percussit manus - dextræ; exsiliit autem sanguis ater: ipsa vero super eum - terræ infixa-est, cupiens corpore se-satiare. - Secundus vero Achilles fraxinum recta-volantem - 170 in-Asteropæum immisit, occidere cupiens. - Et ab-hoc quidem aberravit; at altam percussit ripam, - medio-tenus autem impegit ripæ fraxineam hastam. - Pelides vero, ense acuto extracto a femore, - saliit ein eum ardenti-animo: at ille fraxinum Achillis - 175 non poterat e crepidine evellere manu robusta. - Ter quidem ipsam concussit, extrahere cupiens; - ter vero remisit vi: at quarto, parabat animo - frangere incurvatam hastam fraxineam Æacidæ; - sed ante Achilles cominus ense animam _ei_ abstulit. - 180 Ventrem enim ei percussit ad umbilicum: atque omnia - effusa-sunt in-terram intestina; ipsique continuo tenebræ oculos - contexere - anhelanti: Achilles vero in pectora irruens - armaque detraxit, et glorians verbum dixit: - - Jaceto sic: arduum tibi præpotentis Saturnii - 185 cum-filiis contendere, e-Fluvio licet genito. - Dicebas te quidem Fluvii genus _te_ esse late-fluentis; - at ego genus magni Jovis glorior _me_ esse: - genuit me vir multis imperans Myrmidonibus, - Peleus Æacides; ipse vero Æacus ex Jove erat. - 190 Quo potentior quidem Jupiter Fluviis in-mare-fluentibus: - _eo_ potentius itidem Jovis genus, _quam_-Fluvii est. - Etenim tibi Fluvius certe adest magnus, si potest quid - prodesse; sed non licet cum-Jove Saturnio pugnare. - Huic neque rex Acheloius æquiparatur, - 195 nec profunde-fluentis ingens vis Oceani, - ex quo-tamen omnes fluvii, et omne mare, - et omnes fontes, et putei alti fluunt: - sed et is metuit Jovis magni fulmen, - horrendumque tonitru, quando de cœlo fragorem-dederit. - - 200 Dixit, et e crepidine evulsit æream hastam. - Illum vero ibidem reliquit, postquam caram animam abstulerat, - jacentem in arenis: adluebat autem ipsum nigra aqua. - Circa-eum quidem anguillæque et pisces occupati-erant, - pinguedinem carpentes, renibus-obtensam detondentes. - 205 At ille profectus-est ire ad Pæonas bellatores-equestres, - qui adhuc juxta fluvium fugiebant vorticosum, - ut viderunt illum fortissimum in aspera pugna - manibus sub Pelidæ et ense violenter domitum. - Tunc interfecit Thersilochumque Mydonemque Astypylumque, - 210 Mnesumque Thrasiumque et Ænium, et Ophelesten: - et adhuc plures interemisset Pæonas velox Achilles - nisi iratus _eum_ affatus-esset Fluvius vorticibus-profundis, - viro se-postquam-assimularat ex altoque dixisset vortice: - - O Achille, præ _aliis_ quidem vincis, præ _aliis_que indigna - facis - 215 hominibus: semper enim tibi auxiliantur dii ipsi. - Si tibi Trojanos dedit Saturni filius omnes perdere, - ex me saltem exi-et per campum ardua patrato. - Referta enim jam sunt mihi cadaveribus amœna fluenta; - nec prorsus aliqua possum effundere fluctus in mare divinum, - 220 angustatus cadaveribus; tu autem interficis exitiose. - Verum age jam et desiste; stupor me tenet, princeps virorum. - - Hunc autem respondens allocutus-est pedibus celer Achilles: - erunt hæc, Scamander Jovis-alumne, ut tu jubes. - Trojanos tamen non ante desinam superbos interficere, - 225 quam conclusero _eos_ in urbem, et cum-Hectorem periculum-fecero - contra-stando, utrum me domabit, an ego ipsum. - - Sic fatus, in-Trojanos irruit, dæmoni par. - Et tunc Apollinem allocutus-est Fluvius profundis-vorticibus: - - Dii boni! Argenteo-arcu-insignis, Jovis fili, non tu-sane - consilia - 230 observasti Saturnii, qui tibi multis admodum mandavit, - Trojanis adesse et opem-ferre, usque-dum veniret - sol-vespertinus sero occidens, obumbraretque glebosa arva. - - Dixit, et Achilles quidem hasta-inclytus insiliit medio, - a-crepidine proruens; ille vero concitus-ingruit, tumidis- - fluctibus furens; - 235 omniaque commovit fluenta turbidus: impulitque mortuos - multos, qui in eo affatim erant, quos occiderat Achilles. - Hos ejecit foras, mugiens tanquam taurus, - in-terram: vivos autem _alios_ servavit in pulcris fluentis, - occultans in vorticibus profundis magnis. - 240 Horrenda vero circum Achillem turbida constitit unda; - urgebatque scuto incumbens fluctus; nec pedibus - poterat se-stabilire. At ulmum prehendit manibus - adultam, magnam: ea autem radicitus procidens, - crepidinem totam disjecit, repressitque pulcra fluenta - 245 ramis densis: junxit vero tanquam-ponte illum ipsum (_fluvium_), - intro tota prolapsa: isque e voragine prosiliens, - festinavit per-campum pedibus rapidis volare, - perculsus. Necdum destitit magnus deus, sed surrexit in illum, - in-summo-nigricans, ut ipsum arceret a-_bellico_-labore, - 250 divinum Achillem, Trojanisque exitium averteret. - Pelides vero saltu-refugit, quantum _est_ in hasta jactus, - aquilæ impetus habens nigri, illius venatricis, - quæ simul fortissimaque et celerrima _est_ volucrum: - huic similis ruit, circa pectus autem æs - 255 horrendum resonabat: oblique vero ab-illo declinans - fugiebat, et ille a-tergo fluens sequebatur magno sonitu. - Ut vero quum vir aquilex a fonte aquis-nigris - per plantas et hortos aquæ rivum deducit, - manibus ligonem tenens, e-sulco obices ejiciens; - 260 et hac quidem (_aqua_) profluente, subtus calculi omnes - agitantur; hæc autem cito defluens murmurat - loco in declivi, præcurritque etiam ipsum ductorem: - sic perpetuo Achillem insequebatur unda fluvii, - velocem licet: dii vero potentiores mortalibus. - 265 Quoties autem conaretur pedibus-velox divinus Achilles - stare contra, et cognoscere, an ipsum omnes - immortales in-fugam-agerent, qui cœlum latum tenent: - toties ipsi magnus fluctus a-Jove-fluentis fluvii - alluebat humeros desuper: is autem in-altum pedibus saliebat, - 270 animo afflictus: fluvius vero subtus genua domabat - rapidus, oblique fluens, pulveremque subtrahebat pedibus. - Pelides autem ejulavit, intuitus in cœlum latum: - - Jupiter pater, ut nullus me deorum miserabilem sustinet - ex fluvio eripere; in-posterum vero vel quidvis patiar. - 275 Alius autem nullus mihi tantum in-culpa cœlestium, - quantum mea mater, quæ me mendaciis delinivit; - quæ me dicebat Trojanorum sub muro armatorum - velocibus periturum-esse Apollinis jaculis. - Utinam me Hector occidisset, qui hic nutritus-est fortissimus: - 280 tum fortis quidem _me_ occidisset, fortemque occisum-spoliasset. - Nunc autem me ingloria morte fatale-est corripi, - conclusum in magno fluvio, tanquam puerum subulcum, - quem torrens-in-angusto obruerit hieme transeuntem. - - Sic dixit: huic autem valde cito Neptunus et Minerva - 285 stetere prope accedentes, corpore autem hominibus se- - assimilarant; - manuque manum prendentes, confirmarunt _eum_ verbis. - Inter-quos sermonem orsus-est Neptunus terræ-concussor: - - Pelide, neu jam nimis trepida, neu quid turbare: - tales enim tibi nos ex-diis auxiliatores sumus, - 290 Jove approbante, ego et Pallas Minerva: - quoniam haud tibi a-Fluvio certe domari fatale est; - sed hic quidem cito desinet, tu vero videbis ipse. - At tibi prudenter suggeremus-consilium, si modo parueris: - ne prius abstineas manus ab-omnibus-æque-gravi pugna - 295 quam in Ilii inclytos muros populum concluseris - Trojanum, quicunque effugere-possit: tuque, Hectori anima erepta, - retro ad naves ito: damus vero tibi gloriam referre. - - Hi igitur sic locuti ad immortales abierunt. - At ille ivit (valde enim deorum impellebat _eum_ præceptum) - 300 in campum: hic vero totus inundabatur aqua effusa: - multa autem arma pulcra prælio-cæsorum juvenum - fluitabant, et cadavera: illius autem in-altum genua exsiliebant - adversus fluctum ruentis recta; neque eum tenuit - late-fluens fluvius; magnum enim robur immiserat Minerva. - 305 Nec Scamander remisit suam vim, sed adhuc magis - irascebatur Pelidæ, tumefaciebatque undam fluenti, - in-altum sublatus: Simoentem vero hortabatur vociferans: - - Care frater, robur viri ambo certe - cohibeamus: quoniam mox urbem magnam Priami regis - 310 evertet; Trojani vero in pugna non manebunt. - Sed auxilium-fer celerrime, et imple fluenta - aqua ex fontibus, omnesque concita rivos; - erige vero magnam undam: et multam turbam excita - truncorum et lapidum, ut compescamus ferocem virum, - 315 qui jamdudum vincit; animoque-agitat is paria diis. - Aio enim nec vim _illius_ profuturam, nec formam, - neque illa arma pulcra, quæ alicubi in-imo-fundo voraginis - jacebunt a limo tecta: quin eum ipsum - involvam arenis affatim, sabulo circumfuso - 320 imenso; neque ejus ossa scient Achivi - colligere: tantam ei colluviiem desuper obtendam. - Ibidem ei et sepulcrum factum-erit, nec quicquam ei opus - erit humatione, quando ei exsequias-facient Achivi. - - Dixit, et ingruit in-Achillem turbidus, in-altum furens, - 325 mugiens spumaque, et sanguine, et cadaveribus. - Purpurea vero continuo unda a-Jove-fluentis fluvii - stabat elevata, et rapiebat Peliden. - Juno autem alte clamavit, admodum-timens Achilli, - ne ipsum abriperet magnus Fluvius vorticibus-profundis. - 330 Statim vero Vulcanum allocuta-est, suum carum filium: - - Exsurge-ad-certamen, Vulcane, mi fili: contra te enim - Xanthum vorticosum in-pugna existimamus-parem esse: - verum opem-fer citissime, ostentaque flammam multam. - Verum ego Zephyri et velocis Noti - 335 ibo e mari gravem excitatura procellam, - quæ Trojanorum capita et arma comburat, - incendium exitiale ferens. Tu vero Xanthi præter ripas - arbores ure, et ipsum immitte igni; nec te omnino - blandis verbis avertat, et (_sive_) minis: - 340 neque ante cohibeas tuam vim, quam ubi jam - loquar ego clamans; tunc compesce indefessum ignem. - - Sic dixit: Vulcanusque jaculabatur immane-ardentem ignem. - Primum in campo ignis accendebatur cremabatque mortuos - multos, qui in eo affatim erant, quos occiderat Achilles: - 345 totus vero siccatus-est campus, coercitaque splendens aqua. - Ut vero quum autumnalis Boreas recens-irrigatam aream - statim exsiccaverit; gaudetque, ipsum quisquis de-more-colit: - sic exsiccatus-est campus totus, ac mortuos - exussit; _jam_que in fluvium vertit flammam collucentem. - 350 Urebantur ulmique et salices, ac myricæ: - urebatur lotusque, atque ulva, ac cyperus, - quæ circum pulcra fluenta fluvii affatim nascebantur: - laborabant anguillæque, et pisces, qui per vortices, - qui per pulcra fluenta urinabantur huc et illuc, - 355 spiritu laborantes ingeniosi Vulcani. - Urebatur et vis Fluvii, verbaque fecit et elocuta-est: - - Vulcane, nullus tibi certe deorum potest ex-æquo certare, - neque ego tecum quidem sic gine ardenti pugnavero. - Desine a-certamine: Trojanos vero vel statim divinus Achilles - 360 urbe expellat: quid mihi cum-contentione et auxilio? - - Dixit, igne ardens: ebulliebant autem pulcra fluenta. - Ut vero lebes fervet intus, dum-urgetur igne multo, - adipem liquefaciens saginati porci, - undique exæstuans, subtus vero ligna sicca jacent: - 365 sic hujus pulcra fluenta igne ardebant, bulliebatque aqua; - nec animus-erat profluere, sed inhibebatur: infestabat vero - vapor, - Vulcani per-vim ingeniosi. At ille Junonem, - multis supplicans, verbis alatis allocutus-est: - - Juno, cur tuus filius in-meum fluentum incubuit, infestaturus - 370 _hoc_ præ ceteris? non sane tibi ego tantum in-culpa sum, - quantum ceteri omnes _dii,_ quotquot Trojanis auxiliatores. - Sed certe quidem ego desistam, si tu jubes: - desistat vero et hic. Ego autem insuper et hoc jurabo, - nunquam pro Trojanis _me_ depulsurum-ope-allata malum diem; - 375 ne quando quidem Troja exitiali igne tota cremabitur - incensa, incenderint autem Mavortii filii Achivorum. - - Et quum hoc audisset dea candidis-ulnis Juno, - confestim Vulcanum allocuta-est, suum carum filium: - - Vulcane, abstine, fili inclyte: haud enim par-est - 380 immortalem deum ita mortalium gratia torquere. - - Sic dixit: Vulcanus autem exstinxit immane-ardentem ignem; - ac reflua continuo unda dejecit-se in-pulcros rivos. - Ac postquam Xanthi domita-erat vis, hi quidem postea - quieverunt: Juno enim _eos_ coercuit, irata quidem. - - 385 Ceteris vero diis contentio incidit gravis, - dura: in-diversa vero iis in præcordiis animus ferebatur: - concurrerunt autem ingenti tumultu, remugiitque lata tellus; - circumque clangorem-dedit magnum cœlum. Audivit autem Jupiter - sedens in-Olympo; risitque ei suum cor - 390 lætitia, ut vidit deos certamine congredientes. - Tum ii non-amplius diu seorsum-stetere: incepit enim Mars, - clypeorum-perforator, et primus in-Minervam irruit, - æream hastam tenens, et probrosa dixit verba: - - Cur iterum, o impudentissima, deos ad-certamen committis, - 395 audaciam exitiosam habens, magnus autem te animus exstimulavit? - annon recordaris, quando Tydiden Diomedem impulisti, - ut-_me_ vulneraret? ipsaque fulgida hasta sumta, - recta in-me adegisti, et corpus pulcrum dilacerasti? - Ideo te vicissim nunc puto luituram-esse quanta in-me fecisti. - - 400 Sic fatus, percussit _eam_ in scutum fimbriatum, - horrendum, quod ne Jovis quidem domuerit fulmen: - in-hoc eam Mars percussit cæde-inquinatus hasta longa. - Illa vero retro-cedens saxum prehendit manu robusta, - jacens in campo, nigrum, asperumque, magnumque, - 405 quod homines prisci posuerant, ut-esset terminus arvi: - hoc percussit impetuosum Martem ad cervicem, solvitque membra. - Septem autem _is_ occupavit jugera stratus, fœdavitque-pulvere - crines; - armaque circumsonuere: risit vero Pallas Minerva, - et eum, glorians, verbis alatis allocuta-est: - - 410 Stulte, ne adhuc quidem sensisti, quanto fortiorem - glorior ego _me_ esse, quod mihi vires _tuas_ opponis. - Sic tuæ matris furias lueris, - quæ tibi irata mala machinatur; quod Achivos - deseruisti, ac Trojanis superbis auxilio-es. - - 415 Sic igitur locuta, avertit oculos lucidos. - Hunc vero abduxit manu prehensum Jovis filia Venus, - crebro admodum suspirantem: ægre autem _is_ collegit animum. - Hanc vero ut advertit dea candidis-ulnis Juno, - statim Minervam verbis alatis allocuta-est: - - 420 Dii boni, ægidem-tenentis Jovis filia, indomita, - et vero rursus illa impudentissima abducit hominum-perniciem - Martem - infesto e prælio per tumultum: at insequere. - Sic dixit: Minerva autem impetu-insequebatur, gaudebatque animo; - et irruens _in Venerem_ ad pectora manu robusta - 425 percussit: ejus autem ibi soluta-sunt genua et carum cor. - Illi itaque ambo jacebant in terra alma: - hæc vero super-_iis_-glorians verba alata dixit: - - Tales nunc omnes, quotquot Trojanis auxiliatores, - sint, quando cum-Argivis pugnent armatis, - 430 et æque audaces et sustinentes, ac Venus - venit Marti auxiliatrix, meo robori occurrens: - tum prorsus jam pridem nos destitissemus a-pugna - Ilii eversa bene-ædificata urbe. - - Sic dixit: subrisit autem dea candidis-ulnis Juno. - 435 At Apollinem allocutus-est rex Concussor terræ: - - Phœbe, cur jam nos seorsum-stamus? neque par-est, - quum-cœperint alii: hoc quidem turpe, si sine-pugna - redierimus in Olympum, Jovis ad ære-fundatam domum. - Incipe; tu enim _es_ natu junior: non enim mihi-quidem - 440 honestum, quippe-qui prior natus-sum, et plura cognovi. - Stulte, ut mente-cassum cor habes! nec prorsus eorum - recordaris, quot jam passi-sumus mala circa Ilium - soli nos deorum, quum superbo Laomedonti - a Jovi profecti operam-locavimus in annum, - 445 mercede condicta; is autem præcipiens mandata-dabat. - Nempe ego Trojanis circa urbem muros ædificavi - latosque et admodum pulcros, ut inexpugnabilis urbs esset: - Phœbe, tu vero pedes-trahentes camuros boves pascebas - Idæ in saltibus multas-convalles-habentis, silvosæ. - 450 Sed quum jam mercedis terminum gratissimæ Horæ - attulerunt, tunc nos vi-fraudavit mercede tota - Laomedon violentus, minatusque dimisit. - Tibi quidem is minabatur pedes et manus desuper _se_ - ligaturum, et venditurum insulas in longinquas: - 455 affirmabatque idem utrisque _se_ abscissurum aures ære. - Nos vero continuo revertebamur, irato animo, - ob-mercedem indignantes, quam pollicitus non persolvit. - Ob-hoc jam nunc populo gratificaris; nec nobiscum - tentas, ut Trojani fœdifragi pereant - 460 funditus male, cum filiis et pudicis uxoribus. - - Illum vero vicissim allocutus-est rex sagittans Apollo: - Neptne haudquaquam me prudentem dixeris - esse, si jam tecum mortalium gratia dimicem, - miserorum, qui foliis similes, interdum quidem - 465 admodum-vegeti sunt, terræ fructu vescentes, - interdum vero pereunt exanimes. Sed citissime - desistamus a-pugna; at illi ipsi præliantor. - - Sic igitur locutus retro se-vertit; verecundabatur enim - cum-patruo congredi in manibus (_certamine_). - 470 Hunc autem soror vehementer objurgavit, domina ferarum: - [Diana agrestis, et probrosum dixit sermonem:] - - Fugis jam, Sagittans, Neptunoque victoriam - totam concessisti, impuneque ei gloriam dedisti? - Stulte, curnam arcum gestas inutilem sic? - 475 Non te nunc amplius patris in ædibus audiam - gloriantem, sicut antea inter immortales deos, - contra Neptunum adversis-viribus _te_ pugnaturum. - - Sic dixit: eam vero nihil allocutus-est sagittans Apollo; - sed irata Jovis veneranda uxor: - 480 [increpuit Sagittis-gaudentem contumeliosis verbis:] - - Quomodo vero tu nunc sustines, canis audax, contra me - stare? difficilis tibi ego, _cui_ vires opponas, - sagittifera licet sis: quippe te leænam inter-mulieres - Jupiter constituit, et dedit interficere quamcunque velis. - 485 Certe satius est _tibi_ per montes feras interficere, - agrestesque cervas, quam cum-potentioribus vi pugnare. - Si vero vis pugna experiri, _fac_; ut bene scias, - quanto fortior sim, quandoquidem mihi vires opponis. - - Dixit, et ambas ad carpum manus prehendit - 490 sinistra, dextra autem ab humeris detraxit pharetram: - eaque (_pharetra_) verberabat _eam_ ad aures subridens - huc-illuc-se versantem; veloces autem excidebant sagittæ. - Lacrimabunda deinde dea fugit, veluti columba, - quæ quidem ab accipitre _acta_ cavam volat-in petram, - 495 _in_ latebram: neque enim illi capi fatale erat: - sic illa lacrimabunda fugit, reliquitque illic pharetram. - Latonam autem allocutus-est internuntius Argicida: - - Latona, ego vero tecum haudquaquam pugnabo; arduum autem - confligere cum-uxoribus Jovis nubes-cogentis: - 500 sed promtissima inter immortales deos - gloriator-te me vicisse aspera vi. - - Sic igitur dixit: Latona vero collegit incurvos arcus _et - sagittas_, - quæ-ceciderant alio aliæ in vertigine pulveris. - Hæc quidem sagittis sumtis, secuta-est filiam suam; - 505 ea vero ad-Olympum pervenerat, Jovis ad ære-fundatam domum; - lacrimabunda autem patris insedit genibus filia, - circumque divinus pepulus tremebat: hanc vero ad se - recepit pater Saturnius et interrogavit, suaviter ridens: - - Quis tibi talia fecit, cara filia, cælestium? - 510 [temere, tanquam aliquid mali facienti palam?] - - Illumque vicissim allocuta-est pulcre-coronata Tumultuosa: - tua me conjux male-excepit, pater, candidis-ulnis Juno, - a qua mortalibus contentio et lis impendet. - - Sic hi quidem talia inter se loquebantur. - 515 At Apollo Phœbus subiit Ilium sacram: - curæ-erat enim ei murus bene-ædificatæ urbis, - ne Danei _eum_ everterent præter-fatum die illo. - At ceteri ad Olympum rediere dii sempiterni, - alii quidem irati, alii vero admodum gloria-exsultantes; - 520 adsederuntque Jovi atras-nubes-cogenti. At Achilles - Trojanos simul ipsosque perdebat et solidis-ungulis equos. - Ut autem quum fumus ascendens ad cœlum latum pervenit - urbis ardentis, deorum vero eum ira excitat; - omnibusque affert laborem, multisque mala immittit: - 525 sic Achilles Trojanis laborem et mala attulit. - - Stabat autem senex Priamus sacra in turri, - animadvertitque Achillem ingentem: et ab hoc - Trojani facile turbabantur trepide-fugientes, nec ulla vis - erat: ille autem ejulatu-edito a turri descendit in-terram, - 530 mandata-daturus ad murum inclytis portarum-custodibus: - - Apertas in manibus portas tenete, usque-dum copiæ - venerint ad urbem trepide-fugientes: certe enim Achilles - prope iste perturbans; nunc existimo exitialia fore. - Sed postquam intra murum respiraverint conclusi, - 535 rursus obserate tabulas firmiter aptatas: - metuo enim, ne exitialis vir in murum irrumpat. - - Sic dixit: illi autem aperueruntque portas, et retruserunt - obices; - hæ autem apertæ peperere salutem. At Apollo - obvius exsiliit, a-Trojanis ut perniciem arceret. - 540 Hi autem recta ad-urbem et murum altum, - siti aridi, pulvere-tecti, e campo - fugiebant; ille vero vehementer insequebatur hasta: rabies vero - ei cor - usque tenebat violenta, studebatque gloriam referre. - - Tunc altam-portis Trojam cepissent filii Achivorum, - 545 nisi Apollo Phœbus Agenorem divinum excitasset, - virum, Antenoris filium, eximiumque fortemque. - Ejus quidem cordi audaciam immisit, atque ei ipse - astitit, ut mortis gravia fata arceret, - fago acclinatus: coopertus erat autem caligine multa. - 550 At ille, ut advertit Achillem urbium-vastatorem, - constitit; multaque ei cor volvebat-æstuans manenti: - ingemiscens autem dixit ad suum magnum animum: - - Hei mihi, si quidem _actus_ a violento Achille - fugero, qua ceteri turbati fugantur; - 555 capiet me etiam sic, et imbellem obtruncabit. - Si vero ego hos quidem turbari sinam - a-Pelide Achille, pedibusque a muro alio - fugero per campum Iliacum, donec pervenero - Idæque ad-saltus, et senticeta subeam: - 560 vespertinus deinde quum-me-lavero de-fluvio, - a-sudore refrigeratus, ad Ilium reverterer. - Sed cur mihi hæc meus secum-disserit animus? - Ne me abeuntem ab-urbe in-campum advertat, - et me rapide insecutus consequatur velocibus pedibus: - 565 non-amplius deinde licebit mortem et fatum effugere; - valde enim fortis supra omnes est mortales. - Quod si ipsi ante urbem obviam venero; - etenim huic certe vulnerabile corpus acuto ære, - inestque una anima, mortalemque ipsum dicunt homnes, - 570 [esse: atqui ei Saturnius Jupiter gloriam præbet.] - - Sic fatus, Achillem contortus exspectabat; intus vero ei cor - forte gestiebat præliari ac pugnare. - Veluti panthera prodit alto ex fruticeto - virum venatorem contra, nec quicquam animo - 575 percellitur, neque in-fugam-vertitur, quum latratum audierit: - etsi enim prior eam vel cominus-percusserit, vel -eminus, - tamen etiam hasta transfixa non desistit - a-strenua pugna, antequam vel cominus-congrediatur, vel dometur: - sic Antenoris filius præclari, divinus Agenor, - 580 nolebat fugere, antequam periculum-faceret Achillis: - sed (is) clypeum quidem sibi-prætendit undique æqualem, - hasta autem in-eum collimabat, et altum clamabat: - - Certe jam omnino sperabas in animo, splendide Achille, - die hoc urbem _te_ eversurum Troum gloriosorum! - 585 Stulte, certe adhuc multi efficientur dolores de ea: - In ea enim multique et fortes viri sumus, - qui propugnantes caris parentibus, uxoribusque et liberis, - Ilium tuemur: tu vero hic fatum consequeris, - sic terribilis licet-sis et audax bellator. - - 590 Dixit, et acutum telum gravi manu emisit; - et percussit _ejus_ tibiam sub genu, neque aberravit; - circaque ipsam ocrea recens-elaborati stanni - horrendum resonuit: atque æs resiliit - a-percusso, nec penetravit; dei enim prohibuere dona. - 595 Pelides vero impetum-fecit in Agenorem deo-parem, - secundus: at-non sivit _eum_ Apollo gloriam referre, - sed illum eripuit, texitque caligine multa, - quietumque eum e prælio misit ut-abiret. - - Atque hic Peliden dolo avertit a-populo. - 600 Ipsi enim Sagittans, Agenori in-omnibus se-assimulans, - stetit ante pedes; ille vero festinabat pedibus insequi. - Dum ille hunc per-campum persequebatur tritici-feracem, - conversus præter fluvium vorticibus-profundis Scamandrum, - parvo-intervallo præcurrentem; dolo autem _ipsum_ deliniebat - Apollo, - 605 ut semper speraret _se_ assecuturum pedibus suis: - interim ceteri Trojani fugati venere conferti, - læti ad urbem; urbs vero implebatur confertis. - Neque enim illi sustinebant urbem et murum extra - exspectare jam se-invicem, et cognoscere, et quis effugisset, - 610 et quis occubuisset in pugna; sed cupide infundebantur - in urbem, quemcunque eorum pedes et genua servaverant. - - - [TR1] "ultrum" -> "utrum" - - - - - Iliadis XXII.—Hectoris cædes. - -ARGUMENT: THE DEATH OF HECTOR. - -The Trojans being safe within the walls, Hector only stays to oppose -Achilles. Priam is struck at his approach, and tries to persuade his -son to re-enter the town. Hecuba joins her entreaties, but in vain. -Hector consults within himself what measures to take; but at the -advance of Achilles, his resolution fails him, and he flies. Achilles -pursues him thrice round the walls of Troy. The gods debate concerning -the fate of Hector; at length Minerva descends to the aid of Achilles. -She deludes Hector in the shape of Deiphobus; he stands the combat, and -is slain. Achilles drags the dead body at his chariot in the sight of -Priam and Hecuba. Their lamentations, tears, and despair. Their cries -reach the ears of Andromache, who, ignorant of this, was retired into -the inner part of the palace: she mounts up to the walls, and beholds -her dead husband. She swoons at the spectacle. Her excess of grief and -lamentation. - -The thirtieth day still continues. The scene lies under the walls, and -on the battlements of Troy. - -TEXT: - - 1 Sic hi quidem per urbem trepida-fuga-dissipati, velut hinnuli, - a sudore respirabant, bibebantque, medebanturque siti, - acclinati pulcris propugnaculis: at Achivi - ad-murum prope accedebant, scuta humeris inclinantes. - 5 Hectorem vero, ut-ibi maneret, exitiale Fatum ligavit, - ante Ilium portasque Scæas. - At Peliden allocutus-est Phœbus Apollo: - - Cur me, Pelei fili, pedibus velocibus persequeris, - ipse mortalis quum-sis, deum immortalem? necdum omnino me - 10 agnovisti, quod deus sum; tu vero indesinenter furis. - Tibi nimirum nihil curæ-est in-Troas labor _bellicus_, quos - fugasti, - qui jam in urbem conclusi-sunt, tu vero huc divertisti. - Non me quidem interficies, quia non fato-subjectus sum. - - Hunc autem graviter indignatus allocutus-est pedibus velox - Achilles: - 15 in-errorem-conjecisti me, Sagittans, deûm perniciosissime omnium, - huc nunc aversum a muro: certe adhuc multi - terram mordicus prendissent, antequam in-Ilium pervenissent. - Nunc vero mihi magnam gloriam eripuisti,illosque servasti - facile; quippe non ultionem tu veritus-es in-posterum. - 20 Profecto te ulciscerer, si mihi potestas adesset. - - Sic fatus, ad urbem magnis animis abiit, - ruens, velut equus certamine-victor cum curru, - qui celeriter currit magno-nisu-tendens per-campum: - sic Achilles celeriter pedes et genua movebat. - - 25 Hunc vero senex Priamus primus vidit oculis, - collucentem, tanquam stellam, ruentem per-campum, - quæ autumno oritur: perillustres autem ejus radii - lucent multa inter astra nocte intempesta; - quam canem Orionis vulgari-appellatione vocant: - 30 splendidissima quidem hæc est, exitiale vero signum est, - atque immittit magnum æstum miseris mortalibus: - sic hujus æs splendebat circa pectora currentis. - Ejulabat vero senex, caputque pulsabat manibus - in-altum sublatis, magnoque edito-ejulatu clamabat, - 35 supplex-orans dilectum filium: is vero ante portas - stabat, vehementer animo-ardens cum-Achille pugnare; - eum tamen senex miserabiliter affatus-est, manus extendens: - - Hector, ne mihi mane, dilecte fili, virum hunc - solus, seorsum-ab aliis; ut ne mox mortem assequaris, - 40 a-Pelida domitus: quandoquidem longe viribus-præstat. - Crudelis, utinam diis carus tantum esset, - quantum mihi; cito eum canes et vultures vorarent - jacentem: certe mihi gravis ex præcordiis dolor abiret. - Iste me filiis multisque et strenuis orbum fecit, _alios_ - 45 interficiens, et _alios_ vendens insulas in longinquas. - Etenim nunc duos filios, Lycaonem et Polydorum, - non possum videre, Trojanis in urbem conclusis, - quos mihi Laothe peperit, præcellens mulieribus. - At si quidem vivunt in exercitu _hostium_, certe postmodum - 50 æreque auroque redimemus; est enim domi: - multa enim dedit filiæ senex fama-inclytus Altes. - Si vero jam mortui-sunt; et in Orci domo, - dolor meo animo et matri, qui genuimus; - populo autem cetero brevior dolor - 55 erit, modo non et tu moriaris, ab-Achille domitus. - Sed ingredere murum, mi fili, ut serves - Trojanos et Trojanas, nec magnam gloriam præbeas - Pelidæ, ipseque dilecta vita priveris. - Præterea et mei infelicis adhuc sani miserere, - 60 calamitosi, quem pater Saturnius in senectutis limine - fortuna in acerba perdet, mala multa expertum, - filiosque interemtos, raptasque filias, - et thalamos direptos, et infantes liberos - allisos terræ, in gravi cæde, - 65 tractasque nurus perniciosis sub manibus Achivorum. - Ipsum vero forsitan extremum me canes in-primis foribus - cruda-vorantes raptabunt, postquam aliquis acuto ære - cominus- vel eminus-feriens ex artubus animam eripuerit, - quos nutrivi in ædibus, mensæ-participes janitores, - 70 qui meo sanguine hausto, rabiosi valde animis, - jacebunt in vestibulis. Juveni autem domnino decorum-est, - pugna-cæso, lacerato acuto ære, - jacere; omnia vero honestia etiam mortuo, quicquid apparuerit: - sed quum jam canumque caput, canamque barbam, - 75 pudendaque deturpent canes occisi senis, - hoc utique miserrimum accidit miseris mortalibus. - - Dixit senex, canosque capillos extrahebat manibus - vellens e capite: neque Hectori animum flectebat. - Mater vero rursus ex-alia-parte lamentabatur lacrimans. - 80 sinum denudans, altera autem _manu_ mamillam exseruit; - et illum lacrimas-fundens verbis alatis allocuta-est: - - Hector, fili mi, et hæc reverere, et mei miserere - ipsius: si-unquam tibi vagitus-sedantem mammam præbui, - horum reminiscere, care fili; arceque infestum virum - 85 mœnia ingressus: neu primus-pugnator stes ipsi; - ferox: si enim te interemerit, haudquaquam te ego - deflebo in lectis, carum germen, quem peperi ipsa, - neque uxor magnifice-dotata; seorsum autem te longe a-nobis - Argivorum apud naves canes veloces comedent. - - 90 Sic hi lugentes alloquebantur dilectum filium, - multis supplicantes; neque Hectori animum flectebant: - sed is manebat Achillem ingentem propius accedentem. - Ut vero draco ad lustrum silvester virum manet, - pastus mala gramina; subit autem eum ira gravis, - 95 horrendumque aspicit, convolvens-se circa latibulum: - sic Hector, inextinctum habens robur, non recedebat, - turrim ad prominentem fulgido clypeo acclinato. - Indignabundus vero dixit ad suum magnum animum: - - Hei mihi, si quidem portas et mœnia ingressus-fuero, - 100 Polydamas me primus probris onerabit, - qui me hortatus-est Trojanos ad urbem ducere, - noctem sub istam, exitialem, quam exortus-est divinus Achilles. - At ego non parui: certe multo utilius fuisset: - nunc vero postquam perdidi populum pertinacia mea, - 105 verecundor Trojanos et Trojanas longa-pepla-trahentes, - ne-quando quis dicat deterior alius me; - Hector suis viribus fretus perdidit populum. - Sic dicent: mihi vero tunc multo satius esset, - contra _pugnando_ aut Achille interfecto redire, - 110 aut _me_ ipsum cadere glorioso pro urbe. - Quod si clypeum quidem deposuero umbone-munitum, - et cassidem validam, hastaque ad murum acclinata, - ipse profectus Achilli eximio obvius venero, - et ei pollicear Helenam, et opes cum ipsa - 115 omnes prorsus, quascunque Alexander cavis in navibus - duxit ad-Trojam, quæ fuit certaminis origo, - daturum _me_ Atridis abducendas, simulque præterea Achivis - alias distributurum, quascunque urbs hæc abditas-habet: - a-Trojanis vero deinde honorabile jusjurandum exigam, - 120 nihil occultaturos, sed bifariam omnia divisuros.... - [opes quascunque urbs amœna intus continet.] - Sed cur mihi hæc meus secum-disserit animus? - _Vereor_ ne ei ego quidem supplicem profectus; is vero mei non - misereatur, - nec quicquam me revereatur, interficiat vero me inermem, - 125 sic, tanquam mulierem, postquam arma exuero. - Non sane ullo-modo nunc licet a quercu neque a petra - cum-hoc confabulari, ceu virgo juvenisque. - [virgo juvenisque confabulantur inter-se.] - Satius vero certamine congredi: ut-quam celerrime - 130 videamus, utri Olympius gloriam sit-præbiturus. - Hæc animo-versabat manens: at eum prope accessit Achilles, - par Marti, galeam-quassanti bellatori, - vibrans Peliacam hastam ad dextrum humerum - terribilem; circum vero æs splendebat simile fulgori - 135 vel ignis ardentis, vel solis orientis. - Hectorem vero, ut vidit, cepit tremor; neque amplius sustinuit - illic manere, a-tergo autem portas reliquit, abiitque - perterritus. - Pelides vero irruit, pedibus rapidis fretus. - Veluti circus in-montibus, velocissimus volucrum, - 140 facile impetum-dat in pavidam columbam: - hæc autem oblique fugit: iste vero prope acute clangens, - crebris impetibus-sequitur, capereque _illam_ eum animus jubet: - sic ille ardens recta involabat: sed trepidus-fugiebat Hector - muro sub Trojanorum, velociaque genua movebat. - 145 Hi vero præter speculam et caprificum ventosam - murum usque subter per viam-publicam rapido-curu-ruebant, - ad-scaturiginesque pervenere pulcre-fluentes, ubi fontes - duo erumpunt Scamandri vorticosi. - Alter quidem aqua calida fluit, circumque fumus - 150 oritur ex ipso, velut _ab_ igne ardenti: - alter vero æstate profluit similis grandini, - vel nivi frigidæ, vel ex aqua _concretæ_ glaciei. - Illic autem ad ipsos labra-ad-lavandum lata prope sunt, - pulcra, lapidea, ubi vestes speciosas - 155 lavabant Trojanorum uxores pulcræque filiæ, - olim tempore pacis, priusquam venissent filii Achivorum. - Hac prætercurrêre, _alter_ fugiens, alter vero pone persequens: - ante quidem fortis fugiebat, persequebatur vero eum multo - præstantior - rapide: nam non victimam, nec bovis-pellem - 160 assequi-conabantur, qualia pedibus (_cursus_) præmia sunt - virorum; - sed de anima currebant Hectoris equûm-domitoris. - Ut vero quum adsueti-vincere circa metas solidis-ungulis equi - celeriter admodum currunt; et magnum propositum-est præmium, - vel tripes, vel mulier, viri _in honorem_ defuncti: - 165 sic hi ter _circa_ Priami urbem gyro-circum-acti-sunt - rapidis pedibus: dii vero omnes spectabant. - His autem sermonem orsus-est pater hominumque deûmque: - - Proh dii, profecto dilectum virum agitari circa murum - oculis video: meum autem dolet cor - 170 de-Hectore, qui mihi multa boum femora adolevit, - Idæ in verticibus multas-convalles-habentis; interdum etiam - in urbe summa (_arce_): nunc vero eum divinus Achilles - urbem circa Priami pedibus velocibus insequitur. - Sed agite, deliberate, dii, et consultate, - 175 utrum eum e morte salvum eripiemus, an eum jam - per-Peliden Achillem domabimus, strenuus licet-sit. - - Hunc vero allocuta-est dea cæsiis Minerva: - o pater, candidi-fulminis-missor, atras-nubes-cogens, quale - dixisti! - virum mortalis qui-sit, pridem destinatum fato, - 180 jam vis a-morte luctuosa liberare? - Fac: at non tibi omnes assentiemur dii ceteri. - - Hanc autem respondens affatus-est nubes-cogens Jupiter: - bono-esto-animo, Tritonia, dilecta filia: neutiquam animo - serio loquor: volo autem tibi mitis esse: - 185 fac, prout tibi animus est, neu cessa. - - Sic locutus, impulit antea paratam-animo Minervam; - descendit autem _ea_ ab Olympi verticibus concita. - - Hectorem vero indesinenter urgens sequebatur celer Achilles. - Ut vero quum hinnulum in-montibus cervæ canis insequitur, - 190 excitatum e cubili, perque convalles et per fruticeta; - eum autem, etiamsi lateat metu-perculsus sub arbusto, - tamen vestigia-legens currit perpetuo, donec inveniat: - sic Hector non latebat pedibus-velocem Peliden. - Quoties vero impetum-sumeret ad-portas Dardanias - 195 recta irruere, bene-ædificatas versus turres, - si quo-modo ei desuper auxiliarentur telis: - toties eum _Achilles_ ante avertebat, præveniens, - in campum: ipse autem prope urbem volabat semper. - Ut vero in somno non potest _persequens_ fugientem consequi; - 200 neque alter alterum potest effugere, neque alter consequi: - sic hic illum non poterat assequi pedibus, neque ille effugere. - Quomodo vero Hector fata effugere-potuisset mortis, - nisi ei postremumque et ultimum occurrisset Apollo - prope, qui ei excitavit robur velociaque genua? - - 205 Copiis autem renuebat capite divinus Achilles, - nec sinebat mittere in Hectorem amara tela: - nequis gloriam auferret percutiens, at ipse secundus veniret. - Sed quando jam quartum ad scaturigines pervenerant, - tum vero aureas pater attollebat lances, - 210 imposuitque duo fata longe-sternentis mortis, - hoc quidem, Achillis, illud vero, Hectoris equûm-domitoris; - sustinuitque medias prehensas: inclinata-est autem Hectoris - fatalis dies, - descenditque ad Orcum; reliquitque eum Phœbus Apollo. - Ad Pelidenque accessit dea cæsiis-oculis Minerva, - 215 et prope stans verbis alatis allocuta-est: - - Nunc demum nos spero, Jovi dilecte, splendide Achille, - relaturos magnam gloriam Achivis, ad naves, - Hectore cæso, pugnæ insatiabilis licet sit. - Non ei nunc amplius certe licet nos effugere, - 220 ne si quidem perquam multum laboret sagittans Apollo, - advolvens-se-pedibus patris Jovis ægidem-tenentis. - Sed tu quidem nunc sta et respira; huic vero ego tecum, - accedens persuadebo, adversus ut-pugnet. - - Sic dixit Minerva; ille vero paruit, gavisusque-est animo: - 225 stetit autem fraxino ære-præfixæ innixus. - Hæc vero hunc quidem reliquit, assecutaque-est Hectorem divinum, - Deiphobo se-assimilans corpore et indefessa voce; - prope autem stans verbis alatis _eum_ allocuta-est: - - Mi-frater, profecto admodum jam te urget celer Achilles, - 230 urbem circa Priami pedibus velocibus persequens: - sed age jam stemus, et resistamus _ei_ manentes. - - Hanc autem vicissim allocutus-est ingens galeam-motans Hector: - Deiphobe, profecto quidem mihi antea multo carissimus eras - fratrum, - quos Hecuba ac Priamus genuit filios: - 235 nunc vero adhuc etiam magis cogito animo honorare _te,_ - qui sustinuisti mei gratia, ut vidisti oculis, - mœnibus egredi, ceteri vero intus manent. - - Hunc autem rursus allocuta-est dea cæsiis-oculis Minerva: - Mi-frater, profecto quidem multum pater et veneranda mater - 240 supplicabant, deinceps genua-amplectentes, circùm et sodales, - illic ut-manerem; adeo enim metu-tremunt omnes: - sed meus-intus animus conficiebatur dolore gravi. - Nunc vero adversi fortiter pugnemus, neque hastarum - sit parcimonia, ut videamus, utrum Achilles, - 245 nobis interfectis, spolia sanguinolenta referat - naves ad cavas, an tua hasta dometur. - - Sic locuta, continuo astu præivit Minerva. - Illi vero quum jam prope essent in alterum-alter vadentes, - hunc prior allocutus-est magnus galeam-motans Hector: - - 250 Non te amplius, Pelei fili, fugiam, sicut antea: - ter circa urbem magnam Priami fugi, nec unquam sustinui - manere _te_ ingredientem; nunc vero me animus impulit - stare contra te: interimam certe, vel interimar. - Sed agedum huc deos inter-nos-demus _testes;_ hi enim optimi - 255 testes erunt et custodes pactorum: - non enim ego te immaniter deturpabo, si mihi Jupiter - dederit victoriam, tuamque animam abstulero; - at postquam tibi detraxero pulcra arma, Achille, - cadaver Achivis reddam: sec et tu facito. - - 260 Illum vero torve intuitus allocutus-est pedibus velox Achilles: - Hector, ne mihi, acerbissime, pacta memora. - Ut non sunt leonibus et hominibus fœdera fida, - nec lupique et agni concordem animum habent, - sed hostili animo-sunt perpetuo in-se-invicem: - 265 sic non est me et te amice-pacisci, nec prorsus nobis - fœdera erunt, antequam utique alter stratus - sanguine satiarit Martem, inexpletum bellatorem. - Omnigenæ virtutis recordare: nunc te admodum oportet - hastæque-vibratorem esse et audacem bellatorem. - 270 Non tibi amplius est effugium; statim vero te Pallas Minerva - hasta mea domabit: nunc vero simul omnes lues - dolores meorum sociorum, quos interfecisti hasta furens. - - Dixit, et vibratam emisit longæ-umbræ hastam. - Et hanc quidem ex-adverso conspectam evitavit splendidus Hector: - 275 subsedit enim prævidens, ac supervolavit ærea hasta, - et terræ infixa-est: evulsit vero _eam_ Pallas Minerva, - et Achilli reddidit, latuitque Hectorem, pastorem virorum. - Hector vero allocutus-est eximium Peliden: - - Aberrasti, necdum utique, diis similis Achille, - 280 ex Jove noras meum fatum; ac certe dixisti; - sed aliquis apta-loquens et subdolus eras verbis, - ut tui præ-metu animorum virtutisque obliviscerer! - Haud tamen mihi fugienti dorso hastam infiges, - sed recta irruenti per pectora adige, - 285 si tibi dedit deus: nunc vicissim meam hastam evita - æream; utinam jam tuo in corpore totam recipias: - tum certe levius bellum Trojanis esset, - te interfecto: tu enim _es_ ipsis pernicies maxima. - - Dixit, et vibratam emisit longæ-umbræ hastam, - 290 et percussit Pelidæ medium scutum, neque aberravit: - longe vero excussa-est scuto hasta. Iratus-est autem Hector, - quod sibi telum velox irritum evolasset e-manu: - Stetitque vultu-dejecto, nec aliam habebat fraxineam hastam: - Deiphobum vero vocabat albo-clypeo, alte clamans; - 295 poscebat eum hastam longam: is vero non ipsi prope erat. - Hector autem sensit suo in animo, dixitque: - - Eheu, profecto omnino jam me dii ad-mortem vocarunt: - Deiphobum enim ego putabam heroem adesse; - sed ille quidem in muro _stat,_ me vero decepit Minerva. - 300 Nunc autem jam prope _est_ mihi mors exitialis, nec longe; - neque _est_ effugium: certe enim olim hoc gratum erat - Jovique, et Jovis filio, Longe-jaculanti; qui tamen me antea - lubentes e-periculis-eripuere: nunc vero me fatum assequitur: - haud tamen ignaviter certe et inglorie perierim, - 305 sed magnificum aliquid faciens et quod-posteris audiatur. - - Sic igitur fatus, strinxit ensem acutum, - qui ei ad latus pendebat magnusque validusque. - Impetum dedit collectus, velut aquila altivolans, - quæ descendit in-campum per nubes opacas, - 310 raptura vel agnam teneram, vel pavidum leporem: - sic Hector impetum-dedit, vibrans ensem acutum. - Irruit et Achilles, ira autem sibi-impleverat animum - atroci; ac scutum pectori prætendit - pulcrum, artificiose-factum: galea autem nutabat fulgida, - 315 quatuor-conos-habenti; pulcræque motabantur-concussæ comæ - aureæ, quas Vulcanus fuderat circa conum densas. - Qualis vero stella procedit inter stellas nocte intempesta - Hesperus, quæ pulcerrima in cœlo posita-est stella: - sic ab-hasta _fulgor_ emicabat peracuta, quam Achilles - 320 vibrabat dextera, struens malum Hectori divino, - inspiciens corpus pulcrum, ubi reciperet-vulnus facillime. - Hujus autem e-ceteris-partibus tantum tegebant corpus æra arma, - pulcra, quibus Patrocli vim exuerat occisi: - apparebat vero _ea pars_ qua claviculæ ab humeris cervicem - destinent, - 325 jugulum, ubi animæ citissima pernicies: - hac in eum ardenter-ruens feriit hasta divinus Achilles; - prorsus autem teneram per cervicem abiit cuspis. - Nec tamen arteriam faxinus abscidit ære-gravis, - ut aliquid ipsum _Hector_ alloqueretur respondens verbis. - 330 Cecidit autem in pulvere; et super-_eo_-gloriatus est divinus - Achilles: - - Hector, at aliquando putabas, Patroclum interfectum-spolians, - salvum _te_ fore, me autem nihil veritus-es absentem. - Stulte, hujus enim seorsum ultor longe fortior - navibus in cavis ego post relictus-eram, - 335 qui tibi genua solvi: te quidem canes et alites - lacerabunt turpiter illi vero exsequias facient Achivi. - - Illumque languens allocutus-est galam-motans Hector: - supplex-oro, per animam et genua, tuosque parentes, - ne me sinas apud naves canes dilaniatum-vorare Achivorum: - 340 sed tu quidem æsque abunde, aurumque accipe, - dona, quæ tibi dabunt pater et veneranda mater: - corpus autem domum meum reddito, ut rogi me - Trojani et Trojanorum uxores participem-faciant mortuum. - - Hunc autem torve intuitus affatus-est pedibus velox Achilles: - 345 ne me, canis, _per_ genua supplex-precare, neu _per_ parentes: - utinam enim ullo-pacto ipsum me furor et animus stimularet, - crudas dissecans _tuas_ carnes ut-comederem, quum-talia in-me - feceris: - adeo non est, qui tuo canes a-capite arceat; - ne si quidem deciesque et vicies-tanta dona - 350 appenderint huc adducentes, promiserintque etiam alia; - nec si te ipsum auro compensari jubeat - Dardanides Priamus: ne sic quidem te veneranda mater - impositum lectis deflebit, quem peperit ipsa, - sed canesque et alites totum discerpent. - - 355 Illum vero jam-moriens allocutus-est galeam motans Hector: - profecto te probe notum aspicio, nec sane eram _tibi_ - persuasurus; certe enim tibi ferreus intus _est_ animus. - Considera nunc, ne tibi aliqua deorum iræ-causa fiam, - die illo, quando te Paris et Phœbus Apollo, - 360 strenuum licet, interiment in Scæis portis. - - Sic quidem ipsum locutum finis mortis cooperuit: - anima vero e membris volans ad-Orcum descendit, - suam sortem deflens, relicto vigore et juventa. - Hunc etiam mortuum allocutus-est divinus Achilles: - - 365 _Tu_ morere: fatum vero ego tunc accipiam, quandocunque - Jupiter voluerit perficere, atque immortales dii ceteri. - - Dixit, et e mortuo evulsit æream hastam. - Et hanc quidem seorsum posuit, sed ab humeris arma detrahebat - sanguinolenta: ceteri autem circumfusi-sunt filii Achivorum, - 370 qui et admirabundi-spectarunt habitum et speciem stupendam - Hectoris: nec ei quis sine-vulnere-inflicto astitit. - Sic veor aliquis dicebat intuitus in proximum alium: - - Papæ, certe longe jam mollior tractatu _est_ - Hector, quam quando naves incendit igne ardenti. - - 375 Sic quidem aliquis dicebat, et vulnerabat astans. - Hunc autem ubi spoliarat pedibus-velox divinus Achilles, - stans inter Achivos verba alata dixit: - - O amici, Argivorum ductores atque principes, - postquam hunc virum dii _mihi_ domuisse dederunt, - 380 qui mala multa patravit, quanta non universi ceteri: - eia agite, circa urbem cum armis experiamur, - ut cognoscamus Trojanorum mentem, quamnam habeant; - utrum deserturi-sint arcem summam, hoc strato, - an manere ausint, etiam Hectore non-amplius vivo. - 385 Sed cur mihi hæc meus secum-disserit animus? - Jacet ad naves mortuus indefletus, inhumatus, - Patroclus; hujus autem non obliviscar, quoad ego - vivis interero, et mihi cara genua moveantur; - quod si mortuorum oblivio-subit in Orco, - 390 tamen ego etiam illic dilecti memor-ero sodalis. - Nunc autem, age, canentes pæana, juvenes Achivorum, - naves ad cavas redeamus, et hunc ducamus. - Retulimus magnam gloriam: interfecimus Hectora divinum, - cui Trojani per urbem, velut deo, vota-faciebant. - - 395 Dixit, et in-Hectorem divinum indigna moliebatur opera. - Amborum retro pedum perforavit tendines - ad talum-usque a calce, bubulaque innexuit lora, - de curruque ligavit; caput vero trahi sivit: - curruque conscenso, et inclytis armis _in eum_ elevatis, - 400 scutica-percussit _equos,_ ut-currerent; hi autem non inviti - volabant. - Ab-illo vero exstitit, dum-trahebatur, pulvis: et circùm comæ - atræ _terræ_ admovebantur, caputque totum in pulvere - jacebat, ante venustum: tunc vero Jupiter hostibus - _id_ dederat deturpandum ipsius in patria terra. - 405 Sic hujus quidem pulvere-fœdabatur caput totum: at mater - evellebat comam, et nitidum abjecit velum - procul: ejulatumque-edidit admodum altum, filium intuita. - Lamentabaturque miserabiliter pater dilectus, circumque populi - ejulatuque tenebantur, et lamentis per urbem: - 410 huic autem maxime erat simile, ac si tota - Ilios excelsa igni cremaretur a culmine. - Populi quidem senem vix tenebant dolore-indignantem, - egredi cupientem portis Dardaniis: - omnes autem supplex-orabat, provolutus in luto, - 415 nominatim compellans virum quemque: - - Absistite, amici, et me solum sinite, solliciti licet, - egressum urbe, ire ad naves Achivorum: - supplicabo viro huic pernicioso, violentia patranti, - si forte ætatem revereatur, ac misereatur - 420 senectutis: etenim et huic pater talis est, - Peleus, qui ipsum genuit et nutrivit, perniciem futurum - Trojanis; maxime autem mihi præ omnibus dolores fecit. - Tot enim mihi filios intermit juventa-florentes: - de-quibus omnibus non tantum lugeo, dolens licet, - 425 quantum de-uno, cujus me dolor vehemens deferet in Orcum, - Hectore: utinam obiisset inter manus meas! - sic satiati-fuissemus flentesque, lugentesque, - materque, quæ eum peperit, infelix, atque ego ipse. - - Sic dixit flens: adgemebant autem cives. - 430 Inter-Trojanas vero Hecuba densum-suspiriis exorsa-est ejulatum: - - Fili, ego misera curnam vivam, gravia passa, - te mortuo? qui mihi noctesque et dies - gloria per urbem eras, omnibusque emolumentum, - Trojanisque et Troadibus per urbem, qui te ut deum - 435 excipiebant: certe enim ipsis admodum magna gloria esses - vivus: nunc vero mors _te_ et fatum occupat. - - Sic dixit flens: uxor autem nondum aliquid audierat - de-Hectore; non enim ei aliquis certus nuntius profectus - nuntiarat, quod ei maritus extra mansisset portas: - 440 sed illa telam texebat, in secessu-domus altæ, - duplicem _vestem_ purpuream, et opera-picta varia sparsim- - intexebat. - Jusserat autem ancillas comis-pulcras per domum - circumdare igne positum tripodem magnum, ut essent - Hectori calida lavacra et pugna reverso: - 445 demens, neque sciebat, quod ipsum admodum procul a-lavacris - manibus Achillis domuerat cæsiis-oculis Minerva. - Ejulatum vero exaudiit et lamentationem a turri; - ejusque continuo succussi-sunt artus, humique ei excidit radius; - ipsaque statim inter-ancillas comis-pulcras locuta-est: - - 450 Adeste, duæ me sequimini: videam, quænam opera facta-sint. - Venerandæ socrus vocem audivi, ac mihi ipsi in - pectoribus salit cor _sursum_ ad os, subtusque genua - glaciantur: prope certe aliquod malum Priami filiis. - Utinam _procul_ ab aure sit mea verbum! sed perquam graviter - 455 timeo, ne jam mihi audacem Hectorem divinus Achilles - solum interclusum ab-urbe, in-campum agitet, - et jam eum cessare-faciat a-fortitudine exitiali, - quæ ipsum tenebat: quippe nunquam in turba manebat virorum; - sed longe procurrebat, sua animi-vi nulli cedens - - 460 Sic locuta, per domum ruit, lymphatæ similis, - vehementer-palpitans corde; simulque ancillæ ibant cum-ipsa. - At quum ad-turrimque et hominum pervenisset turbam, - stetit circumspiciens in muro: illumque animadvertit - raptatum ante urbem; celeres vero eum equi - 465 raptabant immaniter cavas ad naves Achivorum. - Illi vero oculos obscura nox cooperuit: - collapsaque-est retro, et animam efflavit. - Procul vero a capite fudit redimicula speciosa, - crinale, reticulumque atque textilem mitram, - 470 velumque, quod ei dedit aurea Venus, - die illo, quo ipsam galeam-motans duxit Hector - e domo Eetionis, postquam dederat infinita dona-sponsalia. - Circum vero ipsam gloresque et fratriæ frequentes stabant, - quæ ipsam inter se tenebant præ-dolore-cupidam interitus. - 475 Ea vero ut ad-se-rediit, et in præcordia anima collecta-est, - exorsa ejulatum, inter Trojanas dixit: - - Hector, ego infelix! eodem igitur nati-sumus fato - ambo, tu quidem in Troja Priami in-domo, - ego autem Thebis infra Placum silvosam, - 480 in domo Eetionis, qui me enutriit, parvula quum-essem, - infelix infelicem: utinam non genuisset! - Nunc vero tu quidem in-Orci domos, sub latebris terræ, - abis, ac me gravissimo in luctu relinquis - viduam in ædibus: filius autem adhuc infans sic _est,_ - 485 quem genuimus tuque egoque, calamitosi: nec tu huic - eris, Hector, emolumento: quippe occubuisti; nec tibi hic. - Etsi enim bellum quidem effugerit lacrimosum Achivorum, - semper tamen ei labor et mala in-posterum - erunt: alii enim ei terminis-mutatis-adiment agros. - 490 Dies vero pupillaris omnibus-æqualibus-destitutum puerum reddit: - semperque dejecto-est-vultu, lacrimisque-madidæ-sunt genæ. - Egens autem vadit puer ad patris sodales, - alium quidem læna prensans, alium vero tunica: - horum autem miserantium pocillum aliquis tantillum admovet, - 495 ac labra quidem rigat, palatum vero non rigat. - Hunc et _aliquis_ utroque-parente-vivo-florens e convivio - exturbat, - manibus verberans, et probris insectans: - «abi-in-malam-rem sic; non tuus utique pater convivatur - nobiscum.» - Lacrimabundus autem redit puer ad matrem viduam, - 500 Astyanax, qui ante quidem sui super genibus patris - medullam tantum comedebat, et ovium pinguem adipem: - ac quando somnus occuparet, desiissetque pueriliter-lusitare, - dormiebat in lectis, in ulnis nutricis, - cubili in molli, deliciis repletus corde. - 505 Nunc vero multa patietur, caro patre privatus, - Astyanax, ut-eum Trojani cognomine vocant: - solus enim ipsis, _Hector,_ defendebas portas et muros altos. - Nunc vero te quidem ad naves recurvas, procul a-parentibus, - mobiles vermes edent, postquam _te_ canes se-satiaverint, - 510 nudum: at tibi vestes in ædibus jacent, - tenuesque et venustæ, factæ manibus mulierum. - Verum enimvero hæc omnia comburam igne ardenti, - nihil tibi utique usui _futura,_ quippe non jacebis in-ipsis; - sed apud Trojanos et Trojanas gloria _tibi_ sunto. - - 515 Sic dixit flens: adgemebant autem mulieres. - - - - - Iliadis XXIII.—Ludi in honorem Patrocli. - -ARGUMENT: FUNERAL GAMES IN HONOUR OF PATROCLUS. - -Achilles and the Myrmidons do honours to the body of Patroclus. After -the funeral feast he retires to the sea-shore, where, falling asleep, -the ghost of his friend appears to him, and demands the rites of -burial; the next morning the soldiers are sent with mules and waggons -to fetch wood for the pyre. The funeral procession, and the offering -their hair to the dead. Achilles sacrifices several animals, and lastly -twelve Trojan captives, at the pile; then sets fire to it. He pays -libations to the Winds, which (at the instance of Iris) rise, and raise -the flames. When the pile has burned all night, they gather the bones, -place them in an urn of gold, and raise the tomb. Achilles institutes -the funeral games: the chariot-race, the fight of the caestus, the -wrestling, the foot-race, the single combat, the discus, the shooting -with arrows, the darting the javelin: the various descriptions of -which, and the various success of the several antagonists, make the -greatest part of the book. - -In this book ends the thirtieth day. The night following, the ghost of -Patroclus appears to Achilles: the one-and-thirtieth day is employed in -felling the timber for the pile: the two-and-thirtieth in burning it; -and the three-and-thirtieth in the games. The scene is generally on the -sea-shore. - -TEXT: - - 1 Sic hi quidem ingemiscebant per urbem: at Achivi - postquam ad-navesque et Hellespontum pervenerant, - alii quidem dispersi-ibant suam ad navem quisque: - Myrmidones vero non sinebat dispersos-abire Achilles, - 5 sed is inter-suos socios bellicosos dixit: - - Myrmidones pernicibus-equis, mei cari socii, - ne jam sub curribus solvamus solidis-ungulis equos, - sed cum-ipsis equis et curribus proprius accedentes, - Patroclum defleamus: hic enim honor est mortuorum. - 10 At postquam tristi satiati-fuerimus ploratu, - equis solutis cœnabimus hic omnes. - - Sic dixit: illi autem ejulabantur frequentes: præibat vero - Achilles. - Hi ter circa mortuum pulcre-jubatos egerunt equos - lugentes; interque ipsos Thetis fletus desiderium excitavit. - 15 Rigabantur arenæ, rigabantur et arma virorum - lacrimis: talem enim desiderabant artificem fugæ _hostium._ - Illis-autem Pelides densum-suspiriis exorsus-est planctum, - manibus homicidis impositis pectori sodalis: - - Salvete mihi, o Patrocle, etiam in Orci domo: - 20 omnia enim jam tibi perficiam, quæ antea pollicitus-sum: - _me_ Hectorem huc tractum daturum canibus, crudum ut-discerpant, - duodecim autem ante pyram cervices-abscissurum - Trojanorum claris filiis, de-te interfecto iratum. - - Dixit, et in Hectorem divinum indigna moliebatur opera, - 25 pronum ad feretrum Menœtiadæ extendens - in pulveribus: illi vero arma sibi-exuebant quisque - ærea, coruscantia; solvebantque altisonos equos; - ac consederunt juxta navem pedibus-velocis Æacidæ - frequentissimi; at is eis epulum-funebre lautum præbebat. - 30 Multi quidem boves candidi palpitabant circa ferrum, - dum-jugulabantur, multæque oves et balantes capræ: - multique albis-dentibus sues, florentes pinguedine, - torrendi extendebantur per flammam Vulcani: - undique autem circum cadaver plurimus fluebat sanguis. - - 35 Ac regem quidem, pedibus-celerem Peliden, - ad Agamemnonem divinum ducebant reges Achivorum, - ægre persuadentes ob-sodalem irato corde. - Illi vero quum jam ad tentorium Agamemnonis venisset euntes, - statim _is_ præconibus argutis-voce imperavit, - 40 in igne ponerent tripodem magnum; si persuadere-possent - Pelidæ, ut-ablueret-sibi tabum cruentum. - At is recusabat constanter, insuper et jusjurandum juravit: - - Non per Jovem, qui deorum summus _est_ et optimus, - non fas est lavacra ad-caput prope accedere, - 45 antequam Patroclum imposuero igni, tumulumque injecero, - totonderoque comam: quippe haud mihi posthac iterum sic - invadet dolor cor, quamdiu vivis interero. - At tamen nunc quidem inviso pareamus epulo, _ad id vocati:_ - mane vero _eos_ excita, rex virorum Agamemno, - 50 lignaque comportent, apponantque, uti (_qualia_) par _est_ - mortuum habere, ut-subeat tenebras obscuras: - ut hunc quidem comburat indefessus ignis - ocyus ab oculis, copiæque ad _sua_ opera revertantur. - - Sic dixit: illi autem ei maxime auscultarunt ac paruerunt. - 55 Sedulo vero cœna parata, singuli - convivabantur; nec quicquam animus indigebat epuli æqui. - Sed postquam potus et cibi desiderium exemerant, - alii quidem decubituri iverunt ad tentorium quisque. - - Pelides vero in litore multo-strepitu-resonantis maris - 60 Jacebat graviter-gemens, multos inter Myrmidonas, - in _loco_ puro, ubi fluctus litus alluebant: - quando eum somnus cepit, solvens curas animi, - suavis circumfusus: valde enim lassatus-erat pulcris membris - Hectorem persequendo ad Ilium ventosum. - 65 Supervenit vero anima Patrocli miseri, - in-omnibus ipsi, magnitudineque et oculis pulcris, similis, - et voce; et tales corpore vestes induta-erat: - constitit autem super capite, et eum sermone allocutus-est: - - Dormis, et mei oblitus es, Achille? - 70 non quidem me viventem negligebas, sed mortuum _negligis:_ - sepeli me quam citissime, portas Orci _ut_ intrem. - Procul me arcent animæ, simulacra defunctorum, - nec me omnino se-adire trans flumen sinunt: - sed sic erro circum instructam-latis-portis Orci domum. - 75 Et mihi da tuam manum, obtestor: non enim amplius posthac - redibo ex Orco, postquam me ignis participem-feceritis. - Haudquaquam enim vivi dilectis seorsum a-sociis - consilia sedentes meditabimur; sed me quidem Fatum - absorbuit invisum, quod sortito-obvenit etiam nascenti. - 80 Et vero tibi ipsi fatum _est,_ diis similis Achille, - muro sub Trojanorum nobilium perire. - Aliud autem tibi dicam et mandabo, si obsequi velis. - Ne mea a-tuis seorsum condas ossa, Achille; - sed simul, sicut nutriti-fuimus in vestris ædibus, - 85 quando me, parvulus quum-essem, Menœtius ex Opunte - duxit ad-vestram _domum,_ homicidium propter triste, - die illo, quando filium interfeci Amphidamantis, - imprudens, invitus, de talis iratus; - tum me exceptum in ædibus eques Peleus - 90 nutrivitque diligenter, et tuum famulum nominavit: - sic vero et ossa nobis idem loculus contegat, - aurea amphora, quam tibi dedit veneranda mater. - - Illum vero respondens allocutus-est pedibus velox Achilles: - cur mihi, venerandum caput, huc venisti, - 95 et mihi hæc singula mandas? atqui ego tibi - omnia maxime perficiam, et obsequar, ut tu jubes. - Sed mihi propius asta: paululum saltem complexi - nos-invicem, tristi satiemur fletu. - - Sic igitur fatus, captavit-protensis manibus caris, - 100 nec prehendit; anima enim sub terram, tanquam fumus, - abiit stridens. Attonitus vero exsurrexit Achilles, - manibusque complosit, verbumque lugubre dixit: - - Dii boni, certe aliqua est et in Orci ædibus - anima et simulacrum: sed præcordia non insunt omnino. - 105 Pernox enim mihi Patrocli miseri - anima superstitit ploransque, lugensque, - et mihi singula præcepit: similis autem erat mirifice ipsi. - - Sic dixit: illis vero omnibus desiderium excitavit fletus; - lugentibus autem illis apparuit roseis-digitis Aurora - 110 circa mortuum miserandum. At rex Agamemno - mulosque excivit et viros, qui-conveherent ligna, - undique e tentoriis; insuperque vir strenuus exortus-est, - Meriones, famulus virtutem-amantis Idomenei. - Hi vero ibant materiæ-cædendæ secures in manibus ferentes, - 115 funeque bene-tortos; ac muli præibant ipsos: - multa vero ardua, declivia, accliviaque, transversaque - transierunt. - Sed quum jam ad-saltus venerunt irriguæ-fontibus-Idæ, - protinus quercus alte-comantes longa-acie-munito ære - cædebant festinantes; eæ vero magnum sonitum-edentes - 120 cadebant: has quidem deinde diffindentes Achivi, - alligabant mulis; hi vero terram pedibus carpebant, - cupientes campum, per senticeta densa. - Omnes autem lignatores stipites ferebant: sic enim jusserat - Meriones, famulus amantis-virtutem Idomenei. - 125 Atque in litore _eos_ dejecerunt ordine, ubi Achilles - designaverat Patroclo magnum sepulcrum, ac sibi ipsi. - - At postquam undique apposuerant immensam materiem, - considebant ibidem manentes conferti: atque Achilles - confestim Myrmidonas bellicosos jussit - 130 ære cingi, jungereque sub curribus quemque - equos: hi vero festini-surrexerunt, et arma induerunt. - Conscenderunt autem currus propugnatores, aurigæque: - ante quidem curribus-vecti, pone vero nubes sequebatur peditum, - frequentissimi: in mediis autem ferebant Patroclum socii. - 135 Capillis vero totum mortuum-tegebant, quos injiciebant - tondentes: pone autem caput _ejus_ tenebat divinus Achilles - mœstus: sodalem enim eximium efferebat ad-Orcum. - - Illi vero ut ad-locum pervenerant, ubi ipsis indicarat - Achilles, - _eum_ deposuere; statimque ei affatim accumularunt materiam. - 140 Tum rursus aliud cogitavit pedibus-velox divinus Achilles: - stans seorsum a-pyra, flavam sibi-abscidit comam, - quam Sperchio fluvio alebat florescentem: - ingemiscens autem dixit, spectans in nigrum pontem: - - Sperchie, frustra tibi-utqieu pater vovit Peleus, - 145 illuc me reversum dilectam in patriam terram, - tibique comam abscisurum, mactaturumque scaram hecatomben; - quinquaginta insuper masculas ibidem oves sacrificaturum - ad fontes, ubi tibi ager-sacer altareque odoratum. - Sic vovit senex, tu vero ei mentem non perfecisti. - 150 Nunc autem quia non redibo dilectam in patriam terram, - Patroclo heroi comam dedero secum-ferendam. - - Sic fatus, in manibus dilecti sodalis comam - posuit: his autem omnibus desiderium excitavit fletus. - Et certe lamentantibus occidisset lumen Solis, - 155 nisi Achilles statim Agamemnoni dixisset astans: - - Atride: tibi enim maxime certe populus Achivorum - parebunt dictis: fletu quidem licet etiam _alias_ satiari. - Nunc autem a pyra dimitte, et cœnam jube - parari: hæc vero curabimus, ad-quos maxime - 160 cura-justorum pertinet mortui: sed duces nobiscum maneant. - - Atque ut hoc audivit rex virorum Agamemno, - confestim populum quidem dimisit per naves æquales; - funeratores autem ibidem manserunt, et accumularunt ligna; - struxerunt vero pyram centum-pedum quaquaversus; - 165 et in pyra summa cadaver posuerunt, dolentes corde. - Multas autem pingues oves et pedes-trahentes camuros boves - ante pyram excoriarunt et curarunt; at ex omnibus - adipe sumta, obtexit cadaver magnanimus Achilles - ad pedes a capite, circumque excoriata corpora accumulabat; - 170 imposuit et mellis et olei amphoras, - ad feretrum acclinans: quatuorque arduis-cervicibus equos - festinanter injecit pyræ, magnos edens-gemitus. - Novem huic regi (_Patroclo_) mensarii canes erant: - horum etiam injecit pyræ duos obtruncatos: - 175 duodecim et Troum magnanimorum filios strenuos, - ære cædens: mala vero animo struebat opera: - immisit denique ignis vim invictam, ut depasceret. - Ejulavitque deinde, carumque nomine-ciebat sodalem: - - Salve mihi, o Patrocle, etiam in Orci domo: - 180 omnia enim jam tibi perficio, quæ antea pollicitus-sum. - Duodecim quidem Troum magnanimorum filios strenuos, - hos una tecum omnes ignis absumit: Hectorem autem neutiquam - dabo Priamiden igni vorandum, sed canibus. - - Sic dixit minitans: circa-illum vero canes non occupabantur; - 185 sed canes quidem arcebat Jovis filia Venus - per-dies et noctes: rosaceo autem unxit oleo, - divino, ut ne ipsum laceraret raptans. - Huic vero cyaneam nubem induxit Phœbus Apollo - a-cœlo-usque ad-terram, texitque locum totum, - 190 quantum obtinebat cadaver; ne prius vis Solis - siccaret circumcirca corpus cum-nervis atque artubus. - - Neque pyra Patrocli ardebat mortui. - Ibi rursus alia excogitavit pedibus-velox divinus Achilles, - stans seorsum a-pyra, duobus vota-fecit Ventis, - 195 Boreæ et Zephyro, et pollicitus-est sacra pulcra: - multumque etiam libans aureo poculo, supplicabat, - ut-venirent, quo citissime igne comburerent cadaver, - lignaque properent ardere. Velox autem Iris - vota exaudiens internuntia venit ad-Ventos. - 200 Illi quidem Zephyri graviter-spirantis frequentes in-domo - convivium celebrabant; currens autem Iris institit - limini lapideo. Illi vero ut _eam_ viderunt oculis, - omnes propere surrexere, vocabantque eam ad se quisque; - hæc vero sedere quidem recusavit, dixit autem sermonem: - - 205 Non _est_ sedendum: vadam enim inde super Oceani fluenta, - Æthiopum ad terram, ubi sacrificant hecatombas - immortalibus, ut jam et ego particeps-fiam sacrificiorum. - Sed Achilles Boream et Zephyrum sonorum - venire orat, et pollicetur sacra pulcra, - 210 ut pyram suscitetis ad-ardendum, in qua jacet - Patroclus, quem omnes gemunt Achivi. - - Hæc quidem sic locuta abiit; illi vero exorti-sunt - sonitu immenso, nubes vi-agentes præ _se._ - Confestim vero ad pontum venere flaturi; excitatusque-est fluctus - 215 flatu sub stridulo: Trojamque ad-glebosam pervenere, - ac rogo incubuerunt, valdeque sonuit immane-ardens ignis. - Tota-nocte inde hi pyræ simul flammam jactabant, - flantes stridule: ac tota-nocte velox Achilles - aureo ex cratere, tenens poculum duplex, - 220 vinum hauriens in-humum fundebat, rigabatque terram, - animam appellans Patrocli miseri. - Ut vero pater sui filii lamentatur ossa cremans - desponsi, qui mortuus miseros dolore-affecit parentes: - sic Achilles sodalis lamentabatur ossa cremans, - 225 reptans propter pyram, crebro ingemescens. - - Quando vero Lucifer venit lumen nuntians super terram, - post quem croceo-peplo-induta super mare spargitur Aurora, - tunc pyra elanguit, cessavitque flamma. - Ac Venti rursus abiere domum ut-redirent, - 230 Thracium per pontum: hic vero gemebat, tumore-fluctuum furens. - Pelides autem a pyra in-alteram-partem quum-discessisset, - procubuit fessus, et dulcis somnus _ei_ cito supervenit. - Illi vero (_reges_) circa Atriden frequentes congregabantur, - quorum adeuntium ipsum tumultus et strepitus excitavit. - 235 Resedit vero erectus, et ipsos sermone allocutus-est: - - Atrideque, et ceteri principes universorum-Achivorum, - primum quidem pyram exstinguite nigro vino - totam, quantum occupavit ignis vis: ac deinde - ossa Patrocli Menœtiadæ legamus, - 240 bene discernentes: cognitu vero facilia sunt: - (in media namque jacebat pyra, ceteri vero seorsum - in-extrema-ora cremabantur promiscue, equique et viri:) - et ea quidem in aurea phiala et duplici adipe - ponamus, donec ipse ego Orco condar. - 245 Tumulum autem non admodum magnum ego fieri volo, - sed mediocrem talem: postmodum vero et hunc Achivi - latumque altumque facite, qui quidem post me - in navibus multa-transtra-habentibus relinquemini. - - Sic dixit: illi vero obsecuti-sunt pedibus-veloci Pelidæ. - 250 Primum quidem pyram exstinxerunt nigro vino, - quantum flamma pervaserat, profundusque corruit cinis: - flentes vero socii mitis ossa alba - collegerunt in auream phialam et duplicem adipem: - in tentoriisque posita tenui linteo texerunt: - 255 circuloque-designarunt tumulum, fundamentaque jecerunt - circa pyram: statim autem fusilem terram aggesserunt: - aggesto vero tumulo, redierunt. At Achilles - ibidem populum detinuit, et sedere-fecit, lato-ambitu circum; - e-navibus autem extulit præmia, lebetasque tripodasque, - 260 equosque, mulosque, boumque robusta capita, - et feminas pulcre-cinctas, splendidumque ferrum. - - Aurigis quidem primum velocibus præclara præmia - posuit, mulierem abducendam, eximia opera scientem, - et tripodem ansatum duarum-et-viginti-mensurarum, - 265 primo: sed secundo deinde equam posuit - sexennem, indomitam, fœtum mulum utero-gestantem: - at tertio igni-non-admotum deposuit lebetem, - pulcrum, quatuor mensuras capientem, album adhuc sic (_ut a - fabro_); - quarto vero posuit duo auri talenta: - 270 quinto autem duplicem phialam ignem-non-expertam posuit. - Stetit vero se-erigens et verba inter Argivos fecit. - - Atrideque et ceteri bene-ocreati Achivi, - aurigas hæc præmia exspectantia jacent in circo. - Si quidem nunc alius _viri_ gratia certaremus Achivi, - 275 tum certe ego prima accepta in-tentorium ferrem. - Scitis enim, quantum mei virtute superant equi; - immortales etenim sunt: Neptunus autem dedit ipsos - patri meo Peleo, is vero vicissim mihi tradidit. - Sed certe quidem ego quiescam, et solidis-ungulis equi: - 280 talis enim gloriam eximiam amiserunt aurigæ, - benigni, qui ipsis admodum sæpe liquidum oleum - jubis superfundebat, quum-lavisset aqua limpida. - Hunc hi stantes lugent, soloque ipsis - jubæ profusæ-sunt, ipsique stant dolentes corde. - 285 _Vos_ vero ceteri accingimini per exercitum, quicunque Achivorum - equisque fidit et curribus coagmentatis. - - Sic dixit Pelides; celeres autem aurigæ surrexerunt. - Surrexit multo primus quidem rex virorum Eumelus, - Admeti dilectus filius, qui aurigandi-peritia eximie-ornatus- - erat: - 290 post hunc autem Tydides surrexit fortis Diomedes, - equosque Troicos duxit-sub jugum, quos quondam abstulit - Æneæ; at ipsum _Æneam_ subripuerat Apollo. - Post hunc autem Atrides surrexit flavus Menelaus, - nobilissimus, sub jugumque duxit veloces equos, - 295 Æthen Agamemnoniam, suumque Podargum; - illam Agamemnoni dedit Anchisiades Echepolus - donum, ut ne ipsum sequeretur ad Ilium ventosam, - sed domi oblectaretur manens; magnas enim ei dederat - Jupiter opes, habitabat autem hic in spatiosa Sicyone: - 300 hanc iste sub jugum duxit, admodum cursus cupidam. - Antilochus autem quartus pulcris-jubis instruxit equos, - Nestoris præclarus filius, magnanimi regis, - Neleidæ; Pylo autem nati ei equi - pedibus-velocibus agebant currum. Pater vero ipsi prope astans - 305 dixit in bonum monens, intelligentem etiam per-se: - - Antiloche, certe quidem te, juvenem licet, dilexerunt - Jupiterque Neptunusque, et aurigandi-artes docuerunt - omnigenas: ideoque te docere nequaquam multum opus _est._ - Nosti enim recte circa metas _equos_ flectere; sed tibi equi - 310 _sunt_ tardissimi cursu; ideoque puto damnosa eventura. - Horum vero equi quidem sunt perniciores, nec tamen ipsi - plura sciunt te ipso sollerter-machinari. - Sed agedum tu, dilecte, sollertiam reconde animo - omnigenam, ut ne tibi effugiant præmia. - 315 Arte etenim faber-lignarius longe præstantior, quam viribus; - arte vero rursus gubernator in nigro ponto - navem celerem dirigit, jactatam ventis: - arte et auriga superat aurigam. - Sed qui quidem equis et curribus suis fretus - 320 imprudenter _eos_ in latum flectit huc et illuc, - _huic_ equi vagantur per stadium, neque _eos_ continet: - qui vero utilia noverit, agens deteriores equos, - semper metam spectans flectit prope, neque eum latet, - quo-pacto primum _eos_ agitet-laxatis bubulis loris: - 325 sed continet perpetuo, et præcedentem observat. - Metam autem tibi indicabo cognitu-perfacilem, nec te latebit. - Stat lignum aridum, quantum ulna, super terram, - vel quercus, vel laricis, quod quidem non putrescit imbre: - lapides vero ejus ex-utraque-parte positi-sunt duo albi, - 330 in concursu viæ: planum autem curriculum-equorum hinc-inde: - seu alicujus monumentum hominis jam-pridem defuncti, - sive hoc meta fuit tempore priscorum hominum; - ac nunc terminum fecit pedibus-velox divinus Achilles. - Huic tu proxime admotos agita juxtà currum et equos: - 335 ipse vero inclinator bene-concinnata in sella-currus, - paullulum ad sinistram eorum; at dextrum equum - stimula minaciter-inclamans, laxaque ei habenas manibus. - Ad metam autem tibi equus sinister admoveatur, - ita-ut tibi modiolus utique videatur summum strinxisse - 340 rotæ affabre-factæ: in-lapidem vero vites impingere, - ne qua equosque vulneres, et currus confringas: - gaudium vero _hoc_ aliis, opprobrium tamen tibi ipsi - erit. Sed, dilecte, si-sapis, cautus esto. - Si enim ad metam prætervectus-fueris urgens, - 345 non erit, qui te assequatur perniciter-insecutus, nec - prætervehatur, - ne si a-tergo quidem Arionem divinum ageret, - Adrasti velocem equum, qui ex deo genere erat, - aut illos Laomedontis, qui hic nutriti-sunt eximii. - - Sic locutus Nestor Neleius iterum in loco - 350 resedit, postquam suo filio cujusque _rei_ summam dixerat. - Meriones autem quintus pulcris-jubis instruxit equos. - Ascenderunt vero in sellas _curruum,_ et sortes injecere _galeæ;_ - concutiebat Achilles, et sors exsiliit Nestoridæ - Antilochi: post hunc sortitus-est rex Eumelus; - 355 post illum autem Atrides, inclytus-hasta Menelaus: - post eum vero Meriones sortitus-est agere: postremus autem - Tydides, longe fortissimus, sortitus-est agere equos. - Steterunt jam ordine: monstravit autem metas Achilles, - procul in plano campo, juxtàque speculatorem collocavit - 360 deo-parem Phœnicem, armigerum patris sui, - ut memor-inspectet cursum, et veritatem referret. - - Illi vero simul omnes in equos scuticas sustulerunt, - percusseruntque loris, exhortatique-sunt verbis, - magno-ardore: ii autem ocyus percurrebant campum, - 365 procul a-navibus, celeriter: sub pectoribus vero pulvis - surgebat excitatus, tanquam nubes, vel procella: - jubæ autem agitabantur cum flatibus venti. - Currus vero modo quidem terræ appropinquabant almæ, - modo autem sussultabant sublimes: at aurigæ - 370 stabant in sellis: palpitabat autem animus cujusque, - victoriæ cupidorum; et hortabatur suos quisque - equos: hi vero volabant pulverem-excitantes per-campum. - - Sed quum jam extremum peragerent cursum veloces equi - retro mare versus canum, tum demum virtus cujusque - 375 apparuit, statimque equis extendebatur cursus: celeriter vero - inde - Pheretiadæ pedibus-veloces eminebant equæ. - Post eas autem eminebant Diomedis masculi equi, - Troici, neque multum aberant, sed admodum prope: - semper enim currum ascensuris similes-erant, - 380 flatu vero _narium_ Eumeli dorsum, latique humeri, - calefiebant: super ipsum enim capitibus repositis volabant. - Et certe vel prævertisset, vel dubiam _victoriam_ fecisset, - nisi Tydei filio iratus-fuisset Phœbus Apollo, - qui ei e manibus excussit scuticam splendidam. - 385 Ejus vero ex oculis effusæ-sunt lacrimæ, indignantis, - quod illas quidem videret jam etiam multo fortius euntes, - sui vero divinitus affligerentur, sine stimulo currentes. - Nec sane Minervam fraude-lædens latuit Apollo - Tydiden, valde autem celeriter assecuta-est pastorem virorum; - 390 reddiditque ei scuticam, vimque equis immisit. - Ipsa vero Admeti filium succensens accessit, - equinumque ei fregit dea jugem: atque ei equæ - utrinque-extra viam currebant, temoque in terram factus-decidit. - Ipse vero e sella juxta rotam provolutus-est, - 395 cubitique ei circumcirca-lacerabantur, osque, naresque; - collisaque-est frons ad supercilia: atque ei oculi - lacrimis impleti-sunt, liquidaque ei hæsit vox. - Tydides vero prævertens dirigebat solidis-ungulis equos, - longe præ-ceteris emicans: nam Minerva - 400 equis immisit vim, et ei gloriam imposuit. - Post illum Atrides agebat _equos_ flavus Menelaus. - Antilochus vero equos adhortabatur patris sui: - - Incumbite, et vos intendite quam celerrime. - Cum-illis quidem _vos_ contendere haudquaquam jubeo, - 405 Tydidæ equis bellicosi, quibus Minerva - nunc præbuit celeritatem, et ipsi gloriam apposuit. - Sed equos Atridæ assequimini, neu relinquimini, - rapide, ne vobis dedecus offundat - Æthe, femina quum-sit: curnam deficitis, præstantissimi? - 410 Sic enim denuntio, et certe perfectum erit: - non _amplius_ vobis cura apud Nestorem pastorem virorum - erit, statim autem vos interficiet acuto ære, - si remissi referamus vilius præmium: - verum insequimini, et festinate quam citissime. - 415 Hæc autem ego ipse machinabor, ac dispiciam, - angusta in via astu-præterire: neque _hoc_ me fallet. - - Sic dixit: illi vero domini veriti minas, - acrius cucurrerunt exiguo tempore; statimque inde - angustiam viæ cavæ vidit Antilochus bellicosus: - 420 scissura erat terræ, qua hiemalis collecta aqua - eruperat viæ _partem,_ profundumque fecerat locum totum: - hac dirigebat Menelaus, rotarum-concursum vitans. - Antilochus autem deflectens impellebat solidis-ungulis equos - extra viam, parumperque avertens insequebatur. - 425 Atrides vero extimuit, et Antilochum inclamavit: - - Antiloche, temere equos-agis; sed contine equos: - angusta enim via _est;_ mox vero latiore præterages: - ne qua utrosque lædas, currui _meo_ impingens. - - Sic dixit: Antilochus vero adhuc etiam multo magis agebat, - 430 stimulo adurgens, tanquam non audienti similis. - Quantus vero disci jactus ab-humero-vibrati est, - quem juvenis emittit vir, tentans vigorem-juvenilem: - tantum cursu-emicarunt: equæ vero cesserunt retro - Atridæ; ipse enim sponte remisit agitare, - 435 ne qua colliderentur in via solidis-ungulis equi, - currusque everterent bene-compactos, atque ipsi - in pulveres deciderent, festino-cursu-contendentes de victoria. - Hunc et objurgans allocutus-est flavus Menelaus: - - Antiloche, nemo te mortalium perniciosior alius: - 440 i-in-malum: quippe non te vere dicebamus sapere Achivi. - Sed certe ne sic quidem sine jurejurando auferes præmium. - - Sic locutus, equos exhortatus-est, dixitque: - ne mihi inhibemini neve stetis dolentes corde. - Prius istis pedes et genua lassabuntur, - 445 quam vobis; ambo enim privati-sunt juventute. - - Sic dixit: illi vero, regis veriti hortatum, - acrius cucurrerunt, statimque ipsis proximi fuerunt. - - Argivi vero in circo sedentes spectabant - equos: hi autem volabant pulverem-excitantes per-campum. - 450 Primus vero Idomeneus, Cretum dux, visos-agnovit equos; - sedebat enim extra circum ceteris-sublimior in specula. - Illum autem, procul licet-esset, _equos_ increpantem ut-audiit, - agnovit; viditque equum insignem _ceteros_ prævertentem, - qui quidem cetero quanto _corpore_ spadix erat, in fronte vero - 455 alba macula erat rotunda, tanquam luna. - Surrexit autem, et sermonem inter Argivos dixit: - - O amici, Argivorum ductores atque principes, - solusne ego equos noscito, an et vos? - Alii mihi videntur _nunc_ priores esse equi, - 460 alius et auriga videtur: illæ vero _equæ_ alicubi illic - læsæ-sunt in campo, quæ eousque certe præstantiores erant. - Nempe illas primum vidi metam circumflectentes, - nunc vero nequaquam possum videre: undique autem mihi oculi - Troicum per campum lustrant prospectanti. - 465 Aut aurigam fugerunt habenæ, nec potuit _equas_ - bene continere circa metam, et non feliciter flexit: - illic ipsum excidisse reor, et currus confregisse; - hæ vero extra-viam-cucurrerunt, postquam furor occupavit animum. - Sed intuemini et vos surgentes: non enim equidem - 470 bene dignosco; videtur autem mihi esse vir - Ætolus genere, interque Argivos imperat, - Tydei equûm-domitoris filius, fortis Diomedes. - - Hunc autem indecore objurgavit Oilei _filius_ velox Ajax: - Idomeneu, cur præmature garris? illæ vero procul - 475 equæ pedes-alte-tollentes amplum per-campum currunt. - Nec minimus-natu es inter Argivos tantopere, - nec tibi acutissime ex capite prospiciunt oculi: - sed semper verbis garris. Neutiquam te decet - blateronem esse: adsunt enim et præstantiores alii. - 480 Equæ vero eædem sunt priores, quæ et antea, - Eumeli, in _eis_que ipse tenens lora vehitur. - - Hunc autem iratus Cretum dux contra allocutus-est: - Ajax, rixa optime, maledice! in-ceterisque omnibus - inferior-es Argivis: quod tibi mens est insolens. - 485 Age nunc vel tripode deposito-certemus, vel lebete; - arbitrum autem Atriden Agamemnonem faciamus ambo, - utræ anteriores _sint_ equæ: ut sentias persolvens. - - Sic dixit: surrexit vero protinus Oilei _filius_ velox Ajax, - iratus, asperis ut-exciperet _eum_ verbis. - 490 Et omnino jam ulterius adhuc contentio evasisset utrisque, - nisi Achilles ipse surrexisset, et dixisset sermonem: - - Ne amplius nunc asperis altercemini verbis, - Ajax, Idomeneuque, malis; quippe non par-est. - Et vero alii succenseritis, quicunque talia faceret. - 495 Sed vos in circo sedentes spectate - equos; hi autem cito ipsi festino-cursu-contendentes de victoria - huc venient: tam vero cognoscetis singuli - equos Argivorum, qui secundi, quique priores. - - Sic dixit: Tydides autem valde prope venit urgens _equos,_ - 500 scutica autem assidue feriebat super-humeros: atque ei equi - in-altum sussultabant cito conficientes viam. - Assidue autem aurigam pulveris guttæ percutiebant: - currusque, auro accurate-elaborati stannoque, - equos veloces pone-currebant; neque profunda - 505 fiebat canthorum orbita retro - in tenui pulvere: hi vero festinantes volabant. - Stetit autem medio in circo; multusque exsiliebat sudor - equorum, eque cervicibus et a pectore, in-terram. - Ipse vero e sella in-terram desiliit collucente, - 510 acclinavitque scuticam ad jugum. Nec segnis-erat - fortis Sthenelus, sed propere accepit præmium; - deditque abducendam sociis magnanimis mulierem, - et tripodem ansatum asportandum: ipse vero solvit equos. - - Post eum autem Antilochus Neleius agebat equos, - 515 dolis, haud quidem celeritate, prævertens Menelaum; - sed etiam sic Menelaus agebat prope veloces equos. - Quantum vero a-rota equus distat, qui quidem dominum - trahit per-campum nisu-contento cum curribus; - hujus quidem attingunt canthum pili extremi - 520 caudæ; is autem prope admodum currit, nec prorsus magnum - spatium in-medio _est,_ per longum campum _equo_ currente: - tantum jam Menelaus eximio Antilocho - posterior-erat: at prius etiam ad disci-jactum relictus-erat, - sed ipsum statim assecutus-est; augebatur enim vis valida - 525 equæ Agamemnoniæ, jubis-pulcris Æthes. - Si vero adhuc ulterius actus-fuisset cursus ambobus, - eo certe eum præteriisset, nec dubiam-victoriam reliquisset. - Sed Meriones, famulus strenuus Idomenei, - posterior-erat inclyto Menelao hastæ jactu: - 530 tardissimi enim ei erant pulcris-jubis equi, - minimeque-peritus erat ipse agendi currum in certamine. - Filius vero Admeti omnium-ultimus venit e-ceteris, - trahens currus pulcros, agens ante equos. - Hunc autem ut-vidit, miseratus-est velox divinus Achilles; - 535 stansque inter Argivos verba alata dixit: - - Ultimus vir præstantissimus agit solidis-ungulis equos: - sed agedum ei demus præmia, ut par _est,_ - secunda; at prima ferat Tydei filius. - - Sic dixit: illi autem omnes comprobarunt, sicut jubebat. - 540 Et sane ei dedisset equam (comprobarant enim Achivi), - si non Antilochus, magnanimi Nestoris filius, - Pelidæ Achilli jure respondisset surgens: - - O Achille, valde tibi iratus-fuero, si perfeceris - hoc verbum: es enim ablaturus _mihi_ præmium, - 545 hoc cogitans, quod ei divinitus-læsi-sunt currus et veloces equæ, - ipse strenuus quum-sit: sed debuit immortalibus - vota-facere: ita nequaquam ultimus-omnium venisset _equos_ - urgens. - Si vero ejus misereris, et tibi gratum est animo, - est tibi in tentorio aurum multum, est vero _et_ æs, - 550 et pecora, suntque tibi ancillæ, et solidis-ungulis equi: - ex-his ipsi postea electum dato vel majus præmium, - vel etiam jam nunc, ut te collaudent Achivi. - Hanc vero ego non dabo: de ipsa autem periculum-faciat, - virorum quicunque velit mecum manibus pugnare. - - 555 Sic dixit: subrisit autem pedibus-velox divinus Achilles - gratulans Antilocho, quod ipsi dilectus erat sodalis: - et eum respondens verbis alatis allocutus-est: - - Antiloche, si quidem jam me jubes e-domo aliud - Eumelo dare, ego vero etiam hoc perficiam. - 560 Dabo ei loricam, quam Asteropæo abstuli, - æream, quam circum ora fulgidi stanni - circulo-fusa-est: multo autem _pretio_ ei æstimanda erit. - - Dixit, et Automedontem carum jussit sodalem - ferre _eam_ e-tentorio: is vero abiit, et ei attulit. - 565 [Eumeloque in manibus posuit; is vero accepit gaudens.] - - Inter-hos autem et Menelaus surrexit, animo dolens, - Antilocho immensum iratus: atque præco - in-manibus sceptrum posuit, silereque jussit - Argivos: at ille inde inter-_eos_-dixit par-deo vir: - - 570 Antiloche, antehac prudens, quale fecisti! - dedecorasti quidem meam virtutem, læsisti autem mihi equos, - tuis ante actis, qui multo inferiores erant. - Sed agite, Argivorum ductores ac principes, - in medium utrisque judicate, neu in gratiam: - 575 ne-quando quis dicat Achivorum ære-loricatorum: - Antilocho mendaciis oppresso, Menelaus - abiit equam ducens; quoniam ei longe deteriores erant - equi, ipse vero melior armisque viribusque. - Eia vero, age, ego ipse judicabo, ac me nullum puto - 580 alium increpaturum Danaorum: rectum enim erit _judicium._ - Antiloche, eia vero, age huc _ades,_ Jovis-alumne, ut fas est, - stans ante equos et currum, ac flagellum - manibus tenens argutum, quo antea agitabas, - equos tangens, terram-cingentem Neptunum - 585 jurato, _te_ non volentem meum dolo currum impedivisse. - - Eum vero Antilochus prudens contra allocutus-est: - perfer nunc: multo enim equidem junior sum - te, rex Menelae, tu vero natu-major et præstantior. - Nosti, qualia juvenis viri errata sunt: - 590 velocior etenim _ei_ mens est, tenue autem consilium. - Ideo tibi toleret cor: equam vero tibi ipse - dabo, quam accepi: si etiam e meis aliud - majus postulaveris, continuo tibi statim dare - malim, quam tibi, Jovis-alumne, in-dies omnes - 595 _me_ animo ejectum-esse, et in-deos fieri sceleratum. - - Dixit, et equam ducens magnanimi Nestoris filius - in manus tradidit Menelai: illius autem animus - licuit (_exhilaratus est_), ut-si circa spicas ros _liquescit_ - segetis crescentis, quando horrescunt arva: - 600 sic et tibi, Menelae, in præcordiis animus licuit. - Et ipsum compellans verbis alatis allocutus-est: - - Antiloche, nunc quidem tibi ego cedam ipse, - _qui eram_ iratus: quoniam non mente-vagus nec læsus-animo - eras antea: nunc vero mentem vicerat juventus. - 605 In-posterum autem cave præstantiores decipere: - non enim me cito alius vir flexisset Achivorum. - Verum tu jam multa passus-es, et multa molitus, - tuusque pater bonus, et frater, causa mea: - ideo tibi supplicanti obsequar: atque etiam equam - 610 dabo, mea licet sit; ut sentiant et hi, - ut meus nunquam _sit_ animus superbus et immitis. - - Dixit, et Antilochi Noemoni dedit socio - equam abducendam: ipse vero inde lebetem accepit collucentem. - Meriones autem sustulit duo auri talenta, - 615 quartus, ut egerat _currum._ Quintum vero relictum-erat præmium, - duplex phiala: quam Nestori dedit Achilles, - Argivorum per consessum ferens; et dixit astans: - - Accipe nunc; et tibi hoc, senex, munus-recondatur, - Patrocli sepulturæ monimentum ut-sit; non enim amplius illum - 620 videbis inter Argivos: do autem tibi hoc præmium - sic: nec enim cæstibus certe pugnabis, nec luctaberis, - nec jaculorum-certamen inibis, nec pedibus - curres: jam enim gravis _te_ senectus urget. - - Sic fatus, in manibus posuit: ille vero accepit gaudens. - 625 Et ipsum compellans verbis alatis allocutus-est: - - Certe jam hæc quidem omnia, fili, recte dixisti. - Non enim amplius firma membra, amice, pedes, nec manus - ab-humeris utrinque celeri-impetu-moventur agiles. - Utinam sic pubescerem, roburque mihi firmum esset, - 630 ut quando regem Amarynceum sepeliebant Epei - in-Buprasio, filiique posuerunt regis certaminum-præmia: - illic nullus vir mihi similis vir erat, neque Epeorum, - neque ipsorum Pyliorum, neque Ætolorum magnanimorum. - Cæstu quidem vici Clytomedem, Enopis filium: - 635 Ancæum vero lucta Pleuronium, qui in-me surrexerat: - Iphiclum autem pedibus prætercurri, strenuus licet-esset; - hasta vero mittenda-superavi Phyleumque et Polydorum. - Solis me equis præteregerunt Actoridæ-duo, - ob-numerum superantes, invidentes _mihi_ victoriam, - 640 quod nempe maximi illi _certamini_ relicta-erant præmia. - Hi vero erant gemini: alter quidem firmiter equos-regebat, - firmiter equos-regebat,[TR1] alter vero scutica incitabat. - Sic olim eram: nunc vicissim juniores obeant - opera ejusmodi: me autem oportet senectæ tristi - 645 parere; tum vero excellebam-inter heroas. - Sed abi, et tuo sodali certaminibus justa-facito. - Hoc autem _præmium_ ego lubens accipio, gaudetque mihi cor, - quod-ita mei semper memor-es benevoli: nec te lateo, - quo honore me par-est honorari inter Achivos. - 650 Tibi autem dii pro his gratiam largam referant. - - Sic dixit: Pelides vero magnum per cœtum Achivorum - abiit, postquam omnem laudationem audierat Nelidæ. - Atque ille cæstu-decernentium duro posuit præmia: - mulam laborum-patientem ducens ligavit in circo - 655 sexennem, indomitam, quæ difficillima _erat_ domitu; - atque victo posuit poculum duplex. - Stetit autem se-erigens, et verba inter Argivos fecit: - - Atridæque et ceteri bene-ocreati Achivi, - viros duos de his jubemus, qui _sint_ præstantissimi, - 660 pugnis alte elatis _inter_ se ferire: cui vero Apollo - dederit victoriam, agnoverintque omnes Achivi, - mulam laborum-patientem ducens ad-tentorium eat: - ac victus poculum auferet duplex. - - Sic dixit: surrexit autem statim vir fortisque magnusque, - 665 peritus cæstus-pugnæ, filius Panopei Epeus: - prehenditque manu mulam laborum-patientem, dixitque: - - Prope veniat, quicumque poculum auferet duplex: - mulam autem non puto aliquem abducturum alium Achivorum, - cæstibus vincentem _me:_ nam me profiteor esse optimum. - 670 An non satis, quod in-prælio inferior-sum? nec ullo-modo licet - in omnibus operibus peritum virum evadere. - Sic enim denuntio, quod et perfectum erit: - penitus _ei_ corpusque disrumpam, et ossa confringam: - curatores autem ei hic frequentes ibidem maneant, - 675 qui ipsum efferent, meis sub manibus domitum. - - Sic dixit: illi vero omnes obmutuerunt silentio. - Euryalus autem contra-eum solus surrexit, par-deo vir, - Mecistei filius Talaionidæ regis, - qui quondam Thebas profectus-est defuncti Œdipi - 680 ad funus (_ludos funebres_): ibi vero omnes vicit Cadmeos. - Hunc quidem Tydides hasta-inclytus sectabatur, - confirmans verbis, multum vero ei cupiebat victoriam. - Cingulum autem ei primum projecit, ac deinde - dedit lora scite-secta bovis agrestis. - 685 Hi autem quum-se-accinxissent, prodiere in medium circum; - ex-adversoque elevatis manibus robustis simul ambo - in-se-irruerunt, et ipsis graves manus consertæ-sunt. - Vehemens autem crepitus maxillarum ortus-est, fluebatque sudor - undique e membris: irruit vero divinus Epeus, - 690 percussitque circumspectantem ad-genam; nec jam _is_ diutius - stetit: ejus enim succiderunt pulcra membra. - Ut vero quum ab inhorrescente Borea exsilit piscis - litore in algoso, nigerque continuo ipsum fluctus operit: - sic percussus exsiliit. At magnanimus Epeus - 695 manibus arreptum erexit; dilecti autem circumstetere socii, - qui ipsum ducebant, per circum labantibus pedibus, - cruorem crassum exspuentem, caput jactantem in-alteram-partem; - ac mente-alienatum inter se collocarunt ducentes: - ipsique euntes accepere poculum duplex. - - 700 Pelides vero statim alia tertia deposuit præmia, - ostentans Danais, luctæ duræ; - victori quidem, magnum tripodem igni-aptum; - eum autem duodecim-boum-pretio inter se æstimabant Achivi: - viro autem victo mulierem in medio posuit: - 705 multa autem _ea_ sciebat opera, æstimabantque ipsam quatuor-boum- - pretio. - Stetit autem se-erigens, et verba inter Argivos fecit: - - Surgite, qui et hujus certaminis periculum-facietis. - - Sic dixit: surrexit vero inde magnus Telamonius Ajax; - surrexit et Ulysses abundans-consiliis, dolos sciens. - 710 Accincti autem hi prodierunt in medium circum, - complexuque se-invicem corripuerunt manibus robustis: - ut quum tigna-mutuo-sibi-inserta, quæ inclytus aptat faber, - domus altæ, impetus ventorum vitans, _se complectuntur._ - Stridebant autem dorsa, validis a manibus - 715 attracta fortiter; atque humidus defluebat sudor; - densæque vibices per lateraque et humeros - sanguine rubentes surrexere: illi autem vehementer usque - victoriam cupiebant, tripodem ob affabre-factum. - Neque Ulysses poterat _Ajacem_ supplantare, soloque affligere, - 720 neque Ajax poterat; valida vero _eum_ prohibebat vis Ulyssis. - Sed quum jam tædio-afficerentur bene-ocreati Achivi, - tunc ipsum allocutus-est magnus Telamonius Ajax: - - Nobilissime Laertiade, sollertia-pollens[TR2] Ulysse, - aut me tolle, aut ego te; hæc vero Jovi omnia curæ-erunt. - - 725 Sic fatus, _eum_ sustulit: doli autem non oblitus-est Ulysses: - percussit pone poplitis-flexum assecutus, solvitque membra - subtus; - dejecit autem supinum: in pectora vero Ulysses - decidit: populi autem admirabundi-spectabant, stupebantque. - Secundus vicissim tollebat audens divinus Ulysses, - 730 movit autem paullulum a terra, nec levavit; - genu vero implicuit: et in-terram ceciderunt ambo - prope se-invicem, fœdabanturque pulvere. - Et certe jam tertio rursus surgentes luctati-fuissent, - nisi Achilles ipse surrexisset, et cohibuisset: - - 735 Ne-amplius lucta-obnitimini, neu conterimini malis: - victoria vero _est_ utrisque; præmiis autem æqualibus ablatis - abite, ut et alii certent Achivi. - - Sic dixit: illi autem ei maxime auscultarunt, et obsecuti-sunt, - et absterso pulvere, sibi-induerunt vestes. - - 740 Pelides vero statim alia posuit velocitatis præmia, - argenteum craterem elaboratum; sex autem mensuras - capiebat, et pulcritudine excellebat omnem per terram - multum; quippe Sidonii magni-artifices scite elaborarant, - Phœnices autem vexerant viri super nigrum pontum, - 745 collocarantque in portubus, Thoantique dono dederant: - filius autem Priami pro-Lycaone pretium dedit - Patroclo heroi, Iasonides Euneus. - Et hunc Achilles posuit præmium certaminis _in honorem_ sui - sodalis, - _ei_ quicunque levissimus pedibus velocibus esset; - 750 secundo autem bovem posuit magnum et pinguem adipe: - semitalentum vero auri ultimo-præmium posuit. - Stetit autem-se-erigens, et verba inter Argivos fecit: - - Surgite qui et hujus certaminis periculum-facietis! - - Sic dixit; surrexit autem statim Oilei _filius_ velox Ajax, - 755 surrexit et Ulysses abundans-consiliis; deinde Nestoris filius - Antilochus; hic enim juvenes pedibus omnes vincebat. - [Steterunt autem ordine; ostenditque metas Achilles.] - Illis autem a carceribus extendebatur cursus. Celeriter inde - emicuit Oiliades: et concitus-sequebatur divinus Ulysses - 760 prope admodum, ut quum aliquis mulieris bene-cinctæ - _prope_ pectus est radius, quem scite admodum manibus promittit, - subtemen extrahens per stamen, propeque tenet - pectus: sic Ulysses currebat prope atque a-tergo - vestigia premebat pedibus,[TR3] antequam pulvis circumspargeretur - 765 in ejus autem caput fundebat halitum divinus Ulysses, - usque cito currens. Acclamabant vero omnes Achivi - victoriæ cupido, magnoque adnitentem-studio hortabantur. - Sed quum jam extremum peragerent cursum, subito Ulysses - precatus-est Minervam cæsiis-oculis suo in animo: - - 770 Exaudi, dea, propitia mihi auxiliatrix veni pedibus. - - Sic dixit precans: illum autem exaudivit Pallas Minerva; - membraque reddidit levia, pedes, et manus superne. - Sed quum jamjam essent involaturi in-præmium, - tunc Ajax quidem lapsus-est in-cursu (læsit enim _eum_ Minerva), - 775 ubi boum fusum-erat stercus interfectorum, late-mugientium, - quos super Patroclo mactarat pedibus velox Achilles: - ac stercore bubulo impletum-est _ei_ osque naresque. - Craterem vero sustulit audens divinus Ulysses, - ut venit præcurrens; at bovem accepit splendidus Ajax. - 780 Stetit autem cornu manibus tenens bovis agrestis, - stercus exspuens, interque Argivos dixit: - - Dii boni, certe mihi læsit dea pedes, quæ et olim, - tanquam mater, Ulyssi astat, atque auxilio-est. - - Sic dixit: illi autem omnes super ipso suaviter risere. - 785 Antilochus vero jam extremum abstulit præmium, - subridens, et verba inter Argivos fecit: - - Scientibus vobis dicam omnibus, amici, quod etiam nunc - immortales honorant ætate-provectiores homines. - Ajax enim me paullo natu-grandior est: - 790 hic vero prioris ævi priorumque hominum; - crudæ autem senectæ ipsum dicunt esse; difficile vero - pedibus _cum eo_ contendere Achivis, nisi Achilli. - - Sic dixit: laudeque-extulit pedibus-velocem Peliden. - Eum vero Achilles _his_ verbis respondens allocutus-est: - - 795 Antiloche, non quidem tibi inanis dicta-erit laus, - sed tibi semitalentum ego auri addam. - - Sic fatus, _ei_ in manibus posuit: is autem accepit gaudens. - At Pelides quidem longæ-umbræ hastam - deposuit in circo afferens, deposuitque clypeum et galeam, - 800 arma Sarpedonis, quæ ei Patroclus abstulerant. - Stetit autem se-erigens, et verba inter Argivos fecit: - - Viros duos de his jubemus, qui _sint_ fortissimi, - armis indutos, corpus-secante ære sumto, - alterum-aterius ante consessum facere-periculum. - 805 Uter prior attigerit _alterius_ corpus pulcrum, - tetigeritque intestina, perque arma et nigrum sanguinem, - huic quidem ego dabo hunc ensem argenteis-clavis-distinctum, - pulcrum, Thracium, quem quidem Asteropæo abstuli. - Arma autem utrique communia hæc ferant: - 810 et eis convivium lautum apponemus in tentoriis. - - Sic dixit: surrexit autem deinde magnus Telamonius Ajax, - surrexit et Tydides, fortis Diomedes. - Illi vero postquam hinc-inde-seorsum a-turba se-armaverant, - in medium utrique congrediebantur, promti pugnare, - 815 horrendu obtutu; stupor autem tenebat omnes Achivos. - Sed quum jam prope essent in alterum-alter vadentes, - ter quidem irruerunt, terque cominus impetum-fecere. - Tum deinde Ajax quidem _illum_ per clypeum undique-æqualem - percussit, nec ad-corpus pervenit; tuebatur enim intus lorica. - 820 Tydides vero deinde supra scutum magnum - usque cervicem assequi-conabatur fulgidæ hastæ cuspide. - Et tum quidem de-Ajace metuentes Achivi, - fine-imposito _certamini eos_ jussere præmia paria referre. - At Tydidæ dedit magnum ensem heros, - 825 cum vaginaque proferens et scite-secto balteo. - - Ceterum Pelides posuit orbem (_discum_) a-fornace-rudem, - quem prius quidem mittebat magnum robur Eetionis; - sed illum quidem interfecerat pedibus-velox divinus Achilles, - hunc autem advexerat in navibus cum aliis possessionibus. - 830 Stetit[TR4] autem se-erigens, et verba in Argivos fecit: - - Surgite, qui et hujus certaminis periculum-facietis! - Si ei etiam perquam in-longinquum patentes _sunt_ pingues agri, - habebit ipsum etiam quinque volventes in-annos - ad-usum: non enim illi indigens quidem ferro - 835 pastor vel arator, ibit in urbem _emturus,_ sed _ipse ei_ - præbebit. - - Sic dixit: surrexit autem inde bellicosus Polypœtes, - surrexit et Leontei validum robur deo-paris, - surrexit et Ajax Telamonius, et divinus Epeus. - Ordine autem steterunt: orbem vero prehendit divinus Epeus, - 840 misitque rotatum: riserunt autem omnes Achivi. - Secundus vero _eum_ emisit Leonteus, soboles Martis; - tertio vero projecit magnus Telamonius Ajax. - [manu e robusta, et jecit-ultra signa omnium.] - Sed quum jam orbem prehendit firmus-bellator Polypœtes, - 845 quantum quis projicit pedum bubulcus vir; - id autem rotatum volat per boves armentales: - tantum super-totum circi-spatium jecit; illi vero exclamarunt. - Surgentes autem socii Polypœtæ fortis - naves ad cavas retulerunt regis præmium. - - 850 At ille sagittariis posuit nigrum ferrum, - ac deposuit decem quidem bipennes, decemque securiculas: - malumque erexit navis prora-cærulea, - procul in arenis; indeque pavidam columbam - tenui funiculo ligavit pede, in-quam jussit _eos_ - 855 sagittari: qui quidem percusserit pavidam columbam, - omnes auferens bipennes, domum ferat: - qui vero funiculum attigerit, ab-ave aberrans - (inferior etenim is), hic ferat securiculas. - - Sic dixit: surrexit autem inde vis Teucri regis; - 860 surrexit et Meriones, famulus strenuus Idomenei. - Sortes autem in galea ærea concussere sumtas. - Teucer vero primus sorte sortitus-est. Statim autem sagittam - misit vi-valida, nec-tamen _se_ vovit deo _Apollini_ - agnorum primigenûm sacrificaturum inclytam hecatomben. - 865 Ab-ave quidem aberravit; invidit enim ei hoc Apollo; - sed is funiculum percussit ad pedem, quo ligata-erat avis: - prorsus autem funiculum abscidit amara sagitta. - Illa quidem deinde evolans-fugit ad cœlum, at demissus-est - funiculus terram versus; et plausum-dederunt Achivi. - 870 Festinans autem Meriones extraxit manu _Teucri_ - arcum; at jam sagittam tenebat dudum, quasi dirigeret. - Statim autem _se_ vovit longe-jaculanti Apollini - agnorum primigenûm sacrificaturum inclytam hecatomben. - Alte vero sub nubibus speculatus-est pavidam columbam: - 875 hanc is in-gyrum-se-flectentem sub ala feriit mediam: - penitus autem transiit telum: id quidem rursus in terram - ante Merionæ fixum-est pedem: at avis - malo insidens navis prora-cærulea, - collum demisit, simul et alæ densæ solvebantur. - 880 Velox autem e membris anima avolavit, longeque ab illo - (_malo_) decidit: populi vero admirabundi-spectabant - stupebantque. - Inde Meriones bipennes decem omnes sustulit, - Teucer vero securiculas portavit cavas ad naves. - - At Pelides deposuit quidem longæ-umbræ hastam, - 885 et lebetem igne-non-admotum, bovis pretio, floribus-varium - deposuit in circum ferens; atque jaculatores viri surrexerunt: - surrexit quidem Atrides late-dominans Agamemno, - surrexit et Meriones, famulus strenuus Idomenei. - Inter-eos autem dixit pedibus-velox divinus Achilles: - - 890 Atride: scimus enim, quantum antecellas omnibus, - et quantum viribusque et jaculationibus sis præstantissimus: - quare tu quidem hoc præmium habens cavas ad naves - vade, at hastam Merionæ heroi demus, - si tu quidem tuo animo velis: hortor enim equidem. - - 895 Sic dixit: nec non-obsecutus-est rex virorum Agamemno. - Dedit autem Merionæ hastam æream: sed ille heros - Talthybio præconi dabat perpulcrum præmium. - - - [TR1] Unclear why double "firmiter equos-regebat". The Greek column of - the book also features this duplication. - [TR2] "sollertia--pollens" -> "sollertia-pollens." - [TR3] "pedidus" -> "pedibus" - [TR4] "Setit" -> "Stetit" - - - - - Iliadis XXIV.—Hectoris redemtio. - -ARGUMENT: THE REDEMPTION OF THE BODY OF HECTOR. - -The gods deliberate about the redemption of Hector's body. Jupiter -sends Thetis to Achilles, to dispose him for the restoring it, and Iris -to Priam, to encourage him to go in person and treat for it. The old -king, notwithstanding the remonstrances of his queen, makes ready for -the journey, to which he is encouraged by an omen from Jupiter. He sets -forth in his chariot, with a waggon loaded with presents, under the -charge of Idaeus the herald. Mercury descends in the shape of a young -man, and conducts him to the pavilion of Achilles. Their conversation -on the way. Priam finds Achilles at his table, casts himself at his -feet, and begs for the body of his son: Achilles, moved with -compassion, grants his request, detains him one night in his tent, and -the next morning sends him home with the body: the Trojans run out to -meet him. The lamentations of Andromache, Hecuba, and Helen, with the -solemnities of the funeral. - -The time of twelve days is employed in this book, while the body of -Hector lies in the tent of Achilles; and as many more are spent in the -truce allowed for his interment. The scene is partly in Achilles' camp, -and partly in Troy. - -TEXT: - - 1 Solutus-erat autem cœtus, virique citas ad naves singuli - dispergebantur ituri. Hi quidem cœna curabant - somnoque dulce se-satiare: at Achilles - flebat, cari sodalis memor; neque illum somnus - 5 occupabat omnium-domitor: sed versabatur huc et illuc, - Patrocli desiderans vigoremque et animos magnos: - ac quot peregerat cum ipso, et passus-fuerat labores, - virorumque prælia, periculososque fluctus emensus: - hæc recordans, uberes lacrimas defundebat, - 10 interdum in latera jacens, interdum autem - supinus, interdumque pronus; tum vero rectus exsurgens - oberrabat mœstus præter litus maris. Neque ipsum Aurora - apparens latebat super marique litoribusque: - sed is, postquam junxerat sub curribus veloces equos, - 15 Hectorem trahendum ligabat post currum; - ter autem quum raptasset circa sepulcrum Menœtiadæ mortui, - rursus in tentorio quiescebat, illumque relinquebat - in pulvere extensum pronum. Ejus vero Apollo - omnem injuriam arcebat a-corpore, virum miserans, - 20 etiam mortuum; et ægide totum contegebat - aurea, ut ne ipsum _Achilles_ laceraret raptans. - - Sic ille quidem Hectorem divinum indigne-tractabat iratus: - eum autem miserabantur beati dii inspicientes, - furtoque-surripere hortabantur speculatorem Argicidam. - 25 _Quod_ tum ceteris quidem omnibus placuit, nec-tamen unquam - Junoni, - nec Neptuno, nec cæsiis-oculis virgini: - sed perstabant, sicut ipsis primum invisa-erat Ilios sacra, - et Priamus et populus, Alexandri ob injuriam; - qui contumelia-affecit _has_ deas, quando ejus ad-tugurium - venerant, - 30 eam vero prætulit quæ ei præbuit libidinem damnosam. - Sed ubi jam exinde duodecima orta-erat aurora, - tum quidem inter-immortales dixit Phœbus Apollo: - - Crudeles estis, dii, noxii! nonne quondam vobis - Hector femora adolevit boum caprarumque lectarum? - 35 Eum nunc non sustinuistis, vel mortuum, eripere, - suæque uxori _præbere_ videndum, et matri, et filio suo, - et patri Priamo, populisque; qui eum celeriter - in igne comburerent, et justa _ei_ persolverent. - Sed pernicioso Achilli, dii, vultis favere, - 40 cui nec mens est æqua, neque animus - flexibilis in pectoribus: sed tanquam leo, ferocia animo- - fovet,[TR1] - qui quum magnisque viribus et superbo animo - obsecutus, vadit ad pecudes hominum, ut dapes capiat: - sic Achilles misericordiam quidem perdidit, neque ei pudor[TR2] - 45 est, qui viros valde lædit _omissus,_ ac juvat _servatus._ - Certe aliquis etiam cariorem alium perdidit, - vel fratrem uterinum, vel etiam filium; - verum tandem fletum atque luctum remisit. - Patientem enim Fata animum indiderunt hominibus. - 50 Sed hic Hectorem divinum, postquam _eum_ cara vita privavit, - a-curru religans, circa sepulcrum sodalis dilecti - trahit: haud tamen ei hoc honestius, neque utilius. - _Vereor_ ne, bonus licet sit, succenseamus ei nos: - expertem-sensus enim jam terram contumelia-afficit furens. - - 55 Hunc autem irata allocuta-est candidis-ulnis Juno: - sit sane et hoc tuum verbum, Argenteo-arcu-insignis, - si quidem parem Achilli et Hectori constituetis honorem. - Hector quidem mortalisque, mulierisque suxit mammam: - at Achilles est deæ proles, quam ego ipsa - 60 nutrivique et educavi, et viro dedi uxorem, - Peleo, qui præ _aliis_ animo carus fuit immortalibus: - omnes autem interfuistis, dii, nuptiis; interque hos tu - epulabaris, tenens citharam, malorum sodalis, semper perfide. - - Illam vero respondens allocutus-est nubes-cogens Jupiter: - 65 Juno, ne jam omnino irascaris diis. - Haud enim honor quidem _utrique_ unus erit: sed et Hector - carissimus erat diis hominum, qui in Ilio sunt: - sic enim mihi quidem: quia nunquam jucunda omittebat munera. - Non enim mihi unquam ara carebat convivio æquo, - 70 libamineque, nidoreque: hunc enim sortiti-sumus honorem nos. - Sed tamen furto quidem surripere omittamus (nec ullo-modo licet - clam Achille) audacem Hectora: certe enim ei (_Achilli_) assidue - mater adest simul noctesque et dies. - Sed si quis vocare-velit deorum Thetin prope me, - 75 ut aliquod ei dicam prudens verbum, quo Achilles - dona a Priamo accipiat, et Hectorem redemtum-reddat. - - Sic dixit; surrexit vero Iris ventosa-pedibus nuntiatura. - Inter Samum autem et Imbrum asperam - insiliit nigro ponto; ingemuitque palus. - 80 Ipsa vero, glandulæ-plumbeæ similis, in imum delapsa-est, - quæ in agrestis bovis cornu immissa - descendit cruda-vorantibus piscibus mortem ferens. - Invenit autem in specu cava Thetin, circumque _eam_ et aliæ - sedebant frequentes marinæ deæ: ipsa vero in mediis - 85 flebat fatum sui filii eximii, qui ei erat - periturus in Troja glebosa, longe a-patria. - Prope autem stans allocuta-est pedibus velox Iris: - - Surge, Theti, vocat _te_ Jupiter æterna consilia sciens. - Huic autem respondit deinde dea Thetis pedibus-argenteis: - - 90 Curnam me ille jubet _venire_ magnus deus? Vereor autem - misceri immortalibus; habeo vero dolores innumeros animo. - Ibo tamen; neque irritum verbum erit, quodcunque dixerit. - - Sic igitur fata, velum accepit augustissima dearum - atrum, eoque nullum nigrius erat velamentum. - 95 Profecta-est autem ire, et pedibus-ventosa velox Iris - præibat; circumque ipsas diducebatur unda maris. - Litus vero ut-conscenderant, in cœlum festinarunt. - Invenerunt autem late-sonantem Saturnium, circaque _eum_ ceteri - omnes - sedebant frequentes beati dii sempiterni. - 100 Ipsa autem Jovi patri assedit, cessitque Minerva. - Juno vero aureum pulcrum poculum in manu _ei_ posuit; - et consolabatur verbis: Thetis autem reddidit, ut-biberat. - His vero sermonem orsus-est pater hominumque deûmque: - - Venisti ad-Olympum, dea Theti, mœsta licet, - 105 luctum grave habens in animo; novi et ipse: - sed et sic dicam, cujus te gratia huc vocavi. - Per-novem-dies jam contentio inter immortales exstitit - Hectoris de cadavere, et Achille urbium-vastatore: - furto autem surripere hortabantur speculatorem Argicidam; - 110 at ego hanc gloriam Achilli præbeo, - reverentiam et amicitiam tuam in-posterum servans. - Ocyus ad exercitum abi, et filio tuo præcipe. - Irasci ei dic deos, meque supra omnes - immortales indignatum-esse, quod animo furenti - 115 Hectorem detinet apud naves recurvas, nec redemtum-reddidit: - si qua meque vereatur, et Hectorem redemtum-reddat. - Sed ego ad-Priamum magnanimum Irin mittam, - ut-redimat dilectum filium, profectus ad naves Achivorum, - donaque Achilli ferat, quæ animum ei placent. - - 120 Sic dixit: nec non-obsecutus-est dea Thetis pedibus argenteis; - descendit vero ab Olympi verticibus concita. - Pervenit autem ad tentorium sui filii; ibique illum - invenit crebros fundentem-gemitus; dilecti autem circa ipsum - socii - propere curabant, et apparabant prandium: - 125 illis vero ovis villosa magna in tentorio mactata-erat. - Hæc autem admodum prope ipsum consedit, veneranda mater, - manuque eum demulsit, verbumque dixit et locuta-est: - - Fili mi, quousque lugens et mœrens - tuum edes cor, memor nec omnino cibi - 130 nec[TR3] cubilis? bonum vero mulieri in amore - misceri: non enim mihi diu vives, sed tibi jam - prope adest mors et fatum violentum. - Sed mihi ausculta ocyus, Jovis vero tibi nuntia sum. - Irasci tibi ait deos, seque supra omnes - 135 immortales indignatum-esse, quod animo furenti - Hectorem detines apud naves, nec redimi-passus-es. - Sed agedum redemtum-redde, mortuique accipe pretium. - - Hanc autem respondens allocutus-est pedibus velox Achilles: - ita sit: qui pretium ferat, etiam cadaver asportet, - 140 si quidem volenti animo Olympius ipse jubet. - - Sic hi quidem in navium cœtu, materque et filius, - multa ad se-invicem verba alata dicebant. - Irin autem impulit Saturnius ad Ilium sacrum: - - Vade, Iri velox, relicta sede Olympi, - 145 nuntia Priamo magnanimo, ad Ilium, - ut-redimat carum filium, profectus ad naves Achivorum, - donaque Achilli ferat, quæ animum _ei_ placent, - solus, neque quisquam alius una Trojanorum eat vir. - Præco aliquis eum comitetur senior, qui regat - 150 mulas et rhedam volubilem, atque retro - mortuum asportet ad urbem, quem interfecit divinus Achilles. - Neque omnino ei mors obversetur animo, neu terror: - talem enim ei ducem-viæ dabimus Argicidam, - qui _eum_ ducet, usquedum ducendo prope-Achillem constituerit. - 155 At postquam duxerit intra tentorium Achillis, - neque ipse _Ach. eum_ interficiet, et alios omnes prohibebit. - Neque enim est imprudens, nec temerarius, neque noxius; - sed magna cum cura supplici parcet viro. - - Sic dixit: surrexit vero Iris ventosa-pedibus nuntiatura. - 160 Pervenit autem in Priami _domum;_ et invenit clamoremque - fletumque. - Filii quidem patrem circumsedentes in aula - lacrimis vestimenta perfundebant: ipse vero in mediis senex - obvoluta veste textus; circumque multus - fimus _affusus_ erat capitique et cervici senis, - 165 quem quidem se-volutans affatim-injecerat manibus suis. - Filiæ vero per ædes, et nurus, lamentabantur, - illorum recordantes, qui jam multique et strenui - manibus sub Argivorum jacebant animabus privati. - Stetit autem juxta Priamum Jovis nuntia, et allocuta-est _eum,_ - 170 summissa voce; illi autem tremor occupabat artus: - - Confide, Dardanide Priame, animo, neu omnino formida: - non enim tibi ego malum meditans huc venio, - sed benevolo animo; Jovis autem tibi nuntia sum, - qui tui, procul licet-sit, magnam curam-habet, et miseretur. - 175 Redimere te jussit[TR4] Olympius Hectorem divinum, - donaque Achilli ferre, quæ animum _ipsi_ placent, - solum, neque quisquam alius una Trojanorum eat vir. - Præco aliquis te comitetur senior, qui regat - mulas et rhedam volubilem, atque retro - 180 mortuum asportet ad urbem, quem interfecit divinus Achilles. - Neque omnino tibi mors obversetur animo, nec terror: - talis enim te dux-viæ comitabitur Argicida, - qui te ducet, usquedum ducendo prope-Achille constituerit. - At postquam duxerit intra tentorium Achillis, - 185 neque ipse _hic te_ interficiet, et alios omnes prohibebit. - Neque enim est imprudens, nec temerarius, nec noxius, - sed magna cum-cura supplici parcet viro. - - Illa quidem sic locuta abiit, pedibus velox Iris. - Sed is filios rhedam volubilem mulinam - 190 apparare jussit, arcamque ligare super ipsa. - Ipse autem in penum descendit odoratum, - cedrinum, tecto-excelso, qui pretiosa multa continebat; - introque uxorem Hecubam vocavit, dixitque: - - Infelix, a-Jove mihi Olympio nuntia venit, - 195 ut-redimerem dilectum filium, profectus ad naves Achivorum, - donaque Achilli ferrem, quæ animum _ei_ placent. - Sed age mihi hoc dic, quid tibi in-præcordiis videtur esse? - valde enim me ipsum quidem mens et animus jubet - illuc ire, ad naves in exercitum latum Achivorum. - - 200 Sic dixit: ejulavit autem uxor, et respondit verbis: - hei mihi, quo jam tibi prudentia abiit, qua antehuc quidem - celeber-eras per homines exteros et _eos_ quibus imperas? - quo-pacto vis ad naves Achivorum ire solus, - viri ante oculos, qui tibi multosque et fortes - 205 filios interfecit? ferreum certe tibi cor _est._ - Si enim te deprehendet et inspiciet oculis - crudelis et infidus vir iste, non tui miserebitur, - neque omnino te reverebitur. Nunc vero fleamus seorsum - sedentes in ædibus: huic autem sic olim fatum violentum - 210 nascenti nevit lino, quando eum peperi ipsa, - celeres-pedibus canes ut-satiaret, suis seorsum a-parentibus, - virum apud violentum, cujus ego medium jecur _utinam_ tenerem - comedendum, inhærens _ei:_ tunc repensa _ejus_ facta essent - in-filium meum: quippe non ipsum ignave-se-gerentem occidit, - 215 sed pro Trojanis et Troadibus profundo-sinu - stantem, nec fugæ memorem nec declinationis. - - Eam vero rursus allocutus-est senex Priamus deo-similis: - ne me volentem ire retine, neu mihi ipsa - avis in ædibus mala sis: nec mihi persuadebis. - 220 Nam si alius quidem me aliquis terrestrium jussisset, - seu qui vates sunt, aruspices, vel sacerdotes, - mendacium certe crederemus, et aversaremur magis: - nunc vero (ipse enim audivi deam, et aspexi coram) - ibo, et non irritus sermo erit. Si vero mihi fatum _est_ - 225 mori apud naves Achivorum ære-loricatorum, - volo: statim enim me interfecerit Achilles, - ulnis complexum meum filium, postquam fletus desiderium exemero. - - Dixit, et arcarum opercula pulcra aperuit. - Inde duodecim quidem perpulcros exemit peplos, - 230 duodecimque simplices lænas, totidemque tapetas, - totidemque pallia pulcra, totidem ad hæc tunicas. - Auri autem appensa extulit decem omnia (_summâ_) talenta. - extulit et duos splendidos tripodas, quatuorque lebetas, - extulit et poculum perpulcrum, quod ei Thraces dedere viri, - 235 in-legationem profecto, magnum donum: nec tamen eo - pepercit in ædibus senex; summe enim cupiebat animo - redimere dilectum filium. Hic autem Trojanos quidem omnes - a-porticu arcebat, verbis contumeliosis increpans: - - Abite, flagitiosi, probris-digni! non etiam vobis - 240 domi adest luctus, quod me venistis tristitia-affecturi? - an parvi-penditis, quod mihi Saturnius Jupiter dolores dedit, - filium perdendo fortissimum? Sed sentietis et ipsi! - Faciliores enim multo Achivis jam eritis, - illo mortuo, occisu. At ego-certe, - 245 antequam, ut-diruaturque urbs, vasteturque, - oculis videro, descendero in domum Orci. - - Dixit, et scipione dispergebat viros; illi autem exibant, - urgente sene. Ipse vero filios suos increpabat - objurgans Helenumque, Parinque, Agathonemque divinum, - 250 Pammonemque, Antiphonumque, pugnaque strenuum Politen, - Deiphobumque, et Hippothoum, et Dium fortem; - novem his senex increpans mandabat: - - Festinate mihi, mali filii, pudenda-agentes! Utinam simul - omnes, - pro Hectore fuissetis veloces ad naves interfecti! - 255 Hei mihi infelicissimo, quod genui filios fortissimos - Troja in lata, quorum vero nullum dico reliquum-esse: - Mestoremque divinum, et Troilum ex-curru-pugnacem, - Hectoremque, qui deus erat inter viros, nec videbatur - viri utique mortalis filius esse, sed dei: - 260 hos quidem perdidit Mars: hæc vero probra omnia supersunt, - mendacesque, saltatoresque, choreis præstantissimi, - agnorum atque hædorum publici raptores. - Non tandem mihi rhedam appararitis celerrime, - hæcque omnia imposueritis, ut perficiamus iter? - - 265 Sic dixit: hi vero patris veriti increpationem, - rhedam quidem extulerunt volubilem mulinam, - pulcram, recens-compactam; arcamque ligarunt super ipsa, - atque a paxillo jugum detraxerunt mulinum, - buxeum, umbilico-ornatum, scite annulis aptatum; - 270 extulerunt et lorum-jugale una-cum jugo novem-cubitorum. - Et hoc quidem bene imposuerunt pulcre-polito temoni, - in parte-extrema anteriore, et annulum clavo-temonis super - posuere: - ter vero utrinque ligarunt ad umbilicum; ac deinde - ex-ordine circumligarunt, et extremum-lorum subnectendum- - inflexere.[TR5] - 275 E thalamo autem ferentes bene-politam in rhedam - accumularunt Hectorei capitis infinita pretia; - junxeruntque mulos validis-ungulis, curules, - quos olim Priamo Mysi dederant, splendida dona. - Equos autem Priamo duxere-sub jugum, quos senex - 280 ipse curans alebat bene-politum ad præsepe: - hos quidem _currui_ jungebant in ædibus altis - præco et Priamus, prudentia mentibus consilia tenentes. - - Prope autem ipsos accessit Hecuba mœsto animo, - vinum tenens in manu suave dextra, - 285 aureo in poculo, ut libatione-facta abirent: - stetit vero ante equos, verbumque dixit et elocuta-est: - - Accipe, liba Jovi patri, et supplica domum ut-pervenias - redux ex hostibus viris: siquidem te animus - impellit ad naves, me quidem non volente. - 290 Sed supplica tu jam atras-nubes-cogenti Saturnio, - Idæo, qui in-Trojam omnem despicit: - pete autem alitem, velocem nuntium, qui quidem ei ipsi - gratissimus alitum, et cujus robur est maximum, - dextrum: ut eum ipse in oculis conspicatus, - 295 eo fretus ad naves eas Danaorum citis-insignium-equis. - Si vero tibi non dabit suum nuntium late-sonans Jupiter, - non ego te inde impellens hortarer - naves ad Argivorum ire, admodum licet cupidum. - - Illam vero respondens allocutus-est Priamus deo-similis:[TR6] - 300 o uxor, haud sane tibi hoc præcipienti inobsequens-ero. - Bonum enim Jovi manus elevare, si forte misereatur. - - Dixit, et ancillam dispensatricem jussit senex - manibus aquam infundere puram: atque astitit - pelvim ancilla gutturniumque simul manibus tenens. - 305 Ut vero se-laverat, poculum accepit a-sua uxore; - precabatur deinde stans medio in-septo, libavitque vinum, - cœlum suspiciens: et edita-voce verbum dixit: - - Jupiter pater, ab-Ida imperans, augustissime, maxime, - da me ad Achillis _tentorium_ gratum venire ac miserandum: - 310 mitte autem alitem, velocem nuntium, qui tibi ipsi - gratissimus alitum, et cujus robur est maximum, - dextrum: ut eum ipse in oculis conspicatus,[TR7] - eo fretus ad naves eam Danaorum citis-equis-insignium. - - Sic dixit precans: eum vero exaudiit providus Jupiter. - 315 Statimque aquilam misit, certissimum-augurem volucrum, - Morphnon, venatricem, quam et Percnon vocant. - Quanta autem excelsi janua thalami est - viri opulenti, firmiter-obserata, bene-apta: - tantæ hujus utrinque erant alæ: visa-est autem ipsis - 320 dextera ruens supra urbem. Illi vero conspicati - gavisi-sunt, et omnibus in præcordiis animus exhilaratus-est. - - Festinans autem senex suum conscendit currum: - et egit equos e-vestibulo et porticu resonanti. - Ante quidem multi trahebant quatuor-rotarum rhedam, - 325 quas Idæus agebat prudens; sed pone - equi, quos senex urgens scutica incitabat - celeriter per urbem: amici autem simul omnes sequebantur, - multum lugentes, tanquam ad-mortem proficiscentem. - At postquam urbe descenderant, in-campumque pervenerant, - 330 hi quidem retro ad Ilium redierunt, - filii et generi. Illi autem non latuere late-sonantem Jovem, - in campum progressi: conspicatus vero misertus-est senis. - Confestimque Mercurium, filium carum, contra allocutus-est: - - Mercuri: tibi enim præ-aliis gratissimum est - 335 homini te-comitem-adjungere, et exaudis, quemcunque volueris: - vade, et Priamum cavas ad naves Achivorum - sic ducito, ut neque aliquis _eum_ videat, neque animadvertat - ceterorum Danaorum, antequam ad-Peliden pervenerit. - - Sic dixit: nec non-obsecutus-est internuntius Argicida: - 340 statim deinde sub pedibus ligavit pulcra talaria, - ambrosia, aurea, quæ ipsum ferebant et super mare, - et super immensam terram, una-cum flatibus venti: - cepit et virgam, qua virorum oculos demulcet - quorum vult, alios autem et dormientes excitat: - 345 hanc in manibus tenens, volabat potens Argicida. - Confestim autem Trojamque et ad-Hellespontum pervenit; - profectusque-est ire, juveni regio similis, - primum pubescenti, cujus venustissima _est_ juventa. - - Illi vero postquam magnum sepulcrum Ili præteregerant, - 350 inhibuerunt mulasque et equos, ut biberent - in fluvio; jam enim et crepusculum venerat super terram. - Hunc vero ex propinquo conspicatus animadvertit præco, - Mercurium, et Priamum allocutus-est, dixitque: - - Considera, Dardanide: prudentis animi opus adest. - 355 Virum video; cito autem _eum_ nos perditurum puto. - Sed agedum _vel_ fugiamus in equis (_curru_), vel ipsum jam - genibus prehensis oremus, si forte misereatur. - - Sic dixit, ac seni animus confusus-est, timuitque graviter: - rectæ autem comæ steterunt in flexilibus membris: - 360 stetitque attonitus: ipse autem Mercurius prope veniens, - manu senis prehensa, interrogavit _eum_ et allocutus-est: - - Quo, pater, sic equosque et mulas dirigis - noctem per almam, quando dormiunt mortales ceteri? - nec tu timuisti robur spirantes Achivos, - 365 qui tibi hostes et infensi prope sunt? - quorum si quis te videret, celerem per noctem nigram - tot opes vehentem, quæ tunc tibi mens esset? - neque ipse juvenis es, senexque te hic comitatur, - _impotentes,_ virum ut-arceatis, quando quis prior infestarit. - 370 Sed ego nullo te afficiam malo, imo et alium - a-te propulsaverim: caro vero te patri comparo. - - Huic autem respondit deinde senex Priamus deo-similis: - sic fere hæc certe sunt, dilecte fili, ut dicis. - Sed adhuc aliquis et me deorum protegit manu, - 375 qui mihi talem misit viæ-comitem obviam-ut-fiat, - faustum, qualis jam tu _es_ corpore et spiece admirabilis, - prudensque-es animo, beatisque prognatus es parentibus. - - Eum vero vicissim allocutus-est internuntius Argicida: - næ jam hæc omnia senex, recte dixisti: - 380 sed age mihi hoc dic et vere narra, - utrum aliquo dimittis thesauros multos et pretiosos - viros ad alienigenas, ut saltem hi tibi salvi maneant? - an jam omnes deseritis Ilium sacram - metu-perculsi? talis enim vir fortissimus-ille periit - 385 tuus filius: nec enim quidquam pugna inferior-erat Achivis. - - Huic autem respondit deinde senex Priamus deo-similis: - quis vero tu es, optime, quibusque prognatus es parentibus, - qui mihi opportune interitum infelicis filii memorasti? - - Illum vero vicissim allocutus-est internuntius Argicida: - 390 tentas me, senex, et interrogas de-Hectore divino. - Hunc quidem ego perquam sæpe pugna in clarante-vivos - oculis vidi, quando ad naves agens - Argivos interficiebat, cædens acuto ære: - nos vero stantes mirabamur; non enim Achilles - 395 _suos_ sinebat pugnare, iratus Atridæ. - Hujus enim ego _sum_ famulus, eademque me advexit navis affabre- - facta: - ex Myrmidonibusque sum, pater vero mihi est Polyctor. - Dives quidem is est, senexque jam, sicut tu, ita: - sex autem ei filii sunt, egoque ei septimus sum; - 400 inter hos, facta-sortitione, sors mihi-obtigit huc _Achillem_ - sequi. - Nunc vero veni in-campum a navibus: mane enim - edent circa urbem pugnam volubilibus-oculis Achivi. - Ægre-ferunt enim illi desidentes, nec possunt - continere _eos_ cupidos prælii reges Achivorum. - - 405 Huic autem respondit deinde senex Priamus deo-similis: - si vere famulus Pelidæ Achillis - es, agedum mihi omnem veritatem dic: - utrum adhuc apud naves _exstat_ meus filius, an ipsum jam - suis canibus membratim discissum objecit Achilles? - - 410 Illum vero vicissim allocutus-est internuntius Argicida: - o senex, nondum hunc canes vorarunt, neque alites: - sed adhuc ille jacet Achillis apud navem - sic, _ut ante,_ in tentoriis: duodecimus autem ei dies _est_ - jacenti, nec-tamen omnino ei corpus putrescit, nec eum vermes - 415 edunt, qui sane viros prælio-occisos comedunt. - Certe quidem ipsum circa sepulcrum sui sodalis dilecti - raptat crudeliter, aurora quando divina apparet; - neque ipsum deturpat: admirareris-contemplans ipse, si- - accesseris, - ut roscidus jacet, circumque sanguis ablutus-est, - 420 neque ulla-parte fœdatus: ac vulnera omnia clausa-sunt, - quotquot inflicta-fuerant; multi enim ipsi æs impegerunt. - Adeo tibi curam gerunt beati dii filii præstantis, - etiamsi mortui: nam ipsis carus præcipue _est_ animo. - - Sic dixit; gavisus-est autem senex, et respondit verbis: - 425 o fili, certe bonum etiam _est_ justa dona dare - immortalibus: nam non-unquam meus filius, siquidem fuit, - oblitus-est in ædibus deorum, qui Olympum tenent; - ideo illius recordati-sunt etiam in ipso mortis fato. - Sed agedum, hoc accipe a me pulcrum poculum; - 430 ipsum tutare,et deduc me, cum (_faventibus_) diis, - usque-dum in tentorium Pelidæ pervenero. - - Illum vero vicissim allocutus-est internuntius Argicida: - tentas me, senex, juniorem, nec-tamen mihi persuadebis: - qui me jubes tua dona clam Achille accipere. - 435 Eum quidem ego timeo, et vereor valde animo - _eum_ spoliare, ne mihi quod malum in-posterum fiat. - Tibi vero ego viæ-dux vel ad inclytum Argos proficiscerer, - sedulo in navi veloci, aut via-terrestri comitans: - non sane aliquis tecum, _hoc_ duce contemto, pugnaverit. - - 440 Dixit, et quum-insiliisset Mercurius in-currum et equos, - cito scuticam et habenas prehendit manibus; - inspiravit autem equis et mulabus robur validum. - Sed quum jam ad-turresque navium et fossam pervenissent, - modo circa cœnas custodes occupabantur: - 445 iis autem somnum infudit internuntius Argicida - omnibus: statimque aperuit portas, et retrusit vectes, - introque duxit Priamumque et splendida dona in rheda. - Sed quando jam ad-tentorium Pelidæ pervenerant - excelsum, quod Myrmidones fecerant regi, - 450 lignis abietis cæsis; sed desuper texerant - culmine e-segetis-lanugine, _quam_ e-prato demessuerant: - circum autem id magnum septum fecerant regi - palis densis: januam autem tenebat unus obex - abiegnus, quem tres quidem obdebant Achivi, - 455 tres autem reserabant magnum claustrum forium, - ex aliis; Achilles vero obdebat etiam solus: - tum vero Mercurius utilium-auctor aperuit seni, - introque-duxit inclyta dona pedibus-veloci Pelidæ; - e-curruque descendit in terram, dixitque: - - 460 O senex, ego quidem deus immortalis veni, - Mercurius; tibi enim me pater una ducem-viæ præbuit: - sed ego quidem redibo, neque Achillis - ad-oculos accedam: indignum vero esset, - immortalem deum sic mortales curare palam. - 465 Tu vero ingressus prehende genua Pelidæ, - et eum per patrem et matrem comis-pulcris - supplex-ora, et _per_ filium: ut ei animum commoveas. - - Sic igitur fatus, abiit ad latum Olympum - Mercurius: Priamus vero de curru desiliit in-terram, - 470 Idæumque ibidem reliquit: is vero manebat continens - equos mulasque: senex autem recta ivit per-domum, - ubi Achilles sedebat, Jovi carus. Atque intus eum ipsum - invenit; socii vero seorsum sedebant: ei autem duo soli, - heros Automedonque, et Alcimus, soboles Martis, - 475 ministrabant astantes: modo autem destiterat a-cibo, - ut-ederat et biberat: adhuc etiam apposita-erat mensa. - Hos autem latuit ingressus Priamus magnus; prope vero stans - manibus prehendit Achillis genua, et osculatus-est manus - terribiles, homicidas, quæ ei multos interfecerant filios. - 480 Ut vero quum virum malum magnum cepit, qui in patria - homine interfecto, ad-aliorum pervenit civitatem, - viri ad divitis _domum,_ stupor autem tenet aspicientes; - sic Achilles obstupuit, conspicatus Priamum deo-similem: - obstupuerunt vero et ceteri, et in alterum-alter intuebantur. - 485 Hunc inde supplicans Priamus verbis allocutus-est: - - Recordare patris tui, diis similis Achille, - _qui est_ ejusdem-ætatis, qua ego, gravi in senectutis limine. - Et illum quidem fortasse vicini circumsistentes - premunt, neque aliquis est malum et perniciem defensurus; - 490 sed tamen ille quidem, te vivere audiens, - gaudetque in animo, et insuper sperat dies omnes - visurum _se_ dilectum filium, a Troja reversum. - Sed ego infelicissimus, quum genuerim filios fortissimos - Troja in lata, eorum tamen neminem credo relictum-esse. - 495 Quinquaginta mihi erant, quando venere filii Achivorum; - undeviginti quidem mihi uno ex utero erant, - ceteros autem mihi pepererunt in ædibus mulieres. - _Ex his_ plerorumque quidem impetuosus Mars genua solvit: - qui vero mihi unicus erat, tutabaturque urbem et _nos_ ipsos, - 500 hunc tu nuper interfecisti, pugnantem pro patria, - Hectorem: hujus nunc gratia veni ad-naves Achivorum, - _eum_ redemturus a-te, feroque infinita pretia. - Sed reverere deos, Achille, meique-ipsius miserere, - recordatus tui patris: ego autem adhuc miserabilior _sum:_ - 505 sustinui vero, qualia nunquam aliquis super-terram moralis alius, - viri filiorum-interfectoris ad os manum admovere. - - Sic dixit: ei autem de-patre desiderium excitavit fletus; - prehensaque manu, removit-a-se leniter senem. - Hi vero recordati, hic quidem Hectoris homicidæ, - 510 flebat crebris-lacrimis, ante pedes Achillis provolutus: - at Achilles flebat suum patrem, interdumque vicissim - Patroclum: eorum autem gemitus per ædes exstitit. - At postquam fletu satiatus-erat divinus Achilles, - [et ei e præcordiis abiit desiderium, atque ex artubus,] - 515 protinus e sede surrexit, senem manu _prehensum_ erexit, - miseratus canumque caput, canumque mentum: - et ipsum compellans verbis alatis allocutus-est: - - Ah miser, certe jam multa mala tolerasti tuo in animo. - Quomod sustinuisti ad naves Achivorum venire solus, - 520 viri ante oculos, qui tibi multosque et strenuos - filios interfeci? ferreum certe tibi cor. - Sed age jam conside in sede; dolores autem prorsus - in animo residere sinamus, mœsti licet. - Non enim ullus profectus est in-tristi fletu. - 525 Sic enim fato-tribuerunt dii miseris mortalibus, - ut-vivant tristes; ipsi vero sine-curis sunt. - Duo quippe dolia jacent in Jovis limine; - donorum, quæ dat, _alterum_ malorum, alterum vero bonorum: - cui quidem miscens dederit Jupiter fulmine-gaudens, - 530 interdum quidem in-malum ille incidit, interdum et in-bonum: - cui vero ex malis dederit, injuriis-obnoxium fecit; - et illum exitialis inopia super terram almam exercet: - vagaturque nec diis honoratus, nec mortalibus. - Sic quidem et Peleo dii dederunt illustria dona - 535 a natalibus: omnibus enim præ hominibus ornatus-erat - opibusque, divitiisque, imperabat vero Myrmidonibus; - et ei mortali licet deam fecerunt uxorem: - sed et huic imposuit deus malum, quod ei nequaquam - filiorum in ædibus soboles nata-est _olim_ regnantium. - 540 Sed unum filium genuit immatura-morte-periturum: nec tamen hunc - jam-senem foveo; nam valde procul a-patria - sedeo in Troja, teque contristans, et tuos liberos. - Et te, senex, olim quidem audimus opibus floruisse: - quanta Lesbus supra (_in alto_), Macaris sedes, intus continet, - 545 et Phrygia desuper, et Hellespontus immensus, - horum te, senex, divitiis, et filiis aiunt ornatum-excelluisse. - At postquam tibi cladem hanc intulerunt cœlites, - assidue tibi circa urbem præliaque cædesque-virorum: - perfer _tamen,_ nec perpetuo mœre tuo in animo. - 550 Nihil enim proficies, tristatus de-filio præstanti, - neque ipsum suscitabis, prius etiam malum aliud passus-fueris. - - Ei vero respondit deinde senex Priamus deo-similis: - ne me in sede colloca, Jovis-alumne, quamdiu Hector - jacet in tentoriis insepultus; sed citissime - 555 redemtum-redde, ut oculis videam: tu vero accipe dona - multa, quæ tibi afferimus: tuque his utinam-fruaris et pervenias - tuam in patriam terram, quum me primum dimisisti. - [ipsum ut-vivam et aspiciam lumen Solis.] - - Hunc autem torve intuitus affatus-est pedibus velox Achilles: - 560 ne-amplius nunc me irrita, senex: cogito vero et ipse - Hectorem tibi redemtum-reddere; a-Jove autem mihi nuntia venit - mater, quæ me peperit, filia marini senis. - Et vero te sentio, Priame, animo, nec me lates, - quod deorum aliquis te duxit celeres ad naves Achivorum. - 565 Haud enim ausus-esset mortalis intrare, ne admodum quidem - juvenis, - in exercitum: neque enim custodes latuisset, neque obices - facile reserasset portarum nostrarum: - quare nunc ne mihi magis in doloribus animum commoveas, - ne te, senex, ne ipsum quidem in tentoriis sinam, - 570 quantumvis supplex sis, Jovis autem violem mandata. - - Sic dixit: timuit autem senex, et paruit sermoni. - Pelides vero e-domo, tanquam leo, prosiliit foras, - non solus: una eum duo famuli comitabantur, - heros Automedonque et Alcimus, quos quidem maxime - 575 honorabat Achilles sociorum, post Patroclum quidem mortuum. - Hi tunc sub jugo solverunt equos mulasque, - introque duxerunt præconem vocalem senis; - et in sedili collocarunt: bene-polita autem de rheda - detraxerunt Hectorei capitis infinita pretia. - 580 At reliquerunt duo pallia, textamque-bene tunicam, - ut cadaver contectum redderet domum asportandum. - Ancillas autem evocatas lavare jussit, circumque ungere, - seorsum sublatum, ut ne Priamus videret filium; - ne is quidem dolenti corde iram non contineret, - 585 filium conspicatus, Achilli autem commoveretur carum cor, - et ipsum interficeret, Jovisque violaret mandata. - Illud vero postquam ancillæ laverant et unxerant oleo, - circaque ipsum pallium pulcrum jecerant, ac tunicam - ipse illud Achilles lectis imposuit sublatum, - 590 simulque socii elevarunt bene-politam in rhedam. - Ingemuit autem deinde, dilectumque nomine-ciebat sodalem: - - Ne mihi, Patrocle, irascaris, si forte audiveris, - in Orco licet sis, _me_ Hectorem divinum redemtum-reddidisse - patri caro; quippe non mihi indecora dedit dona. - 595 Tibi vero ego ex-his etiam impertiam, quanta par-est. - - Dixit, et in tentorium rediit divinus Achilles. - Resedit autem in sella affabre-facta, unde surrexerat, - pariete ex adverso, Priamum allocutus-est sermone: - - Filius quidem jam tibi redemtus-est, senex, ut jussisti: - 600 jacet autem in lectis, et cum aurora apparente - videbis ipse abducens: nunc vero memores-simus cœnæ. - Nam et comis-pulcris Niobe memor-fuit cibi, - cui-tamen duodecim liberi in ædibus perierant, - sex quidem filiæ, sex autem filii pubescentes. - 605 Hos quidem Apollo interfecit ab argenteo nervo, - iratus Niobæ, illas autem Diana sagittis-gaudens, - quoniam Latonæ se æquiparabat genis-pulcræ: - dixit _illam_ duos peperisse, ipse vero pepererat multos: - illi autem, vel duo _tantum_ licet essent, omnes perdidere. - 610 Hi quidem novem-dies jacebant in cæde, nec quisquam erat, - qui-sepeliret: populos enim lapides fecerat Saturnius: - eos autem decima-die sepelierunt dii cœlites. - Ipsa vero cibi memor-fuit, quando fatigata-erat lacrimas-fundens. - Nunc vero alicubi in petris, in montibus desertis, - 615 in Sipylo, ubi aiunt dearum esse cubilia - Nympharum, quæ circa Acheloium movebantur (_saltabant_), - illic, lapis licet sit, a diis _immissos_ dolores concoquit. - Sed age jam et nos curam-geramus, divine senex, - cibi, deinde vero rursus dilectum filium defleas, - 620 in Ilium vectum: ac multis-lacrimis-prosequendus tibi erit. - - Dixit, et propere-surgens ovem candidam velox Achilles - mactavit: socii vero excoriaruntque et curarunt bene, ut-decebat, - minutatimque-secuerunt perite, verubusque transfixere, - assaruntque accurate, extraxeruntque _igni_ omnia. - 625 Automedon autem panem sumtum distribuit in-mensa - pulcris in canistris: at carnes distribuit Achilles. - Ipsi vero ad cibos paratos appositos manus porrigebant - Ac postquam potus et cibi desiderium exemerant, - Dardanides quidem Priamus admirabatur Achillem, - 630 quantus erat, qualisque: diis enim coram similis-erat. - At Dardaniden Priamum admirabatur Achilles, - aspiciens vultusque egregios, et sermonem audiens. - Ac postquam satiati-sunt alter-alterius aspectu, - illum prior allocutus-est senex Priamus deo-similis: - - 635 Mitte nunc cubitum me quam-primum, Jovis-alumne, ut jam - somno sub dulci oblectemur sopiti. - Nondum enim clausi-sunt oculi sub palpebris meis, - ex quo tuis sub manibus meus filius amisit animam: - sed assidue ingemisco et dolores innumerabiles concoquo, - 640 aulæ in septis volutatus per fimum. - Nunc tandem etiam cibum gustavi, et nigrum vinum - per-gutter demisi: antea sane nequaquam gustaveram. - - Dixit: Achilles vero socios et ancillas jussit - lectos sub porticu ponere, et stragula pulcra - 645 purpurea injicere, sternereque desuper tapetas, - lænasque imponere villosas superne obducendas. - Illæ vero exierunt domo, facem in manibus tenentes: - statim autem straverunt duos lectos festinantes. - Hunc autem illudens allocutus-est pedibus velox Achilles: - - 650 Extra quidem jam cuba, senex optime; ne-quis Achivorum - huc adveniat consiliarius, qui mecum assidue - consilia consultant assidentes, ut mos est: - horum si quis te viderit celerem per noctem nigram, - continuo nuntiaret Agamemnoni pastori virorum, - 655 et forte dilatio redemtionis cadaveris fieret. - Verum age mihi hoc dic, et accurate narra, - quot-diebus cupis justa-facere Hectori divino - ut tamdiu ipseque quiescam, et copias contineam. - - Illi autem respondit senex Priamus deo-similis: - 660 siquidem jam me vis celebrare funus Hectori divino, - sic certe mihi faciens, Achille, grata reddideris. - Scis enim, ut intra urbem concludimur, longeque lignum - devehendum ex monte: admodum vero Trojani metuunt. - Novem-dies quidem ipsum in ædibus lugeremus, - 665 decima autem sepeliremus, epulareturque populus: - undecima vero tumulum super ipso faceremus; - sed duodecima pugnabimus, siquidem necesse _est._ - - Eum autem rursus allocutus-est pedibus-velox divinus Achilles: - erunt tibi et hæc, senex Priame, ut tu jubes: - 670 inhibebo enim tanto pugnam tempore, quanto jubes. - - Sic igitur locutus, ad carpum manum senis - prehendit dextram, ne-forte timeret in animo. - Illi quidem in vestibulo domus illic dormierunt, - præco et Priamus, prudentia mentibus consilia tenentes. - 675 At Achilles dormiit in-recessu tentorii bene-compacti: - ei autem Briseis accubuit pulcris-genis. - - Ceteri quidem dii et mortales bellatores-equestres - dormiebant totam-per-noctem, molli domiti somno: - sed non Mercurium utilium-auctorem somnus cepit, - 680 versantem in animo, quomodo Priamum regem - a navibus reduceret, clam sacris portarum-custodibus. - Stetit autem supra caput, et eum sermone allocutus-est: - - O senex, non utique tibi curæ-est malum; qui-ita adhuc dormis - viros inter hostes, postquam te sivit Achilles.[TR8] - 685 Et nunc quidem carum filium redemisti, multaque dedisti: - pro-te autem vivo vel ter tanta dederint dona - filii post te relicti, si Agamemno - rescierit de-te Atrides, rescierintque omnes Achivi. - - Sic dixit: timuit autem senex, præconemque excitavit.[TR9] - 690 Iis autem Mercurius junxit equos mulasque; - cito vero ipse egit per exercitum, neque ullus sensit. - - Sed quum jam ad vadum pervenerant pulcre-labentis fluvii, - [Xanthi vorticosi, quem immortalis genuit Jupiter,] - Mercurius quidem tum abiit ad latum Olympum. - 695 Aurora autem croceo-peplo se-pandebat totam super terram: - illi vero ad urbem agebant lamentisque gemituque - equos, mulæ vero cadaver ferebant. Nec quisquam alius - sensit prius virorum beneque-cinctarum mulierum; - sed Cassandra, similis aureæ Veneri, - 700 Pergamo conscenso, dilectum patrem conspexit, - stantem in sella-currus, præconemque urbis-clamatorem; - illum vero super mulabus vidit jacentem in lectis: - ejulavit inde clamavitque totam per urbem: - - Visite, Trojani et Troades, Hectorem, progressi, - 705 si quando et vivo e pugna reverso - gavisi-estis: nam magnum gaudium urbique erat, totique populo. - - Sic dixit: neque ullus illic in urbe relictus-est vir, - nec mulier; omnes enim intolerabilis invasit luctus: - prope autem portas occurrerunt cadaver advehenti. - 710 Primæ super-hoc uxorque dilecta et veneranda mater - vellebant-crines, ad rhedam volubilem ruentes, - tangentes _mortui_ caput: flens autem circumstabat turba. - Et certe jam totum-diem ad solem occidentem - Hectorem lacrimas-fundentes delamentati-fuissent ante-portas, - 715 nisi e sella senex populum allocutus-fuisset: - - Cedite mihi _via,_ mulæ ut-transeant; at deinde - satiabitis-vos fletu, postquam vexero domum. - - Sic dixit: hi autem distitierunt, et cessere _via_ rhedæ. - Illi vero ut vexerant-in inclytas ædes, eum quidem deinde - 720 tornatis in lectis posuerunt, juxtaque collocarunt cantores, - nænias auspicantes; qui quidem gemitibus-mixum cantum - ipsi lugubre-canebant, et adgemebant mulieres. - Illis autem Andromache candidis-ulnis exorsa-est planctum, - Hectoris homicidæ caput inter manus tenens: - - 725 _Mi_ vir, vita juvenis excidisti, ac me viduam - deseris in ædibus; filius autem adhuc infans sic, - quem genuimus tuque egoque, calamitosi, neque ipsum puto - ad-pubertatem perventurum; prius enim urbs hæc a culmine - evertetur. Certe enim periisti custos, qui illam ipsam - 730 servabas, tuebarisque uxores reverendas, et infantes liberos: - quæ jam cito in-navibus avehentur cavis, - et sane ego inter has: tu vero, fili, vel me ipsam - comitaberis _illuc,_ ubi certe operibus indignis exerceberis, - laborans pro domino immiti: vel aliquis Achivorum - 735 _te_ projiciet, manu correptum, a turri, tristem interitum, - iratus; cui forte fratrem interfecit Hector, - aut patrem, vel et filium: nam perquam multi Achivorum - Hectoris in manibus mordibus prehenderunt immensum solum. - Non enim mitis erat pater tuus in pugna exitiosa: - 740 ideo et illum cives quidem lugent per urbem. - Infandum autem parentibus fletum et mœrorem attulisti, - Hector; mihi vero præcipue relicti-sunt dolores graves. - Non enim mihi moriens e lectis manus porrexisti: - neque aliquod mihi dixisti prudens verbum, cujus perpetuo - 745 recordarer noctesque et dies lacrimas-fundens. - - Sic dixit flens: adgemebant autem mulieres. - Illis vero et Hecuba densum exorsa-est planctum: - - Hector, meo animo omnium longe carissime filiorum, - certe quidem mihi dum-viveres, carus eras diis: - 750 illi enim tui curam gesserunt etiam in ipso mortis fato. - Alios etenim filios meos pedibus velox Achilles - vendebat, quemcunque caperet, trans mare infructuosum, - in Samum, inque Imbrum, et Lemnum importuosam: - tibi vero postquam eripuit animam longa-acie-munito ære, - 755 sæpe raptavit sui circa sepulcrum sodalis, - Patrocli, quem interfeceras: excitavit tamen illum ne sic quidem. - Nunc autem mihi roscidus et recens in ædibus - jaces, illi similis, quem argenteo-arcu-insignis Apollo - suis mitibus telis superveniens interfecit. - - 760 Sic dixit flens, fletumque vehementem excitavit. - Illis vero deinde Helena tertia exorsa-est planctum: - - Hector, meo animo levirum longe carissime omnium, - certe quidem mihi maritus est Alexander divinæ-formæ, - qui me duxit Trojam: utinam ante periissem! - 765 jam enim nunc mihi hic vicesimus annus est, - ex quo illinc veni, et a-mea discessi patria; - sed nunquam ex-te audivi malum dictum, neque ignominiosum: - verum si quis me etiam alius in ædibus increparet - levirum, vel glorum, vel fratriarum pulcris-peplis: - 770 vel socrus (socer vero, tanquam pater, mitis _erat_ semper): - at tu illum verbis admonens cohibebas, - tuaqua humanitate et tuis lenibus verbis. - Quare te simul fleo et me infelicem, dolens corde; - non enim quisquam mihi jam alius in Troja lata - 775 benignus, neque amicus; omnes vero me abominantur. - - Sic dixit flens: adgemuit autem plebs immensa. - Apud-populum vero senex Priamus verba dixit: - - Convehetis nunc, Trojani, ligna ad-urbem, neu quicquam animo - timeatis Argivorum densas insidias; namque Achilles, - 780 dimittens me, sic pollicitus-est, nigris a navibus, - non prius se-infestaturum, quam duodecima venisset Aurora. - - Sic dixit: illi vero sub rhedis boves mulasque - junxerunt: statimque deinde ante urbem congregati-sunt. - Novem-dies quidem hi adducebant immensam materiam: - 785 at quum jam decima apparuit lucem-mortalibus-afferens Aurora, - tunc extulerunt audacem Hectorem lacrimas-fundentes: - in pyraque summa cadaver posuere et injecere ignem. - - Quando autem mane-genita apparuit roseis-digitis Aurora, - tum circa pyram inclyti Hectoris congregatus-est populus. - 790 [Ac postquam congregati-sunt, unaque-frequentes facti,] - Primum quidem pyram exstinxerunt nigro vino - totam, quantum occuparat ignis vis; ac deinde - ossa alba legebant fratres sodalesque, - lugentes, uberesque defundebantur lacrimæ de-genis. - 795 Et hæc aureum in loculum posuerunt suscepta, - purpureis pepleis obtecta mollibus: - mox autem in cava fossa posuerunt; sed superne - densis lapidibus straverunt magnis: - cito vero tumulum aggesserunt, circumque speculatores sedebant - quaquaversus, - 800 ne prius ingruerent bene-ocreati Achivi. - Aggesto autem tumulo, redierunt; ac deinde - sedulo congregati, epulati-sunt splendidum epulum, - ædibus in Priami, Jovis-alumni regis. - - Sic illi curaverunt funus Hectoris equûm-domitoris. - - - [TR1] "animo-fov" followed by a lacuna -> "animo-fovet" - [TR2] "pud" followed by a lacuna -> "pudor" - [TR3] "Nec" -> "nec" - [TR4] "jusset" -> "jussit" - [TR5] "subnectendum-inflexere" -> "subnectendum-inflexere." - [TR6] "deo-similis" -> "deo-similis:" - [TR7] "conspicatus;" -> "conspicatus," - [TR8] "Achilles" -> "Achilles." - [TR9] "excitavit" -> "excitavit." - - - - - FINIS ILIADIS. - - - - - - -End of Project Gutenberg's Homeri Carmina et Cycli Epici Reliquiae, by Homer - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HOMERI CARMINA ET CYCLI *** - -***** This file should be named 52692-0.txt or 52692-0.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/5/2/6/9/52692/ - -Produced by Carolus Raeticus - -Updated editions will replace the previous one--the old editions will -be renamed. - -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United -States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive -specific permission. If you do not charge anything for copies of this -eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook -for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, -performances and research. They may be modified and printed and given -away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks -not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the -trademark license, especially commercial redistribution. - -START: FULL LICENSE - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg-tm License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project -Gutenberg-tm electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the -person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph -1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm -electronic works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the -Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when -you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country outside the United States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work -on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the -phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: - - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and - most other parts of the world at no cost and with almost no - restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it - under the terms of the Project Gutenberg License included with this - eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the - United States, you'll have to check the laws of the country where you - are located before using this ebook. - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase "Project -Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format -other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg-tm web site -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain -Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works -provided that - -* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation." - -* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm - works. - -* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - -* You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The -Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm -trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any -Defect you cause. - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at -www.gutenberg.org Section 3. Information about the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the -mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its -volunteers and employees are scattered throughout numerous -locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt -Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to -date contact information can be found at the Foundation's web site and -official page at www.gutenberg.org/contact - -For additional contact information: - - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular -state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works. - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of -volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. - -Most people start at our Web site which has the main PG search -facility: www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. - |