diff options
Diffstat (limited to 'old/50913-0.txt')
| -rw-r--r-- | old/50913-0.txt | 12451 |
1 files changed, 0 insertions, 12451 deletions
diff --git a/old/50913-0.txt b/old/50913-0.txt deleted file mode 100644 index be318a7..0000000 --- a/old/50913-0.txt +++ /dev/null @@ -1,12451 +0,0 @@ -The Project Gutenberg EBook of Niamh, by Peadar Ua Laoghaire - -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most -other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of -the Project Gutenberg License included with this eBook or online at -www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you'll have -to check the laws of the country where you are located before using this ebook. - -Title: Niamh - -Author: Peadar Ua Laoghaire - -Release Date: January 13, 2016 [EBook #50913] - -Language: Irish - -Character set encoding: UTF-8 - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK NIAMH *** - - - - -Produced by David Starner and the Online Distributed -Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This book was -produced from scanned images of public domain material -from the Google Books project.) - - - - - - - - - - - NIAMH - - [Illustration: Dollard - Forbadh Éilimh - Tigh an Chló - Baile Átha Cliath] - - - - - Niamh - - Ó’N ATHAIR - PEADAR UA LAOGHAIRE, - CANÓNACH, S.P. - - BAILE-ÁTHA-CLIATH: - MUINTIR NA LEABHAR GAEDHILGE, - 6 Sráid d’Olier. - - 1907. - - - - -Fógarthar gach ceart ar cosnamh. - - - - -AN CLÁR. - - - LEABHAR A H-AON. - - Caibidiol. Leathanach. - I. Imirt Anama. 7 - II. Tadhg agus Amhlaoibh. 10 - III. Inntinn Bhriain. 16 - IV. Ó Bhealach Leachta go Gleann Máma. 19 - V. Creideamh ’á ghlacadh. 24 - VI. Adhbhar an tSagairt. 28 - VII. An Legáid. 31 - VIII. An Bosca. 36 - IX. “Is éagsamhlach na daoine iad!” 42 - X. Dúlainn Óg. 48 - XI. Ceann Leóin. 52 - XII. Diabhal Coímhdeachta. 59 - XIII. Fágtar fúm-sa féin é. 65 - XIV. Giollaí Turais. 71 - XV. Fir Éirean. 77 - XVI. Fear na gCos. 85 - XVII. “Bíodh ciall agat.” 89 - XVIII. Ráflaí. 96 - XIX. Cogarnach. 99 - XX. Bitheamhntas. 106 - XXI. Droch Amhras. 108 - - LEABHAR A DÓ. - - Caibidiol. Leathanach. - I. Cíos an Árdrígh. 116 - II. Mearbhall Aigne. 120 - III. “Lady dost thou not fear to stray?” 126 - IV. Uisge-fé-thalamh. 131 - V. Púicíní. 137 - VI. Dhá Amhlaoibh? 144 - VII. An tSídhe Gaoithe. 150 - VIII. Beirt Droch Bhuachailí. 157 - IX. Marbhughadh le Soilbhreas. 163 - X. Fuasgailt. 169 - XI. Cuaird Rígh. 176 - XII. Caradas ag fás a’ Fuath. 182 - XIII. Ciúnas roim Thóirthnigh. 188 - XIV. Congnamh do’n Chongnamh. 193 - XV. Buille fé thuairim; nó, Fuadar ná feadar. 199 - XVI. Cómhacht Luibhneacha. 204 - XVII. Fód an Bháis do sheasamh. 212 - XVIII. Sguab-bhuille Chlaidheamh. 218 - XIX. Cluiche fichille, agus Poll i gcrann. 224 - XX. Righ Laighean. 230 - - LEABHAR A TRÍ. - - Caibidiol. Leathanach. - I. Cor i n-aghaidh an Chaim. 234 - II. Breall ar an bhFeall. 242 - III. An dá Lonán. 249 - IV. Ospac i n-Inis Cathaigh. 256 - V. Mícheál Ruadh. 262 - VI. Éigean ar Rígheacht na bhFlathas. 270 - VII. Connla. 277 - VIII. Geallta do Bheirt. 283 - IX. Cad a thiocfaidh as? 290 - X. Osgailt súl do Shitric. 297 - XI. Fuadar agus flosg agus giodam. 303 - XII. Daoine ciallmhara ag feuchaint rómp aamach. 310 - XIII. Rosg Catha Bhriain. 316 - XIV. An Cath. 322 - XV. An t-Ár-mhágh. 333 - XVI. I ndiaigh an Chatha. 340 - XVII. “Na mílte ologón.” 347 - XVIII. An Gath Gréine céadna. 353 - - - - -NIAMH. - - - - -LEABHAR A H-AON. - - - - -CAIBIDIOL I. - -IMIRT ANAMA. - - -Sa bhliain d’ aois an Tighearna naoi gcéad cheithre fichid a ceathair -do thóg Brian Bóramha Luimneach ó-s na Lochlanaigh. Do loisg sé an -chathair, agus an méid des na Lochlanaigh nár marbhuigheadh agus nár -tógadh ’n-a bprísúnachaibh, b’éigean dóibh teitheadh le n-a n-anam -as an áit. Chuaidh cuid acu síos go h-Inis Cathaigh. Bhí seilbh ag -Lochlanaigh i n-Inis Cathaigh an uair sin agus ar feadh mórán aimsire -roimis sin. Bhíodar tar éis na manach a dhíbirt as an oileán agus iad -féin do dhainginiughadh ann, agus bhí an áit caothamhail eidhsáideach -eacrach acu, lámh le faraige agus lámh le tír. An sochar agus an -saidhbhreas a bheiridís leó as an dtír mór-thímpal, le guid agus le -fuadach agus le creachadh, choimeádaidís ar an oileán é go dtí go -dtagadh na loingeas agus go bhféadaidís é chur soir abhaile nó é dhíol, -nó é mhalairtiughadh ar bhia nó ar éadach nó ar arm, nó ar pé neithe -eile a bhíodh ag teastubháil uatha. - -Nuair a tháinig an lucht teithe anuas ó Luimneach agus nuair a -dh’innseadar do Lochlanaigh Ínse Cathaigh cad a bhí déanta ag Brian, go -raibh an chathair ’n-a luaithrigh agus a raibh de dhaoine inti marbh -nó tógtha nó imthighthe gan tuairisg, shocaruighdar go léir ar an -oileán do chur i dtreó chosanta chómh maith agus dob’ fhéidir é, agus -ar iad féin a chosaint go h-imirt anama. Tháinig triúr curaí anuas ó’n -gcathair i n-aonfheacht leis an lucht teithe. Íomhar agus Amhlaoibh -agus Duíbhghean an triúr san. - -Chuireadar an t-oileán i dtreó chosanta. Níor bh’fhada go raibh Brian -anuas ’n-a ndiaigh. Do bhris sé féin agus a shluagh isteach chúcha ar -an oileán. Do troideadh go dian ó gach taobh. Imirt anama dáiríribh -ab eadh é dos na Lochlanaigh. Do briseadh agus do brúghadh agus do -buadhadh ortha. Do thuiteadar ’n-a gcéadtaibh. Do fágadh a bhformhór -marbh ar an oileán agus do tógadh an triúr, Íomhar agus Amhlaoibh agus -Duíbhghean. D’fhág san Luimneach agus oileán ínse Cathaigh folamh ó -Lochlanachaibh, agus gan aon tsúil go dtiucfadh a thuille acu chun na -h-áite sin, an fhaid a bhéadh Brian beó pé ’n-Éirinn é. - -Nuair a tuigeadh an nídh sin tháinig na manaigh chun an oileáin -airís. Tháinig duine ana naomhtha n-ar bh’ ainim dó Colla, agus bhí -sé i n’ Abb ar an mainistir, agus chuir sé gach gnó Creidimh ar -siúbhal airís ann, fé chómairce Sheanáin naomhtha. Na manaigh agus -na sagairt a dhíbir na Lochlanaigh as an áit thánadar airís, an méid -a bhí beó acu, agus do luighdar isteach sa n-obair bheannuighthe mar -ba ghnáth roimis sin. Bhí gach aon rud loitithe briste sgartálta i -ndiaigh na Lochlanach. Do dhein Colla na h-áiteana a bhí beannuighthe -do choisreacan airís, agus do chuir Brian chuige síos adhmad agus -clocha agus aol agus saoir agus lucht ceárd, agus gach aon chóir a bhí -riachtanach chun gach díobhála d’ár dhein na Lochlanaigh do leigheas, -agus chun gach ar bhriseadar do dheisiughadh, i dtreó, ar ball, go -raibh an áit níos fearr agus níos uaisle agus níos órnáidighe agus níos -oireamhnaighe chun gnóthaí Creidimh agus chun onóra thabhairt do Dhia -ann, ’ná mar a bhí sé, a déarfadh duine, sar a dtáinig aon Lochlanach -riamh isteach ann. - -Fé mar a bhí na manaigh ag teacht tar n-ais ann bhí na daoine, sa -chómharsanacht mór-thímpal, chómh fada siar le Léim Chúchulainn -agus chómh fada óthuaidh le Cill Caoí, ag cur arbhair agus éadaigh -agus adhbhar teine, agus neithe de’n tsórd san, isteach chúcha ar an -oileán. Do chuir Brian féin chúcha a lán neithe a bhí ag teastubháil -uatha agus nár bh’ fhéidir dóibh a dh’fhághail ó-s na daoine. Chuir sé -chúcha, mar bhara ar gach bronntanas eile, cailís óir a bhí tar éis -teacht chuige féin ó’n Róimh, ó’n bPápa, ’ghá chur i n-iúil dó cad é -an buidhchas a bhí ag an bPápa air mar gheall ar a mhór-ghníomhartha i -gcoinnibh na Lochlanach, i gcoinnibh namhad an Chreidimh. Ba mhór ab -fhiú an chailís sin. Ór ar fad ab eadh í, agus bhí sí téagartha, trom, -agus má ba mhór ab fhiú an méid óir a bhí inti, ba mhó ’ná san ab fhiú -an gréas órnáide a bhí geártha uirthi, chómh h-ealadhanta agus chómh -ceárdamhail agus chómh greanta. Ach bhí nídh uirthi a bhí níba dhaoire -go mór ’ná an t-ór agus an órnáid i n-aonfheacht. Bhí ag bun an chupáin -uirthi, mór-thímpal, sa n-áit ’n-a raibh an cupán suidhte ar an gcois, -crios de chlochaibh lóghmhara go raibh, ba dhóich leat, fuasgailt mic -rígh a’ braighdineas ins gach cloch díobh. Thug Brian an chailís sin -do Cholla agus do mhainistir Ínse Cathaigh, i n-onóir do Dhia agus do -Sheanán naomhtha, agus ba mhór ag Colla agus ag na manaigh go léir, -agus ag cléir na tíre go léir sa tímpal, an chailís sin, agus ba mhór é -a mbuidhchas ar Bhrian d’á bár. - -Chómh luath agus bhí na manaigh tagaithe tháinig na micléighinn. Chómh -luath agus tháinig na micléighinn do cuireadh na sgoileana ar siúbhal. - -Nuair a tháinig na Lochlanaigh níor fhághadar aon nídh i bhfuirm -leabhair, d’ár tháinig fé n-a súilibh, gan cur sa teine nó sa n-uisge, -agus ba mhar a chéile do leabhraibh na h-aimsire sin teine nó uisge, -mar is ar chroicean a déintí an sgríbhinn agus do bhaineadh an t-uisge -an sgríbhinn de’n chroicean chómh luath agus do fliuchtí é. Ach níor -bh’ fhada go raibh leabhair a ndóthin airís acu, mar, an mhuintir -a bhí ag teacht do thugadar leabhair leó ar iasacht agus ansan do -sgríobhadar macshamhla, a ndóthin díobh, sar ar chuireadar abhaile na -h-iasachtaí. - -Níor bh’ fhada gur leath an sgéal ar fuid na h-Éirean go raibh na -sgoileana ar siúbhal airís i n-Inis Cathaigh. Tháinig na h-ógánaigh ó -gach aon pháirt d’Éirinn chun na sgoluigheachta dh’fhághail. Bhí ainim -Cholla i mbéalaibh daoine ar fuid na h-Éirean, agus lasmuich d’oileán -na h-Éirean, le méid an eóluis a bhí aige agus le doimhneacht a -thuisgiona agus le feabhas an teagaisg a thugadh sé dos na h-ógánaigh. -Ba ghearr go raibh na h-ógánaigh ag teacht anall ó’n oileán ar a -dtugtar Sasana anois, agus adtuaidh ó Albain, agus andeas ó’n bhFrainc -agus ó’n Almáinn. Clann na ríghthe agus na n-uasal isiad a thagadh. -Do gheibhdís sgoluigheacht agus bia agus deoch agus díon, agus gach -coimeád suas eile a theastuigheadh uatha, saor i n-aisge, gan aon -tsaghas díoluigheachta, i sgolaibh na h-Éirean an uair sin. Níor bh’ -aon iongnadh go dtagaidís ’n-a gcéadtaibh agus ’n-a míltibh. - - - - -CAIBIDIOL II. - -TADHG AGUS AMHLAOIBH. - - -Tímpal na h-aimsire sin bhí cuid des na Lochlanaigh féin ag tusnughadh -ar an gCreideamh a ghlacadh, go mór mór, an chuid acu a bhí tar éis -cur fútha i n-Éirinn agus cómhnuighe a dhéanamh dóibh féin ann, -agus tar éis cleamhnaisí dhéanamh le mnáibh Éireanacha. D’eirigh an -cómhngas, agus ansan an gaol, idir iad féin agus na cómharsain a bhí -’n-a dtímpal. As san amach do thusnuighdar ar nósaibh na h-Éirean do -ghlacadh. Chuaidh eólus ar an gCreideamh i bhfeidhm ortha i ndiaigh -ar ndiaigh, agus thusnuighdar ar an gCreideamh do ghlacadh. Chun iad -féin d’ollamhughadh i gceart i gcóir an Chreidimh thusnuighdar ar dhul -isteach ins na sgoileanaibh chómh maith le cách, agus rud a chuirean -iongnadh anois ar dhaoine ná tuigean i gceart an mhór-aigne atá sa -n-Éireanach, bhí fáilte rómpa ins na sgoileanaibh chómh maith agus a -bhí roim chách. - -Lá, agus an obair ar siúbhal i sgolaibh na mainistreach, tháinig -ógánach uasal chun an oileáin. Bhí folt fionn air, ag tuitim go trom -anuas ar a ghuaillibh agus ar a shlinneánaibh. Bhí clóca, nó brat, -aniar ar a shlinneánaibh mar ba cheart a bheith ar mhac rígh, agus bhí -sé ríoga ’n-a cruith agus ’n-a phearsain. Go mór mór, bhí an tsúil -ríoga ag taithneamh ’n-a cheann, súil iona raibh fíor uaisleacht, gan -uabhar, úmhluigheacht gan cheann-ísleacht, fírinne aigne gan nochtadh -aigne. Tháinig sé go dorus na mainistreach. Tháinig an dóirseóir chuige. - -“D’oirfeadh dom, le d’thoil, an t-Abb a dh’ fheisgint,” ar seisean leis -an ndóirseóir. - -“Tá go maith, a rígh,” arsa’n dóirseóir. “Buail mar seo, le d’thoil.” - -Do rugadh i láthair Cholla é. - -“Cad é seo atá uait, a mhic?” arsa’n t-Abb leis. - -“Tá, a Athair,” ar seisean, “gur mhaith liom, dá mb’ é do thoil é, -raint aimsire chaitheamh sa mhainistir seo ag déanamh foghluma.” - -“Cé h-é thu, le d’ thoil?” arsa’n t-Abb. - -“Tadhg ua Cealla is ainim dom, a Athair,” arsa’n t-ógánach, “agus -adtuaidh ó Uíbh Máine do thánag.” - -“Airiú,” arsa’n t-Abb, “an mac do Thadhg Mhór ua Chealla thu!” - -“Iseadh, a Athair,” arsa’n t-ógánach. - -Do cuireadh isteach láithreach é sa sgoil a bhí oireamhnach dó. Bhí an -Tadhg ua Cealla san ocht mbliana déag d’ aois an uair sin. - -Cúpla lá i ndiaigh an lae a tháinig Tadhg ua Cealla tháinig ógánach -eile isteach sa mhainistir. Lochlanach ab eadh é, agus ba léir gur -mhac rígh é. Bhí folt gruaige air a bhí chómh dubh le gual, agus bhí a -chroicean chómh geal leis an sneachta. Bhí luisne chroídhreac ’n-a dhá -leacain, agus bhí gealgháire ’n-a dhá shúil agus ’n-a bhéal i dtreó go -raibh báigh ag gach aoinne leis ar an gcéad amharc. - -Do tugadh i láthair Cholla é. - -“Cad é an ainim atá ort-sa, a mic?” arsa Colla leis, “agus cá mbíon -cómhnuighe ort nuair a bhíon tú sa bhaile?” - -“Lochlanach iseadh mé, a Athair,” arsa’n t-ógánach, “agus Amhlaoibh -is ainim dom. Amhlaoibh Óg a tugtar orm, mar Amhlaoibh is ainim dom’ -athair leis. Thánag anso chun sgoluigheachta dh’fhághail, mar deir gach -aoinne gur anso atá an sgoluigheacht is fearr le fághail.” - -“Tá go maith,” arsa’n t-Abb. “Is dócha nách d’ár gCreideamh tú, ach -ní dheinean san deifrígheacht ar bith. Tabharthas ó Dhia iseadh an -Creideamh. Múinfear duit anso pé léighean nó pé eólus atá uait, agus -ní baoghal duit go ndéanfaidh aoinne aon cur isteach ort mar gheall ar -chreideamh.” - -“Táim ’ghá chuimhneamh le fada, a Athair,” arsa’n t-ógánach, “gur -mhaith an rud dom eólus éigin do chur ar bhúr gCreideamh. Ní féidir do -dhuine creideamh do ghlacadh gan eólus a chur ar dtúis air. Má chím ó’n -eólus gur nídh fóghanta é ba chóir gur mhaith an rud dom é ghlacadh. -Pé ’cu ghlacfad é nó ná glacfad cad é an díobháil a dhéanfaidh sé dhom -eólus do chur air?” - -“Tá go maith, a mhic ó,” arsa’n t-Abb. “Lean do thoil agus do -thuisgint féin sa nídh sin. Go dtugaidh Dia agus Seanán naomhtha dhuit -an t-eólus atá uait!” - -Do cuireadh Amhlaoibh Óg isteach sa sgoil do ceapadh a bhí oireamhnach -dó, agus cá gcurfaí é ach isteach sa sgoil chéadna ’n-ar cuireadh Tadhg -ua Cealla. - -Níor bh’ fhada gur chuir an bheirt aithne mhaith ar a chéile. Níor -bh’fhada gur eirigh caradas mór eatartha. Bhíodar araon go h-ana mhaith -chun an léighinn a thógaint, agus ba dheacair d’aoinne a dh’innsint -cé ’cu b’fhearr chuige. Ins gach nídh a bhain le neart géag agus le -cleasaibh lúth dob’ é an sgéal céadna é. Ní raibh aon bhreith ag aoinne -de’n bheirt ar bhuachtaint i gceart ar an bhfear eile. Ach bhí so le -feisgint soiléir go leór. Ní raibh aon fhear eile ins na sgolaibh sin -a dh’fhéadfadh cimilt le h-aoinne de’n bheirt i n-aon rud a bhain le -neart cuirp ná le cleasaibh lúth. - -Ní raibh Tadhg Óg ua Cealla abhfad i n-Inis Cathaigh nuair a rugadh -soir go Ceann Cora é, go ríghtheighlach Bhriain féin. Bhí aithne mhaith -agus cion mór ag Brian ar athair an fhir óig sin, ar Thadhg Mhór ua -Chealla. Ní h-aon iongnadh nár fágadh Tadhg Óg abhfad gan breith soir -go Ceann Cora. - -Agus dar ndó’ nuair a h-iaradh ar Thadhg dul soir níor bh’ fhéidir -a chara agus a chómhalta, Amhlaoibh, a dh’ fhágáilt ’n-a dhiaigh -sa mhainistir. B’ éigean dóibh araon dul soir. Chómh luath agus do -cuireadh aithne thoir ortha ba dhóich leat gur anuas as an spéir a -thuiteadar, tháinig a leithéid sin d’ uraim ag gach aoinne dhóibh agus -a leithéid sin de chion ag gach aoinne ortha. - -Bhí fhios ag gach aoinne gur mhac rígh Tadhg Óg ua Cealla, agus isé rud -a deireadh na daoine a chíodh é ’ná, “An t-é ná déanfadh ach feuchaint -air, gan aon phioc d’á fhios a bheith aige cé h-é féin, d’ aithneóch’ -sé gur mac rígh é!” Bhí an uraim ag ár sínsear riamh do’n rígh agus do -mhac an rígh. Ní’limíd féin ró shaor ó’n ngalar gcéadna. - -Bhí tuairim láidir ag daoine gur mhac rígh Amhlaoibh, leis, bíodh ná -dúbhairt sé féin, luath ná mall, gur bh’eadh. Níor admhuigh sé gur -bh’eadh agus ní lúgha ’ná mar a shéan sé gur bh’eadh. - -Áit chun an uile shaghas cleasaidheachta, idir ruith agus léim agus -iomrasgáil agus caitheamh cloch araige agus tógaint ualaí troma, ab -eadh Ceann Cora an uair sin, agus bhí fir óga ann nár bh’fhuiriste -buachtaint ortha ins na gníomharthaibh sin. Bhí an bheirt a tháinig -aniar ó Inis Cathaigh maith a ndóthin do’n chuid ab fhearr acu, ’sé sin -d’á gcómhnaoisibh. Ní raibh aon breith acu, ámhthach, ar aon chimilt a -dhéanamh leis na fearaibh stáluighthe cruadha a bhí ann. - -I n-éaghmais na lúthchleas bhíodh cleasa agus gleacaidheacht ar na -h-airm acu. Bhíodh airm éadtroma ann dos na buachailíbh chun bheith ag -déanamh taithíghe dhíobh. D’imir gach duine de’n bheirt cluiche ar gach -arm des na h-airm sin leis na buachailíbh ab fearr a bhí ar theighlach -Bhriain, agus chuireadar iongnadh ar gach aoinne. Bhíodh capal bata -acu ann agus marcach bréige anáirde air agus éide ar an marcach, agus -gníomh fir ab eadh ruith chun an mharcaigh sin agus buille thuaigh -a thabhairt dó sa cheathramhain agus idir éide agus ceathramha do -ghearadh leis an mbuille sin i dtreó go dtuitfeadh an chos ar thaobh -de’n chapal agus an marcach ar an dtaobh eile. - -Dubhairt Amhlaoibh gur dhóich leis go ndéanfadh sé an gníomh san. Do -tugadh tuagh Mhurchadh mhic Bhriain chuige. Bhí sí ró throm dó. Do -tugadh tuagh ná raibh chómh trom chuige. Do cuireadh anáirde an fear -bréige ar an gcapal bréige. Do chas Amhlaoibh an tuagh agus do rith sé -chun an mharcaigh agus do bhuail sé a bhuille. Chuir an buille stangadh -sa n-éide a bhí ar ceathramhain an fhir bhréige. Sin ar chuir. - -Do cuireadh suas an fear bréige airís agus éide shlán air. Do rug Tadhg -Óg ua Cealla ar thuaigh eile. Do thoibh sé féin an tuagh. Bhain sé -casadh as an dtuaigh agus do rith sé chun an mharcaigh bhréige. Tháinig -an tuagh anuas ar an gceathramhain. Do thuit an chos ar thaobh de ’n -chapal agus an fear ar an dtaobh eile. - -Do leath a dhá shúil ar Amhlaoibh. - -“Ó!” ar seisean, “agus níor chuiris leath do nirt leis an mbuille!” - -“Do chuireas,” arsa Tadhg, “ach níor dhóich leat gur chuireas. Cleas -iseadh é. Chuiris-se oiread nirt leis an mbuille agus chuireas-sa leis, -ach níor thugais a cheart féin do’n fhaobhar. Ní’l ann ar fad ach -cleas, agus taithíghe ar an gcleas.” - -“B’fhéidir é,” arsa Amhlaoibh, “ach mo thruagh-sa an fear go -n-imireófá-sa an cleas san air i láthair catha.” - -Do rug Amhlaoibh ar bhogh Mhurchadh. Mheas sé an bogh do lúbadh. Do -theip air. - -“Ba mhaith liom aon urchar amháin a dh’fheisgint uait, a rígh,” ar -seisean le Murchadh. - -“Chífir agus fáilte, a mhic ó,” arsa Murchadh. Do rug Murchadh ar an -mbogh agus do lúb sé é agus chuir sé an tsrang air mar ba chóir chun -lámhaigh. Ansan do rug sé ar shaighid agus chuir sé an saighead leis an -sraing. Bhí an bogh dhá shlait ar faid. Chuir sé an lámh chlé n-a lár. -Tharaing sé an tsrang leis an láimh dheis go dtí gur dhóich le duine -ná raibh dhá throigh idir dhá cheann an bhogha. Thug sé aghaidh ar an -dtaobh thall de’n ghleann. Do thárla éan faraige bheith ag gluaiseacht -fan an ghleanna thall, lasmuich, dar le n-a raibh láithreach, de raon -aon urchair. Do sheinn an tsrang. Do ghluais an saighead. Bhí súil -gach aoinne ar an saighead agus ar an éan. Chonacadar ag teacht chun a -chéile iad. Do chuaidh an saighead tríd an éan agus thuiteadar araon -chun tailimh thall ar thaobh an ghleanna. Do rith buachail anonn agus -thug sé leis anall iad. Bhí iongnadh agus alltacht ar Amhlaoibh nuair a -thuig sé i n’ aigne cad é an neart nár bh’fholáir a bheith sa bhfear a -chaith an t-urchar san. - - - - -CAIBIDIOL III. - -INNTINN BHRIAIN. - - -Do caitheadh an lá ar an gcuma san, go suairc agus go soilbhir agus go -muinteartha. Ansan do shuigh cuideachta mhaith uasal chun dínnéir, agus -do tairbeánadh uraim agus onóir do’n dá mhac rígh sin agus d’uaislibh -eile a tháinig an lá san go ríghtheighlach Bhriain ar ghnóthaíbh a -bhain leó féin. - -Bhí aghaidh na h-Éirean go léir an uair sin ar Bhrian agus ar Cheann -Cora agus ar Dhál gCais. Bhí sé daingean i n-aigne gach aoinne, idir -Ghaedhal agus Lochlanach, nár mhaith an bhail ar chine Ghaedhlach ná -ar chine Lochlanach Brian agus Clann Chais a bheith ’n-a namhdaibh -acu, agus gur bh’ é a leas, thar gach nídh, Brian agus Clann Chais a -bheith ’n-a gcáirdibh acu. Gach aon chine, d’á bhrígh sin, ar fuid na -h-Éirean, agus go mór ar fuid na Múmhan, a bheartuigh go bhféadfaidís -caradas Bhriain do choimeád, má bhí sé acu, bhídís ag teacht go Cheann -Cora agus ag tabhairt cíosa nó bronntanas leó; agus an mhuintir a -bhíodh a d’iaraidh an charadais sin a dh’fhághail dóibh féin mura raibh -sé cheana acu, bhídís ag teacht ar an gcuma gcéadna a d’iaraidh é -thuilleamh. - -Do thuig Brian iad go léir go h-áluinn. Fear ana dhoimhinn ab eadh -é. Bhí beartuighthe i n’ aigne aige, agus bhí an machtnamh i n’ -aigne le fada dh’aimsir, neart na h-Éirean go léir do chnuasach agus -do chur le chéile i gcoinnibh na Lochlanach, agus i gcoinnibh gach -namhad iasachta. Deire chur leis an obair a bhí ar siúbhal i n-Éirinn -ar feadh cúpla céad blian an uair sin, nuair a bhíodh eaglaisí agus -mainistreacha agus sgoileana d’á gcur suas le neart Creidimh agus dúil -i léighean agus i n-eólus, agus ansan nár thúisge a bhídís thuas ’ná -mar a bhíodh na Lochlanaigh ag preabadh isteach agus ’á sgartáil, ’ghá -losgadh agus ag losgadh na leabhar a bhíodh ionta agus ag marbhughadh -na manach. Do thuig Brian i n’ aigne, nuair a dheineadh cléir agus -daoine naomhtha na h-Éirean, agus lucht léighinn na h-Éirean, na -h-eaglaisí agus na mainistreacha agus na sgoileana do chur suas agus -an obair do chur ar siubhal, gur bh’é ba lúgha ba ghann do ríghthibh -Éirean, agus d’fhearaibh Éirean, Éire agus an obair, agus an mhuintir -a bhí ag déanamh na h-oibre, do chosaint ar namhdaibh iasachta. -Chonaic sé conus a bhí an sgéal ag Éire ocht gcéad blian nó míle -blian roimis sin, nuair a bhí Fionn agus Fian Éirean beó, nó le linn -Chonchubhair agus Chúchulainn. Bhí a leithéid sin de sgannra an uair -sin ar dhúthaíbh iasachta roim fhearaibh Éirean agus roim chómhacht -na h-Éirean nár leómhaidh aon chómhacht iasachta aon chur isteach -a dhéanamh ortha. Dá mb’ iad na Rómhánaigh féin iad, do chuireadar -an dómhan go léir fé n-a smacht ach Éire amháin. “Ach!” a déarfaidh -duine, b’fhéidir, “Níor bh’fhiú leó teacht ag cur isteach ar oileán na -h-Éirean. Bhí Éire ró shuarach, dar leó, agus ró imigcéineamhail.” - -Nách maith ná raibh Ínsí h-Orc ró imigcéineamhail. Chuir na Rómhanaigh -Sasana fé n-a smacht, agus chuireadar mórán de chrích Alban fé n-a -smacht. Agus chuadar níba shia óthuaidh agus chuireadar Ínsí h-Orc fé -n-a smacht, d’á fhaid óthuaidh iad, agus d’á shuaraighe le rádh iad an -uair sin. - -Bhí fhios acu go dian mhaith gur bh’fhiú dhóibh Éire thabhairt fé n-a -smacht dá bhféadaidís é. Bhí aithne mhaith acu ar an oileán, ach bhí -fhios acu go maith, leis, cad é an saghas daoine a bhí ’n-a gcómhnuíghe -ar an oileán. Níor thánadar ag cur isteach ortha. Níor dhein cómhacht -na Rómha riamh oiread agus sméide ar oileán na h-Éirean. - -Do thuig Brian, an rud a deineadh cheana go bhféadfaí é dhéanamh -airís. Go bhféadfaí cómhacht na h-Éirean do chur le chéile, agus do -tháthughadh i n-a chéile, agus do dhlúthughadh i n-a chéile airís, -agus neart fear Éirean do ghleusadh agus do chórughadh, mar a ghleus -Fionn é. Ansan nár bhaoghal ná go bhfanfadh na Lochlanaigh amach, nó dá -dtagaidís gur theacht gan imtheacht dóibh é. - -Is léir d’aon duine a dh’fheuchan isteach sa sgéal go raibh an -machtnamh san agus an beartughadh san agus an inntinn sin, istigh i -gcroídhe Bhriain ó’n gcéad uair a thusnuigh sé ar dhroch obair na -Lochlanach do thuisgint i gceart. Níor bh’fhuiriste dhó, ámhthach, -a bheartughadh do chur i ngníomh mar bhí ríghthe Gaedhal ar bheagán -meabhrach agus ar bheagán tuisgiona an uair chéadna. Níor tháinig -aon phioc d’á chuimhneamh chun aoinne acu go raibh aon bhaoghal go -bhféadfadh Lochlanaigh, ná aon almhúraigh eile, Éire do chur fé n-a -smacht go h-iomlán chóidhche. Do thuig Brian go raibh an baoghal -ann, agus gur mhóide an baoghal a luíghead a tuigeadh é. Thuig sé, -leis, go mbéadh an baoghal ann an fhaid a bhéadh ríghthe Éirean ag -gabháil i gcoinnibh a chéile, agus ag troid le n-a chéile, agus ag -lagughadh a chéile mar a bhíodar. D’á bhrígh sin, chómh luath agus -thusnuigh a chómhacht ar dhul i méid, do thusnuigh sé ar na ríghthibh -eile do thabhairt sé n-a smacht féin, agus ar a chur fheuchaint ortha -oibriughadh a’ lámhaibh a chéile i gcoinnibh na Lochlanach. Níor bh’ -é sin féin ach, fé mar a fuair sé an chaoi air, do ghlac sé isteach -’n-a shlóightibh armála na Lochlanaigh a bhí dílis dó, chun cogaidh a -dhéanamh i gcoinnibh na Lochlanach eile. Bhí cuid acu níba dhílse dhó -’ná mar a bhí cuid des na h-Éireanaigh. - - - - -CAIBIDIOL IV. - -Ó BHEALACH LEACHTA GO GLEANN MHÁMA. - - -Bhí cómhacht Bhriain ag méadughadh agus ag neartughadh agus ag leathadh -go dtí go raibh sé ’n-a rígh ar leath na h-Éirean, ar Leath Mhogha, ar -an leath theas de’n oileán. Ní gan mórán trioblóide agus mórán cogaidh -a chuir sé an méid sin de thír na h-Éirean fé smacht a láimhe. Bhí a -dhritháir, Mathúin mac Cinéide, ’n-a rígh ar an Múmhain roimis. Rígh -cródha, cómhachtach, mór-aigeanta ab eadh an Mathúin sin. Chonaic -ríghthe agus tighearnaí eile na Múmhan go raibh Dál gCais agus clann -Chinéide ag dul i neartmhaire, agus tháinig éad agus eagla ortha. - -Chonaic Lochlanaigh na Múmhan, leis, mura gcurfaí cosg éigin leis an -mbeirt drithár, le Mathúin agus le Brian, ná fágfaidís Lochlanach beó -sa Mhumhain. Dheineadar eatartha, na Lochlanaigh agus na h-Éireanaigh -n-a raibh an t-eagal ortha, feall grána ar Mhathúin. Mharbhuighdar é -i n-áit ar a dtugtí Bealach Leachta. Deir cuid de’n tseanachus gur i -n-aice Mághchromtha atá an áit. Tá cloch mhór, i bhfuirm goláin, ’n-a -seasamh ar bhruach an tSoláin, ar an ínse, i n-aice na h-áite ’n-a -dtagan an Leamhain isteach sa tSolán, agus do réir gach deabhraimh tá -an chloch san ’n-a seasamh ar uaigh Mhathúna mhic Cinéide, rígh Múmhan. - -B’fhearra go mór, ámhthach, do lucht an éada agus an eagla ná -déanfaidís an gníomh san. Íomhar, rígh Lochlanach Luimnighe, agus -Maolmuaidh, rígh Deasmúmhan, agus Donabhán, rígh Figheinte, isiad -a dhein an gníomh. Do las fearg Bhriain nuair a fuair sé cad a bhí -déanta. Do chruinnigh sé a neart. Siné an uair a sgrios sé na -Lochlanaigh a’ Luimneach agus a’ h-Inis Cathaigh. Do bhris sé cath -ar Dhonabhán agus mhairbh sé é. Do lean sé Maolmuaidh go Bealach -Leachta, an áit ’n-ar marbhuigheadh Mathúin. Bhí Maolmuaidh ann agus -sluagh líonmhar, láidir aige, de Ghaedhlaibh agus de Lochlanachaibh. -Do bhuaidh Brian ortha, agus do thuit Maolmuaidh sa chath. Deir an -seanachus go raibh Murchadh, mac Bhriain, sa chath san agus gan é ach -chuig bhliana déag, agus gur le n-a láimh a thuit Maolmuaidh. - -Nuair airigh Dómhnall ua Faoláin, rígh na nDéiseach, cad a bhí -imthighthe ar Mhaolmuaidh agus ar a shluagh, d’eirigh sé agus -chruinnigh sé slóighthe a thíre go léir, agus tháinig Lochlanaigh -Phortláirge ag cabhrughadh leis. Siúd chúcha Brian. Do bhris sé cath -fuilteach ortha i n-áit ar a dtugtí Fán Chonradh. Do theitheadar, idir -Ghaedhil agus Lochlanaigh, isteach go Portláirge. Do lean Brian iad -agus dhein sé éirleach ortha agus do loisg sé an chathair. Do thuit -Dómhnall sa n-éirleach. - -Bhí an Mhúmhain fé smacht Bhriain ansan. Níor ghéill a namhaid go -léir dó, ámhthach. Bhí fhios acu ná géillfeadh Cúige Laighean go -ró bhog dó. D’imthighdar óthuaidh. D’ eirigh na Laighnigh leó. Do -cruinnigheadh sluagh ana mhór, Lochlanaigh agus Éireanaigh ó’n Múmhain, -agus Lochlanaigh ó Áth Cliath, agus iomláine cómhachta na Laighneach, -idir Lochlanaigh agus Éireanaigh. Cheapadar, anois nó riamh, go -gcuirfidís neart Bhriain ar neamhnídh. Thuig na h-Éireanaigh a bhí -ann go ndéanfaidís díoltas ar Bhrian agus ar Chlainn Chais fé dheire -thiar thall. Thuig na Lochlanaigh dá mbéadh Brian agus Clann Chais ar -neamhnídh nár ró fhada go mbéadh Luimneach, agus Inis Cathaigh, agus an -Mhúmhain, agus b’fhéidir Éire go léir, acu féin airís. Níor thug Brian -puínn aimsire dhóibh chun machtnaimh a dhéanamh. Siúd chúcha isteach i -gCúige Laighean é féin agus a shluagh. Ar Gleann Mháma iseadh tháinig -sé suas leó. Siúd chun a chéile an dá shluagh go fíochmhar agus go -malluighthe. Do throid na Laighnigh agus na Lochlanaigh agus a lucht -cabhartha go léir, go cródha agus go seasamhach, an fear ag tuitim agus -fear eile i n’ inead láithreach, gan staonadh gan géilleadh, gan suim -i mbás ná i mbeatha. Níor bh’ aon mhaith dhóibh é. Do bhrúigh Brian -agus Murchadh agus Clann Chais isteach tré n-a lár. Do leagadh agus do -marbhuigheadh iad ’n-a srathanaibh. Fé dheire do ruagadh chun siúbhail -an méid nár leagadh dhíobh. Do leanadh iad ins gach treó baill ’n-ar -theitheadar. Do cuireadh an mhór-shluagh ar neamhnídh glan. Do thuit sa -chath san chúig mhíle fear de Lochlanachaibh agus de Laighneachaibh. - -D’fhág san Leath Mhogha ar fad fé smacht Bhriain, agus thug sé le -tuisgint go soiléir dos na Lochlanaigh ná raibh aon bhreith acu go deó -airís ar oileán na h-Éirean do thabhairt fé n-a smacht. Ansan iseadh -bhí ríghthe agus uaisle agus tighearnaí tíre ag teacht as gach áird -go Ceann Cora ag tabhairt cíosa agus tabharthaistí agus bronntanas ag -triall ar Bhrian agus ag snadhmadh caradais leis. - -Cuid des na h-uaislibh sin iseadh bhí tagaithe ann an oídhche a bhí an -bheirt bhuachailí ó mhainistir Ínse Cathaigh ann. Chuir an mhuintir a -tháinig aithne láithreach ar Thadhg Óg ua Chealla. Níor fhéad aoinne -puínn aithne chur ar an mbuachail eile, ar Amhlaoibh. Ní raibh fhios -acu cé r’ bh’ é ná cé ’ra díobh é, ach gur bh’ ógánach uasal é a -tháinig anall ó chrích Lochlan go mainistir Ínse Cathaigh ag déanamh -foghluma. Do caitheadh an oídhche go suairc agus bíodh ná raibh aon -aithne cheart ar an Lochlanach óg bhí gach aoinne ag déanamh cúraim dé -agus ag taisbeáint báighe dó, díreach fé mar ba mhaith leó a chur i -n-iúil dó, dá mba Lochlanach féin é ná raibh aon dothal acu roimis. - -Tá an tréith sin sa n-Éireanach fós, go láidir. Má bhímíd muinteartha -le duine iasachta is minic gur mó go mór a thaisbeánaimíd ár -muintearthas dó ’ná mar a thaisbeánaimíd é d’ ár nduine féin. Chonac -go minic a leithéid. - -Tháinig an mhaidion. Bhí na h-uaisle a tháinig ag dul abhaile. -Má thugadar tabharthaistí leó ag triall ar Bhrian do thug Brian -tabharthaistí móra maithe dhóibh nuair a bhíodar ag imtheacht. Bhí -brígh leis na tabharthaistíbh sin, ámhthach. An priúnsa do ghlac -tabharthas mar sin ó Bhrian, d’ admhuigh sé Brian a bheith ’n-a rígh -os a chionn, agus bhí ceangailte air as san amach an admháil sin do -sheasamh. Thuigeadar go léir an nídh sin go maith agus ní raibh aon -chur ’n-a choinnibh acu. Is amhlaidh a bhí áthas mór ortha fear a -bheith os a gcionn a bhéadh ábalta ar iad do smachtughadh dá mba ghádh -é. - -Tháinig an bheirt bhuachailí abhaile chun na mainistreach agus chun na -leabhar agus chun an léighinn. - -Bhí Brian pósta an tarna h-uair an uair sin. Gormfhlaith ab ainim -do’n tarna mnaoi. Bhí sí ’n-a baintrigh nuair a phós Brian í. Drifiúr -ab eadh í do Mhaolmórdha, an rígh a tháinig ar Laighnibh nuair a -ghéilleadar do Bhrian. Bhí sí pósta ar dtúis ag rígh de ríghthibh -Lochlanach Átha Cliath. Amhlaoibh ab ainim do’n rígh sin. Bhí mac aici -leis an Amhlaoibh sin agus Sitric ab ainim do, agus bhí sé ’n-a rígh ar -Lochlanaigh Átha Cliath nuair a bhí sise pósta ag Brian i gCeann Cora. - -Do réir gach seanachais d’á mbainean leis an aimsir sin ní raibh an -uair sin ar mhnáibh an domhain bean eile a bhí i n-aon ghaor do bheith -chómh breagh leis an mnaoi sin. Ach tá nídh eile, leis, le feisgint sa -tseanachus. Ní raibh bean ar bith a bhí chómh breagh léi. Ní lúgha ’ná -mar a bhí bean ar bith a bhí chómh h-olc léi. Nuair a phós Brian í ní -raibh fhios aige cad é an saghas í. Bhí beartuighthe i n’aigne aige, -ní h-amháin Gaedhil Éirean do dhlúthughadh le n-a chéile i dtreó gur -mhóide a neart é i n-aghaidh namhad iasachta, ach, dá mb’ fhéidir é, na -Lochlanaigh a bhí socair chun cómhnuighthe i n-Éirinn do tháthughadh -leis na cineachaibh Gaedhlacha, agus aon neart amháin a dhéanamh díobh -go léir. Thuig sé gur mhaith an congnamh dó chuige sin máthair an rígh -a bhí ar Lochlanaigh Átha Cliath a bheith pósta aige; go dtabharfadh -an cleamhnas san páirt disi ’n-a chómhacht féin agus páirt dó féin i -gcómhacht a mic. Do neartuigh sé an pháirt sin a bhéadh aige féin i -gcómhacht a mic, le cleamhnas eile. Thug sé a inghean féin le pósadh do -Shitric, do rígh Lochlanach Átha Cliath. - -Bhí gaol agus cómhngas achmair go leór ansan idir é agus rígh -Laighean agus idir é agus Lochlanaigh Átha Cliath, agus bhí gach -aon deabhramh go ndéanfadh aimsir agus foidhne agus faidearaídhe -agus deaghchómharsanacht caradas do dhlúthughadh agus do bhuanughadh -idir é agus iad go léir, go mór mór ó bhí san agus a mbuac féin -ag teacht isteach le n-a chéile. Bhí gach aon deabhramh, leis, dá -leanadh an caradas san agus an deagh-chómharsanacht san go sroisfeadh -Brian Árdrígheacht na h-Éirean agus go leanfadh sliocht Bhriain i -n-Árdrígheacht na h-Éirean, ó ghlúin go glúin, ar feadh mórán aimsire, -agus go gcuirfeadh san rath agus séan, go saidhbhir agus go marthanach, -ar Éirinn agus ar Chlannaibh Gaedhal, agus ar an gCreideamh i n-Éirinn. - -Ach bhí a mhalairt sin ar fad de mhachtnamh i n-aigne na Banríghne, -i n-aigne Ghormfhlaith. Ní h-ar Bhrian ná ar a shliocht a bhí sí ag -cuimhneamh, i gcóir Árdrígheachta na h-Éirean, sa n-aimsir a bhí le -teacht, ach ar a mac féin, ar Shitric, rígh Lochlanach Átha Cliath. Bhí -Brian aosda. Ní raibh, agus a dhícheal a dhéanamh, puínn eile aimsire -aige le caitheamh ar an saoghal so. B’fhearr léi í féin a bháth ’ná -Murchadh dh’fheisgint i n’ Árdrígh. Níor bh’fholáir, dar léi, rud éigin -a dhéanamh a choimeádfadh Murchadh as an Árdrígheacht. Chuir sí an -sgéal i gcómhairle a mic. Do socaruigheadh eatartha ar nimh a thabhairt -do Bhrian. Dá mbéadh Brian as an slígh do thuitfeadh a chómhacht -as a chéile. Ansan níor ró dheacair di cómhacht na Lochlanach do -chruinniughadh agus oileán na h-Éirean do chur fé n-a smacht féin, agus -Árdrígh a dhéanamh d’á mac, de Shitric. Bhí an t-uisge-fé-thalamh san -ar siúbhal idir Cheann Cora agus Áth Cliath ar feadh abhfad. Bhí sé ar -siúbhal, a gan fhios do’n tsaoghal, le linn na h-aimsire ’n-a raibh an -bheirt bhuachailí úd ag déanamh a bhfoghluma i mainistir Ínse Cathaigh. - - - - -CAIBIDIOL V. - -CREIDEAMH ’Á GHLACADH. - - -Tar éis suim aimsire tháinig an bheirt airís go Ceann Cora agus bhí lá -gleacaidheachta eile acu agus oídhche shuairc ’n-a dhiaigh. Níor bh’ -fhada gur dheineadar taithighe de bheith ag teacht, agus bhíodh súil -leó agus fáilte rómpa ag gach aoinne sa teighlach. Bhíodh gach aoinne -mór leó, agus gach aoinne ag déanamh cúraim díobh, agus ní raibh aoinne -ba mhó a dheineadh cúram díobh ’ná an Bhanríghin. Dheineadh sí ana -chúram de’n bheirt, ach nuair a chuadar i dtaithighe bheith ag teacht -do thárla go mbíodh Amhlaoibh agus í féin go minic ag caint agus ag -cogarnaigh fé leith. Níor dhein aoinne aon iongnadh dhé sin. Lochlanach -ab eadh é, agus mac rígh ab eadh é, agus níor bh’ aon iongnadh mórán -a bheith aici le rádh leis an mbuachail i dtaobh a thíre féin agus i -dtaobh a mhuintire. - -Nuair a tháinig an t-am ’n-ar mhithid do Thadhg ua Chealla cuaird a -thabhairt óthuaidh go h-Uíbh Máine, ag feuchaint a mhuintire féin, ní -shásóch’ aon rud é gan Amhlaoibh do dhul óthuaidh i n-aonfheacht leis. -Chuaidh an bheirt óthuaidh. Má ba mhór an fháilte a bhíodh roimis an -mbeirt i gCeann Cora, agus má ba mhór an cúram a deintí dhíobh ann, -ba mhó ’ná san an fháilte a bhí rómpa thuaidh, agus ba ghrádhmhaire, -agus ba mhó an cúram a deineadh díobh ann. Bhí Tadhg Óg ua Cealla i -dteighlach a athar féin nuair a chuaidh sé óthuaidh go h-Uíbh Máine, -agus is ’mó rud fhéadfadh sé a dhéanamh ann chun cúraim a dhéanamh de -charaid ná féadfadh sé a dhéanamh i ríghtheighlac Bhriain i gCeann -Cora. Do dhein sé gach aon rud fé mar a thaithn leis chun a thaisbeáint -cad é an cion a bhí aige ar a chomrádaidhe. Nuair a chonaic an -t-athair, Tadhg Mór féin, an cúram go léir ’á dhéanamh de’n ógánach -Lochlanach do dhein sé féin cúram dé, chun a mhic do shásamh. Ansan do -dhein an mháthair, agus an chuid eile de’n chlainn, an cúram céadna -dhé, chun Taidhg Óig do shásamh. Níor dheacair dóibh sin, mar, chómh -luath agus tháinig sé ’n-a measg, agus chómh luath agus do chonacadar -é agus do labhradar leis, tháinig báigh chómh mór san acu féin leis go -mbéadh fáilte acu roimis agus go ndéanfaidís cúram dé ar a shon féin dá -mba ná béadh Tadhg Óg i n-aon chor ann. Bhí saoghal maith aige an fhaid -a bhí sé thuaidh. - -Do críochnuigheadh an chuaird agus tháinig an bheirt thar n-ais go -h-Inis Cathaigh. - -Do ghluais raint aimsire. Bhí Amhlaoibh ag déanamh na foghluma go -tiugh. Lá d’á raibh an bheirt i bhfochair a chéile ar imeal an oileáin, -ar bruach na faraige, do labhair Amhlaoibh. Dubhairt sé gur mhaith leis -an Creideamh a ghlacadh. Bhí áthas mór ar Thadhg. - -“Is fearr labhairt leis an Abb,” ar seisean. - -Do labhradar leis an Abb. - -“Tá go maith,” arsa’n t-Abb. “Ní foláir an Creideamh a mhúineadh dhuit -ar dtúis.” - -Do ceapadh sagart chun an Chreidimh a mhúineadh dhó. Do glacadh an -sgéal go réidh. Do tugadh a dhóthin aimsire dhó chun an Chreidimh a -dh’ fhoghluim. Do tugadh níba mhó ’ná a dhóthin aimsire dhó. Fear -eagnaidhe ab eadh Colla. Thuig sé gur “bh’ fhearr feuchaint roime -dhuine ’ná dhá fheuchaint ’n-a dhiaigh,” gur bh’fhearr deimhne dhéanamh -sar a’ ndéanfaí dithineas. Gur bh’ fhearr “bheith díomhaoín ’ná droch -ghnóthach.” Ach do múineadh an Creideamh d’Amhlaoibh, agus do chuir -sé an ríghneas go léir dé go breágh réidh foidhneach. Ba léir do gach -aoinne go raibh sé dílis, dáiríribh. Do baisteadh é. Tar éis raint -eile aimsire do dhein sé faoisdin agus do cuireadh fé láimh Easboig é. -Ansan, tar éis tuille aimsire dhein sé faoisdin agus ghlac sé Comaoine. -Bhí áthas mór sa mhainistir agus buidhchas mór ’á thabhairt do Dhia mar -gheall ar a thabharthaistí. - -Tháinig an t-am do’n bheirt chun dul soir go Ceann Cora ar chuaird. -Chuadar soir. Bhí míle fáilte rómpa mar ba ghnáth. Ach bhí rud éigin -tagaithe sa bhfáilte ná bíodh ann roimis sin. Bhí an osgailt croídhe -ann a bhainean leis an gCreideamh. Ní h-aithnightear cad a bhainean -leis an osgailt croídhe sin go dtí go mothuightear beó é. Ní raibh aon -phioc d’á fhios ag Amhlaoibh cad a bhain leis go dtí gur mhothuigh -sé beó é. An cion a gheibheadh sé i gCeann Cora agus i n-Uíbh Máine -sar ar ghlac sé an Creideamh, níor thug sé fé ndeara go raibh aon -rud i n-easnamh air. Bhíodh gach aoinne geal dó. Níor mheas sé go -bhféadfaidís bheith níba ghile dhó. Nuair a tháinig sé, tar éis an -Chreidimh a ghlacadh dhó, ansan iseadh thuig sé cad a bhain leis an -osgailt croídhe. Do chonaic sé ansan go soiléir nár bh’é an duine -céadna i n-aon chor acu é, agus nár bh’é an cion céadna i n-aon chor a -taisbeánadh dó. Gur h-osgaladh dó, i gcroídhthibh na ndaoine, seómra -éigin a bhí, ní h-amháin dúnta uaidh roimis sin, ach a bhí ann a gan -fhios dó agus ná raibh aon phioc d’á fhios aige é bheith ann i n-aon -chor. - -Bhí áthas ana mhór ar mhuintir Thaidhg Óig uí Chealla nuair a tháinig -an bheirt chucha agus Amhlaoibh tar éis an Chreidimh a ghlacadh. Dá mba -bhuachail Tadhg go bhféadfaí éad a chur air do bhéadh éad a dhóthin -air, do dheineadh a mhuintir a leithéid de chúram d’ Amhlaoibh. - -Bhí drifiúr ag Tadhg. Mórling ab ainim di. Bhí sí fionn ar nós a -drithár. Cailín ana dhathamhail ab eadh í. Bhí a gruaig ar dhath an -óir. Bhí idir ghruaig agus dath chómh saidhbhir sin gur tugadh “Niamh -Chinn Óir” mar ainim-cheana uirthi nuair a bhí sí ’n-a leanbh beag. -D’oir an ainim chómh maith san di gur lean sé dhi. Ansan do thug -daoine mar bhéas dóibh féin an cómhngar a ghlacadh ar an ainim agus -gan a thabhairt uirthi ach Niamh. Sa n-am ’n-a mbíodh a dritháir agus -Amhlaoibh ag teacht ó mhainistir Ínse Cathaigh go tigh a h-athar bhí -sí seacht mbliana déag, agus deirtí go dtógfadh sé an ceó de chroídhe -dhuine feuchaint uirthi, bhí a sgéimh chómh h-áluinn sin. Deirtí gur -dhóich le duine go mbíodh mar a bhéadh sgáil éigin soluis ’n-a tímpal, -i dtreó, nuair a thagadh sí isteach i gcuideachtain, gur chuma é nó -gath gréine do theacht isteach ann. Bhí a lán d’uaislibh óga na tíre -agus ba ró mhaith leó bheith ’n-a cuideachtain agus bheith go mór léi, -ach bhí dhá shúil ghorma, sholusmhara, ríoga ’n-a ceann, agus ní raibh -aon duine des na h-uaislibh óga san a dh’ fhéadfadh an fheuchaint a -bhí ins na súilibh sin do sheasamh dá dtugadh a shúile féin, ’n-a -gcoinnibh, aon fheuchaint nár cheart. Bhí an fhuil uasal inti, an fhuil -ríoga. D’inis a dhá súil duit, ar an gcéad amharc, gur bh’ í inghean -Thaidhg Mhóir uí Chealla a bhí agat, agus pé ’cu b’í nó nár bh’í, gur -bh’é do bhuac bheith chómh múinte chómh béasach agus d’fhéadfá bheith. - -I dtaobh an óigfhir, ámhthach, a thagadh i n-aonfheacht le n-a dritáir -andeas ó mhainistir Ínse Cathaigh, chonaic sí an ghruaig chíordhubh -air, an t-ualach gruaige go raibh dóthin trír ann, agus é ag tuitim -síos leis na h-uiseanaibh a bhí ar dhath an tsneachtaidh; ar na -slinneánaibh breaghtha láidire leathana; síos go caol an droma, caol -droma a bhí chómh seang le caol droma an chapail ráis, agus go raibh -neart suidhte ann mar a bhéadh i ndrom an chapail ráis. Chonaic sí an -dá shúil a bhí ’n-a cheann agus iad chómh dubh leis an sméaramhán, -agus, nuair a gháireadh sé, an teine chreasa ag teacht as na súilibh -sin le neart suilt agus deagh-mhéinne, ba dhóich leat. Chonaic sí na -neithe sin go léir an chéad lá a tháinig an t-Amhlaoibh sin go h-Uíbh -Máine, agus má chonaic do thug sí grádh agus taithneamh a croídhe agus -a h-aigne dhó go h-iomlán agus go beacht, láithreach bonn, gan aon dá -chuid a dhéanamh díobh. Do thuig Amhlaoibh gur thug, agus do thuig sise -gur tugadh an grádh agus an taithneamh céadna dhi, agus bhí a h-aigne -sásta. Níor labhair aoinne de’n bheirt aon fhocal. Ní raibh gádh le -caint. Bhí an sgéal go léir socair eatartha ar an gcéad fheuchaint. -Dheineadar an chaint a dhein an chuid eile a bhí láithreach, agus níor -tugadh aon phioc d’á fhios d’aoinne d’á raibh láithreach go raibh an -sgéal san socair eatartha. - - - - -CAIBIDIOL VI. - -ADHBHAR AN tSAGAIRT. - - -Nuair a tháinig an sgéal nua go raibh Amhlaoibh ag glacadh an Chreidimh -bhí áthas mór ar gach aoinne i gCeann Cora agus ar gach aoinne i n-Uíbh -Máine, agus ní raibh duine i gCeann Cora ná i n-Uíbh Máine ba mhó áthas -’ná Niamh. Nuair a tháinig Amhlaoibh go h-Uíbh Máine agus é tar éis an -Chreidimh a ghlacadh, do fuair sé an osgailt croídhe ó gach aoinne, -ach ní raibh aoinne ba mhó a thug osgailt croídhe dó ná mar a thug -Niamh. Ach má seadh níor leig sí uirthi gur thug. Bhí sí díreach mar a -bhí an chuid eile de’n teighlach, chómh fada agus a dh’ fhéad aoinne a -thuisgint. - -Do lean an sgéal ar an gcuma san. Tar éis suim aimsire do labhair -Amhlaoibh airís le n-a chara, le Tadhg Óg ua Cealla. - -“Táim ’á chuimhneamh, a Thaidhg,” ar seisean, “gur mhaith liom bheith -am’ shagart.” - -“Labhair le Colla mar gheall air sin,” arsa Tadhg. - -Do labhair. - -“B’fhéidir, a mhic ó,” arsa Colla, “ná fuil fios t’ aigne féin i gceart -agat i dtaobh na h-inntinne sin. Is fearr machtnamh a dhéanamh ar an -sgéal. Imthigh leat agus tabhair aire do t’ chuid léighinn, agus tar -chúgham airís mí ó ’ndiu má’s maith leat é, agus i gcaitheamh an mhí bí -’ghá iaraidh ar Dhia, tré ímpídhe Sheanáin, tú sheóladh ar do leas.” - -D’imthigh an mí. Tháinig Amhlaoibh airís ag triall ar Cholla. - -“Tá sé socair am’ aigne, a Athair,” ar seisean, “gur am’ shagart is -ceart dom mo shaoghal do chaitheamh.” - -“Tá go maith, a mhic ó,” arsa Colla. - -Do cuireadh isteach é ameasg na mac léighinn a bhí d’á n-ollamhughadh -d’ Órd Bheannuighthe. Níor bh’ fhada gur h-airigheadh i gCeann Cora -agus i n-Uíbh Máine gur deineadh. Dúbhairt a lán daoine gur mhaith é. -Dúbhairt a lán eile gur mhór an truagh sagart a dhéanamh d’óigfhear -chómh breágh chómh dathamhail. D’airigh Niamh é. D’airigh sí daoine -’ghá rádh gur bh’ áluinn an sagart a dhéanfadh sé. D’airigh sí daoine -’ghá rádh gur mhór an truagh sagart a dhéanamh dé. Bhí lán a croídhe -d’iongnadh agus d’ alltacht istigh ’n-a h-aigne féin, ach ní baoghal -gur leig sí amach aon phioc de’n iongnadh. Níor dhóich le h-aoinne -beó uirthi go raibh sí ag cuimhneamh i n-aon chor air féin ná ar -conus ba mhaith leis a bheatha do chaitheamh. Ach do bhí. Bhí dhá -mhachtnamh ’n-a h-aigne ’n-a thaobh agus bhí sé ag teip uirthi glan an -dá mhachtnamh a thabhairt d’á chéile,--an grádh úd a thaisbeáin sé a -bheith aige dhí féin ó’n gcéad lá do chonaic sí é, agus an socarughadh -so a bhí déanta anois aige ar bheith ’n-a shagart. Gan amhras dob’ -fhíor nár labhair sé aon fhocal riamh léi ’ghá innsint di go raibh an -grádh san aige dhi, ach níor dhein san blúire deifrígheachta sa sgéal. -Rud ab eadh é nár ghádh labhairt ’n-a thaobh. Bhí stoirm ’n-a h-aigne, -ach do choimeád sí istigh é. Bhí sí chómh séimh, chómh solusmhar, chómh -gealgháiriteach agus ba ghnáth léi bheith. B’ í an gath gréine céadna í -ag teacht i gcuideachtain. Do tugadh fé ndeara, ámhthach, gur bhánuigh -a h-aghaidh. Ach is ’mó trúig a dh’fhéadfadh bheith leis sin, agus níor -chuir aoinne aon tsuim ann nuair nár thaisbeáin sí aon easba sláinte. - -Nuair a bhí raint aimsire caithte ag Amhlaoibh ag déanamh na foghluma i -gcóir na n-Órd do thug sé féin agus a chomrádaidhe cuaird soir go Ceann -Cora. Bhí áthas mór ar gach aoinne agus gach aon tsaghas urama agus -onóra acu á thabhairt d’ adhbhar an tsagairt, agus ba mhó an t-áthas a -bhí ar an mBanríghin, ar Ghormfhlaith, ’ná ar aoinne. Thug sí féin agus -é féin ana chuid de’n lá i bhfochair a chéile. Níor bh’ aon iongnadh é -sin. Bhí a lán neithe aici le h-innsint dó i dtaobh a mhuintire féin, -lastoir i gcríochaibh Lochlan, agus a lán cainte acu araon le déanamh -’n-a dtaobh, nídh nár bh’ iongnadh. - -Thug an bheirt, Tadhg Óg agus Amhlaoibh, cuaird óthuaidh go h-Uíbh -Máine. Bhí an fháilte ba ghnáth rómpa, agus bhí an fháilte fé leith -roim adhbhar an tsagairt, agus an onóir fé leith ’á tabhairt dó, -agus an uraim fé leith. Thug Niamh an onóir dó a thug gach aoinne -eile dhó. Bhí a h-aigne smachtuighthe aici um an dtaca san, agus bhí -socair aici, i láthair Dé, go raibh ceangailte uirthi féin gan teacht, -ar aon tsaghas cuma, idir é agus an ghairm bheannuighthe a bhí, dar -léi, ceapaithe ag Dia dhó. Ach bhí an t-aon mhearbhall amháin úd os -cómhair a h-aigne. Cad chuige gur thaisbeáin sé an grádh úd di an -chéad lá má bhí aon chuimhneamh aige ar bheith ’n-a shagart? Má bhí -grádh aige dhi do réir mar a thaisbeáin sé a bheith, conus fhéad sé a -aigne d’atharughadh? Níor réidhtigh an chuaird an mearbhall. An suim -laethanta a bhí le caitheamh i n-Uíbh Máine do caitheadh iad, agus d’ -imthigh an bheirt abhaile go h-Inis Cathaigh, agus bhí an measgán -mearaídhe ar a h-aigne ag Niamh nuair a bhíodar imthighthe, chómh mór -díreach agus bhí sé ar a h-aigne aici sar a dtánadar ar an gcuaird sin. -Níor dhein sí ach a toil do chur le toil Dé, agus bheith ’á iaraidh ar -Dhia agus ar Mhuire Mháthair agus ar Sheanán í chur ar a leas. - -Nuair a tháinig an t-am chuige do cuireadh Amhlaoibh ins na mion -Órdaibh. Do deineadh deacon dé. Ansan, an deacon go raibh cúram an -érdaim[A] air go dtí san, do críochnuigheadh ’n-a shagart é, agus do -cuireadh go dtí an Róimh é ar ghnó éigin, agus do cuireadh cúram an -érdaim i n-Inis Cathaigh ar Amhlaoibh. Bhí sé ag déanamh an ghnótha san -go maith agus go cruinn agus go slachtmhar, agus bhí na sagairt go léir -ana shásta leis. Bhí gach nídh i n’áit féin aige agus an glanachar ins -gach aon bhall aige. - -[A] Ní’l aon fhocal nua-Ghaedhilge againn ar “érdam” ach “sacristí.” - - - - -CAIBIDIOL VII. - -AN LEGÁID. - - -Do ghluais suim aimsire. Tháinig easbog ó’n Róimh go h-Éirinn. Go -h-Inis Cathaigh a thug sé aghaidh ar dtúis. Do cuireadh sgéala soir go -Ceann Cora ’ghá innsint do’n rígh, do Bhrian, go raibh sé tagaithe ann. -Bhí cómhairle agus teachtaireacht ó’n bPápa aige do Bhrian i dtaobh a -lán neithe a bhí ag baint leis an Eaglais agus le gnó na h-Eagailse i -n-Éirinn an uair sin. Bhí gach aon rud a bhain le gnóthaíbh Creidimh -briste, stolta, stracaithe as a chéile, ag na Lochlanaigh leis an -ndroch obair a bhí acu ’á dhéanamh i n-Éirinn ar feadh breis agus cúpla -céad blian roimis sin. Bhí Brian ag déanamh a dhíchil chun na díobhála -do leigheas. Níor bh’fhéidir dó an leigheas a dhéanamh sa cheart agus -é dhéanamh do réir dlíghe na h-Eagailse ar gach aon tsaghas cuma, mar -ba chóir, gan cómhairle agus teagasg agus stiúrughadh a bheith aige ó -cheann an Teampuil, ó Fhear Inid Íosa Críost. - -Chómh luath agus d’ airigh Brian an t-Easbog a bheith tagaithe ó’n -Róimh go h-Inis Cathaigh tháinig sé féin agus uaisle a theighlaigh -anoir ó Cheann Cora chun na mainistreach chun teachtaire an Phápa do -ghlacadh mar ba chóir. Tháinig Brian um thráthnóna. Fuair sé féin -agus na h-uaisle a tháinig i n-aonfheacht leis beannacht an Phápa ó’n -Easbog. Ansan thug sé féin agus an t-Easbog mórán aimsire i bhfochair -a chéile, agus thug Brian cúntas cruinn do’n Easbog, le breith thar -n-ais chun na Rómha ag triall ar an bPápa, ar an gcuma ’n-a raibh an -Creideamh i n-Éirinn an uair sin, ar an léirsgrios a bhí déanta ag na -Lochlanaigh ar eaglaisíbh agus ar mhainistríbh agus ar sgoileanaibh, -agus do léirigh sé dhó an obair mhór nár bh’ fholáir a dhéanamh chun -na díobhála do leigheas, agus conus mar ná raibh aon bhreith ar an -ndíobháil do leigheas go h-iomlán, mar nár bh’fhéidir na mairbh a -thabhairt tar n-ais as an gcré. D’inis an t-Easbog do’n rígh, do -Bhrian, cad é an grádh a bhí ag an bPápa dhó, agus méid na h-urama a -bhí ag an uile dhuine íseal agus uasal dó ar fuid na h-Euróipe go léir; -ná raibh i mbéalaibh ríghthe agus daoine ar fuid na Críostaidheachta -ach na gníomhartha iongantacha a bhí ag Brian ’á dhéanamh i n-Éirinn -i gcoinnibh na Lochlanach, i gcoinnibh na sluagh págánach a bhí tar -éis gabháil de chosaibh um an dtaca san i Sasana agus i n-Albain, agus -a bhí ag súil le brúth ódheas ar mhághaibh míne na Fraince agus na -h-Iodáile, fé mar a dhein a sínsear na céadta blian roimis sin. - -“Tuigean an Pápa, a rígh,” arsa’n t-Easbog, “agus tuigid na daoine go -léir, mura mbéadh an cosg atá agat-sa agus agat’ shlóightibh Gaedhal ’á -chur le cómhacht na nDanar anso i n-Éirinn go mbeidís chúghainn ódheas -fadó ag marbhughadh agus ag losgadh agus ag creachadh. Níor mhaith -leó aghaidh a thabhairt ódheas go dtí go mbéadh greim i gceart acu ar -Éirinn, agus a gcómhacht suidhte daingean acu sa n-oileán. Dá mbéadh -Sasana agus Alba agus Éire acu fé n-a lán-smacht do bhéadh caoi acu -go h-áluinn ar a gcómhacht do leathadh ódheas ar an Euróip, i ndiaigh -ar ndiaigh, agus bhéadh na h-oileáin seo acu mar chúl dín agus mar -bhunáit chun ollmhúcháin. Mura mbéadh tusa, a rígh, do bhéadh an greim -a bhí uatha acu ar oileán na h-Éirean um an dtaca so, fé mar atá acu ar -Shasana. Ní h-eadh ach abhfad roimis an taca so. Ansan iseadh bhéadh an -sgéal go h-olc ag an gCreideamh agus ag gach nídh i bhfuirm léighinn -agus eóluis agus nósmhaireachta ar fuid na Críostaidheachta. Tá an -saoghal go léir buidheach díot, a rígh, agus tá gach aoinne ag guidhe -go cruaidh chun Dé ar do shon, ’ghá iaraidh ar Dhia neart cuirp agus -neart aigne do bhronnadh ort agus faid saoghail a thabhairt duit, chun -na h-oibre atá agat ’á dhéanamh do chríochnú’ go beacht.” - -“Cuirean sé áthas mór orm, a Thighearna Easboig,” arsa Brian, “a -fhios a bheith agam go dtuigean an Pápa chómh maith san an obair seo -atá againn ’á dhéanamh anso i n-Éirinn. Is truagh chráidhte ná tuigid -ár ndaoine féin, leath chómh maith, brígh agus bunús an sgéil. Dá -gcuirimís go léir le chéile d’ fhéadfaimís a bhfuil de Dhanaraibh i -n-Éirinn do mharbhughadh nó do dhíbhirt i n-aon cheithre h-uaire fichid -amháin. Ní’l aon nídh is deacra chur isteach i n-aigne na nGaedhal, -cuid acu pé ’r domhan é, ’ná aon bhaoghal a bheith go bhféadfaidh -Lochlanaigh choídhche greim daingean a dh’fhághail ar an oileán so na -h-Éirean. Ní’l rígh cúige againn ná measan go bhféadfadh sé féin a -bhfuil de Dhanaraibh i n-Éirinn do mharbhú’ nó do dhíbirt amáireach dá -mba mhaith leis é, gan cabhair ná congnamh ó aon rígh cúige eile. Siné -atá ag briseadh mo chroídhe ionam, a Thighearna Easboig. Ní fhéadaim -choídhche a chur fhiachaibh ar aon rígh cúige cabhrughadh liom i -gcoinnibh na Lochlanach gan gabháil go maith ar an rígh cúige sin féin -ar dtúis. B’ éigean dom gabháil ar Mhaolmuaidh, ar rígh Ua Neathach. -Ansan b’éigean dom gabháil ar Dhómhnall, rígh na nDéise. Ansan b’éigean -dom éirleach uathbhásach a dhéanamh ar Lochlanachaibh Átha Cliath agus -ar Ghaedhlaibh Laighean, agus ar chuid de Ghaedhlaibh Mumhan leó, i -nGleann Mháma. Tá Leath Mhogha fé m’ láimh anois agam, idir Ghaedhlaibh -agus Lochlanaigh. Tá an méid sin de thír na h-Éirean sámh, síthchánta, -socair. An Eaglais ar a suaimhneas. Na sgoileana ar siúbhal. An talamh -d’á shaothrughadh. Lucht ceárd agus ealadhan ag obair gan eagla. Lucht -foghla iompuighthe ar mhacántacht mar go dtuigid siad ’n-a n-aigne gur -b’ í an mhacántacht is fearr agus is torthamhla agus is rathmhaire. -Ach feuch, a Thighearna Easboig. Ní’l ann go léir ach mar a bhéadh lá -breagh samhraidh ansan a bhéadh go h-áluinn agus go grianmhar agus go -brothalach agus ná feadair aoinne cad é an neómat a dh’iompóch’ sé -chun splancracha agus chun tóirthnighe agus chun éirligh. Ní thuigid -na daoine an sgéal. Tuigim-se é. Is cuma leó, na daoine bochta, ach -an tsíthcháin agus an suaimhneas do shealbhughadh go sámh an fhaid a -fágfar acu an tsíthcháin agus an suaimhneas.” - -“Nách mór an truagh, a rígh,” arsa’n t-Easbog, “gan rud éigin -a dhéanamh do thabharfadh síthcháin sheasamhach dos na daoine? -Dá dtuigeadh daoine i gceart tairbhthe na síthchána ba chóir go -ndéarfaidís leó féin go gcuirfidís i n-áirighthe dhóibh féin í ar ais -nó ar éigin. Tá síthcháin curtha i bhfeidhm agat-sa anois, a rígh, -sa taobh so theas d’ oileán na h-Éirean. Nár chóir go ndéanfadh an -t-Árdrígh an tsíthcháin chéadna do chur i bhfeidhm sa taobh thuaidh -de’n oileán?” - -“Ba chóir, a Thighearna Easboig,” arsa Brian. “Fear maith iseadh -M’lsheachlainn. Fear tréan cuthaigh iseadh é. Ach ní dóich liom go -bhfuil aon ghrádh ró mhór aige dhómh-sa. Is maith leis congnamh a -dh’fhághail ó Dhál gCais nuair a bhíd na Lochlanaigh ag brúth ró dhian -air, ach tá fhios agam go maith gur bh’ fhearr leis go mór iad do chur -fé chois le neart a láimhe féin, dá bhféadadh sé é, ná aon chongnamh -fhághail uaim-se.” - -“Ba dhóich liom, dá dtuigeadh sé a dhualgas Árdrígh i gceart gur b’ -amhlaidh a dh’ iarfadh sé an congnamh ort agus go dtabharfadh sé le -tuisgint duit gur bh’é a cheart an congnamh a dh’fhághail. Ba dhóich -liom gur b’é ceart an Árdrígh a bheith ar a chumas glaodhach chuige -ar a bhfuil de neart sa n-oileán go léir, agus an neart go léir do -ghleusadh agus do stiúrughadh i n-aghaidh namhad iasachta,” arsa’n -t-Easbog. - -“Siné a déarfadh fir Éirean, a Thighearna Easboig. Siné a déarfadh -aoinne a dhéanfadh machtnamh ar an sgéal. Is eagal liom ná tuigean -an t-Árdrígh an nídh sin i gceart. Siné fé ndeara dhom an tsíthcháin -seo atá anois againn i Leath Mhogha do chur i gcomparáid le lá breagh -gréine ná feadair aoinne cathin a dh’iompóch’ sé chun tóirthnighe agus -chun éirligh. Dá dtagadh aon neart mór des na Lochlanaigh seo isteach -chúghainn agus go mbéadh M’lsheachlainn a d’iaraidh iad do chlaoidh -le neart a theighlaigh féin i n-inead neart na h-Éirean go léir do -chruinniughadh agus do ghleusadh ’n-a gcoinnibh, do bhuadhfaidís ar -Mh’lsheachlainn. Ansan do bhuadhfaidís ar Éirinn go léir i ndiaigh -chéile, mar ní bhéadh aoinne chun nirt na h-Éirean do chruinniughadh -agus do ghleusadh agus do stiúrughadh ’n-a gcoinnibh.” - -“Ba dhóich liom, a rígh,” arsa’n t-Easbog, “gur b’ shin rud agus gur -cheart d’fhearaibh Éirean feuchaint chuige i n-am. Ba cheart a chur ar -a shúilibh do’n Árdrígh gur b’é a leas, agus leas na tíre go léir, gan -bheith ag feitheamh le namhaid iasachta do theacht chuige thar faraige -sar a ndéanfadh sé é féin d’ ollamhughadh dhóibh. An t-Árdrígh ná -h-ollmhóchaidh é féin roim ré, ach a bheidh ag feitheamh go dtagaidh an -namhaidh, tiocfaidh an namhaid air agus ní bheidh sé ollamh.” - -“Is fíor san, a Thighearna Easboig,” arsa Brian. “Ba cheart d’ Árdrígh -Éirean neart na h-Éirean a bheith gleusta i gcómhnuighe aige, i -n-aghaidh namhad na h-Éirean, fé mar a bhí an Fhian ag Fionn, nó fé mar -a bhí curaí na Craoibhruaidhe ag Conchubhar. Dá mbéadh san amhlaidh d’ -fhanfadh Lochlanaigh amach anois fé mar a dh’fhan slóighte na Rómha -amach an uair sin.” - - - - -CAIBIDIOL VIII. - -AN BOSCA. - - -Chomáineadar leó ar an gcuma san ag caint agus ag cur thré chéile go -dtí go dtáinig aimsir codlata. Nuair a bhíodar go léir imthighthe a -chodla chuir an t-Abb fios ar Amhlaoibh. Tháinig Amhlaoibh. - -“Seo, a mhic,” arsa’n t-Abb, “eochair an chórtha iarainn atá sa n-érdam -duit, agus tabhair chugam anso an bosca iarainn atá istigh sa chórtha. -Istigh sa bhosca iarainn sin iseadh ’tá an chailís óir úd a thug Brian -dúinn. Déarfaidh an t-Easbog so a tháinig ó’n Róimh Aifrean Árd anso -amáireach dúinn i láthair an rígh, agus ní mór an chailís óir sin a -thabhairt dó chun an Aifrinn sin do rádh.” - -D’imthigh Amhlaoibh agus do rug sé an eochair leis. Níor bh’fhada gur -tháinig sé agus an bosca iarainn aige. - -“Cuir ansan ar an gclár é, a mhic,” arsa’n t-Abb. - -Do chuir. Do thug an t-Abb leis eochair eile. D’osgail sé an bosca. -D’fheuch sé isteach ann. Chuir sé a lámh isteach ann. Do lúb a chosa -féi, agus bhí sé i riocht tuitim ach gur rug Amhlaoibh air. - -“Cad a tháinig ort, a Athair?” arsa Amhlaoibh. - -Níor labhair sé. Shín sé a mhéar chun an bhosca. D’fheuch Amhlaoibh -isteach sa bhosca. Bhí an bosca folamh! - -Do stad an bheirt ar feadh tamail mhaith agus iad ag feuchaint ar -an mbosca. D’fheuch an t-Abb isteach ann cúpla uair. Ba dhóich le -duine air gur bh’ amhlaidh nár fhéad sé radharc a shúl féin do -chreideamhaint. Ansan do dhún sé an bosca airís agus chuir sé an -eochair ’n-a phóca. - -“Beir leat é, a Amhlaoibh,” ar seisean, “agus cuir isteach airís é -sa chórtha iarainn, díreach sa n-áit ’na bhfuarais é, agus cuir an -glas ar an gcórtha agus tabhair chúgham an eochair. Agus feuch. Ná -labhair amach as do bhéal le h-aoinne beó ar an sgéal. Tá an chailís -imthighthe. Níor bh’ fhéidir í ghuid as an mbosca san gan an dá eochair -a dh’fhághail, eochair an chórtha agus eochair an bhosca san. Ó’n lá -chuireas an chailís isteach sa bhosca san, agus an bosca isteach sa -chórtha, tá an dá eochair agam féin. Níor sgaras le h-aon eochair acu -go dtí gur thugas duit-se eochair an chórtha ó chiainibh, agus an uair -úd a fuaramair an ímhágh ó Ghormfhlaith. Níor sgaras i n-aon chor le -h-eochair an bhosca. Ní féidir liom an sgéal a thuisgint. Ná labhair -le h-aoinne ’n-a thaobh. Cuir amach an chailís óir eile atá againn, i -gcóir an Aifrinn amáireach.” - -D’imthigh Amhlaoibh agus dhein sé mar a dúbhradh leis. Chuir sé an -bosca folamh, agus an glas air, isteach sa chórtha láidir iarainn mar a -raibh sé cheana, agus thug sé eochair an chórtha thar n-ais ag triall -ar an Abb. - -Ar maidin amáireach a bhí chúghainn do cuireadh gach aon rud i dtreó i -gcóir an Aifrinn Aoird. Do ghluais an tuairisg, um thráthnóna an lae -roimis sin, go raibh Legáid an Phápa tagaithe go h-Inis Cathaigh agus -go raibh Brian agus a theighlach tagaithe ann ag cur fáilte roimis an -Legáid, agus go raibh an t-Aifrean Árd le rádh, agus beannacht an Phápa -le tabhairt do’n rígh agus dos na manaigh agus do’n phobul. Abhfad sar -a dtáinig am an Aifrinn bhí na daoine cruinnighthe isteach ar an oileán -ó’n dtír mór-thímpal i dtreó gur dhóich leat go raibh an t-oileán -clúdaighthe acu. - -Dúbhradh an t-Aifrean. Do tugadh beannacht an Phápa do’n phobul -agus do’n rígh, agus do thug Colla seanamóin áluinn uaidh. Fear ana -léigheanta, ana dheagh-labhartha, ab eadh é. Bhí ruith cainte aige -agus uchtach láidir, ceólmhar, binn, agus dá mbéadh sé ag caint go -h-oídhche ba bhreágh leis an bpobul bheith ag éisteacht leis. D’inis -sé dhóibh conus mar a tháinig an t-Easbog san ó’n Róimh, ó’n bPápa, -agus conus mar a chuir an Pápa a bheannacht ó chroídhe ar Bhrian agus -ar a shlóightibh agus ar Chlannaibh Gaedhal go léir mar gheall ar na -gníomhartha móra a bhí acu ’á dhéanamh i n-aghaidh namhad an Chreidimh. -D’inis sé conus mar a bhí aithne an uair sin ar Bhrian, ní h-amháin ar -fuid na h-Éirean go léir ach ar fuid na h-Euróipe go léir, mar go raibh -gníomhartha Bhriain i gcoinnibh na Lochlanach ag sábháil na h-Euróipe -ó léirsgrios de shaghas an léirsgriosa úd a tháinig uirthi nuair a -tháinig na geinte fiaine adtuaidh agus ghabhdar de chosaibh i gcómhacht -agus i ngradam agus i nósmhaireacht ímpireachta na Rómhánach. Dúbhairt -sé, mura mbéadh Brian go mbéadh Éire ag na Lochlanaigh um an dtaca san -mar áit bhunaigh chun a neart do chruinniughadh agus do ghleusadh, i -dtreó go bhféadfaidís a gcómhacht do leathadh ódheas ar chríochaibh na -h-Euróipe ar fad, agus ná raibh theas ná thuaidh sa n-Euróip an uair -sin aon tsaghas cómhachta a dh’ fhéadfadh cosg do chur leó, murar bh’ -ionan a’s sé chéad blian roimis sin nuair a bhí cómhacht na Rómhánach -ann chun seasaimh éigin a dhéanamh i n-aghaidh na ngeinte fiaine. -Dúbhairt sé gur thuig muintir na h-Euróipe go léir an nídh sin, agus -go rabhdar ag faire ar Bhrian agus ar an obair a bhí aige ’á dhéanamh, -agus gur mhór acu Brian agus gur mhór acu an obair. - -Nuair a bhí a chaint ráidhte ag an Abb agus gach gnó creidimh déanta -do rugadh an Legáid mhór-thímpal an oileáin agus do taisbeánadh dó -gach aon rud ab fhiú a dh’fheisgint ann, go mór gach nídh go raibh -aon bhaint ag ainim ná ag beatha Sheanáin naomhtha leis. Ansan do -taisbeánadh dó gach lot agus gach raobadh-roilge d’ár dhein na -Lochlanaigh an fhaid a bhíodar ann, agus gach nídh d’á raibh déanta ag -Brian agus ag muintir na tíre agus ag an Abb agus ag na manaigh chun -gach díobhála do leigheas. - -An fhaid a bhítheas ag gabháil tímpal ar an gcuma san, ag taisbeáint -agus ag feisgint, bhí rud agus na manaigh ’á dhéanamh sa tseómra mhór, -seómra an bhídh. Bhí dínnér acu d’á ollamhughadh, dínnér do’n Legáid -agus do’n rígh, agus dos na maithibh móra tuatha agus eagailse a bhí -i n-aonfheacht leó. Ar ball, nuair a bhí an dínnér ollamh, chuaidh -Amhlaoibh amach agus do thug sé cogar do’n Abb. Do labhair an t-Abb -leis an rígh agus leis an Legáid, agus táinig an chuideachta go léir -isteach sa tseómra mhór. Bhí an seómra gleusta riartha go h-áluinn, -fé bhórdaibh fada, agus bia agus deoch go flúirseach ar na bórdaibh -sin. Do shuigh Brian sa chathaoir ríoga. Do shuigh an Legáid ar dheis -an rígh. Do shuigh Murchadh, an ríghdhamhna, ar ghualainn chlé an -rígh. Do shuigh an chuid eile des na h-uaislibh, do réir a ndán agus -a n-uaisleachta, do réir na nós agus na riaghal a bhí i bhfeidhm i -n-Éirinn riamh roimis sin. Bhí fhiós ag gach duine de’n chuideachtain -cá raibh a inead féin cun suidhte, agus chuaidh sé agus shuigh sé sa -n-inead san. - -Bhí an tráthnóna go suairc acu go léir. Bhí a lán ndóthin bídh agus -díghe acu. Nuair airigh muintir na tíre mór-thímpal, ar gach taobh de’n -abhainn, an Legáid agus an rígh agus na maithe móra go léir a bheith -ag teacht chun na mainistreach, thusnuigh na báid ar theacht chun an -oileáin agus fághaltas feóla, agus aráin, agus ime, agus uachtair, agus -b’ fhéidir fághaltas fíona, ar gach bád acu. Ní raibh aon amhgar sa -tseómra mhór. Níor ghádh do Cholla aon eagla bheith air go raghadh d’á -chuid lóin bídh ná díghe, pé tarang a déanfaí ortha. - -Bhí an chuideachta go soilbhir agus go séimh. Dheineadar a lán cainte -agus a lán suilt i gcaitheamh an tráthnóna i dteannta a ndóthin a -dh’ ithe agus a dh’ ól. Do tráchtadh airís, fé mar a tráchtthí i -gcómhnuighe an uair sin ins gach cruinniughadh de’n tsórd, ar na -cathanaibh móra a bhí buaidhte ag Brian agus ag Dál gCais i gcoinnibh -na Lochlanach. Aoinne go raibh aon rud le rádh aige i dtaobh na -gcathana san ba mhaith leis labhairt an uair sin ó bhí Legáid an Phápa -ag éisteacht leis. Do h-innseadh do’n Legáid conus mar a cuireadh -teitheadh ar na Lochlanaigh ar an Móin Móir. Conus mar a chuir Mathúin, -dritháir Bhriain, an ruag ortha ag Loch Gair. Conus mar a chuir an -bheirt drithár, Mathúin agus Brian, ár agus dearg-ruathar ortha sa -chath a buaileadh ag Sulchoid, mar ar marbhuigheadh trí mhíle acu, -agus conus mar a leanadh isteach go cathair Luimníghe an méid acu -nár thuit sa chath, agus conus mar a tógadh an chathair agus mar a -sgartáladh agus do loisgeadh í. Do h-innseadh dó conus mar a tháinig -Maghnus mac Arailt agus slóighte móra Lochlanach aige, agus conus mar -a dhein sé mainistir Ínse Cathaigh do robáil agus do losgadh. Ansan do -h-innseadh dó conus mar a bhí daingean láidir déanta dhóibh féin ag na -Lochlanaigh sa mhainistir sin ’n-a raibh an chuideachta ’n-a suidhe -an uair sin, agus conus mar a tháinig Brian agus Dál gCais agus conus -mar a bhriseadar an daingean agus chuireadar na Lochlanaigh chun báis, -agus conus mar a thuit an Maghnus mac Arailt úd sa chath. Ansan do -tugadh cúntas dó ar chath Bhealaigh Leachta; agus ar an gcath ag Fán -Conradh; agus ar an gcath mór fíochmhar fuilteach a troideadh i nGleann -Mháma, mar ar thuit chúig mhíle fear des na fearaibh ba thréine ar -shlóightibh Lochlan; agus gur bh’é an cath san Ghleanna Mháma do mhill -ar fad cómhacht Lochlanach i n-Éirinn agus do chuir Leath Mhogha, gan -chosnamh, fé láimh Bhriain. - -Do tugadh an uile shaghas cúntais ar na gníomharthaibh móra san do’n -Legáid, agus bhí a lán daoine ag caint ag tabhairt na gcúntaisí dhó. An -rud nár chuimhin le duine ba chuimhin le duine eile é, agus an rud a -theidheadh amú’ ar dhuine thugadh duine eile sa cheart leis é. - -Do tugadh an méid seo fé ndeara, ámhthach. Na fir ba thréine gníomh -i ngach cath des na cathanaibh úd, níor bh’ iad ab aoirde glór sa -n-innsint. Is ar éigin a labhair Brian ná Murchadh aon fhocal sa -n-innsint. Do thuig an Legáid an nídh sin. Fear géarchúiseach ab eadh é. - -Bhí na manaigh ag frithálamh ar na h-uaislibh, agus bhí an deacon, -Amhlaoibh, an Lochlanach óg, ins gach aon chúinne ag freagairt do -na manachaibh fé mar a ghlaoidís, agus ag déanamh gach aon tsaghas -frithálmha fé mar a h-órduightí dhó. Bhí sé ag éisteacht leis an -gcaint go léir i dtaobh na gcathana móra, agus ní fhéadfadh aoinne -a dh’innsint ó n-a chúntanós ciacu thuig sé an chaint nó nár thuig, -nó cé’cu ba Lochlanach é nó nár bh’eadh. Dhein sé an gnó a bhí idir -lámhaibh aige agus dhein sé go maith é, agus bhí a aigne chómh daingean -ar an ngnó san go ndéarfadh duine ná raibh blúire suime aige sa chaint -a bhí ar siúbhal. Bhí Tadhg Óg ua Cealla ag déanamh an fhrithálmha, -leis, agus bhí sé ag éisteacht leis an gcaint a bhí ar siúbhal. Nuair -airigheadh sé an chaint b’fhearr leis go mór gan Amhlaoibh a bheith ag -éisteacht léi. Ach nuair fheuchadh sé ar Amhlaoibh agus nuair a chíodh -sé an neamhshuim, dar leis, bhíodh a aigne sásta. Thuigeadh sé ná bíodh -aon chorbhuais ag an gcaint ’á chur ar Amhlaoibh. Ansan airís, ní ró -mhaith a thaithneadh an neamhshuim sin leis. Thuigeadh sé i n’ aigne dá -mba Lochlanach é féin agus go mbéadh caint de’n tsórd san ar siúbhal -’n-a láthair ná féadfadh sé fulang léi pé dícheal a dhéanfadh sé air. -Do thaithn leis nár ghoill an chaint ar Amhlaoibh, ach ’n-a thaobh -san ba mhó an meas a bhéadh aige ar a charaid, ba dhóich leis, dá -ngoilleadh an chaint air agus dá gcuireadh sí fearg air. Níor ghoill, -agus níor chuir. - - - - -CAIBIDIOL IX. - -“IS ÉAGSAMHLACH NA DAOINE IAD!” - - -Ach do críochnuigheadh an dínnér agus tháinig deire na cainte agus -d’eirigh an chuideachta. D’iar Brian ar an Legáid teacht ag triall air -féin go Ceann Cora ar chuaird chómh luath agus thiocfadh san isteach -le n-a chaothamhlacht. Dúbhairt an Legáid go n-oirfeadh dó raint -laethanta thabhairt sa mhainistir, i bhfochair Cholla, ag socarughadh -agus ag léiriughadh a lán neithe a bhain le gnóthaíbh Eagailse agus -le gnóthaíbh Creidimh, ní h-amháin sa mhainistir sin Ínse Cathaigh -ach i mainistiribh agus i n-eaglaisibh na Múmhan go léir. Go mbéadh -an chuid ba bhruideamhla de ghnó Ínse Cathaigh déanta aige lastigh de -sheachtmhain. Ansan, dá mb’ é toil an rígh é, go dtabharfadh sé cuaird -go Ceann Cora. Do socaruigheadh ar sheachtmhain ó’n lá san dó chun -na cuairde sin do thabhairt. Ansan d’imthigh Brian agus a chualacht -abhaile agus d’fhan an Legáid sa mhainistir, é féin agus an chualacht -bheag a tháinig leis ó’n Róimh. - -Ar ball, nuair a bhí Colla agus an Legáid i bhfochair a chéile ’n-a -n-aonar do ghlaoidh Colla ar Amhlaoibh. - -Tháinig Amhlaoibh. - -“Seo, a Amhlaoibh,” arsa Colla, ag síneadh na h-eochrach chuige, -“imthigh agus tabhair chúghainn anso an bosca iarainn úd n-a raibh an -chailís óir ann.” - -D’imthigh Amhlaoibh agus thug sé leis an bosca, agus chuir sé ar an -mbórd é i bhfiadhnaise na beirte. - -“Imthigh-se a chodla anois, a mhic ó,” arsa Colla leis. “Ní foláir nó -tá codla ort agus tuirse tar éis an lae.” - -Ansan d’osgail Colla an bosca iarainn agus thaisbeáin sé do’n Legáid é, -agus d’inis sé dhó cúrsaí na cailíse. - -“Is cuimhin liom an chailís sin go h-áluinn,” arsa’n Legáid. “Bhí sí -am’ láimh agam go minic. Cailís ana dhaor ab eadh í. Anoir ó Chathair -Chonstantín a cuireadh ar dtúis í ó’n Ímpire, mar bhronntanas chun an -Phápa. Mise adúbhairt gur cheart í chur anso go h-Éirinn ag triall ar -Bhrian. Is mór an truagh í bheith imthighthe.” - -Ansan do cheistigh sé Colla go dlúth i dtaobh na n-eochrach, agus conus -a bhí coimeád ortha, agus cé r’ bh’é an gabha a dhein iad, agus cé -r’ bh’é an gabha a dhein an bosca iarainn. D’ imthigh sé féin amach -chun an érdaim go bhfeicfeadh sé an córtha daingean n-a raibh an -bosca iarainn fé ghlas istigh ann. Nuair a bhí gach aon rud feicithe, -trialta, iniúchta go maith aige tháinig sé thar n-ais agus do shuigh -sé agus dhein sé a mhachtnamh. Nuair a bhí a mhachtnamh déanta aige do -labhair sé. - -“Inis dom, a Cholla,” ar seisean, “cá raibh an chailís sar ar tugadh -do’n mhainistir seo í.” - -“Bhí sí thoir i gCeann Cora gan amhras,” arsa Colla. - -“Cé aige go raibh sí i gcoimeád i gCeann Cora?” arsa’n Legáid. - -“Is dócha go raibh sí i gcoimeád ag an mBanríghin, a Thighearna -Easboig,” arsa Colla. - -Do stad an Legáid agus dhein sé machtnamh eile. Do labhair sé airís. - -“Cá bhfuil an gabha a dhein na h-eochracha so?” ar seisean. - -“Tá sé thuas i Luimneach, a Thighearna Easboig,” arsa Colla. “Isé -dhein an dá eochair sin dom, agus isé dhein an bosca iarainn dom. -Ceárdaidhe ana shlachtmhar, ana eólguiseach, iseadh é. Tá inntleacht -aige nách gnáth a bheith ag ceárdaidhthibh d’á shórd. Bíon sé ag obair -do Bhrian ag déanamh arm dó, agus deirtear gur fearr leis na fir na -h-airm a dheinean sé ’ná na h-airm a dheinean aon cheárdaidhe eile d’á -bhfuil ag obair ag Brian. Cruadhan sé an faobhar ar chuma éigin nách -eól d’ aoinne ach dó féin, agus gleusan sé na h-airm i dtreó gur fearr -a féadtar iad do bheartughadh agus úsáid a dhéanamh díobh ’ná mar a -féadtar an mheághchaint chéadna iarainn agus adhmaid do bheartughadh -chun gnímh ins na h-airm a dheinean aon ghabha eile, agus gur fearr a -choimeádaid siad an faobhar ’ná mar a choimeádaid aon airm eile é.” - -“Is dócha,” arsa’n Legáid, “ó tá an buadh san aige ar na gaibhníbh -eile, gur fear saidhbhir é.” - -“Iseadh, a Thighearna Easboig,” arsa Colla. “Fear ana shaidhbhir -iseadh é. Nuair a fuair Brian amach an t-eólus go léir a bheith aige -ar dhéanamh na n-arm thug sé fearan tailimh saor dó lasmuich de’n -chathair, ar bruach na Sionainne, ar choinghíoll ná déanfadh sé aon arm -d’aon rígh eile ach do Bhrian féin.” - -“Cad é an ainim atá air, a Cholla?” arsa’n Legáid. - -“Níor airigheas riamh an ainim a tugadh air nuair a baisteadh é. Ní’l -ag an bpoibilidheacht air ach leas-ainim. ‘Meargach na Lann,’ a tugtar -air, mar gheall, is dócha, ar fheabhas na n-arm a dheinean sé. Tugtar -‘Meargach Gabha’ air, leis, agus ‘Meargach Maol,’ agus ‘Meargach Dubh,’ -agus ‘Meargach,’ gan aon rud a chur leis.” - -Dheineadar raint eile cainte ar ghnó na mainistreach, agus ansan -chuadar a chodla. - -D’imthigh an tseachtmhain. Do ghluais an Legáid agus a chualacht soir -go Ceann Cora. Chuaidh Colla agus Tadhg Óg ua Cealla agus Amhlaoibh -soir i n-aonfheacht leó. Bhí cuideachta mhór cruinnighthe rómpa thoir. -Bhí a lán de ríogra agus d’uaislibh Múmhan agus Laighean ann. Bhí -Tadhg Mór ua Cealla ann agus cuid de ríogra Conacht le n-a chois. Bhí -Niamh ann. An áit ’n-a mbíodh Tadhg Mór ua Cealla ba ghnáth go mbíodh -a inghean ann. Bhí tréithe móra maithe sa ríogan óg san agus ba mhór -é uraim na ndaoine go léir di mar gheall ar na tréithibh sin. Bhí sé -i mbeulaibh daoine gur bh’í an Bhanríghin, Gormfhlaith, an bhean dob’ -áilne ar bith an uair sin, ach fé mar a bhí Niamh ag eirighe suas bhí -daoine ’ghá rádh go mbuadhfadh a h-áilneacht ar áilneacht Ghormfhlaith -féin um an dtaca ’n-a mbéadh sí ag imtheacht as na déagaibh. Bhí sí i -ngar do bheith ag imtheacht asta le linn na h-aimsire sin ’n-ar tháinig -sí féin agus a h-athair go Ceann Cora, go ríghtheighlach Bhriain, chun -Legáid an Phápa dh’fheisgint. I n-éaghmais a h-áilneachta bhí mórán de -thréithibh maithe eile inti. Bhí an Creideamh ana láidir istigh ’n-a -croídhe. Bhí grádh aici do’n Chreideamh agus do gach nídh a bhain leis -an gCreideamh, agus do ghealadh a croídhe i gcómhnuighe dos na daoine a -bhíodh dílis do’n Chreideamh, agus do thaisbeánadh sí é nuair ba cheart -é thaisbeáint. Bhí na daoine bochta go léir buidheach di, agus do tugtí -fé ndeara go mbíodh sí chómh fial sa déirc leis an Lochlanach a bhéadh -’n-a ghátar agus bhíodh sí, nách mór, leis an Éireanach a bhéadh ’n-a -ghátar. Bhí a ciall agus a tuisgint chómh géarchúiseach san gur bh’ ar -éigin a bhíodh aon rud ar aigne a h-athar ná h-innseadh sé dhi agus ná -cuireadh sé ’n-a cómhairle. Ach bhí aon tréith amháin inti do tharaing -uraim na ndaoine chúichi thar gach treith eile d’á raibh inti. B’é -tréith é sin ’ná an cion a bhí aici ar a h-athair. Dar léi, ní raibh -fear eile beó i n-Éirinn a bhí chómh maith leis, ná chómh h-uasal leis, -ná chómh ríoga leis, ná chómh fial leis, ná chómh mórchroídheach leis, -ná chómh breagh d’fhear leis. - -Bhí féasta mór i gCeann Cora an lá san. Bhí cuideachta ríoga bailighthe -ann, agus bhí dóthin na cuideachtan de rígh i mBrian. Do thuig gach -aoinne go raibh, agus bhí daoine ann a déarfadh nách i gCeann Cora ba -cheart an chuideachta san a bheith i bhfochair a chéile an uair sin -ach thíos i dTeamhair, agus nách ar Leath Mhogha ba cheart Brian a -bheith ’n-a rígh ach gur i n-a Árdrígh ar Éirinn ba cheart é bheith. -Do h-airigheadh cogarnach de’n tsórd san ar siúbhal go minic i -gcaitheamh an tráthnóna agus i gcaitheamh na h-oídhche. D’airigh Brian -an chogarnach, ach níor leig sé air gur airigh. D’airigh Murchadh an -chogarnach, agus dúbhairt sé leis an bhfear a labhair ciall a bheith -aige. D’airigh Gormfhlaith an chogarnach. Do chruadhaidh a gnúis agus -do las solus ’n-a súilibh, agus níor sholus fóghanta é. - -Bhí cogarnach eile, leis, ar siúbhal. Bhí Niamh agus a h-athair ’n-a -suighe i n-aice chéile, agus is ar éigin fheádadh an chuideachta gan -bheith ag feuchaint ortha. Is beag ná go mbuadhadh an iongnadh ar na -béasaibh acu, agus ná go bhfeuchaidís níba mhó ’ná mar ba cheart i -dtreó na beirte, bhí a leithéid sin de sholus áilneachta i n-aghaidh na -h-inghíne. Ansan do fuaradar go léir amach, sa chogarnach dóibh, gur -Mórling ab ainim di agus gur bh’ amhlaidh a tugadh Niamh Chinn Óir mar -leas-ainim uirthi nuair a bhí sí ’n-a leanbh. Thuigeadar go léir ’n-a -n-aigne nár bh’aon iongnadh i n-aon chor gur tugadh an leas-ainim sin -uirthi, mar gur bh’í an “Niamh Chinn Óir” i gceart í. - -I n-éaghmais na cogarnaighe bhí gleó cainte sa chuideachtain a bhí árd -go leór. Do cíoradh agus do slámadh agus do cuireadh tré chéile airís -gach gníomh des na gníomharthaibh móra a deineadh ins na cathanaibh -úd, ó chath Bhealaigh Leachta go cath Ghleanna Mháma. Na fir, sa -chuideachtain, ná raibh i gcath acu bhíodar i gcath éigin eile acu, -agus an t-é ná féadadh tuairisg a thabhairt ar chath acu thugadh sé -tuairisg ar chath eile acu, agus uaireanta d’eirígheadh argóint theith -idir bheirt a bhí sa n-aon chath amháin, duine acu ’ghá áiteamh gur -’n-a leithéid seo chuma do buadhadh an cath, agus an duine eile ’ghá -áiteamh nár bh’eadh ach i ’n-a leithéid siúd eile de chuma. Ansan b’ -fhéidir go labharfadh an trímhadh duine agus go ndéarfadh sé go raibh -an éagcóir ag an mbeirt, agus go dtabharfadh sé a mhalairt ar fad de -thuairisg ar an gcuma ’n-ar buadhadh an cath. Bhí oiread san neithe -tuitithe amach sa Mhúmhain i gcaitheamh beagán blianta roimis sin -nár bhaoghal do’n chuideachtain aon tocht a theacht ortha le h-easba -adhbhar cainte. Níor tháinig aon tocht ortha. Bhí gleó agus argóint -agus áiteamh agus aighneas acu go tiugh, agus má bhí ní baoghal ná -go raibh sult agus greann agus gáirí go tiugh acu, leis, agus iad ag -maoidheamh go h-árd agus go suairc agus go móraigeanta mar gheall ar an -gcuma ’n-a raibh Clanna Gaedhal i n-uachtar agus Lochlanaigh ar lár. - -Fé mar a tháinig a ndóthin a bheith ithte agus ólta ag an gcuideachtain -bhí an chaint agus an sult agus an gleó ag dul i n-aoirde. Fé dheire -do bhuail Brian an cluigín. Do stad an gleó. Bhí gach aoinne ciúin. Do -labhair Brian. D’iar sé ar an gcuideachtain sláinte an Phápa dh’ ól. -Do mhol sé an Creideamh agus do mhol sé Ceann Sofheicse an Chreidimh, -agus do gheall sé, uaidh féin, agus thar cheann a raibh láithreach d’ -uaislibh Gaedhal, agus tar cheann a raibh beó de shíolrach Gaedhal, go -mbéadh sliocht Gaedhal dílis do’n Chreideamh, le congnamh Dé, an fhaid -a bhéadh grian ar spéir agus daoine ar talamh. - -Do h-óladh sláinte an Phápa agus do guidheadh faid saoghail chuige. -Ansan do labhair an Legáid. Dúbhairt sé airís os cómhair na cuideachtan -san an chaint adúbhairt sé thíos i n-Inis Cathaigh. D’inis sé conus -mar a bhí an Euróip go léir ag faire an uair sin ar Bhrian agus ar -Ghaedhlaibh agus ar an ngleic uathbhásach a bhí acu ’á dhéanamh le -cómhachtaibh Lochlan; gur bh’ í an ghleic uathbhásach san a bhí -ag sábháil na h-Euróipe agus ag sábháil na h-Eagailse ar fuid na -h-Euróipe, ó’n leirsgrios a dhéanfadh na Lochlanaigh ortha mura mbéadh -an cosg a bhí d’á chur le n-a réim agus le n-a neart anso i n-Éirinn. -Dúbhairt sé go mbéadh an Pápa agus cléir na Rómha agus an Eaglais ar -fuid na h-Euróipe ag guidhe chun Dé do ghnáth ’ghá iaraidh ar Dhia na -Glóire cabhrughadh go láidir leis na Gaedhlaibh agus le Brian sa ghleic -sin, agus an buadh a bhí acu d’á thuilleamh chómh maith do thabhairt -dóibh sa deire go h-iomlán. - -Do thug an chuideachta trí gártha molta do’n Phápa. Ansan do thugadar -trí gártha molta do Bhrian. Ansan d’iaradar d’ aon guth ar an Legáid an -bheannacht a thabhairt airís dóibh. Bhí iongnadh air nuair a h-iaradh -san air, ach nuair a chonaic sé Brian agus Murchadh agus an chuideachta -go léir ar a nglúinibh thug sé dhóibh an bheannacht. Dúbhairt sé i n’ -aigne féin ámhthach: “Is éagsamhlach na daoine iad! Gleó agus aighneas -agus glór árd agus éirleach cainte--agus ansan--beannacht an Phápa! Is -éagsamhlach na daoine iad!” - - - - -CAIBIDIOL X. - -DÚLAINN ÓG. - - -Tháinig an t-am chun dul isteach i halla an rince. D’iar Brian ar an -Legáid athlughadh. Do dhein. D’ fhreagair an chuideachta go léir. -Ansan d’eirigh an rígh agus an chuideachta agus chuadar go dtí an -halla mór, halla an rince. Tháinig an t-aos ceóil. Do spreagadh suas -an ceól. Do leath an chuideachta iad féin mór-thímpal an halla. Ba -ghearr go raibh na daoine óga ag rince agus na seandaoine ag caint -’n-a mbuidhnibh beaga anso agus ansúd. Bhí Brian agus an Legáid i -n-aice ’chéile agus iad ag caint ar a lán neithe a bhain le gnóthaíbh -rígheachta na h-Éirean agus le gnóthaíbh Creidimh i n-Éirinn. Bhí -Gormfhlaith agus Colla agus Tadhg Mór ua Cealla i n-aice ’chéile agus -iad ag trácht ar a lán neithe nár chuir aoinne acu puínn suime ionta. -Tháinig Dúlainn Óg ag triall ortha agus níor bh’ fhada go raibh caint a -ndóthin ag an gceathrar san, Dúlainn ag áireamh na ngníomhartha a dhein -Brian agus na ngníomhartha a dhein Murchadh ar na Lochlanaigh i gcath -Gleanna Mháma, agus Colla ag ceistiúchán air. Bhíodh Dúlainn i n-aice -Mhurchadh i gcómhnuighe ins na cathanaibh, agus nuair bhíodh an namhaid -’n-a dtímpal thugaidís a dhá ndrom le n-a chéile agus chosnaidís iad -féin go dtí go dtagadh congnamh chúcha. Ní h-ar a ghníomharthaibh -féin, ámhthach, a dheineadh Dúlainn puinn cainte. Ar ghníomharthaibh -Mhurchadh ba mhaith leis bheith ag caint. - -“Lá uathbhásach ab eadh an lá san Ghleanna Mháma,” ar seisean. “Na fir -ba thréine a bhí ar chlannaibh Lochlan bhíodar sa chath san. Bhíodar -lán deimhnightheach go mbuadhfaidís. Bhíodar socair air. Bhíodar -ceapaithe air. Bhí a n-aigne socair go daingean acu ar bhuachtaint nó -ar thuitim. Ní fheaca riamh a leithéid de neamhshuim i mbás agus chonac -i n-ár namhaid an lá san. Chómh tiugh agus thuiteadh an fear bhíodh -fear i n’ inead. Tá an méid seo agam-sa le rádh, agus deirim é mar do -chonaic mo dhá shúil é. Mura mbéadh Murchadh bhí Gleann Mháma ag na -Lochlanaigh.” - -“Is mór an focal é sin, a Dhúlainn,” arsa Gormfhlaith. - -“Is mór an focal é, a rígan, agus is fíor é. D’admhuigh na Lochlanaigh -féin é, an méid a bhí beó dhíobh tar éis an chatha. Bhí an cath ar -siúbhal ar feadh cúpla uair a’ chloig nó mar sin. Bhíomair ag brúth -ortha agus bhíodar-san ag brúth orainn, agus bhí sé ag teip ar aon -taobh an taobh eile do chur oiread agus órlach i ndiaigh a gcúil. Bhí -na fir ag tuitim ar gach taobh. Ní buailtí buille ná tuiteadh fear -leis, ba dhóich leat. Do shocaruigh Brian agus Murchadh agus tuille -againn ar bhriseadh isteach tré n-a lár. Do dhúnamair chun a chéile -agus bhrúghmair isteach. Do leagamair raint acu agus bhriseamair bearna -ionta, agus bhíomair ag brúth amach tríd an mbeárnain. Le n-a linn -sin cad a chífinn tamal beag uaim ar ár láimh chlé ach Lochlanach mór -mileata agus bearna briste amach aige tré n-ár sluagh féin, agus é féin -agus na Lochlanaigh a bhí i n’ aice ag gabháil amach go tiugh ann, -agus iad ag leagadh ár ndaoine rómpa agus ar gach taobh díobh. Bhí an -Lochlanach níob’ aoirde go mór ’ná aon fhear eile a bhí i n’ aice, de -Ghaedhal ná de Lochlanach. Gach aon uair a thagadh a chlaidheamh anuas -do thuiteadh fear. Ní raibh aoinne ábalta ar sheasamh ’n-a láthair. -Chonaic Murchadh é. Do léim sé siar as an mbearnain a bhí déanta -againne, agus siúd fé dhéin an fhir mhóir é. Do leanas féin é. Bhí -an dá chlaidheamh aige ’n-a dhá láimh. Thug sé aghaidh ar an bhfear -mór. Do thóg an fear mór a chlaidheamh agus tharaing sé a bhuille. Do -ghaibh Murchadh an buille ar an gclaidheamh a bhí sa láimh chlé aige, -agus sa n-am gcéadna díreach do chuaidh claidheamh na láimhe deise -tré chroídhe an fhir mhóir. Ní fheaca riamh gníomh chómh deas. Aon -ghníomh amháin ab eadh an dá ghníomh, an chosaint leis an láimh chlé -agus an sádh leis an láimh ndeis. Dá bhfeicfeá an fear mór déarfá gur -bh’uathbhásach an neart nár bhfoláir a bheith sa chuislinn a ghlac an -buille agus nár lúb fé’n mbuille. Déarfá gur mhór an gníomh a dhein -an fear a chosain an buille sin. Ach dhein sé an gníomh eile le linn -an ghnímh sin a dhéanamh. Chuir sé an claidheamh eile tré chroídhe -an fhir mhóir. Ní raibh aon choinne i n-aon chor ag an bhfear mór go -dtiocfadh an chosaint agus an sádh i n-aonfheacht air. Ní raibh aon -chuinne aige go raibh sé i gcuislinn an fhir a bhí os a chómhair an -chosaint a dhéanamh, gan bac d’aon tsádh dhéanamh. Chuir an chosaint -iongnadh air, agus chuir an sádh alltacht ar fad air. Ní raibh uain -aige, sar ar imthigh an t-anam as, ach ar a rádh, ‘Is tú an fear is -fearr a bhuail riamh umam!’ Chuir an gníomh dúbalta san sgannra ar na -Lochlanaigh eile a bhí ar an láthair. Do tharaingeadar siar. Tháinig -buile misnigh ar ár bhfearaibh féin agus bhrúghdar amach. Bhriseamair -an tarna bearna rómhainn amach. Cad a chífinn ansan ach ár neart féin -ag géilleadh do neart na Lochlanach, tamal soir ódheas ar ár ndeis. -Siúd siar Murchadh agus mé féin airís agus soir ódheas chun na h-áite -’n-a raibh na Gaedhil ag dul i ndiaigh a gcúil. Chómh luath agus -chonacadar ag teacht sinn tháinig náire ortha agus sheasuighdar an -fód. Um an dtaca ’n-ar shroiseamair iad is ag brúth amach a bhíodar i -n-inead bheith ag dul i ndiaigh a gcúil. Bhíodar ar buile chúcha féin a -rádh go bhfeacaidh Murchadh ag dul i ndiaigh a gcúil iad. Tháinig, ba -dhóich leat, dúbailt nirt ionta. Bhrúghdar rómpa an namhaid, agus ba -dheacair é. Bhí na fir ag tuitim chómh tiugh le grean ar gach taobh. -Bhí na cuirp ’n-a gcruachaibh anáirde ar a chéile. Is anáirde ar na -cruachaibh sin a chaitheamair seasamh agus sinn ag brúth ar an namhaid -agus ’ghá leagadh. Bhrúghmair rómhainn iad. Chuireamair cruach dínn. -Ansan chuireamair cruach eile dhínn. Mheasas go gcaithfimís iad go léir -a mharbhughadh sar a n-iompóchaidís uainn. Fé dheire d’iompuíghdar. Do -theitheadar, agus do leanadh iad agus do marbhuigheadh oiread acu sa -ruagairt agus do marbhuigheadh sa chath. Mura mbéadh Murchadh bhéadh a -mhalairt de sgéal againn. Mura mbéadh Murchadh do ruithfeadh leis an -bhfear mór úd. D’iompóch’ na Lochlanaigh isteach lastiar dínn nuair a -bheimís imthighthe amach tríd an mbearnain úd. Bhéadh an ruag ar ár -muintir féin ar thaobh na lámha deise agus ar thaobh na lámha clé. -Ansan d’iompóch’ neart ár namhad go léir orainn agus ní thiocfadh -duine againn beó as an gcath. Ansan bhéadh seilbh ag Lochlanachaibh -i n-Éirinn agus bhéadh sé fuar ag M’lsheachlainn bheith ag cur ’n-a -gcoinnibh. Mura mbéadh Murchadh bhéadh Éire ag Lochlanachaibh anois! -Deirim leat go mbéadh. Agus deirim rud eile. Tá sé buailte isteach am’ -aigne agus deirim go láidir é. Ní bheidh Éire ó bhaoghal i gceart go -dtí go mbeidh Brian i n’ Árdrígh!” - -“Ochón, a Dhúlainn,” arsa Gormflaith, “measaim gur maith an bhail ort -gan M’lsheachlainn a bheith ag éisteacht leat.” - -“Ba chuma liom an tsaoghal, a rígan,” arsa Dúlainn, “ach go bhfeicfinn -tu féin thíos i dTeamhair ad’ Árdrígain ar Éirinn go léir ó Dhonchadh -Dí go Tigh Mháire!” - - - - -CAIBIDIOL XI. - -CEANN LEÓIN. - - -Sgian tré chroídhe Ghormfhlaith ab eadh an uile fhocal de’n chaint sin -a labhair Dúlainn an fhaid a bhí an cúntas san aige ’á thabhairt ar -chath Gleanna Mháma. Ba mhaith léi, gan amhras, bheith ’n-a h-Árdrígain -ar Éirinn, ach má ’seadh ní raibh aon lorg aici ar Bhrian a bheith i n’ -Árdrígh. Bhí fhios aici, dá dtagadh Brian chun na h-Árdrígheachta nár -ró fhada ’n-a dhiaigh san go dtí go mbéadh Murchadh i n’ Árdrígh. Bhí -a leithéid sin d’fhuath aici do Mhurchadh gur thúisge léi í féin agus -ar bhain léi bheith sínte fé’n bhfód ’ná é dh’fheisgint i n’ Árdrígh. -Bhí gach aon tsúil aici go dtuitfeadh sé féin agus Brian i gcath -Ghleanna Mháma agus go mbéadh buadh ag na Lochlanaigh ann. Ansan, dar -léi, d’iompóch’ cómhacht Lochlan ’n-a lán neart ar Mh’lsheachlainn. Ní -bhéadh aon bhreith aige ar sheasamh ’n-a gcoinnibh. Ní fhéadfadh sé -neart fear Éirean do chur le chéile ’n-a gcoinnibh. Do buadhfaí air. -Do buadhfaí ar ríghthibh Éirean ’n-a nduine a’s ’n-a nduine, fé mar a -buadhadh ortha cheana. Ansan do bhéadh an lámh uachtair ag Lochlanaigh -agus bhéadh mac Ghormfhlaith i n’ Árdrígh ar Éirinn. Siné a bhí uaithi. -Chuir cath Ghleanna Mháma an méid sin go léir ar neamhnídh, agus má b’ -fhíor caint Dhúlainn b’é Murchadh fé ndeár san. Má bhí fuath aici do -Mhurchadh roimis sin do mhéadaigh an chaint sin an fuath. Sgian tré n-a -croídhe ab eadh an uile fhocal de’n chaint. - -Is ró bheag d’á chuimhneamh, ámhthach, a bhí ag Dúlainn féin ná ag -aoinne de’n mhuintir a bhí ag éisteacht leis an gcaint go raibh an -chaint ag gearadh an chroídhe aici ar an gcuma san. Bhí a gnúis chómh -séimh, chómh glan, chómh ríoga, chómh solusmhar, chómh caoin, chómh -cneasta san aici gur dhóich le duine uirthi ná raibh aon nídh ar an -dtalamh so ba mhó thug de shásamh aigne dhi ’ná mar a thug an cath san -Ghleanna Mháma dhi. - -Ach d’á mhéid gearadh a dhein an cúntas ar a croídhe bhí aon nídh -amháin ag baint leis an gcath agus thug sé raint sóláis di. Má -deineadh uisge-fé-thalamh riamh do dhein sí é chun cómhacht na -Lochlanach do neartughadh i gcóir an chatha san. Ach do dhein sí an -t-uisge-fe-thalamh chómh cliste sin nár tháinig aon phioc d’á eólus -chun Briain ná chun Murchadh, ná chun aoinne a thabharfadh dóibh aon -chogar dé. Bhí iongnadh ar gach aoinne neart na Lochlanach a bheith -chómh mór sa chath agus é bheith gleusta chomh maith, agus an oiread -san d’fhearaibh cródha mileata a bheith tagaithe ann ó dhúthaíbh -iasachta a bhí abhfad ó’n áit agus abhfad ó chéile, ach níor chuimhnigh -aoinne, lasmuich de’n mhuintir a bhí ’n-a cómhairle agus ag déanamh a -h-oibre, go raibh aon bhaint ag Gormfhlaith leis an nídh sin. - -“Is eagal liom, a rígh,” ar sise le Dúlainn, “go bhfuil an iomad -de chreideamhaint an lae sin agat d’á thabhairt do Mhurchadh, agus -go bhfuil éagcóir agat d’á dhéanamh ort féin sa sgéal. Dá mb’ iad -na Lochlanaigh féin iad déarfaidís, dá labhraidís, ná fuil fear ar -shlóightibh Bhriain is truime buille i gcath ’ná Dúlainn Óg. Tá aithne -mhaith acu ort, a rígh, agus déarfadh cuid acu gur fearr d’fhear thú -’ná Murchadh féin, agus gur maith an bhail ar Mhurchadh go minic tusa -bheith i n’ aice sa spéirlinn.” - -“Na daoine do labharfadh ar an gcuma san, a rígan,” arsa Dúlainn, -“daoine iseadh iad nár theangbhaidh riamh i gcath le Murchadh agus nár -mhothuigh a neart. Na daoine do theangbhaidh leis agus do mhothuigh an -neart atá ’n-a chuislinn ní puínn acu a tháinig uaidh chun an sgéil -a dh’ innsint. Gan amhras do dheineas mo ghníomh agus bhuaileas mo -bhuille nuair a bhí namhaid ar m’aghaidh amach, ach ní’l aon chomórtas -idir mo bhuille agus buille Mhurchadh.” - -Níor bh’ aon iongnadh go ndúbhairt Gormfhlaith an chaint adúbhairt -sí i dtaobh an fhir a bhí os a cómhair an uair sin. Fear córach, -deagh-chúmtha ab eadh é. Bhí ualach trom gruaige ar a cheann agus í -ag tuitim anuas ar a shlinneánaibh. Gruaig chiardhubh ab eadh í, agus -bhíodh sí ag crith agus ag taithneamh sa tsolus le gach focal d’á -labhradh sé. Bhí dhá mhalainn throma dhúbha os cionn a dhá shúl agus -bhí an dá shúil sin suidhte ’n-a cheann, gan iad ró mhór ná ró bheag, -agus an t-é a dh’fheuchfadh díreach ’n-a gcoinnibh níor mhaith leis -fearg a dh’ fheisgint ionta. Ba dhóich leat go mbíodh sgáil éigin, agus -solus éigin, coitchianta ag lasadh agus ag atharughadh ionta, fé mar -a béadh gaoth agus sgamail agus solus, lá cruaidh Márta. Bhí fáibre -doimhinn idir an dá mhalainn fé mar a bhéadh i n-éadan leóin, agus srón -mhór fhada sheabhcaidhe chaoldromach anuas ó’n bhfáibre, agus béal -láidir daingean lastíos de’n tsróin sin, béal a bhí lán d’fhiacalaibh -breaghtha geala a bhí do réir a chéile go cruinn, agus gur dhóich leat -go ndeinidís solus uatha féin nuair a gháireadh sé. Bhí an croméal trom -ciardhubh os cionn an bhéil agus an fhéasóg throm chiardhubh chas -lastíos de’n bhéal. Idir ghruaig agus mailí agus fáibre éadain agus -súile agus srón agus croméal agus béal agus fiacala agus féasóg agus -ceann ar fad, bhí rud éigin sa bhfear san a chuir i n-iúil duit, ar an -gcéad amharc, gur mhaith an bhail ort é bheith ’n-a charaid agat, agus -dá mbéadh sé ’n-a namhaid agat gur mhaith an bhail ort bheith abhfad -uaidh. Bhí cosamhlacht mhór idir a cheann agus ceann leóin, agus ansan, -ba léir go raibh cruadhas agus anam agus neart agus fuinneamh an leóin -’n-a chabhail agus ’n-a ghéagaibh, agus dá mba namhaid é go mbéadh -sé chómh tapaidh agus chómh marbhuightheach leis an león. Bhí aithne -mhaith ag na Lochlanaigh air agus siní aithne a bhí acu air, go raibh -sé chómh tapaidh agus chómh marbhuightheach leis an león. - -Ní gádh léiriughadh cruinn a dhéanamh ar na h-uaislibh eile a bhí -ag caint agus ag cómhrádh anso agus ansúd ar fuid an halla mhóir. -Bhí an folt mór fada trom ar gach aoinne, ag tuitim siar síos ar a -shlinneánaibh. Thug san feuchaint ana uasal dos na fearaibh. Bhí -cuid des na foltaibh odhar agus bhí cuid acu liath, agus cuid acu, -ar na fearaibh críona, chómh geal le mustairt, ach ní raibh aoinne -maol. Choimeádaidís an ghruaig go dtéidís sa chré, mar ní chaithidís -choídhche hata ná caipín ná aon chlúdach eile ar a gceann. Isiad na -hataí seo a caithtear anois a bhainean an ghruaig de dhaoine. Dá dtugtí -mar thaithíghe do cheann an duine ó thusach a óige imtheacht gan aon -chlúdach ach an ghruaig a chuir Dia air, d’fhásfadh an ghruaig láidir -trom agus choimeádfadh sí a greim an fhaid a mhairfeadh an duine. Sin -mar a déintí i n-Éirinn fadó. Níor chuir daoine hataí ná caipíní ortha -go dtí gur thusnuigh nósa Shasana ar theacht chúghainn anall. Is ’mó -droch nós nách hataí ná caipíní a thug muintir Shasana chúghainn. - -Dá bhféadadh duine againne dul isteach an oídhche úd sa halla mór úd -Bhriain, i ríghtheighlach Cheann Cora, chuirfeadh na foilt mhóra throma -úd iongnadh orainn ar an gcéad amharc. Ach ar an tarna h-amharc d’ -admhóchaimís ó chroídhe gur deineadh éagcóir ana throm ar cheann an -Éireanaigh nuair a baineadh dé an folt áluinn uasal a chuir Dia ag fás -air. Dá bhféadadh Dúlainn Óg teacht ar an saoghal airís agus feuchaint -ar na plaoisgíní beárrtha atá orainne, ar na cluasaibh gan sgáth agus -ar an mbaic muiníl gan díon ó’n bhfuacht, agus ar an rud i bhfuirm cana -stáin, ach é bheith dubh, atá thuas ar an gcloigean mar hata, cad é an -seirbhthean a chuirfidís air! “O!” a dearfadh sé, “cad ’tá imthighthe -ar ár sliocht! An iad so na daoine a tháinig uainne! Nó an daor-aicme -éigin iad a dh’ fhás i n-Éirinn i n-ár ndiaigh! Séanaim iad! Ní linn i -n-aon chor iad!” - -Dá bhféadadh Niamh, nó Gormfhlaith, nó aoinne eile des na ríganaibh -uaisle a bhí sa halla mór úd Bhriain an oídhche úd, teacht ar an -saoghal airís agus feuchaint ar na mnáibh atá anois againn, ar na -sgiathógaibh móra leathana a bhíon ar mhullach a gcinn acu, agus ar na -cleitíbh a bhíon sáidhte ins na sgiathógaibh sin, agus ar na ribíníbh a -bhíon asta, cad déarfaidís? Déarfaidís an rud úd adúbhairt Cathal leis -an gcleasaidhe. “Airiú, a mhic léiginn,” arsa Cathal, “cad fé ndeara -dhuit bheith as do mheabhair!” - -Dá dtagadh Gormfhlaith nó Niamh chughainn cheithre fichid blian ó shin -ní bhéadh an sgéal chómh h-olc agus ’tá sé anois. Chífidís an uair sin -na clócaí breaghtha fada dúbha ar na mnáibh, agus na caipíní deasa -sásta maiseamhla ar na clócaíbh sin, i dtreó dá mb’ ar óinsigh féin a -bhéadh clóca acu, agus an caipín ar a ceann aici, gur dhóich leat gur -bhean chiallmhar í. Ach anois, nuair a chífidís na sgiathóga agus na -cleití agus na ribíní, agus an ghluaiseacht éaganta, cad a bhéadh le -rádh acu? “O!” a déarfaidís, “nách mór an truagh na mná san go léir -a bheith as a meabhair! Cad fé ndeara iad a bheith ar an gcuma san?” -Ansan, nuair a déarfaí leó, “Ní h-as a meabhair atáid siad i n-aon -chor. Ní’l aon easba meabhrach ortha. Ní’l ins na sgiathógaibh sin ach -nós a bhainean leis an aimsir seo;” déarfaidís, “Mo thruagh na fir! -agus mo thruagh an chlann!” - -Ansan dá n-abradh duine leó, “Isiad na fir féin fé ndeár é. Ní -labharfadh aon fhear acu le cailín mura bhfeicfeadh sé an sgiathóg san -ar a ceann!” Ní dhéanfaidís ach a rádh “Tá an saoghal ar buile!” agus -imtheacht. - -Ach ní fearr bheith ag caint air. Ní baoghal go dtiocfaid siad. Ní -h-ar neithibh de’n tsórd san a bhí an bheirt ag cuimhneamh an oídhche -úd. Bhí a mhalairt de chúram ortha. Bhí Gormfhlaith ag cuimhneamh ar -Árdrígheacht na h-Éirean, agus ar Bhrian, agus ar Mhurchadh, agus ar -a mac féin, agus ar conus a thiocfadh sí ar Mhurchadh do chur ó’n -Árdrígheacht agus ar an Árdrígheacht do chur i n-áirighthe d’á mac -féin. Bhí Niamh agus a dritháir agus an chuid eile des na mnáibh óga -agus des na fearaibh óga ag rince, agus an ceól d’á spreagadh dhóibh, -agus gur dhóich le duine ortha ná raibh aon nídh fé bhun Dé ar an -dtalamh so ag déanamh aon chúraim dóibh ach an ceól agus an rince agus -an t-aoibhneas a bhí ansúd ’n-a dtímpal. Ach bhí. Bhí Niamh ag rince le -n-a dritháir ar feadh tamail, agus le Murchadh ar feadh tamail. Agus -bhí sí ag rince le h-Amhlaoibh, le h-adhbhar an tsagairt, ar feadh -tamail. Bhí sí chómh séimh, chómh gealgháiriteach le h-Amhlaoibh agus -a bhí sí le h-aoinne des na h-uaislibh óga a bhí ag rince léi. Ach an -dá mhachtnamh úd, d’á mhéid a dhein sí breithniughadh ortha iseadh ba -ghlaine a theip uirthi iad do thabhairt d’á chéile. Agus bíodh gur -choimeád sí a h-aigne aici féin go beacht bhí daoine láithreach, agus -níor bheagán daoine é, a chuimhnigh ’n-a n-aigne, nuair a chonacadar an -bheirt agus iad araon chómh dathamhail, chómh séimh, chómh h-uasal ar -gach aon tsaghas cuma, gur bh’ áluinn ar fad an lánmha a dhéanfaidís, -agus gur mhór go léir an truagh sagart a dhéanamh d’ Amhlaoibh. Bhí -daoine ann, ámhthach, adúbhairt a mhalairt sin. Bhí fir óga ann agus -nuair a chonacadar é féin agus Niamh ag rince dúbhradar d’á luathacht -a críochnófaí ’n-a shagart é gur bh’ eadh b’ fhearr é. Bhéadh sé as an -slígh ansan. Agus bhí cailíní óga uaisle ann agus bíodh go ndúbhradar -’n-a n-aigne féin gur mhór an truagh sagart a dhéanamh dé, b’ fhearr -leó seacht n-uaire é dh’fheisgint ’n-a shagart ’ná é dh’fheisgint ag -Niamh. - -Chómh fada agus a theidhean sgéal de’n tsórd san ní h-é mo thuairim go -bhfuil aon atharughadh tagaithe ar Gaedhlaibh Éirean. Fé-s na foltaibh -breaghtha fada troma, nó fé-s na hataíbh ar na cloigeanaibh beárrtha -agus fé-s na sgiathógaibh agus na cleití, tá an nádúr céadna díreach -ionainn chómh fada agus a theidhean sgéal de’n tsórd san. - -Ach do ghluais an oídhche, ar cos-anáirde, díreach fé mar a -ghluaiseoch’ oídhche de’n tsórd anois. Tháinig an lá agus do sgaip -an chuideachta, gach aoinne fé dhéin a thíghe féin. Thug Tadhg Mór -ua Cealla agus Niamh aghaidh siar óthuaidh ar Uíbh Máine. Bhí, mar a -dúbhradh, teipithe glan ar Niamh an dá mhachtnamh úd a thabhairt d’á -chéile. Isé rud a dhein sí ’ná iad araon do dhíbirt ar fad as a h-aigne -agus as a croídhe, agus í fein do thabhairt suas do Dhia. - -“Is cuma liom an domhan,” ar sise ’n-a h-aigne féin agus í ag -socarughadh a h-athar agus ’ghá ollamhughadh i gcóir an bhóthair. -“Is cuma liom an domhan ó tá m’ athair agam. Ní fhéadfaidh sagart ná -bráthair m’ athair a bhaint díom. Is fearr d’ fear é ’ná aoinne acu -íseal ná uasal. Is measa liom a lúidín ’ná dá n-imthígheadh sé siúd, -agus an chuid eile acu, le fánaigh na h-abhan! Cad é sin dómh-sa cad -é an cor a thabharfaidh sé siúd dó féin! Má déintear sagart dé tá -súil agam go ndéanfaidh sé sagart maith. Ní baoghal dó go ndéanfad-sa -aon chur isteach air ná go dtiocfad idir é agus Dia. Ní ró mhaith a -thaithnean an sgéal i n-aon chor liom. Dá mbéinn i gcás Cholla ba -dhóich liom gur bh’fhearr liom a chúram a bheith ar dhuine éigin -eile.--Go gcuiridh Dia ar ár leas sinn go léir!” - - - - -CAIBIDIOL XII. - -DIABHAL COÍMHDEACHTA. - - -Thug Colla agus an Legáid agus Tadhg Óg ua Cealla agus Amhlaoibh -aghaidh siar ar Inis Cathaigh. Ar loing iseadh chuadar síos ó -Luimneach. An fhaid a bhíodar ar an slígh bhí an bheirt ógánach thuas -ar bórd agus bhí Colla agus an t-Easbog thíos i seómra leó féin. -Bhíodar ag caint. - -“Ní maith a thaithnean an Bhanríghin liom, a Cholla,” arsa’n Legáid. -“Cuirean sí i gcuimhne dhom focal adúbhairt duine d’ bhúr naoimh.” - -“Má chuir sí caint naoimh i gcuimhne dhuit, a Athair,” arsa Colla, “nár -chóir go dtaithnfeadh sí leat?” - -“Sdó, isé rud adúbhairt an naomh ’ná gur ‘mairg a dh’fheuchfadh -go dlúth i n-aghaidh mná le h-eagla go bhfeicfeadh sé a diabhal -coímhdeachta.’ Tá ‘diabhal coímhdeachta’ ag Gormfhlaith. Chonac é go -minic i gcaitheamh na h-oídhche aréir. Tá eagal orm go bhfuil fhios -aici go bhfeaca é. An airighean tú leat mé, a Cholla,” ar seisean. -“Tabharfaidh an bhean san nimh do Bhrian nó do Mhurchadh nó dóibh araon -mura ndéanfar iad do chosaint go maith uirthi!” - -“Ní fheicim conus a bhéadh aon tairbhthe ag teacht chúichi ó n-a mbás -san, a Athair,” arsa Colla. - -“B’fhéidir,” arsa’n Legáid, “go bhfeicean sí féin é, nó b’ fhéidir gur -dóich léi go bhfeicean. Ba cheart rud éigin a dhéanamh a chuirfeadh as -a cumas aon díobháil a dhéanamh do’n rígh. Bhéadh an sgéal go h-olc ag -Éire agus ag an Eaglais i n-Éirinn anois dá n-imthigheadh aon rud ar -Bhrian, go ceann tamail eile pé ’n-Éirinn é.” - -“Cad is dóich leat ba cheart a dhéanamh, a Thighearna Easboig?” arsa -Colla. - -“Ná féadfaí gan leigint do Bhrian bia ná deoch do ghlacadh a’ láimh -aoinne ach duine áirighthe éigin go mbéadh iontaoibh as?” - -“Is dócha go bhféadfaí,” arsa Colla. - -“Deintear san láithreach. Ní gádh aon droch amhras a chur ar aoinne. -Ní’l aon rígh ná déinean a leithéid. Tá mná ann, a Cholla, agus tá -eólus acu ar conus duine chur chun baís le nimh ar chuma ná fágfadh -aon chaoi ar thrúig bháis an duine sin a dh’fhághail amach go deó. -Do chonac-sa cuid des na mnáibh sin. Chonac an diabhal coímhdeachta -a bhíodh acu, díreach mar a chonac diabhal coímhdeachta Ghormfhlaith -aréir. Chonac an duine ar a raibh an paor. Níor ró fhada an aimsir -’n-a dhiaigh san go dtí go raibh an duine sin ar an slígh. Ná dein aon -righneas.” - -“Ní dhéanfad, a Athair,” arsa Colla. “Raghad soir go Ceann Cora -amáireach agus labharfad le Murchadh. Ar mhiste dhom a rádh, a Athair, -gur tusa thug an foláramh dom?” - -“Ní miste,” arsa’n Legáid, “ach dein mar seo é. Abair go ndúbhart ná -fuil aon rígh ná déinean beart mar a deirim chun é féin a chosaint ar -nimh.” - -“Tá go maith, a Athair,” arsa Colla. “Conus a thaithn an chuid eile -de’n chuideachtain leat, a Athair?” ar seisean. - -“Go maith,” arsa’n Legáid. “Tá nósa agus béasa agus slíghthe agaibh -ná fuil taithíghe agam-sa ar a sórd. Ach measaim, dá mbéadh taithíghe -agam ortha ná faghainn aon locht ortha. Bainid siad geit a’ duine nuair -a chíon sé iad an chéad uair. Níor chuir aon rud riamh oiread iongnadh -orm agus do chuireabhair go léir orm i dtusach na h-oídhche aréir. Is -dóich liom go rabhabhair go léir ar leath-mheisge. Bhí teinneas am’ -cheann ó’n ngleó agus ó’n bhfothram a bhí ar siúbhal. Ansan, ar leagadh -na súl bhíobhair go léir ar bhúr nglúinibh chun beannacht an Phápa dh’ -fhághail uaim airís! Mura mbéadh feabhas na h-aithne atá agam oraibh -déarfainn gur ag magadh fúm a bhíobhair.” - -“Bhíomair lom dáiríribh, a Athair,” arsa Colla. “Neart ár gCreidimh a -chuir fhiachaibh orainn é sin a dhéanamh.” - -“Is fíor san,” arsa’n Legáid. “Tuigim anois go maith é. Ag machtnamh -dom ar an sgéal isé rud adeirim liom féin ’ná gur mhaith an bhail ar -chuid againn theas dá mbéadh cuid d’ bhúr bhfothram againn agus cuid de -neart bhúr gCreidimh, ar sgáth an fhothraim.” - -Thánadar chun na mainistreach. D’eirigh Colla go moch ar maidin -amáireach a bhí chúghainn chun dul thar n-ais airís láithreach go Ceann -Cora. - -“Raghad-sa leat chómh fada le Luimneach, a Cholla,” arsa’n Legáid. “Tá -raint gnótha agam le déanamh ann ameasg na sagart atá ann. Tabhair dhom -an eochair úd an bhosca iarainn n-a raibh an chailís agat ann.” - -Thug Colla an eochair dó agus do ghluaiseadar. D’fhan an Legáid i -Luimneach agus tháinig Colla go Ceann Cora. Dhein an Legáid an gnó -a bhí le déanamh aige ameasg na sagart. Ansan chuir sé tuairisg -Mheargaigh, an gabha a bhíodh ag déanamh na n-arm do Bhrian. Do -stiúruigheadh é chun na h-áite ’n-a raibh a cheárta ag an ngabha. Ní -ceárta a bhí aige ach fiche ceárta, agus gaibhní ag obair agus builg -d’á séideadh agus iaran d’á losgadh agus d’á léasadh le h-órdaibh -agus le casúraibh ins gach aon chúinne. Bhí claidhmhte agus tuaghana -agus pící agus sleághana agus clogaid, agus gach aon tsaghas gleus -cogaidh, caithte anso agus ansúd, cuid des na neithibh sin geall le -bheith críochnuighthe, agus gan cuid acu ach ar éigin tusnuighthe. -Bhí Meargach Gabha ag imtheacht anonn ’s anall ameasg an lucht oibre -agus a shúil ar gach aon rud agus é ag órdúchán agus ag stiúrúchán, ag -moladh agus ag cáineadh, fé mar a déinti an obair chun a thoile nó ar a -mhalairt de chuma. - -Tháinig an Legáid chun cainte leis. - -“Tá obair mhór ’á dhéanamh anso, a dhuin’uasail,” arsa’n Legáid. - -“Tá fághaltas oibre ’á dhéanamh ann, a Thighearna Easboig,” arsa -Meargach. - -Ansan do rug sé an Legáid mór-thímpal tríd an obair agus bhí sé ag -taisbeáint gach aon rud dó agus ag míniughadh gach aon rud dó. Fé -dheire do tharaing an Legáid an eochair as a phócha agus thaisbeáin sé -dhó í. - -“Feuch, a dhuin’uasail,” ar seisean, “b’fhéidir go bhféadfá macshamhail -do’n eochair sin a dhéanamh dom.” - -“Ambasa ach féadfad agus fáilte, a Thighearna Easboig,” arsa’n gabha. -“Tá aithne mhaith agam ar an eochair sin. Is mé a dhein an eochair -sin do Cholla. Fuair sé cailís ana dhaor ó Bhrian, agus d’iar sé -orm-sa bosca iarainn a dhéanamh do’n chailís, agus glas a chur ar an -mbosca nár bh’fheídir a dh’ osgailt ach leis an aon eochair amháin a -dhéanfainn féin do’n ghlas. Ach mheasas gur chuaidh an eochair sin amú, -a Thighearna Easboig,” ar seisean. “Tháinig teachtaire anso chúgham, -tá suim aimsire ó shin ann, ó Cholla féin, agus dúbhairt sé liom -gur cailleadh an eochair agus ná féadfaí an bosca dh’ osgailt, agus -d’ fhiafraidh sé dhíom an bhféadfainn, ó m’ chuimhne, macshamhaila -dhéanamh do’n eochair. Dúbhart go bhféadfainn agus do dheineas.” - -“Cé r’ bh’ é an teachtaire?” arsa’n Legáid. - -“Duine des na manaigh, a Thighearna Easboig,” arsa’n gabha. - -“Buail anso a leith, a dhuin’uasail, i dtreó ná h-aireóchaidh aoinne -sinn.” - -Dhruideadar i leith taoibh. - -“Níor cailleadh an eochair i n-aon chor, a dhuin’uasail,” arsa’n -Legáid, “agus níor chuir Colla aon teachtaire chúghat-sa ’ghá iaraidh -ort macshamhail a dhéanamh do’n eochair. An t-é a tháinig chúghat -bitheamhnach ab eadh é. Tá an chailís imthighthe.” - -“An chailís imthighthe!” arsa’n gabha. - -“Tá sí imthighthe,” arsa’n Legáid. Agus d’inis sé tríd síos dó conus -mar a bhí an chailís le tabhairt dó féin chun an Aifrinn Aoird do rádh -os cómhair Bhriain agus na n-uasal, agus conus mar a fuaradh an bosca -iarainn folamh nuair a h-osgaladh é. - -Do stad an gabha. Níor fhan focal ann. Thuig sé láithreach gur dhein sé -árd dhearmhad nuair a dhein sé an macshamhail do’n eochair gan dul síos -agus labhairt ar dtúis le Colla féin. Thug an bheirt raint aimsire gan -labhairt. Do labhair an Legáid. - -“An aithneófá an teachtaire an dóich leat?” ar seisean. - -“’Sé mo thuairim go n-aithneóchainn, a Thighearna Easboig,” arsa’n -gabha. “Duine des na manaigh ab eadh é.” - -“Téanam ort síos anois agus gheóbhmíd radharc ar na manaigh go léir. -Buailfimíd eatartha agus iad ag déanamh a ngnótha. Ní neósfaimíd d’ -aoinne cad ’tá uainn. Ní h-aon iongnadh mise agus tusa bheith ag -gabháil tríd an mainistir. Déarfar gur gnó éigin a bhainean le d’ -cheárd a bheidh agam ’á thabhairt duit le déanamh.” - -Chuir an gabha fear eile os cionn na h-oibre, agus do ghluais sé féin -agus an Legáid sios go h-Inis Cathaigh. Bhuaileadar tríd an mainistir. -Bhíodar ag feuchaint ar dhóirsibh agus ar ghlasaibh agus ar bhacánaibh -agus ar thuisleanaibh. Bhí an Legáid ag cur fios ar an manach so -agus ar an manach úd agus é ag déanamh gach aon tsaghas ceistiúcháin -ortha, agus bhí an gabha ag faire chuige. Thánadar chun an érdaim. -Do glaodhadh ar an ndeacon. Ní raibh sé ann. Do rith teachtaire anso -a’s teachtaire ansúd ar a lorg. Ní raibh sé le fághail. Do glaodhadh -ar Thadhg Óg ua Chealla. Tháinig sé. Do fiafraigheadh dé cá raibh a -chomsádaidhe. - -“Dúbhairt sé go raibh sé ag dul suas go Luimneach i n-aonfheacht -leat-sa, a Thighearna Easboig,” arsa Tadhg. “Ní fheaca-sa ó shin é. An -amhlaidh nár tháinigh sé anuas i n-aonfheacht libh?” ar seisean. - -“Níor tháinig,” arsa’n Legáid, “nó má tháinig ní fheacamair-ne ag -teacht é.” - -Le n-a linn sin tháinig Colla. Do fiafraigheadh dé an bhfeacaidh sé -Amhlaoibh i n-aon bhall. - -“Nuair a shroiseas Ceann Cora,” arsa Colla, “bhí sé ann rómham. -Dúbhairt sé go raibh teachtaireacht éigin aige ’á bhreith uait-se, ag -triall ar an rígh, a Thighearna Easboig. Is dócha go mbeidh sé anso sar -a’ fada.” - -“Is dócha é,” arsa’n Legáid. Ní dúbhairt sé a thuille. Bhí fhios aige -go ndúbhairt Amhlaoibh bréag i dtaobh na teachtaireachta; nár thug sé -féin aon teachtaireacht dó le breith ag triall ar an rígh. - -“Tá gnóthaí móra ar siúbhal thoir i gCeann Cora,” arsa Colla. - -“Cad iad na gnóthaí iad, a Athair?” arsa’n Legáid, agus chuir gach -aoinne a bhí láithreach cluas air féin. - -“Tá,” arsa Colla, “maithe móra a bheith tagaithe ann ó Leath Chuinn -agus iad a bheith ’ghá iaraidh ar Bhrian an Árdrígheacht do ghlacadh.” - -“An amhlaidh atá M’lsheachlainn tar éis bháis?” arsa’n Legáid. - -“Ní h-amhlaidh, a Thighearna Easboig,” arsa Colla, “ach deir -an mhuintir a tháinig go bhfuil Leath Chuinn go léir cortha de -Mh’lsheachlainn agus nách foláir é chur i leith taoibh agus Árdrígh -dhéanamh de Bhrian.” - -“Is olc agus is dian olc an sgéal é sin,” arsa’n Legáid. “Éireóchaidh -cogadh fuilteach as san má ghéillean Brian dóibh. Cad deir Murchadh?” - -“Ní deir sé puínn,” arsa Colla. “Deir sé nách ceart géilleadh i n-aon -chor dóibh ach ar aon choinghíoll amháin.” - -“‘Ar aon choinghíoll amháin.’ Cad chuige an coinghíoll? Cad é an -coinghíoll e? Conus fhéadfadh aon choingíoll ceart a thabhairt do -Bhrian chun na h-Árdrígheachta!” arsa’n Legáid. - -“Deir Murchadh,” arsa Colla, “nách ceart do Bhrian toiliughadh i n-aon -chor chun na h-Árdrígheachta do ghlacadh mura n-iaraidh Leath Chuinn -agus Éire go léir d’ aon ghuth air í ghlacadh. Agus deir Gormfhlaith go -bhfuil an ceart aige.” - -“Tá, an ceart aige,” arsa’n Legáid. “Ach conus a gheóbhfar amach an -t-aonghuth san? Má thugan Brian aon chluas do chómhairle na n-uasal san -aireófar láithreach é ar fuaid na h-Éirean go léir. Glacfaid cáirde -Mh’lsheachlainn arm. Glacfaid cáirde Bhriain arm. Beidh sé ’n-a chogadh -dhearg againn. Ní mór dom dul chun cainte le Brian agus le Murchadh. -Téanam ort airís, a Cholla. Go gcuiridh Dia ár ríghthe ar a leas!” - - - - -CAIBIDIOL XIII. - -FÁGTAR FÚM-SA FÉIN É. - - -Níor cuimhnigheadh a thuille ar Amhlaoibh ná ar an mbréig a bhí innste -aige, ná ar an eochair. Do ghluais an Legáid agus Colla agus an gabha, -chómh tiugh agus d’fhéadadar cóir iompair a dh’fhághail, soir airís -go Ceann Cora. Fuaradar Brian agus Murchadh agus Dúlainn Óg agus -Gormfhlaith i gcómhairle, istigh i seómra leó féin, agus na h-Ultaigh i -seómra eile ag feitheamh le freagra. Chómh luath agus tháinig an Legáid -isteach do chuir Brian fáilte roimis agus d’inis sé bunús an sgéil dó -agus d’iar sé cómhairle air. - -“Ní’l agam le tabhairt duit, a rígh,” arsa’n Legáid, “ach an t-aon -chómhairle amháin. Isé M’lsheachlainn an t-Árdrígh. Isé Árdrígh Éirean -é i láthair na h-uaire seo ’n-a bhfuilimíd ag caint anso. Beart éagcóra -iseadh é chur as an Árdrígheacht. Gabhan an éagcóir sin i gcoinnibh -dlíghe Dé. Má tá Leath Chuinn cortha de Mh’lsheachlainn cuireadh -Leath Chuinn féin as an Árdrígheacht é. Ansan má’s toil le fearaibh -Éirean Árdrígh a dhéanamh de Bhrian deinidís é. Ní bheidh Brian ag -déanamh éagcóra ar aoinne an uair sin má ghlacan sé an Árdrígheacht. -Má géilltear anois dos na maithibh seo atá tagaithe anso ó Chúig’ -Uladh raghaid siad abhaile agus neósfaid siad do gach aoinne gur -géilleadh dóibh. Beidh sé i mbéal gach aoinne go bhfuil Brian le -bheith i n’ Árdrígh. Pé áit ’n-a bhfuil cáirde Mh’lsheachlainn ar -fuaid na h-Éirean glacfaid siad arm láithreach, agus glacfaid cáirde -Bhriain arm láithreach. Beid fir Éirean ’n-a dhá gcamtha agus iad ag -marbhughadh a chéile. Loitfear agus leighfear i n-aon lá amháin a -bhfuil de thairbhthe déanta ag Brian i n-Éirinn ó’n gcéad lá a thóg sé -claidheamh.” - -Do labhair Dúlainn. - -“Is maith í do chaint, a Thighearna Easboig,” ar seisean, “agus is -eagnaidhe, ach tá cúpla rud agus níor thugais aghaidh ortha. Má curtar -abhaile na daoine seo atá tagaithe anso ó Chúig’ Uladh chúghainn, -gan aon tsásamh i n-aon chor a thabhairt dóibh, cad is dóich leat a -dhéanfaid na daoine a chuir anso iad? Is dóich liom-sa go bhfuil fhios -agam cad a dhéanfaid siad. Raghaid siad i gcómhairle. Neósfar dóibh -ná glacfadh Brian an Árdrígheacht. Déarfaid siad-san: ‘Tá go maith. -Ní’l againn ach Árdrígh éigin eile do sholáthar. Ní choimeádfaimíd -M’lsheachlainn a thuille pé cuma ’n-a mbeidh an sgéal againn.’ Curfar -na teachtairí céadna so ag triall ar fhear éigin eile, ar fhear éigin -ná fuil ábalta ar Ghaedhlaibh Éirean do ghleusadh fé aon smacht amháin -chómh maith agus ’tá Brian ábalta air. Ansan iseadh bheidh measgán -mearaidhe i gceart agat ar fhearaibh Éirean. Ansan, ní ’n-a dhá gcuid -a bheid fir Éirean agat ach ’n-a dtrí codaibh, ’n-a gceithre codaibh, -agus iad ag marbhughadh a chéile, agus ní fios cathin a déanfar aon -neart amháin airís díobh. I dtaobh éagcóra: ní h-éagcóir ar rígh ná ar -Árdrígh má ’s toil le n-a dhaoine féin é chur i leith taoibh toisg gan -an gnó a thugadar le déanamh dó a bheith aige ’á dhéanamh dóibh do réir -a dtoile. Mura h-éagcóir d’á dhaoine féin M’lsheachlainn do chur as an -Árdrígheacht ní h-éagcóir do Bhrian an Árdrígheacht do ghlacadh.” - -Do stad sé agus do shuigh sé. Chuaidh a chaint i bhfeidhm go h-ana -dhaingean ar a raibh ag éisteacht leis. Níor chuimhnigh aoinne acu, -go dtí gur labhair sé, ar cad a thuitfeadh amach dá n-iartí ar dhuine -éigin eile teacht sa n-Árdrígheacht i n-inead Mh’lsheachlainn. - -“B’fhéidir,” arsa Murchadh, “gur mhaith an rud glaodhach isteach anso -ar na teachtairíbh seo agus a rádh leó a dh’innsint dúinn go h-iomlán -cad ’tá uatha. D’innseadar cheana é, ach is nídh é seo nách misde mórán -cainte dhéanamh ’n-a thaobh. Anois an t-am chun na cainte dhéanamh. -Is fearr feuchaint ar an uile thaobh de’n sgéal anois ’ná b’fhéidir -dearmhad a dhéanamh nár bh’fhéidir a leigheas ar ball.” - -Do glaodhadh isteach ortha. - -“Ba mhaith linn, a uaisle,” arsa Brian, “go neósfadh sibh anso airís, -i láthair an Easboig, an toisg a thug sibh, agus na cúiseana a bhí ag -an muintir a chuir chúghainn sibh le sibh a chur chúghainn.” - -D’ innseadar airís cad a thug iad. Go raibh sé buailte isteach i -n-aigne na poibilidheachta go léir lastuaidh ná béadh rath ná séan -ar Éirinn go dtí go mbéadh Brian i n’ Árdrígh ar Éirinn. Go raibh -M’lsheachlainn maith go leór mar rígh cúige, ach gur léir do gach -aoinne ná raibh an acfuinn aigne ann, ná an éirim aigne, ná an cumas -gnímh, ba cheart a bheith i n-Árdrígh Éirean. Ná raibh aon fhear beó -go raibh na tréithe sin ann an uair sin chómh láidir agus bhíodar i m -Brian. D’á bhrígh sin gur bh’ éagcóir ar Éirinn gan Brian a bheith i -n’ Árdrígh uirthi. Go raibh fir Éirean ceapaithe ar Bhrian do chur sa -n-Árdrígheacht dá dtoiligheadh Brian féin chuige. - -Ansan d’ áirighdar na cineacha agus na tuatha agus na treabhchasaí, ní -h-amháin i Leath Chuinn ach ar fuaid na h-Éirean go léir, a bhí ar an -aigne sin. - -Nuair a bhí deire ráidhte ag na teachtairíbh do labhair Brian. - -“Beirig libh abhaile, a uaisle,” ar seisean, “ag triall ar an muintir -a chuir anso sibh, an freagra so. Glacfad-sa an Árdrígheacht má -thoilighean M’lsheachlainn chuige, agus is mé féin a raghaidh síos ag -triall air agus a chuirfidh chuige an cheist. Socarófar an sgéal idir -mise agus M’lsheachlainn agus ní gadh d’ aoinne eile beó a thuille -cainte dhéanamh ’n-a thaobh.” - -Níor labhair aoinne eile. Do h-ollamhuigheadh dínnér mór dos na -teachtairíbh agus do deineadh cúram mór díobh ar feadh trí lá agus trí -oídhche, agus ansan d’ fhágadar slán agus beannacht ag Brian agus agá -theighlach, agus d’ imthighdar óthuaidh abhaile. - -Nuair a bhíodar ar an slígh ag dul abhaile bhíodar ag machtnamh ar an -bhfreagra a bhí fághalta acu ó Bhrian, ach dá mbeidís ag machtnamh -go ceann bliana air ní fhéadfaidís aon tuairim a thabhairt do cad a -thiocfadh as, agus ’n-a theannta san a’s eile níor bh’ fhéidir dóibh -aon locht fhághail air. Ní lúgha ’ná mar fhéadfadh an Legáid aon locht -fhághail air. Ní lugha ’ná mar a dh’ fhéadfadh M’lsheachlainn féin aon -locht a dh’fhághail ar an bhfreagra dá n-airigheadh sé é, agus is dócha -gur airigh. Do ghlacfadh Brian an Árdrígheacht--ach ní ghlacfadh sé í i -gcoinnibh toile Mh’lsheachlainn féin. Cad é an locht a bhí le fághail -ag aoinne air sin? - -Chuir an freagra san cosg láithreach leis an bhformad ar ar thrácht -an Legáid. Ní raibh aon nídh chun carad Mh’lsheachlainn agus cáirde -Bhriain do chur i gcoinnibh a chéile, mar do choimeád an freagra an gnó -go léir idir Bhrian agus M’lsheachlainn féin. Ní raibh aon bhaoghal go -raghadh aoinne ag tairisgint na h-Árdrígheachta d’aon fhear eile, mar -ní dúbhairt Brian lom díreach ná glacfadh sé féin í. Ní raibh ag daoine -ar gach taobh le déanamh ach a suaimhneas a cheapadh agus fanmhaint go -bhfeicfidís cad a dhéanfadh Brian. - -D’imthigh Colla agus an Legáid siar go h-Inis Cathaigh. D’fhiafraighdar -cá raibh Amhlaoibh. Ní raibh aon tuairisg air. D’imthigh lá agus -d’imthigh dhá lá, agus níor tháinig sé. D’imthigh seachtmhain agus níor -tháinig sé. Do cuireadh teachtaire soir go Ceann Cora feuchaint a’ -raibh sé ann. Ní raibh. Do ghluais tuille aimsire agus níor tháinig sé. -Ansan tháinig neithe eile agus gnóthaí eile crosta ar an mainistir agus -ar na manaigh, agus d’imthigh Amhlaoibh as a gceann. Ní raibh aon fhios -acu ar ghuid na cailíse. Níor bh’ aon iongnadh ró mhór leó ógánach -a dh’imtheacht mar sin leis féin as an mainistir. Nídh ab eadh é do -thuiteadh amach anois a’s airís. Nuair a thuiteadh sé amach ní bhíodh -cathughadh ró mhór ortha ’n-a thaobh. Dar leó “b’fhearr teitheadh maith -’ná droch sheasamh.” Agus d’á luathacht a deintí an teitheadh b’eadh -b’fhearr é, dar leó, ó bhí sé le déanamh i n-aon chor. Dar leó, ba -thruagh nár theith Amhlaoibh sar ar deineadh deacon dé. - -Níor ghlac Tadhg Óg ua Cealla an sgéal chómh neamh-chorbhuaiseach san. -Ní raibh aon fhios aige ar ghuid na cailíse ach chómh beag le h-aoinne -des na manaigh, ach ní áiteóch’ an saoghal air gur bh’ amhlaidh a -theith Amhlaoibh. Dar leis, má bhí Amhlaoibh beó thiocfadh sé thar -n-ais chun na mainistreach mura mbéadh go raibh rud éigin ’á chosg ar -theacht thar n-ais. Thoir i gCeann Cora do chonacthas go déanach é. - -“Raghad soir,” ar seisean, “agus labharfad leis an mBanríghin agus má -tháinig aon tuairisg ó n-a mhuintir a chuir fhiachaibh air cuaird a -thabhairt abhaile neósfaidh sí dhom é. Bhí sí ana mhór leis. Má tá aon -droch nídh imthighthe air ní fheadar cad a dhéanfad.” - -Is ar éigin fhéadadh sé aon bhlúire bídh a chaitheamh ná aon neul de’n -oídhche do chodladh. D’imthigh sé soir. Fuair sé caoi ar chaint le -Gormfhlaith. Bhí sí go h-ana shéimh leis, agus bhí sí go h-ana bhuartha -mar gheall ar gan aon tuairisg a bheith aige ar Amhlaoibh. Ní raibh aon -tuairisg i n-aon chor aici féin air. Mheas sí, nídh nár bh’iongnadh, go -raibh sé thiar sa mhainistir. Chuir sí a lán ceisteana chun Taidhg ’n-a -thaobh. Ar thug sé fé ndeara le déanaighe go raibh aon nídh ag déanamh -aon bhuartha dhó? An raibh aon trioblóid idir é féin agus Colla mar -gheall ar aon rud? Ar tugadh aon mhilleán dó mar gheall ar aon nídh? -Chuir sí a lán ceisteana de’n tsórd san chuige, agus thug sé fé ndeara -go bhféachadh sí ana ghéar air le linn gach ceiste ’chur. - -Bhí an chuaird sin i n-aistear. Níor fhéad Gormfhlaith aon tsásamh -aigne thabhairt dó. Siúd óthuaidh go h-Uíbh Máine é feuchaint a’ -bhfaghadh sé aon tuairisg ann. Chomh luath agus chonaic Niamh é ba -bheag nár thuit sí i laige, bhí sé ag feuchaint chómh h-olc san. - -“Airiú, a Thaidhg,” ar sise, “cad d’imthigh ort!” - -D’inis sé dhi. - -“Is dócha,” ar seisean, “gur b’ amhlaidh atá sé marbh, agus cad a -dhéanfad!” agus siúd caise deór anuas ó n-a shúilibh. - -Do leig sí dhó ar feadh tamail, agus ní tirim a bhí a súile féin. Fé -dheire do labhair sí. - -“Má tá sé beó, a Thaidhg,” ar sise, “agus má tá cion chómh mór san agat -air, ní mar sin is ceart duit an cion a thaisbeáint.” - -“Agus cad tá le déanamh agam, a Niamh?” ar seisean. - -“Cuir daoine amach ar a thuairisg,” ar sise, “agus geall -luacht-saothair maith do’n t-é a thabharfaidh tuairisg chúghat air. Ní -h-é mo thuairim féin go bhfuil aon droch nídh tar éis imtheacht air. -Fear ró ghasta iseadh é. Ní dóich liom go bhfuil aon namhaid aige.” - -“Ní fheadar an tsaoghal,” arsa Tadhg, “cad é an gnó a bhí soir go Ceann -Cora aige an lá a chuaidh Colla agus an t-Easbog soir ann. Chonaic -Colla ann é ach ní fheacaidh aoinne ag dul ann é ná ag teacht as.” - -“Cuir t’ aigne chun suaimhnis, a Thaidhg,” ar sise. “Ní’l baoghal air. -Tá fios a ghnótha féin aige. Má tá oiread ceana aige ort agus ’tá -agat air tiocfaidh sé thar n-ais chúghat chómh luath i n-Éirinn agus -d’fhéadfaidh sé teacht.” - -Chuir Tadhg amach an lucht cuardaigh agus gheall sé an luacht-saothair -dóibh, ach níor tháinig aon tuairisg ar Amhlaoibh. Ach tháinig tuairisg -nár bh’é. Tháinig tuairisg ó Cheann Cora, agus chuir an tuairisg sin -gach aon rud eile soir siar. - - - - -CAIBIDIOL XIV. - -GIOLLAÍ TURAIS. - - -Bhí Tadhg Óg ua Cealla tagaithe tar n-ais go mainistir Ínse Cathaigh -chun a chuid léighinn do chríochnughadh, agus bhí sé ag faire chuige -gach lá feuchaint an aireóch’ sé tásg nó tuairisg ar Amhlaoibh. Lá -d’á raibh sé ar an gcuma san, tímpal mí nó chúig sheachtmhaine tar -éis na dteachtairí ó Leath Chuinn a bheith i gCeann Cora, tháinig -teachtaireacht ó Uíbh Máine ag triall air ’ghá rádh leis dul óthuaidh -abhaile láithreach, go raibh teachtairí Bhriain tar éis dul mór-thímpal -chun uaisle na tíre go léir, ’ghá rádh leó bheith i gCeann Cora lá -áirighthe, iad féin agus a gcongnamh fear, agus do h-ainimnigheadh an -lá. D’imthigh sé abhaile. Do ghleus sé féin agus a athair oiread nirt -agus d’fhéadadar, agus thánadar go Ceann Cora. Bhíodar ann i gcóir an -lae a bhí ceapaithe. Níor bh’ fhada go raibh mór-shluagh láidir uasal -cruinnighthe ann. Ní raibh fhios acu cad é an gnó a bhí dhíobh, ach ba -chuma leó. Bhí fhios acu go raibh gnó ag Brian díobh agus gur bh’ é -a ngnó féin é. Nár bhaoghal go dtabharfadh Brian ó’n mbaile iad mura -mbéadh cúis mhaith a bheith aige chuige, agus gur bh’ iad féin a bhéadh -beirthe ar ball le pé gnó a bhí le déanamh aige. - -Na Lochlanaigh a bhí socair chun cómhnuighthe i n-Éirinn agus tar éis -géilleadh do Bhrian agus d’á dhlighthibh, bhíodar ann chómh maith leis -na Gaedhlaibh, agus ba mhór an bhreis iad ar neart slógh Bhriain, agus -ba mhaith. - -Bhí teachtairí maithe ag Brian. Giollaí turais a tugtí ortha. Fir -óga luatha láidire ab eadh iad agus bhí ana chuisidheacht ag gach -teachtaire acu. Fir thobhtha ab eadh iad. Mar gheall ar fheabhas a -gcuisidheachta a déintí iad do thoghadh. ’N-a gcuis iseadh théidís ar -theachtaireacht. Nuair a bhíodh sgéala ag Brian le cur go h-oban ag -triall ar rígh éigin de ríghthibh Éirean nó ar dhuin’uasal éigin, ní -dheineadh sé ach duine des na teachtairíbh sin a chomáint uaidh ag -triall ar an rígh sin, nó ag triall ar an nduin’uasal san, leis an -dteachtaireacht. Ghluaiseóch’ an teachtaire sin ’n-a chuis, agus níor -bh’fhada go mbéadh an teachtaireacht tagaithe chun cinn. - -’Na chuis iseadh dh’imthigheadh an teachtaire, ach má seadh ba luatha -’n-a chuis é ’ná fear eile ar muin capail. Nuair a théidheadh na -giollaí turais sin i dtaithighe reatha ba luatha iad ’ná aon fhear -capail, agus ba bhuaine. Ní sheasóch’ capal i n-aon chor le duine acu. -B’fhéidir go mbéadh an capal níos géire ’ná an cuisidhe i dtusach an -chúrsa, ach sar a mbéadh fiche míle curtha dhíobh acu bhéadh an capal -buailte amach. Ansan iseadh bhéadh a chuisidheacht ag teacht i gceart -do’n ghiolla turais, agus bhéadh trí fichid míle curtha dhé aige sar -a’ mbéadh aon bhlúire tuirse ag teacht air. Ansan féin níor ghádh dhó -ach sodar réidh a dhéanamh ar feadh tamail bhig agus bhéadh anál agus -misneach agus a lán-rith airís aige. Ní raibh aon mhaith i gcapailibh -’n-a n-aice súd. - -D’á éaghmais sin, ní raibh coill ná cnuc, gleann ná portach ná abha -i n-Éirinn ná raibh aithne acu ortha go léir, agus ghabhdís gach aon -chómhngar, i dtreó gur mhinic ná bíodh míle ’shlígh acu le gabháil -nuair nár bhfoláir d’fhear capail gabháil, b’fhéidir, deich míle de -thímpal. Ansan, is ’mó rud a chuirfeadh ríghneas ar fhear capail ná -cuireadh aon ríghneas ortha súd. Bhíodh balcuisí éadtroma ortha, agus -bróga éadtroma, agus is minic ná bíodh aon bhróga ortha. Bhíodh aithne -ins gach aon bhall ortha, agus chómh luath agus thiocfadh tart nó -ocras ortha ní bhíodh acu ach aghaidh a thabhairt ar an gcéad thigh a -bhuailfeadh úmpa agus gheóbhdís a ndóthin bídh agus díghe. Dá mbéadh -ortha gabháil tré dhúthaigh namhad bhéadh arm acu, arm éigin ná béadh -ró throm. Nuair a neartuigh cómhacht Bhriain ní bhíodh aon ghádh le -h-arm acu. Bhí fhios ag gach aoinne gur bh’iad teachtairí Bhriain -iad. Níor bheag san. Is amhlaidh a bhíodh gach aoinne ag cabhrughadh -leó i n-inead aon cheataighe dhéanamh dóibh. Do tugtí bia agus deoch -agus onóir agus uraim dóibh mar gheall ar Bhrian, agus ní baoghal go -dtugaidís aon chúis d’ aoinne chun aon ghearáin a chur isteach ortha, -bhí a leithéid sin de smacht ag Brian ortha. - -Bhíodh cuid des na h-uaisle b’ aoirde i n-Éirinn sa ghnó san. Thugadh -an gnó eólus dóibh ar an dtír agus ar na daoine, ní b’fhearr ’ná mar a -dh’fhéadfaidís a dh’fhághail ar aon chuma eile. Bhíodh foth-dhuine d’ -ríogra Éirean féin sa ghnó. Do thárla, an uair seo ar a bhfuilimíd ag -trácht, go raibh duine de ríogra Éirean sa ghnó. Fé cheilt, ámhthach, -iseadh bhí sé sa ghnó. Donn ab ainim dó, Donn mac Beathach. Ó’n dtaobh -thiar theas de’n Mhúmhain ab eadh é agus mac rígh ab eadh é. Ó bhí -sé deich mbliana d’aois do tugadh fé ndeara go raibh cuisidheacht -uathbhásach aige. Nuair a bhí sé cheithre bliana déag do bheireadh sé -ar na gioraithibh ar thaobh an ghleanna, ag ruith ’n-a ndiaigh agus -’ghá gcasadh mar a dhéanfadh cú. Mar gheall ar an gcuisidheacht san a -bhí aige do tugadh “Caoilte” mar leas-ainim air. Tháinig sé ag triall -ar Bhrian chun go nglacfaí ameasg na ngiollaí turais é. Do glacadh -láithreach é chómh luath agus do chonacthas an ruith uathbhásach a bhí -aige. Ní raibh aon fhear ann a dh’fhéadfadh coimeád i n-aice leis i -n-aon chor i gcúrsa reatha. Nuair a fiafraigheadh a ainim dúbhairt sé -gur Caoilte ab ainim dó. Bhí tuairim acu go léir gur bh’ ainim bréige -an ainim sin dó, ach ba chuma leó. Bhí fhios acu, gan ach feuchaint -air, go raibh fuil uasal ann. - -Bhí sé chómh maith sa ghleacaidheacht agus ar na h-armaibh gaisge agus -bhí aoinne d’á lucht cómhnaoíse. Fear breagh córach cumasach ab eadh -é. Má bhí aon locht air b’é seo é. Déarfadh duine go raibh a chosa, ó -chrománaibh go talamh, beagáinín ró fhada agus ró láidir i gcomparáid -le n-a chabhail. Ach bhíodar téagartha thuas agus caol thíos, agus bhí -an dá throigh ana bheag, ana theann, i dtreó go raibh neart mór agus -meághchaint bheag ionta. Bhí an léim aige chómh maith agus bhí an ruith -aige. An falla a bhéadh chómh h-árd leis féin do raghadh sé do léim -thairis gan lámh ná cos a chur ann. Do ruithfeadh sé i n-aice capail -agus do raghadh sé do léim i ndrom an chapail sin agus an capal ar -cos-anáirde. - -Ní raibh sé ró fhada i gCeann Cora ameasg na ngiollaí turais nuair a -cuireadh amach an teachtaireacht úd. Cé curfaí siar go h-Uíbh Máine ag -triall ar Thadhg Mhór ua Chealla ach Caoilte. - -Chuaidh sé siar agus thug sé a theachtaireacht. Chonaic sé Tadhg -Mór, agus chonaic sé teighlach Thaidhg Mhóir. Agus feuch. Chonaic sé -an rígan óg. Chonaic sé Niamh. Ba bheag ná gur baineadh a mheabhair -shaoghalta dhé glan chómh luath agus chonaic sé í. Chonaic sé áilneacht -agus uaisleacht go minic roimis sin, i mnáibh a dhútha féin, agus i -mnáibh eile i ndúthaíbh eile. Ní fheacaidh sé riamh roimis sin i n-aon -mhnaoi, uasal ná íseal, aon nídh a dh’fhéadfadh sé chur i gcomparáid -leis an solus áilneachta a tháinig os cómhair a shúl chómh luath agus -tháinig Niamh os cómhair a shúl. Chómh luath agus d’fheuch sé uirthi -do leath a dhá shúil air agus ba bheag ná gur leath a bhéal air, -agus níor fhéad sé a shúile bhogadh dhi. D’fheuch sise air, agus má -fheuch ní baoghal ná gur bhog sé dhi láithreach iad. D’ fheuch sé síos -ar an dtalamh, agus do las sé go bun na gcluas nuair a thuig sé an -tuathal a bhí déanta aige. Do labhair sise go breagh neamh-iongantach -neamh-thuairimeach, agus chuir sí raint ceisteana chuige i dtaobh -Bhriain agus i dtaobh na h-oibre a bhí ar siúbhal, agus i dtaobh na -ríghthe agus na n-uasal eile a bhí ag teacht go Ceann Cora. Do labhair -sí chómh cneasta leis agus chómh résúnta gur chuir sí a aigne chun -suaimhnis i dtaobh an tuathail a bhí déanta aige. - -Isé chuaidh ódheas go h-Inis Cathaigh ó Uíbh Máine chun an sgéil a -dh’ innsint do Thadhg Óg. Tháinig sé féin agus Tadhg, agus tuille des -na h-uaislibh óga a bhí ar sgoil na mainistreach ó Chúige Conacht, -thánadar abhaile le cois a chéile. Do ghleusadar go léir iad féin i -n-arm ’s i n-éide agus thugadar aghaidh ar Cheann Cora. Chuaidh Niamh -go Ceann Cora i n-aonfheacht le n-a h-athair. Chuaidh a lán eile de -mhnáibh uaisle na h-áite ann, leis, i n-aonfheacht le n-a muintir féin. -Do rith an giolla turais rómpa chun a dh’innsint go rabhdar ag teacht -agus chun áite do cheapadh agus do choimeád dóibh ’n-a bhféadfaidís -longphort a chur suas dóibh féin. Ní baoghal ná go raibh sé ann sar a -dtáinig puínn eile, agus ná gur shocaruigh sé ar áit dheas oireamhnach -do longphort Thaidhg Mhóir uí Chealla. Níor bh’fhada go dtáinig Tadhg -Mór féin agus Niamh agus an teighlach go léir, agus thug daoine fé -ndeara go raibh an giolla turais ana chúramach i dtaobh longphuirt -Thaidhg Mhóir. - -Bhí longphort rígh Conacht eile i n-aice na h-áite ’n-a raibh longphort -Thaidhg Móir uí Chealla. Bhí cuid de riogra Conacht a thug fé ndeara -go raibh an giolla turais ana thiúsgalach ag cur gach aon nídh i n’ -áit féin i longphort Thaidhg Mhóir uí Chealla, agus bhí raint iongnadh -ortha. - -Níor fágadh an giolla turais abhfad ag déanamh an tiúsgail, ámhthach. -Do comáineadh chun siúbhail é ar theachtaireacht eile. Is air a -glaoidhtí i gcómhnuighe nuair a bhíodh gádh le dithineas agus le -cruinneas agus le géarchúis. Chuir duine éigin des na h-uaislibh -leathsgéal éigin uaidh ’ghá rádh ná féadfadh sé teacht. B’éigin do -Chaoilte dul ag triall air agus a thaisbeáint dó gur cheart dó teacht, -go mbéadh sé ag déanamh díobhála dhó féin mura dtagadh sé agus a -thaisbeánt dos na h-uaislibh eile go raibh sé cómh maith le h-aoinne -acu chun dualgais fir do chómhlíonadh. - -Nuair a bhí na h-uaisle go léir cruinnighthe bhí mór-shluagh áluinn -uasal acfuinneach ag Brian. Níor mhiste “gasra nár dhóich” a thabhairt -ar an mór-shluagh san, mar a tugtar sa tsean amhrán. Ó thusnuighdar ar -theacht bhí Meargach Gabha agus a raibh de cheártanaibh an tsaoghal -aige ag obair go dian ag déanamh arm agus ag deisiughadh arm. Tháinig -gaibhní i n-aonfheacht leis an muintir a tháinig. Mura mbéadh san níor -bh’fhéidir do Mheargach teacht ar an obair. Na gaibhní a tháinig, -ámhthach, is amhlaidh a luíghdar isteach sa n-obair a bhí ar siúbhal, -i dteannta na ngaibhní a bhí ann rómpa, agus do stiúruigh Meargach -an obair go léir. B’shin mar ba thúisge a bhí an obair go léir -críochnuighthe. Do críochnuigheadh an obair go léir fé dheire agus do -sguireadh na longphuirt agus do ghluais an mhór-shluagh chun bóthair. - - - - -CAIBIDIOL XV. - -FIR ÉIREAN. - - -Ba mhór an radharc an mhór-shluagh san. Bhí seacht cathana ann agus bhí -os cionn trí mhíle fear ins gach cath acu san. Bhí gach cath fé n-a -ríogra féin. - -Bhí Cian mac Maolmuaidh ann, ó Uíbh Eachach Múmhan, agus Dómhnall mac -Duibh, agus bhí trí mhíle fear acu. Bhí rígh na nDéiseach ann, Mothla -mac Faoláin, agus trí mhíle fear aige. Bhí Loíngseach mac Dúlaing ann, -rígh Uíbh Chonaill Ghabhra, agus trí mhíle fear aige. Bhí Mac Beathach, -rígh Ciarraighe Luachra ann agus trí mhíle fear aige. Bhí Tadhg Mór ua -Cealla ann ó Uíbh Máine agus trí mhíle fear aige. Bhí na ríghthe agus -na h-uaisle ann ó gach aon pháirt de Leath Mhogha, na ríghthe agus na -h-uaisle a bhíodh ag cur cogaidh ar a chéile agus ag marbhughadh a -chéile agus ag dísgiughadh a chéile ar gach aon tsaghas cuma go dtí gur -chuir Brian smacht ortha, agus gur chuir sé fhiachaibh ortha, d’á lom -deirig aimhdheóna, a leas a dhéanamh agus leas a ndaoine do dhéanamh -agus cur le chéile i n-aghaidh namhad iasachta. - -Dob’ áluinn an radharc iad, ag gluaiseacht soir óthuaidh fé dhéin na -Teamhrach. Dob’ uasal an radharc iad. Ba chómhachtach an radharc iad. - -Thánadar i gcómhngar na Teamhrach. Chuir Brian teachtairí ag triall -ar Mh’lsheachlainn, ’ghá rádh gur bh’ é toil fear Éirean go ndéanfadh -M’lsheachlainn sgaramhaint leis an Árdrígheacht i dtreó go dtabharfaí -do Bhrian í. Gur bh’ é cúis a bhí ag fearaibh Éirean leis sin ’ná a -luighead a bhí déanta ag M’lsheachlainn, i gcaitheamh na h-aimsire a -bhí sé i n’ Árdrígh, chun na Lochlanach a dhíbirt a’ h-Éirinn agus chun -cómhacht na h-Éirean do chur le chéile ’n-a gcoinnibh. Go raibh Brian -tar éis cómhacht na Lochlanach do chur ar neamhnídh i Leath Mhogha. Dá -mbéadh sé i n’ Árdrígh ar Éirinn an fhaid a bhí sé ’n-a rígh ar Leath -Mhogha go mbéadh cómhacht na Lochlanach curtha ar neamhnídh aige ar -fuaid na h-Éirean go léir. D’á luathacht a tabharfaí Árdrígheacht na -h-Éirean dó anois gur bh’eadh ba luatha a bhéadh cómhacht na Lochlanach -ar neamhnídh. D’á bhrígh sin nár bh’ fholáir do Mh’lsheachlainn -sgaramhaint leis an Árdrígheacht i dtreó go dtabharfaí do Bhrian í. -Dá mba rud é ná toileóch’ M’lsheachlainn chuige sin nár bh’fholáir d’ -fhearaibh Éirean a iaraidh ar Bhrian an Árdrígheacht a thógaint do -thoradh catha. - -Thug M’lsheachlainn freagra ar na teachtairíbh. - -“Is liom-sa an Árdrígheacht,” ar seisean, “agus coimeádfad í. Ní’lim -ollamh anois láithreach chun catha agus cruadh-chómhraic a dhéanamh -chun í choimeád. Tháinig Brian anso agus mór-shluagh aige. Thóg sé a -aimsir féin chun é féin d’ ollamhughadh agus do chur i dtreó. Tugtar -dómh-sa mí ó’n lá indiu chun mo nirt do chruinniughadh. Má fhéadaim mo -neart do chruinniughadh tabharfad cath do Bhrian agus d’á mhór-shluagh. -Má theipean orm an neart a dh’oirfeadh dom do chruinniughadh tabharfad -an Árdrígheacht do Bhrian. Má toilighean Brian chuige sin iartar air -fanamhaint i dTeamhair agus a shlóighte do chosg ar chreachadh ná ar -argain a dhéanamh ar an dtír mór-thímpal.” - -Thoiligh Brian agus d’órduigh sé na slóighte do chosg ar aon díobháil a -dhéanamh do’n chómharsanacht. - -Chuir M’lsheachlainn a theachtairí ag triall ar ríghthibh agus ar -uaislibh Leath Chuinn ’ghá iaraidh ortha teacht agus Árdrígh Éirean do -chosaint i gcoinnibh Bhriain. Thugadar go léir caint bhreagh bhog réidh -dos na teachtairíbh, ach níor ghealladar aon chongnamh a thabhairt. -Dúbhairt cuid acu nár mhór dóibh aimsir a thógaint chun an sgéil a -bhreithniughadh. Dúbhairt cuid acu go gcaithfí a leathsgéal a ghabháil -mar ná raibh ar a gcumas teacht an uair sin le h-aon chongnamh. Dá -nglaoidhtí bliain roimis sin ortha, nó i gceann bliana ’n-a dhiaigh -san, go mb’ fhéidir go bhféadfaidís rud éigin fóghanta dhéanamh. Ach an -uair sin; dá mbéadh fhios ag M’lsheachlainn féin conus a bhí an sgéal -acu ná cuimhneóch’ sé ar a iaraidh ortha teacht ag triall air. - -Nuair a h-iaradh ar Aodh ua Néill teacht dúbhairt sé, go tur, nuair a -bhíodh Teamhair agus Árdrígheacht Éirean agá thaobh féin de shliocht -Néill go ndéinidís Teamhair agus Árdrígheacht Éirean do chosaint -ar namhdaibh iasachta agus ar Leath Mhogha Nuadhat. Dá mbéadh an -Árdrígheacht acu anois go ndéanfaidís an chosaint chéadna. B’é sin le -rádh, mura raibh M’lsheachlainn ábalta ar an Árdrígheacht do chosaint -nár bh’fhearra dhó rud a dhéanfadh sé ’ná í thabhairt do’n fhear a -chosnoch’ í; nó í thabhairt do Bhrian. - -Nuair a fuair M’lsheachlainn nár bh’ aon mhaith dhó bheith ag brath ar -chongnamh ó-s na ríghthibh thuaidh isé rud a dhein sé ’ná dírim beag -marcach a thabhairt leis agus teacht chun cainte le Brian. Do ghlac -Brian é le h-uraim agus le mórchroídhe. D’inis sé do Bhrian conus a bhí -caillte air ag ríghthibh leath Chuinn agus an easonóir a bhí tabhartha -ag Ua Néill dó. - -“Ní foláir dom géilleadh dhuit, a Bhriain,” ar seisean, “nuair ná fuil -ar mo chumas cur ad’ choinnibh.” - -Do stad Brian agus dhein sé a mhachtnamh. - -“A Árdrígh,” ar seisean, “ní h-alaidh dhómh-sa aon éagcóir a dhéanamh -ort. Má’s toil le fearaibh Éirean an Árdrígheacht so thabhairt dómh-sa -isé a gceart í thabhairt dom. Má ’sé a dtoil í choimeád agat-sa isé a -gceart í choimeád agat. B’fhéidir ná fuil fios aigne fear Éirean fós -agat-sa ná agam-sa sa sgéal. I dtreó nách féidir choídhche a rádh gur -dhéineas éagcóir ort socaruighmís mar seo é. Bíodh bliain agat chun do -nirt a chruinniughadh agus chun tu féin a chur i dtreó. Ansan, má bhíon -tú ábalta air, cosain tú féin orm.” - -Bhí iongnadh a chroídhe ar Mh’lsheachlainn nuair airigh sé an chaint -sin. - -“Tá go maith, a rígh,” ar seisean. “Is fial an socarughadh é!” ar -seisean. “Mura mbéad-sa ábalta an uair sin ar mé féin a chosaint ort-sa -tabharfad an Árdrígheacht duit gan chosnamh, agus tabharfad geill anois -duit go seasóchad an socarughadh san.” - -“Ní iarfad-sa aon gheall ort,” arsa Brian, “ach do bhriathar rígh.” - -Ansan do bhronn Brian dhá chéad agus dachad capal, des na capailibh ab -fhearr a bhí aige, ar Mh’lsheachlainn, agus thug sé seóid éigin uasal -do gach fear des na fearaibh a bhí i n’ fhochair, agus do sgaradar, -agus tháinig Brian agus a mhór-shluagh abhaile go Ceann Cora. - -Tá adhbhar machtnaimh sa méid sin gnótha agus is fiú an gnó machtnamh -a dhéanamh air. Bhí mór-shluagh ag Brian. Ní raibh aon neart slógh -ag M’lsheachlainn. Cad ’n-a thaobh nár dhéin Brian prísúnach de -Mh’lsheachlainn láithreach bonn, agus an Árdrígheacht do thógaint -chuige féin? Cad a déanfaí thall i Sasana aon lá le h-ocht gcéad blian -dá mba thall i Sasana bhéadh an t-imreas ar siúbhal? Cad a dhein an -ceathramhadh Hamhrí, an fear ar a dtugtí Bolingbroke, nuair a bhain sé -rígheacht Shasana de’n tarna Risteárd? Dhein sé prísúnach láithreach -de’n tarna Risteárd agus ansan níor bh’ fhada gur mhairbh sé é. Ní -fhéadfadh sé a thuisgint i n’ aigne go raibh sé féin ó bhaoghal ná -go raibh greim ceart ar an rígheacht aige go dtí go raibh Risteárd -curtha chun baís aige. Feuch ar an dtrímhadh Risteárd, thall i Sasana. -Chun teacht ar rígheacht Shasana agus chun na rígheachta choimeád dó -féin do mhairbh sé a ghaolta go léir díreach mar a mharbhóch’ búistéir -muca! Feuch siar ortha go léir, ó’n lá a tháinig Uilliam agus a shluagh -Nórmánach isteach, go dtí gur bhain na daoine an chómhacht as a -lámhaibh ar fad nách mór, agus nár fágadh acu ach ainim na cómhachta. -Cad a bhí acu ’á dhéanamh i gcaitheamh na h-aimsire go léir ach ag sádh -a chéile agus ag tachtadh a chéile ag baint na rígheachta d’á chéile! - -Cad ’déarfadh duine acu súd dá n-airigheadh sé an chaint úd a thárla an -lá úd, idir Bhrian agus M’lsheachlainn? “Ní’lim ollamh anois chun catha -thabhairt duit, a Bhriain,” arsa M’lsheachlainn. “Tabhair mí dhom chun -mo nirt do chruinniughadh agus ansan tabharfaidh mé cath dhuit chun na -h-Árdrígheachta do chosaint ort.” - -Cad ’déarfadh Bolingbroke dá n-abradh an tarna Risteárd an chaint sin -leis? “Ní’lim ollamh anois, a Bholingbroke, chun catha thabhairt duit. -Tá mo neart sgaipithe uaim. Ní’lim ach tagaithe a leith ó Éirinn mar -a rabhas a d’iaraidh smacht a chur ar mhuintir na h-Éirean. Tabhair -mí dhom chun mo nirt do chruinniughadh. Ansan tabharfaidh mé cath -dhuit chun mo rígheachta do chosaint ort.”--Cad é an sgeartadh gáire -a dhéanfadh Bolingbroke d’á n-airigheadh sé caint de’n tsórd san ó -Risteárd! Ba dhóich liom ámhthach, go ndéanfadh Risteárd féin sgeartadh -gáire ba mhó ’ná é dá n-airigheadh sé an chaint eile úd ó Bholingbroke: -“Ní h-eadh, a Risteáird, ach tabharfaidh mé bliain duit chun do nirt a -chruinniughadh!” - -Ach siní díreach an saghas cainte do thárla idir Bhrian agus -M’lsheachlainn i dtaobh Árdrígheachta na h-Éirean, agus níor chuir an -chaint iongnadh ar aoinne de’n bheirt, ná ar aoinne de ríghthibh ná -d’uaislibh na h-Éirean a bhí ag éisteacht léis an gcaint. - -Níor thárla an chaint sin ná aon chaint d’á sórd, idir Bholingbroke -agus Risteárd. Murar thárla do thárla gur thóg Bolingbroke chuige -rígheacht Shasana, agus gur chuir sé Risteárd chun báis le h-eagla gó -mb’ fhéidir gó dtiocfadh le Risteárd a neart do chruinniughadh agus an -rígheacht a bhaint dé airís. - -Do thárla an chaint idir Bhrian agus M’lsheachlainn. Má thárla do -thárla gur tugadh an mí do M’lsheachlainn. Níor fhéad sé aon neart do -chruinniughadh i gcaitheamh an mhí. Ansan do tugadh an bhliain dó. Níor -fhéad sé aon neart do chruinniughadh i gcaitheamh na bliana ach chómh -beag agus d’ fhéad sé é chruinniughadh i gcaitheamh an mhí. - -Ansan do tugadh an Árdrígheacht do Bhrian----agus níor chuir Brian -M’lsheachlainn chun báis. Níor chuir, ach má seadh do deineadh rígh -cúige de Mh’lsheachlainn, agus bhí sé chómh maith chómh dílis de -rígh cúige le h-aon rígh eile cúige d’á raibh i n-Éirinn. Bhí an -Árdrígheacht ag Brian agus níor mhairbh sé aoinne chun í fhághail ná -chun í choimeád. - -Míle blian sar ar thárla an méid sin cainte agus an méid sin gnótha -idir Bhrian agus M’lsheachlainn do thárla caint de’n tsaghas chéadna -agus gnó de’n tsaghas chéadna idir dhá rígh eile a bhí i n-Éirinn -an uair sin. B’iad dhá rígh iad san ’ná Conchubhar mac Neasa agus -Feargus mac Róig. Bhí Feargus mac Róig ’n-a rígh ar Chúig’ Uladh. Do -chuir Conchubhar mac Neasa Feargus as an rígheacht, agus dhein sé rígh -ar Chúig’ Uladh dhé féin. Ansan feuch cad a thuit amach. Ar chuir -Conchubhar Feargus chun báis le n-eagla go n-eireóch’ sé ’n-a choinnibh -agus go gcuirfeadh sé as an rígheacht airís é? Níor chuir. A mhalairt -sin ar fad iseadh do thuit amach. D’ fhan Conchubhar suidhte go -daingean sa rígheacht agus bhí caradas dlúth idir é agus Feargus, agus -ní raibh aon chómhairleach aige ba ghiora dh’á chroídhe ’ná Feargus, -ná ba dhílse dhó ’ná Feargus, go dtí gur dhein sé féin an feall mór ar -chlainn Uisnigh. - -Cad ’n-a thaobh gur fhéad an dá nídh sin tuitim amach ar an aon chuma -amháin sin i n-Éirinn fad ó agus an míle blian san eatartha? Ní’l ach -aon fhreagra amháin le tabhairt ar an gceist sin. Sidé an freagra. -Bhí i n-Éirinn, i gcaitheamh an mhíle blian san, cómhacht éigin a bhí -níba threise ’ná na ríghthe. Chuir an chómhacht san fhiachaibh ar -Fheargus luighe isteach i ngnó na rígheachta fé smacht Chonchubhair, -agus chuir sí fhiachaibh ar Chonchubhar gan aon éagcóir a dhéanamh ar -Fheargus. Chuir an chómhacht san fhiachaibh ar an mbeirt ceart a chéile -dh’ admháil agus beart a dhéanamh do réir chirt a chéile. Thug san -deimhne do Chonchubhar nár bhaoghal dó Feargus, agus thug san deimhne -d’ Fheargus nár bhaoghal dó Conchubhar. Ó n-ár n-aithne ar Chonchubhar -is deimhin dúinn, mura mbéadh a fhios a bheith aige nár bhaoghal dó -Feargus, agus mura mbéadh nár bh’fhéidir dó gabháil i gcoinnibh na -cómhachta a thug an deimhne sin dó, go gcuirfeadh sé Feargus chun báis -tapaidh go leór. - -Cad í an chómhacht í sin a chuir an smacht uathbhásach san ar an dá -rígh sin an uair sin, i n-Éirinn, agus do chuir an smacht céadna ar -an dá rígh eile, ar Bhrian agus ar Mh’lsheachlainn, míle blian ’n-a -dhiaigh san? Ainimnighthear an chómhacht san go minic i seanachus na -h-Éirean. “Firu Éirean” a tugtar ar an gcómhacht san i seanachus na -h-Éirean. “Aigne na ndaoine,” nó “an aigne phoibilidhe” a tugtar i -mBéarla anois ar an gcómhacht san. - -Nuair a bhíon ag an bpoibilídheacht eólus agus tuisgint agus éirim -aigne, agus nósa láidire daingeana, cúmtha as an eólus san agus as -an dtuisgint sin agus as an éirim aigne sin le taithíghe agus le -h-imtheacht aimsire, ní bhíon sé ar chumas aon duine, dá mbéadh sé -’n-a rígh seacht n-uaire, gabháil i gcoinnibh aigne agus toile na -poibilidheachta san, go mór mór, ins na neithibh ar a mbíon aigne na -poibilidheachta socair. D’á mhéid iad an t-eólus agus an tuisgint agus -an éirim aigne, sa phoibilidheacht, iseadh is treise agus iseadh is -uaisle an chómhacht, agus iseadh is iomláine a theidhean an chómhacht i -bhfeidhm. - -Bhí an chómhacht san i bhfeidhm i n-Éirinn i n-aimsir Chonchubhair -mhic Neasa. Bhí sí i bhfeidhm i n-Éirinn i n-aimsir Bhriain agus -Mh’lsheachlainn. Do chothuigh na ríghthe féin an chómhacht san i -n-Éirinn mar bhí fhios acu gur bh’ é a mbuac í chothughadh agus í -choimeád neartmhar. Bhí fhios acu, bíodh nár bh’fholáir dóibh bheith -úmhal di i neithibh áirighthe, ná raibh nídh ar bith ab fhearr ’ná í -chun a n-ughdaráis féin do chur i bhfeidhm, ar gach aon tsaghas cuma -’n-ar bh’ é a leas a n-ughdarás do dhul i bhfeidhm. - -Taisbeánan an méid sin go léir go raibh i n-Éirinn fadó, ó aimsir -Chonchubhair mhic Neasa go dtí aimsir Bhriain, uaisleacht phoibilidhe, -agus úmhluigheacht phoibilidhe do dhlighthibh agus do nósaibh maithe -uaisle, nách ró fhuiriste a leithéid a dh’fheisgint anois i n-aon -treabhchas daoine d’á bhfuil suas. - -Ná ropairí Gallda so a mheasfadh a chur ’n-a luighe ar dhaoinibh anois -ná raibh i n-Éirinn fadó ach daoine fiaine, deinidís machtnamh ar an -méid sin. Agus an chuid d’ár ndaoine féin nár chuid ba lúgha ’ná a -fhonn a bhéadh ortha géilleadh d’ éitheach na ropairí sin, deinidís -machtnamh ar an méid sin. - - - - -CAIBIDIOL XVI. - -FEAR NA gCOS. - - -An fhaid a bhí an mhór-shluagh ag dul ó Cheann Cora soir óthuaidh -go Teamhair, bhí Meargach agus na gaibhní ab fhearr a bhí aige i -bhfochair an tslóigh. Bhí seacht cinn de cheártanaibh aige agus iad -ar rothanaibh agus na gaibhní ag obair ionta. Ceárta acu ag gabháil -le gach cath des na seacht cathanaibh. Tháinig gaibhní ó’n mbaile -le cuid des na cathanaibh, ach nuair a tháinig na cathana go léir i -bhfochair a chéile do cuireadh na gaibhní go léir fé smacht Mheargaigh. -Bhí siúinéirí, leis, ann chun pé obair adhmaid a bhéadh riachtanach -do dhéanamh. Agus bhí mná uaisle ann, mná agus deirbhshéracha agus -ingheana na ríghthe agus na dtaoiseach a bhí ar na cathanaibh. Bhí ana -thuisgint ag na mnáibh uaisle sin ins gach nídh a bhain le h-aireachas -a thabhairt do dhaoine gunta, agus thugadar leó ó’n mbaile na córacha -a bhí riachtanach dóibh chun na h-oibre sin. Thug gach bean uasal -díobh léi, leis, raint ban eile mar sheirbhíseacha agus bhí na mná -go léir, idir sheirbhíseacha agus mná uaisle, ana thuisgionach sa -ghnó a bhí le déanamh acu. Measaim, nuair a bhíodh cath ar siúbhal, -gur bh’fhearr an t-aireachas a thugadh na mná san an uair sin dos na -fearaibh gunta ’ná mar a tugtar anois dóibh nuair a bhíon cath ar -siúbhal. Is dóich le liaghaibh agus le dochtúiribh na h-aimsire seo -gur mó agus gur fearr go mór an t-eólus atá acu féin ’ná mar a bhí ag -aoinne sa tsean aimsir. Tá dearmhad mór ortha. Imtheóchaidh garsún -anois agus foghlumóchaidh sé raint bheag Laidne. Ansan imtheóchaidh -sé isteach i gcoláiste éigin. Tabharfaidh sé formhór na h-aimsire sa -choláiste sin ag imirt chártaí agus ag cuideachtanas agus ag ól. -Déanfaidh sé iaracht ar cheisteanaibh áirighthe do thógaint agus ar iad -do fhreagairt. Ansan tiocfaidh sé chúghainn amach agus é n-a dhochtúir! -Ansan beidh ár n-anam i láimh an dochtúra san! Bhí níos mó eóluis ag -cuid de mhnáibh na sean aimsire ’ná mar atá ag formhór na ndochtúirí -seo anois againn. Eolus as leabhraibh atá acu so. Eolus as an obair a -bhí acu súd. Do fuaradh an t-eólus as an obair. Choimeád na mná é agus -thugadar d’á n-ingheanaibh é, agus bhí an obair agus an taithighe ’ghá -chur i méid agus i gcruinneas ó shliocht go sliocht. I n-éaghmuis an -eóluis a bheith ag na mnáibh bhí deimhne eile ag fearaibh gunta ins na -seana chogaíbh úd ar aireachas maith a dh’fhághail. Na mná a bhíodh ag -tabhairt an aireachais dóibh b’ iad a ngaolta féin iad, a mná pósta nó -a ndeirbhshéracha. - -Bhíodh na giollaí turais go líonmhar i gcómhnuíghe i n-armáil Bhriain. -Bhídís ag gluaiseacht ar an uile shaghas teachtaireachta ó Bhrian -chun na mbuidhean eile de’n tsluagh nó chun na n-uasal a bhíodh sa -chómharsanacht. Bhídís roimis an sluagh amach ag réidhteach na mbóithre -nó ag déanamh an eóluis, ’ghá dhéanamh amach ciacu bóthar ab fhearr nó -ba réidhe nó ba chómhngaraíghe. Mar sin ní bhídís choídhche daingean i -n-aon áit amháin de’n tsluagh. Bheireadh a ngnó sa tímpal iad i dtreó -go mbídís tamal ins gach aon bhuidhin. - -Níor bh’ fhada gur tugadh fé ndeara go mbíodh Caoilte i mbuidhin -Thaidhg Mhóir uí Chealla níba mhinicíghe go mór ’ná mar a bhíodh sé -i n-aon bhuidhin eile, pé cúis a bhí aige leis. Bhíodh daoine ’ghá -fhiafraíghe d’á chéile cad iad na teachtaireachtaí móra a bhíodh ag -Brian le cur, chómh minic sin, ag triall ar Thadhg Mhór ua Chealla -seachas aon rígh eile d’á raibh ar an sluagh. Ansan do tugtí mar -fhreagra ar fhiafraighe de’n tsórd san: “Nách ’mó gnó a bhéadh ag -giolla turais i mbuidhin Thaidhg Mhóir uí Chealla i n-éaghmais aon -teachtaireacht a thabhairt ó’n rígh?” - -Ansan déarfadh duine eile: “Bíon daoine nách giollaí turais ag teacht -chun buidhne Thaidhg Mhóir uí Chealla.” - -“Bíon go díreach,” a déarfadh duine eile, “agus ní ró mhór an fháilte a -bhíon ag uaislibh buidhne Thaidhg rómpa.” - -“Cad é an chúis ná béadh fáilte ag uaislibh buidhne Thaidhg rómpa, -airiú?” adéarfadh áilteóir a bhéadh ’ghá leigint air nár thuig sé an -sgéal. - -“Oidhe, nách neamh-thuisgionach an duine thu!” a déarfadh duine eile. -“Ná fuil fhios agat go maith conus mar atá an sgéal ag uaislibh -óga Conacht i dtaobh inghíne Thaidhg? Go bhfuil gach aoinne acu ag -cailleamhaint a mheabhrach a d’iaraidh go bhfaghadh sé féin í le -pósadh. Táid siad i rachtaibh an anama bhaint as a chéile mar gheall -uirthi, ach nuair a thagan aon fhear iasachta isteach sa bhuidhin bíd -siad go léir i n-aonfheacht i rachtaibh an anama bhaint as san.” - -“Agus ar ndó’ tá fhiós ag an saoghal,” adéarfadh duine eile as a -mhachtnamh, “nách í Niamh atá ag tarang Chaoilte chun buidhne Thaidhg -Mhóir.” - -“Dar fiadh,” a déarfadh duine eile, “ach má thuigid uaisle óga Conacht -agus na h-uaisle óga eile gur mar gheall ar Niamh atá Caoilte ag dul -chómh minic chun na buidhne sin beidh an sgéal go h-olc aige sar a -gcuirfidh sé puínn eile aimsire dhé.” - -“Tá an sgéal go h-áiféiseach acu go léir,” a déarfadh duine eile. “Ní’l -blúire binne ag Niamh ar aoinne acu, amuich ná i mbaile. Is measa léi a -h-athair ’ná aon fhear beó, uasal ná íseal.” - -Sin mar a bhídís ag caint agus ag cur thré chéile. An fhaid a bhí an -mhór-shluagh ag gabháil óthuaidh ó Cheann Cora go Teamhair ní ró mhór -an suim a curtí sa chaint. Bhí tuairim ag na fearaibh go mb’ fhéidir -go raibh obair throm rómpa, cathana fuilteacha b’fhéidir. Nuair a bhí -an chuaird tabhartha agus an tsíthcháin déanta agus an mhór-shluagh -ag filleadh go Ceann Cora bhí aigne gach aoinne saor ó bhuaireamh -agus bhí gach aoinne níba thugtha do shult ’ná do ghruaim. Do thuig -na ríghthe agus na taoisigh, ó bhí san mar sin, gur cheart spórt agus -caitheamh aimsire chur ar bun, i dtreó, nuair a stadfaí i gcóir na -h-oídhche i gcómhnuighe, go mbéadh rud éigin chun daoine choimeád -go suairc agus go sultmhar. Do cuireadh a lán neithe ar siúbhal. An -ghleacaidheacht úd a bhíodh i gCeann Cora do cuireadh ar siúbhal -raint di. Bhíodh rith agus léimreach agus iomrasgáil ar siúbhal, agus -caitheamh cloch araige, agus a lán cleasaidheachta a thaisbeánfadh -neart agus fuinneamh. Bhíodh uasal agus íseal measgaithe ar a chéile -sa ghleacaidheacht. Uaireanta bhíodh buadh ag an uasal agus uaireanta -bhíodh buadh ag an íseal. - -Bhí ógánach uasal ar teighlach Thaidhg Mhóir uí Chealla agus Conn -ab ainim dó. Thug sé fé ndeara Caoilte ag teacht chómh minic chun -teighlaigh Thaidhg Mhóir. Níor thaithn san leis. Ní leigfeadh sé air, -ámhthach, gur bh’ aon éad a bhí air. Is amhlaidh a bheidhfí ag magadh -faoí dá leigeadh. Níor fhág san é gan a thaisbeáint nár thaithn an -giolla turais leis. Thug sé leasainim air, “Cosa Buídhe Árda.” - -“Feuch,” adeireadh sé, “tá Cosa Buídhe Árda chúghainn.” Thugadh sé -“Caoilte Cosach,” leis, air, agus “Fear na gCos.” - -Mac ab eadh an Conn san do Mhaolruanaidh na Paidre, rígh Ua bhFiachrach -Áidhne, agus ógánach ana chródha ab eadh é. Bhí sé go maith ar an -uile shaghas gnímh, ach bhí sé thar bár i ngníomh reatha nó i ngníomh -iomrasgála. - - - - -CAIBIDIOL XVII. - -“BÍODH CIALL AGAT.” - - -Do cuireadh rásana ar bun. Na giollaí turais isiad ba mhó a chuaidh ag -ruith na rás. Cheap Conn go mbainfeadh sé cuid de’n mhóráil d’ “Fhear -na gCos,” dar leis. Chuaidh sé isteach ar na rásanaibh. Níor chuaidh -Caoilte isteach ortha i dtusach. D’ fhág sé ag na giollaíbh eile iad. -Níor dhein Conn a dhícheal i dtusach. Do leig sé bár le duine des na -giollaíbh. Ar ball do deineadh tathant ar Chaoilte dul isteach. Do -chuaidh. Do rith Conn i dtreó gur choimeád sé suas le Caoilte, le “Fear -na gCos,” dar leis. Níor bh’fhada gur fhág an bheirt na giollaí lastiar -díobh ar fad. Do ghéaruigh Conn. Má ghéaruigh do choimeád Caoilte -suas leis. Do ghéaruigh sé tuille. Má ghéaruigh do choimeád Caoilte -suas leis. Do ghéaruigh sé go dtí ná raibh ann géarughadh a thuille. -Choimeád Caoilte suas leis. Ansan d’fháisg Caoilte chun an reatha agus -do ghluais sé amach ó Chonn i dtreó gur dhóich leis na daoine ná raibh -Conn ag ruith i n-aon chor! Do stad Conn. D’eirigh an liú ó n-a raibh -ag feuchaint ortha i dtreó gur chrith an talamh fé chosaibh na ndaoine -go léir. Ní de Chaoilte a baineadh an mhóráil ach de Chonn, agus do -baineadh an mhóráil i gceart dé. - -“Seadh!” adeireadh na h-uaisle eile leis agus iad ag gáirí, “siné ‘Fear -na gCos’ agat! Siniad na cosa buídhe árda agat! Má táid siad fada tá -fuinneamh ionta. Is uathbhásach an ruith atá aige. Ní fheaca a leithéid -de chuisidheacht i gcosaibh duine riamh.” - -Do críochnuigheadh an spórt. Bhí Conn agus na h-uaisle eile a bhain -le teighlach Thaidhg Móir uí Chealla ag caint agus ag trácht ar an -ngníomh uathbhásach reatha a dhein Caoilte. Cé chífí ag teacht fé n-a -ndéin ach Caoilte féin. Do bheannuigh sé dhóibh. Bheannuighdar dó. -Dheineadar raint cainte. Níor labhair Conn sa chaint. Bhí sé gruama, -dothíghsach go maith. Fé dheire do labhair sé as a mhachtnamh féin, -agus ní ró chneasda an focal a dúbhairt sé. - -“Má tá teachtaireacht agat ó Bhrian, a ghiolla,” ar seisean, “b’ -fhearra dhuit imtheacht agus an teachtaireacht a thabhairt. Ní maith an -teachtaire teachtaire ríghin.” - -“Ní’l aon teachtaireacht agam ó Bhrian, a rígh,” arsa Caoilte. - -“Ó, an eadh?” arsa Conn. “Níor mheasas go bhféadfadh aon ghnó eile thu -thabhairt anso ach teachtaireacht éigin a bheith agat ’á thabhairt ó -Bhrian ag triall ar Thadhg Mhór ua Chealla.” - -“Tá faobhar ar do ghuth, a rígh,” arsa Caoilte. “Ní’l aon ghádh leis -an bhfaobhar. Má bhuadhas ort ba chóir go bhféadfá é dh’ fhulang mar a -dhéanfadh fear. Ní dócha gur b’ amhlaidh a mheasfá dhom gan mo dhícheal -a dhéanamh.” - -“Ní tu buachtaint orm sa ruith atá ag déanamh aon bhuartha dhom, a -ghiolla,” arsa Conn. “Ní raibh aon cheart agam dul sa ruith i n-aon -chor. Ní ró mhaith a dheineas é agus mé féin a chur i gcomparáid le -giolla turais.” - -B’ fhuiriste aithint air go raibh árd fhearg air. Bhí an chaint ’ghá -thachtadh ba dhóich leat. Chaitheadh sé stad idir gach aon dó nó trí -fhocalaibh le tocht feirge. - -“Tá fearg ort, a rígh,” arsa Caoilte. “Ní fheicim cad fhéadfadh an -fhearg a chur ort ach mise do bhuachtaint ort sa ruith. Ní bhuadhfainn -ort mura mbéadh tu theacht am’ choinnibh sa ruith. B’fhéidir nár bh’ -fhearra dhúinn rud a dhéanfaimís ’ná sinn féin a thriail i ngníomh -éigin eile. B’fhéidir dá dtrialaimís sinn féin i ngníomh éigin eile go -bhfaghfá an lámh uachtair orm agus ansan go n-imtheóch’ an fhearg díot.” - -Níor fhéad na h-uaisle eile gan sgeartadh gáire dhéanamh, do labhair -Caoilte chómh réidh sin agus an fhearg chómh fíochmhar san ar an bhfear -eile. - -“Dá mba mhac rígh thu,” arsa Conn, “níor mhiste dhuit labhairt ar an -gcuma san. Agus dá mba mhac rígh thu níor mhiste dhuit, b’fhéidir, -bheith ag teacht anso ar an ngnó a thugan ann tu. Ach giolla turais!” - -Níor thug Caoilte freagra ar an gcaint sin. D’iompuigh dath bán ar a -ghnúis. D’fheuch sé n-a thímpal ar na h-uaislibh eile. Bhí Niamh agus a -h-athair ag éisteacht leis an gcaint. Ní fheidir sé cad ba mhaith dhó -a rádh ná cad ba mhaith dhó a dhéanamh. Bhuail Niamh chúcha anall go -breagh réidh. Bhíodar go léir ag úmhlúghadh dhi láithreach. - -“A Chuinn,” ar sise le Conn, “tá gnó éigin ag Brian díot-sa. Oirean -dómh-sa leis dul chun cainte leis. Fan liom ansan tamal beag agus -beidh mé i n-aonfheacht leat ag dul ag triall air. Tar-sa a leith anso -go fóil, a ghiolla,” ar sise le Caoilte. “Tá teachtaireacht agam le -tabhairt duit.” - -Nuair a bhí sí féin agus Caoilte a’ raon na gcluas do labhair sí. - -“A Chaoilte,” ar sise, “tabhair aire agus ná leig ort go gcuirfidh an -nídh atá agam le rádh leat aon iongnadh ort. Táid na h-uaisle sin go -léir ag faire orainn. Tá fhios agam-sa cad a thugan anso thu. Agus tá -fhios ag Conn cad a thugan anso thu. An nídh céadna a thugan anso é -féin, agus tuille acu. Mheasas go dtiocfadh liom a chur ’n-a luíghe ar -a n-aigne, gan a bheith orm labhairt, gur gnó gan éifeacht an gnó atá -’ghá dtabhairt anso. Táim-se ceapaithe, a Chaoilte, ar mo shaoghal do -chaitheamh ag tabhairt aire dom’ athair an fhaid is toil le Dia é féin -agus mise dh’ fhágaint ar an saoghal. Má’s ar m’ athair is túisge a -ghlaodhfaidh Dia, fanfad singil ar an saoghal so go leanad é.--Imthigh -anois, a Chaoilte, agus bíodh mo bheannacht agat, agus má’s maith leat -pósadh cuimhnigh ar mhnaoi éigin eile. Imthigh leat láithreach, i dtreó -go measfar gur ad’ chur ar theachtaireacht atáim.” - -D’imthigh Caoilte. - -D’fhill Niamh ag triall ar na h-uaislibh a bhí ag feitheamh léi. - -“Téanam, a Chuinn,” ar sise le Conn. Thugadar aghaidh ar phubal Bhriain. - -Mac drithár céile do Bhrian ab eadh Conn. Drifiúr do Mhaolruanaidh -na Paidre, do rígh Ua bhFiachrach Áidhne, ab eadh an chéad bhean a -bhí pósta ag Brian. B’í sin máthair Mhurchadh, agus ba léi tuille de -chlainn Bhriain, leis. - -Nuair a thánadar chun cábáin Bhriain chonacadar Murchadh agus beirt nó -tríur d’ uaislibh Dál gCais ’n-a seasamh lasmuich de’n chábán. - -“D’ oirfeadh dúinn labhairt leis an rígh, a Mhurchadh,” arsa Niamh. - -“Anois díreach a thánamair uaidh, a rígan,” arsa Murchadh. “Dé -bheata-sa, a Chuinn,” ar seisean. “Raghad isteach, a rígan,” ar seisean -le Niamh, “agus neósfad dó thu bheith anso. Ní’l aoinne i n’ fhochair -istigh ach Maolshuathain, an sagart.” - -B’é Maolshuathain anamchara Bhriain. Anamchara a tugtí an uair sin ar -oide faoisdine. - -Chuaidh Murchadh isteach. Níor bh’fhada gur fhill sé amach. - -“Téanam, a rígan,” ar seisean le Niamh. - -Chuaidh Niamh isteach agus do fágadh Conn amuich. D’úmhluigh sí do -Bhrian mar ba cheart, agus d’úmhluigh sí do Mhaolshuathain. Ansan do -labhair sí. - -“Thánag ag triall ort, a rígh,” ar sise le Brian, “chun go n-iarfainn -ort congnamh a thabhairt dom feuchaint a’ bhféadfainn a chur fhiachaibh -ar chuid d’ ár n-uaislibh óga bheith síthchánta le n-a chéile.” - -“Ba chóir, a ’nghean ó,” arsa Brian, “nár bheag dóibh na Lochlanaigh -a bheith le troid acu agus gan bheith ag troid eatartha féin. Cad é an -congnamh is dóich leat a dh’fhéadfainn a thabhairt duit, a Niamh?” - -“Ní ró fhuiriste dhóm ainim a chur ar an gcongnamh, a rígh,” arsa -Niamh, “ach táim ’ghá thabhairt fé ndeara go bhfhuil cuid acu go -fíochmhar agus go feargach le n-a chéile, agus measaim gur mise fé -ndeár é.” - -“Ó, tuigim,” arsa Brian. “Éad atá ortha. Measan gach fear acu gur aige -féin is ceart tu bheith mar mhnaoi, agus tá sé i rachtaibh an anama -bhaint as aon fhear eile a dhéanfadh oiread agus feuchaint ort.” - -“Cúis gháire chúgainn, a rígh,” arsa Niamh, agus go gháir sí féin, “is -cruinn díreach a bhuailis do mhéar air!” - -“Ba dhóich liom, a Niamh,” arsa Brian, “ná fuil aoinne chun an -sgéil sin do shocarughadh ach tusa féin, agus d’á luighead baint a -bheidh agam-sa ná ag aoinne eile leis an sgéal gur b’ eadh is fearr -a dhéanfair é shocarughadh. Inis dóibh lom díreach cé ’cu dhíobh a -phósfair. Gabhaim-se orm go gcuirfidh san deire leis an imreasán.” - -“Do chuirfeadh gan amhras, a rígh, san deire leis an imreasán,” ar -sise, “ach ní féidir dom san a dh’innsint dóibh, mar ní phósfad aoinne -acu. Tá m’ aigne socair, a rígh,” ar sise, “ar gan pósadh choídhche.” - -Do stad sí. Níor labhair aoinne ar feadh tamail. Ansan do labhair Brian. - -“Déanfad-sa aon nídh is maith leath, a ríghan,” ar seisean. - -“Tá duine acu anso amuich, a rígh,” ar sise, “agus dá mb’ áil leat -glaodhach isteach air agus a rádh leis ciall a bheith aige. Gaol duit -féin iseadh é. Mac do rígh Ua bhFiachrach Áidhne iseadh é. Do labhair -sé go h-ana fheargach o chiainibh le duine eile.” - -Do glaodhadh isteach ar Chonn. Nuair a tháinig sé isteach do labhair -Brian leis. - -“A Chuinn, a mhic ó,” ar seisean, “mheasas go raibh ciall agat-sa.” - -Ní fheidir Conn an tsaoghal cad é an bun a bhí leis an gcaint. Níor -labhair sé. - -“Do h-iaradh orm labhairt leat agus a rádh leat ciall a bheith agat,” -arsa Brian agus é ag gáirí. - -Níor labhair Conn focal. Ní fheidir sé cad ba cheart dó a rádh, agus -cheap sé gur bh’fhearr éisteacht. - -Do labhair an sagart. - -“B’fhéidir nár bh’fhearr rud a déanfaí’ná an ceann a bhaint de’n sgéal -duit, a Chuinn,” ar seisean. - -“Leig dómh-sa imtheacht, a rígh,” arsa Niamh. - -Chrom Brian a cheann chúichi, agus d’ imthigh sí amach. - -“Do labhrais go feargach ó chiainibh, a Chuinn,” arsa’n sagart. “Is -dócha go bhfuil fhios agat féin cad é an chúis a bhí agat leis an -bhfeirg. Ní’l agam-sa le rádh leat ach an méid seo. Tá socair ’n-a -h-aigne féin ag inghín Thaidhg Mhóir uí Chealla gan pósadh choídhche.” - -“Siné cúis, a Chuinn,” arsa Brian, “gur h-iaradh orm-sa labhairt -leat-sa agus a rádh leat ciall a bheith agat.” - -“Agus, a Chuinn,” arsa’n sagart, “féadfair-se a dh’innsint d’á thuille, -fé mar a thuigfir féin gur gádh é, ná fuil aon bhreith ag aon fhear go -deó ar inghín Thaidhg Mhóir a dh’fhághail le pósadh.” - -“Imthigh leat anois, a mhic ó,” arsa Brian, “agus bíodh ciall agat.” - -D’imthigh Conn gan labhairt. Bhí sé ag dul ó dhearg go bán agus ó bhán -go dearg an fhaid a bhí sé ag éisteacht leó, agus ansan d’imthigh sé -gan labhairt. - -Dhein sé an rud a dúbhradh leis, ámhtach. D’inis sé an rud a h-innseadh -dó. As san amach níor deineadh a thuille éada mar gheall ar Niamh. Má -’seadh, níor luíghduigh san an uraim a bhí acu go léir di. Ba dhóich -leat gur mhéaduigh sé an uraim. Má bhíodar úmhal di roimis sin ba -dhóich leat gur mhéaduigh ar an úmhluigheacht acu ’n-a dhiaigh san. Má -bhíodar ollamh roimis sin ar gach aon nídh a dhéanamh ar an gcuma ba -dhóich leó dob’ fhearr a thaithnfeadh léi, bhíodar níba thugtha ’n-a -dhiaigh san chuige, agus rud ab fhearr ’ná gach nídh eile, ní raibh -sgamal an éada ag dorchughadh gach maitheasa acu agus ag séideadh -miosgaise suas eatartha. - -Ba ró mhaith an bhail ortha féin an sgéal a bheith mar sin acu. Bhí a -tuisgint chómh h-aibigh sin ag Niamh, agus a h-eólus ortha chómh cruinn -sin, nár thúisge a bhíodh gádh ag duine acu le cómhairle leasa ’ná mar -a thuigeadh sise an gádh. Ansan, ní túisge a thuigeadh sí an gádh ’ná -mar a thugadh sí an chómhairle. Bhí sí chómh doimhinn chómh gasta san -go dtugadh sí an chómhairle ar shlígh nár bhaoghal aon ghortughadh -dhéanamh. Bhí sí ana chneasta leó, ana aicilíghe, ana shéimh. An -t-aimhleas n-a mbéadh duine acu lán cheapaithe ar é dhéanamh bhéadh sé -curtha dhé aici sar a’ mbéadh fhios aige go raibh sí ’ghá chur dé i -n-aon chor, agus an gníomh fóghanta n-a mbéadh duine acu lán cheapaithe -ar gan é dhéanamh bhéadh sé meallta aici chun an ghnímh sin a dhéanamh -sar a’ mbéadh fhios i gceart aige cad a bhéadh ar siúbhal aici. - -Is ’mó tairbhthe a dhein sí, ar an gcuma san, do Bhrian. Do thuig Brian -féin a lán de’n tairbhthe sin, ach bhí mórán de ná raibh aon phioc -eóluis aige air. Bhíodh cosg curtha aici le droch obair go minic sar a’ -mbíodh uain ag an ndroch obair ar theacht, agus an droch obair a bhíodh -tagaithe, is minic a bhíodh sé curtha ar neamhnídh aici, curtha soir -siar aici, sar a’ mbíodh uain aige ar aon díobháil a dhéanamh, nó sar -a’ mbíodh uain aige ar phuínn díobhála dhéanamh. - -Bhí uraim thar bár ag Brian di, agus ag an ríogra go léir di. Ach bhí -fuath nímhneach ag Gormfhlaith dhi. - - - - -CAIBIDIOL XVIII. - -RÁFLAÍ. - - -An fhaid a bhí mór-shluagh Bhriain ag teacht abhaile ó Theamhair go -Ceann Cora an uair sin ní raibh aon lá gan an uile shaghas ráflaí -ag gluaiseacht ameasg na bhfear ar na neithibh iongantacha a bhí, -dar le daoine, ar siúbhal lastuaidh i Leath Chuinn. Bhí mór-shluagh -uathbhásach ag M’lsheachlainn ’á chruinniughadh, a deirthí. Clanna -Néill go léir ag cruinniughadh as gach áird agus a gcáirde leó. -Lochlanaigh ag dul amach ó Bhaile Átha Cliath ag cabhrughadh le -M’lsheachlainn i gcoinnibh Bhriain. Lochlanaigh ag dul óthuaidh ó’n -Múmhain chun díoltais a dhéanamh ar Bhrian agus ar Leath Mhogha. -Slóighte Lochlanach ag teacht anall tar faraige ag cabhrughadh le -Lochlanaigh na h-Éirean i gcoinnibh Bhriain, i gcoinnibh an aon fhir -amháin a bhí tar éis cómhacht Lochlanach do chur ar neamhnídh i -n-Éirinn. Dar le lucht na ráflaí dhein Brian botún uathbhásach nuair a -thug sé an bhliain do Mh’lsheachlainn chun a nirt a chruinniughadh agus -chun é féin do chur i dtreó i gcóir an chatha mhóir a troidfí nuair a -bhéadh an bhliain istigh. - -Dubhairt daoine ná raibh aon bhrígh leis na ráflaibh sin. Dúbhairt -daoine eile go raibh agus gach aon bhrígh leó, agus go neósfadh an -aimsir go raibh brígh leó. - -D’ airigh Brian agus a lucht cómhairle na ráflaí go léir. Níor chuir -sé aon tsuim ionta. Ní dúbhairt sé ’seadh ná ní h-eadh leó. Níor ghádh -dhó é. Ní raibh aon pháirt de Leath Chuinn ná raibh a theachtairí -aige ann agus cúntas cruinn aige d’á fhághail uatha ar gach aon rud -a bhí ag tuitim amach lastuaidh. Isé Caoilte a bhí ’n-a cheann ar na -teachtairíbh sin. Chuireadh sé duine acu ódheas i n-aghaidh an lae nách -mór, le blúire éigin eóluis, ag triall ar Bhrian. - -Bhí fhios ag Niamh agus agá dritháir Caoilte bheith ag déanamh na -h-oibre sin. Bhí nídh ar a n-aigne féin a bhí ag déanamh buartha -dhóibh. B’é nídh é sin ’ná cad a bhí imthighthe ar Amhlaoibh nó cé ’cu -beó nó marbh a bhí sé. Bhí an nídh sin ag déanamh buartha do Thadhg, -mar ní áiteóch’ an saoghal air ná gur deineadh éagcóir throm éigin ar -Amhlaoibh. Go dtiocfadh sé thar n-ais gan teip mura mbéadh nár fágadh -ar a chumas teacht. Bhí an nídh sin ag déanamh buartha do Niamh, ach má -seadh ní buairt de’n tsaghas chéadna a bhí aige ’á dhéanamh di. Bhí an -dá mhachtnamh úd ’n-a h-aigne aici mar gheall air, agus gan ar a cumas -an dá mhachtnamh a thabhairt d’á chéile. - -Dúbhairt Tadhg gur dhóich leis gur mhaith an rud teachtaire chur -óthuaidh ag triall ar Chaoilte ’ghá rádh leis bheith ar thuairisg an -t-é a bhí uatha. Go mb’ fhéidir go dtiocfaí suas le tuairisg éigin -air lastuaidh, go mór mór ameasg Lochlanach Bhaile Átha Cliath. Do -socaruigheadh air sin. Do soláthruigheadh an teachtaire. Do sgríobhadh -leitir fhada agus do tugadh dó í le breith ag triall ar Chaoilte. Do -cuireadh síos sa leitir sin an uile bhlúire eóluis d’á raibh ag an -mbeirt ar Amhlaoibh. Do cuireadh síos a chómharthaí go léir inti, a -dhriuch agus a dheabhramh, a aos do réir tuairim, a théagar agus a -aoirde agus dath a ghruaige. Ní baoghal ná gur mhol Tadhg a phearsa -agus a thréithe. D’imthigh an teachtaire agus do rug sé leis an leitir. -Tar éis raint aimsire tháinig sé suas le Caoilte agus thug sé dhó í. -Do léigh Caoilte an leitir. Má léigh ba chuimhin leis láithreach an -t-ógánach Lochlanach a bhí ar iaraidh. Bhí aithne mhaith aige air, ach -ní raibh, dar leis, aithne ag Amhlaoibh air-sean. Chuir sé leitir thar -n-ais ag triall ar Niamh agus ar Thadhg ’ghá innsint dóibh go raibh -aithne aige ar Amhlaoibh, agus go ndéanfadh sé a dhícheal ar a dh’ -fhághail amach cá raibh sé, nó an raibh sé beó. - -Bíodh nár chuir Brian suim ins na ráflaíbh, mar nár ghádh dhó é, do -dhein sé an uile shaghas díchil ar a shlóightibh do mhéadughadh agus -do neartughadh agus do chur i dtreó i gcóir na h-oibre a bhí roimis ar -theacht na h-athbhliana. Chuir sé tuille fear isteach ins gach buidhin -d’á shluagh, agus dhein sé buidheana eile i dteannta na mbuidhean a bhí -aige. Chruinnigh sé ualaí móra éadaigh agus ualaí móra arbhair ó gach -aon pháirt de’n Mhúmhain agus d’á raibh d’ oileán na h-Éirean fé n-a -smacht. Tháinig ualaí móra iarainn go Ceann Cora ó gach áit ’n-a raibh -iaran ’á thógaint as an dtalamh, agus b’éigean do Mheargach oiread eile -gaibhní chur ag obair agus bhí ag obair cheana aige, i dtreó go raibh -na h-airm d’á ndéanamh níos tiúgha ar dúbailt ’ná mar a déintí roimis -sin iad. Nuair a chonaic lucht na ráflaí an t-éirleach oibre ar fad ar -siúbhal: “Ach!” adeiridís, “buadhfaidh Brian ar Mh’lsheachlainn agus ar -a bhfuil de Lochlanachaibh fé luighe na gréine!” - -Do fuaradh amach lastuaidh, i gcaitheamh na bliana, cad é an t-éirleach -ollmhúcháin a bhí ar siúbhal i gCeann Cora. Má fuaradh isé rud a -dhein gach rígh des na ríghthibh thuaidh ’ná cúbadh chuige agus -M’lsheachlainn a dh’ fhágáilt gan chabhair gan chongnamh. Thugadar -cómhairle chómhngarach neamh-chongantach dó. Dúbhradar leis, nuair ná -raibh ar a chumas an Árdrígheacht do chosaint ar Bhrian nár bh’ fhearra -dhó rud a dhéanfadh sé ’ná an Árdrígheacht a thabhairt do Bhrian agus -luighe isteach fé Bhrian ’n-a rígh cúige. Dúbhradar leis nár bh’ -aon mhaith dhóibh féin dul i gcoinnibh Bhriain agus Dhál gCais. Ná -géillfeadh Dál gCais an fhaid a bhéadh duine acu beó, agus ná fágfaidís -namhaid beó ’n-a ndiaigh. Ná géillfeadh ríogra Uladh ach chómh beag. -Gur bh’ amhlaidh a dhéanfadh an dá shluagh a chéile do dhísgiughadh. -Ansan nár bh’fhios cé aige go mbéadh Éire, ná cé aige go mbéadh -Árdrígheacht na h-Éirean. Gur bh’ fhearr an tsíthcháin agus géilleadh -do Bhrian. - -B’ éigean do Mh’lsheachlainn bheith sásta. Tháinig deire na bliana. Do -ghluais Brian agus a mhór-shluagh óthuaidh airís go Teamhair. Tháinig -M’lsheachlainn ag triall air agus thug sé dhó an Árdrígheacht agus do -luigh sé féin isteach ’n-a rígh cúige fé Bhrian. Ar Chúige na Mídhe -iseadh dh’ fhág Brian ’n-a rígh é. - -Bhí a lán daoine sásta go maith. Bhí a lán daoine agus ba chuma leó. -Agus bhí raint daoine agus bhíodar ana mhí-shásta. Bhí Gormfhlaith ar -an raint sin. - - - - -CAIBIDIOL XIX. - -COGARNACH. - - -Is dócha gur mithid tuairisg éigin a thabhairt ar cad d’imthigh ar -Amhlaoibh. Tá innste cheana conus mar a bhí sé féin agus Gormfhlaith -ana mhór le n-a chéile go luath tar éis iad do chur aithne ar a chéile -i gCeann Cora. Ó’n gcéad lá a chonaic Gormfhlaith é do chrom sí ar -ana chúram a dhéanamh dé i gcómhnuighe. Sa chaint dóibh do chuir -Gormfhlaith isteach i n-aigne an ógánaigh na smaointe céadna a bhí ’n-a -h-aigne féin i dtaobh Bhriain agus i dtaobh Mhurchadh agus i dtaobh -Árdrígheachta na h-Éirean. Dhein sí an obair sin, i ndiaigh ar ndiaigh, -go h-ana réidh agus go h-ana ghasta. Chuir sí isteach i n’ aigne, a -gan fhios dó nách mór, an fuath agus an mhioscais chéadna a bhí ’n-a -croídhe féin i gcoinnibh Bhriain agus i gcoinnibh Mhurchadh. Dhein sí -rud eile. Do mhúin sí dhó,--níor dheacair di é, ámhthach,--conus an -fuath do choimeád istigh agus an gealgháire do thaisbeáint lasmuich. - -Lá d’á raibh sé féin agus Tadhg Óg ua Cealla i gCeann Cora bhí sé féin -agus Gormfhlaith i n-áit fé leith agus iad ag caint, agus gan aon -choinne ag Tadhg ná ag aoinne eile nách ag trácht a bhíodar ar mhuintir -Amhlaoibh a bhí thoir sa bhaile. Ní h-ar aon nídh dh’á shórd san a -bhíodar ag caint. Bhí Gormfhlaith ag cur síos d’ Amhlaoibh ar Bhrian -agus ar Mhurchadh, agus ar an gcuma ’n-a raibh an uile shaghas éagcóra -ag an mbeirt ’á dhéanamh uirthi féin. Ní raibh seóid ná duais saidhbhir -riamh aici nár tógadh uaithi chun é bhronnadh ar rígh éigin nó ar -phriúnsa éigin, i dtreó go mbéadh sé buidheach de Bhrian. - -“Nár chóir, a rígan,” arsa Amhlaoibh, “go dtuigfeadh sé i n’ aigne -nár bheag dó a chuid féin do bhronnadh agus gan cuid duine eile do -bhronnadh.” - -“Is cuma leis, a mhic ó,” ar sise. “Aon rud uasal n-a gcuirfidh sé -a shúil agus a lámh air ní bheidh suaimhneas ná sástacht aigne air -go dtí go mbeidh an rud san tabhartha uaidh aige do rígh éigin nó d’ -uasal éigin. Do chuir an Pápa chúghainn anall anso ó’n Róimh seóid ana -shaidhbhir, cailís óir a bhí chómh trom san gur bh’ar éigin fhéadfá í -dh’iompar ad’ láimh. Bhí muirighean mo dhá lámh féin inti. Dob’ fhiú -saidhbhreas mór í mar gheall ar a raibh d’ór inti agus gan trácht ar -a thuille. Ach an órnáid oibre a bhí geártha uirthi, ba mhó ab fhiú -an órnáid ealadhanta san ’ná an t-ór féin. Agus d’á éaghmais sin go -léir bhí crios uirthi de chlochaibh loghmhara agus cheannóch’ gach -cloch díobh leath na Múmhan duit! Ní thabharfainn an chailís sin ar -shaidhbhreas na Múmhan. Ní thabharfainn go deimhin. Ba liom-sa an -chailís sin má ba le Brian í. Cad a dhein sé? Chómh luath agus tháinig -Colla agus na manaigh sin thíos go h-Inis Cathaigh do rug sé leis -síos an chailís uasal san agus thug sé do Cholla í, gan oiread agus a -fhiafraighe dhíom-sa ar mhaith liom é nó ar bh’oth liom é! Cad ’deirir -leis sin, a Amhlaoibh? Ná déanfadh cailís ba lúgha ab fhiú ’ná an -chailís sin an gnó do mhainistir Ínse Cathaigh?” - -An fhaid a bhí an méid sin cainte ag Gormfhlaith ’á rádh níor labhair -Amhlaoibh. Nuair a bhí an chaint ráidhte aici níor labhair sé puínn. -An méid cainte do labhair sé ní h-ar an gcailís a labhair sé í. Níor -bh’fhada go ndeigh sé ag triall ar an gcuid eile de’n teighlach mar a -raibh Tadhg. Chríochnuighdar an chuaird agus tháinig an bheirt abhaile -go h-Inis Cathaigh. - -Tamal ’n-a dhiaigh san iseadh tháinig an fonn ar Amhlaoibh chun an -Chreidimh a ghlacadh. Níor bh’fhada a bhí an Creideamh glacaithe -aige nuair adúbhairt sé gur mhaith leis bheith ’n-a shagart. Chuir -Colla an mí teástála air, mar a dúbhradh. D’imthigh an mí agus do -h-ollamhuigheadh é agus do cuireadh ins na mion-Órdaibh é. Do deineadh -deacon dé agus do cuireadh isteach sa n-érdam é. Istigh sa n-érdam -san a bhí an córtha láidir, agus istigh sa chórtha san a bhí an bosca -iarainn agus an chailís uasal istigh sa bhosca. - -An fear n-a raibh cúram an érdaim air roime Amhlaoibh bhí sé, mar a -dúbhradh, imthighthe anonn go dtí an Róimh. D’fhan culaith éadaigh -leis, culaith manaigh, ’n-a dhiaigh sa n-érdam. Fuair Amhlaoibh an -chulaith, idir aibíd agus cochal. Chuir sé an chulaith i gcoimeád. -Bhí gnó aige dhi. Ansan do leig sé air le Colla go raibh gnó ag an -mBanrighin dé agus gur mhaith leis cead fhághail chun dul go Ceann -Cora. Fuair sé an cead. D’imthigh sé suas. Níor bh’ fhada gur iar sé -airís an cead céadna. Má iar do fuair. Nuair a bhí taithighe déanta -aige ar an gcead san d’ iaraidh agus d’fhághail dhein sé rud eile. Do -thóg sé leis aibíd agus cochal an mhanaigh a bhí roimis sa n-érdam chun -a sheómra codlata agus chuir sé uime iad. D’fhill sé a ghruaig fhada -dhubh fé’n gcochal agus dhún sé an aibíd tímpal a mhuiníl agus d’fheuch -sé sa sgáthán. - -“Déanfair an gnó!” ar seisean i n’ aigne féin. - -Cúpla lá ’n-a dhiaigh san tháinig sé ag triall ar Cholla agus d’iar sé -cead dul suas go Ceann Cora. - -“Tá, a Athair,” ar seisean, “bád ag dul suas ar eirighe lae ar maidin. -Raghaidh mé suas ar an mbád san agus ansan féadfad, b’fhéidir, bheith -anuas níos tráthamhla.” - -“Tá go maith, a mhic ó,” arsa Colla. - -Ní h-ar eirighe lae a bhí an bád san ag dul suas go Luimneach ach uair -a’ chloig roim lá. D’eirigh Amhlaoibh uair gho leith a’ chloig roim -lá agus chuir sé uime culaith an mhanaigh agus d’fhill sé a ghruaig -fé’n gcochal, agus siúd chun an bháid é. Bhí an doircheacht ann agus -níor chuir aoinne aon speic air. Dhíol sé an t-éileamh agus chuaidh sé -isteach. Nuair a shrois sé Luimneach is ar cheártain Mheargaigh a thug -sé aghaidh. Chonaic sé Meargach. - -“Dúbhairt Colla liom, a dhuin’uasail,” ar seisean, “a fhiafraighe dhíot -a’ bhféadfá macshamhail a dhéanamh dó’n eochair úd a dheinís dó chun na -cailíse chur fé ghlas.” - -“Cad d’imthigh ar an eochair a dheineas dó?” arsa Meargach. - -“Níor inis sé dhom, a dhuin’uasail, cad d’imthigh uirthi ná ar imthigh -aon rud uirthi,” arsa Amhlaoibh, go símplídhe. - -“Tá go maith,” arsa Meargach. “Is cuimhin liom an eochair. Ní bheidh -mé neómat ’á déanamh duit. Suigh ansan. Ní fiú dhuit imtheacht. -Tabharfaidh mé dhuit í láithreach.” - -B’ fhíor dhó. Cúpla buille chasúr agus cúpla sgríob bara-ciomalta agus -bhí an eochair déanta. - -“Seo,” arsa Meargach. “Siní agat í. Seachain agus ná caill í mar a -cailleadh an ceann eile.” - -“Gura maith agat, a dhuin’uasail,” arsa’n manach bréige. - -Tháinig Amhlaoibh amach as an gceártain agus an eochair aige. Bhí -sgannra air an fhaid a bhí sé istigh le h-eagla go ndéarfadh Meargach, -“Raghad féin síos ag triall ar Cholla leis an eochair seo.” Ní -dúbhairt. Thug sé an eochair do’n mhanach, dar leis, agus bhí Amhlaoibh -sásta. - -Chómh luath agus bhí sé ar an dtaobh amuich de’n cheártain d’imthigh sé -i n-áit chaothamhail éigin agus bhain sé dhé an aibíd agus an cochal -agus bhí sé ’n-a riocht féin. Dhein sé ceirthlín bheag chruaidh de’n -aibíd agus de’n chochal agus chuir sé fé n’ osgail an cheirthlín, agus -d’imthigh sé suas go Ceann Cora. Chonaic sé Gormfhlaith. D’inis sé dhi -cad a bhí déanta aige, agus thaisbeáin sé an eochair di. - -“Nuair innsis dom, a rígan,” ar seisean, “conus a tógadh uait an -chailís sin bheartuigheas am’ aigne go dtabharfainn chúghat tar n-ais í -nó go gcaillfinn an t-anam. Tá an eochair seo agam anois, agus féadfad -an chailís a thabhairt liom agus an bosca dh’fhágailt am dhiaigh -agus an glas air, agus ní aithneóchaidh aoinne an chailís a bheith -imthighthe ní fios cathin. Tá cailís eile ann agus isí a tógtar amach -nuair a bhíon aon ócáid áirighthe ann. Ní tógtar amach an chailís dhaor -choídhche.--Tá aon chontabhairt amháin sa sgéal, ámhthach. Dá ráineóch’ -Measgach agus Colla bheith ag caint agus go bhfiafróch’ Meargach de -Cholla, ‘Ar dhein an eochair nua úd a dheineas duit an gnó?’ nó rud -éigin de’n tsórd san, bhí an sgéal amuich orm. Ní mór dhom an chailís a -thabhairt chúghat, a rígan, chómh luath agus d’ fhéadfad é, agus ansan -bheith ag faire chúgham.” - -Bhí áthas an domhain ar Ghormfhlaith. Ní raibh aon chuimhneamh aici -go ndéanfadh an buachail sin a leithéid de ghníomh, agus é dhéanamh -chómh ciúin, chómh gasta. Do mhol sí é agus do mol sí airís é. Do rug -sí air agus chrom sí ar é phógadh. Do phóg sí go dlúth é, airís agus -airís eile, agus “Mo ghrádh mo leanbh!” ar sise leis, i n-aghaidh gach -póige d’ár thug sí dhó. Ansan do chrom sí ar ghol. Ansan d’ áirimh -sí airís dó na h-éagcórtha troma cruadha a bhí d’á ndéanamh uirthi, -Brian ’ghá ndéanamh uirthi agus Murchadh ag séideadh féi. Ar ball do -chuaidh sí chun suaimhnis, agus thriomuigh sí a súile, agus tháinig a -snua féin agus a gnaoi féin di. D’fheuch Amhlaoibh uirthi agus thuig sé -i n’ aigne gur mhór an tíránach Brian agus gur bh’ é rud Murchadh ’ná -annsgian díoblaidhe, agus an t-é a chuirfeadh as an saoghal an bheirt -gó mbéadh comaoine mhór curtha ar an saoghal aige. - -“Suigh ansan go fóil, a laogh,” ar sise. “Beidh mé thar n-ais chúghat -láithreach.” - -D’imthigh sí. Níor bh’fhada gur fhill sí, agus rud éigin aici ’n-a -láimh, fillte i n-éadach. D’osgail sí an t-éadach. Ímhágh do’n -Mhaighdin Mhuire iseadh ’bhí aici, ímhágh airgid. An t-é a dhein an -ímhágh san dhein sé go maith í. Bhí sí tímpal sé h-órla ar aoirde -agus bhí sí cúmtha ana chruinn do’n réir sin, agus í fírinneach ’n-a -déanamh do réir mar ba cheart cló duine a bheith. Ach bhí nídh thairis -sin inti. Tháinig leis an gceárdaidhe, pé r’ bh’ é féin, sgáil gnaoi -éigin do chur sa n-aghaidh i dtreó gur dhóich leat nuair fheuchfá ar -an aghaidh gur bh’ í aghaidh na Maighdine féin a bhéadh ann. D’fheuch -Amhlaoibh ar an ímhágh, agus má fheuch do mhothuigh sé ag teacht ’n-a -chroídhe, do’n ímhágh san, uraim nár mhothuigh sé a leithéid riamh -roimis sin ’n-a chroídhe. - -“Is áluinn an ímhágh í sin, a rígan!” ar seisean. - -“Seo, a mhic ó,” arsa Gormfhlaith, “beir leat síos go dtí an -mhainistir í sin, agus tabhair do Cholla í, agus abair leis gur mise -chuir chuige í, agus gur b’ shiné gnó a bhí agam díot-sa indiu, chun -na h-ímhágha san a bhreith síos ag triall air agus í bhronnadh air. -Ímhágh dheas iseadh í. Ní thabharfainn-se, ámhthach, an chailís úd -ar mhíle, ní h-eadh, ach ar deich míle, d’á sórd. Beidh áthas mór ar -Cholla nuair a gheobhaidh sé an ímhágh san. Cuirfidh an t-áthas san é -ó aon chuimhneamh i n-aon chor a bheith aige go bhféadfá-sa aon ghnó -eile bheith anso ainíos indiu agat ach chun í sin a bhreith síos ag -triall air. Déanfaidh an t-áthas rud eile. Nuair iarfair-se ar Cholla -cead teacht ainíos airís amáireach tabharfaidh sé dhuit an cead gan -cheistiúchán.” - -“Tuigim thu, a rígan,” arsa Amhlaoibh. - -Bhí sé ag imtheacht agus an ímhágh aige, agus an cheirthlín fé n’ -osgail aige. Do labhair Gormfhlaith airís agus na deóracha le n-a -súilibh. - -“Tabhair aire mhaith dhuit féin, a laogh,” ar sise. “Beart ana -chontabharthach iseadh an bheart atá idir lámhaibh agat. Ní tusa -amháin atá sa chontabhairt feasta. Táim-se anois chómh fada isteach sa -chontabhairt agus ataoí-se. Tabhair aire mhaith dhuit féin.” - -“Ná bíodh eagal ort, a rígan,” ar seisean, agus d’ imthigh sé. - -Tháinig sé chun na mainistreach. Chuaidh sé chun an érdaim. D’ osgail -sé an cheirthlín agus chuir sé an cochal agus an aibíd sa n-áit ’na -bhfuair sé ar dtúis iad. Siúd ag triall ar Cholla ansan é. - -“Seo, a Athair,” ar seisean, “rud a chuir an Bhanrighin anuas -chúghat-sa. Siné gnó a bhí aici dhíom indiu, chun go dtabharfainn -chúghat anuas é sin.” - -D’fheuch Colla ar an ímhágh. Do stad sé ar feadh tamail agus é ag -feuchaint uirthi. - -“Ó,” ar seisean, “is áluinn an ímhágh í sin! Is beannuighthe an ímhágh -í. Ní fhéadaim gan grádh do’n Mhaighdin Mhuire do mhothughadh ag lasadh -istigh am’ chroídhe nuair fheuchaim ar an ímhágh sin! Abradh an saoghal -a rogha rud,” ar seisean, “bean mhaith iseadh Gormfhlaith! Mura mbéadh -gur bhean mhaith í ní bhronnfadh sí an ímhágh so orainn. Mura mbéadh -gur bhean mhaith í ní bhéadh a leithéid i n-aon chor aici.” - -“Dúbhairt sí liom dul suas airís amáireach, a Athair,” arsa Amhlaoibh, -“go raibh gnó éigin eile aici dhíom.” - -“Tá go maith, a mhic ó. Comáin leat,” arsa Colla. - - - - -CAIBIDIOL XX. - -BITHEAMHNTAS. - - -D’imthigh Amhlaoibh agus thug sé cuaird ar an érdam ag cur gach aon -rud i dtreó ann. Thug sé an tráthnóna ag níghe agus ag glanadh agus ag -sgiomar agus ag slachtughadh go dtí go raibh gach aon rud ar áilleacht -aige. Fuair sé eochair an chórtha dhaingin ó Cholla chun na n-árthaí -airgid agus óir a bhí istigh ann do thógaint amach agus do ghlanadh. -Nuair a bhíodar glan aige chuir sé isteach airís iad. Bhí an oídhche -ann sar a raibh an obair go léir déanta aige. - -Nuair a bhí an doircheacht aige tharaing sé amach an mhacshamhail -eochrach a bhí aige féin. D’osgail sé an bosca ’n-a raibh an chailís -dhaor. Thóg sé amach an chailís. Chuir sé i bhfolach sa n-érdam í. -Chuir sé an glas ar an mbosca airís, agus shocaruigh sé é díreach ar an -ndul ’n-a raibh sé cheana. Dhún sé an córtha daingean, agus do rug sé -eochair an chórtha ag triall ar Cholla agus thug sé dhó í. D’imthigh -sé a chodla. Shín sé ar an leabaidh, ach má shín níor thuit aon neul -codlata air. D’eirigh sé tímpal na h-aimsire céadna ’n-ar eirigh sé an -mhaidion roimis sin. Thug sé agaidh ar an mbád gcéadna. Bhí ceirthlín -fé n’ osgail aige. Thug sé an díoluigheacht uaidh agus níor cuireadh -aon speic air. Tháinig sé go Ceann Cora. Bhí Gormfhlaith ag faire agus -í ag feitheamh leis. Chómh luath agus a dúbhradh léi go raibh sé ann -tháinig sí chuige. Do rug sí léi isteach é i seómra uaigneach. D’osgail -sé an cheirthlín agus shín sé chúichi an chailís. Ansan iseadh bhí an -mhóráil uirthi! Ní fheidir sí conus a thaisbeánfadh sí dhó méid an -bhuidhchais a bhí aici air. - -Níor bh’ aon iongnadh í bheith buidheach dé. Dob’ áluinn an tseóid an -chailís sin. Dar leis an mbeirt ní raibh seóid eile mar í le fághail sa -domhan an uair sin. - -Nuair a bhí tamal beag caithte acu ag feuchaint uirthi agus ag déanamh -iongnadh dhi do thóg Gormfhlaith léi í agus chuir sí i gcoimeád í. - -“Agus,” ar sise, “beidh an tseamróg ag an t-é a gheóbhaidh amach as mo -láimh-se airís í!” - -D’órduigh sí chúig dosaein fíona, d’fhíon altórach, do chur i gciseán -agus é thabhairt d’ Amhlaoibh le breith síos go h-Inis Cathaigh agus -le cur isteach sa n-érdam, i gcóir na sagart. Do cuireadh capal agus -cárbad leis féin agus leis an gciseán fíona síos go dtí an bád. Nuair -a shrois sé an mhainistir do tógadh an ciseán agus do cuireadh isteach -sa n-érdam é, agus bhí Colla agus na sagairt go léir buidheach de’n -Bhanríghin. Agus ní baoghal ná gur tugadh d’ Amhlaoibh a chion de’n -bhuidhchas. - -Nuair a bhí an méid sin déanta chuaidh gach aon rud chun suaimhnis. Do -ghluais obair na mainistreach agus obair an ríghtheighlaigh i gCeann -Cora, ag dul ar aghaidh go breagh réidh gan chosg gan cheataighe, go -dtí gur tháinig an Legáid anall ó’n Róimh. Ansan do fuaradh amach, mar -a h-innseadh thuas, go raibh an chailís imthighthe. - -An lá bhí an Legáid i Luimneach ag caint le Meargach bhí fhios ag -Amhlaoibh go raibh sé ann agus bhí fhios aige cad a bhí uaidh. Bhí -fhios aige go maith go neósfadh Meargach do’n Legáid gur dhein sé an -macshamhail do’n eochair. Níor fhan sé le n-a thuille. D’euluigh sé -amach as an mainistir agus phreab sé suas go Ceann Cora. D’inis sé do -Ghormfhlaith cad a bhí ar siúbhal. Chonaic Colla i gCeann Cora é, ach -níor dhein Colla aon iongnadh dhé sin. Cheap sé go mb’ fhéidir gur -chiseán eile fíona a bhí ag dul síos. - -Chuir Gormfhlaith Amhlaoibh i bhfolach go dtí go dtáinig an oídhche. -Ansan do ghuid sí amach é i lár na h-oídhche agus chuir sí chun -siúbhail é i riocht giolla turais, agus chuir sí i n-aonfheacht -leis giolla turais eile go raibh iontaoibh maith aici as. Bhí dhá -chapal mhaithe ag an mbeirt, agus bhíodar tamal maith de’n tslígh ar -bhóthar Bhaile Átha Cliath sar a dtáinig an lá ortha. Nuair a tháinig -an lá do chonaic na daoine iad ach níor dheineadar aon iongnadh de -bheirt ghiollaí turais. Shroiseadar Baile Átha Cliath. Bhí leitir ó -Ghormfhlaith ag Amhlaoibh do Shitric, do rígh Lochlanach Átha Cliath. -Thaisbeáin sé an leitir. D’inis an leitir do Shitric gach aon rud. Níor -bh’fhada go raibh Amhlaoibh ar bórd luinge agus é ag dul soir abhaile -go crích Lochlan. - -Bhí sé thoir sa bhaile, slán foláin, saor ó bhaoghal, gan bheann ar -Cholla ná ar an Legáid, ar Mhurchadh ná ar Bhrian, agus Tadhg Óg ua -Cealla ag briseadh a chroídhe ag gol ’n-a dhiaigh agus ag cuardach na -ndúthaí dhó. - -Dá mbéadh fhios ag Tadhg cad a bhí déanta aige bhéadh sé ag cuardach na -ndúthaí dhó agus ní h-ar mhaithe leis é. Dá mbéadh fhios ag Niamh cad -a bhí déanta aige níor bh’ fhada an mhaill uirthi dhá thaobh an sgéil -úd do thabhairt d’á chéile. Fuaradar araon amach ’n-a dhiaigh san cad a -bhí déanta aige. - - - - -CAIBIDIOL XXI. - -DROCH AMHRAS. - - -Níor bh’ fhada go raibh Amhlaoibh imthighthe as aigne agus a’ cuimhne -gach aoinne i n-Inis Cathaigh agus i gCeann Cora, lasmuich de Thadhg Óg -ua Chealla. Bhíodh Colla agus an Legáid ag cuimhneamh go minic ar an -gcailís a guideadh, ach níor chuimhnighdar i n-aon chor ar Amhlaoibh -’n-a taobh. Agus ar nóin, nídh nár bh’ iongnadh, níor bh’ fhéidir dóibh -cuimhneamh ar Ghormfhlaith. Chuimhnigheadh an Legáid uaireanta ar -Ghormfhlaith, ach do dhíbireadh sé an smaoineamh as a chroídhe. Is aici -a bhí an chailís sar ar thug Brian do Cholla í. Ach conus fhéadfadh an -rígan san, dar leis, a bhí chómh h-uasal, chómh fial, leis an mainistir -agus leis na manaigh, ag bronnadh fíona agus gach nídh eile d’á -fheabhas ortha, an rígan a bhronn an ímhágh san na Maighdine Muire ar -Cholla, conus fhéadfadh sí aon lámh a bheith aici i nguid na cailíse? -Gan amhras, dar leis, ba mhó ab fhiú an chailís, naoi n-uaire, ’ná a -raibh tabhartha dhóibh aici, agus ’ná a bhféadfadh sí a thabhairt dóibh -i gcaitheamh a saoghail. Ach ní chuirfeadh san fhiachaibh ar mhnaoi -dh’á sórd an chailís do ghuid. Níor dhiabhal gadaigheachta an diabhal -coimhdeachta a bhí aici. - -Chuimhnigh an Legáid ar an sagart a cuireadh anonn go dtí an Róimh. Is -air a bhí cúram an érdaim sar ar críochnuigheadh ’n-a shagart é. Ar bh’ -fhéidir go mbéadh sé de mhí-fhortiún air go spriocfadh an t-áirseóir -é agus go ndéanfadh sé a leithéid de ghníomh? Cé r’ bh’é an manach a -chuaidh suas go Luimneach agus d’inis an bhréag do Mheargach agus do -fuair an eochair uaidh? Pé r’ bh’é féin ní raibh sé ameasg na manach -a bhí sa mhainistir an lá a tháinig Meargach anuas chun iad go léir a -dh’fheisgint. B’é an sagart a bhí imthighthe chun na Rómha an t-aoinne -amháin ná feacaidh Meargach an lá san. - -Ní fheacaidh Meargach Amhlaoibh an lá san, ach níor chuimhnigh an -Legáid i n-aon chor ar Amhlaoibh. Ní chuimhneóch’ aoinne ar Amhlaoibh -sa sgéal. Ní chuimhneóch’ aoinne go ndéanfadh Amhlaoibh a leithéid de -ghníomh. Bhí sé ró osgailte, ró ghealgháiriteach, ró mhacánta i n’ -fheuchaint. - -Do réir gach deabhraimh ní raibh aoinne chun na cailíse ghuid ach an -sagart a bhí imthighthe chun na Rómha. Bhí buairt agus doilghíos ar -an mbeirt, ar Cholla agus ar an Legáid fé mar a bhí an méid sin ag -dul ’n-a luighe ar a n-aigne. Bhí sé ag brúth isteach agus ag dul ’n-a -luighe ar aigne gach duine acu abhfad sar ar thráchtadar le n-a chéile -air. Nuair a thráchtadar air ní puínn cainte a dheineadar air. - -Art ab ainim do’n tsagart, Art mac Duibh. Andeas ó Mhúscraídhe ab eadh -é. Daoine ana chreideamhnacha ab eadh a mhuintir. Bhí a lán acu i -n-armáil Bhriain. Bhí ana chion ag Colla air. - -“Má dhein sé an gníomh san,” arsa Colla, agus an bheirt ag tagairt do’n -ghnó, “ní cuid ba lúgha ’ná a fhonn a bhéadh orm a rádh gur truagh nár -ghlaoidh Dia as an saoghal mé sar ar deineadh an gníomh!” - -“Ní fada gur mithid dó bheith ag teacht thar n-ais ó’n Róimh,” arsa’n -Legáid. “Má dhein sé an gníomh ní dócha go dtiocfaidh sé thar n-ais -anso.” - -“Ó, a Thighearna Easboig,” arsa Colla, “is fíor dhuit é! Níor -chuimhnigheas riamh air sin: Má dhein sé an gníomh ní thiocfaidh sé -thar n-ais. Má thagan sé thar n-ais taisbeánfaidh san go soiléir nár -dhein sé riamh é!” - -Níor dhóich leis an Legáid go dtaisbeánfadh a theacht thar n-ais nár -dhein sé an gníomh, ach ní dúbhairt sé aon rud. Do leig sé do Cholla an -méid sin sóláis a bheith aige. - -Suim laethanta ’n-a dhiaigh san do tháinig Art. Thug sé a lán -teachtaireachtaí ó’n Róimh leis, teachtaireachtaí ag triall ar Cholla, -agus ag triall ar an Legáid, agus ag triall ar Bhrian. Thug sé leitir -ó’n bPápa ag triall ar an Legáid. Thug sé a lán rudaí beannuighthe leis -ag triall ar an mainistir, taise naomh agus ímhághana agus neithe de’n -tsórd san. Agus thug sé leabhar Aifrinn leis do’n mhainistir, agus -leabhar Soísgéal a bhí sgríobhtha i Laidion. Ach ní raibh aon nídh d’ár -thug sé leis ba mhó gur deineadh iongnadh dhé ’ná éide Aifrinn a bhí -déanta d’éadach snáthóir agus gur dhóich le duine gur bh’ ór ar fad í, -bhí sí chómh greanta san. - -Ní raibh aon tseó ach ar dhein na manaigh go léir de chúram de ’n -tsagart óg. Agus ní raibh aon teóra leis an áthas a bhí ortha nuair a -chonacadar sa bhaile acu féin airís é. Bhíodh sé ag déanamh a dhíchil -ar na ceisteana d’ fhreagairt a bhíodh ag teacht ó’n uile thaobh air -agus iad go léir ’n-a thímpal. - -“Cad é an fhaid a bhís ar uisge?” - -“A’ raibh droch aimsir agaibh, a Airt?” - -“Cad é an saghas daoine na Rómhánaigh, a Airt?” - -“A’ dtuigfidís aon fhocal Gaeluinne ó dhuine, a Airt?” - -“A’ bhfuil siad chómh buidhe agus a deirtear iad a bheith?” - -“An daoine fóghanta iad?” - -“A’ bhfuil Creideamh acu, a Airt?” - -“Is dócha gur Laidion ab éigean duit a labhairt leó i gcómhnuighe, a -Airt?” - -“Is dócha, a Airt, gur fear breagh naomhtha an Pápa.” - -“An cathair ana mhór cathair na Rómha, a Airt?” - -Chomáineadar leó ar an gcuma san. Bhí Colla agus an Legáid ag feuchaint -ortha agus ag feuchaint ar Art. Ar ball do dhruid an bheirt i leith -taoibh. - -“Chíon tú féin anois, a Thighearna Easboig,” arsa Colla, “nár dhéin an -fear san riamh a leithéid de ghníomh.” - -“Chím,” arsa’n Legáid. “Níor dhein. Ní fhéadfadh sé é. Tá san soiléir -go leór. Ach chuaidh manach éigin, nó duine éigin i riocht manaigh, -suas go Luimneach ag triall ar an ngabha agus fuair sé macshamhail -na h-eochrach uaidh. Chonaic Meargach iad go léir an lá thugas anuas -anso é, agus ní fheacaidh sé ortha an manach a fuair an eochair uaidh. -Is éagsamhlach an sgéal é. Ní fheadar an tsaoghal cad is ceart dom a -dhéanamh ’n-a thaobh mar sgéal. Tá aon chontabhairt amháin os cionn an -tsagairt óig seo agus is ceart é thabhairt as an gcontabhairt sin.” - -“Cad í an chontabhairt atá os a chionn, a Thighearna Easboig?” -arsa Colla. “Ar nóin tá fhios ag an saoghal ná féadfadh aoinne an -ghadaigheacht san a chur ’n-a leith.” - -“Is fíor ná féadfá-sa ná mise í chur ’n-a leith,” arsa’n Legáid. “Ní -gádh dhúinn ach feuchaint air. Ach feuch conus mar a sheasuighean -an sgéal. Bhí an chailís sa n-érdam agus cúram an érdaim ar Art. Ní -fheacaidh aoinne an chailís ó’n lá a dh’imthigh Art go dtí an lá a -thánag-sa anso. Chuiris-se fios ar an mbosca iarainn an oídhche sin. -Bhí an bosca folamh. Raghaidh an sgéal san amach luath nó mall. Pé áit -’n-a bhfuil Amhlaoibh tá fhios aige go raibh an bosca folamh an oídhche -sin. Neósfaidh Amhlaoibh an sgéal san. Raghaidh an sgéal ó bhéal go -béal. Cad ’déarfar? Cad a bheidh le rádh ach, ‘Ní raibh aoinne chun na -cailíse thógaint ach fear an érdaim.’” - -“Tá an sgéal go h-olc, a Thighearna Easboig. Cad is dóich leat is ceart -a dhéanamh?” - -“Ní foláir a dhéanamh amach, ar dtúis, nách é Art a fuair an -mhacshamhail do’n eochair ó Mheargach. Dá mbéadh an méid sin socair -bhéadh Art ó bhaoghal. Dá bhféadfá-sa, gan aon nídh do leigint ort, -a chur fhiachaibh ar Art culaith manaigh do chur uime agus dul ag -déanamh gnótha an érdaim, d’fhéadfaí Meargach a thabhairt anuas, fé mar -a thugas-sa anuas cheana é, agus leigint dó radharc fhághail ar Art. -Ansan do neósfadh sé dhúinn ar bh’ é sin an manach a fuair an eochair -nó nár bh’é.” - -“Ach, a Thighearna Easboig,” arsa Colla, “ní gádh dul chun na -trioblóide sin i n-aon chor. Tá aithne mhaith ag Meargach ar Art le -fada riamh. Dá mb’ é Art a gheóbhadh an eochair d’ aithneóch’ Meargach -é le linn na h-eochrach a thabhairt dó.” - -“Ó, má’s mar sin é,” arsa’n Legáid, “ní gádh dhúinn a thuille de -dhuagh an sgéil a dh’ fhághail. Má deirtear aon fhocal choídhche i -gcoinnibh an tsagairt óig seo mar gheall ar an gcailís glanfaidh -Meargach é. Neósfaidh Meargach nách dó a thug sé an eochair, agus beidh -’fhios ag gach aoinne gur b’é an fear a fuair an eochair a ghuid an -chailís. Ní gádh a thuille de dhuagh an sgéil a dh’fhághail.” - -“Ní gádh, a Thighearna Easboig,” arsa Colla, “dhúinn a thuille de -dhuagh an sgéil a dh’fhághail, chómh fada agus a théidhean aon amhras a -bheith ar Art, ach ba mhaith liom, dá bhféadainn é, teacht suas leis an -bhfear a fuair an eochair. Manach ab eadh é do réir mar adeir Meargach. -Bhí eólus na mainistreach go maith aige, agus eólus an érdaim. Bhí -fhios aige an eochair a bheith agam-sa agus gan aon bhreith a bheith ag -aoinne ar í fhághail as mo láimh. Bhí fhios aige gur bh’é Meargach a -dhein í. Cé h-é an fear a dh’fhéadfadh an t-eólus san go léir a bheith -aige agus nách duine des na manachaibh é, agus a chuaidh suas ag triall -ar Mheargach i riocht manaigh?” - -“Ní fhéadfadh sé dul suas go Luimneach i riocht manaigh,” arsa’n -Legáid, “gan culaith manaigh a bheith aige le cur uime.” - -“Ní féadfadh go díreach,” arsa Colla, “agus cá raibh sí le fághail -aige?” - -“An dóich leat,” arsa’n Legáid, “a’ bhféadfá a dhéanamh amach ó-s na -manaigh ar thug aoinne acu culaith manaigh ar iasacht d’ aoinne le -déanaighe? Má cheistighean tú iad air sin seachain agus ná leig uait -aon nídh i dtaobh na cailíse. Dá mbéadh ’fhios ag an mbitheamhnach go -bhfuiltear ar a thóir ní bhéadh aon bhreith againn ar theacht suas -leis.” - -“Ní’l agam ach an gnó dhéanamh chómh h-aicilíghe agus d’fhéadfad é,” -arsa Colla. - -Ansan do tugadh aghaidh ar ghnóthaíbh eile agus do fágadh an sgéal san -ar an gcuma san. - -Do chríochnuigh an Legáid an gnó a bhí aige le déanamh i n-Éirinn. -Ansan chuaidh sé go Ceann Cora agus d’fhág sé slán ag an Árdrígh. -D’fhág sé slán ag teighlach an Árdrígh. D’inis sé do Bhrian cad é an -sgéal áthais a bhéadh aige do’n Phápa nuair a neósfadh sé dhó na neithe -móra a bhí déanta ag Brian do’n Chreideamh i n-Éirinn, agus na neithe -ba mhó ’ná san a bhí i ndán dó a dhéanamh anois nuair a bhí a chómhacht -agus a ghradam agus a dhlighthe i bhfeidhm ar Éirinn go léir. Dúbhairt -Brian leis go neósfadh sé an fhírinne do’n Phápa nuair a neósfadh sé -na neithe sin dhó. Ansan do bhronn Brian seóide uaisle air, agus do -sgaradar. - -D’fhág an Legáid slán ag Murchadh, agus d’fhág sé slán ag Gormfhlaith. - -Isé focal déanach adúbhairt sé le Colla agus é ag imtheacht amach ar an -loing, ó Inis Cathaigh: “An cuimhin leat, a Cholla,” ar seisean, “an -focal úd adúbhart leat i dtaobh Bhriain agus an nímhe?” - -“Is cuimhin, a Thighearna Easboig,” arsa Colla. “Do labhras leis an -Ríghdhamhna. Tá gach nídh socair díreach mar a chómhairlíghis.” - -“Labhair airís leis,” ar seisean, “agus inis dó go ndúbhart leat -labhairt airís leis.” - -“Déanfad, a Thighearna Easboig,” arsa Colla. - -Chuaidh an Legáid ar bórd na loinge agus do ghluais an long amach ó -Inis Cathaigh, siar bhéal na Sionainne, thar Léim Chúchulainn, amach an -fharaige mhór. - -Do dhein na manaigh i n-Inis Cathaigh a ngnó do réir na riaghal. Bhí -an sgoluigheacht ins na sgoileanaibh agus na h-úrnuighthe ins na -h-eaglaisibh, an trosgadh agus an treighneas agus gach gnó diadha eile -ar siúbhal mar ba cheart, fé chomairce Sheanáin naomhtha. Bhí Colla go -díchealach agus go dúrthachtach ag feuchaint i ndiaigh gach aon nídh -agus i ndiaigh gach aon duine. Bhí eochair an bhosca iarainn ’n-a -sheilbh féin aige go h-aireach, agus ní fheidir aoinne sa tigh ná go -raibh an chailís dhaor úd istigh go daingean sa bhosca iarainn fé’n -nglas. Ní raibh, ámhthach. - - - - -LEABHAR A DÓ. - - - - -CAIBIDIOL I. - -CÍOS AN ÁRDRÍGH. - - -Chómh luath agus bhí Brian socair sa n-Árdrígheacht thusnuigh a chíos -ar theacht chuige isteach ó gach aon pháirt d’ Éirinn. Deirtear gur -tugadh Brian Bóramha air mar gheall ar an gcíos a dh’éilimh sé. Ní -dóich liom go bhfuil fírinne sa n-abairt sin. Ní h-é Brian a cheap an -cíos. Bhí cíos an Árdrígh ceapaithe na céadta blian sar a dtáinig Brian -chun na h-Árdrígheachta. Nuair a tháinig Brian chun na h-Árdrígheachta -do chuir gach rígh cúige ag triall air an cíos a bhí ceangailte air, -do réir dlíghe na h-Éirean, do chur ag triall ar Árdrígh Éirean. Deir -cuid de’n tseanachus gur b’é cúis ’n-ar tugadh Brian Bóramha air ’ná -so. Bóraimhe ab ainim do’n bhaile ’n-a raibh ríghtheighlach Bhriain, -ag ceann na cora. Do tugadh, as san, “Ceann Cora” ar an ríghtheighlach -agus do tugadh Brian Bóraimhe ar Bhrian féin toisg é bheith ’n-a -chómhnuighe ar an mBóraimhe. Measaim gur mó an chiall atá leis an -gcaint sin ’ná leis an gcaint eile. - -Lá Samhna an lá a bhí ceapaithe i gcómhnuighe riamh chun cíosa an -Árdrígh do chur isteach, agus ’seo mar a bhí an cíos socair: - -Ó Chonachtaibh ocht gcéad bó agus ocht gcéad muc. - -Ó mhuintir Chorcomaruadh deich gcéad damh agus deich gcéad caoira agus -deich gcéad brat. - -Ó Chorcabaoisgne deich gcéad damh agus deich gcéad molt agus deich -gcéad muc agus deich gcéad brat. - -Ó mhuintir Chiarruidhe deich gcéad damh agus deich gcéad bó agus deich -gcéad muc. - -Ó mhuintir Mhúsgráidhe trí chéad bó reamhar agus trí chéad loilígheach -agus trí chéad muc agus céad brat. - -Ó Thír Chonail chúig céad bó agus chúig céad brat. - -Ó Thír Eóghain trí chéad muc agus trí chéad ualach iarainn. - -Ó Chlann Rudhríghe trí caoghaid bó agus trí caoghaid muc. - -Ó Oirghiallaibh céad agus trí fichid bó. - -Ó Chúige Laighean trí chéad bó reamhar agus trí chéad muc agus trí -chéad ualach iarainn. - -Mar sin dóibh mór-thímpal na h-Éirean go léir. Ní’l curtha síos -anso agam ach fíor bheagán des na cíosanaibh, oiread díreach agus -thaisbeánfaidh an tslígh ar a ndíoltí an cíos, agus an fághaltas cíosa -a bhíodh ag tuitim ar na cineachaibh agus ar na dúthaibh fé leith. - -Bhí a gcion de’n chíos ar na Lochlanaigh, leis, an chuid acu a bhí -socair i mbailtibh móra na h-Éirean. Bhí ar Lochlanaigh Bhaile Átha -Cliath trí caoghaid píopa fíona do thabhairt mar chíos d’ Árdrígh -Éirean. Bhí ar Lochlanaigh Luimníghe trí chéad agus trí fichid píopa d’ -fhíon dearg a thabhairt mar chíos dó. - -B’fhéidir go bhfiafróch’ duine conus fhéadfadh Lochlanaigh Luimníghe -cíos a dhíol le h-Árdrígh Éirean má bhíodar go léir díbeartha a’ -Luimneach? - -Bhí an chuid acu nár ghéill do Bhrian díbeartha, ach an chuid acu do -ghéill dó agus do gheall bheith dílis dó, do fágadh ann iad. Fear -eagnaidhe, tuisgionach, ab eadh Brian. Daoine go raibh eólus mór -acu ar gach gnó ceannaigheachta ab eadh na Lochlanaigh a bhí ins na -catharachaibh cuan i n-Éirinn an uair sin. Do thuig Brian gur bh’ -ana thairbhtheach an rud do mhuintir na h-Éirean ceannaighthe de’n -tsórd san a bheith ins na catharachaibh a bhí ar na cuantaibh. Go -dtabharfaidís isteach ó dhúthaibh iasachta earaí nár bh’ fhéidir a -dhéanamh i n-Éirinn agus go gceannóchaidís ó mhuintir na h-Éirean, le -díol ins na dúthaibh iasachta, na h-earaí a déanfaí i n-Éirinn agus nár -bh’ fhéidir a dhíol i n-Éirinn. Mar gheall air sin iseadh fhág sé na -Lochlanaigh ins na catharachaibh a bhí ar na cuantaibh. D’fhág sé iad i -mBaile Átha Cliath, i bPortláirge, i gCorcaigh, agus i Luimneach, agus -i mbailtibh beaga eile n-a bhféadfadh loingeas teacht isteach chúcha. -Chuir sé fé chíos iad, ámhthach, agus ní raibh aon chur i gcoinnibh an -chíosa acu. Ní raibh an cíos ró throm agus an fhaid a dhíoladar an cíos -bhíodar fé chosnamh Bhriain. - -Thagadh an cíos isteach ó Éirinn go léir, gach aon lá Samhna, go -teighlach Bhriain i gCeann Cora. Dob’ uathbhásach an saidhbhreas é. -Ach do caithtí é go léir. Bhíodh suas le trí mhíle bó ann de bhuaibh -ramhara, agus trí chéad déag muc, agus do h-ithtí an fheóil sin go -léir, bhí an teighlach chómh mór san, agus bhíodh oiread san daoine, -uasal agus íseal, ag teacht agus ag imtheacht ann coitchianta. Bhíodh -trí chéad agus chúig cinn fhichid ann de phíopaí fíona, d’ fhíon dearg, -agus trí caoghaid píopa des na fíontaibh eile, agus d’óltí an fíon -go léir, mar bhí féile agus fairsinge i ríghtheighlach Bhriain, agus -saidhbhreas agus uaisleacht, thar gach teighlach Árdrígh d’á raibh i -n-Éirinn ó aimsir Chormaic mhic Airt. Deirtí an uair sin go raibh Brian -ar dhuine des na trí Árdríghtibh ba ghlórmhaire d’á raibh i n-Éirinn -riamh. Conaire Mór mac Eidirsgeóil an chéad Árdrígh dhíobh san, Cormac -mac Airt an tarna h-Árdrígh dhíobh, agus Brian Bóraimhe an trímhadh -h-Árdrígh dhíobh. Choimeád Brian an mhórdhacht san agus an gradam san -agus an chómhacht ríoga san ’n-a lán neart agus ’n-a lán tsoillse an -fhaid a mhair a réim i n-Árdrígheacht na h-Éirean. - -Bhí sé ríoga ’n-a phearsan. Fear fionn, árd, deaghchúmtha dob’ eadh -é; fear géagach, fuinneamhail, cuthaigh. Bhí a cheannacha solusmhar. -Bhí éadan leathan, árd, bán air. Bhí srón fhada dhíreach air agus -í beagáinín ró théagartha, ba dhóich leat, do’n chuid eile d’á -cheannachaibh. Ní raibh puínn fhéasóige air agus féasóg dhonn ab eadh -an méid a bhí air sar ar liath sí. An rud a déarfá leis an sróin déarfá -le gach ball eile d’á cheannachaibh é nuair fheuchfá ar gach ball fé -leith dhíobh, .i. go raibh an ball san beagáinín ró mhór; ach nuair -fheuchfá ar a aghaidh i n-aonfheacht chífeá go raibh na ceannacha go -léir do réir a chéile cruinn. Isé rud is mó a thabharfá fé ndeara, -ámthach, ’ná go raibh, dar leat, an iomad báine ’n-a chúntanós. Ansan, -nuair fheuchfá ar a phearsan ba dhóich leat, ar an gcéad amharc, go -raibh na géaga pas beag ró mhór, ró théagartha, do’n chabhail, ach -nuair a thómhaisfeá an cliabh chífeá go raibh an cliabh san níba -théagartha go mór ’ná cliabh aon fhir eile des na fearaibh a bhí ar a -theighlach. Ansan ar ball, ní ró mhór an iongnadh a bhéadh ort nuair a -chífeá a chlaidheamh aige ’á chasadh i dtreó gur dhóich leat ná béadh -meaghchaint slaite ann, agus nuair a bhéarfá ad’ láimh féin ar an -gclaidheamh gcéadna go gcaithfeá do dhá láimh a chur ar an ndornchur -chun é chasadh i n-aon chor. Thuigfeá ad’ aigne ansan gur bh’ é téagar -agus neart na ngéag fé ndeara do’n chabhail feuchaint chómh caol. - -Bhí an croídhe agus an aigne agus an mheabhair chinn, agus an tuisgint, -agus an fhoidhne, agus an fhaidearaídhe, agus an géire inntleachta, -chómh maith ar gach aon tsaghas cuma le neart an chuirp agus na ngéag. - -Nuair a bhíodh an fear san ag riar na slógh agus ’ghá gcur i -n-íodhnaibh catha agus nuair a labhradh sé leis na fearaibh, do -h-airightí an uile fhocal uaidh go h-árd agus go glan, ó cheann ceann -de pháirc an chamtha; agus i spéirlinn catha, dá labhradh sé árd, -ag stiúrughadh na bhfear nó ’ghá ngríosadh chun an chómhraic, do -mhothuigheadh na fir a bhíodh i n’ aice píoparnach ’n-a gcluasaibh, bhí -a leithéid sin d’uchtach aige agus a leithéid sin de neart ’n-a chliabh -agus ’n-a cheann agus ’n-a ghuth. Nuair a labhradh an guth san i lár -an chatha do chritheadh an namhaid, agus is minic a bhaineadh fuaim an -ghutha san a misneach díobh agus go n-iompuighdís agus go dteithidís. -Níor bh’ aon iongnadh an fear san do ghabháil tré shlóightibh namhad -mar a ghaibh, agus é theacht chun Árdrígheacht na h-Éirean mar a -tháinig. - -Bhí ana dheabhramh agá mhac, Murchadh, leis. Bhí an téagar céadna ag -Murchadh ins na géagaibh, agus an fheuchaint chaol sa chabhail aige -mar gheall ar théagar na ngéag. Bhí sé i n-aigne Dhúlainn Óig agus i -n-aigne na bhfear eile n-a raibh aithne acu ar an mbeirt, gur throime -agus gur threise agus gur bh’fhearr d’fhear Murchadh ’ná a athair an lá -b’fhearr a bhí an t-athair. - -Bhí an bheirt tréan go maith. Bhí fir thréana ar Dhál gCais, agus d’ -admhuighdar go léir ná raibh aon bhreith riamh ag aon fhear eile acu ar -aoinne de’n bheirt sin. - - - - -CAIBIDIOL II. - -MEARBHALL AIGNE. - - -Nuair a bhí Brian socair sa n-Árdrígheacht do thusnuigh breis des na -h-uaislibh ar bheith ag teacht go Ceann Cora as gach áird i gcian -agus i gcómhngar. Níor bhfada go mb’ éigean tuille slíghe dhéanamh sa -ríghtheighlach. B’éigean an ríghtheighlach do chur i méid. B’éigean -tighthe nua do chur suas, i n-aice an tíghe mhóir, i dtreó, nuair a -thiocfadh rígh cúige nó priúnsa nó fear léighinn, go bhféadfaí é chur -chun cómhnuighthe ar a shuaimhneas, pé fada gairid ba mhaith leis -fanmhaint. - -Chuir an obair sin tuille gnótha ar Mheargach agus ar na ceárdaidhthibh -a bhí ag obair aige. D’á éaghmuis sin, chómh luath agus bhí Brian i -n’ Árdrígh ar Éirinn bhí na ríghthe eile, ríghthe na gcúigí, ag cur -fios go Ceann Cora ar gach aon tsaghas airm. Ní raibh aon mheas ar -chlaidheamh ná ar shleagh ná ar thuaigh mura bhféadfaí a rádh gur i -gCeann Cora, i gceártain Mheargaigh, a deineadh iad. Do chuir san, -leis, tuille gnótha ar Mheargach. B’ éigean dó tuille gaibhní agus -tuille de gach aon tsaghas ceárdaithe do chur ag obair. Bhí cúram mór -air, ach bhí nídh ar a aigne ba mheasa dhó chuige ’ná an cúram, d’á -mhéid é. Bhí fhios aige go raibh an chailís dhaor úd guidithe as an -mainistir agus gur bh’ é féin fé ndeár é. Bhí fhios aige gur dhein -sé beart shímplídhe nuair a thug sé an mhacshamhail úd na h-eochrach -isteach i láimh aoinne le breith síos ag triall ar Cholla. Bhí fhios -aige go raibh sé ceart aige féin dul síos agus í thabhairt isteach i -láimh Cholla féin. Dá ndeineadh sé mar sin thiocfadh an fhírinne amach -láithreach, agus ní guidfí an chailís. - -Bhí sé ag machtnamh ar an méid sin ó’n lá a bhí an Legáid ag caint leis -agus d’á mhéid machtnamh a dhein sé ar an sgéal iseadh is mó a bhí an -sgéal ag breith ghreama ar a chroídhe. Bhí an sgéal ’á chur amú ar a -ghnó agus ag baint codla na h-oídhche dhé. Níor bh’ fhéidir dó labhairt -le h-aoinne ’n-a thaobh, ná cómhairle dh’iaraidh ar aon duine de’n -mhuintir a bhí ’n-a thímpal, ná ar aon duine de theighlach Bhriain, le -h-eagla gur tuille díobhála a dhéanfadh sé. Fé dheire shocaruigh sé -ar dhul síos agus ar labhairt le Colla féin. Chuaidh sé síos agus do -labhair sé le Colla. - -“Feuch, a Athair,” ar seisean, “tá mo chroídhe briste ó bheith ag -machtnamh ar an gcuma úd ’n-ar deineadh amadán díom i dtaobh na -h-eochrach agus i dtaobh na cailíse. Ní fhéadfainn fanmhaint a thuille -gan teacht chun cainte le t’ onóir. Ní foláir rud éigin a dhéanamh chun -teacht suas leis an mbitheamhnach, pé h-é féin. Brisfidh mo shláinte nó -imtheóchad as mo mheabhair mura ndeintear rud éigin.” - -“Tá m’ aigne féin chómh suaithte le t’ aigne-se mar gheall air, a -dhuin’uasail,” arsa Colla, “agus dá mbéinn ag machtnamh go ceann -bliana air ní dóich liom go bhféadfainn cuimhneamh ar cad is ceart a -dhéanamh. Dá dtagadh an t-Árdrígh chúgham anso agus go ndéarfadh sé -gur mhaith leis an chailís a dh’fheisgint, cad a bhéadh agam le rádh -leis? B’fhéidir go ndéarfadh sé i n’ aigne féin go bhfuil an chailís -sin ró dhaor chun í fhágáilt anso. Níor bh’ aon iongnadh liom go -ndéarfadh. B’fhéidir go dtuigfeadh sé i n’ aigne gur cheart cailís -chómh luachmhar a thabhairt do phríomh-eaglais na h-Éirean. Gur mhaith -an tseóid í d’ Árdrígh Éirean le bronnadh ar phríomh-eaglais Éirean, -ar eaglais Árdmhacha. Is ar eaglais Árdmhacha ba cheart í bhronnadh. -Siné a déarfadh aoinne a chífeadh í. Táim mar a bhéinn i n-uisge -bheirithe ó fuair Brian an Árdrígheacht agus ná feadar cad é an neómat -a bhéadh sé chúgham isteach ’ghá rádh gur mhaith leis an chailís sin a -dh’fheisgint. Is truagh chráidhte nár choimeád sé í an chéad lá agus -gan i thabhairt i n-aon chor dúinn!” - -“Cad déarfá, a Athair,” arsa Meargach, “dá dtéidhinn agus an sgéal a -dh’innsint do Mhurchadh ó thusach go deire?” - -“Caithfear an sgéal a dh’innsint gan a thuille ríghnis, dó féin nó do -Bhrian,” arsa Colla. “D’innseas féin an sgéal do’n Legáid, mar is -eól duit. Dá n-iartí an chailís orm an fhaid a bhí an Legáid anso do -neósfadh an Legáid do’n Árdrígh cad a bhí imthighthe uirthi. Bhéadh an -Legáid idir mé agus an t-Árdrígh agam. Anois tá an Legáid imthighthe -agus tá sgannra orm le h-eagla go n-iarfaí an chailís orm. Má deir -Brian, ‘Cad ’n-a thaobh nár innsis dúinn láithreach go raibh sí -imthighthe?’ cad a bheidh le rádh agam? Déarfar gur breagh a thugas -uain do’n bhitheamhnach ar imtheacht slán agus an chailís a bhreith -leis agus do chur ó aon fhághail a bheith ar í thabhairt thar n-ais.” - -“B’fhéidir, a Athair,” arsa Meargach, “go mbéadh sé chómh maith againn -dul chun cainte le Murchadh agus an sgéal a dh’innsint dó ó thusach -go deire. Mise fé ndeár an t-olc go léir. Ní raibh aon cheart agam -gan teacht anso chun cainte leat-sa sar ar thugas uaim an eochair! -Ní fheadar an tsaoghal cad d’ imthigh orm agus a leithéid de ghnó -leanbaidhe dhéanamh. Nuair a chonac an aibíd agus an cochal do baineadh -de m’ chosaint mé glan.” - -“Is uathbhásach an sgéal é,” arsa Colla. “Ní fheadar an tsaoghal cá -dtáinig an aibíd. Thaisbeáin an Legáid na manaigh go léir duit agus -dúbhairt sé go ndúbhraís nár bh’ aoinne acu a bhí ann.” - -“Dúbhart,” arsa Meargach, “agus dob’ fhíor dhom é. Ní h-aoinne acu a -bhí ann.” - -“Ní miste dhom a dh’innsint duit,” arsa Colla, “go raibh sórd droch -amhrais ag an Legáid ar an sagart óg so againn, ar an Athair Art mac -Duibh, ach dúbhart-sa leis dá mba dhó san a thabharfá-sa macshamhail na -h-eochrach go n-aithneófá é.” - -“D’ aithneóchainn, a Athair,” arsa Meargach. “Tá a lán des na manaigh -atá anso agus d’ aithneóchainn iad, leis. An manach gur thugas an -eochair dó ní fheaca roimis sin é ná ó shin.” - -“Ní baoghal go bhfeacaís ó shin é,” arsa Colla, “agus ní dócha gur -baoghal go bhfeicfir airís é má fhéadan sé coimeád as do radharc. Is -dóich liom d’á luathacht a bheidh an sgéal go léir innste do Mhurchadh -againn gur b’ eadh is fearr é.” - -D’imthigh an bheirt suas go Luimneach agus as san go Ceann Cora. -Fuaradar caoi ar chaint a dhéanamh le Murchadh agus d’innseadar dó -gach nídh fé mar a thuit amach, i dtaobh na cailíse. Cheistigh sé -iad go dlúth, díreach mar a cheistigh an Legáid Colla. D’á fheabhas -a cheistigh sé iad, ámhthach, iseadh ba mhó a chuaidh an sgéal i -n-aimhréidh air agus iseadh ba dheacara dhó aon tuairim a thabhairt do -cé r’ bh’ é an bitheamhnach. Dúbhairt sé leó gur bh’fhearr gan an sgéal -do leigint amach. - -“Isé mo thuairim láidir,” ar seisean, “pé h-é an bitheamhnach, ná -fuil sé ró fhada uainn an neómat so, agus go bhfuil sé ag faire go -dlúth orainn feuchaint cad a dhéanfaimíd. Ní h-aon duine iasachta é. -Thaisbeáin sé an iomad eóluis. Bhí fhios aige cá raibh an chailís i -gcoimeád, agus bhí fhios aige cá raibh an eochair, agus bhí fhios -aige cé r’ bh’ é an gabha a dhein an eochair. Is iongantach an bob -a bhuail sé ort, a Mheargaigh!” ar seisean, ag cur sgeartadh gáire -as.--“Má airighim-se aon fhocal ó m’ athair,” ar seisean, “’ghá rádh -gur mhaith leis an chailís a dh’fheisgint, nó gur mhaith leis í chur go -h-Árdmhacha, cuirfidh mé dhé é. Ní mór dhúinn go léir bheith ag faire -coitchianta feuchaint an bhfaighmís aon phioc de radharc ná de bhalaith -an bhitheamhnaigh.” - -Chuir an méid sin aigne na beirte chun suaimhnis mórán. Tháinig -Meargach go Luimneach chun a ghnótha, agus tháinig Colla abhaile chun -na mainistreach. - -Nuair fhágadar Murchadh do chrom seisean ar mhachtnamh. Thuig sé -áilneacht na cailíse agus a daoire. Bhí fhios aige, pé r’ bh’ é -an bitheamhnach, go ndéanfadh an chailís sin fear saidhbhir dé i -gcaitheamh a shaoghail, dá bhféadadh sé í dhíol, agus go ndéanfadh sí -daoine saidhbhre d’á shliocht ar feadh seacht nglún. Bhí fhios aige nár -bh’ fhéidir í dhíol i n-Éirinn: Dá gceannaightí í i n-aon mhainistir -ná i n-aon eaglais i n-Éirinn go n-aireófí teacht tháirsí go luath, -ó bhéal go béal, ameasg ríghthe agus daoine, ar fuid na h-Éirean go -léir. Bhí fhios aige, d’á bhrígh sin, nár bh’fhéidir í dhíol gan í chur -amach a’ h-Éirinn. Tré cheannaighe éigin Lochlanach a caithfí san do -dhéanamh. Bhí gach aon bhaoghal, dar leis, go raibh san déanta cheana. -Bhí an iomad aimsire fághalta ag an mbitheamhnach, agus do réir an -bhuib a bhuail sé ar Mheargach níor bhitheamhnach é do thabharfadh aon -fhaillígh sa n-aimsir a tugadh dó. Má bhí an chailís imthighthe thar -faraige ní raibh ann ach fiantas, dar leis, bheith ag cuimhneamh ar -theacht suas léi go deó. “Ach ní’l agam le déanamh ach bheith ag faire -chúgham,” ar seisean i n’ aigne féin. - -“Ní chuirfinn thar mo leasmháthair é!” ar seisean, a’ machtnamh eile. -“Is aici bhí an chailís i gcoimeád sar ar cuireadh síos í go h-Inis -Cathaigh. Agus is cuimhin liom go maith nách le h-aon deagh-thoil -a sgar sí leis an seóid uasail. Ach cé r’ bh’ é an manach? Agus cá -bhfuair sé an aibíd agus an cochal má ba mhanach bréige é? Conus a -fuair sé amach gur bh’ é Meargach a dhein an eochair? Ní dócha go -gcuirfeadh sí féin aibíd agus cochal uímpi----Ach cad é sin agam ’á -rádh! D’aithneóch’ an gabha í láithreach. Má ’sí a dhein an gníomh, -agus go deimhin, a rígan, ní chuirfinn-se thort é, bhí duine éigin -aici chun na h-oibre dhéanamh di. Cé r’ bh’ é an duine sin?----Ní -fheadar an tsaoghal. Ní’l agam ach bheith ag faire chúgham.----Ach -caithfear feuchaint ad’ dhiaigh go géar, a rígan, i neithibh eile leis. -Ní gan chúis a thug an Legáid an foláramh deirineach so dhom agus é ag -imtheacht, tar éis an fholáraimh chéadna thabhairt dom tamal roimis -sin. Ó, ambasa ní dhéanfaidh sé an gnó dhom aon mhíogarnach a theacht -orm.” - - - - -CAIBIDIOL III. - -“LADY, DOST THOU NOT FEAR TO STRAY.” - - -Cuid de’n chéad ghnó a dhein Brian, chómh luath agus bhí sé socair -daingean sa n-Árdrígheacht, ab eadh na h-eaglaisí a bhí loitithe i -ndiaigh na Lochlanach do dheisiughadh agus do shlánughadh agus do chur -i dtreó airís. Chuir sé suas an eaglais mhór i gCill Dálua; agus an -eaglais i n-Inis Cathaigh; agus dhein sé athnuachaint ar an eaglais -i dTuaim Gréine. Dhein sé bóithre móra ó thaobh taobh agus ó cheann -ceann d’ oileán na h-Éirean, agus dhein sé drochaid bhreaghtha leathana -láidire ins na h-áiteanaibh ’n-a dtéidheadh na bóithre sin treasna -aibhní, i dtreó gur dhein sé tairbhthe ana mhór do’n phoibilidheacht, -mar gur chuir sé ar chumas daoine dul ar chuardaibh fada gan an iomad -trioblóide. Bhí áthas mór ar an bpoibilidheacht mar gheall ar na -h-oibreachaibh sin. - -Dhein sé dúna agus daingeana láidire, leis, i n-a lán áiteana, agus -chuir sé buidheana maithe láidire fear isteach ins na dúnaibh sin agus -ins na daingeanaibh sin, mar lucht coimeádta, i dtreó go mbeidís ann -i gcómhnúighe chun na tíre do chosaint agus chun smacht an Árdrígh do -chur i bhfeidhm ar aon duine, nó ar aon aicme daoine, do mheasfadh an -smacht san do mhilleadh. Do neartuigh sé ar an gcuma san ríghtheighlach -Chaisil, agus ríghtheighlach Cheanfheabhrad, agus an ríghtheighlach -i n-Inis Locha Cé, agus an ríghtheighlach i n-Inis Locha Guir, agus -an ríghtheighlach i nDún gCrot, agus mórán eile de dhúnaibh agus de -ríghtheighlachaibh ar fuid na h-Éirean, agus chuir sé na buidheana fear -isteach ionta chun iad a choimeád agus do chosaint. Do neartuigh san a -chómhacht féin go mór ar fuid na h-Éirean go léir, i dteannta sgáth -agus eagla do chur ar a namhaid, amuich agus i mbaile. - -Chuir sé lucht léighinn agus eóluis ag sgrúdadh agus ag breithniughadh -na sean dlighthe agus ’ghá dtabhairt chun soluis, an chuid acu a bhí -imthighthe a’ cuimhne; agus fé mar a chonaic sé gádh leó, chuir sé i -bhfeidhm airís aon chuid acu a bhí imthighthe a’ feidhm le faillígh nó -de thoradh aimsire. Níor ró dheacair dó san a dhéanamh. Bhí a leithéid -d’uraim i gcómhnuighe riamh ag an nGaedhal do dhlígh na rígheachta nár -ghádh a dhéanamh ach a chur i n-iúil dó go raibh an dlígh ann chun a -chur fhiachaibh air an dlígh do chómhlíonadh. Bíon iongnadh anois ar -sgoláirthibh nuair a chíd siad ná raibh aicme áirighthe, ceapaithe -chun na dlígh chur i bhfeidhm, i n-Éirinn fadó. Is dóich leó, agus is -fiór dhóibh é, gur bh’ obair bhaoth dlígh dhéanamh dos na daoine atá -ar an saoghal anois, ná bheith ag brath air go ndéanfaidís an dlígh -sin do chómhlíonadh, mura gceapfaí aicme láidir chun a chur fhiachaibh -ortha an dlígh chómhlíonadh. Ní thuigid siad conus a fhéadadh dlighthe -dhéanamh i n-Éirinn fadó agus ansan a dh’fhágáilt fé-s na daoine féin -na dlighthe do chómhlíonadh. Do féadtí san do dhéanamh mar, chómh luath -agus thuigeadh an phoibilidheacht an dlígh bheith ann, do chuireadh -toil phoibilidhe na ndaoine fhiachaibh ar gach duine fé leith an -dlígh do chómhlíonadh. B’ fhearr le gach duine fé leith, go mór, an -dlígh do chómhlíonadh ’ná fulang leis an ndroch mheas phoibilidhe -a bhéadh air dá bhfeiceadh na daoine é ag tabhairt droch mheas nó -tarcaisne do’n dlígh. Tá soluídí maithe againn ar fheidhm de’n tsórd -san sa n-aimsir seo féin. Má théidhean nós áirighthe i bhfeidhm ar an -bpoibilidheacht anois féin feuch cá bhfuil an duine fé leith go mbeidh -sé de mhisneach aige an nós san do bhriseadh! Aigne phoibilidhe na -ndaoine isí chuireadh dlighthe i bhfeidhm i n-Éirinn fadó, agus is -fearr a chuireadh sí i bhfeidhm iad, agus is iomláine, ’ná mar a thagan -le neart armála dlighthe chur i bhfeidhm anois. - -Ná measadh aoinne, ámhthach, ná bristí dlighthe i n-Éirinn fadó. Do -bristí go deimhin. Ach nuair a thagadh an t-é ar a ndéintí an éagcóir, -os cómhair an bhreithimh, agus nuair a thugadh an breitheamh a bhreith, -do glactí an bhreith ar gach taobh agus do déintí d’á réir. Bhí sé -daingean i n-aigne na ndaoine, aoinne ná taisbeánfadh an uraim sin do’n -dlígh ná béadh an rath air. Níor ró dheacair dlighthe fóghanta do chur -i bhfeidhm ameasg daoine de’n tsórd san. - -Dhein Brian nídh eile do chabhruigh go mór leis chun na ndlighthe do -chur i bhfeidhm. Ó’n lá a ghlac sé arm gaisge, agus gan é ach chúig -bliana déag, do thaisbeáin sé, ’n-a ghníomharthaibh agus ’n-a bhéasaibh -agus ins gach aon tsaghas deighleála idir é féin agus daoine eile, go -raibh beann thar bár aige ar an gceart, ná déanfadh sé éagcóir ar aon -Chríostaidhe, pé ’cu caraid nó namhaid é, pé ’cu íseal nó uasal é. Do -tugadh an méid sin fé ndeara. Ansan, fé mar a leath cómhacht Bhriain -agus fé mar a mhéaduigh a chreideamhaint, do dhein daoine eile, uasal -agus íseal, aithris air. Ar ball, bhí acu go léir, nó dúbhradar go léir -go raibh acu, beann thar bár ar an gceart, fé mar a bhí ag Brian. Do -glacadh an ceart ’n-a nós acu. Ansan bhí neart an nóis ag cur le neart -an chirt. Bhí neart eile ag cur leis an dá neart san. B’é neart é sin -’ná neart an Chreidimh. - -Ná bíodh aon iongnadh ar aoinne gan aon ghádh a bheith le neart armála -chun dlighthe chur i bhfeidhm nuair a bhí na trí nirt sin, neart cirt, -agus neart nóis, agus neart Creidimh, ag oibriughadh as acfuinn a -chéile chun dlighthe chur i bhfeidhm. - -Tugaimís fé ndeara cad a thuit amach do Bhrian i n-aon phúnc amháin -de’n cheart agus de’n bheann a bhí aige ar an gceart. Chonaic gach -aoinne go raibh aon bheart amháin éagcóra ná ceadóchadh Brian ar aon -tsaghas cleas ná résún. B’í beart éagcóra í sin ’ná masla thabhairt -do mhnaoi. Chonaic na fir go léir, íseal agus uasal, go raibh gráin -gan teóra ag Brian ar ghníomharthaibh de’n tsórd san. Mar gheall ar an -uraim a bhí acu do Bhrian do dhein na fir go léir, uasal agus íseal, -aithris air sa nídh sin, leis. Má b’ uasal an rud do Bhrian an ghráin -sin a bheith aige ar ghníomharthaibh de’n tsórd san, dob’ uasal an rud -é, dar leó, d’ aon fhear. As san dúbhairt gach fear go raibh gráin -aige féin ar ghníomharthaibh de’n tsórd san. As san do thug gach fear -mar bhéas dó féin bheith ag maoidheamh as nár thug sé riamh “masla ná -tarcaisne do mhnaoi.” Do lean an aithris ar Bhrian, agus do lean an -chaint, agus do lean an maoidheamh. As san do neartuigh an nós agus -do tugadh fé ndeara, ar fuid na h-Éirean, ná deineadh fir Bhriain -gníomhartha de’n tsórd san. Fé mar a leath cómhacht Bhriain do leath na -nósa a bhí ag fearaibh Bhriain. Ar ball do tugadh fé ndeara ná deintí -na gníomhartha gráinneamhla úd i n-aon bhall i n-Éirinn. - -Ansan, nuair a thagadh Niamh agus a h-athair go Ceann Cora, agus nuair -a chíodh na ríghthe óga Niamh, do chuimhnighdís ar an uaisleacht agus -ar an nósmhaireacht a bhí tagaithe ar Ghaedhlaibh Éirean go léir agus -deiridís eatartha féin:--“Níor mhiste dhi slat ríoga do thógaint ’n-a -láimh, agus fáinne óir i mbara na slaite, agus siúbhal ’n-a h-aonar ó -Thonn Clíodhna go Dún Sobhairce, agus ní baoghal go ndéanfadh aon fhear -Gaedhlach, uasal ná íseal, oiread agus focal neamh-uramach do labhairt -léi.” - -Dúbhradh an chaint sin, nó caint de’n tsórd, chómh minic sin, agus do -tuigeadh chómh maith san fírinne na cainte, gur measadh, ’n-a dhiaigh -san, nuair a bhí Brian agus Niamh agus an chuid eile acu sa n-iúir, nár -chaint a bhí sa sgéal ach gur dhein óigbhean uasal éigin an siúbhal -san, ’n-a h-aonar, ó Dhún Sobhairce go Tonn Clíodhna, agus an tslat -’n-a láimh aici agus an fáinne óir ar an slait, agus ná fuair sí ar -an slígh ach an uraim agus an onóir ba mhó a dh’fhéadfaí a thabhairt -di. Do lean an sgéal ar an gcuma san i seanachus na h-Éirean go dtí go -dtáinig an file Gallda, Ua Mórdha, agus gur chúm sé an dán úd:-- - - “Lady, dost thou not fear to stray, &c.” - -Is fiú an sgéal san machtnamh a dhéanamh air. Is ’mó rígh agus ímpire -n-a bhfuil cúntas ortha i seanachus an domhain agus n-a bhfuil -moladh mór ar a ngníomharthaibh agus ar a ngradam, ar an gcuma ’n-ar -chuireadar tíortha fada fairsinge fé smacht a lámh, agus ar an gcuma -’n-ar chuireadar, má ba ríghthe fóghanta iad, dlighthe tairbhtheacha -i bhfeidhm. Ní dóich liom, ámhthach, go bhfeaca riamh fós d’á -thabhairt, ar obair ná ar shaothar aon rígh ná aon ímpire acu, moladh -de shaghas an mholta so a thugan an sgéal seanachais seo ar Bhrian. -Ní nósmhaireacht, ná macántacht, ná gníomhartha onóracha, ná uraim -do bhantracht, is gnáth ag leanmhaint slógh agus cogaidh agus armála -agus cathana fuilteacha. Neamh-shuim ins na neithibh sin iseadh is -gnáth ’á leanmhaint riamh. Neamh-shuim i ngach deagh-nós, neamh-shuim -i gceart an fhir thall, neamh-shuim sa n-uraim is dual do mhnáibh; an -beithigheach allta ’ghá thaisbeáint féin sa duine; gabháil do chosaibh -ins gach dualgas d’á mbainean le dlígh, le deagh-nós, le Creideamh; -siniad na neithe is gnáth ag leanmhaint cogaidh agus cómhraic agus -cathana fuilteacha. - -Ní raibh Brian riamh, ó táinig sé i n-aois a chúig mblian ndéag, -ach sáidhte i gcogaíbh. Bhí a ghaolta go léir chómh sáidhte ins na -cogaíbh agus bhí sé féin. I n-aimhdheóin na gcogaí go léir do thuill -Brian agus a shlóighte an moladh atá sa sgéal úd i dtaobh na mná -óige agus i dtaobh na h-onóra a fuair sí ar feadh na slíghe go léir -ó Dhún Sobhairce go Tonn Clíodhna. Tá buadh ag Brian sa méid sin ar -chómhachtaibh agus ar ríghthibh agus ar ímpiríbh an domhain riamh. - -Táimíd anois ag dul sa deichmhadh céad blian ó fuair Brian agus a -shlóighte an buadh san. Do choimeád ár sínsear cuimhne air. Thugadar -dúinne an cuimhne sin le coimeád. Is ceart dúinn greim daingean a -choimeád air. Caithtear go minic ins na súilibh orainn ná fuil aon -nídh ag baint le n-ár sínsear gur féidir dúinn aon mhaoidheamh ró mhór -a dhéanamh as. Tá againn, i sgéal na mná óige sin, cúis mhaoidhte -agus adhbhar creideamhna ná fuil a leithéid le fághail i seanachus -aon tíre eile fé luighe na gréine indiu. Tá ceangailte orainn, ní -h-amháin cuimhne choimeád ar an adhbhar creideamhna san, ach fós beart -a dhéanamh d’á réir. - - - - -CAIBIDIOL IV. - -UISGE-FÉ-THALAMH. - - -Bhíodh Murchadh go minic abhfad ó Cheann Cora ag feuchaint i ndiaigh -gnóthaí na h-Árdrígheachta fé chómhairle a athar. Nuair a bhíodh sé -imthighthe ó Cheann Cora bhíodh sgannra air le h-eagla go ndéanfaí aon -droch ghníomh a gan fhios dó. Bhí an fear frithálmha ceapaithe aige -chun frithálmha ar an Ardrígh, mar ba cheart agus mar ba ghnáth do réir -nósa na h-aimsire sin. Ach cá bh’ fhios dó, dar leis, ná go nglacfadh -an fear frithálmha breab dá ndéintí breab mhaith a thairisgint dó. -Thuig sé i n-aigne gur i gcoinnibh mná a bhí ar an bhfear an cluiche -dh’imirt, i gcoinnibh na mná ba bhreaghtha agus ba mheasa agus ba -ghéire d’á raibh i n-Éirinn an uair sin. Cá bh’fhios dó, dar leis, -cad iad na cleasa dh’imireóch’ sí ar an bhfear dá mba rud é go -dtuigfeadh sí nár bh’fhéidir é bhreabadh. Chonaic an Legáid a diabhal -coímhdeachta. Cá bh’ fhios cad é an congnamh a thabharfadh an diabhal -coímhdeachta san di i n-aon droch ghnó a bheartóch’ sí a dhéanamh. - -“Ní h-aon mhaith,” ar seisean i n’ aigne féin, “bheith ag brath air -go bhféadfadh fear frithálmha bheith maith a dhóthin dí féin agus d’á -diabhal coímhdeachta. Caithfidh mé bean a chur ag tabhairt aire dhi.” - -Ní fhéadfadh sé cuimhneamh ar aon mhnaoi chun na h-oibre sin ach ar -Niamh. Bhí fhios aige dá mbéadh Niamh i n-aice an Árdrígh, agus a fhios -a bheith aici cad chuige go raibh sí ann, nár bhaoghal go bhféadfadh -Gormfhlaith aon droch nídh dhéanamh a gan fhios di. D’ imthigh sé féin -siar go h-Uíbh Máine. Do labhair sé le Niamh. D’inis sé dhi ó thusach -go deire an sgéal go léir. - -“Ní fhéadfainn-se dul go Ceann Cora agus fanmhaint ann, a rígh,” arsa -Niamh. “Ní fhéadfainn imtheacht ó m’ athair féin.” - -“Ní’l t’ athair-se i n-aon chontabhairt, a rígan,” arsa Murchadh. “Ní -mar sin do m’ athair-se. Tá sé i gcontabhairt mhór. Dá bhféadainn féin -fanamhaint sa bhaile ní dóich liom go mbéadh aon bhaoghal air. Tá an -iomad eagla aici rómham-sa. Nuair a bhím as baile bíon gach aon nídh -ar a toil aici, agus ní bhíon aon eagla aici roim aoinne. Ní’l aon -phioc d’á fhios agam’ athair go bhfuil aon chontabhairt os a chionn. Dá -neósfaí dó é ní fhéadfaimís é chosaint. Do leigfeadh sé amach an sgéal, -mar ní chreidfeadh sé focal dé. Tá fhios aige nách bean ró mhaith í, -ach ní chreidfeadh sé i n-aon chor go ndéanfadh sí aon iaracht ar é -chur chun báis. Dá n-abradh aoinne leis go ndéanfadh, is amhlaidh a -thiocfadh fearg air. Déarfadh sé gur le corp droch aigne a déarfadh -aoinne a leithéid. Thuigfeadh sé, dá mba ná béadh aon chúis eile aici -le gan an gníomh san a dhéanamh, go seachnóch’ sí é ar mhaithe léi -féin. Go gcuirfeadh bás an Árdrígh í féin as an Árdríganacht. D’á -éaghmais sin, bean ró ábalta iseadh í. Tá curtha ’n-a luighe aici ar -aigne m’ athar ná fuil aon nídh is fearr léi ’ná é mhaireachtaint -abhfad, mar d’á fhaid a mhairfidh sé gur b’eadh is sia a bhéad-sa gan -teacht sa n-Árdrígheacht. Caithfear an t-aireachas a dhéanamh ar m’ -athair a gan fhios dó, a Niamh.” - -“Ní fheadar, a rígh,” arsa Niamh, “an bhfuil aon bhaoghal go mbéadh -dearmhad ort-sa féin sa sgéal.” - -“Cad é an dearmhad a dh’fhéadfadh a bheith orm, a rígan?” ar seisean. - -“Ba dhóich liom,” ar sise, “go bhfuil gach aon deabhramh ar an gcaint -sin a dúbhraís i dtaobh an ruda atá curtha ’n-a luighe aici, mar a -deirir, ar aigne t’ athar. D’á fhaid a mhairfidh t’athair iseadh is sia -a bheidh Gormfhlaith ’n-a h-Árdrígain agus iseadh is sia a bhéir-se gan -teacht sa n-Árdrígheacht. Má chuirean sí féin chun báis é cuirfidh sí í -féin as an Árdríganacht láithreach, agus déanfaidh sí Árdrígh dhíot-sa. -Tá fhios aici go maith nách baoghal go nglacfaid fir Éirean aoinne eile -i n’ Árdrígh. B’fhearr léi í féin do bháth ’ná thusa dh’fheisgint sa -n-Árdrígheacht. Sin dá dhíobháil mhóra aici ’á dhéanamh di féin leis an -ngníomh. Cá bhfuil an tairbhthe, a rígh?” - -“Tá sé chómh maith agam an sgéal go léir a dh’innsint duit, a -Niamh,” arsa Murchadh, “ach is fé riún atáim ’á innsint duit. Tá -níos mó go mór d’ fhios a gnótha agam-sa ’ná mar is dóich léi. Tá, -mar is eól duit, a mac ’n-a rígh ar Lochlanaigh Bhaile Átha Cliath. -Tá uisge-fé-thalamh aici ’á dhéanamh le fada riamh a d’iaraidh go -bhfaghadh na Lochlanaigh buadh agus go mbéadh a mac féin i n’ Árdrígh -ar Éirinn. Éire ag Lochlanaigh agus Sitric i n’ Árdrígh. Siné atá -uaithi. Ní fheadair aoinne beó cad é an t-uisge-fé-thalamh a dhein sí -chuige sin i gcaitheamh na h-aimsire roim chath Gleanna Mháma. B’ shiné -fé ndeár na Lochlanaigh a bheith chómh líonmhar sa chath san agus an -cath a bheith chómh dian, chómh fuilteach. Bhí sí deimhnightheach go -mbéadh buadh an chatha san ag Lochlanachaibh agus ná tiocfadh Brian ná -aoinne eile againn beó ó’n gcath. Tá an t-uisge-fé-thalamh céadna ar -siúbhal anois airís aici. Is dóich léi ná fuil fhios agam-sa é. Tá níos -mó go mór d’ fhios a gnótha agam ’ná mar is dóich léi. Tá rígh Lochlan -ag gleusadh armála agus ag déanamh loingeas agus ’á gcur ar uisge. -Tá muintir na h-Ioruaidhe ’ghá ngleusadh féin chun cogaidh, ach ní -h-innstear cad é an cogadh é ná cad chuige an gleusadh. Tá ollmhúchán -ar siúbhal ar oileán Mhanain agus i n-oileánaibh Alban agus thuaidh -i n-Ínsibh Orc. Ní deir aoinne focal i dtaobh cad é an bun atá leis -an obair go léir agus leis an ollmhúchán go léir. Tá fhios agam-sa -go maith cad é an bun atá leis an ollmhúchán. Tá Gormfhlaith agus a -mac, rígh Lochlanach Átha Cliath, ag déanamh a ndíchil ar gach aon -tsaghas cuma chun bheith ollamh ar chath uathbhásach eile do bhualadh -ar son Árdrígheachta na h-Éirean chómh luath agus gheóbhaid siad an -chaoi cheart air. Dá bhfaghadh m’ athair bás díreach nuair a bhéadh an -t-ollmhúchán críochnuighthe acu, do thiocfadh san agus a dtoil isteach -le n-a chéile go h-áluinn.” - -“Tuigim thú, a rígh,” arsa Niamh. “Agus dá mba ná béadh aon fhonn ar t’ -athair bás d’fhághail an uair ba mhaith leó é dh’fhághail báis, isé do -mheas go dtabharfadh Gormfhlaith congnamh dó chun báis a dh’fhághail.” - -“Táim deimhnightheach dé, a rígan,” arsa Murchadh. “Dá mbéadh a gcuid -ollmhúcháin curtha chun cinn acu agus iad ollamh, agus ansan go -bhfaghadh m’ athair bás oban, bhéadh gnó na h-Éirean ’n-a phraisigh, -dar leó. Bhéadh sé ’n-a chogadh dhearg idir mise agus M’lsheachlainn -feuchaint cé bhéadh i n’ Árdrígh. B’fhéidir go mbéadh sé ’n-a chath -trír, go ndéanfadh Ua Néill thuaidh iaracht ar an Árdrígheacht -do shealbhughadh dhó féin. Ansan dá bpreabadh neart maith láidir -Lochlanach isteach chúghainn níor ró dheacair dóibh Éire chur fé n-a -smacht agus Árdrígh dhéanamh de Shitric.” - -“Ambasa, a rígh,” arsa Niamh, “is breagh glan géar an fheuchaint atá -aici ’á dhéanamh roímpi. Cad tá agaibh-se ’á dhéanamh? Ní dócha go -bhfuiltí-se i nbhúr suidhe díomhaoin agus iad súd ’ghá n-ollamhughadh -féin chómh díchealach.” - -“Ná bíodh eagal ort, a rígan,” arsa Murchadh. “Ní’l aon fhaillígh -againn ’á dhéanamh. Táimíd ag gleusadh slógh ins gach aon chúinne de’n -tír agus ag cur na n-arm is fearr ’n-a lámhaibh. Tá an t-ollmhúchán -againne ’á dhéanamh chómh dian chómh díchealach agus atá acu-san, nó b’ -fhéidir níos déine, ach táimíd ’ghá dhéanamh a gan fhios chómh maith -agus fhéadaimíd é. Táid na mílte fear againn cheana féin ins na dúnaibh -agus ins na daingeanaibh anso agus ansúd ar fuid na tíre. Níor dhóich -le h-aoinne ná béadh sáidhte i n-ár n-obair go bhfuil oiread nirt -againn agus atá.” - -“Ba dhóich liom-sa, a rígh,” arsa Niamh, “go bhfuil dearmhad sa nídh -sin oraibh. B’fhéidir dá bhfeictí bhúr neart go n-eireófaí as an -ollmhúchán thall, mar go dtuigfí nár bh’ aon mhaith bheith a d’iaraidh -buadh fhághail oraibh.” - -“Ní eireófaí, a rígan,” arsa Murchadh. “Is amhlaidh a déanfaí tuille -díchil ar an ollmhúchán thall. Tá Gormfhlaith ró cheapaithe ar an -ndroch obair atá curtha roímpi aici. D’á laige a mheasfaidh sí sinne -bheith iseadh is dóichíghde gan an iomad nirt a bheith cruinnighthe -aici i n-ár gcóir. Tá fhios aici go bhfuilimíd ag gleusadh slógh ach -ní’l ’fhios aici cad chuige go bhfuilimíd ’á ngleusadh. Ní’l fhios aici -go bhfuil fios a h-oibre féin againn mar atá. Is dóich léi gur chun -na h-Árdrígheachta do choimeád ó Mh’lsheachlainn agus ó Ua Néill an -gleusadh slógh atá againn ’á dhéanamh. Dá mbeitheá-sa i gCeann Cora i -bhfochair m’ athar do thuigfeadh Gormfhlaith gur ag faire uirthi féin -a bheitheá ann. Ansan ní bhéadh aon bhaoghal go ndéanfadh sí aon droch -nidh air. Tá an iomad eagla aici rómhat-sa. Ní fheadar an domhan cad a -dhéanfad mura bhféadair teacht go Ceann Cora agus fanmhaint ann.” - -“Ní fhéadfainn imtheacht ó m’ athair féin, a rígh,” arsa Niamh. “Ní -h-aon mhaith dhuit bheith ’ghá iaraidh orm. Faigh duine éigin eile.” - -“Feuch, a rígan,” arsa Murchadh, “cad é an bac atá ar t’ athair teacht -i n-aonfheacht leat! Ná déanfadh do dhritháir aire thabhairt do’n -rígheacht so Uíbh Máine? Tá sé chómh ceangailte ar Thadhg Mhór ua -Chealla beart a dhéanamh i gcoinnibh namhad Éirean agus ’tá sé orm-sa, -agus go deimhin, agus ní gádh dhom san do rádh le h-inghín Thaidhg, tá -Tadhg Mór ua Cealla chómh h-ollamh ar bheart a dhéanamh i gcoinnibh -namhad Éirean agus ’tá aon fhear, uasal ná íseal, d’á bhfuil beó i -n-Éirinn indiu.” - -“An bhfuil fhios agat cad a dhéanfair, a rígh,” arsa Niamh. “Labhair le -m’ athair agus inis gach aon rud dó, tríd síos, fé mar atá innste agat -dómh-sa. B’fhéidir ansan go dtuigfeadh sé gur ceart dó dul go Ceann -Cora agus fanmhaint ann, agus mise do bhreith leis agus do choimeád i -n’ fhochair ann.” - -Do dhein Murchadh an nídh sin. D’inis sé do Thadhg Mhór ua Chealla -an sgéal go léir tríd síos, an t-ollmhúchán a bhí ar siúbhal thall -i gcríochaibh Lochlan agus i gcríochaibh na h-Ioruaidhe agus ins na -h-oileánaibh, agus an t-uisge-fé-thalamh a bhí ag an Árdrígan ’á -dhéanamh chun na h-Éirean a thabhairt fé smacht na Lochlanach agus -Ardrígh a dhéanamh d’á mac féin, de Shitric. Thaisbeáin sé dhó gach -deimhne d’á raibh aige ar an méid sin sgéil. D’inis sé dhó an dá -fholáramh a thug an Legáid dó féin, tré bhéal Cholla. Nuair airigh -Tadhg an sgéal is beag ná gur b’ amhlaidh a bhí sé ar buile toisg nár -h-innseadh fadó dhó é. Shocaruigh sé láithreach ar theacht go Ceann -Cora agus Niamh a thabhairt leis. Do tugadh tigh breagh glan uasal -solusmhar dóibh, chun cómhnuighthe ann, i n-aice thíghe mhóir Bhriain. -Do fuaradh, mar ghnó súl le déanamh do Thadhg Mór bheith ag cabhrughadh -leis an Ardrígh i ngnóthaibh stáit. Níor bh’ aon iongnadh, ansan, -Niamh do theacht ann. Do thuig gach aoinne ná fanfadh sí sa bhaile i -ndiaigh a h-athar. - - - - -CAIBIDIOL V. - -PÚICÍNÍ. - - -Cá bhfuair Murchadh an t-eólus a bhí aige ar an ollmhúchán a bhí -ar siúbhal i gcríochaibh Lochlan, agus ar an mbun a bhí leis an -ollmhúchán? Fuair sé an t-eólus ar an gcuma so. Bhí a ghiollaí -turais féin aige agus bhí Caoilte aige mar cheann ortha. Dar leis -an bpoibilidheacht isé gnó Bhriain a bhí ortha a dhéanamh, gnó na -rígheachta. Ach do thug Murchadh gnó eile, leis, le déanamh do chuid -acu go raibh iontaoibh aige asta. Bhí fhios aige go maith ná féadfadh -Gormfhlaith a suaimhneas a cheapadh. Go gcaillfeadh sí an t-anam nó go -mbéadh droch obair éigin ’dir lámhaibh aici. Bhí fhios aige nár bh’ aon -mhaith bheith a d’iaraidh cosg a chur léi. Dá gcurtí cosg léi i n-aon -droch obair amháin ná déanfadh sí ach aghaidh a thabhairt ar dhroch -obair eile agus é cheilt níb’ fhearr. Gur bh’ fhearr sgaoileadh léi -agus eólus cruinn a dh’ fhághail, a gan fhios di, ar gach aon tsaghas -droch oibre a bhéadh ar siúbhal aici. Thug Murchadh an gnó san le -déanamh do Chaoilte, d’ “Fhear na gCos,” a ndúbhairt Conn. Níor mhiste -an gnó thabhairt le déanamh do Chaoilte. Bhíodh sé ins gach aon chúinne -d’oileán na h-Éirean, agus ní sa riocht gcéadna a chítí é aon dá lá as -a chéile. ’N-a cheannaidhe Lochlanach a bhíodh sé uaireanta, istigh i -gcathair Bhaile Átha Cliath, ag díol éadaí olna a déintí i n-Éirinn -an uair sin níb’ fhearr ná mar a déintí iad i n-aon áit lasmuich d’ -Éirinn. ’N-a ghráséir a bhíodh sé uaireanta eile agus stoc beag ba -seasga aige ’á dhíol le búistéiríbh Lochlanacha i gcathair Chorcaighe. -Nuair oireadh dó eólus cruinn fhághail agus gan bheith ag brath ar -ráflaí, radharc a shúl féin a dh’ fhághail ar neithibh, théidheadh sé -ar bórd loinge, ’n-a Lochlanach mar ’dh eadh, agus théidheadh sé soir -go Cathair na Beirbe agus chíodh sé gach nídh a bhíodh ar siúbhal ann. -Chonaic sé le n-a shúilibh féin na slóighte d’á ngleusadh, agus d’ -airigh sé le n-a chluasaibh na daoine ’ghá innsint d’á chéile gur siar -go h-Éirinn a bhí na slóighte sin go léir le dul chun cathana cruadha -do throid do’n Árdrígan uasal, do Ghormlóda. Gormlóda a thugaidís ar -Ghormfhlaith. Bhí eólus ar chaint na tíre sin ag Caoilte chómh maith -agus dá mb’ ann a tógfaí é. Nuair a théidheadh sé ameasg na ndaoine ann -ní bhíodh fhios ag aoinne ná gur dhuine de mhuintir na tíre é. - -Fuair sé amach, ar a measg, ar dtúis gur bh’í Gormfhlaith a bhí ag cur -na h-oibre go léir ar siúbhal, ach is fé riún a h-innstí dhó é. Fuair -sé amach, leis, ar an gcuma gcéadna, go raibh Sitric, mac Ghormfhlaith, -rígh Lochlanach Átha Cliath, ag cabhrughadh le Gormfhlaith ar gach aon -tsaghas cuma. Bhíodh sé coitchianta anonn ’s anall idir an dá chathair -ag tabhairt gach aon tsaghas eóluis do rígh Lochlan ar ghnóthaibh na -h-Éirean, ar an gcuma ’n-a raibh Brian ag tuitim agus nár bh’ fhéidir -dó maireachtaint puínn eile aimsire. Nuair a gheóbhadh sé bás go -dtuitfeadh a chómhacht as a chéile. Ná béadh aon bhreith ag Murchadh ar -fhearaibh Éirean a choimeád dlúithte ’n-a chéile mar a bhíodar dlúithte -ag Brian. Go mbéadh ríghthe na tíre, thuaidh agus theas, ag marbhughadh -a chéile mar gheall ar an Árdrígheacht. Ná béadh aon bhac ar shluagh -Lochlanach preabadh chúcha isteach an uair sin agus gabháil de chosaibh -ionta i ndiaigh chéile. Go mbéadh a leath ar thaobh na Lochlanach féin, -i gcoinnibh an leath eile, chómh luath agus thiocfadh na Lochlanaigh. -Gur bh’é buac rígh Lochlan an neart slógh ba mhó fhéadfadh sé -chruinniughadh a bheith cruinnighthe gleusta curtha le chéile aige -i gcóir bháis Bhriain, nó i gcóir pé rud a thiocfadh. Do thuig rígh -Lochlan an nídh sin go h-áluinn, agus bhí sé ag déanamh a dhíchil agus -’á dhéanamh go maith, agus má bhí ní raibh oiread agus cor aige ’á -chur dé, ná ag Sitric ’á chur dé, ná raibh cúntas cruinn ag Caoilte ’á -thabhairt do Mhurchadh air. - -Théidheadh Caoilte go h-oileán Mhanain, leis, agus chíodh sé cad a -bhíodh ar siúbhal ann, agus chuireadh sé cúntas cruinn air ag triall ar -Mhurchadh. - -Thug sé cúpla cuaird óthuaidh go h-Ínsibh Orc agus chonaic sé cad a bhí -ar siúbhal ann. Fuair sé go raibh ainim Ghormfhlaith i mbéalaibh na -ndaoine ann, agus go raibh talamh saidhbhir geallta i n-Éirinn, saor ó -chíos, d’aon fhear a thiocfadh ag cabhrughadh le Gormfhlaith agus le -rígh Lochlanach Bhaile Átha Cliath sa chogadh a bhí le teacht. - -’N-a chuardaibh go léir, nuair airigheadh Caoilte an cómhrádh ar -siúbhal i dtaobh an chogaidh a bhí le teacht agus i dtaobh na -dtalmhaintí saidhbhire saora a bhí le fághail de bhár an chogaidh, -thugadh sé fé ndeara, nuair a deireadh an fear, “Ní raghad-sa go -h-Éirinn. Is buan fear ’n-a dhúthaigh féin. Mharbhóch’ Murchadh -mé,” go ndeireadh an bhean, “Is fear meathta thú! Mura dtéidhir-se -ann raghad-sa ann! Nó má théidhean tú ann raighmídh go léir ann -i n-aonfheacht leat. Tá fir againne a bheidh maith a dhóthin do -Mhurchadh, ní h-eadh ach ró mhaith dhó. Is fearr dul go h-Éirinn, pé -crích a bhéarfaidh sinn, agus beatha bog sóghail a bheith ag duine ar -thalamh bhreagh shaidhbhir, ’ná bheith a d’ iaraidh beatha docht daor a -bhaint as na riasgaibh fiaine fuara so!” - -Bhí aithne mhaith ar Mhurchadh an uair sin, ní h-amháin ameasg na -Lochlanach a bhí ’n-a gcómhnuighe i n-Éirinn, ach ar fuid tíre Lochlan -go léir, agus ar fuid na h-Ioruaidhe, agus i n-Ínsíbh Orc, agus chómh -fada óthuaidh le h-Inis Tuile. Nuair ba mhaith le mnaoi eagla chur ar -leanbh ní deireadh sí ach, “Eist do bhéal nó glaodhfad ar Mhurchadh -chúghat!” nó, “Chúghat Murchadh!” - -Ní raibh Caoilte i n’ aonar sa n-obair a bhí aige ’á déanamh. Bhí a -theachtairí aige le cur uaidh go h-Éirinn nuair a bhíodh eólus éigin ná -fuilingeóch’ ríghneas aige le cur ag triall ar Mhurchadh. Chuireadh sé -uaidh a theachtaire agus d’fhanadh sé féin thall ag faire chuige, ag -lorg tuille eóluis. - -Do thárla, lá d’á raibh sé thall i gCathair na Beirbe, gur ghluais -ráfla ó bhéal go béal ameasg na ndaoine. - -“Ó,” a déarfadh duine le duine, “ar airighis an sgéal nua?” - -“Níor airigheas airiú! Cad é an sgéal nua é?” a déarfaí ’á fhreagradh. - -“Árdrígh Éirean atá marbh!” - -“Eist do bhéal!” - -“Ó, go deimhin ní’l aon fhocal bréige ann. Lochlanach óg uasal ó Áth -Cliath a thug an sgéal nua anall anso ag triall ar an rígh, agus d’á -chómhartha san féin isé Sitric, rígh Lochlanach Átha Cliath do chuir -anall é. Tá Brian marbh agus beidh Sitric i n’ Árdrígh anois.” - -Ansan déarfadh duine eile a thiocfadh suas:-- - -“Tá an éagcóir agat. Níor thugais an sgéal sa cheart leat. Ní h-é an -t-Árdrígh atá marbh. Ní’l aoinne marbh. Is amhlaidh a chuir Sitric -anall anso ó Áth Cliath an priúnsa óg, Amhlaoibh, ’ghá innsint do’n -rígh go bhfuil Gormfhlaith go maith agus go bhfuil gach aon nídh ag dul -chun cinn aici ar a toil. Go bhfuair sí an saidhbhreas a bhí uaithi -agus go bhfuil sí sásta.” - -“Cad é an saidhbhreas a bhí uaithi?” a déarfadh duine eile. “Nách í -Árdrígan na h-Éirean í? Tá an saidhbhreas san aici le fada anois. Nár -bhuailtear a thuille uimpi! Cad a chuir i mbéal an amadáin seo Brian a -bheith marbh?” - -“Ní fheadar-sa san,” a déarfadh an fear eile, “mura mar seo a dh’eirigh -an focal. Dúbhairt Gormfhlaith le h-Amhlaoibh a dh’innsint do’n rígh go -raibh Brian ag tuitim leis an aois go tiugh, agus ná féadfadh sé, agus -a dhícheal a dhéanamh, seasamh puínn níos sia. Is dócha, nuair a leath -an chaint sin ameasg na ndaoine gur chuireadar leis an gcaint agus gur -dheineadar a bhás as an gcaint. Nuair a bhíon ráfla ag gabháil tímpal -bíon gach aoinne ag cur leis.” - -Chuir an chaint sin Caoilte ag machtnamh. Cé r’ bh’ é an t-Amhlaoibh -seo? Nó ar bh’fhéidir i n-aon chor gur bh’ é cara Thaidhg Óig uí -Chealla é? - -“Ní foláir dom, má fhéadaim é, radharc fhághail air,” ar seisean i -n’aigne féin. - -Chrom sé ar dhruidim, ar feadh raint laethanta, i dtreó an -ríghtheighlaigh le pé mangaireacht a bhí ar siúbhal aige. Bhíodh sé -ag faire ar na h-uaislibh agus iad ag dul isteach ’s amach. Theip air -aon radharc fhághail ar aoinne de shaghas Amhlaoibh. Má theip bhí rud -eile nár theip air. Níor theip air ceathrar lucht airm do theacht n-a -thímpal do phreib agus prísúnach a dhéanamh dé agus é chur isteach i -gcarcair dhaingean, sar a’ raibh fhios aige, ba dhóich leat, cad a bhí -ag imtheacht air. Níor labhradh oiread agus focal leis. Níor deineadh -ach breith air agus a dhá láimh a cheangal lastiar dé agus púicín a -tharang anuas ar a shúilibh agus é thógaint chun siúbhail. Nuair a -bhí sé istigh sa phrísún do cuireadh slabhra fan chuim air, agus bhí -an ceann eile de’n tslabhra san daingean sa bhfalla. Do baineadh dé -an púicín agus do fágadh ansan é i n’ aonar. Tar éis raint aimsire -do tugadh bia chuige agus do baineadh an ceangal d’á lámhaibh an -fhaid a bhí sé ag ithe an bhídh. Amáireach a bhí chúgainn, tár éis -cheithre h-uaire fichid a bheith caithte aige i n’ aonar, do tugadh an -bia chuige airís. Do tugadh an bia chuige mar sin gach aon lá. Gach -aon uair a thagadh an bia do labhradh Caoilte leis an dteachtaire, -agus d’fhiafraigheadh sé dhé cad é an chúis gur cuireadh isteach sa -phrísún san é agus gan aon rud déanta as an slígh aige. Ní thugadh an -teachtaire aon fhreagra air ach fé mar a bhéadh sé bodhar balbh. D’ -imthigh lá agus oídhche, agus d’imthigh lá eile agus oídhche eile, -agus d’fhan Caoilte sa phrísún. D’imthigh seachtmhain, agus ambasa bhí -gach aon deabhramh go bhfágfaí sa phrísún san é, níor bh’fhios cad é -an fhaid. Bhí sé ag machtnamh agus ag machtnamh, agus ní fhéadfadh sé -aon tuairim a thabhairt do cad fé ndeara prísúnach a dhéanamh dé. Bhí -fhios aige go maith go raibh sé ag cur eóluis ag triall ar Mhurchadh -go h-Éirinn ar neart slógh tíre Lochlan agus ar acfuinn na tíre agus -ar gach aon tsaghas gnótha stáit d’á raibh ar siúbhal sa n-áit. Ach -bhí fhios aige go maith, leis, ná raibh cogadh an uair sin idir an dá -thír, idir Éire agus crích Lochlan, agus d’á bhrígh sin, pé eólus a -chuirfeadh sé uaidh abhaile go h-Éirinn, nár bh’fhéidir spiaireacht do -chur ’n-a leith. Má labhair sé caint na Lóchlanach chómh maith agus -do labhradar féin í ní dhéanfadh san spiaire dhé nuair ná raibh aon -chogadh ar siúbhal idir an dá thír. - -Nuair a bhí breis agus seachtmhain caithte sa phrísún aige do labhair -sé, lá, leis an dteachtaire, mar seo:-- - -“A dhuine mhacánta,” ar seisean, “ní’l aon lá a tháinís anso le m’ -chuid bídh chúgham nár fhiafraigheas díot cad é an chúis gur deineadh -prísúnach díom. Níor thugais aon fhreagra orm. Is maith liom anois an -méid seo do rádh leat, agus tá súil agam go raghaidh an focal ag triall -ar rígh Lochlan. Pé duine is bun le mise chur isteach sa phrísún so, -gan aon droch ghníomh do chur am’ leith, tá an dlígh briste aige agus -díolfaidh sé as. Má tugtar aon anchor dom díolfar as chómh daor agus a -díoladh riamh a’ h-éagcóir. Mura maith leat labhairt liom-sa labhair le -duine éigin eile agus inis an méid sin dó. Labhair leis an t-é a dhein -an gníomh so. Ní duine gan úghdarás a dhein an gníomh so.” - -D’imthigh an teachtaire. Ní raibh sé abhfad imthighthe nuair a tháinig -an ceathrar céadna úd airís. Do rugadar ar Chaoilte. Bhaineadar an -slabhra d’á chom. Sháthadar an púicín anuas ar a cheann agus ar a -shúilibh. Do rugadar leó amach é agus síos chun an chuain, agus -chuireadar ar bórd loinge é. Bhí an long ag dul go h-Éirinn. Do -cuireadh suas na seólta agus do ghluais an long. Nuair a bhí an long -tamal amach ar uisge do baineadh an púicín de Chaoilte agus do baineadh -an ceangal dh’á lámhaibh. Ansan do shín an captaéin leitir chuige. Sidé -a bhí sa leitir:-- - - “A ‘Dhuinn,’ nó a ‘Chaoilte,’ nó a ‘Chosa Buídhe Árda,’ - nó pé ainim n-ar maith leat freagairt dó, tá t’ anam ’á - leigint leat an turus so. Mar a deirir, ní’l cogadh idir - rígh Lochlan agus Árdrígh Éirean. Ach má feictar sa tír seo - airís tú ní feicfear beó thú ’n-a dhiaigh san.” - -Do léigh sé an leitir agus chuir sé chuige í. Bhí an captaéin agus é -féin, agus an fhuirean, síbhialta go leór le n-a chéile go dtí gur -sroiseadh cuan Chorcaighe. Do cuireadh i dtír ag calaith an chuain sin -é agus do fágadh ansan é. Bhí a dhóthin daoine muinteartha i gCorcaigh -aige. Níor bh’fhada an ríghneas a dhein sé eatartha. D’imthigh sé -óthuaidh go Ceann Cora. Níor bh’fhada go bhfeacaidh sé an ríghdhamhna, -Murchadh. Thaisbeáin sé an leitir dó, agus d’inis sé an sgéal go léir -dó, tríd síos. - - - - -CAIBIDIOL VI. - -DHÁ AMHLAOIBH? - - -Nuair a h-innseadh an sgéal do Mhurchadh ní miste a rádh ná gur -cuireadh ag machtnamh é. Cé r’ bh’é an fear a sgríbh an leitir sin -a tugadh do Chaoilte? Cé ba bhun le breith ar Chaoilte agus é chur -isteach i bprísún? Sin cuid des na ceisteanaibh a bhí ag Murchadh ’á -fhiafraighe dhé féin. D’inis Caoilte dhó conus mar a dh’ iar Tadhg Óg -ua Cealla air bheith ag faire, ’n-a chuardaibh, feuchaint an bhfaghadh -sé aon tuairisg ar an Amhlaoibh úd, an comrádaidhe a bhí ag Tadhg Óg -i sgoil Ínse Cathaigh. Nuair airigh sé na ráflaí, thall, i dtaobh -an Amhlaoibh a tháinig ó Shitric, ó rígh Lochlanach Átha Cliath, ag -triall ar rígh críche Lochlan, gur chuimhnigh sé ar an Amhlaoibh a -bhí ar iaraidh agus gur bheartuigh sé i n’ aigne radharc fhághail, dá -mb’ fhéidir é, ar theachtaire Shitric, le h-ionachus go mb’ fhéidir -gur bh’ é an t-Amhlaoibh céadna é. Gur a d’ iaraidh an radhairc sin a -dh’fhághail a bhí sé nuair a cuireadh an púicín air. - -“Agus anois cad is dóich leat do’n sgéal, a rígh?” ar seisean le -Murchadh. - -“Tá raint neithe sa sgéal, a Dhuinn,” arsa Murchadh, “atá soiléir -go leór.” (Bhí fhios ag Murchadh cé r’ bh’é Caoilte.) “An fear a -dh’órduigh an púicín do chur ort-sa bhí fhios aige cad a bhí uait, -gur theastuigh uait radharc fhághail air féin. Bhí fhios aige go -n-aithneófá é dá bhfaghfá radharc air. Fuair seisean radharc ort-sa -sar ar fhéadais-se radharc fhághail air-sean. Do rugadh ’n-a láthair -tu nuair a bhí an púicín ort. D’ fheuch sé go maith ort ansan. Is fear -é go bhfuil cómhacht aige. Mura mbéadh go bhfuil ní bhéadh an lucht -airm úmhal dó. Tá fhios aige cé ’ra mac tu. Siné cúis nár leig eagla -dhó aon anchor a thabhairt duit. Tá an méid sin soiléir go leór. Cad -’n-a thaobh dó a thabhairt le tuisgint duit, agus dúinn go léir, as an -leitir seo, go bhfuil aithne mhaith aige ort? Inis an méid seo dhom, a -Dhuinn. An raibh aithne ag an Amhlaoibh a bhí i n-Inis Cathaigh ort?” - -“Ní raibh, a rígh,” arsa Caoilte. - -“Is dóich liom, a Dhuinn, go dtuigim an sgéal, ach b’fhéidir dearmhad -a bheith orm,” arsa Murchadh. “Má’s aoinne amháin an dá Amhlaoibh -do bhí aithne aige ort, ach cheap sé, agus dob’ fhíor dhó é, go -rabhais-se deimhnightheach ná raibh. Ansan do sgríbh sé an leitir sin -chun a chur ’n-a luighe ort nár bh’é féin an t-Amhlaoibh go rabhais -ar a lorg, mar go raibh aithne mhaith aige féin ort, agus go raibh -’fhios agat féin ná raibh aon aithne ag an Amhlaoibh eile ort. Is -cuimhin liom an t-Amhlaoibh a bhíodh ag teacht anso ainíos ó Inis -Cathaigh i n-aonfheacht le Tadhg Óg ua Cealla. Mheasas gur bh’ ógánach -deagh-chroídheach macánta osgailte é, agus is dóich liom gur bh’ é sin -meas gach aoinne air. Is iongantach an sgéal é má bhí doimhneas fill -ann lastigh de’n mhacántacht agus de’n osgailteacht go léir. B’fhéidir -nár bh’fhearra dhúinn rud a dhéanfaimís ’ná labhairt le Niamh agus -an nídh go léir do chur ’n-a cómhairle. Anso thall, feuch, atá sí -féin agus a h-athair ’n-a gcómhnuighe,” agus thaisbeáin sé an tigh do -Chaoilte. - -“An bhfuil Niamh ’n-a cómhnuighe anso, a rígh?” arsa Caoilte, agus -do las sé go bun na gcluas. Thug Murchadh fé ndeara an lasadh, ach -d’iompuigh sé chómh h-oban san, ag feuchaint ar rud éigin eile, gur -mheas Caoilte nár thug. - -“Tá sí ’n-a cómhnuíghe anso le tamal maith anois. Tá sé chómh maith -agam a dh’innsint duit cad ’n-a thaobh.” - -Ansan d’inis sé do Chaoilte an dá fholáramh a thug an Legáid uaidh, -agus an sgannra a bhí air féin le h-eagla go ndéanfaí aon iaracht ar -nimh a thabhairt do’n Árdrígh; conus nár fhéad sé a aigne chur chun -suaimhnis go dtí gur chuir sé fhiachaibh ar Niamh teacht go Ceann Cora. - -“Tá,” ar seisean, “eagla agam’ leas-mháthair roime n-a súil. An fhaid -a bheidh sí anso ní déanfar aon iaracht ar éagcóir a dhéanamh ar an -Árdrígh. Tuigean Niamh cad chuige go bhfuil sí anso, agus geallaim -dhuit nach miste do Ghormfhlaith eagla bheith aici roime n-a súil. Ní -thuigean aoinne eile sa teighlach, ámh, ach Niamh agus a h-athair, cad -chuige go bhfuil sí anso. Tuigean fear frithálmha an rígh go bhfuil sé -anso chun aire thabhairt do bhia an rígh, díreach mar is gnáth aire -thabhairt do bhia aon rígh. Ní’l fhios aige go bhfuil aon chontabhairt -fé leith ar m’ athair. Tá sé chómh maith againn dul agus do sgéal-sa a -dh’innsint do Niamh feuchaint a’ ndéarfaidh sí go bhfuil dhá Amhlaoibh -ann nó ná fuil.” - -Bhuaileadar araon anonn chun an tíghe n-a raibh Niamh agus a h-athair -’n-a gcómhnuighe ann. Chuir Niamh agus a h-athair fáilte rómpa mar ba -chóir. - -D’inis Caoilte a sgéal di, ó thusach go deire, agus thaisbeáin sé an -leitir di. - -“Coimeádfad an leitir seo, le nbhúr dtoil,” ar sise, “agus taisbeánfad -do Thadhg í. Má ’sé Amhlaoibh Thaidhg a sgríbh í aithneóchaidh Tadhg an -sgríbhinn.” - -“Ná béadh sé chómh maith agam-sa,” arsa Caoilte, “preabadh siar go -h-Uíbh Máine agus an leitir a thaisbeáint láithreach dó?” - -“Thar a bhfeacaís riamh,” arsa Murchadh. - -D’imthigh Caoilte siar. Thaisbeáin sé an leitir do Thadhg Óg ua Chealla. - -“Cé ’s dóich leat a sgríbh an leitir sin, a Thaidhg,” ar seisean. - -D’ fheuch Tadhg ar an leitir. Do léigh sé í. Do léigh sé airís í. -D’fheuch sé ar Chaoilte. - -“Cé is dóich leat a sgríbh í?” arsa Caoilte leis. - -“Airiú, cá bh’ fhios dómh-sa cé sgríbh í!” arsa Tadhg. “Ní’l aon phioc -d’á fhios agam cé sgríbh í,” ar seisean, “ná cad é an brígh atá léi.” - -Do stad Caoilte. Chonaic sé nár aithin Tadhg an sgríbhinn. Bhí sé -i gcás ’dir dhá chómhairle cé ’cu ba cheart dó an sgéal go léir a -dh’innsint dó nó nár cheart, gan cead ó Mhurchadh nó ó Niamh. Fé dheire -thuig sé, ó thaisbeáin sé an leitir, gur cheart dó a dh’innsint cad -’n-a thaobh gur thaisbeáin sé í agus cad é an brígh a bhí léi. D’inis -sé an sgéal go léir dó, na ráflaí a dh’ airigh sé thall i dtaobh bháis -Bhriain agus i dtaobh an Amhlaoibh a chuaidh anonn ó Áth Cliath, ó -Shitric, go rígh Lochlan, agus i dtaobh an teachtaireachta a bhí ag -an Amhlaoibh sin do’n rígh thall, ’ghá rádh leis go raibh Gormfhlaith -go maith, agus an saidhbhreas a bhí uaithi, go raibh sé fághalta -aici. Ansan d’inis sé dhó conus mar a chuaidh sé féin i gcómhngar do -ríghtheighlach rígh Lochlan feuchaint a’ bhféadfadh sé radharc fhághail -ar an Amhlaoibh úd, agus conus mar a cuireadh an púicín air, agus mar -a cuireadh sa phrísún é, agus mar a cuireadh anall go Corcaigh é, agus -conus mar a thug an captaéin an leitir dó. - -D’éist Tadhg leis an innsint go breagh socair go dtí go raibh an focal -deirineach ráidhte. Níor labhair sé ansan féin. D’fhan sé gan labhairt -ar feadh tamail mhaith. Nuair a bhí a mhachtnamh déanta aige do labhair -sé. - -“Cad é an saidhbhreas,” ar seisean, “a bhí ó Ghormfhlaith agus a fuair -sí?” - -“Siní díreach an cheist nách féidir le Niamh ná le Murchadh ná liom -féin do réidhteach,” arsa Caoilte. (Níor mhaith leis trácht ar an -gcailís gan cead ó Mhurchadh). - -“Raghaidh mé leat soir go Ceann Cora,” arsa Tadhg. - -Do ghluais an bheirt soir. D’innseadar nár aithin Tadhg an sgríbhinn. - -“Shamhluigheas féin gur mar sin a bhéadh,” arsa Niamh. - -“Agus ar neóin,” arsa Caoilte, “is tu a dúbhairt an leitir a -thaisbeáint dó.” - -“Is mé,” ar sise. “Níor bh’ aon dióbháil í thaisbeáint dó. Ní h-é an -t-é do labhair an chaint do sgríbh an leitir. Fuair sé duine eile chun -na sgríbhinne dhéanamh.” - -Bhí Tadhg ana ghruama. Ní raibh focal ag teacht as ach é ag machtnamh. -Bhí an triúr eile ag caitheamh tuairimí chómh maith agus d’fhéadadar -é, agus bhí gach aon tuairim d’ár tugadh ag dúnadh isteach, i ndiaigh -ar ndiaigh, ’ghá chur ’n-a luighe air gur bh’ aon Amhlaoibh amháin an -dá Amhlaoibh. An fhaid a bhí na tuairimí ar siúbhal bhí a lán neithe -beaga ag teacht chun cuimhne Thaidhg, neithe beaga nár chuir sé blúire -suime ionta nuair a chonaic sé ar dtúis iad, ach gur chuir sé mórán -suime anois ionta, agus bhíodar ’ghá thaisbeáint dó go raibh gach aon -deabhramh gur bh’ aon Amhlaoibh amháin an dá Amhlaoibh. - -Thuig Murchadh gur cheart guid na cailíse d’innsint do Thadhg. Do -h-innseadh dó é. Níor bheag san. - -“Ó,” ar seisean, “nách mé an t-amadán críochnuighthe! Le feall iseadh -ghlac sé an Creideamh. Le feall iseadh ghlac sé na mion-Úird, chun -go gcurfaí isteach sa n-érdam é. Ba cheart mé chrochadh mar gheall -ar leigint dó a leithéid d’ amadán a dhéanamh díom! Feall ab eadh an -cion a bhí aige orm! Ó! Ní chuirfead náire an sgéil díom an dá lá ’s -’n fhaid a mhairfead! Dá mairinn céad ní chuirfinn díom é. A Niamh, -caithfir-se agus m’ athair dul siar abhaile.” - -“Airiú, a Thaidhg, a laogh,” arsa Niamh, “cad é an gnó atá agat siar -dínn? Ná fuil fhios agat cad chuige gur tugadh anso sinn? Cad ’tá chun -tu féin a chosg ar aire thabhairt do’n áit thiar?” - -“Ní’lim ag dul siar,” ar seisean. “Leanfad an feallaire úd! Bainfead -an gealgháire dhé. Ó! An claidhre! An bitheamhnach fill! Leanfad é agus -tiocfad suas leis agus bainfead an ceann ó n-a ghuaillibh dé.” - -“Go réidh, a Thaidhg,” arsa Murchadh. “Ní’l deimhne ceart i n-aon -chor fós againn air gur b’é an t-Amhlaoibh a bhí i n-Inis Cathaigh do -sgríbh an leitir sin nó do labhair an chaint atá inti. Dá mbéadh féin -ní h-alaidh dhúinn gan feuchaint rómhainn le h-eagla gur bh’ amhlaidh -a chuirfimís ar a chumas tuille díobhála dhéanamh dúinn. Má ’sé a -dhein an méid díobhála atá déanta ní h-aon dóichín é. Ní foláir cuid -d’á ghastacht féin a dh’imirt ’n-a choinnibh. Eirigh-se siar abhaile -agus fanadh Niamh agus t’ athair anso. Ní gan fáth a cuireadh amach, -thall i gcrích Lochlan, an ráfla úd i dtaobh bháis an Árdrígh. Do -cuireadh amach an ráfla i dtreó go mbéadh daoine ag dul i dtaithighe -an sgéil agus nuair a thiocfadh an tásg ná déanfaí iomad iongnadh dhé. -Do cuireadh amach an ráfla le cúir eile, leis. Do cuireadh amach é mar -chómhartha, ’ghá rádh le rígh Lochlan ‘Lean de’n ollmhúchán chómh dian -agus fhéadfair é. Ní fheadaraís cad é an neómat a gheóbhadh Brian bás. -Bí ollamh.’ Sé sin le rádh, ‘Cuirfimíd chun báis é chómh luath agus is -féidir é, ach bídhidh-se ollamh!’ Siné brígh atá leis na ráflaíbh.” - -“Gabhaim párdún agat, a rígh,” arsa Tadhg le Murchadh, “ach má tá -daoine anso againn atá chómh ceapaithe sin ar an Árdrígh do chur chun -báis cad ’n-a thaobh ná beirtear láithreach ortha agus a ndroch bhearta -do chur ’n-a leith agus iad do chur chun báis! Cad chuige bheith ag -feitheam go dtí go mbeidh an droch bheart déanta acu? Cad é an leigheas -ar an ndroch bheart an cuirptheach do chur chun báis nuair a bheidh an -droch bheart déanta?” - -“Is fíor dhuit, a Thaidhg,” arsa Murchadh, “gur shuarach an leigheas -ar dhroch bheart an cuirptheach do chur chun báis nuair a bhéadh an -droch bheart déanta. Ní h-amhlaidh atáthar ag feitheamh go dtí go -ndéanfaidh an cuirptheach an droch beart. Is amhlaidh atáimíd ag -déanamh ár ndíchil chun an chuirpthigh do chosg ar an ndroch bheart -a dhéanamh. Ní féidir cuirptheach do chur chun báis, pé droch amhras -a bhéadh agat air, go dtí go mbéadh droch ghníomh éigin agat le cur -’n-a leith. Mura mbéadh droch ghníomh agat le cur n-a leith cad a -bhéadh agat le déanamh ach tu féin a chosaint air? Siné atá againn ’á -dhéanamh, a Thaidhg. Táimíd ’ghár gcosaint féin ar an gcuirptheach. -Eirigh-se siar abhaile, a Thaidhg, agus ná leig ort le h-aoinne aon -nídh i dtaobh na cainte seo atá déanta anso againn indiu. Ná bíodh aon -eagal ort ná go dtabharfad-sa caoi dhuit, nuair a thiocfaidh an t-am -chuige, ar t’aigne shásamh ar an bhfeallaire.” - -“Tá go maith, a rígh,” arsa Tadhg. “Tá t’ fhocal agam chuige sin agus -táim sásta. Tiocfaidh mo lá.” - -Agus d’imthigh sé abhaile. - - - - -CAIBIDIOL VII. - -AN tSÍDHE GAOITHE. - - -Nuair a bhí Tadhg Óg ua Cealla imthighthe do labhair Murchadh le -Caoilte. - -“A Dhuinn,” ar seisean, “pé h-é an t-Amhlaoibh do sgríbh an leitir -sin, nó do labhair an chaint atá intí, tá botún mór déanta aige. D’á -ghastacht é tá dearmhad déanta aige. Bainfead-sa geit as pé h-é féin. -Imthigh ag triall ar Dhúlainn Óg agus abair leis buidhean d’fhearaibh -tobhtha do chur le chéile gan mhaill agus tar chúgham anso chómh luath -agus bheid siad ollamh aige.” - -D’imthigh Caoilte. - -“Cad a mheasan tú a dhéanamh, a rígh?” arsa Niamh. - -“Raghad go h-Áth Cliath, a Niamh,” ar seisean, “agus labharfad le -Sitric. Béarfad teachtaireacht ag triall air ó’n Árdrígh. Táid -Lochlanaigh Átha Cliath, agus Sitric leó, fé smacht an Árdrígh. -Taisbeánfad an leitir sin do Shitric. Tá síthcháin idir Éirinn agus -tír Lochlan. Ó ’tá an tsíthcháin sin ann tá saor chead chun gnóthaí -ceannaigheachta idir an dá thír, agus tá fhiachaibh ar gach tír acu -cosnamh dlíghe a thabhairt dos na ceannaighthibh a thagan ó’n dtír -eile. Tá an cosnamh san againne ’á thabhairt dos na ceannaighthibh -Lochlanacha a thagan go h-Éirinn. Tá geallamhaint againn ó rígh Lochlan -go dtabharfaí an cosnamh céadna do cheannaighthibh Gaedhlacha dá -dtéidís anonn go Danmharg ag déanamh aon ghnótha ceannaigheachta ann. -Chuaidh ceannaighe Gaedhlach anonn le déanaighe. Bhí sé ag déanamh a -ghnótha, gan aon chur isteach aige ’á dhéanamh ar ghnó aon duine eile, -agus gan briseadh ná milleadh dhéanamh ar aon dlígh de dhlighthibh na -tíre sin. Tháinig ceathrar lucht airm, de lucht airm na tíre, agus do -rugadar air, gan chúis gan adhbhar, agus chuireadar i bprísún é, agus -do coimeádadh sa phrísun é breis agus seachtmhain. Caithfear sásamh -a dh’fhághail ó rígh Lochlan as an ngníomh san. Caithfear an ceart -céadna a tugtar do cheannaighthibh Lochlanacha i n-Éirinn do chur i -n-áirighthe do cheannaighthibh Gaedhlacha thall i gcrích Lochlan. Ar -sgáth na h-oibre sin, caithfear a dhéanamh amach má ’s féidir é, an -bhfuil an dá Amhlaoibh ann, nó an é an t-Amhlaoibh a bhí anso againn -atá anois ’n-a theachtaire idir Shitric agus an rígh thall.” - -Le n-a linn sin tháinig Caoilte thar n-ais. - -“Tá Dúlainn agus na fir ollamh, a rígh,” ar seisean. - -“Tá go maith, a Dhuinn,” arsa Murchadh. “Tiocfair-se linn.” - -“Cathin a gheóbhmíd aon sgéala uaibh, a rígh?” arsa Niamh. - -“An túisge ’n-a mbeidh aon nídh le h-innsint gur fiú é é dh’innsint -curfar teachtaire thar n-ais chúghat, a Niamh,” arsa Murchadh. “Ní gádh -dhom a rádh leat aire mhaith a thabhairt dom’ leas-mhathair.” - -“Ná bíodh ceist ort, a rígh,” ar sise. “Tabharfad aire mhaith dhi. -Ní chuirfidh sí cor di a gan fhios dom. Táimíd go h-ana mhór le n-a -chéile. Ach tá fhios aici, is dóich liom, cad é an gnó atá anso agam, -agus tá sí ag déanamh a díchil chun a thaisbeáint dúinn go léir gur -dearmhad mór dúinn aon droch amhras a bheith againn uirthi. Tá an -dícheal san ’ghá coimeád ar fad ó aon nídh a dhéanamh a chabhróch’ leis -an ndroch amhras. Beidh m’aigne féin ana mhí-shásta, a rígh,” ar sise, -“go dtí go mbeidh ’fhios agam cé h-é an t-Amhlaoibh seo, nó an aon -Amhlaoibh amháin an dá Amhlaoibh.” - -“Curfar chúghat an t-eólus, a Niamh,” arsa Murchadh, “chómh luath i -n-Éirinn agus bheidh an t-eólus againn le cur chúghat.” - -D’imthigh Murchadh agus Caoilte amach chun na h-áite ’n-a raibh -Dúlainn agus na fir ag feitheamh leó. Ar marcaigheacht a bhíodar le -h-imtheacht. Marcaigh mhaithe ab eadh iad go léir. Marcach áluinn ab -eadh Murchadh agus marcach áluinn ab eadh Dúlainn. Ach ní raibh aon -bhreith ag aoinne de’n bheirt, ná ag aon fhear i n-Éirinn an uair sin, -agus M’lsheachlainn Mór féin do chur chuige, ar Chaoilte, chun capail -a mharcaigheacht. An stail ba mhó agus ba threise agus ba thréine dob’ -fhéidir a dh’fhághail, agus é bheith ag imtheacht fiain, gan lámh duine -do dhul ar a cheann go dtí go mbéadh sé i n-aois a sheacht mblian, do -léimfeadh Caoilte ar a mhuin, gan srian gan ialait, agus dhéanfadh sé -é mharcaigheacht treasna na dútha go dtí go mbéadh an stail sin chómh -mín le h-uan caoirach aige. Bhí Caoilte cúmtha chun na marcaigheachta -chómh maith díreach agus bhí sé cúmtha chun an reatha. Bhí an neart -agus an fuinneamh go léir agus an bhreis bheagh fhaid ins na cosaibh -aige. Aon chapal a geobhfaí idir an dá chois sin ní raibh aon bhreith -aige, pé léimreach a dhéanfadh sé ná pé casadh a bhainfeadh sé as féin, -ar dhul ó n-a ngreim. Ní fhéadfadh sé an marcach a chur dé ach le h-é -féin d’iomlasg ar an dtalamh. An túisge ’n-a gcuirfeadh an capal chun -luighte bhéadh an marcach ’n-a sheasamh i n’ aice, agus ansan, an -túisge ’n-a mbéadh an capal ar a chosaibh airís bhéadh an marcach ar a -mhuin airís. Níor bheag de radharc, uaireanta, bheith ag feuchaint air -féin agus ar chapal óg fhiain ag iomaigh le chéile go dtí go caitheadh -an capal géilleadh dhó sa deire. - -Do ghluais an dírim marcach ó Cheann Cora agus thugadar aghaidh soir -óthuaidh ar Theamhair. Ba sheólta an ghluaiseacht acu é, fan an -bhóthair áluinn a bhí go breagh leathan, leibhéalta, réidh, an bóthar a -deineadh le h-órdughadh Bhriain, ó Cheann Cora go Teamhair. - -Tímpal deich míle soir óthuaidh ó Cheann Cora bhí buachail ag aeireacht -bhó ar an dtaobh thuaidh de’n bhóthar. D’ airigh sé, abhfad siar -ódheas uaidh, mar a bhéadh séideadh beag gaoithe tré chrannaibh. Do -neartuigh ar an séideadh i dtreó gur mheas an buachail gur stoirm a -bhí ag teacht. Ansan do neartuigh ar an séideadh i dtreó gur mheas an -buachail nár shéideadh a bhí ann ach fuaim uisge ag gabháil le fánaigh -gleanna. Ansan d’airigh sé mar a bhéadh brúth agus meilt agus fuadar -cuisidheachta, agus do ghluais an marc-shluagh chuige amach ó sgáth na -coille a bhí ar thaobh an bhóthair agus a bhí ’ghá gclúdach uaidh go -dtí san. Thánadar i n’ aice agus ghluaiseadar thairis, agus an fhaid a -bhíodar ag gabháil thairis shamhluigh sé go raibh an talamh ag bogadh -agus ag luasgadh agus ag crith fé n-a chosaibh le neart agus le brúth -agus le fuinneamh a ngluaiseachta agus iad ag imtheacht mar imtheóch’ -an tsídhe gaoithe, agus an ceó-bóthair ag eirighe ’n-a ndiaigh, agus -suip agus bileóga feóchta d’á séideadh suas agus d’á gcasadh agus d’á -sguabadh chun siúbhail, leis an ngaoith a tháinig ó’n ngluaiseacht. -D’imthíghdar thairis agus chuaidh an ceó ’n-a shúilibh agus bhí an -fothram ’n-a chluasaibh, agus nuair fhéad sé a shúile do ghlanadh agus -feuchaint airís ortha, bhíodar ag imtheacht soir óthuaidh as a radharc -agus bhí an fothram ag maolughadh. Do mhaoluigh an fothram go dtí ná -raibh ann ach mar a bhéadh fuaim uisge. Do mhaoluigh sé ansan go dtí -ná raibh ann ach mar a bhéadh séideadh gaoithe tré chrannaibh. Ansan -do mhaoluigh sé go dtí ná h-airigheadh an buachail ach puth beag anois -agus airís dé. Ansan bhí sé imthighthe. Do cuireadh a leithéid de sgárd -i gcroídhe an bhuachala gur fhan sé ar an áit sin gan coruighe as ar -feadh abhfad. - -Deich mbliana agus dachad ’n-a dhiaigh san, nuair a bhí an buachail sin -’n-a sheanduine, bhíodh sé ’n-a sheasamh ar an áit gcéadna go minic -agus d’airigheadh sé an tsídhe gaoithe ag tusnughadh thiar theas, mar -ar thusnuigh an séideadh gaoithe an uair sin, agus thagadh an tsídhe -gaoithe chuige aniar andeas le fuinneamh, agus do sguabadh sí thairis -soir óthuaidh ag déanamh ceó-bóthair agus ag sgaipeadh na sop, agus -bhíodh sé daingean i n’ aigne gur bh’é Murchadh agus a mharc-shluagh a -bhíodh ann! Bhíodar go léir ar shluagh na marbh, an uair sin. - -Ach tháinig Murchadh agus a mharc-shluagh go Teamhair. Chuir sé -teachtaire isteach ag triall ar Mh’lsheachlainn ’ghá rádh leis gur -mhaith leis raint cainte dhéanamh leis. Tháinig M’lsheachlainn amach -agus chuir sé míle fáilte roim Mhurchadh agus rómpa go léir. Do rug sé -leis isteach iad agus dhéin sé cúram mór díobh. Do cuireadh cóir bídh -agus díghe ortha. Ar ball d’inis Murchadh do Mh’lsheachlainn cad a thug -é. Gur cuireadh duine de cheannaighthibh na h-Éirean i bprísún, thall i -bpríomh-chathair tíre Lochlan, gan chúis gan adhbhar. Ansan thaisbeáin -sé an leitir. - -“Táim ceapaithe, a rígh,” ar seisean, “ar dhul soir go h-Áth Cliath -agus ar labhairt le Sitric, ó ’sé rígh Lochlanach Átha Cliath é, agus -ar a fhiafraighe dhé an bhfuil aon eólus aige ar an t-é is bun leis -an ngníomh éagcórtha so do dhéanamh orainn. Dá leigimís leó an gníomh -so gan gearán a dhéanamh mar gheall air níor bh’ fhada, b’fhéidir, -go ndéanfaí gníomh eile a bhéadh níba mheasa ’ná é. Is lag an bheart -dúinne a rádh go mbéadh díon agus cosnamh againn ’á thabhairt do -cheannaighthibh Lochlanacha i n-Éirinn, agus ná cuirfimís díon ná -cosnamh i n-áirighthe do cheannaighthibh Gaedhlacha thall i dtír -Lochlan.” - -“Agus cá bhfuil an ceannaighe Gaedhlach do cuireadh i bprísún, a rígh?” -arsa M’lsheachlainn. - -“Má séantar an gníomh, a rígh,” arsa Murchadh, “beidh an ceannaighe le -fághail.” - -“An amhlaidh ba mhaith leat mise dhul leat go h-Áth Cliath, a rígh?” -arsa M’lsheachlainn. - -“Dá mb’ é do thoil teacht linn, a rígh,” arsa Murchadh, “ba dhian -mhaith an rud é. Thabharfadh sé le tuisgint do Shitric, agus tré -Shitric do rígh Lochlan thall, agus dos na Lochlanaigh go léir, go -bhfuilimíd ar aon aigne sa sgéal. Do chuirfeadh san eagla ar an t-é -dhein an gníomh pé h-é féin.” - -“Tá go maith, a rígh,” arsa M’lsheachlainn. “Raghad-sa libh.” - -Bhí dhá bhuidhean acu ann ansan agus iad ag tabhairt aghaidh ar Áth -Cliath. Ní raibh i mBaile Átha Cliath an uair sin ach cathair ana -bheag. Bhí an féar glas ag fás go saidhbhir ar fhormhór an tailimh -atá fé thighthibh móra agus fé shráideanaibh breaghtha fada leathana -anois. Níor dheacair ríghtheighlach Shitric a dhéanamh amach. Thug an -dá bhuidhean aghaidh ar an ríghtheighlach. Do chonacthas ag teacht -iad. Bhí Sitric agus Amhlaoibh thuas i bhfinneóig. Chonacadar an dá -bhuidhean ag teacht chun an ríghtheighlaigh. D’ aithnighdar Murchadh -agus M’lsheachlainn. D’ aithin Amhlaoibh Caoilte. Do rith Amhlaoibh -agus chuaidh sé i bhfolach. - -“Ná leig ort go bhfuil aon phioc eóluis agat, a rígh, ar cá bhfuilim-se -ná an bhfuilim beó nó marbh,” ar seisean le Sitric. - -Chuaidh Sitric amach ag cur fáilte roim Mh’lsheachlainn agus roim -Mhurchadh. Do tugadh isteach iad féin agus na h-uaisle a bhí i -n-aonfheacht leó, agus do cuireadh gach aon chóir ortha. Ar ball -d’inis Murchadh cad a thug é. Bhí ana chathughadh ar Shitric nuair a -h-innseadh dó an éagcóir a deineadh ar an gceannaighe Gaedhlach thall i -gCathair na Beirbe. - -“Ó,” ar seisean, “cuirfead-sa teachtaire anonn ’ghá innsint do’n rígh -gur deineadh an éagcóir sin, agus déanfar an uile shaghas deimhne agus -uruidheachta air nách baoghal go dtabharfar aon chaoi d’aoinne ar a -leithéid a dhéanamh airís.” - -“Tá san maith go leór, a rígh,” arsa Murchadh, “ach ní dhéanfaidh san -an gnó anois. Tá órdughadh agam-sa ó’n Árdrígh, má tá an fear a dhein -an gníomh san i n-Éirinn anois, lucht cuardaigh do chur amach chun -beirthe air agus chun é thabhairt chun lámha. Ar mhaithe leis an dá -thír, le h-Éirinn, agus le tír Lochlan, ní foláir an fear a dhein an -gníomh san do chur chun báis. Is bíodhba báis do’n rígh é, mar do thóg -sé chuige féin an t-ughdarás a bhainean leis an rígh. Is bíodhba báis -do mhuintir na h-Éirean é, mar do dhein sé gníomh i gcoinnibh anama fir -Éireanaigh. Is bíodhba báis é do Lochlanaigh, i n-Éirinn nó i n-aon tír -eile, mar do dhein sé gníomh a chuirfidh fhiachaibh ar lucht gach tíre -eirighe ’n-a gcoinnibh, mura ndeintear an gníomh a dh’ agairt, agus -san go luath, ar an t-é a dhein an gníomh. Ar mhaithe linn go léir, a -rígh,” arsa Murchadh, “ní foláir dómh-sa a bheith ar mo chumas a rádh -leis an Árdrígh nuair a raghad abhaile, go bhfuil do bhriathar rígh -agam uait-se chuige go ndéanfair féin do dhícheal, agus go ndéanfaidh -rígh Lochlan a dhícheal, ar theacht suas leis an gcuirptheach a dhein -an gníomh san agus é thabhairt chun lámha agus an bás atá tuillte aige -dh’imirt air.” - -“Asdó, b’ fhéidir, a rígh,” arsa Sitric, “ná féadfadh ár ndícheal -teacht suas leis.” - -“Ní duine suarach é, a rígh,” arsa Murchadh. “Ní fhéadfadh aon duine -suarach an gníomh a dhein sé do dhéanamh. Ní bhéadh lucht airm an rígh -úmhal do dhuine shuarach. An fear gur dhein lucht airm an rígh rud air, -mar a dheineadar air siúd, ní ró fhuiriste dhó dul i bhfolach ó ríogra -na tíre.” - -“Ní fheadar an domhan, a rígh,” arsa Sitric. “Ní’l agam-sa le déanamh -ach mo bhriathar rígh a thabhairt duit go ndéanfad mo dhícheal ar é -thabhairt chun lámha, agus go n-iarfad ar rígh Lochlan a dhícheal a -dhéanamh, leis, chuige. Isé ár mbuac go léir, aon fhear a mhillfidh ár -smacht, é thabhairt chun lámha chómh luath agus is féidir é.” - -Nuair a bhí an méid sin cainte déanta eatartha, d’fhág Murchadh agus -M’lsheachlainn slán ag Sitric agus thánadar uaidh. Bhí Amhlaoibh -i bhfolach agus é ag éisteacht leis an gcaint. Nuair a bhí an dá -bhuidhean imthighthe tháinig sé amach, agus bhí a lán cainte idir é -féin agus Sitric feuchaint conus fhéadfaidís teacht as an gcruadh-chás -’n-a rabhdar mar gheall ar an ngníomh a dhein Amhlaoibh. - - - - -CAIBIDIOL VIII. - -BEIRT DROCH BHUACHAILÍ. - - -“Déanfaidh an t-annsgian san, Murchadh, díobháil dúinn, a rígh,” arsa -Sitric. “Ní maith a dheinis é an fear do chur sa phrísún. B’fhearr -sgaoileadh leis agus faire do choimeád air.” - -“Siné díreach a dhéanfainn mura mbéadh a fhios a bheith agam go -n-aithneóch’ sé mé dá bhfaghadh sé radharc orm,” arsa Amhlaoibh. “Is -dóich leó i gCeann Cora go bhfuilim marbh. Ní’l aon phioc d’á fhios acu -cé r’ bh’é Amhlaoibh ná an bhfuil sé beó. Dá bhfaghadh an fear úd na -gcos radharc orm do neósfadh sé dhóibh cá bhfeacaidh sé mé. Tá aithne -aige orm, ach is dóich leis ná fuil aon aithne agam-sa air féin. Siné -ball ’n-a bhfuil an dearmhad air. D’ aithnigheas an peidléir thall -chómh luath agus do leigeas mo shúil air. Dá bhfeiceadh sé mé sar a -bhfeaca-sa é, agus go n-imtheóch’ sé gan mé ’ghá fheisgint, d’imtheóch’ -sé abhaile láithreach agus do neósfadh sé dhóibh i n-Inis Cathaigh agus -i gCeann Cora go bhfeacaidh sé mé, agus cá bhfeacaidh sé mé. Ansan do -bhéadh ’fhios acu go léir cé thóg an chailís. Chonaic Colla mé i gCeann -Cora an lá fhágas an áit. Do curfaí so agus súd le chéile agus bhéadh -’fhios acu go léir cad é an gnó a bhí agam i gCeann Cora an lá san. -Thabharfaidís tuairim do cá bhfuil an chailís anois. Chaithfeadh do -mháthair teitheadh le n-a h-anam as an áit.” - -“Mo mháthair!” arsa Sitric. - -“Ár máthair, má seadh,” arsa Amhlaoibh. “Ní beag di a bhfuil le fulang -aici eatartha. Is fearr gan a thuille eóluis a thabhairt dóibh. Is -dóich leó go bhfuil an chailís imthighthe thar faraige. Ní féidir d’ár -máthair cor a chur di, do ló ná d’ oídhche, a gan fhios dóibh, tá an -faire chómh géar san uirthi. Dá bhfaighinn-se mo thoil ní raghadh fear -na gcos thar n-ais ag triall ortha. Bhí eagal ar an rígh, dá dtugtí aon -anchor dó go dtiocfadh cogadh as, agus gan sinn ollamh fós, dar leis.” - -“Cad é an neart atá ollamh aige?” - -“Tá ocht míle fear ollamh aige, i n-arm ’s i n-éide. Dá nglaoidhtí -amáireach air d’fhéadfadh sé dhá mhíle fear eile do chur leis an ocht -míle sin. Ní dóich leis go bhfuilimíd laeth láidir ár ndóthin. Tá -sgannradh Ghleanna Mháma fós air,” arsa Amhlaoibh. - -“Ní h-aon iongnadh go mbéadh,” arsa Sitric. “Dhein Clann Chais obair -uathbhásach an lá san.” - -“Bainfear móráil an lae sin díobh nuair a thiocfaidh an lá atá ’n-a -gcóir againn,” arsa Amhlaoibh. - -“Bainfear,” arsa Sitric. “Ach is fearr feuchaint rómhainn agus sinn -féin d’ ollamhughadh i gceart. Cad é an neart eile, nó na nirt eile, -atá ollamh, nó ag ollamhughadh, i n-éaghmuis nirt rígh Lochlan agus ár -neart féin i n-Éirinn anso?” - -“Tá neart d’á ollamhughadh ar oileán Mhanain,” arsa Amhlaoibh, “agus ní -neart suarach é. Tá chúig céad déag fear ann, ollamh aon lá glaodhfar -ortha. Ní’l oileán des na h-oileánaibh atá lastiar d’ Albain gan míle -nó cúpla míle fear ollamh ann. Is dóich liom go bhfuil trí mhíle fear -ollamh ar oileán Sgathaigh.” - -“Tá san maith go leór, a rígh, ach an bhfuil aon eólus cruinn agat ar -an ollmhúchán atá ag Brian ’á dhéanamh?” arsa Sitric. - -“Ambriathar go bhfuil,” arsa Amhlaoibh. “Ní’l aon mhíogarnach ar -Bhrian. Tá sé ’ghá ollamhughadh féin chómh tréan agus d’fhéadfadh sé -bheith ’ghá ollamhughadh féin dá mbéadh fios ár n-aigne aige chómh -cruinn agus ’tá againn féin. Dá mbéadh sé deich mbliana níos óige ’ná -mar atá sé bhéadh sé fuar againn bheith ag brath ar aon lámh uachtair -a dh’fhághail air. Ach tá sé ana aosta. Ní fios cad é an neómat a -shínfidh sé a chosa. Ansan má bhímíd ollamh beidh gach aon rud ar ár -dtoil againn.” - -“Mheasas,” arsa Sitric, “go raibh congnamh aige le fághail chun iad a -shíneadh.” - -“Is deacair an congnamh a thabhairt dó, tá an faire chómh dlúth san,” -arsa Amlaoibh. “Tá inghean Thaidhg Mhóir uí Chealla sa n-áit i -gcómhnuighe agus ní féidir aon nídh a dhéanamh a gan fhios di.” - -“Airighim a lán daoine ag teacht tháirsi sin ’ghá rádh gur cailín ana -bhreagh í. Cad é an saghas í?” - -“Droch shaghas,” arsa Amhlaoibh. “Tá sí dathamhail, deabhraightheach, -áluinn go maith. Déarfainn gur b’ í an bhean is áilne i n-Éirinn í, -lasmuich de’n Árdrígain. Ach tá sí go h-olc.” - -“Ní h-é sin adeirtear,” arsa Sitric. “Isé rud atá i mbéalaibh daoine -’n-a taobh ’ná go bhfuil áilneacht a pearsan thar na beartaibh agus gur -bhuaidh uaisleacht a h-aigne agus a méinne ar áilneacht a pearsan.” - -“Ná creid focal dé,” arsa Amlaoibh. “Creid a mhalairt. An chéad uair -riamh a chonac í do chonac go raibh sí go h-olc. Droch shaghas iseadh -í. Deirim leat é.” - -“Cad é an saghas a dritháir?” arsa Sitric. “Deir gach aoinne go raibh -ana chion aige féin agus ag Amhlaoibh ar a chéile; an t-Amhlaoibh úd a -cailleadh nó d’imthigh amú. Deirtear go raibh sé ag briseadh a chroídhe -ag gol i ndiaigh Amhlaoibh.” - -“Ó, cúis gháire chúgainn! An fear bocht. Ní’l ann ach leath-amadán,” -arsa Amhlaoibh. “Bhíodh ana spórt agam air uaireanta. Ní leiginn -m’ aigne chuige, ámhthach. Bhíomair thuas i gCeann Cora lá agus bhí -cleasaidheacht ar siúbhal ann Bhain sé an cos de mharcach bréige ann le -buille thuaigh. Do leigeas féin orm nár fhéadas an cleas a dhéanamh. -’Níor thugais a cheart féin do’n fhaobhar,’ ar seisean liom. Amadán -iseadh é, a rígh. Ní miste fear láidir a thabhairt ar Mhurchadh, -ámhthach. Ní dóich liom gur bhuail riamh fós umam fear chómh láidir le -Murchadh. Deirtear gur treise d’fhear é ’ná a athair an lá is fearr a -bhí a athair. Is iongantach an fear é. Ní fhéadfá do shúile thógaint dé -dá bhfeicfeá ag déanamh na lúthchleas é. Ní’l aon teóra leis an neart -atá suidhte ins gach ball d’á bhallaibh.” - -“Tá súil agam ná buailfead uime sa chath so atá le teacht lá éigin,” -arsa Sitric. “Ach feuch, a Amhlaoibh. Tá an sgéal go h-olc agat-sa.” - -“Conus san airiú!” - -“Caithfear an ceann a bhaint díot.” - -“Ó, tuigim,” arsa Amhlaoibh. “Agus tá do bhriathar rígh tabhartha -agat-sa do Mhurchadh agus do Bhrian go ndéanfair do dhícheal chun an -cinn a bhaint díom. Nách símplídhe na daoine iad! Ach ar ndó, táim -féin chómh símplídhe le h-aoinne acu. Dá mb’áil liom-sa an ceann a -bhaint d’ fhear na gcos nuair a bhí greim agam air ní bhéadh an ceann -le baint díom féin anois, agus ní bhéadh do bhriathar rígh tabhartha -uait agat-sa chuige. Ach sin mar imthíghean i gcómhnuighe ar an nduine -ná bainean an ceann d’á namhaid nuair a gheibhean sé an lom air. -Gheóbhaidh an namhaid sin lom air féin agus bainfidh sé an ceann dé.” - -“An neósfair do’n rígh gur tháinig M’lsheachlainn agus Murchadh anso?” -arsa Sitric. - -“Imtheóchad soir láithreach agus neósfad an uile fhocal dé dhó, agus -neósfad dó go dtáinig fear na gcos anso i n-aonfheacht leó, agus ná -tiocfadh d’á mb’áil leis an rígh leigint dómh-sa an ceann a bhaint dé -i n-inead an phúicín a chur air,” arsa Amhlaoibh. “Chuirfinn-se púicín -air a chuirfeadh deire le n-a chuid spiaireachta. Ach ní h-aon mhaith -bheith ag caint anois air mar sgéal. An ceannaighe! An peidléir! Is -deas an obair bheith ag tabhairt ceart ceannaigheachta d’á leithéid -sin! Ceart spiaireachta atá tugaithe dhó!” - -“Agus go mór mór ó’s duine tusa ná déanfadh spiaireacht i n-aon chor! -Ba lag leat a leithéid a dhéanamh!” arsa Sitric. - -“Cuir uait an magadh, a rígh,” arsa Amhlaoibh. “Ní cúrsaí magaidh -é. Déanfaidh Donn mac Beathach díobháil fós dúinn, agus ní dhéanfadh -dá ndeintí rud orm-sa nuair a bhí greim againn air. Ach é chur anall -abhaile ’n-a shaoghal agus ’n-a shláinte! Ní féidir liom foidhneamh -leis mar sgéal nuair a chuimhnighim air!” - -Do sgar an bheirt. D’imthigh Amhlaoibh anonn go ríghtheighlach rígh -Lochlan agus d’inis sé dhó gach nídh i dtaobh teacht Mhurchadh agus -Mh’lsheachlainn go h-Áth Cliath, fé mar a dúbhairt sé go neósfadh. - -“Tá go maith,” arsa’n rígh. “Is fearr go mór an sgéal a bheith mar -atá sé ’ná é bheith mar a bhéadh sé dá gcurtí an fear úd chun báis. -Dá gcurtí chun báis é ní bhéadh Lochlanach beó i n-Éirinn um an -dtaca so ach an méid acu do cuirfeadh iad féin go daingean fé smacht -Bhriain. Ní fhéadfaimís-ne cosg do chur le n-ár ndaoine féin anso. Do -caithfí iad do ghleusadh agus do chur ar loingeas agus iad do breith -go h-Éirinn chun díoltais a dhéanamh ar Bhrian agus ar Ghaedhlaibh -Éirean mar gheall ar mharbhughadh a gcine. Ní bhéadh ach dithineas -agus droch ollamhughadh sa n-obair. Ní raghadh ár neart go h-Éirinn -i n-aonfheacht. ’N-a mbuidhnibh fé leith iseadh do shroisfidís Éire. -Ansan do mharbhóch’ Brian iad ’n-a mbuidhnibh fé leith. Is fearr go mór -an sgéal a bheith mar atá sé. Beidh uain againn ar thuille nirt do chur -le chéile. Agus feuch, a Amhlaoibh, a mhic ó,” ar seisean, “beidh uain -ag Brian ar bhás a dh’ fhághail,------má tá aon aidhm aige ar bhás a -dh’ fhághail i n-aon chor!” - -D’fhan an sgéal mar sin agus do ghluais an t-ollmhúchán ar aghaidh, ins -gach aon pháirt de chrích Lochlan agus ins gach aon pháirt d’ oileán na -h-Éirean, go mór mór ins na h-áiteanaibh a bhí dílis do Bhrian. - - - - -CAIBIDIOL IX. - -MARBHUGHADH LE SOILBHREAS. - - -An fhaid a bhí an t-ollmhúchán ar siúbhal mór-thímpal na h-Éirean bhí -aghaidh na h-Éirean ar Cheann Cora. Ní raibh lá gan priúnsa éigin, nó -buidhean éigin d’uaislibh nó de mhaithibh móra, ó cheanntar éigin de’n -tír, ag teacht go ríghtheighlach Bhriain, a d’iaraidh cómhairle, nó -ag socarughadh cúise, nó ’ghá fhiafraighe an ’mó fear a bhéadh ortha -do chur le chéile i gcóir an chogaidh a thuig gach aoinne a bhí ag -teacht. Deiridís go léir, nuair a bhídís ag imtheacht, ná raibh riamh -i n-Éirinn rígh chómh mór gradam le Brian; ná raibh riamh i n-Éirinn -ríghtheighlach chómh greanta le ríghtheighlach Bhriain; ná raibh riamh -i n-Éirinn, ná i n-aon tír eile, fir chómh h-uasal, chómh cródha, chómh -tréan i gcath le Clainn Chais. - -Ansan deiridís go léir, d’á áilneacht agus d’á nósmhaireacht agus -d’á uaisleacht ar gach aon tsaghas cuma, an ríghtheighlach agus a -raibh ann, gur chuir an Bhanríghin agus Niamh, ar an ngradam agus ar -an uaisleacht agus ar an saidhbhreas agus ar an bhflúirse agus ar an -rabairne, maise ná béadh ortha i n-aon chor mura mbéadh an bheirt sin a -bheith sa n-áit. - -Gan amhras dob’ áluinn an bheirt iad; agus ní aithneóch’ aoinne do -thiocfadh ann mar sin ar chuaird ná go raibh caradas idir an mbeirt. -Is ar éigin ba dhóich le duine a thuigeadh Niamh féin uaireanta go -raibh aon nídh eatartha ach caradas, bhíodh Gormfhlaith chómh caoin -chómh cneasda chómh grádhmhar san léi. Bhíodh an t-Aifrean gach aon -mhaidion, ag Maolshuathain, i n-eaglais an ríghtheighlaigh, agus bhíodh -Gormfhlaith agus Niamh ag an Aifrean coitchianta. Do chítí go minic -i gcaitheamh an lae an bheirt i bhfochair a chéile, ag caint agus ag -cómhrádh go soilbhir agus go suairc agus go sultmhar, i dtreó ná bíodh -aon phioc d’ á chuimhneamh ag aoinne ná raibh fios bunús an sgéil aige, -go raibh aon nídh idir an mbeirt ach caradas fírinneach. Ní raibh fios -bunús an sgéil ag Maolshuathain. Do tuigeadh gur bh’fhearr an sgéal a -choimeád uaidh i dtreó ná taisbeánfadh sé aon sgáthamhlacht ’n-a chaint -ná ’n-a chuideachtanas leis an Árdrígh ná leis an Árdrígain. Ach bhíodh -iongnadh mhór air nuair a thagadh Niamh chuige chómh minic roimis an -Aifrean, ar maidin, agus nuair a dh’iaradh sí chómh dian chómh dlúth -air a guidhe do chur suas chun Dé sa Naomh Ídhbirt. - -Bhí an aimsir ag gluaiseacht ar an gcuma san. Cómhacht Bhriain ag -neartughadh ins gach aon bhall istigh i n-oileán na h-Éirean, agus -cómhacht Lochlan ag neartughadh ins gach aon bhall lasmuich d’ oileán -na h-Éirean. Na buidheana ins na daingeanaibh ag déanamh taithíghe des -na h-armaibh agus ag leanmhaint ar an dtaithíghe chómh díchealach agus -ba cheart d’fhearaibh ná feidir cad é an neómat a chaithfidís na h-airm -sin do láimhsiáil i gcoímhsgar machaire chun iad féin a chosaint ar -namhdaibh fíochmhara fuilteacha, mar a dhein cuid acu go minic cheana. -Na ríghthe agus na h-uaisle ar fuid na tíre ag cur a mbuidheana féin le -chéile, ’ghá múineadh agus ’ghá ngleusadh agus ag méadughadh a neart, -ag toghadh na bhfear ab fhearr agus ag cur na n-iarmharán i leith -taoibh. An gabha, Meargach, ag obair go dian, na ceardaighthe dob’ -fhearr le fághail aige, na teinte ar lasadh agus na builg ag séideadh -aige, do ló agus d’oídhche, agus gan ar a chumas na h-airm a dhéanamh -chómh tiugh agus bhí glaodhach agus ceannach ortha, bhí a leithéid sin -d’ airc ar gach aon rud i bhfuirm fir chun arm a bheith n-a láimh aige. -Bhí Tadhg Mór ua Cealla i gCeann Cora, ach má bhí, bhí Tadhg Óg thiar -sa bhaile, agus ní baoghal ná gur ghleus sé neart Uíbh Máine chómh -maith díreach agus dhéanfadh Tadhg Mór féin dá mbéadh sé thiar. - -Is amhlaidh a bhí faire agus formad agus iomarbháigh idir na ríghthibh -agus idir na cineachaibh, feuchaint cé b’ fhearr a dhéanfadh an -t-ollmhúchán, agus cé r’ bh’ iad an bhuidhean dob’ fhearr a bhéadh -gleusta agus ba mhó do thaisbeánfadh neart nuair a thiocfadh an ghlaodh. - -Bhí an feall a thuig sé a bhí déanta ag Amhlaoibh air ag déanamh ana -bhuartha do Thadhg Óg ua Chealla. Nuair a chuimhnigheadh sé ar an -bhfeall san do choruigheadh a chuid fola agus thagadh allus teith -tré n-a chroicean amach le náire. Thuig sé i n’ aigne mura mbéadh an -caradas a thaisbeáin sé féin do’n ropaire fill, go mb’ fhéidir ná béadh -oiread iontaoibh ag Colla as agus do bhí. Thuig sé ansan go mb’ fhéidir -gur cheart dó dul ódheas chun na mainistreach agus an sgéal go léir a -dh’innsint do Cholla, sgéal Chaoilte a dh’innsint dó. Go mb’ fhéidir go -dtiocfadh droch amhras ag Colla ar dhuine éigin eile, díreach fé mar a -tháinig an droch amhras ag an Legáid ar an sagart óg, ar Art mac Duibh. -Nuair a chuimhnigh sé ar an méid sin ba dhóbair dó preabadh ódheas -láithreach. Ach ansan do chuimhnigh sé ar Niamh agus ar Mhurchadh, agus -dúbhairt sé leis féin gur bh’fhearr dul soir ar dtúis go Ceann Cora -agus labhairt le Niamh. Siúd soir é. Ní fhéadfadh sé fanmhaint socair. -Ní fhéadfadh sé an oídhche chodladh. Ní fhéadadh sé aon tsuaimhneas -fhághail ó n’ aigne ach an fhaid a bhíodh gnó éigin idir lámhaibh aige, -gnó éigin a choisgfeadh é ar bheith ag machtnamh. Nuair a bhíodh sé ag -siúbhal ní fhéadadh sé gan bheith ag géarughadh sa chuisidheacht go dtí -ná féadfadh aoinne coimeád suas leis. - -Tháinig sé go Ceann Cora. Nuair a bhí sé ag teacht i gcómhngar an -ríghtheighlaigh agus é ag siúbhal go géar, chonaic sé an bheirt bhan -ag siúbhal roimis amach agus é ag teacht suas leó. Bhí sé ag siúbhal -géar agus bhíodar-san ag siúbhal go breagh réidh. Bhí caint éigin ar -siúbhal acu a bhí ’ghá gcur ag gáirí go h-iongantach. Níor mhothuighdar -ag teacht é go dtí go raibh sé nách mór buailte leó. D’iompuighdar -agus thugadar aghaidh air. Do stad sé ’n-a choilg-sheasamh ar lár an -bhóthair. Gormfhlaith agus Niamh isiad a bhí ann. - -“Ó! Míle fáilte rómhat, a rígh!” arsa Gormfhlaith go soilbhir. “Is fada -ná feacamair thu,” ar sise, agus shín sí a lámh chuige agus gáire ’n-a -snua. - -Do rug sé ar an láimh, ach dá bhfaghadh sé Éire air ní fhéadfadh sé -focal do labhairt. - -“Is dócha,” ar sise, “ná fuairis aon tuairisg fós ar Amhlaoibh. Cuirean -sé uaigneas orm, a Niamh,” ar sise le Niamh, “Tadhg a dh’fheisgint -agus gan Amhlaoibh a dh’fheisgint le n-a chois. Bhí ana chion agam ar -Amhlaoibh. Ní fheadar an domhan cad d’imthigh air. Ba mhór an truagh -aon droch nídh a dh’imtheacht air.” - -Chomáin sí léi mar sin ag caint. Níor labhair Tadhg. Ní fhéadfadh sé -labhairt. Bhí sé mar a sádhfaí le sgiain é. Níor labhair Niamh ach -chómh beag. Pé rud a bhí ’ghá cur ag gáirí sar a dtáinig Tadhg suas, -níor fhan aon chuimhne aici air agus níor fhan aon gháire aici. - -“Is dóich liom,” arsa Gormfhlaith, “go bhfuil rud éigin ag déanamh -buartha do d’ dhritháir, a Niamh, agus gur maith leis bheith ag caint -leat at’ aonar. Fanaigh ansan ag siúbhal daoibh féin go dtí go mbeidh -bhúr gcaint déanta agaibh, agus raghad-sa isteach. Ach ná coimeád -abhfad uaim í, a Thaidhg,” ar sise. “Tá cleas ar obair shnáthaide aici -’á mhúineadh dhom agus ní bheidh mé sásta go dtí go mbeidh an cleas -agam.” - -D’imthigh sí uatha. Níor labhair aoinne de’n bheirt go dtí go raibh sí -as a radharc. Ansan do labhair Niamh. - -“Airiú, a Thaidhg, a mhaoinach,” ar sise, “cad tá ort!” - -“Ní’l blúire ar domhan orm,” ar seisean, “ach do bhain an bhean san a -leithéid de phreib asam! Níor fhan léas meabhrach agam nuair a chonac -an bheirt agaibh i bhfochair a chéile ar an gcuma san. Nách uathbhásach -an ara í! Cad é mar fhéadan sí caint agus sult agus gáirí dhéanamh, -gur dhóich le duine ná fuil cor ná lúb ’n-a croídhe ach oiread leis an -leanbh! Do bhuaidh sí ar a bhfeaca riamh!” - -“Ní fheadaraís a leath, a Thaidhg. Ní fheadaraís a leath,” arsa Niamh. -“Mura mbéadh m’ athair a bheith anso am’ aice agam chomáinfeadh sí -as mo mheabhair mé. Ní fheadar an tsaoghal cad a dhall Brian agus í -thabhairt leis riamh! B’fhearr liom go mbeinn féin agus m’ athair thiar -sa bhaile agus go bhféadfaimís fanmhaint ann.” Ansan do chrom sí ar -ghol, agus bhí sí ag gol ar feadh tamail mhaith. - -Níor labhair Tadhg go dtí go raibh an greas san guil curtha dhi -aici. Nuair a bhí sé curtha dhi aici: “Seadh!” ar sise. “Is mór an -t-éadtromughadh ar mo chroídhe an méid sin.” - -“A Niamh, a laogh,” arsa Tadhg, “ní dhéanfaidh so an gnó go deó. -Caithfear atharughadh dhéanamh ar an obair seo. Ní fágfar anso thusa -níos sia. Tá cion agam ar Bhrian. Tá cion againn go léir air. Ach is -measa liom-sa thusa ’ná é, agus ’ná a bhfuil beó d’á mbainean leis. -Má thug sé leis í, agus má dhein sé dearmhad nuair a thug sé leis í, -ní h-alaidh dhúinn tusa bheith thíos leis an ndearmhad san. Caithfidh -Murchadh duine éigin eile do chur ag faire ar Ghormfhlaith. Bean éigin -d’á saghas féin ba cheart do chur ag faire uirthi. Is maith liom mar -a thánag. Ní raibh aon choinne agam go rabhais i n-a leithéid de chás -aici. An bhfuil fhios agat cad ’tá ceapaithe aici? Tá sí ceapaithe -ar do chroídhe a bhriseadh istigh ad’ chliabh le corp soilbhris agus -síbhialtachta! Isé a nádúr féin fuath fíochmhar a bheith aici lastigh -de’n tsoilbhreas agus de’n ghealgháire. Is amhlaidh a réidhtighean san -le n-a goile agus le n-a sláinte. Tá fhios aici go h-áluinn nách mar -sin duit-se, ná réidhtighean a leithéid le d’ ghoile ná le d’ shláinte. -Tá fhios aici go gcuirfidh an obair sin sa chré thú ach leanmhaint air. -Anois, ag feuchaint dom ort, chím go bhfuilir ag dul as. Caithfear -duine éigin a dh’fhághail a bheidh maith a dóthin di sa chleas so atá -ar siúbhal aici.” - -“Is dóich liom, a Thaidhg,” arsa Niamh, “go bhfuil an ceart agat, nó -pé ’n-Éirinn é, go bhfuil cuid de’n cheart agat. Tá sí, is dóich liom, -ceapaithe ar mo shláinte bhriseadh, nó murab é sin é, ar mé dhíbirt -as so. Is dóich liom gur cuma léi ach go mbéadh sí sgartha liom beó -nó marbh. Má imthíghim anois beidh áthas uirthi agus déarfaidh sí léi -féin go bhfuil eirighthe go maith léi sa chluiche a shocaruigh sí ar a -dh’imirt. Ní maith liom an méid sin a thabhairt mar shásamh di agus gan -cúrsaí an Árdrígh do bhac i n-aon chor.” - -“Ní h-aon chomparáid i n-aon chor tusa agus í féin, a Niamh. Ní h-aon -chreideamhaint duit-se an lámh uachtair a dh’fhághail uirthi ins na -beartaibh atá curtha roimpi aici. Téanam agus labhraimís le m’ athair. -Agus feuch airiú! Ba dhóbair dom an gnó a thug mé do dhearmhad. Táim -’ghá chuimhneamh, a Niamh, gur ceart dom dul síos go h-Inis Cathaigh -agus a dh’innsint do Cholla gur b’ é Amhlaoibh a ghuid an chailís.” - -“Agus ar neóin, a Thaidhg,” arsa Niamh, ag cur smuta gáire aisti, “ní’l -aon deimhne ceart fós agat air gur b’ é an t-Amhlaoibh a bhí thíos i -n-Inis Cathaigh do ghuid an chailís.” - -“Tá deimhne mo dhóthin agam air,” ar seisean. “Nách tapaidh a tháinig -an dúil sa Chreideamh aige! Bhí rud éigin ’ghá chur n-a luighe orm i -gcaitheamh na h-aimsire an fhaid a bhí sé ’ghá ollmhughadh féin chun -an Chreidimh a ghlacadh ná raibh aon ghus sa n-ollmhuchán. Bhí eagal -orm dá ngéillinn do’n smaoineamh san go mbéinn ag déanamh éagcóra ar an -mbuachail, bhí sé chómh símplídhe, chómh leanabaídhe sin, an ropaire! -Ansan airís, nuair a dúbhairt sé gur mhaith leis bheith ’n-a shagart, -tháinig an smaoineamh céadna chúgham. Cheapas nár mhothuigheas an gus -ceart ’n-a chaint ná ’n-a mheón i dtaobh an ruda a bhí aige ’á chur -roimis, dar liom. Thugas fé ndeara go minic folamhas éigin ná féadainn -a thuisgint ins na gnóthaibh Creidimh a bhíodh ar siúbhal aige. An -lá a bhí Brian agus na h-uaisle thíos, nuair a thainig an Legáid, d’ -airigheas daoine ag cáineadh agus ag gearadh na Lochlanach os cómhair -an Lochlanaigh óig. Bhí eagal orm go mbéadh fearg air. Níor chuir sé -blúire suime ’n-a gcaint, an ropaire fill! Is áluinn a choimeád sé a -aigne istigh, agus mise ag déanamh éagcóra ar mo dhá shúil agus ar mo -bhreitheamhntas féin le h-eagla go ndéanfainn éagcóir air-sean. Ní’l -aon phioc d’á mhearbhall orm, a Niamh. Isé ghuid an chailís, agus is -chun í ghuid do leig sé air gur ghlac sé an Creideamh, agus is chuige -do leig sé air gur mhaith leis bheith ’n-a shagart. Bhí fhios aige, -chómh luath agus bhéadh cuid des na mion-Órdaibh glacaithe aige, go -gcuirfeadh Colla sa n-érdam é. Ansan bhí gach aon chaoi aige ar an -gcailís a ghuid. Bhíos chun dul síos agus an sgéal go léir a dh’innsint -do Cholla, ach níor mhaith liom é dhéanamh gan é chur ad’ chómhairle-se -ar dtúis. Cá bh’ fhios ná go mb’ fhéidir go mbéadh sé ar dhuine éigin -eile ag Colla. Téanam go bhfeicimíd m’athair, agus sa n-am gcéadna, bí -ag cuimhneamh ad’ aigne ar cad is ceart dom a dhéanamh.” - -Chuadar isteach i dtigh Thaidhg Mhóir uí Chealla, agus fuaradar Tadhg -féin rómpa istigh. - - - - -CAIBIDIOL X. - -FUASGAILT. - - -Bhí Tadhg Mór féin rómpa istigh agus níor bh’ aon iongnadh má gheal -a chroídhe nuair a chonaic sé chuige isteach an bheirt. Ní raibh le -feisgint i n-Éirinn an lá san rígan óg a dh’ fhéadfadh seasamh i -n-aice na h-inghíne agus iomláine a h-áilneachta féin do choimeád. Pé -áilneacht a chífí inti an fhaid a bhéadh sí ’n-a h-aonar do thiocfadh -claoídhchlódh ar an áilneacht san nuair a curfaí ’n-a seasamh i n-aice -Niamh í. Bhí daoine ag tusnughadh ar a thabhairt fé ndeara ná bíodh -iomláine blátha ar áilneacht Ghormfhlaith féin, le deiriníghe, nuair -a chítí Niamh ’n-a h-aice. Níor chóir puínn iongnadh dhéanamh dé sin, -ámhthach, mar is ag teacht a bhí áilneacht Niamh agus bhí áilneacht -Ghormfhlaith ag imtheacht, nó ag tusnughadh ar imtheacht. Agus i dtaobh -an mhic. Bhí finne agus solusmhaire agus gileacht na h-inghíne ann, -agus bhí folt óir na h-inghíne air; an t-ualach órdha ar a cheann agus -anuas ar a ghuaillibh agus ar a shlinneánaibh. Bhí an tsúil ríoga -chéadna n-a cheann, go glan agus go h-osgailte agus go neamh-eaglach. -’N-a theannta san bhí sé groídhe cumasach láidir mar ba dhual athar dó -bheith. Ní raibh an chaoi fághalta fós aige ar ghníomharthaibh gaile -agus gaisge dhéanamh, mar a bhí fághalta agá athair, i gcathanaibh -Bhriain i n-aghaidh na Lochlanach. Ach bhí an chaoi roimis, agus bhí -gach aon deabhramh go ndéanfadh sé na gníomhartha nuair a thiocfadh an -chaoi, agus go mothóch’ na Lochlanaigh meaghchaint a bhuille. - -Níor bh’ aon iongnadh má gheal croídhe Thaidhg Mhóir uí Chealla nuair a -chonaic sé an bheirt chuige isteach. - -“Dé bheatha-sa, a Thaidhg!” ar seisean. “Conus fhágais gach aon rud -agus gach aoinne ad’ dhiaigh sa bhaile?” - -“Go mairir-se, a athair!” arsa Tadhg. “D’fhágas gach aoinne agus gach -aon rud am’ dhiaigh go maith, buidhchas le Dia! Bhí rud beag ag déanamh -buartha dhom agus níor dheineas ach ruith aniar chun go labharfainn le -Niamh mar gheall air.” - -“An ’mó fear a bheidh agat i gcóir an chogaidh, a Thaidhg?” arsa Tadhg -Mór. - -“Tá chúig céad déag fear againn cheana, a athair,” arsa Tadhg Óg, -“agus tá fhios agam go mbeidh chúig céad eile againn sar a’ fada.” - -“Tá san ró bheag, a mhic ó,” arsa Tadhg Mór. “Ba cheart dúinn an trí -mhíle slán a bheith againn.” - -“Is mó an neart dhá mhíle ó Uíbh Máine, a athair, ’ná trí mhíle ó -áiteanaibh eile. Tá a lán d’ ár bhfearaibh agus tá muirighean óg ortha.” - -“Tá,” arsa Tadhg Mór, “agus má gheibhid Lochlanaigh an lámh uachtair -orainn cad a dhéanfaidh an muirighean óg? Beart lag, a Thaidhg, iseadh -d’aon fhear atá ábalta ar chlaidheamh a chasadh fanmhaint siar anois. -Nách dóich leat san, a Niamh?” - -“Ní dóich liom, a athair,” arsa Niamh, “go bhfanfaidh aon fhear siar i -n-Uíbh Máine, aon fhear go bhfuil lúth a ghéag i n-aon chor aige.” - -“Ní dóich liom go bhfanfaidh, a ’nghean ó,” arsa Tadhg Mór. “Ach cad é -seo oraibh, a Thaidhg?” ar seisean. - -D’inis Tadhg dó ansan conus a tháinig sé go h-oban ar Ghormfhlaith agus -ar Niamh agus cad a chonaic sé. Mhínigh sé dhó conus mar, do réir a -thuisgiona féin, a bhí beartuighthe ag Gormfhlaith sprid agus croídhe -agus aigne Niamh do bhriseadh agus do mhilleadh le corp soilbhris agus -le corp caradais mar ’dh eadh. - -“Ní fhéadfaidh Niamh an rud san do sheasamh, a athair,” ar seisean. “Tá -sí ag dul as cheana féin. Ní fhágfaidh an bhean san goile ná sláinte -aici. Ní fearrde í aon uair a’ chloig de’n aimsir a chaithean sí i -gcómhluadar na mná san. Crochaire mná iseadh an bhean san! Má fágtar -Niamh ’n-a fochair cuirfidh sí Niamh sa n-iúir, an rud atá beartuighthe -aici a dhéanamh.” - -D’fheuch Tadhg Mór ar Niamh. - -“Ambriathar, a ghamhain,” ar seisean, “gur dóich liom go bhfuil an -ceart aige. Taoi’n tú ag dul as. Nách olc uaim nár thug fé ndeara é!” - -“Ó, a athair,” arsa Niamh, “is truagh chráidhte nár fhanamair thiar -sa bhaile. Tagan tocht agus ualach ar mo chroídhe nuair a chím -chúgham í gach aon mhaidion agus í chómh séimh, chómh soilbhir, -chómh gealgháiriteach. Bím a d’iaraidh gáire dhéanamh léi i dtreó ná -tabharfadh sí fé ndeara an tocht orm, ach is beag ná go mb’fhearr liom -bás d’ fhághail ’ná fanmhaint a thuille ’n-a fochair. Go maithidh Dia -dhom é! ní fhéadaim gan bheith ’ghá mheas go bhfuil droch nídh ’ghá -leanmhaint.” - -“Ná bac í féin a thuille, a ’nghean ó,” arsa Tadhg Mór. “Is truagh -nár labhrais níos túisge liom. Fanaigh araon ansan. Raghad anonn go -teighlach Bhriain. Beidh mé chúghaibh sar a’ fada.” - -D’imthigh sé amach agus anonn chun an teighlaigh. Gormfhlaith an chéad -duine a bhuail uime. - -“Móra dhuit, a rígh,” ar sise leis. “Cad tá ag coimeád Niamh uaim? Is -iongantach an t-eólus atá aici ar obair shnáthaide. Tá cleas ar an -obair sin aici ’á mhúineadh dhom agus isé is fada liom go mbeidh an -cleas agam. An fada go dtiocfaidh sí, a rígh?” - -“Tá sí gan bheith ar fóghnamh, a Árdrígan,” arsa Tadhg Mór. “Tá a -dritháir ag caint léi. Is dóich liom gur inis sé rud éigin dí a chuir -tré chéile aigne uirthi. Bíodh foidhne agat, a Árdrígan,” ar seisean. -“B’fhéidir nách fiú biorán a’s é. B’ fhéidir go mbéadh sí chúghat gan -puinn ríghnis. An bhfuil an t-Árdrígh le feisgint, le d’ thoil, a -Árdrígan?” - -“Anois díreach a chonac é féin agus an ríghdhamhna ag dul isteach,” ar -sise. - -“Gura maith agat, a Árdrígan!” arsa Tadhg Mór, agus d’imthigh sé -isteach. - -“Seadh!” arsa Gormfhlaith, ’n-a h-aigne féin, nuair a bhí sé -imthighthe, “ní deirim ná go bhfuil teinneas croídhe curtha agam ar -do pheata-sa. ‘Tá sí gan bheith ar fóghnamh.’ An cailín bocht! Dá mb’ -áil leó gan í chur am’ threó. Ní féidir aon nídh a dhéanamh a gan fhios -di. Ach is féidir rud a dhéanamh os a cómhair. Is féidir an croídhe do -chrádh inti os a cómhair.” - -Pé caint a bhí ag Murchadh ’á dhéanamh leis an Árdrígh níor bh’fhada -go raibh sí déanta. Ansan tháinig sé féin agus Tadhg Mór amach. D’inis -Tadhg Mór a sgéal dó, agus ná féadfadh sé Niamh a dh’fhágáilt i gCeann -Cora níba shia. - -“Tá go maith, a Thaidhg, tá go h-ana maith,” arsa Murchadh. “Tagan san -agus an rud ar a bhfuil socair isteach le n-a chéile go h-áluinn. Tá -m’ athair ag dul ar a chuaird rígh. Fágfar an Árdrígan i gCeann Cora -os cionn an rightheighlaigh. Ní féidir di aon droch nídh a dhéanamh an -fhaid a bheidh an t-Árdrígh ar a chuaird. Ní foláir duit-se dul leis, -a Thaidhg, agus ní foláir duit Niamh a bhreith leat. Má tá sí ag dul -as tabharfaidh an chuaird tar n-ais ’n-a maise féin airís í, geallaim -dhuit é.” - -Do tháinig Tadhg Mór thar n-ais chun a thíghe féin. D’inis sé do’n -bheirt cad air go raibh socair. Bhí áthas mór ortha araon. - -“Tá mo ghuidhe tabhartha dhom ag Dia, moladh go deó leis!” arsa Niamh. -“Ní’l maidion le fada,” ar sise, “nár iaras ar Mhaolshuathain mo -ghuidhe do chur suas chun Dé sa Naomh Idhbirt. Bhíos ’ghá iaraidh ar -Dhia, tré impidhe Sheanáin, mé dh’fhuasgailt as an gcruadh-chás ’n-a -rabhas. Chuir Dia thusa chúgham ar dtúis, a Thaidhg. Do labhrais-se -le m’ athair. Do labhair m’ athair le Murchadh. Agus sin déanta an -fhuasgailt! Moladh go deó le Dia!” - -“Is maith é sin,” arsa Tadhg Óg. “Agus anois, ó tá do ghnó-sa déanta -chun ár dtoile go léir, is mithid dómh-sa aghaidh a thabhairt ar mo -ghnó féin. Tá mo chroídhe briste ó bheith ag cuimhneamh ar an ropaire -fill úd agus ar ghuid na cailíse agus ar an lámh a bhí agam féin sa -ghadaigheacht san.” - -“Airiú, a Thaidhg, an ar buile ataoí!” arsa Niamh. “An lámh a bhí agat -féin sa ghadaigheacht san! Cad é an lámh a dh’ fhéadfá-sa bheith agat -sa ghadaigheacht san?” - -“Mura mbéadh an caradas a chonaic Colla, agus gach aoinne eile, idir -mise agus an ropaire úd, a Niamh,” ar seisean, “ní bhéadh oiread -iontaoibh ag Colla as agus a bhí aige as. Mura mbéadh an iontaoibh a -bhí ag Colla as ní curfaí isteach sa n-érdam é, agus ní bhfaghadh sé -an chaothamhlacht a fuair sé ar an ngadaigheacht a dhéanamh. Fuair sé -caradas, a Niamh, ó m’ athair agus óm’ mháthair, agus uaibh go léir, -thiar i n-Uíbh Máine. Is truagh chráidhte mar a chuir sé cos leis riamh -sa n-áit. Ní chuirfeadh sé cos leis sa n-áit agus ní bhfaghadh sé an -caradas a fuair sé ann, a Niamh, mura mbéadh mise! Nuair a chuimhnighim -air bíon náire orm ná féadfainn a dh’innsint duit!” - -Nuair airigh Niamh an méid sin cainte ní miste a rádh ná go raibh náire -a dóthin uirthi féin. Thuig sí go h-áluinn an uair sin, agus go minic -roimis sin, cad é an saghas an grádh a tugadh di gan labhairt. Thuig -sí an uair sin, agus go minic roimis sin, ó’n lá a dh’inis Caoilte -sgéal an phúicín, cad é an saghas an glacadh Creidimh a dhein Amhlaoibh -agus cad í an íntinn ar ar ghlac sé na h-Úird. Bhí an dá mhachtnamh úd -tabhartha d’á chéile aici cruinn go leór. Bhí náire a dóthin uirthi -nuair airigh sí Tadhg ’á rádh go raibh náire air. Ní dúbhairt sí aon -fhocal, ámhthach, amach as a béal i dtaobh an náire a bhí uirthi ná i -dtaobh ná cúise a bhí aici leis an náire; nídh nár locht ar an gcailín! - -“Ó, a Thaidhg,” ar sise, “ná labhair ar an gcuma san. Bhí sé siúd -chómh sleamhain chómh gealgháiriteach san go raibh báigh agus caradas -ag gach aoinne leis. Mheasamair go léir go raibh sé chómh símplídhe -chómh h-osgailte leis an leanbh. Chuirfinn geall go n-admhóch’ -Colla féin nách mar gheall ort-sa a thug sé aon iontaoibh riamh a’ -h-Amhlaoibh, ach mar gheall ar Amhlaoibh féin. Ní h-alaidh dhuit -éagcóir a dhéanamh ort féin, a Thaidhg. Níor dheinis ach an rud a -dheineamair go léir. Níor bhuail sé ort-sa ach an bob a bhuail sé -orainn go léir.” - -“Níor bhuail sé aon bhob ort-sa, a Niamh,” arsa Tadhg, agus gan aon -chuimhneamh aige ar an mbrígh a bhí le n-a chaint. - -“Ambriathar gur bhuail,” ar sise. “Do bhuail sé an bob orm a bhuail sé -ar gach aoinne. Ní raibh aon choinne agam ná gur bhuachail shímplídhe -osgailte dheagh-chroídheach é. Bhí áthas mór orm mar gheall ar charadas -a bheith idir thusa agus a leithéid d’ ógánach ghealchroídheach uasal -onóireach, dar liom.” - -Ba mhór go léir an suaimhneas aigne ar Thadhg an chaint sin a -dh’aireachtaint ó Niamh. - -“Agus cad ’deirir liom,” ar seisean, “i dtaobh dul síos agus an sgéal -go léir a dh’innsint do Cholla?” - -“Ní dóich liom,” ar sise, “go bhfuil aon ghádh leis. Cá bh’fhios duit -ná go mb’ fhéidir go bhfuil fios an sgéil go léir ag Colla cheana chómh -maith agus atá againne? Agus cá bh’fhios duit ná go mb’fhéidir gur -mó an milleán atá ag Colla air féin ’ná mar atá aige ar aoinne eile? -Cad is gádh dhuit-se dul agus tú féin a dhaoradh sa sgéal? I dtaobh -aon droch amhrais a bheith ag Colla ar aon duine eile,” ar sise, “ní -baoghal go gcuirfidh Colla aon droch amhras ar aoinne gan labhairt le -Murchadh. Má labhran sé le Murchadh socaróchaidh Murchadh an sgéal dó. -Isí cómhairle thabharfainn-se dhuit, a Thaidhg,” ar sise, “’ná gan aon -chur isteach ná amach a bheith agat ar an sgéal a thuille an fhaid -ná déanfaidh aoinne aon chur isteach ná amach ort mar gheall air. Do -sgaoilfinn thorm é dá mbéinn ad’ chás.” - -“Is dóich liom, a Niamh,” ar seisean, “go ndéanfaidh mé rud ort. Ní’l -aon lorg i n-aon chor agam ar bheith ag dul ag caint le Colla mar -gheall air. Is amhlaidh atá gráin agam air mar sgéal, agus gráin agam -orm féin mar gheall ar aon bhaint a bheith agam leis.” - -Níor bh’ fhada gur ghluais Brian ar a chuaird rígh mór-thímpal na -h-Éirean. Do ghluais Tadhg Mór ua Cealla agus Niamh ’n-a chualacht. Bhí -saoghal breagh ansan ag Niamh, agus níor bh’ fhada go raibh a croídhe -agus a h-aigne séin airís aici. - -Do fágadh Ceann Cora fé chúram ’na h-Árdríghna. Bhí fhios aici cad é an -brígh a bhí leis sin. - - - - -CAIBIDIOL XI. - -CUAIRD RÍGH. - - -Do ghluais Brian ar a chuaird rígh. Bhí cualacht uasal i n-aonfheacht -leis. Bhí Murchadh i n-aonfheacht leis, agus Dúlainn Óg, agus Tadhg Mór -ua Cealla, agus Niamh. Bhí Tadhg Óg ua Cealla imthighthe siar a bhaile -go h-Uíbh Máine chun aire tabhairt do’n rígheacht san, i n-inead a -athar, agus chun na bhfear do chur le chéile agus do ghleusadh agus d’ -ollamhughadh i gcóir an chogaidh adúbhairt gach aoinne a bhí ag teacht -go luath. Ní raibh an cogadh fógartha. Bhí síthcháin idir Árdrígh -Éirean agus rígh Lochlan. Bhí síthcháin idir é agus na ríghthe eile go -léir, lastoir agus lastuaidh. Ach bhí sé daingean i n-aigne na ndaoine, -ar fuaid na h-Éirean, go raibh an cogadh ag teacht agus nár bh’fhada go -mbéadh sé ann. D’á bhrígh sin bhí an t-ollmhúchán ar siúbhal ins gach -aon bhall. Chun an ollmhúcháin sin do chur ar siúbhal níba ghéire dá -mb’ fhéidir é iseadh chuaidh Brian ar an gcuaird rígh sin. Theastuigh -uaidh a dh’fheisgint le n-a shúilibh féin conus a bhí an gnó d’á -dhéanamh. Bhí cuid d’á chlainn mhac, agus uaisle eile a bhí tuisgionach -i ngnóthaíbh cogaidh, imthighthe roimis mór-thímpal chun na ndún agus -chun na ndaingean a bhí curtha suas aige, chun a dh’innsint go raibh -sé ag teacht, agus chun na bhfear a bhí ins na dúnaibh agus ins na -daingeanaibh sin do ghleusadh agus do chur i dtreó, ionus go mbeidís -oireamhnach ar dhul fé n-a shúil. Bhí sgéala curtha, leis, ag triall ar -na ríghthibh, go raibh sé ag teacht, agus bhí gach rígh acu ceapaithe -ar pé neart fear a bhí aige do bheith chómh ghleusta agus dob’ fhéidir -iad a bheith, agus an méid ba mhó a dh’ fhéadfadh sé dhíobh a bheith -curtha le chéile aige i gcóir an lae a thiocfadh Brian. Níor bh’ -fhéidir aon bhob a bualadh ar Bhrian i neithibh de’n tsórd san. Bhí -an tsúil ró ghéar aige. Do chífeadh sé ar an gcéad amharc an locht ba -lúgha, ins na fir nó ins na h-airm, nó sa ghleus. Chífeadh sé, leis, ar -an gcéad amharc, an raibh cóir iompair agus cóir gluaiste agus sáith -lóin, ag an rígh sin dos na fearaibh sin, dá nglaoidhtí chun bóthair -ortha. - -Ansan, bhí árd fhormad ag na ríghthibh le n-a chéile feuchaint cé h-é -an rígh a gheóbhadh moladh ó Bhrian nó cé h-é a gheóbhadh cáineadh; -nó, dá mba ná cáinfí aoinne, cé ba mhó a gheóbhadh de’n mholadh. Bhí -an formad san idir na fearaibh chómh mór díreach agus bhí sé idir na -ríghthibh, i dtreó nár ghádh dos na ríghthibh puínn de dhuagh na bhfear -a dh’fhághail chun iad a ghríosadh, mar go rabhdar féin ag gríosadh -a chéile chómh dian agus dob’ fhéidir é. Ní raibh aoinne do thuig an -méid sin níb’ fhearr ’ná mar a thuig Brian é, agus ní raibh aoinne dob’ -fhearr a dh’ fhéadfadh toradh bhaint as ’ná mar a dh’fhéad Brian toradh -bhaint as. - -Siar tré Chonachtaibh a thug Brian aghaidh ar dtúis. Bhí fhios aige gur -i gConachtaibh ba lúgha a bhí gádh le h-aimsir chun ollmhúcháin mar go -raibh an t-ollmhúchán déanta cheana ann. Teighlach Thaidhg Mhóir uí -Chealla an chéad theighlach i gConachtaibh ar ar thug sé aghaidh. Bhí -Tadhg Óg imthighthe siar roimis agus bhí gach nídh ollamh aige roimis. - -Nuair a thagadh Brian isteach mar sin ar chuaird, i dtighearnas rígh, -ar an eaglais a thugadh sé aghaidh ar dtúis. Dá mbéadh gádh le h-aon -nídh a dhéanamh do’n eaglais, aon nídh i bhfuirm saoirseachta, chun an -tíghe chur i méid, nó chun slacht a chur air, thugadh Brian síntiús -maith do rígh na tíre sin chun na h-oibre sin do dhéanamh. Ansan, dá -mbéadh mainistir sa n-áit thabharfadh sé cuaird ar an mainistir, agus -dhéanfadh Maolshuathain feuchaint i ndiaigh oibre na mainistreach, -feuchaint a’ raibh gach aon rud ’n-a cheart, agus aon rud ba ghádh a -cheartughadh dhéanfadh sé é cheartughadh. - -Ba bheag eaglais ná mainistir ná conbhint ban riaghalta ná bíodh nídh -éigin tairbhtheach ag Brian le bronnadh ortha nuair a thagadh sé mar -sin ar chuaird, agus do curtí gach eaglais agus gach mainistir agus -gach conbhint ban riaghalta sa treó dob’ fhearr ’n-ar bh’ fhéidir iad -do chur nuair a bhíodh súil le n-a theacht. - -Deireadh sé, i gcómhnuighe, gur dos na gnóthaíbh a bhain le Creideamh -ba cheart do ríghthibh agus do dhaoine aireachas a thabhairt ar dtúis. -Gur cheart gnó Dé a dhéanamh ar dtúis sar a dtabharfaí aghaidh ar ghnó -an tsaoghail seo. Gur dhóichígh-de do dhuine an rath a bheith ar a -ghnóthaíbh saoghalta nuair a dhéanfadh sé a dhícheal ar dhualgaisíbh an -Chreidimh do chómhlíonadh. Ach, pé ’cu ba thoil le Dia an rath do chur -ar ghnóthaíbh saoghalta an duine nó gan a chur, go raibh ceangailte ar -an nduine aitheanta Dé do choimeád. - -Do mhúin Brian dos na ríghthibh agus dos na daoine a bhí fé n-a smacht -an uraim is dual do bhantracht, ach do mhúin sé dhóibh, ’n-a theannta -san, an uraim is dual do’n cheart ar gach aon tsaghas cuma, agus chuir -sé ’n-a luighe ar a n-aigne go daingean gur i ndlígh Dé atá brígh agus -bunús agus cúis agus fáth gach urama dhíobh go léir. An t-é ná beidh -eagla Dé air ná beann aige ar dhlígh Dé, go bhfuil sé fuar ag aoinne -bheith ag brath air go staonfaidh an duine sin ó dhrúis ná ó chraos -ná ó éagcóir a dhéanamh ar a chómharsain má gheibhean sé an chaoi. -D’á bhrígh sin gur ceart ar dtúis greim daingean a thabhairt do’n -Chreideamh i gcroídhe agus i n-aigne an duine. Nuair a bheidh an greim -sin ag an gCreideamh gur b’eadh is féidir an duine sin a dhéanamh úmhal -do gach dlígh agus do gach riaghail agus do gach dualgas bunaigh d’á -mbainean leis an gCreideamh. - -Na ríghthe agus na riaghaltaisí atá sa tsaoghal anois, an chuid acu go -bhfuil aon admháil i n-aon chor acu do Chreideamh, do cheadóchaidís -an Creideamh le h-ionachus go ndéanfadh an Creideamh na daoine úmhal -dóibh. Chómh maith agus gur chuige sin a cuireadh an Creideamh ar bun, -chun daoine dhéanamh úmhal do ríghthibh! Do thuig Brian nár bh’eadh. -Gur chun daoine dhéanamh úmhal do Dhia a cuireadh an Creideamh ar -bun. Ná fuil sa n-úmhluigheacht a chuirean an Creideamh i n-áirighthe -do ríghthibh ach cuid de thoradh an Chreidimh. Gur maith an rud do -ríghthibh an úmhluigheacht san a theacht mar thoradh as an gCreideamh -ar an saoghal so, ach ná fuil sa méid sin de thoradh an Chreidimh -ach neamhnídh seachas an toradh a fachtar as ar an saoghal eile. Go -n-iompuighthear neithe taobh síos suas nuair a cuirtear suim i dtoradh -an Chreidimh ar an saoghal so agus neamhshuim ’n-a thoradh ar an -saoghal eile. - -Do thuig Brian na neithe sin go léir agus dhein sé beart do réir a -thuisgiona. Bhí an Creideamh aige ’n-a chroídhe féin istigh agus do -bhí an Creideamh san le feisgint go soiléir ’n-a ghníomharthaibh. Do -mhúisgil an deagh-shampla san Creideamh agus toradh an Chreidimh i -gcroídhthibh na ríghthe agus na ndaoine a bhí fé n-a smacht. - -Thug sé tusach do’n Chreideamh ins na h-áiteanaibh ’n-ar thug sé a -chuarda. Nuair a bhíodh feuchta aige ar na h-eaglaisíbh agus ar na -mainistiríbh agus ar chonbhintíbh na mban riaghalta thugadh sé aghaidh -ar na sgoileanaibh, agus d’fheuchadh sé isteach go cruinn sa chuma ’n-a -mbíodh an obair ag dul chun cinn. Agus thugadh sé aire mhaith,--ach -níor ghádh dhó san mar do thugadh na manaigh féin aire maith dó,--pé -easnamh a bhéadh, ná ná béadh, ar aon tsaghas eile ealadhan, ná -caithfeadh aon easnamh a bheith, ná aon fhaillígh a bheith, sa chuma -’n-a múintí an Creideamh dos na daoinibh óga. Bhí fhios ag Brian go -maith, agus bhí fhios ag an uile dhuine des na h-oidíbh a bhí ag -stiúrughadh na h-oibre sin, ná fuil ach diabhal ó ifrean sa bhfear a -geóbhaidh sgoluigheacht gan Creideamh. D’á bhrígh sin níor ghádh do -Bhrian bheith ag feuchaint ’n-a ndiaigh chun a chur fhiachaibh ortha an -Creideamh do mhúineadh. Ach do bhíodh. - -Nuair a bhíodh an obair sin go léir déanta ag Brian, sa n-áit ’n-a -mbíodh sé ar a chuaird, thugadh sé aghaidh ar an ollmhúchán armála a -bhíodh ar siúbhal i gcóir an chogaidh mhóir a bhí ag teacht, dar le -gach aoinne. Do tugtí na fir amach os a chómhair agus do curtí tré n-a -ngleacaidheacht iad. Bhíodh oiread san eagla roime n-a shúil ag na -fearaibh go léir, idir uasal agus íseal, go mbídís ag déanamh taithíghe -de’n ghleacaidheacht ar feadh mórán aimsire roim ré nuair a bhíodh -súil le n-a theacht. Dheinidís a ndícheal chun ná faghadh sé aon locht -ortha. Agus bhíodh an formad ann, leis, idir na ríghthibh, feuchaint -cé aige dob’ fhearr n-a mbéadh an t-ollmhúchán déanta, agus idir na -buidhnibh, feuchaint cia’cu buidhean ba mhó a thabharfadh sásamh dó. - -Thugadh sé tabharthaistí uaidh, dos na ríghthibh agus dos na fearaibh, -claidheamh, nó sleagh, nó tuagh, nó brat áluinn, nó capal breagh, -agus bhíodh an formad ann feuchaint cé gheóbhadh an tabharthas ba -luachmhaire, mar, gan amhras, is do’n t-é ab fhearr a thabharfadh -sásamh a tabharfaí an tabharthas ab fhearr. - -Bhí áthas an domhain ar Niamh nuair a fuair sí gur siar chun teighlaigh -a h-athar a bhí Brian ag dul ar dtúis. Chuir Tadhg Mór teachtaire siar, -chómh luath agus fuair sé an t-eólus, ’ghá innsint do Thadhg Óg go -raibh an t-Árdrígh ag teacht. Ba mhaith le Brian féin dul siar chun na -h-áite sin ar dtúis. Is ann a bhí a ghaolta ó thaobh a mháthar, agus is -ann a bhí gaolta na clainne a bhí aige le n-a chéad mhnaoi. Drifiúr do -Mhaolruanaidh na Paidre ab eadh í. Agus gan amhras bhí áthas an domhain -ar an muintir thiar go léir, leis, nuair a h-innseadh dóibh go raibh sé -ag teacht. Tháinig Maolruanaidh na Paidre, rígh Ua bhFiachrach Áidhne, -agus a lán eile d’uaislibh Conacht, tamal maith de’n tslígh ’n-a -choinnibh. Bhí Conn, mac Mhaoilruanaidh, i dteighlach Bhriain cheana. -Thugadar go léir aghaidh ar theighlach Thaidhg Mhóir uí Chealla. Do -cuireadh míle fáilte rómpa. Do cuireadh gach cóir ortha d’ár cheart, go -h-uasal agus go ríoga, agus dúbhairt Niamh nár tógadh an ceó i gceart -d’á croídhe go dtí go bhfuair sí í féin airís i dteighlach a h-athar -agus uaisle Conacht agus Cheann Cora ’n-a tímpal. - -D’ admhuigh an chuideachta gur shamhluighdar an solus ’n-a tímpal, mar -a bhíodh cheana, agus gur bh’í an gath gréine céadna airís í ag teacht -n-a measg. - -Nuair a bhí an chuaird go h-Uíbh Máine tabhartha chuadar go léir, le -cois a chéile, go h-Uíbh Fhiachrach Áidhne agus chuir Maolruanaidh cóir -uasal ortha. - - - - -CAIBIDIOL XII. - -CARADAS AG FÁS A’ FUATH. - - -Nuair a bhí a chuaird agus a ghnó críochnuighthe i gConachtaibh ag -Brian thug sé aghaidh óthuaidh ar Chúig’ Uladh. Thug muintir na -cúige sin go léir an onóir dó ba cheart a thabhairt do’n Árdrígh, -agus thug Brian dóibh na tabharthaistí ba cheart do’n Árdrígh a -thabhairt do ríghthibh cúigí. D’fheuch sé ar na h-eagailsíbh agus ar -na mainistreachaibh agus ar na sgoileanaibh, fé mar a dheineadh sé ins -gach aon bhall. Ghlaoidh sé chun na gconbhintí leis, agus ba mhór ag -na mnáibh riaghalta an t-Árdrígh do theacht ’ghá bhfeuchaint agus ag -feuchaint na sgoileana a bhí acu. Bhíodh mná óga acu ’n-a sgoileanaibh -agus iad ag múineadh gach aon tsaghas eóluis dos na mnáibh óga san ar -na neithibh a bhí riachtanach an uair sin do mhnaoi bheith ar eólus -aici. - -Ba mhór ag na mnáibh riaghalta an t-Árdrígh a dh’fheisgint, agus -Murchadh, agus Dúlainn Óg, agus gach fear eile de mhuintir Bhriain -n-a raibh a n-ainimneacha i mbéalaibh daoine ar fuid na h-Éirean an -uair sin. Ach ní raibh aoinne beó ab fhearr leó a dh’fheisgint ’ná -Niamh. Chuaidh a tuairisg roímpe eatartha. Do h-innseadh dóibh ná -raibh rígan óg eile ar thalamh na h-Éirean an uair sin chómh breagh -ná chómh dathamhail léi. Agus do h-innseadh dóibh go raibh socair -’n-a h-aigne aici gan pósadh choídhche. Go bhfanfadh sí ag tabhairt -aire d’á h-athair an fhaid ab é toil Dé iad fhágáilt ar an saoghal so -i bhfochair a chéile, agus ansan, dá mb’ é a h-athair ba thúisge a -gheóbhadh bás, go bhfanfadh sí singil ’n-a dhiaigh ar an saoghal so -go dtí go mbéarfadh Dia chuige féin í agus go mbéadh sí i bhfochair a -h-athar airís ar an saoghal eile. - -Sar a’ dtagadh sí chúcha bhídís ag machtnamh ar a h-áilneacht agus ag -cuimhneamh ar na mnáibh óga dob’ áluinne agus ba bhreaghtha agus ba -dhathamhla d’á bhfeacadar riamh, agus ’ghá shamhlughadh ’n-a n-aigne -cad é an saghas í má bhí sí níba bhreaghtha le feisgint ’ná aoinne acu -súd. Ansan, nuair a thagadh sí agus do chídís í, do leathadh a súile -ortha agus d’ admhuighdís nár fhéad aon tsamhlughadh d’ár dheineadar -teacht i n-aon ghioracht do’n radharc a chonacadar nuair fheuchadar -uirthi. Ansan, ní bhíodh aon iongnadh ortha nuair airighdís i dtaobh -an tsoluis ’n-a tímpal agus i dtaobh an ghath gréine. Do samhluightí -dhóibh féin, nuair a thagadh sí isteach sa chonbhint chúcha, go -dtugaidís fé ndeara an solus ’n-a gnaoi agus ’n-a tímpal, agus gur -chuma í nó gath gréine ag teacht isteach. - -Isé céad rud a dheineadh na mná riaghalta, ins gach aon chonbhint, -chómh luath agus bhíodh tamal de lá caithte ann aici, ’ná cromadh ar -thathant uirthi fanmhaint acu ar fad. Ghlacadh sise an tathant go -breagh réidh agus go breagh séimh, ach ní baoghal go dtugadh sí aon -chómharthaí uaithi ar ghéilleadh do’n tathant. Bhíodh áthas mór ortha -an fhaid a bhíodh sí acu, agus bhíodh uaigneas mór ortha nuair a bhíodh -cuaird na h-áite tabhartha, agus nuair a bhíodh Brian agus a chualacht -ag imtheacht go h-áit eile. - -Nuair a bhí Cúig’ Uladh siúbhalta do gabhadh tímpal tré Chúige -Laighean. Do fanadh raint laethanta i gCúige na Mídhe, i dteighlach -Mh’lsheachlainn Mhóir. Níor chuaird i n-aistear cuaird chun an -teighlaigh sin. Do cuireadh cóir go fial agus go flathamhail ar an -Árdrígh agus ar a chualacht ann. Dá mbéadh i gcualacht Bhriain an uair -sin duine iasachta, duine ná béadh aon fhios aige ar cad a bhí tuitithe -amach i n-Éirinn suim aimsire roimis sin, ní bhéadh aon chuimhneamh i -n-aon chor aige go raibh Brian tar éis Mh’lsheachlainn do chur as an -Árdrígheacht. Shamhlóch’ sé gur bh’ é Brian an t-Árdrígh i gcómhnuighe -agus go raibh M’lsheachlainn fé n-a smacht i gcómhnuighe. B’é an cleas -céadna é ag an dá theighlach. Níor leig teighlach Mh’lsheachlainn ortha -gur bh’ iad féin teighlach an Árdrígh riamh, agus níor thaisbeáin -teighlach Bhriain aon mhór-is-fiú ná aon eiríghe anáirde os cionn an -teighlaigh eile. Bhí an dá mhuintir go séimh agus go soilbhir le n-a -chéile, agus go h-ollamh chun gach urama agus gach onóra thabhairt d’á -chéile. - -Chuaidh an t-Árdrígh agus a theighlach ag triall ar Shitric, ar rígh -Lochlanach Bhaile Átha Cliath. Do cuireadh an chuaird sin chun cinn -díreach mar a cuireadh i gcás Mh’lsheachlainn nó i gcás aon rígh cúige -eile i n-Éirinn. Do ghlaoidh Brian chun tighthe na gceannaighthe agus -d’ fheuch sé go cruinn ar an gcuma ’n-a ndéinidís a ngnó. D’fheuch sé -ar na loingeas a bhí sa chuan. Do thuig sé i n’ aigne gur mhór go léir -an tairbhthe do mhuintir na h-Éirean dá mbéadh mórán des na loingeas -san sa chuan san, agus ins gach cuan eile de chuantaibh na h-Éirean, -agus mórán de’n obair cheannaigheachta san acu d’á choimeád ar siúbhal -idir oileán na h-Éirean agus dúthaíbh iasachta. An fhaid a bhí sé ag -machtnamh ar an gcuma san ar an dtairbhthe a bhí ag cuan Bhaile Átha -Cliath ’á dhéanamh, do chuimhnigh sé ar an gcothrom uathbhásach uisge -atá ó chathair Luimníghe síos go h-Inis Cathaigh agus amach ar fad -go Léim Chúchulainn, agus chuimhnigh sé ar an dtairbhthe a dhéanfadh -an cothrom uisge sin dá mbéadh sé clúdaithe le loingeas bhreaghtha -mhóra do bhéarfadh earaí ceannaigheachta amach ó Éirinn go cuantaibh -an domhain, agus do thabharfadh earaí iasachta isteach go h-Éirinn sa -bhflúirse chéadna, ó chuantaibh an domhain. - -Nuair fhág sé Baile Átha Cliath agus cuaidh sé ódheas go teighlach rígh -Laighean, teighlach Mhaoilmhórdha, teighlach drithár a chéile, bhí an -machtnamh céadna i n’ aigne i dtaobh uisge Béil Sionainne. D’inis sé -do rígh Laighean cad a bhí i n’ aigne, agus dúbhairt sé leis gur bh’ é -a thuairim féin ná raibh le fághail i n-Éirinn, ná i n-aon áit eile, -adhmad a dhéanfadh crainn seóil do loingeas mhóra chómh maith agus do -dhéanfadh an t-adhmad a bhí ag fás i gCúige Laighean. - -“Dá gcurfá chúgham siar go Ceann Cora, a rígh,” ar seisean le -Maolmórdha, “trí cinn de’s na crannaibh is fearr agat chun na h-oibre, -do chuirfinn trí loingeas d’á ndéanamh gan a thuille ríghnis.” - -“Cuirfead agus fáilte, a Árdrígh,” arsa rígh Laighean. - -D’fhan an sgéal mar sin an uair sin. - -Do ghluais Brian agus a chualacht ódheas isteach i n-Urmúmhain. Thug -sé a chuaird chun teighlaigh rígh na nDéiseach. Mothla mac Faeláin ab -ainim do’n rígh sin. Bhí sé dílis do Bhrian, bíodh ná raibh abhfad -roimis sin ó bhris Brian cathana fuilteacha ar a chine. Bhí sé i n’ -aigne, fé mar a bhí i n-aigne gach aoinne, go raibh tórmach cogaidh ar -siúbhal, go raibh an spéir trom leis an dtórmach cogaidh sin, agus ná -raibh aon fhear beó ach Brian a dh’fhéadfadh Éire thabhairt saor as an -gcogadh san nuair a thiocfadh sé. D’á bhrígh sin bhí sé dílis do Bhrian. - -Tháinig Brian agus a chualacht go teighlach athar Chaoilte. Fuair gach -aoinne amach ansan cé r’ bh’ é Caoilte, gur mac rígh é agus gur Donn ab -ainim dó, Donn mac Beathach. Nuair a fuair Conn, mac Mhaoilruanaidh na -Paidre, gur mhac rígh Caoilte tháinig sé chuige agus do rug sé ar dhá -láimh air. - -“Ó, a Dhuinn,” ar seisean, “cad ’n-a thaobh nár innsis dom cé r’ bh’ -é thú! Bhí sé am’ aigne go mb’fhéidir go raibh braon éigin d’fhuil -ríoga ionat, agus an bhfuil fhios agat cathin a chuimhnigheas air? -Chuimhnigheas air nuair a thugas an tarcaisne dhuit agus nuair a chonac -an chuma ’n-ar choimeádais srian le t’ fheirg. ‘Mura mac rígh é,’ arsa -mise am’ aigne féin, ‘tá an fholuigheacht ann pé ball ’n-a bhfuair -sé í bheith ann.’ Dúbhart go deimhin. Nách mór an cleasaidhe Niamh! -Chuir sí thusa ar theachtaireacht an lá úd. Do chuir má’s fíor bréag! -Ní h-eadh ach cheap sí sinn a chur ó chéile. Do rug sí mise i láthair -Bhriain, agus geallaim dhuit gur cuireadh smacht orm. ‘Bíodh ciall -agat, a mhic ó,’ arsa Brian. Idir Bhrian agus an sagart agus Niamh, -agus í imthighthe amach, níor fágadh léas meabhrach am’ cheann. Nuair a -bhíos tagaithe amach agus raint machtnaimh déanta agam iseadh thuigeas -i gceart cad a bhí imthighthe orm. ‘Tá a h-aigne socair ag Niamh ar gan -pósadh choídhche,’ arsa Maolshuathain, agus, ‘Bíodh ciall agat, a mhic -ó,’ arsa Brian. Dheineadar amadán díom eatartha.” - -“Agus nách maith nár dheinis aon dearmhad de’n fhocal amháin úd, a -rígh,” arsa Caoilte. - -“Cad é an focal?” arsa Conn. - -“An focal úd adúbhairt Maolshuathain, ‘Tá a h-aigne socair ag Niamh ar -gan pósadh choídhche.’” - -“Ó, ambasa is fíor dhuit é,” arsa Conn. “D’ fhan an focal san ’n-a -sheasamh am’ aigne ó shin. Tá sé ’n-a sheasamh am’ aigne anois -chómh gléineach agus bhí sé nuair airigheas ag teacht a’ bhéal -Mhaoilshuathain amach é! ‘Tá sochair ag Niamh ’n-a h-aigne,’ ar -seisean, ‘gan pósadh choídhche.’ Dá mairinn míle blian ní imtheóch’ an -méid sin cainte as m’ aigne.” - -“’Sé an sgéal céadna agam-sa é,” arsa Caoilte. “Dúbhairt sí an chaint -sin díreach amach as a béal féin liom nuair a bhí sí a’m chur ar a’ -dteachtaireacht mar ’dh eadh, agus tá an focal ’n-a sheasamh am’ aigne -anois, agus beidh go deó.” - -“Feuch, a Dhuinn,” arsa Conn, “is maith a dhein sí é agus a h-aigne -do shocarughadh ar an gcuma san. Dá bpósadh sí thusa is dóich liom -go mbainfinn an t-anam asat; agus dá bpósadh sí mise is dócha go -mbainfeá-sa an t-anam asam-sa; agus dá bpósadh sí duine eile is dócha -go mbainfimís araon an t-anam as san. Ach nuair ná pósfaidh sí aoinne -choídhche ní bheidh aoinne agam-sa ná agat-sa ná againn araon chun an -anama bhaint as! Is dian mhaith atá an sgéal socair aici!” - -“Is fíor dhuit sin, a Chuinn,” arsa Caoilte. “Shocaruigh sí é i dtreó -go bhféadfaimíd bheith ag baint spóirt as, an rud atá agat-sa ’á -dhéanamh anois, agus i dtreó go bhfuil ar ár gcumas bheith muinteartha -caradach le n-a chéile. Tá gádh againn anois le muintearthas agus le -caradas. Is dóich liom nach ró fhada go mbeidh namhaid agus eascáirde -ar ndóthin againn.” - -“Is fíor dhuit sin, a Dhuinn,” arsa Conn. “Ná béadh sé chómh maith -againn, agat-sa agus agam-sa a deirim, caradas daingean a bheith -eadrainn, fé mar atá idir Mhurchadh agus Dúlainn, i dtreó nuair a -bhéimís i lár catha go bhféadfaimís a chéile chosaint. Tá ana chion -agam ort ó’n lá úd a bhuaidhis orm sa ruith.” - -“Ní mó an cion atá agat orm, a Chuinn,” arsa Caoilte, “’ná mar atá -agam-sa ort-sa. Agus a bhfuil fhios agat cad é an chúis go bhfuil an -cion san agam ort, a Chuinn?” - -“Andaigh ní fheadar, a Dhuinn,” arsa Conn. “Ní h-eól dom gur dheineas -aon nídh riamh duit a thuillfeadh cion dom uait.” - -“’Neósfad-sa dhuit cad a chuir an cion am’ chroídhe ort. An grádh a -thaisbeánais a bheith agat do Niamh. Siné a dhein é.” - -“Aililiú!” arsa Conn. “Ba dhóich liom gur éad, agus fuath dhom, agus -gráin orm, a mhúisgileóchadh sé sin a d’ chroídhe.” - -“Iseadh, leis,” arsa Caoilte, “go dtí go ndúbhairt sí liom go raibh a -h-aigne socair aici ar gan pósadh choídhche. Nuair airigheas an focal -san uaithi bhí fhios agam gur bh’ fhíor an focal. Ansan nuair a chonac, -agus nuair a thuigeas am aigne, an grádh a bhí agat-sa dhi tháinig -truagh agam duit. Ansan tháinig an cion agam ort. Sin mar a tháinig sé. -Tá sé am’ chroídhe fós, chómh láidir díreach agus bhí sé an uair sin.” - -“Is iongantach an sgéal é sin, a Dhuinn,” arsa Conn. “Isé an sgéal -céadna ó m’ thaobh-sa é ach nár thugas fé ndeara é chómh géar agus -thugais-se fé ndeara é. Bhí fhios agam cad é an chúis n-a mbíodh -Caoilte ag teacht fé dhéin teighlaigh Thaidhg Mhóir uí Chealla. Nuair -a thánag amach ó Bhrian agus ó Mhaolshuathain, agus Maolshuathain -tar éis an chinn a bhaint de’n sgéal dom, dar leis, agus Brian tar -éis cómhairle thabhairt dom ciall a bheith agam, chómh luath agus d’ -fhéadas mo mheabhair do chruinniughadh, agus níor bh’ fuiriste é, -‘Agus Caoilte bocht,’ arsa mise am’ aigne féin, ‘cad a dhéanfaidh sé! -Tá an sgéal chómh h-olc aige agus ’tá sé agam-sa, nó b’fhéidhir níosa -mheasa.’ Tá ana bháigh agam leat ó shin. Agus feuch, níor thugas fé -ndeara an chúis go dtí anois nuair a dh’innsis-se do thaobh féin de’n -sgéal dom.” - -Do shnadhmuigh an bheirt a gcaradas go daingean ansan, agus bhí móráil -agus aiteas agus áthas croídhe ortha as san amach. - -D’ admhuighdar i gcómhnuighe, as san amach, gur mhór an tabharthas ó -Dhia dhóibh an caradas san a bheith eatartha, agus gur ar Niamh a bhí a -bhuidhchas acu Dia do thabhairt an tabharthais sin dóibh. - - - - -CAIBIDIOL XIII. - -CIÚNAS ROIM THÓIRTHNIGH. - - -An fhaid a bhí Brian ar an gcuaird sin, mór-thímpal na h-Éirean, bhí -sé ag táthughadh agus ag dlúthughadh agus ag méadughadh a nirt ar -gach aon tsaghas cuma. Do bhíodh sé ag gríosadh na ndaoine a bhíodh -neamh-shuimeamhail. Bhí a lán neamh-shuimeamhlachta ins na daoine -i n-áiteanaibh. Ní chreidfidís go raibh aon bhaoghal go dtiocfadh -namhaid go dtí go bhfeicfidís ag teacht é. Ansan, nuair a marbhófaí -a leath agus nuair a fágfaí an leath eile dhíobh leath-mharbh, agus -nuair a bhéadh an namhaid imthighthe agus a gcuid an tsaoghal beirthe -chun siúbhail aige, ní chuirfeadh aon nidh ’n-a luighe ortha gur -cheart dóibh iad féin d’ollamhughadh mar nár baoghal ná go dtiocfadh -an namaidh sin airís. Nuair a thagadh Brian ameasg daoine de’n tsórd -san, ar a chuaird, bhíodh sé ag chaint leó agus ag plé leó agus ’ghá -ngríosadh agus ag spídiúchán ortha, go dtí go gcuireadh sé a bhfearg -suas agus go socaruighdís ar na h-airm a sholáthar agus ar thaithíghe -dhéanamh díobh chómh maith le cách. Bhuaileadh duine uime uaireanta, -ámhthach, agus ní fhéadadh a dhícheal aon spionadh chur ’n-a mhisneach. -Thug aon fhear amháin an freagra so air:-- - -“Ná bí liom, a Árdrígh,” ar seisean. “Dá mbéadh sé i n-áirighthe agam -maireachtaint míle blian b’fhearr liom gach aon lá de’n mhíle blian san -do chaitheamh ar mhulach mo chinn sa laithigh ag sglábhaidheacht ’ná -aon lá amháin do throid!” - -B’éigean do Bhrian eirighe as. Ní mór de’n tsaghas san, ámhthach, a -bhuail uime ar a chuaird. Na fir a bhuail uime, pé neamh-shuimeamhlacht -a bhí ortha sar ar labhair sé leó, do bhain a chaint an -neamh-shuimeamhlacht díobh. Do tugadh dóibh na h-airm agus do cuireadh -ag déanamh na gleacaidheachta iad agus stiúrthóirí ’n-a mbun, agus -bhí gach aon deabhramh nár ró fhada go mbeidís ábalta ar aghaidh a -thabhairt ar Lochlanach i gcath agus ar chleas a mhúineadh dhó. - -Um an am ’n-a raibh an chuaird d’á críochnughadh bhí measta i n’ aigne -ag Brian go mbéadh suas le chúig mhíle fhichid fear ollamh aige i gcóir -na Lochlanach nuair a thiocfaidís. Do réir a bhreitheamhantais is go -cuan Bhaile Átha Cliath a bhíodar le teacht. Bhí eólus maith tabhartha -aige do Chlainn Chais, agus dos na cineachaibh eile sa Mumhain, ar -na bóithribh go Baile Átha Cliath. Ní raibh aon bhaoghal go mbéadh na -slóighte ag dul amú’ ná go mbéidís ag brúth ar a chéile ná ag teacht -crosta ar a chéile. - -Bhí fhios aige, dá mbéadh fir Éirean go léir i n-aonfheacht aige, go -mbéadh breis mhór agus dachad míle fear aige, agus bhí fhios aige, -dá mbéadh san amhlaidh, ná tiocfadh aon chogadh, mar ná raibh aon -chómhacht lasmuich, i n-aon pháirt de’n domhan, a dh’fhéadfadh aghaidh -a thabhairt ar chómhacht na h-Éirean dá mbéadh fir Éirean go léir i -n-aonfheacht. Ach bhí fhios aige go maith go mbéadh cuid d’fhearaibh -Éirean ar thaobh na Lochlanach, agus go mbéadh cuid acu ná raghadh i -n-aon chor sa chaismirt. Dhein sé a dhícheal, sa chuaird, ar an dá -aicme sin do luigheadughadh an oiread agus dob’ fhéidir é. Chuir sé -go soiléir os comhair aigne na ndaoine, coitchianta, agus ins gach -áit ’n-ar labhair sé leis na daoine, dá bhfaghadh na Lochlanaigh an -lámh uachtair sa chogadh a bhí ag teacht go ngeóbhdís do chosaibh i -nGaedhlaibh Éirean chómh tiubaisteach san gur bh’ fhearr go mór d’á -raibh de Chríostaighthibh sa n-oileán bás a dh’fhághail sa chath a -troidfí ’ná maireachtaint i n-Éirinn i ndiaigh an chatha san. Chuaidh -an chaint sin i bhfeidhm ar fhormhór na ndaoine. Thuigeadar go raibh -an fhírinne sa chaint. Shocaruighdar a n-aigne ar an lámh uachtair a -bheith acu féin nuair a thiocfadh an cath nó thuitim sa chath. Chuaidh -an focal san amach ameasg na ndaoine ins gach aon bhall. Ní h-ar -theacht ó’n gcath a bhíodh aoinne ag trácht, ach ar thuitim sa chath nó -an namhaid do thuitim. Chuaidh daoine i dtaithighe an fhocail chómh mór -san go raibh a n-aigne socair acu, go breagh réidh, gan aon chorbhuais, -ar dhul sa chath, nuair a thiocfadh an cath, agus ar gan teacht as. -B’shiné saoghal a gheár gach fear amach dó féin, go dtí go dtiocfadh an -cath san. - -Ní baoghal gur fhág Brian gan cur ’n-a luighe ortha go léir -coitchianta, an fear a thuitfeadh sa chath gur bhás ar son an Chreidimh -dó é, agus bhí fhios acu féin, an t-é a dh’fhuilingeóch’ bás ar son an -Chreidimh go raibh aoibhneas na bhFlathas i n-áirighthe dhó láithreach. -Ní fhéadfadh bás i gcath sgáth ná eagla do chur ar fhearaibh go raibh a -n-aigne socair ar an gcuma san. Agus níor chuir, nuair a tháinig sé. - -An fhaid a bhí an chuaird sin ar siúbhal, leis, bhí rud eile ar -siúbhal. Bhí Caoilte ag imtheacht coitchianta ó áit go h-áit i -n-Éirinn, agus bhíodh sé go minic imthighthe tar faraige a gan fhios -d’ aoinne ach do Mhurchadh. Chuaidh sé soir go minic go crích Lochlan -gan spleadhchas do’n fholáramh úd a tugadh dó sa leitir a fuair sé ó -chaptaéin na loinge a thug abhaile go Corcaigh é tar éis a thamal a -thabhairt sa phrísún thall i gcathair rígh Lochlan. Chuaidh sé anonn -airís agus airís eile, agus thug sé leis anall, gach uair díobh, ag -triall ar Mhurchadh, cúntas cruinn ar an neart fear a bhí thall ag rígh -Lochlan, agus ar an méid loingeas a bhí aige chun na bhfear a bhreith -thar faraige, agus gur anall go h-Éirinn a bhí na fir sin le tabhairt, -chómh luath agus thiocfadh an t-am chuige. - -Chuaidh sé óthuaidh, agus níor bh’aon uair amháin é, go h-Ínsíbh Orc -agus go h-Ínsíbh Gaill, agus chonaic sé le n-a shúilibh féin cad é -an neart fear a bhí ’á dhéanamh suas ins na h-oileánaibh sin, agus -cé r’ bh’é an rígh a bhéadh os cionn na bhfear san. Chuaidh sé, ’n-a -chuardaibh, soir óthuaidh go tír na h-Ioruaidhe, agus fuair sé ansan, -leis, an t-eólus a bhí uaidh, agus eólus ná raibh coinne aige leis. -Nuair a bhíodh raint eóluis cruinnighthe aige thagadh sé abhaile agus -thugadh sé an t-eólus do Mhurchadh, agus thugadh Murchadh do Bhrian é, -’sé sin, an méid ba mhaith a thabhairt dó dhé. Bhí cuid de’n eólus agus -níor tugadh do Bhrian é go dtí ’n-a dhiaigh san. - -Do h-innseadh dó cad é an neart slógh a bhéadh ag teacht anall ó -rígh Lochlan agus cé r’ bh’iad na taoiseacha a bhéadh ’n-a bhun. Do -h-innseadh dó cad é an neart slógh a bhéadh ag teacht anall ó rígh -na h-Ioruaidhe agus cé r’ bh’iad na taoiseacha a bhéadh ’n-a bhun. -Do h-innseadh dó cad é an neart slógh a bhéadh ag teacht adtuaidh -ó Ínsíbh Orc agus ó Ínsibh Gaill agus cé r’ bh’iad na taoiseacha a -bhéadh i mbun na slógh san. Agus do h-innseadh dó nách namhaid ar -fad a bhéadh ag teacht; go mbeadh congnamh fear, agus nár chongnamh -shuarach é, ag teacht anoir adtuaidh ó Ghaedhlaibh Alban, chun buille -bualadh le Gaedhlaibh Éirean i gcoinnibh cómhacht Lochlan, agus go -mbéadh an dá rígh uasal, an dá Mhaor Mhór, i gceannus an chongnaimh -sin. Fuair Caoilte amach, leis, go raibh slóighte ag teacht anoir ó’n -gceann tuaidh de’n Almáinn ag cabhrughadh le namhdaibh na nGaedhal. -Bhí, ba dhóich le duine, an Phágánacht go léir, thoir agus thuaidh, ag -cruinniughadh agus ag eirighe, mar a bhéadh tonn mór faraige, chun an -oileáin seo na h-Éirean do bháth agus do mhúchadh agus do thraochadh d’ -aon mhór-iaracht amháin. - -Bhí an t-ollmhúchán ar siúbhal go h-uathbhásach ins gach aon bhall, ar -fuid na h-Éirean agus ins na dúthaíbh thall, ach ’n-a thaobh san a’s -uile ní raibh ach síthcháin agus caradas ins gach aon bhall, i n-Éirinn -agus thar lear. Ba chuma é nó an ciúnas roimis an dtóirthnigh. Bhí an -tsíthcháin ann. D’á bhrígh sin bhí neart do Chaoilte agus d’á aicme -féin ar bheith ins gach aon chúinne, ag faire agus ag fághail eóluis, -agus bhí, ar an gcuma gcéadna, neart do’n namhaid ar a lucht faire -bheith acu ins gach aon chúinne d’ oileán na h-Éirean, ag feuchaint -agus ag iniúchadh agus ag fághail eóluis, chómh maith agus dob’ fhéidir -leó é. - -Pé cúis a bhí leis, bíodh go ndeigh Caoilte anonn go minic go -críochaibh Lochlan, agus anonn go Cathair na Beirbe, níor deineadh aon -iaracht ar aon chur isteach a dhéanamh air ná ar bhaint leis i n-aon -tsaghas cuma. Thug sé féin aire mhaith gan aon dlígh a bhriseadh. - -Idir an dá aicme faire ba dheacair puinn eóluis a bheith i n-Éirinn -a gan fhios do’n namhaid, agus ba ró dheacair do’n namhaid aon chor a -chur díobh a gan fhios do Chaoilte. Ní raibh ag gach taobh le déanamh -ach bheith ’ghá neartughadh féin chómh maith agus dob’ fhéidir leó é, -agus bheith a d’iaraidh eóluis a nirt do choimeád ó’n dtaobh eile chómh -maith agus dob’ fhéidir leó é, go dtí go bpléasgfadh an tóirthneach -eatartha. - -Bhí dhá shaghas eóluis ag gach taobh de’n dá thaobh ’á chruinniughadh. -Bhí gach taobh a d’iaraidh eóluis a dh’ fhághail ar na neithibh ab -fhearr a dhéanfadh cur le n-a neart féin agus ar na neithibh ab fhearr -a dhéanfadh baint ó neart an taoibh eile. - - - - -CAIBIDIOL XIV. - -CONGNAMH DO’N CHONGNAMH. - - -Ní raibh Brian abhfad imthighthe ó Cheann Cora, ar a chuaird rígh, agus -Niamh agus a h-athair imthighthe i gcualacht Bhriain, nuair a tugadh -fé ndeara daoine iasachta ag teacht ann. Níor cuireadh aon tsuim ró -mhór sa méid sin. Bhíodh daoine ag teacht ó gach aon pháirt d’ Éirinn -go ceártain Mheargaigh ag ceannach na n-arm. Bhí cúram teighlaigh an -Árdrígh i gCeann Cora ar an Árdrígain, nídh nár bh’iongnadh, agus ba -léir do gach aoinne go raibh sí ábalta ar a smacht do chur i bhfeidhm -agus ar mhuintir an teighlaigh do choimeád fé n-a láimh, agus ar -a gceann a choimeád fútha, agus ar a chur fhiachaibh ortha a ngnó -dhéanamh mar ba cheart. D’á bhrígh sin, nuair a thagadh daoine iasachta -ann, ní leigeadh eagla d’aoinne de mhuintir an teighlaigh aon rud a -thabhairt fé ndeara ná aon chur isteach a dhéanamh ar neithibh nár -bhain leó, dar leó féin. - -I n-éaghmuis na ndaoine iasachta eile d’ár tháinig ann tháinig -Amhlaoibh ann. Sa n-oídhche iseadh tháinig sé, agus bhí fhios ag -Gormfhlaith roim ré go raibh sé ag teacht. Do shleamhnuigh sé isteach -a gan fhios do’n teighlach. Ní fheacaidh aoinne é. B’éigean dó teacht -ar an gcuma san mar bhí an iomad aithne sa n-áit air, agus dá bhfeictí -ann é do shroisfeadh an ráfla Inis Cathaigh agus Uíbh Máine. Ansan do -shroisfeadh sé Murchadh agus Brian agus níor bh’ fhios cad a thiocfadh -as. Tháinig sé ann sa n-oídhche, a gan fhios d’aoinne. Nuair a bhí -sé féin agus Gormfhlaith i bhfochair a chéile, i seómra a bhí abhfad -isteach, do chuir sí na mílte fáilte roimis. B’ fhuiriste a dh’ aithint -ó’n gcuma ’n-ar ghlac sí é go raibh an gaol achamair go maith eatartha. -Ná féadfadh sé bheith níb’ achamaire. - -“Ó! a mhic ó, a laogh,” ar sise, “nách fada gur fhéadais teacht! -Shíleas ná tiocfá choídhche. Conus tá an obair ag dul chun cinn? Cathin -a buailfear an buille do shaorfaidh sinn ó’n annsgian, ní h-eadh ach -ó’n sluagh annsgian! Cathin a thiocfaidh an chabhair, a mhic?” - -“Thiocfadh an chabhair amáireach, a mháthair,” ar seisean, “dá mbéadh -do thaobh-sa de’n obair déanta.” - -“Conus fhéadfainn mo thaobh de’n obair a dhéanamh anois agus gan Brian -anso? An fhaid a bhí sé anso bhí an eascú san Thaidhg Mhóir ag faire -orm ins gach aon chúinne gach aon rae sholuis. Ní fhéadfainn cor a -chur díom gan mé féin a chur i gcontabhairt. Tá Murchadh ag faire orm. -Tá Donn mac Beathach ag faire orm. ’Sé mo thuairim láidir gur dhein -an t-easbog úd a bhí anso ó’n Róimh rud éigin, nó go ndúbhairt sé rud -éigin, do chuir iad go léir ar a gcosaint féin orm. Thugas fé ndeara -é, cupla uair, ag feuchaint orm, agus níor thaithn an fheuchaint liom. -Mheasas gur fheuch sé treasna thríom. Ní fheadar an domhan cad a chuir -iad go léir ar a gcosaint féin mar atáid. Níor dheineas aon nídh a dh’ -fhéadfadh aon rud do chur ar a súilibh dóibh. An fhaid a bhí Niamh anso -ag faire orm do leigeas mé féin fé n-a súilibh chómh h-osgailte agus -dob’ fhéidir dom é. Dheineas gach aon rud, dar liom, chun a thaisbeáint -dí ná raibh brígh ná bunús leis an bhfaireachán. Dheineas níba mhó ’ná -san. Thugas mé féin di chómh h-iomlán san gur dóich liom dá bhfanadh sí -abhfad eile anso go mbéadh sí curtha fé ’n gcré agam!” - -“Airiú, cad a chuirfeadh fé’n gcré í, a mháthair? Ar nóin ní h-amhlaidh -a thabharfá dhi féin an rud n-a raibh sí ag faire ort sar a dtabharfá -do Bhrian é!” ar seisean. - -“Ní h-amhlaidh,” ar sise. “Níor ghádh dhom é. Cailín fíor uasal ’n-a -h-aigne iseadh í. Do deineadh árd éagcóir uirthi nuair a cuireadh anso -í. Tá sí ana ghéarchúiseach, ach tá sé bun os cionn ar fad le n-a meón -agus le n-a nádúr aon rud i bhfuirm faireacháin a thabhairt le déanamh -di. Ní raibh fasg agá h-athair agus í thabhairt anso. Níor dheineas-sa -ach í thachtadh agus do mhúchadh le séimhe agus le soilbhreas agus le -gealgháiriteacht. Go deimhin le fírinne dhuit, a Amhlaoibh, do bhíodh -truagh agam do’n chailín bhocht nuair a chínn í ag casadh le gáire -dhéanamh agus gan aon gháire ’n-a croídhe. Mura mbéadh a luathacht a -rugadar leó chun siúbhail í bhéadh sí ar an gclár acu.” - -“Bhí aithne agam uirthi,” arsa Amhlaoibh. “Chonac í thiar sa bhaile -cúpla uair. Níor mheasas gur bh’ aon rud fóghanta í.” - -“Aon rud fóghanta!” arsa Gormfhlaith. “Tabharfad a ceart féin di, a -mhic, agus tuigim cad tá agam ’á rádh. Isí cailín í is fearr agus is -uaisle agus is gile agus is glaine croídhe agus aigne d’ár bhuail -riamh fós umam-sa! Déarfad an méid sin di dá ndéineadh sí oiread eile -faireacháin orm. Ní’l fasg ag an muintir a chuir anso í.” - -“Tá sí imthighthe anois, a mháthair, pé ’r domhan é, agus tá an áit seo -fút féin. Ba chóir go bhféadfá rud éigin a dhéanamh nuair a thiocfadh -an t-Árdrígh seo abhaile. Nár chóir go bhféadfá bheith ollamh i dtreó -nár ghádh dhuit tú féin a chur i n-aon chontabhairt nuair a bhéadh -sé sa bhaile. Tá sé ana aosda. Dá dtagadh an bás air díreach nuair a -bhéadh ár neart ag teacht isteach i gcuan Bhaile Átha Cliath bhéadh -gach aon rud ar ár dtoil againn láithreach. Bhéadh Éire againn gan -a bheith orainn oiread agus aon fhear amháin do chailleamhaint. Do -thuitfeadh neart Bhriain as a chéile. D’éileóch’ M’lsheachlainn airís -an Árdrígheacht a baineadh dé chun í thabhairt do Bhrian. D’éileóch’ -Murchadh an Árdrígheacht ó ’sé an ríghdhamhna é. D’eireóch’ Ua Néill -chun gan an Árdrígheacht d’ fhágáilt ag aoinne acu ach í bheith aige -féin. Bhéidís go léir ag marbhughadh a chéile láithreach bonn. Níor -ghádh dhúinn aon phioc d’á nduagh dh’ fhághail. Mharbhó’dís féin a -chéile dhúinn. Ní bhéadh le déanamh againn ach sgaoileadh leó agus -bheith ag brúth isteach ortha fé mar a bhéidís ag lagughadh a chéile. -Um an dtaca ’n-a mbéidís dísgighthe agá chéile bhéimís-ne i seilbh an -oileáin. Déin rud éigin, a mháthair. Tabhair congnamh éigin do Bhrian -chun an tsaoghail seo dh’fhágaint. Is mithid dó imtheacht.” - -“Déanfad mo dhícheal, a mhic ó,” ar sise. “Ach caithfir aon nídh amháin -a gheallamhaint dom, a Amhlaoibh,” ar sise. - -“Geallfad aon rud is maith leat duit, a mháthair,” ar seisean. “Cad é -an rud é?” - -“Geall dom,” ar sise, “má eirighean linn go bpósfair Niamh.” - -“Aililiú!” ar seisean, agus do leath a dhá shúil air. “Ag magadh -athaoín tú, a mháthair!” ar seisean. - -“Ní h-eadh, a mhic mo chroídhe!” ar sise. “Lom dáiríribh atáim. Ní’l -cor ’n-a croídhe ná ’n-a h-aigne ná fuil ’fhios agam. Níor bhuail a -leitéid eile riamh umam. Go dtí gur bhuail sí féin umam níor mheasas -go raibh a leithéid ar bith. Níor mheasas gur bh’fhéidir a leithéid a -bheith ar bith. An oídhche úd a bhíobhair go léir anso nuair a chonac -tu ag rince léi mheasas ná feaca riamh aon bheirt chómh h-oireamhnach -d’á chéile. Ní mise amháin a mheas é. D’ airigheas an cogarnach: ‘Ó! -nác áluinn an lánmha a dhéanfaidís!’ An ngeallfair dom go bpósfair í má -eirighean linn?” - -“Ní’l eirighthe linn fós, a mháthair,” ar seisean, “ach ní dóich liom -gur miste dhom a gheallamhaint duit go bpósfad í----------má phósan sí -mé. Tá sé i mbéal gach aoinne go bhfuil socair aici ’n-a h-aigne gan -pósadh choídhche.” - -“Ó’n aithne atá curtha agam uirthi ní chuirfeadh san féin blúire -iongnadh orm,” arsa Gormfhlaith. “Tá meón ana mhaith, ana naomhtha, -aici. B’fhéidir go n-atharóch’ sí a h-aigne. Is cuimhin liom cogarnach -eile dh’airigheas an oídhche chéadna ad’ thaobh-sa. ‘Ó,’ adeirthí, -‘nách mór an truagh sagart a dhéanamh dé!’ Cúis gháire chúghainn! Ach -pósfair í má phósan sí thú?” - -“Tá go maith, a mháthair,” ar seisean. “Ní dóich liom, ámhthach, go -bpósfaidh sí mé pé tathant a dhéanfair uirthi. Is éagsamhlach an bhean -tú, a mháthair,” ar seisean. “Mheasas go marbhófá mé níba thúisge ’ná -mar a leigfeá dom í phósadh!” - -“Dá dtuigtheá a feabhas mar a thuigim-se é ní mheasfá san,” arsa -Gormfhlaith. - -Thugadar formhór na h-oídhche ag caint. Thug Amhlaoibh cúntas cruinn -di ar an neart a bhí le teacht go h-Éirinn chun seilbh na h-Éirean do -ghlacadh chómh luath agus gheóbhadh Brian bás. D’inis sé dhi cad é an -neart fear a bhí ollamh ag rígh Lochlan agus cad iad na loingeas a bhí -ollamh ar uisge aige. D’inis sé dhi cad é an neart fear a bhí ollamh -ag rígh na h-Ioruaidhe, agus cad iad na loingeas a bhí ollamh ar uisge -aige, agus conus mar a bhí beirt mac an rígh, an bheirt óigfhear ba -threise agus ba thréine i dtír na h-Ioruaidhe an uair sin, ag teacht -’n-a bhfearaibh cinn-riain ar shlóightibh na h-Ioruaidhe. - -D’inis sé dhi conus mar a bhí Sígurd mac Lódair, rígh Ínsí h-Orc, chun -teacht agus mór-shluagh aige d’fhearaibh luatha láidire cruadha ó -Ínsíbh Orc agus ó Ínsíbh Gaill, ó Sgathaigh agus ó Cheann Tíre agus ó-s -na dúthaíbh sin go léir mór-thímpal. - -Thug sé gach aon chúntas mar sin di ar an gcuma ’n-a raibh neart -Lochlan suidhte an uair sin agus ar an gcuma ’n-a raibh an neart ag -méadughadh agus ag dul i n-acfuinníghe i n-aghaidh an lae. Agus chuir -sé ’n-a luighe ar a h-aigne ná raibh aon nídh ag teastubháil feasta ach -bás Bhriain. - -D’fhan Amhlaoibh i gCeann Cora an chuid eile de’n oídhche sin agus an -lá a bhí chúghainn. Níor thaisbeáin sé é féin d’ aoinne i gcaitheamh an -lae. Chómh luath agus bhí am mhairbh na h-oídhche airís ann d’imthigh -sé. Thug sé aghaidh ar Bhaile Atha Cliath. Chuaidh sé chun cainte le -Sitric, rígh Lochlanach Bhaile Atha Cliath, agus d’inis sé dhó an uile -fhocal de’n chaint a bhí idir é féin agus Gormfhlaith. - -Bhí eagal ar an mbeirt ná déanfadh Gormfhlaith an bheart. Níor thaithn -leó i n-aon chor an bháigh a thaisbeáin sí a bheith aici do Niamh. -Thuigeadar ’n-a n-aigne má bhí congnamh le tabhairt do Bhrian chun -imtheacht as an saoghal, agus má b’ í Gormfhlaith a thabharfadh an -congnamh san dó, nár bh’ fholáir congnamh a thabhairt do Ghormfhlaith -féin sa ghnó. - -Conus a tabharfaí an congnamh san di, ámhthach, agus cad é an saghas an -congnamh a tabharfaí dhi? B’shiní an cheist acu, agus níor cheist ró -bhog í. - - - - -CAIBIDIOL XV. - -BUILLE FÉ THUAIRIM; NÓ, FUADAR NÁ FEADAR. - - -Bhí an bheirt istigh i seómra i ríghtheighlach Shitric i mBaile Átha -Cliath agus iad ag cur ’s ag cúiteamh i dtaobh an sgéil. - -“Ní dhéanfaidh sí an bheart,” arsa Amhlaoibh. “Ní’l an sgairt chómh -láidir aici agus do mheasas. Siné fé ndeár gan an gnó bheith déanta -fadó. Do cuireadh Niamh ag faire uirthi. Isí Niamh a choisg í ar an -obair a dhéanamh an fhaid a bhí Brian sa bhaile, ach ní leis an bhfaire -do choisg sí í. Chuir Niamh Gormfhlaith ó’n ndroch ghníomh a gan fhios -do Ghormfhlaith féin. Deirim an méid seo leat, a rígh. Dá bhfanadh -Brian sa bhaile i gCeann Cora agus dá bhfanadh Niamh ann, agus í féin -agus Gormfhlaith a bheith chómh mór i gcuideachtanas a chéile agus -bhíodar, ní dhéanfadh Gormfhlaith an gníomh i n-aon chor. Bhéadh sí -ceapaithe ar an ngníomh a dhéanamh, ach an fhaid a bhéadh Niamh ann -agus í fé shúilibh Ghormfhlaith, agus a h-anál ag dul fé Ghormfhlaith, -agus a guth agus a gáire ag dul fé Ghormfhlaith, ní dhéanfadh -Gormfhlaith an gníomh.” - -“Ach!” arsa Sitric. “Airiú, nách eólgaiseach an buachail tu! Cá -bhfuarais an fháidheamhlacht go léir? Ba dhóich le duine gur ag -breithniughadh aigne an duine a chaithis do shaoghal.” - -“Abair do rogha rud, a rígh,” arsa Amhlaoibh, “i dtaobh conus a -chaitheas mo shaoghal, ach bain-se an chluas anuas ó’n gceann díom -mura bhfuil an ceart sa méid úd agam. Bhéadh an rud atá uainn déanta -fadó mura mbéadh Niamh a theacht go Ceann Cora. Chun na faire dhéanamh -iseadh do tugadh ann í. Dhein sí an fhaire, ach ní leis an bhfaire do -choisg sí an gníomh, ach le h-í féin a bheith ann.” - -“Ba dhóich liom gur conus a déanfar an gníomh an cheist anois agus nách -conus a coisgeadh é. Ó bhreithnighis an cosg chómh maith b’ fhéidir go -bhfuil breithniughadh éigin déanta agat ar conus a curfar an cosg as an -slígh,” arsa Sitric. - -“Tá an breithniughadh san, leis, déanta agam, a rígh,” arsa Amhlaoibh. - -“Is maith é sin. Sgaoil chúghainn toradh do mhachtnaimh,” arsa Sitric. - -“Ar airighis riamh,” arsa Amhlaoibh, “conus a deineadh Árdrígh de -Dhiarmaid mac Céirbheóil?” - -“Do marbhuigheadh Tuathal Maolgarbh,” arsa Sitric. “Ach ar airighis-se -cad d’ imthigh ar an bhfear a mhairbh Tuathal?” - -“Do deineadh goin galáin dé,” arsa Amhlaoibh. - -“Go díreach,” arsa Sitric; “an rud a dh’ imtheóch’ láithreach bonn -ar an t-é a mharbhóch’ Brian, ach so a bheith de dheifrigheacht idir -an dá sgéal. Do deineadh goin galáin de ’n t-é mhairbh Tuathal, ach -tar éis an ghnímh a deineadh dé é. An fear a thabharfadh fé Bhrian a -mharbhughadh, roimis an ngníomh a déanfaí goin galáin dé.” - -Bhí an bheirt ag caint ar an gcuma san. Tháinig seirbhíseach isteach. - -“Tá duine sa phóirse agus ba mhaith leis labhairt leat, a rígh,” arsa’n -seirbhíseach. - -“Tabhair anso isteach é,” arsa Sitric. - -Do tugadh isteach é. - -Sidé saghas duine a chonaic an bheirt nuair a tháinig sé isteach. Firín -beag agus ceann mór air. Bhí folt odhar ar a cheann, folt trom agus é -ag tuitim anuas ar a ghuaillibh agus siar sios ar a shlinneánaibh. Bhí -mar bhéadh raca beag óir ar gach taobh d’á cheann, agá uiseanaibh, ag -coimeád a ghruaige siar d’á éadan agus d’á shúilibh. Bhí éadan leathan -árd air agus fáibrí treasna ann, ’ghá thaisbeáint go raibh sé, an chuid -ba lugha dhé, trí fichid blian. Bhí srón fhada dhíreach air agus dhá -shúil mhaithe mhóra sholusmhara aige, agus iad aibigh go maith. Bhí a -cheannacha faidleicineach agus bhí féasóg throm, liath-ghorm air agus -í ag dul abhfad síos ar a bhrollach. Bhí brat, nó clóca, de’n éadach -saidhbhir ba cheart a bheith ar dhuin’uasal, aniar ar a shlinneánaibh. - -“Cad é an gnó atá agat díom-sa, a dhuine mhacánta?” arsa Sitric leis. - -“Liagh iseadh mé, a rígh,” arsa’n duine iasachta. “Tá mórán de -chríochaibh an dómhain siúbhalta agam i gcaitheamh mo shaoghail. Ó’n -mBreatain anall a thánag le déanaighe. Tá mórán taithighe agam ar na -galaraibh a thagan ar an nduine, agus ar na neithibh is fearr chun na -ngalar san do leigheas. Thánag anso go dtí an chathair seo ag brath air -go mb’fhéidir go bhféadfainn úsáid a dhéanamh ann de’n eólus atá agam -agus raint tairbhthe dhéanamh do dhaoine a bhéadh ’n-a ghátar. Is léir -duit féin, a rígh,” ar seisean, “gur ró bheag an gnó a bhéadh agam’ -leithéid ag teacht anso chun na h-oibre sin a dhéanamh gan mé féin do -chur i n-iúil ar dtúis do’n rígh agus cead a dh’iaraidh air.” - -“Tá san fíor go leór,” arsa Sitric, “ach cá bh’ fhios dómh-sa nách -díobháil a dhéanfá dom’ dhaoine dá dtugainn an cead san duit,” agus -chuir sé gáire as. “Cá bh’fhios dom,” ar seisean, “ná gur b’ amhlaidh a -thabharfá nimh dúinn go léir.” - -“Cúis gháire chúgat, a rígh,” arsa’n duine iasachta. “Ní gádh dhom a -dh’innsint duit-se, a rígh,” ar seisean, “gur b’é meón agus nádúr an -liaigh gur túisge leis go mór leigheas a dhéanamh ’ná aon díobháil -sláinte dhéanamh d’ aon duine. Tuigim go maith cad a bhainean le nimh, -agus cad a bhainean le duine do leigheas ó nimh dá mbéadh sé tar éis -an nímhe do thógaint, pé ’cu le tionóisg nó le toil a bhéadh an nimh -tógtha aige. Ach ní gádh dhom bheith ’ghá innsint cad a dh’fhéadfainn -a dhéanamh. Tá teistiméireachtaí anso agam ó ríghthibh agus ó uaislibh -agus ó choláistíbh móra, ’ghá thaisbeáint cad é an saghas mé, agus -cad é an saghas oibre a dheineas cheana ins na h-áiteanaibh eile ’n-a -rabhas sar a dtánag anso.” - -Tharaing sé amach beart phápéar agus shín sé chun an rígh iad. Thóg -Sitric iad agus chrom sé ar iad do léigheadh. Thaisbeáin sé d’ -Amhlaoibh cuid acu. Do léigh Amhlaoibh iad. - -“Chím asta so,” arsa Sitric, “gur Lonán is ainim duit.” - -“Iseadh, a rígh,” ar seisean. “Lonán m’ ainim.” - -“Tá go maith,” arsa Sitric. “Tá mo chead-sa agat chun aon tairbhthe is -féidir leat a dhéanamh do mhuintir na catharach so. Is dócha gur cuma -leat cé ’cu Lochlanaigh nó Éireanaigh an mhuintir n-a n-imireóchair do -chuid eóluis ortha?” - -“Is cuma, a rígh,” arsa Lonán. “Imireóchad mo chuid eóluis ar an -muintir is mó a chífead ’n-a ghátar agus ar an muintir is fearr a -dhíolfaidh mé.” - -“Ó, tuigim,” arsa Sitric. “Ba dhóich liom féin, ámhthach,” ar seisean, -“go bhfaghadh duine a shiúbhluigh oiread agus shiúbhluighis-se ceannach -ar a chuid eóluis, agus díol as, níos fearr ’ná mar a gheóbhair-se sa -chathair seo.” - -“Conus san, a rígh, le d’thoil?” arsa Lonán. - -“Ba dhóich liom gur ’mó rígh, nó Árdrígh, gur mhaith leis tusa bheith -i n’ aice i gcómhnuighe ag feuchaint i ndiaigh a shláinte dhó, agus go -mb’fhéidir gur bh’ fhearr a dhíolfadh sé thú as do chuid eóluis ’ná mar -fhéadfadh daoine bochta na catharach so thú dhíol,” arsa Sitric. - -Do gheal gnúis Lonáin. - -“Tá go maith, a rígh,” ar seisean. “Ní’l aon rud ab fhearr a -thaithnfeadh liom, má’s chuige atá t’ onóir, ’ná an gnó san a dhéanamh -do t’ onóir-se. Thabharfainn aire mhaith do’n ghnó, agus is dóich liom, -nuair a bhéadh taithighe agat ar m’ eólus ar feadh tamail, agus ar -m’obair, nách go ró bhog ba mhaith leat sgaramhaint liom.” - -“Ní h-orm féin a bhíos ag cuimhneamh nuair a labhras,” arsa Sitric. “Is -ar Árdrígh Éirean, ar Bhrian, a bhíos ag cuimhneamh.” - -Do dhoirchigh gnúis Lonáin. Níor labhair sé. B’fhuiriste a dh’aithint -go raibh rud éigin nár bh’fhóghanta istigh aige i gcoinnibh an Árdrígh. -D’fheuch an bheirt eile ar a chéile. Ar ball do labhair Lonán. - -“Gabhaim párdún agat, a rígh,” ar seisean, “agus agat-sa, a rígh,” ar -seisean le h-Amhlaoibh. “Tháinig ainim an fhir sin ró oban orm. Tháinig -ainim an Árdrígh sin ró oban orm,” ar seisean. Do stad sé. “Mheasas gur -ort féin a bhís ag trácht, a rígh,” ar seisean. - -“Ní mheasaim,” arsa Sitric, “go bhfuil aon ghrádh ró mhór agat do’n -Árdrígh.” - -Níor labhair Lonán, ach do dhoirchigh a ghnúis airís. - -“Ach bíodh nách orm féin a bhíos ag cuimhneamh ar dtúis b’ fhéidir -nár bh’fhearra dhom rud a dhéanfainn ’ná cuimhneamh orm féin anois. -B’fhéidir nách i gcómhnuighe a thiocfadh do leithéid-se crosta orm. Tar -chugam anso amáireach agus b’fhéidir go bhféadfaimís socarughadh,” arsa -Sitric. - -Do gheal gnúis Lonáin airís. Ba dhóich le duine air gur rígheacht a -bronnadh air bhí sé chómh h-áthasach, chómh mórálach, chómh buidheach. - -D’imthigh sé. D’fheuch an bheirt ar a chéile. - -“Cad é an fuadar é seo fút anois?” arsa Amhlaoibh. - -“Fágaim le h-uadhacht,” arsa Sitric, “ná feadar cad é an fuadar é seo -fúm!” - -“Ní’l aon ghrádh ag Lonán do Bhrian,” arsa Amhlaoibh. - -“Tá an méid sin soiléir go leór,” arsa Sitric. “Ní fheadar an domhan -cad a dhein Brian air.” - -“Is ’mó duine nách é gur dhein Brian droch bheart air,” arsa Amhlaoibh. - - -“Bhí sé ar bhara mo theangan dhá uair a dh’ fhiafraighe dhé cad a dhein -Brian air, ach bhí eagal orm go samhlóch’ sé go raibh cúis éigin agam -leis an gceist a chur chuige,” arsa Sitric. - -“Tiocfaidh sé anso amáireach,” arsa Amhlaoibh. - -“Ní deirim ná go dtiocfaidh,” arsa Sitric. - -“Agus cad a dhéanfair leis?” arsa Amhlaoibh. - -“B’fhéidir gur ’mó rud a féadfaí a dhéanamh leis,” arsa Sitric. - -Do stad an bheirt agus iad ag machtnamh. Bhí Sitric ’n-a shuidhe ar -chathaoir agus bhí Amhlaoibh ag siúbhal síos a’s suas. Thug an bheirt -tamal maith ar an gcuma san. Ar ball do labhair Amhlaoibh:-- - -“Is fíor san,” ar seisean. “Is ’mó rud, b’fhéidir, a féadfaí a dhéanamh -leis. Tiocfaidh sé anso amáireach. Ní gádh dhom a rádh leat aire mhaith -a thabhairt. Faigh-se greim air má ’s féidir é, ach ná leig dó aon -ghreim fhághail ort.” - -“Ná bíodh eagal ort,” arsa Sitric. “Mar adúbhart, ní’l aon phioc d’á -fhios agam fós cad a déanfar. Pé rud ar a socarófar isé Lonán féin a -shocaróchaidh air, uaidh féin.” - -“Siní an chaint,” arsa Amhlaoibh. “Ansan, má sgéidhean sé is air féin a -sgéidhfidh sé.” - -Do sgar an bheirt i gcóir na h-oídhche. - - - - -CAIBIDIOL XVI. - -CÓMHACHT LUIBHNEACHA. - - -Seachtmhain díreach tar éis na h-oídhche ’n-a raibh Sitric agus -Amhlaoibh agus Lonán i bhfochair a chéile istigh i dteighlach -Shitric i mBaile Átha Cliath, bhí Gormfhlaith agus beirt d’á mnáibh -coímhdheachta ag siúbhal ar bruach glaise bige a bhí ag gabháil thar -ríghtheighlach Bhriain i gCeann Cora. Chonacadar ag gabháil chúcha -aníos ó threó Luimníghe capal agus cárbat agus beirt sa chárbat. Nuair -a tháinig an cárbat i gcómhngar na h-áite ’n-a raibh na mná uaisle do -stad an cárbat. - -“Siné ríghtheighlach an Árdrígh agat anois,” arsa duine de’n bheirt -leis an nduine eile, “agus siní an Árdrígan féin, Gormfhlaith, an -bheanuasal is aoirde de’n triúr, an bhean n-a bhfuil an t-éadach corcra -uirthi.” - -Tháinig an fear eile amach as an gcárbat. - -“Ní dócha,” ar seisean, leis an bhfear a dh’fhan istigh, “go mbeidh a -thuille gnótha agam díot-sa indiu. Tá sé chómh maith agat casadh thar -n-ais.” - -Dhíol sé é agus chuir sé uaidh é, agus thug sé féin aghaidh ar an áit -’n-a raibh na mná uaisle ag siúbhal. Níor stadadar d’á gcaint, ná níor -shamhluigh sé gur chuireadar blúire suime ann go dtí go raibh sé ar a -n-aghaidh amach. An uair sin féin gheóbhaidís thairis gan feuchaint -air ná aon tsuim a chur ann mura mbéadh gur chaith sé é féin ar a dhá -ghlúin ar aghaidh Ghormfhlaith amach agus gur shín sé leitir chúichi. - -“Gabhaim párdún agat, a Árdrígan,” ar seisean, “ar bh’é toil do -Shoillse an leitir sin do léigheadh. Ó rígh Lochlanach Átha Cliath -iseadh í.” - -“Déirc atá uaidh seo is dócha,” ar sise leis na mnáibh coímhdeachta, -agus do rug sí ar an leitir. D’aithin sí an sgríbhinn a bhí ar an -gcúmhdach. B’ fhíor do’n duine é gur ó Shitric a fuair sé an leitir le -tabhairt ag triall uirthi. D’osgail sí an leitir agus chrom sí ar í -léigheadh. Ar ball d’ fheuch sí ar an bhfear. D’ fheuch sí go géar air. -Firín beag ab eadh é agus ceann mór air; an fear céadna a bhí istigh -i dteighlach rígh Lochlanach Átha Cliath an oídhche úd, seachtmhain -roimis sin, ag caint le Sitric agus le h-Amhlaoibh. - -D’fheuch Gormfhlaith ar na mnáibh coímhdeachta. - -“Teidhigh-se isteach, a chlann ó,” ar sise. “Oirean dom labhairt leis -an nduine seo i n’ aonar.” - -D’imthigh an bheirt bhan. - -“Chím,” arsa Gormfhlaith leis an bhfear, “gur Lonán is ainim duit-se.” - -“Iseadh, chun do thoile, a Árdrígan,” ar seisean. - -“Cad chuige gur cuireadh anso thú?” ar sise. - -“Do réidhtigh an rígh liom, a Shoillse,” arsa Lonán, “chun go -ndéanfainn, mar is gnáth a dhéanamh do rígh, aireachas a thabhairt do’n -bhia agus do’n digh a curfaí os a chómhair le caitheamh, le h-eagla go -ndéanfaí éagcóir air, le h-eagla go dtabharfaí nimh dó.” - -“Agus cad ’n-a thaobh nár choimeád sé thú?” arsa Gormfhlaith. - -“Dúbhairt sé liom, a Shoillse,” arsa Lonán, “go mb’fhéidir gur mhó -an gnó bhéadh anso dhíom féin agus dem’ chuid eóluis agus dem’ chuid -foghluma ’ná mar a bhí aige féin díom. Is dócha gur inis sé sa leitir -cad é an gnó ba dhóich leis a bhéadh anso dhíom?” - -“Do réir mar a thuigim-se an chaint atá sa leitir is ’mó gnó fhéadfadh -bheith anso dhíot,” arsa Gormfhlaith. - -“Ní mó na gnóthaí a dh’fhéadfadh bheith dhíom anso, a Shoillse,” arsa -Lonán, “’ná na gnóthaí a dh’fhéadfainn-se a dhéanamh anso.” - -“Ach go ndíolfaí thu asta, is dócha,” arsa Gormfhlaith. “Agus is -dócha,” ar sise, “d’á mhéid iad na gnóthaí gur bh’ eadh ba mhó a bhéadh -le díol asta?” - -“Do réir dheabhraimh, a Shoillse,” arsa Lónán. - -Do stad Gormfhlaith ar feadh tamail mhaith. Bhog sí a béal chun -labhartha cúpla uair agus níor labhair sí. Is amhlaidh a dhún sí a béal -airís agus do lean sí d’á machtnamh. An fhaid a bhí sí ag machtnamh bhí -Lonán ag feuchaint uaidh ar an sruthán agus gan aon chor aige ’á chur -dé. Do bhog sí a béal chun labhartha fé deire agus do labhair sí. - -“Tá sé chómh maith agam an ceann a bhaint de’n sgéal duit,” ar sise. -“Tá oiread anso agus chrochfadh thú seacht n-uaire dá bhfaighfí amach -ort é.” - -“Is fíor san, a Árdrígan,” arsa Lonán. - -“Nách breagh bog a ghlacan tú é!” ar sise. - -“Tá iontaoibh agam asat, a Shoillse,” ar seisean. “Dúbhart leis an rígh -i n-Ath Cliath go raibh iontaoibh agam asat.” - -Do chruaidh a súil agus a gnúis agus thug sí droch fheuchaint air. - -“Ní fheicim,” ar sise, “cad é an chúis go mbéadh an iontaoibh sin agat -asam-sa, a ghiolla. Ní’l crot na fírinne ar an gcaint sin.” - -Thóg sí anáirde a lámh fé mar a bhéadh cómhartha éigin aici ’á -dhéanamh. Do rith chúichi anuas ó’n ríghtheighlach ceathrar d’fhearaibh -luatha láidire agus a chlaidheamh nocht i láimh gach fir acu. - -“Curtar sa charcair an fear san,” ar sise, go breagh réidh. Ba dhóich -le duine gur chun a dhínnéir a dh’ órduigh sí é bhreith, do labhair sí -chómh cneasta san. - -Do rugadh ar Lonán agus do cuireadh isteach sa charcair é. Do léigh -Gormfhlaith an leitir airís, agus dhein sí a machtnamh airís ar an -gcaint a bhí sa leitir. Sidí an chaint a bhí sa leitir:-- - - “A mháthair, - - “Déanfaidh sé seo an gnó. Tá a chúis féin aige chun na - h-oibre dhéanamh. Ní miste, ámhthach, é dhíol go maith; - ansan beidh dhá chúis aige chun na h-oibre dhéanamh. Ní - h-obair thútach a dhéanfaidh sé. Tá an t-eólus tar bár aige. - - “Tá ár neart go léir ollamh ar phreabadh isteach chúghainn - chómh luath agus d’ aireóchaid siad an tásg. - - “Dá bhféadfaí an gnó dhéanamh chómh luath agus bhéadh an - chuaird críochnuighthe b’ shin mar ab fhearr é. Bhéadh - fios na h-aimsire againn agus d’ fhéadfaimís an aimsir d’ - fhrithálamh. Déanfaidh an fear so an gnó. Ná caill. - - “Is eól duit cé h-é - - “Mise.” - -Nuair a bhí beagán aimsire caithte agus uain fághalta ag Lonán ar -sgannra theacht i gceart air, do ghlaoidh sí airís ar an gceathrar. - -“Tugtar chúgham anso an fear úd,” ar sise. - -Do tugadh. - -Nuair a bhí an bheirt ’n-a n-aonar airís do labhair sise. Bhí Lonán ag -crith. - -“Cad é an chúis a bhí agat-sa le n-a rádh,” ar sise, “go raibh -iontaoibh agat asam-sa?” - -“Ní féidir do dhuine i gcómhnuighe, a Shoillse,” ar seisean, “a -dh’innsint cad é an chúis dó iontaoibh a bheith aige as duine eile. -Ach is léir, a Árdrígan, mura mbéadh iontaoibh a bheith agam-sa as do -Shoillse-se ná tiocfainn anso i n-aon chor. Thánag chúghat anso, a -Árdrígan, agus an téad ar mó mhuineál. Ní dhéanfainn san mura mbéadh an -iontaoibh a bheith agam as do Shoillse.” - -“Ní dhéanfá,” ar sise, “do réir dheabhraimh. Ní dhéanfadh aoinne é ach -duine buile. Tá crot na fírinne air sin. Ach ní innsean san cad é an -chúis a bhí agat leis an iontaoibh. Inis an chúis dom.” - -“Tá go maith, a Shoillse,” ar seisean, “ach tabhair do bhriathar ríoga -dhom ná tógfair orm é má innsim an fhírinne do d’ Shoillse.” - -“A dhuine!” ar sise, agus bhuail sí speach d’á cois sa talamh, “nách í -an fhírinne atá uaim!” - -“Tá sgannra orm rómhat, a Árdrígan!” ar seisean. - -“Mo bhriathar ríoga dhuit,” ar sise, “nách baoghal duit mé. Inis dom an -rud atá ar t’ aigne.” - -“Tá sé am’ aigne, a Shoillse,” ar seisean, “an gnó a thug mise anso -agus an gnó ba thoil leat-sa a dhéanfainn anso gurab aon ghnó amháin -iad. D’á bhrígh sin, nuair a bhíos ag teacht anso chun an ghnótha san -a dhéanamh tháinig iontaoibh agam asat-sa, a Árdrígan, agus mar gheall -ar an iontaoibh sin thánag anso, mar a chíon tú, agus an téad ar mo -mhuineál. Ní raibh le déanamh ach mé chur suas ar an gcroich!” - -“Tá go maith,” ar sise. “Táim sásta. An ndéanfair an gnó?” - -“Déanfad, a Árdrígan,” ar seisean. - -“Gheóbhair do thuarasdal go maith as an ngnó,” ar sise. - -“Thuigeas go bhfaighinn, a Shoillse,” ar seisean. - -Bhí an sgéal socair eatartha ansan. Níor bh’fhada go bhfeictí iad -coitchianta ag imtheacht tríd an ínse ar bhruach na glaise bige ag -stathadh na luibhneacha agus ’ghá mbreithniughadh. Do chítí sa gháirdín -iad agus an gnó céadna ar siúbhal acu. Agus d’admhuigheadh Lonán gur -bh’ fhearr an t-eólus a bhí ag Gormfhlaith ar na luibhneacha agus ar na -cómhachtaibh a bhí ionta chun uilc nó chun maitheasa ’ná mar a bhí aige -féin. - -Níor bh’ fhada gur tugadh post gnótha sa teighlach do Lonán. Do -cuireadh ’n-a stíobhard os cionn an bhídh é, chun feuchaint i ndiaigh -an bhídh agus aireachas a thabhairt do gach aon tsaghas bídh a bhéadh -le h-úsáid sa teighlach, i dtreó nár bhaoghal go dtabharfaí chun búird -ann aon bhia a bhéadh mí-fholáin. Níor mhór stíobhard de’n tsórd san a -bheith i dteighlach a bhí chómh mór agus n-a mbíodh oiread san bídh d’á -ollamhughadh gach aon lá an tseachtmhain do dhaoinibh ann. - -Ach isé gnó fé leith a bhí ceapaithe do Lonán ann ’ná feuchaint chun an -bhídh a h-ollmhófaí do’n Árdrígan, le h-eagla go gcurfaí aon droch nídh -ann. - -Bhí Lonán ag déanamh na h-oibre sin agus ag déanamh na h-oibre go -maith, agus bhí an aimsir ag gluaiseacht agus gach aoinne ag cóimhreamh -na laethanta agus ag breithniughadh na h-aimsire ’n-ar dhóich leó a -bhéadh an t-Árdrígh agus a chualacht ag teacht abhaile. Bhí uaigneas -mór sa teighlach i ndiaigh na ndaoine a bhí amuich, agus b’é b’fhada -le gach aoinne go rabhdar ag teacht abhaile. Bhítí ag trácht go minic -ar Niamh agus ar a h-athair agus ar Chaoilte agus ar Chonn. Agus do -cuimhnightí ar an rás agus ar an bhfeirg a bhí ar Chonn. Agus ar -conus mar adúbhairt Brian leis ciall a bheith aige. Do cuimhnightí ar -Mhurcadh agus ar Dhúlainn, agus ar an ngarsún óg, mac Mhurchadh, a -dheineadh, a deirtí, gníomhartha nár bh’é gach fear a dh’ fhéadfadh iad -a dhéanamh, agus go mbíodh daoine ’ghá rádh, nuair a bhéadh sé deich -mbliana fichid go mbéadh sé chómh láidir le beirt de shaghas Mhurchadh -an lá b’fhearr a bhí Murchadh riamh. Do cuimhnightí ortha go léir ar -an gcuma san, agus b’é b’fhada le gach aoinne go mbéidís ag teacht -abhaile, mar, nuair a thiocfaidís, ní bhéadh aon rud sa teighlach, ar -feadh abhfad, ach spórt agus gleó agus pléisiúr agus caitheamh aimsire, -rince agus ceól agus ól agus imirt, agus an uile shaghas aoibhnis. - -Ar an gcuma gcéadna iseadh bhíodh an sgéal ag an muintir a bhí amuich. -Bhídís ag feuchaint rómpa amach chun an lae ’n-a mbéadh an chuaird -críochnuighthe agus iad go léir ag teacht abhaile go Ceann Cora i -n-aonfheacht leis an Árdrígh, agus a gcáirde sa bhaile ag cur na mílte -fáilte rómpa agus ag cur an uile shaghas ceisteana chúcha i dtaobh an -chuma ’n-ar chaitheadar an aimsir an fhaid a bhíodar amuich agus i -dtaobh na ndaoine a bhuail úmpa ins na críochaibh iasachta, an rabhdar -fial fáilteach, nó an rabhdar go dothígheasach. I gcaitheamh na cuairde -bhídís a d’iaraidh cúntas cruinn a choimeád ar gach nídh agus ar gach -aicme daoine, agus go mór mór ar gach aon sgéal sultmhar a bhuaileadh -úmpa, i dtreó, nuair a thiocfaidís abhaile, go mbéadh a lán le -h-innsint acu, a lán a bhainfeadh gáirí agus sult amach, agus a lán a -chuirfeadh daoine ag déanamh iongnadh des na rudaí a neósfaí dhóibh. - -Thagadh teachtairí abhaile coitchianta ó’n áit ’n-a mbíodh an t-Árdrígh -agus a chualacht, agus d’innseadh na teachtairíconus a bhíodh gach -aoinne agus gach aon rud. Ansan do bheireadh na teachtairí leó thar -n-ais, ag triall ar an Árdrígh agus ar a chualacht, cúntas cruinn ar -conus a bhíodh gach aoinne agus gach aon rud sa bhaile. - -Ní raibh Lonán abhfad socair ’n-a phost i gCeann Cora nuair a bhí a -fhios go cruinn ag Murchadh agus ag Brian agus ag an gcualacht go léir -go raibh sé ann. Nuair a h-innseadh an sgéal i láthair Mhurchadh níor -labhair sé focal. Ní dúbhairt sé olc ná maith leis an sgéal. Nuair -a h-innseadh i láthair Bhriain é níor dhóich le duine gur airigh sé -i n-aon chor é, mar níor chuir sé suim ar bith ann. Ní h-air, ná ar -neithibh d’á shórd, a bhí sé ag cuimhneamh. Bhí sé ag cuimhneamh ar na -tuairisgíbh a bhí ag teacht chuige i n-aghaidh an lae, agus uaireanta -go minic sa ló, tuairisgí ó chrích Lochlan anoir, agus ó chrích na -h-Ioruaidhe, agus ó Ínsíbh Orc, agus ó áiteanaibh ná raibh chómh fada ó -bhaile, agus gan ins na tuairisgíbh go léir ach fuadar agus ollmhúchán, -fuadar agus ollmhúchán, chun cogaidh, agus gan fios ró chruinn ag -aoinne ar cá raibh an cogadh le bheith. Bhí a fhios ag Brian agus ag -Murchadh, agus ag an gcuid eile de lucht cómhairle Bhriain, cad é -brígh a bhí leis an ollmhúchán agus leis an bhfuadar. Bhí fhios acu -go raibh geinte Lochlan go léir, agus a lucht cabhartha agus conganta -agus cómhluadair, ’ghá ngleusadh féin agus ’ghá gcórughadh féin agus -ag cruinniughadh a neart chun aon iaracht amháin eile, bháis agus -bheatha, do dhéanamh ar oileán na h-Éirean do shealbhughadh dhóibh -féin agus d’á sliocht. D’á dhaingine a chuaidh an méid sin ’n-a -luíghe ar aigne Bhriain agus ar aigne lucht cómhairle Bhriain iseadh -ba dhéine a dheineadar an uile shaghas díchil, i gcaitheamh na cuairde -sin, ar neart na h-Éirean do ghleusadh agus do chur i dtreó, ins gach -aon bhall, ins na daingeanaibh a bhí curtha suas ag Brian, agus i -dteighlachaibh na ríghthe agus na n-uasal a bhí dílis do Bhrian, ionus, -nuair a tiocfadh na geinte iasachta, go bhfaighdís an tseilbh,--ach gur -fé’n bhfód a gheóbhdís an tseilbh. - - - - -CAIBIDIOL XVII. - -FÓD AN BHÁIS DO SHEASAMH. - - -Nuair airigh an chuid eile de chualacht Bhriain Lonán a bheith i gCeann -Cora agus an gnó a bhí aige ’á dheanamh ann, bhí iongnadh ortha agus -bhíodar ag cíoradh an sgéil go tiugh. Bhídís ’á fhiafraíghe cé r’ bh’é; -cá dtáinig sé; conus a fuair sé eólus ann; cé ba bhun leis an bpost san -a thabhairt i n-aon chor dó; agus ceisteana de’n tsórd san. Ansan do -tháinig amach gur bh’ árd liagh é, agus gur thug sé teistiméireachtaí -móra leis ag triall ar an Árdrígan, agus gur thug an Árdrígan an post -dó i dtreó go mbéadh liagh chómh mór san eólus agus chómh mor san -tuisgint sa ríghtheighlach i gcómhnuighe, chun feuchaint i ndiaigh bídh -an ríghtheighlaigh i dtreó go mbéadh an bia foláin i gcómhnuighe, agus -chun feuchaint i ndiaigh sláinte na ndaoine sa ríghtheighlach, leis. -I ríghtheighlach n-a raibh oiread san daoine ann nár bh’ fhios cad é -an neómat, sa lá nó sa n-oídhche, do thiocfadh taom oban ar dhuine -éigin de mhuintir an ríghtheighlaigh, agus ansan dá mba ná béadh liagh -maith sa n-áit go mb’ fhéidir go bhfaghadh an duine bás sar a mbéadh -dochtúir tagaithe ó áit eile, dá mbéadh ar an ndochtúir teacht abhfad. - -“Cad dúbhairt Niamh, agus a h-athair, agus Murchadh, leis an ngnó?” a -déarfaidh duine éigin, b’fhéidir. - -Pé rud adúbradar leis an ngnó is eatartha féin adúbhradar é. Níor -leigeadar aon fhocal dé amach ameasg na cod’ eile de’n chualacht. -Bhíodar ’á chíoradh agus ’á bhreithniughadh eatartha féin, ámhthach, -chómh dian, ní h-eadh ach níba dhéine go mór, ’ná mar a bhí an mhuintir -a labhair ’ghá chíoradh agus ’á bhreithniughadh. Chífear ar ball cad -é an breithniughadh a bhí ag Niamh agus agá h-athair agus ag Murchadh -’á dhéanamh ar an sgéal, agus cad é an chúis a bhí acu leis an sgéal a -bhreithniughadh go dlúth. - -Pé breithniughadh a bhí ag Niamh ná agá h-athair ná ag Murchadh, ná -ag aoinne eile de chualacht Bhriain ’á dhéanamh, i gcaitheamh na -cuairde san, ar an sgéal san, ná ar aon sgéal eile d’á shórd a tháinig -chúcha ó Cheann Cora, bhí aon bhreithniughadh amháin acu go léis ’á -dhéanamh ar na sgéalta a bhí ag teacht chúcha anoir agus adtuaidh, -agus anoir-adtuaidh, ó’n uile áird de’n dómhan Lochlanach. Bhí na -sgéalta san ag teacht coitchianta, agus fé mar a bhí an aimsir ag -imtheacht bhíodar ag teacht níba thiúgha. Isé breithniughadh a bhí ag -cualacht Bhriain ’á dhéanamh ’ná so: nuair a thiocfadh na slóighte a -bhí chun teacht, nuair a thiocfadh toradh ar an dtórmach go léir, nuair -a thiocfadh an cogadh a bhí geallta, nár bh’ fholáir dó bheith ’n-a -chogadh bháis do thaobh éigin, do Ghaedhlaibh Éirean nó dos na geintibh -a bhí ag teacht. Thuig gach aoinne, agus dúbhairt gach aoinne le n-a -chómharsain agus le n-a chomrádaidhe é, i gcaitheamh na cuairde sin, -go raibh ceangailte ar gach aon fhear de shliocht Gaedhal gan bheith -beó i ndiaigh an cogaidh sin dá mb’ ag na geintibh a bhéadh an buadh -sa chogadh. Dúbhairt gach fear le gach fear eile, “Beidh buadh ag -Gaedhlaibh nó ní bhéad-sa beó! Ní’l orm ach bás d’fhághail aon uair -amháin. Is fearr go mór bás d’fhághail i lár an chatha ’ná bheith beó i -n-Éirinn fé smacht na Lochlanach. Má bhíon an buadh acu bíodh Éire acu -ach ní bhéad-sa acu! Ach geallaim an méid seo dhóibh. Má ’sé mo bhás a -bheidh acu ní h-i n-aisge a bheidh sé acu!” - -Fé mar a thagadh na tuairisgí bhíodh an saghas san cainte le clos níba -mhinicíghe, agus bhíodh an machtnamh a bhíodh laistigh de’n chaint -ag dul i ngéire i n-aghaidh an lae go dtí, fé dheire, go raibh sé -socair i n-aigne gach fir ná raibh aige le caitheamh ar an saoghal so -ach go dtí lá an chatha mhóir sin a bhí le teacht, pé fada gairid go -dtiocfadh sé, agus do thuig gach fear i n’ aigne ná raibh a thuille -saoghail uaidh. Bás a dh’fhághail an lá san, ar son Gaedhal Éirean agus -ar son Chreidimh Chríost, tar éis an éirligh ba mhó a dh’fhéadfadh sé -do dhéanamh ar an namhaid iasachta, air sin iseadh bhí aigne gach fir -socair. Níor chuimhnigh aoinne ar cad a dhéanfadh sé ná ar conus a -mhairfeadh sé dá dtagadh sé saor ó’n gcath agus an buadh ag Gaedhlaibh. -Níor bheag, dar le gach duine, bheith ag cuimhneamh air sin nuair a -bhéadh san amhlaidh. - -Bhí aigne na bhfear socair ar an gcuma san ní h-amháin i gcualacht -an Árdrígh, ar an gcuaird, ach fós i dteighlach gach rígh cúige n-ar -chaith an t-Árdrígh raint laethanta ann, agus ins na daingeanaibh a -bhí curtha suas ag an Árdrígh, agus ins gach aon bhall ’n-ar chuaidh -caint na bhfear san agus a n-anál fé’n bpoibilidheacht. Bhí aigne na -mban chómh socair air sin agus bhí aigne na bhfear. Nuair a thiocfadh -an lá ní fhanfaidís sa bhaile i ndiaigh na bhfear. Do raighdís isteach -sa chath agus do thabharfaidís gach congnamh dos na fearaibh, agus -dá mbéadh buadh ag an namhaid iasachta ní bhéadh aon bhean acu beó i -n-Éirinn i ndiaigh an chatha. Gheóbhdís bás i dteannta na bhfear. Agus -dá mbéadh aon fhear chómh meathta san agus go dtaraingeóch’ sé siar ó -fhód a bháis, do sheasóch’ bean ar an bhfód san agus thabharfadh sí -aghaidh ar an namhaid agus do ghlacfadh sí an bás a sheachain seisean. -Sin mar a labhraidís, pé rud a dhéanfaidís. Bhí cuid acu, agus níor -chuid bheag é, do dhéanfadh an gníomh chómh dána díreach agus dhéanfadh -aon duine des na fearaibh é. Dhéanfadh Niamh é, bíodh ná dúbhairt sí go -ndéanfadh. - -Dá mbéadh fhios ag an muintir a bhí le teacht, agus a bhí ag -socarughadh ar a mná agus a gclann a thabhairt leó chun cur fútha i -n-Éirinn, dá mbéadh fhios acu go raibh an saghas san aigne ag fás agus -ag neartughadh agus ag aibiughadh i n-Éirinn ’n-a gcóir, b’fhéidir go -dtiocfaidís ar atharughadh aigne agus go bhfanfaidís thall. Ach ní -raibh aon phioc d’á fhios acu. Bhí daoine i n-Éirinn a bhí coitchianta -ag cur tuairisgí anonn ag triall ortha, ach níor innseadar dóibh go -raibh a leithéid siúd de dhásacht croídhe ’n-a gcóir. B’fhéidir nár -thuigeadar féin go raibh, agus b’fhéidir gur chuma leó ach bheith -ag séideadh fé ’n muintir thall, i dtreó go dtiocfaidís, pé rud a -thiocfadh as, thall ná abhus. Gormfhlaith agus Amhlaoibh macánta agus -Sitric, rígh Lochlanach Átha Cliath, a bhí ’ghá dhéanamh san. Bhéadh -Maolmórdha, rígh Laighean, drítháir Ghormfhlaith, ’ghá dhéanamh leó, -ach, dar leis an dtriúr eile, leath-amadán ab eadh é, agus níor bh’ aon -iontaoibh é chun aon ghnó chontabharthach a thabhairt le déanamh dó. - -Do críochnuigheadh an chuaird. - -Tháinig Brian agus a chualacht abhaile go Ceann Cora. Bhí lán a -chroídhe d’ áthas ar gach aoinne; an mhuintir a bhí sa bhaile ag cur -gach aon tsaghas tuairisgí ar an muintir a tháinig, agus an mhuintir -a tháinig ag cur gach aon tsaghas tuairisgí ar an muintir a bhí sa -bhaile. Nuair a bhí na ceisteana go léir curtha, freagartha, ar gach -taobh, agus na tuairisgí go léir tabhartha, thusnuigh ceist ar ghabáil -tímpal i dtaobh an stíobhaird nua a bhí tagaithe ann chun bheith -ag feuchaint i ndiaigh an bhídh agus i ndiaigh na ndaoine a bhéadh -breóite, dá mba rud é go mbéadh a leithéidí ann. - -“Ce h-é sin?” - -“Cad as é?” - -“Cad a thug anso é?” - -“Cé ’ro díobh é?” - -Do freagradh na ceisteana fé mar a féadadh teacht ortha agus fé mar -a bhí eólus ag an muintir n-ar cuireadh chúcha iad. Ansan do chuaidh -gach aoinne isteach i n’áit féin, ag déanamh a ghnótha féin, agus -chuaidh gach aon rud chun suaimhnis, gnó an ríghtheighlaigh d’á -dhéanamh go cruinn agus go slachtmhar mar ba ghnáth, na ríghthe agus -na h-uaisle, na sagairt agus na h-easboig, ag teacht gach aon lá chun -cainte dhéanamh leis an Árdrígh, agus an t-uathbhás bídh agus díghe, an -t-uathbás aráin agus ime agus fíona agus feóla, d’á chaitheamh gach aon -lá sa ríghtheighlach, mar ba ghnáth. - -Cúpla lá tar éis Bhriain a theacht abhaile do shocaruigh Tadhg Mór ua -Cealla ar dhul siar abhaile go h-Uíbh Máine. Bhí Brian, i gcaitheamh na -cuairde, tar éis a chur ar a súilibh dos na ríghthibh go léir agus do -thaoiseachaibh na slógh, nár bh’ fhios cathin a thiocfadh an namhaid, -agus nár bh’fholáir do gach rígh cúige agus do gach taoiseach airm -agus do gach fear cinn riain, agus do’n uile dhuine a bhí i n-aon -chor ábalta ar arm do láimhsiáil, bheith ollamh, chómh luath agus -gheóbhdís an focal, chun aghaidh a thabhairt ar an namhaid pé áit ’n-a -dtaisbeánfaidís iad féin. Níor bh’fholáir do Thadhg Mhór ua Chealla, -nídh nár bh’ iongnadh, dul siar go h-Uíbh Máine agus a mhuintir féin do -ghleusadh agus d’ollamhughadh, agus a chur ar a súilibh dóibh nár mhór -dóibh bheith ollamh, chómh maith le cách, chun aghaidh a thabhairt ar -an namhaid chómh luath agus thiocfadh an ghlaoidh. - -Bhí Tadhg Óg ua Cealla thiar cheana, ag déanamh na h-oibre sin, agus -ba mhaith chuige é, ach má bhí féin, agus má ba mhaith féin, do thuig -an t-athair nár bh’ alaidh dhó féin gan dul siar, leis, agus bheith ag -feuchaint i ndiaigh na h-oibre. Bhí gach rígh cúige i n-Éirinn, go -mór mór na ríghthe a bhí dílis do Bhrian, ag gleusadh a neart féin, fé -n-a súilibh féin, agus é daingean i n-aigne gach rígh acu gur bh’é fód -an chatha, pé áit ’n-a raibh an fód san, fód a bháis. Bhí Tadhg Mór ua -Cealla chómh dílis do Bhrian le h-aon rígh cúige acu, agus bhí an rud -eile chómh daingean i n-aigne Thaidhg agus bhí sé i n-aigne aoinne acu. -Níor bh’fhéidir dó gan dul siar. - -Agus níor bh’fhéidir do Niamh gan dul siar i n-aonfheacht leis. - -Is ar Thadhg Óg a bhí an t-áthas nuair a chonaic sé chuige iad. - -“Ó! a Niamh,” ar seisean, “is áluinn a dh’ fheuchan tú! Dhein an -chuaird sin ana thairbhthe dhuit. Tá do ghnaoí agus do dhá shúil féin -airís agat.” - -Thug Niamh gach aon chúntas dó ar an gcuaird, agus ar na tuairisgíbh -agus ar na ráflaíbh a bhí ag gluaiseacht ins gach aon bhall i dtaobh -na namhad iasachta a bhí ag teacht go h-Éirinn chun clanna Gaedhal do -dhísgiughadh agus seilbh na tíre do thógaint dóibh féin. D’inis sí dhó -go cruinn an obair a bhí déanta ag Brian chun neart na nGaedhal do -ghleusadh i gcóir an chogaidh mhóir a bhí ag teacht, agus conus mar a -bhí fir Éirean socair ’n-a n-aigne ar bhás a dh’fhágail sa chogadh san -nuair a thiocfadh sé, nó ar bhás a thabhairt do’n namhaid. - -Thug sí dhó go cruinn agus go mion tuairisg agus cúntas ar gach nídh -d’ár thuit amach ins gach aon áit ’n-ar ghabhdar i gcaitheamh na -cuairde. Agus d’inis sí dhó go raibh Maolmórdha, rígh Laighean, ag -teacht go Ceann Cora i n-achmaireacht, ag tabhairt na gcrann leis i -gcóir na loingeas a bhí le déanamh ar linn Luimnighe. - -“Siné anois agat, a Thaidhg,” ar sise, “an sgéal go léir, ó’n lá -fhágamair an áit seo go dtí an lá a thánamair thar n-ais ann.” - - - - -CAIBIDIOL XVIII. - -SGUAB-BHUILLE CHLAIDHEAMH. - - -An lá a chuaidh Niamh agus a h-athair siar go h-Uíbh Máine, nó an lá -’n-a dhiaigh, tháinig Caoilte go Ceann Cora, agus níor bh’ fhios an mór -de ’n domhan a bhí siúbhalta aige. Chómh luath agus bhí bia caithte -aige, agus a thuirse curtha dhé aige, bhí sé féin agus Murchadh agus -Brian i seómra fé leith agus é ag tabhairt eóluis dóibh ar a chuardaibh -agus ar cad a chonaic sé. - -“Anonn go crích Lochlan a chuadhas ar dtúis,” ar seisean, “a ríghthe. -Dúbhart liom féin go dtabharfainn fútha pé rud a dh’imtheóch’ orm. Ní -fheadar cé ’cu do h-aithnigheadh mé nó nár aithnigheadh. Má aithin -aoinne mé níor leig sé air gur aithin sé mé. - -“Níor fhágas aon phioc d’á neart gan feuchaint, agus do bhreithnigheas -a neart chómh cruinn agus d’fhéadas é bhreithniughadh. Táid na daoine -go léir as a meabhair, ba dhóich le duine, le dúil teacht go h-Éirinn -agus seilbh a ghlacadh i n-oileán na h-Éirean agus cur fútha ann. Tá sé -buailte isteach ’n-a n-aigne go bhfuil an t-oileán so chómh saidhbhir, -agus an talamh chómh torthamhail sin ann, nách gádh dos na daoine gur -leó é aon obair a dhéanamh ag saothrughadh an tailimh. Chím go soiléir -go bhfuil daoine éigin anso i n-Éirinn atá ag séideadh fútha agus ag -cur neithe de’n tsórd san isteach ’n-a n-aigne. Pé cúis atá leis ní’l -aon mheas i n-aon chor acu ar a dtír féin, agus d’á luathacht a bheid -siad tagaithe anall anso i n-aonfheacht iseadh is fearr é, dar leó. -Táid na mná agus an chlann chómh mór buile chun teacht agus atáid na -fir, nó níos mó. Tá oiread loingeas ollamh acu agus thabharfadh anoir -fiche míle fear agus airm agus lón dóibh. Is dóich leó féin go mbeidh -deich míle fear acu, agus go dtógfaid na mná agus an chlann suas oiread -slíghe agus thógfadh deich míle eile fear. - -“Ní mheasaim féin, tar éis na cainte go léir, go bhféadfaid siad deich -míle fear do chur le chéile agus do thabhairt anso anoir. Ba mhaith an -rud a bhéadh déanta acu dá dtugaidís ocht míle fear leó i dteannta na -mban agus na clainne. - -“Chuadhas óthuaidh go tír na h-Ioruaidhe. Tá an obair chéadna ar -siúbhal ansan, agus an bhuile chéadna ar na daoine go léir chun -imtheacht as a dtír féin agus teacht go h-Éirinn. Ní h-aon iongnadh an -dithineas a bheith ortha san chun imthighthe as a dtír féin. Ní’l sa -bhaile acu ach beatha chruaidh, agus tuillid siad go cruaidh í. Talamh -fuar fiain neamh-thorthamhail atá acu. Tá obair chruaidh acu le déanamh -coitchianta, ag casadh leis an dtalamh a shaothrughadh, agus ansan, tar -éis na sglábhuigheachta go léir, ní bhíon puínn de bhár a saothair acu. -Ní h-aon iongnadh dithineas a bheith ortha chun na tíre dh’fhágáilt -agus teacht chun cómhnuighthe i dtír a dhéanfaidh, dar leó, iad do -chothughadh díomhaoin. Tá daoine éigin ó Éirinn ag séideadh fútha san, -leis, agus ag cur na smaointe sin isteach ’n-a n-aigne. Mura mbéadh go -bhfuil ní thiocfadh na smaointe chúcha.” - -“An mó míle fear is dóich leat, a Dhuinn, a dh’ fhéadfaidh rígh na -h-Ioruaidhe do chur le chéile agus do thabhairt leis, má thagan sé?” -arsa Brian. - -“Déarfainn, a Árdrígh,” arsa Caoilte, “go gcuirfidh sé le chéile trí -nó ceathair de mhíltibh fear. Tá beirt mhac aige, fir ana chródha. -Fé’n mbeirt sin iseadh bheidh an tsluagh. Beidh, is dócha, trí nó -ceathair de mhíltibh ban agus leanbh acu i dteannta na bhfear. Is mó -an dithineas atá ar mhnáibh na h-Ioruaidhe chun teacht ’ná mar atá -ar mhnáibh tíre Lochlan. Tá sé ’n-a n-aigne ná beidh acu le déanamh -nuair a thiocfaid siad go h-Éirinn ach bualadh isteach agus suidhe -síos. Tá duine éigin, nó daoine éigin, ’ghá gcur amú’, ’ghá gcur ar a -n-aimhleas, ag cur an duibh ’n-a gheal ar na daoine bochta.” - -“Comáin leat, a Dhuinn,” arsa Brian. - -“Chuadhas óthuaidh go h-Ínsíbh Orc, a Árdrígh,” arsa Caoilte. “Chuireas -mé féin i riocht file, agus thógas cláirseach liom agus thánag go -ríghtheighlach an Iarla Sígurd, Iarla na n-Ínsí sin Orc. Bhí cuideachta -le bheith ann. Bhí cuireadh tabhartha ag Sígurd do’n Iarla Gilli, -fear atá pósta agá dhrifiúr. Tháinig an t-Iarla Gilli, fear driféur -Shíguird. Tháinig a lán eile uaisle ann. Bhí glaodhach ar cheól agus -thugas dóibh an ceól. Cé bhuailfeadh chúghainn isteach ach Sitric, rígh -Lochlanach Átha Cliath. Do cuireadh fáilte roimis féin agus roime n-a -chualacht. Bhí fear ann a tháinig adtuaidh ó Inis Tuile. Bhí cúntas -aige ’á thabhairt ar cad fé ndeara dhó féin agus do raint eile de -mhuintir an oileáin sin imtheacht ó’n mbaile. Dheineadar coir throm. -D’eirigh idir iad agus duin’uasal fóghanta a bhí ann, agus mheasadar -an duin’uasal do chur chun báis. Do theip ortha ar feadh abhfad, mar -bhí clann mhac ró chródha aige agus do chosain an chlann mhac é. Fé -dheire do fuaradar lom air theighlach an duin’uasail do losgadh, agus -do loisgeadar ’n-a mbeathaigh é féin agus a bhean agus a chlann istigh -’n-a dtigh féin. Nial ab ainim do’n duin’uasal. B’éigean do’n mhuintir -a dhein an losgadh imtheacht as an oileán. Thánadar, nó tháinig cuid -acu, go teighlach Shíguird i n-Inis Orc. Gunar, nó Conchubhar, ab -ainim do’n fhear a bhí ag innsint an sgéil. An fhaid a bhí an sgéal ar -siúbhal tháinig fear chun an doruis, lasmuich, ach níor thaisbeáin sé -é féin. Cairí ab ainim do’n fhear san, agus fear ana chródha iseadh -é. Cliamhain iseadh é do’n duin’uasal a loisgeadh, agus ba dhóbair go -loisgtí é féin mar bhí sé sa tigh an oídhche do déanadh an losgadh. Bhí -sé ar an dtaobh amuich de dhorus ríghtheighlaigh Shíguird an uair sin, -agus bhí sé ag éisteacht leis an sgéal. Duine de’n mhuintir a dhein -an losgadh ab eadh an fear a bhí ag innsint an sgéil. Bhí an dá Iarla -ag an mbórd agus rígh Lochlanach Átha Cliath eatartha, agus iad ag -éisteacht leis an sgéal. Bhíos féin ag éisteacht leis an sgéal agus mo -chláirseach fé m’ uillinn agam. Do labhair Sitric. - -“‘Conus a dh’fhuiling Scraphádinn an teine, a Ghunair?’ ar seisean. - -“‘Maith go leór ar dtúis, a rígh,’ arsa Gunar, ‘ach nuair a rug an teas -i gceart air do liúigh sé agus do ghoil sé mar a dhéanfadh seana bhean.’ - -“Air éigin a bhí an méid sin cainte as a bhéal nuair a léim Cairí an -dorus isteach agus suas chun na h-áite ’n-a raibh Gunar ’n-a shuidhe -i n-aice an bhúird ar aghaidh an rígh agus an dá Iarla amach. Sar a’ -raibh fhios ag aoinne cad a bhí ar siúbhal aige do tharaing Cairí a -chlaidheamh agus le aon sguab-bhuille amháin do bhain sé an ceann de’n -sgéalaídhe. Chuir sé a leithéid sin d’fhuinneamh leis an mbuille gur -léim an ceann isteach ar an mbórd, ar aghaidh Shitric agus an dá Iarla -amach, agus go raibh an bórd lán d’fhuil, mór-thímpal an chinn, sar -a raibh uain ag aoinne ar a thuisgint cad a bhí tuitithe amach. Níor -dhein Cairí ach feuchaint ’n-a thímpal agus ansan imtheacht amach. Níor -lean aoinne é. Ar ball, nuair a bhí caoi agam air, do chromas ar dhuine -a bhí am’ aice do cheistiughadh. Do labhras i gcaint na h-Ioruaidhe. - -“‘Cé h-é an rígh sin, Sitric?’ arsa mise. - -“‘Ó Éirinn andeas é sin,’ arsa’n duine liom. ‘Isé rígh Lochlanach Átha -Cliath é.’ - -“‘Agus cad a thug anso é?’ arsa mise. - -“‘Do réir mar a thuigim,’ ar seisean, ‘is amhlaidh a tháinig sé ’ghá -iaraidh ar an dá Iarla, ar Shígurd agus ar Ghilli, a neart do chur le -chéile agus dul leis go h-Éirinn ag cabhrughadh leis sa chogadh so atá -le déanamh i gcoinnibh Bhriain.’ - -“‘Agus cé h-é Brian?’ arsa mise go neamh-thuairimeach. - -“‘Ach!’ ar seisean, ‘an amhlaidh nách eól duit cé h-é Brian!’ - -“‘Agus cé h-é féin asdó?’ arsa mise. - -“‘Árdrígh Éirean,’ ar seisean. ‘Mheasas,’ ar seisean, ’ná raibh aoinne -beó gan aithne aige ar Bhrian.’ - -“‘Is dócha,’ arsa mise, ‘gur droch rígh é, treás go bhfuil an cogadh -mór so d’á bheartughadh ’n-a choinnibh.’ - -“‘Ní droch rígh,’ ar seisean. ‘Siné iongnadh an sgéil ar fad. Ní’l -rígh eile beó sa domhan atá chómh maith leis. Nuair a déintear feall -air maithean sé an feall an chéad uair, agus má dheinean an duine sin -feall air an tarna h-uair maithean sé an feall an tarna h-uair. Ansan, -má dheinean an duine céadna feall air an trímhadh h-uair tugan sé an -cuirptheach suas do’n dlígh. Sin rígh fóghanta agat!’ ar seisean. - -“‘Agus cad ’n-a thaobh an cogadh má ’seadh?’ arsa mise. - -“‘Ní fheadar an tsaoghal,’ ar seisean, ‘murab amhlaidh atá daoine éigin -ag déanamh an fhill an trímhadh h-uair air. Ní bhéidís ag déanamh an -fhill an trímhadh h-uair air,’ ar seisean, ‘dá mb’ áil leis iad do -chrochadh an chéad uair, nó, an chuid ba lúgha dhé, an tarna h-uair.’ - -“‘An bhfuil Sígurd ag dul le Sitric?’ arsa mise. - -“‘Deir gach aoinne go bhfuil,’ ar seisean, ‘agus Gilli, agus Ospac. -Deir gach aoinne,’ ar seisean, ‘nách féidir do Bhrian agus do -Ghaedhlaibh seasamh i n-aghaidh na slóighte atá ag cruinniughadh as an -uile áird ’n-a gcoinnibh. Go gcurfar clanna Gaedhal go léir chun báis, -agus ansan go mbeidh Éire gan chíos ag an muintir a raghaidh ann anois -ag déanamh an chogaidh.’” - -“An mór an neart is dóich leat a dh’fhéadfaidh Sígurd agus Gilli do -thabhairt leó?” arsa Brian. - -“Tá mórán loingeas acu, a Árdrígh,” arsa Caoilte, “agus tá mórán -loingeas ag Ospac. Tá taithighe ag an uile shaghas lucht gadaidheachta -agus rabála ar theacht ag triall ar Shígurd nuair a bhíon sé ag dul ar -chuaird tar faraige. Bíon deimhne acu ar chuid mhaith de’n fhoghail a -dh’ fhághail dóibh féin. Is deacair tuairim a thabhairt do’n méid nirt -slógh a dh’ fhéadfaidh sé a thabhairt leis.” - -“An bhfuil aon tuairim acu,” arsa Murchadh, “do’n neart slógh a bheidh -’n-a gcoinnibh i n-Éirinn?” - -“Tá tuairim acu, a rígh,” arsa Caoilte, “nách i n-aisge a gheóbhaid -siad seilbh na h-Éirean, ach ní’l aon chuimhneamh acu go bhfuil aon -bhaoghal ná go bhfaighid siad an tseilbh. Tá an méid sin curtha ’n-a -luighe ar a n-aigne go daingean, agus is ó Éirinn a cuireadh ’n-a -luighe ar a n-aigne é.” - -“Nách mór an iongnadh nár aithin Sitric thú, a Dhuinn,” arsa Brian. - -“Fágaim le h-uadhacht, a Árdrígh,” arsa Caoilte, “gur bainead preab -asam nuair a chonac ag teacht isteach é. Ach bhí an cheilt ró mhaith -orm. Thugas aire do’n chláirsigh, agus bhí a ghnó féin ag déanamh -buartha dhó-san. D’á éagmuis sin ní dóich liom go n-aithneóch’ sé mé dá -mba ná béadh aon cheilt orm. Ní ró mhinic a chonaic sé riamh mé, agus -níor chuir sé puínn suime riamh ionam.” - -“Táimíd go léir fé chomaoine mhór agat, a Dhuinn,” arsa Brian. “Ní’l -aon teóra le n-a bhfuil d’eólus tabhartha agat chúghainn, agus eólus -tairbhtheach iseadh é. Ní bheimís ollamh i gceart i n-aon chor mura -mbéadh a bhfuil d’eólus tabhartha chúghainn agat. Thiocfaidís a gan -fhios orainn mura mbéadh tú!” - -Um an dtaca ’n-a raibh deire an eóluis tabhartha dhóibh ag Caoilte -do ghluais an focal tríd an ríghtheighlach go raibh Maolmórdha, rígh -Laighean, ag teacht go Ceann Cora agus cualacht le n-a chois agus na -trí crainn mhóra acu ’á thabhairt leó, chun na gcrann-seóil dos na -loingeas a bhí le déanamh ar linn Luimníghe. - - - - -CAIBIDIOL XIX. - -CLUICHE FICHILLE, AGUS POLL I GCRANN. - - -Nuair a bhí an t-eólus san go léir fághalta ag Brian agus ag Murchadh, -ó Chaoilte, do labhair Brian. - -“Dúbhraís dhá uair nó trí, a Dhuinn,” arsa Brian, “gur daoine anso -i n-Éirinn atá ag séideadh fé mhuintir na ndúthaí iasachta so go -léir agus ’á ngríosadh i n-ár n-aghaidh. B’fhéidir go bhfuil obair -de’n tsórd san ar siúbhal. Má tá ní h-uatha féin atá na daoine sin, -anso i n-Éirinn, ag déanamh na h-oibre sin. Tá cómhachta atá níos -treise ’ná cómhachta daona, ag oibriughadh ag bun-phréimh na h-oibre -go léir. Cómhachta ifrinn isiad atá ’ghá n-oibriughadh féin i n-ár -gcoinnibh, i gcoinnibh an Chreidimh atá istigh i n-ár gcroídhe. Táid -cómhachta ifrinn ag spriocadh agus ag gríosadh na ndroch dhaoine -atá anso i n-Éirinn againn, chun na smaointe úd do chur isteach i -n-aigne ár namhad, agus tá cómhachta ifrinn, ar an gcuma gcéadna, ag -spriocadh agus ag gríosadh ár namhad, ins na tíorthaibh sin go léir a -shiúbhluighis, chun na smaointe sin do ghlacadh agus beart a dhéanamh -d’á réir. Tá cómhacht is treise ’ná cómhacht dhaona i n-ár gcoinnibh. -Ní foláir dúinne, d’á bhrígh sin, cómhacht is treise ’ná comhacht -dhaona do bheith ag cabhrughadh linn sa ghleic seo atá ag teacht -orainn. Ba mhaith liom bheith ag caint le m’ anamchara.” - -Do tugadh chuige Maolshuathain. Dheineadar an chaint. Ansan dúbhairt -Brian le Maolshuathain teachtaireacht do chur mór-thímpal ag triall ar -chléir na h-Éirean, ’ghá órdúghadh guidhe na n-easbog agus guidhe na -sagart agus guidhe na bpobal do bheith ag dul suas chun Dé coitchianta, -as san amach, ’ghá iaraidh ar Dhia, tré ímpídhe na Maighdine Muire -agus na naomh go léir, agus tré ímpídhe Phádraig agus Bhríghde agus -Cholum Cille agus naomh Éirean go léir, an Creideamh agus sliocht -Gaedhal do thabhairt saor as an ngleic uathbhásach a bhí ag teacht -ortha. - -“Tá an nídh sin d’á dhéanamh cheana, a Árdrígh,” arsa Maolshuathain. -“Tá sé ’á dhéanamh ar fuid na h-Éirean ins gach áit ’n-a bhfuil -sagart agus pobul, agus Aifrean d’á rádh, agus tá sé ’á dhéanamh ins -gach mainistir agus ins gach conbhint ban riaghalta. Ach cuirfead an -teachtaireacht tímpal, mar sin féin. B’fhéidir gur déine-de a déanfar -an guidhe an teachtaireacht do chur tímpal uait-se, a Árdrígh. Ní -fhéadfaidh an guidhe bheith ró dhian.” - -“Ní fhéadfaidh,” arsa Brian, “ná chómh dian agus ba mhaith é bheith. Ba -mhaith liom, thar gach nídh eile, go mbéadh Naomh Ídhbirt an Aifrinn -d’á dhéanamh coitchianta ar an íntinn chéadna.” - -“Curfar san sa teachtaireacht, a Árdrígh,” arsa Maolshuathain. - -Do cuireadh an teachtaireacht san mór-thímpal na h-Éirean. - -An fhaid a bhí an chaint sin ar siúbhal idir Bhrian agus Maolshuathain -bhí aos óg an bhaile imthighthe amach, gach bóthar agus gach cómhngar, -soir an treó ’n-a raibh rígh Laighean agus a chualacht ag teacht, chun -go bhfeicfidís an rígh, agus na h-uaisle iasachta, agus na crainn -mhóra. Fé dheire do chonacadar an rígh agus chonacadar na h-uaisle -iasachta agus chonacadar na crainn. Bhí fiche fear, deichniúbhar ar -gach taobh, fé gach crann acu. Bhíodar ag siúbhal go breagh réidh. -D’iompuigh an t-aos óg leó siar agus thánadar go Ceann Cora. Tháinig -Brian amach agus chuir sé fáilte roim rígh Laighean. Do leigeadh na -crainn anuas ar an bpáirc bhreagh ghlas a bhí amach ó’n ríghtheighlach. -Do rugadh na fir isteach agus do cuireadh gach cóir ortha. Ansan -d’imthigh na fir abhaile agus d’ fhan an rígh i bhfochair Bhriain chun -raint laethanta chaitheamh ag caint agus ag cómhluadar leis. Tháinig -sé mar a raibh an Árdrígan, a dhrifiúr. - -“Seó, a Ghormfhlaith,” ar seisean, “do chailleas an cnaipe óir a bhí sa -bhrat so agam. Feuch a’ bhféadfá cnaipe do chur ann dom.” - -“Conus a chaillis an cnaipe?” ar sise. - -“Nuair a bhíomair ag teacht leis na trí crannaibh,” ar seisean, “bhí -muintir Uíbh Fáilge fé chrann acu agus muintir Uíbh Faoláin fé chrann -eile agus muintir Mhuireadhaigh fé’n dtrímhadh crann. Bhíomair ag -teacht tré Shliabh an Bhogaig. Níor bh’fhéidir dos na trí buidhnibh -gluaiseacht i n-aonfheacht. Níor bh’fholáir dóibh gluaiseacht i ndiaigh -’chéile. D’ eirigh eatartha feuchaint cé’cu buidhean a bhéadh ar -tusach. Bhí fearg ag teacht ortha. Ní ghéillfeadh aon bhuidhean acu -do bhuidhean eile. Shíleas go mbéadh sé ’n-a bhruidhin chaorthainn -eatartha. Níor dheineas féin ach túirliocan de m’ chapal agus dul -agus mo ghuala chur fé’n gcrann a bhí ag muintir Uíbh Faoláin. Nuair -a chonaic an dá bhuidhin eile an méid sin tharaingeadar siar agus bhí -an tsíthcháin againn. Nuair a tháinig meághchaint an chrainn ar mo -ghualainn do sgeinn an cnaipe as an mbrat agus do chailleas é.” - -Bhí Gormfhlaith ag éisteacht leis agus ag feuchaint air an fhaid -a bhí sé ag caint. Nuair a stad sé níor dhein sí ach an brat do -chaitheamh sa teine. Do las an brat agus do loisgeadh ’n-a luaithrigh -é os cómhair na beirte agus iad ag feuchaint air. Brat ana dhaor ab -eadh é. Níor bh’fhada roimis sin ó thug Brian do rígh Laighean é. Bhí -iongnadh agus alltacht ar rígh Laighean nuair a chonaic sé cad a bhí -déanta ag Gormfhlaith. Ní fheidir sé an domhan cad a bhí ag eirighe -dhi. Níor fhág sí abhfad gan eólus é. Do sheasaimh sí ar a aghaidh -amach agus a gnúis áluinn ar lasadh le buile feirge, agus a dhá súil, -agus ba bhreagh an dá shúil iad, ag taithneamh le solus éigin nár bh’ -fhóghanta. Do chaoluigh na fabhraí anuas ortha agus do dhoirchigh a -h-aghaidh, fé mar a thiocfadh sgamal ar an ngréin, agus dubhairt sí, -tré n-a fiacalaibh, i gcogar nách mór:-- - -“A rádh gur rug sé am’ beathaigh orm mo dhritháir a bheith n-a -bheithigheach iompair ag Brian!” - -Nuair a dúbhairt sí an focal san d’iompuigh sí uaidh agus do ghluais -sí ag rástáil síos agus suas an seómra. Do leath a dhá shúil air-sean, -agus ní fheidir sé cad ba mhaith dó a rádh. D’iompuigh sí airís air sar -a raibh uain aige ar phuínn machtnaimh a dhéanamh. - -“Ní ró fhada,” ar sise, “go mbheidh sé ’n-a bheithigheach iompair ag -Murchadh, leis! Ansan iseadh a bainfear obair as an mbeithigheach. -Ansan iseadh a curfar an t-ualach air, agus má chuirean sé stailc suas -ní bheidh ach an bata thabhairt dó!” - -“Tá an éagcóir agat, a bhean!” ar seisean. “Ná tabhair a thuille de’n -chaint sin dómh-sa mar ní glacfar uait í. Níor dheineas aon rud ach -an rud ba cheart do Chríostaidhe a dhéanamh chun daoine gan chiall -do choimeád ó n-a chéile mharbhughadh. ’A’m beithigheach iompair ag -Brian’! Is ró maith an bhail ort nách fear thu! Dá mb’ eadh ní déarfá -an chaint sin. Dá n-abarthá ní déarfá an tarna h-uair í!” - -Do stad sí airís ar a aghaidh amach agus do chaoluigh na súile i dtreó -gur bheag ná go rabhdar dúnta. - -“Ní déarfainn,” ar sise. “Níor ghádh dhom é. Ní gádh dhom an chaint do -rádh anois. Déarfaidh daoine nách mé í. Déarfaidh muintir Uíbh Faoláin -í, ag maoidheamh as an gcuma ’n-a bhfuaradar tusach ar an dá mhuintir -eile. Déarfaidh an dá muintir eile í ag gearán ar an éagcóir a deineadh -ortha. Raghaidh an chaint ó bhéal go béal ar fuid na h-Éirean. Raghaidh -an chaint ó shliocht go sliocht an fhaid a bheidh sliocht Gaedhal beó; -‘Dhein rígh Laighean beithigheach iompair dé féin do Bhrian.’ Conus -a chuirfir-se fhiachaibh ar na daoine gan an focal do rádh an tarna -h-uair! Mairfidh an focal, a rígh, an fhaid a mhairfir-se, an fhaid a -mhairfidh aoinne de d’ shliocht i n-Éirinn. Cad ’déarfaid Laighnigh -feasta nuair a caithfear ins na súilibh ortha go bhfuil an rígh atá -ortha n-a bheithigheach iompair ag Brian!” - -An túisge ’n-a raibh an méid sin as a béal aici bhí sí imthighthe amach -dorus a bhí i n-iachtar an tseómra agus an dorus dúnta ’n-a diaigh aici -agus an eochair casta sa ghlas aici. - -D’fhág sí ansúd n-a sheasamh é agus a mheabhair bainte dhé nách -mór. D’fhan sé ar feadh abhfad gan aon chor a chur dé. Fé dheire -bhuail sé amach. Chuir sé an dínnéar agus an tráthnóna dhé gan puínn -cainte dhéanamh le h-aoinne. Nuair a bhí an dínnéar caithte agus an -chuideachta sgaipithe bhuail sé isteach i seómra n-a raibh uaisle -ag imirt fichille ann. Bhí Murchadh agus Conáing, beirt de mhacaibh -Bhriain, ag imirt chluiche, agus iad ’á ímirt go dian. Bhí rígh -Laighean ’n-a sheasamh os a gcionn ag feuchaint ar an gcluiche. Thug sé -fé ndeara dá n-aistirigheadh Conáing fear áirighthe go mbuadhfadh sé -an cluiche. Thug sé cómhartha éigin do Chonáing. Do dhein Conáing an -t-aistiriughadh agus do bhuaidh sé an cluiche. - -Bhí fhios ag Murchadh gur thug rígh Laighean an cómhartha uaidh. - -“Is fearr an chómhairle a thugais do Chonáing anois, a rígh,” arsa -Murchadh leis, “’ná an chómhairle thugais dos na Lochlanaigh roim chath -Ghleanna Mháma. Do buadhadh ortha mar gheall ar an gcómhairle úd a -thugais-se dhóibh.” - -“Tabharfad cómhairle a bheidh níos fearr ’ná an chómhairle sin dóibh lá -eile,” arsa rígh Laighean. - -“Má ’seadh,” arsa Murchadh, “ná dein aon dearmhad de chrann a bheidh -folamh ’n-a lár a bheith i n-aice na h-áite agat chun dul i bhfolach -ann, fé mar a chuadhais sa chrann i nGleann Mháma. Agus bíodh an poll -mór a dhóthin i dtreó go bhféadfair do chosa tharang isteach. Mura -mbéadh do chosa bheith lasmuich de’n pholl a bhí sa chrann úd i nGleann -Mháma ní fheicfinn tú ann i n-aon chor.” - -D’iompuigh rígh Laighean agus do rith sé an dorus amach. - -“Ó, a Mhurchadh,” arsa Conáing, “tá cathughadh orm nár leigeas orm -nár thuigeas an cómhartha! Tá fearg air. Beidh an t-Árdrígh ar buile -chúghainn mar gheall air.” - -“Ná féadfadh sé é féin d’iompar!” arsa Murchadh. - -“Is truagh mar a thráchtais i n-aon chor ar an gcrann!” arsa Conáing. - -“Dá mba ná béadh agat ach aon gháire amháin, a Chonáing,” arsa -Murchadh, “dhéanfá an gháire sin dá bhfeicfeá é nuair a rugas ar dhá -chois air agus tharaingeas amach a’ poll an chrainn é. Ní raibh aon -choinne i n-aon chor agam gur bh’é a bhí agam go dtí go raibh sé -taraingthe amach agam. Tá sé riamh ag gabháil páirt na Lochlanach a -gan fhios. Gabhadh sé a bpáirt os cómhair an tsaoghail agus ní déarfad -focal leis! Ach ’ghá leigint air go bhfuil sé dílis dúinn agus ansan ag -déanamh an fhill orainn!” - -Ní fheacadar rígh Laighean an chuid eile de’n oídhche. D’imthigh sé -roim lá agus thug sé aghaidh soir abhaile. Nuair a tháinig an mhaidion -do fuaradh go raibh sé imthighthe. Do h-innseadh do Bhrian an rud a -thuit amach i dtaobh an chluiche. Chomáin Brian teachtaire i ndiaigh -rígh Laighean ’ghá iaraidh air casadh agus go ndéanfaí leórghníomh sa -n-easonóir a tugadh dó. Go raibh tabharthaisí ag Brian le bronnadh air -mar gheall ar na crainn a thabhairt chuige. - -Tháinig an teachtaire suas leis. Thug sé a theachtaireacht dó. Bhí -bata ’n-a láimh ag rígh Laighean. Níor dhein sé ach cúpla buille de’n -bhata thabhairt sa cheann do theachtaire an Árdrígh, agus comáint -leis soir. Ar ghuaillibh fear a tugadh abhaile an teachtaire. Nuair a -chonaic muintir ríghtheighlaigh Bhriain an cor a bhí ar an dteachtaire -d’iaradar ar Bhrian leigint dóibh rígh Laighean do leanmhaint agus é -thabhairt thar n-ais ’n-a phrísúnach. Ní thoileóch’ Brian chuige sin. - -“Is do rígh Laighean a tugadh an easonóir ar dtúis,” arsa Brian. -“Leigtear dó imtheacht slán abhaile. Ansan raighmíd soir agus bainfimíd -sásamh dé ag dorus a thíghe féin.” - -Chómh luath agus a fuair Gormfhlaith go raibh rígh Laighean imthighthe -i bhfeirg agus go raibh an easonóir tabhartha aige do theachtaire -Bhriain, bhí fhios aici go raibh sé n-a chogadh dhearg eatartha. Sin a -raibh uaithi. Chomáin sí teachtaire go Baile Átha Cliath ag triall ar -Shitric agus ar Amhlaoibh ’ghá innsint dóibh cad a bhí tuitithe amach. - -“Anois an t-am agaibh!” ar sise. “Tagadh bhúr neart go léir chómh -tapaidh agus is féidir é. Beidh an gnó eile déanta agam-sa agus ag -Lonán sar a mbeidh bhúr neart cruinnighthe, tagaithe.” - - - - -CAIBIDIOL XX. - -RÍGH LAIGHEAN. - - -Duine b’eadh rígh Laighean nár chuir aoinne puínn suime i n-aon rud a -dhéanfadh sé ná i n-aon nídh a déarfadh sé. Fear baoth ab eadh é. Mheas -sé féin ná raibh duine ar bith dob’ fhearr ciall agus tuisgint ’ná é, -ach níor bh’é sin meas daoine eile air. Bhí sé ollamh i gcómhnuighe -chun daoine eile do chómhairliughadh. Do leigeadh daoine ortha go -nglacfaidís an chómhairle, ach ní ghlacaidís. Thugadh sé a aigne do -gach aoinne agus ní thugadh aoinne a aigne dhó-san. Dá dtugaidís ní -choimeádfadh sé rún. Bhí sé ar thaobh na Lochlanach i gcath Ghleanna -Mháma agus bhí sé amuich air gur mar gheall ar chómhairle éigin a -thug sé dhóibh a chuaidh an lá n-a gcoinnibh. Tar éis an chatha bhí -Murchadh agus Dúlainn Óg ag gabháil tímpal ag feuchaint i ndiaigh -na bhfear ngunta. Chonacadar crann agus poll dreóite ann agus a lár -folamh. Bhí dhá chois duine amach as an bpoll. Do rug Murchadh ar an -dá chois agus tharaing sé an duine amach a’ poll an chrainn. Cé bhéadh -aige ach Maolmórdha! Dhein Murchadh agus Dúlainn gáirí a ndóthin nuair -a chonacadar cé bhí acu. Do deineadh rígh ar Laighnibh ’n-a dhiaigh san -dé tré chómhairle Ghormfhlaith agus Shitric. - -Níor thug Gormfhlaith ná Sitric ná Amhlaoibh fios ná eólus dó ar -an uisge-fé-thalamh a bhí ar siúbhal acu i gcoinnibh Bhriain agus -Mhurchadh. Ní fhéadfaidís é. Do sgoilfeadh air nó do leigfeadh sé amach -é. Do leigeadar dó go dtí go raibh gach aon nídh ollamh acu i gcóir -an chogaidh. Theastuigh uatha ansan é féin agus slóighte Laighean a -bheith ar a dtaobh féin, i gcoinnibh Bhriain, sa chogadh. Chuige sin -iseadh chuir Gormfhlaith an fhearg air nuair a chuaidh sé go Ceann -Cora leis na crannaibh. Dhein sí an gnó go feilimionta. Tháinig sé go -Ceann Cora an uair sin agus gan idir é agus Brian ach an caradas ba -threise agus ba dhílse. D’fhág sé Ceann Cora agus gan ’n-a chroídhe do -Bhrian ach fuath agus fíoch agus fearg, agus a chroídhe d’á losgadh -ag an bhfocal úd a chuir Gormfhlaith isteach ’n-a chluais, é bheith -’n-a “bheithigheach iompair ag Brian!” Bhí sé lán cheapaithe ar dhul, -gan stad gan ríghneas, ag triall ar Shitric agus ar a dh’innsint dó -cad é an tarcuisne a tugadh dó i gCeann Cora, agus ar a iaraidh air -cabhrughadh leis chun an tarcuisne do dhíoghalt ar Bhrian agus ar -Mhurchadh agus ortha go léir. - -Nuair a bhí san mar sin bhí a h-aidhm féin curtha chun cinn go h-áluinn -ag Gormfhlaith. Bhí rígh Laighean gabhtha isteach go daingean aici ar -a taobh féin, sa chogadh a bhí ag teacht, agus ní raibh aon phioc d’á -fhios ag rígh Laighean ná gur bh’é a ghnó féin a bhí aige d’á dhéanamh; -ná gur bh’é a fhuath féin agus a mhiosgais féin a bhí aige d’á shásamh -i gcoinnibh Bhriain. Bhí gnó Ghormfhlaith aige d’á dhéanamh chun a -toile go h-iomlán agus ní raibh aon bhaoghal go leigfeadh sé amach aon -rún, mar níor tugadh dó aon rún. - -Sar a raibh uain ag Maolmórdha ar bheith sa bhaile ó Cheann Cora bhí -teachtaire Ghormfhlaith i mBaile Átha Cliath ’ghá innsint do Shitric -cad a bhí déanta. Chómh luath agus do shrois Maolmórdha an baile -siúd isteach go Baile Átha Cliath é ’ghá innsint do Shitric cad d’ -imthigh air i gCeann Cora agus ’ghá iaraidh air a pháirt do ghabháil i -gcoinnibh Bhriain. - -“Geóbhad, a rígh,” arsa Sitric, “do pháirt i gcoinnibh Bhriain, agus -ní mise amháin a gheóbhaidh do pháirt ’n-a choinnibh. Geóbhaidh rígh -Lochlan do pháirt ’n-a choinnibh. Agus geóbhaidh rígh na h-Ioruaidhe -do pháirt ’n-a choinnibh. Agus geóbhaid ríghthe nách iad do pháirt -’n-a choinnibh. Comáinfead teachtairí láithreach ag triall ortha ’ghá -iaraidh ortha teacht anso go cuan Bhaile Átha Cliath chómh luath i -n-Éirinn agus is féidir é, chun do pháirt-se ghabháil, agus díoltais -a dhéanamh ar Bhrian agus ar a chlainn mar gheall ar a bhfuil d’ olc -déanta acu ar chlannaibh Lochlan le fada bhliantaibh. Imthigh-se -abhaile, a rígh,” ar seisean, “agus cruinnigh do neart agus cuir thu -féin i dtreó, agus bí anso le d’ shlóightibh nuair a thiocfaidh an -neart iasachta.” - -D’imthigh rígh Laighean abhaile agus dhírigh sé ar a shlóighte do -chruinniughadh agus do ghleusadh. D’inis sé do gach aoinne cad é an -tarcuisne a tugadh dó i gCeann Cora, conus mar a caitheadh Gleann -Mháma ins na súilibh air féin agus ar Laighneachaibh, agus conus mar -adúbhairt Murchadh, mac Bhriain, leis féin agus leis na Laighneachaibh -gan aon dá chuid a dhéanamh d’á ndícheal. - -Do chealg an chaint sin na Laighneacha, agus dúbhradar go mbéadh lá -eile acu féin agus go ndíolfadh Brian agus Murchadh, agus Clann Chais -go léir, a’ Gleann Mháma. Bhíodar ag dhéanamh na h-oibre a bhí geártha -amach dóibh ag Gormfhlaith, agus ní raibh aon phioc d’á fhios acu gur -bh’ í sin obair a bhí acu ’á dhéanamh. Ba dhoimhinn agus ba ghasta agus -ba dhroch aigeanta an bhean Gormfhlaith, agus dob’ ábalta an bhean í. -Ach bhí cluiche bháis a’s bheatha aici d’á imirt le daoinibh a bhí -beagán ró dhoimhinn di, agus ró ghasta dhi, agus ró ábalta dhi. Do -thuigeadar an cluiche a bhí aici d’á imirt agus do sgaoileadar léi. Bhí -bob aici d’á bhualadh ar rígh Laighean agus ar na Laighneachaibh, agus -ní raibh aon phioc d’á fhios aici go raibh a chothrom, agus breis, de -bhob d á bhualadh, i láthair na h-uaire céadna, uirthi féin. - - - - -LEABHAR A TRÍ. - - - - -CAIBIDIOL I. - -COR I N-AGHAIDH AN CHAIM. - - -Raint laethanta tar éis rígh Laighean a dh’ imtheacht i bhfeirg ó -Cheann Cora bhí Brian agus Murchadh agus Dúlainn Óg i bhfochair a -cheile i gcómhairle. Bhí a lán neithe acu ’á bhreithniughadh. Bhíodar -ag áireamh na mílte fear a féadfaí thabhairt as gach triúch nuair a -thiocfadh an ghlaodh. Thuigeadar gur isteach i gcuan Bhaile Átha Cliath -a thiochfadh an namhaid iasachta. Bhíodar ag breithniughadh na mbóithre -a bhí ó Cheann Cora go Baile Átha Cliath; agus ó Uíbh Máine go Baile -Átha Cliath; agus ó Chaiseal go Baile Átha Cliath; agus ó thír na -nDéise go Baile Átha Cliath; agus ó Chiarraighe go Baile Átha Cliath; -agus mar sin, ó gach aon áit ’n-a raibh cuid de neart slógh Bhriain go -dtí an áit i n-aice Bhaile Átha Cliath ’n-a gcaithfeadh a shlóighte go -léir teacht agus cruinniughadh i gcoinnibh na slógh namhad iasachta a -bhí ag teacht go h-Éirinn ó’n uile pháirt de’n domhan Lochlanach. Ansan -iseadh do tuigeadh go h-áluinn tairbhthe na h-oibre a bhí ag Brian ’á -dhéanamh ar feadh abhfad roimis sin, nuair a bhí na bóithre breaghtha -leathana aige ’á dhéanamh ins gach aon bhall agus nuair a bhí na -drochaid bhreaghtha láidire aige ’á chur ar na h-aibhníbh. Do tuigeadh, -leis, an uair sin gur deineadh maitheas mór nuair a rugadh slóighte -Bhriain go minic roimis sin, go Cill Mhaighneann i n-aice Bhaile Átha -Cliath, an áit ’nar ghnáth le Brian dul agus longphort a dhéanamh agus -raint aimsire chaitheamh, nuair a bhíodh gnó aige le déanamh, aighneas -a shocarughadh idir ríghthibh, nó a smacht féin do chur i bhfeidhm. -Bhí aithne mhaith ag Dál gCais ar na bóithribh ó Cheann Cora go Cill -Mhaighneann. - -Nuair a bhí cuid mhaith aimsire caithte sa chómhairle, agus caint agus -breithniughadh déanta ar a lán neithe, táinig an t-am chun dul agus -bia chaitheamh. Tháinig teachtaire ’ghá rádh go raibh an bia ollamh. -D’eirigh an triúr agus thánadar go seómra an bhídh. Shuighdar chun an -bhúird. Tháinig Gormfhlaith agus shuigh sí i n-aice an Árdrígh. Bhí sí -go séimh agus go soilbhir agus go gealgháiriteach leó, agus go mór mór -leis an Árdrígh. Bhí sí ag déanamh grínn agus suilt de’n chuma ’n-ar -chuir rígh Laighean fearg ar Mhurchadh nuair a dhein sé an bhagairt ar -Chonáing sa chluiche. - -“Níor dhéineas aon iongnadh de m’ dhritháir,” ar sise. “Fear iseadh é, -is dóich liom, nár theip an tuathal riamh air. Ach go deimhin agus go -dearbhtha níor mheasas go ndéanfadh Murchadh an rud a dhein sé.” - -“Cad a dheineas, a Árdrígan?” arsa Murchadh. - -“Nuair a thagan fearg ort, a rígh,” ar sise, “ní h-aon dóichín tu. Ach -ní gnáth leat fearg a theacht ort gan puínn cúise.” - -“Is fíor dhuit, a Árdrígan,” ar seisean. “Ní raibh aon cheart agam a -dhéanamh de’n sgéal ach neamhnídh, mar ní raibh ann ach neamhnídh. Is -truagh ná táinig sé thar n-ais nuair a tháinig an teachtaire suas leis. -Dá dtagadh d’ admhóchainn láithreach go raibh an éagcóir agam agus -d’iarfainn air mo leathsgéal do ghabháil.” - -Níor chuir Brian ná Dúlainn aon fhocal isteach sa chómhrádh san. Níor -mhaith leó trácht i n-aon chor ar an easonóir a tugadh do theachtaire -an Árdrígh. Dar leó d’fhéadfadh rígh Laighean diúltughadh do chasadh -agus gan an teachtaire do bhualadh. Cuid ab eadh é sin de’n tuathal -nár theip riamh ar rígh Laighean. - -Ba ghnáth, i ndeire gach dínnéir, sódhluist éigin, nó mísleán éigin, do -thabhairt isteach agus do chur ar an mbórd. Bhí gaidhrín na h-Árdríghna -ar a ghlúin ag Murchadh agus é ag cimilt a bhaise dh’á dhrom, ag -feitheamh leis na mísleáin. Lonán a bhí ag frithálamh. Do tógadh chun -siúbhail na miasa móra. Tháinig Lonán isteach agus trí miasa beaga -aige agus sórd éigin bídh ortha, agus aon mhias bheag amháin agus dhá -ubhall uirthi. Chuir sé an mhias ar a raibh na h-ubhla os cómhair na -h-Árdríghna, agus na trí miasa eile os cómhair an trír fear. D’fheuch -sé ar Mhurchadh. Chuir Murchadh a lámh anonn láithreach agus tharaing -sé chuige an mhéisín a cuireadh os cómhair Bhriain agus an mhéisín a -cuireadh os cómhair Dhúlainn. Dhein sé an méid sin go tapaidh, i dtreó -ná raibh uain ag aoinne acu ar aon phioc de’n bhia chur ’n-a bhéal. -Ansan do thóg sé blúire de’n bhia agus chuir sé i mbéal an ghaidhrín -é agus do sgaoil sé an gaidhrín uaidh ar an dtalamh. Shiúbhluigh an -maidirín beagán ar an úrlár. Ansan do thuit sé. D’ iompuigh sé na -cheithre cosa anáirde. Do croth na cosa ar feadh tamail bhig agus bhí -an gaidhrín marbh. - -D’fheuch Murchadh ar Ghormfhlaith. - -“Dheinis láidir ár ndóthin dúinn é!” ar seisean. - -Thug sé fé ndeara a lámh aici ’á chur isteach ’n-a brollach. Do phreab -sé anonn agus do rug sé ar an láimh. - -“Ná dein é sin, a Árdrígan!” ar seisean. Is amhlaidh a bhí sgian ’n-a -brollach aici agus mheas sí Lonán do shádh leis an sgiain. - -Nuair a bhí greim ag Murchadh ar a láimh d’ fheuch sí ar Lonán, agus -ba dhóich leat go sádhfadh sí é le n-a súilibh. An mhuintir a bhí -láithreach an uair sin agus do chonaic a h-aghaidh agus í ag feuchaint -ar Lonán, ní miste a rádh ná go bhfeacadar a diabhal coímhdeachta má -chonaic aoinne riamh é. - -“Do dhíolais mé!” ar sise le Lonán. - -“Cad é an brígh atá leis an obair seo?” arsa Brian, agus d’fheuch sé ó -dhuine go duine d’á raibh láithreach. - -“Tá, a Árdrígh,” arsa Murchadh, “go bhfuil oiread nímhe sa méid bídh -atá ar na trí miasaibh beaga san agus mharbhóch’ trí naonbhúir, ní -áirighim triúr.” - -D’fheuch Brian ar Lonán. - -“Cad chuige dhuit a leithéid sin de ghníomh a dhéanamh?” ar seisean. - -“Níor dhein sé ach an rud a dúbhradh leis a dhéanamh,” arsa Murchadh. - -“Ní shaorfadh san i n-aon chor é!” arsa Brian. - -“Osgail do bhéal agus inis an fhírinne do’n Árdrígh,” arsa Murchadh le -Gormfhlaith. - -“Osgail-se féin do bhéal,” arsa Gormfhlaith, “agus inis an sgéal go -léir dó. Is dóich liom gur tu is fearr eólus air.” - -“Cad é an ainim atá ort-sa?” arsa Murchadh le Lonán. - -“Lonán mac Beathach, a rígh,” arsa Lonán. - -“Airiú, an dritháir do Dhonn tu?” arsa Brian. - -“Ó! Ó! Ó!” arsa Gormfhlaith. - -“Iseadh, a Árdrígh,” arsa Lonán. - -“Tar i dtusach an sgéil, a Lonáin,” arsa Murchadh, “agus inis do’n -Árdrígh é, tríd síos.” - -“Déanfad sgéal gairid dé dhuit, a Árdrígh,” arsa Lonán. “Thánag -abhaile anso go h-Éirinn tar éis sgoileana agus coláistí an domhain do -shiúbhal, ag cruinniughadh eóluis ar ghearántaibh agus ar thaomaibh an -duine, agus ar na leighseanaibh is fearr ortha. Ní rabhas abhfad sa -bhaile nuair a chuir mo dhritháir, Donn, nídh am’ chómhairle. - -“‘Táthar ar tí an t-Árdrígh do chur chun báis le nimh,’ ar seisean. -‘Tá aireachas maith ’á thabhairt dó,’ ar seisean, ‘ach tá sgannra -orainn go léir le h-eagla go bhfaighfí caoi ar an ngníomh a dhéanamh -i n-aimhdheóin ár n-aireachais. D’fhéadfá-sa beart a dhéanamh,’ ar -seisean, ‘a chuirfeadh an t-Árdrígh ó bhaoghal.’ - -“‘Cé atá ar a thí?’ arsa mise. - -“‘Tá Gormfhlaith,’ ar seisean, ‘agus a mac, rígh Lochlanach Átha -Cliath.’ - -“‘Cad é an tairbhthe a dhéanfaidh a bhás dóibh?’ arsa mise. - -“‘Ní sa tairbhthe a dhéanfaidh a bhás dóibh atá an cheist,’ ar -seisean, ‘ach sa tairbhthe is dóich leó a dhéanfaidh a bhás dóibh. Tá -Gormfhlaith,’ ar seisean, ‘agus Sitric ag obair, fé thalamh agus os -cionn tailimh, chun geinte críche Lochlan agus críche na h-Ioruaidhe -do chruinniughadh agus do thabhairt anso go h-Éirinn chun na nGaedhal -do dhísgiughadh agus Éire bheith acu féin, agus Sitric a bheith i n’ -Árdrígh ar Éirinn. Dá bhfaghadh Brian bás le linn an chruinnighthe -bheith déanta do thuitfeadh, dar leó, cómhacht Bhriain as a chéile. -Bhéadh ríghthe Éirean go léir ag marbhughadh a chéile chun teacht ar -an Árdrígheacht, agus ba ró fhuiriste do chómhacht Lochlanach bualadh -isteach agus an Árdrígheacht do sgiobadh uatha go léir. Chuige sin,’ -ar seisean, ‘tá Gormfhlaith ag faire feuchaint an bhfaghadh sí caoi -ar nimh a thabhairt do Bhrian, agus táimíd-ne ag faire uirthi chun -gan an chaoi a thabhairt di. Thugamair Niamh, inghean Thaidhg Mhóir -uí Chealla, go Ceann Cora, chun na faire dhéanamh, ach tá Gormfhlaith -ró ghlic do Niamh. D’á éaghmais sin ní réidhtighean faireachán de’n -tsórd san le meón ná le h-aigne Niamh. Thugamair fé ndeara go raibh a -sláinte ag imtheacht uaithi sa n-obair. Tá an aigne ró uasal ag Niamh. -Do mharbhóchadh faireachán de’n tsórd san í. Díreach nuair a bhíomair i -gcás ná raibh fhios againn cad ba mhaith dhúinn a dhéanamh shocaruigh -Brian ar dhul ar a chuaird rígh. An fhaid a bheidh sé ar an gcuaird -agus Gormfhlaith i gCeann Cora ní’l baoghal air. Ach nuair a bheidh an -chuaird tabhartha ní fheadar an tsaoghal cad a dhéanfaimíd.’ - -“‘Inis an sgéal go léir do Bhrian féin,’ arsa mise. - -“‘Ní bhéadh aon mhaith ann,’ ar seisean. ‘Ní chreidfeadh sé go -ndéanfadh sí é, agus ansan is amhlaidh a bhéadh an chontabhairt níba -mhó.’ - -“‘Agus cad ’tá agam-sa le déanamh?’ arsa mise. - -“‘Éist go cruinn liom,’ ar seisean, ‘agus neósfad duit cad tá agat le -déanamh. Ní’l Sitric sásta nuair ná fuil an gnó d’á dhéanamh chómh -tapaidh agus ba mhaith leis é. D’á bhfaghadh sé duine a dhéanfadh an -gnó níos tapamhla do thabharfadh sé tuarasdal maith dhó as an obair a -dhéanamh. Imthigh-se go Baile Átha Cliath, ad’ dhochtúir, mar ’dh eadh. -Leig do Shitric tu dh’fhághail amach. Tuigeadh sé uait, i ndiaigh ar -ndiaigh, ná fuil aon ghrádh agat do Bhrian. Nuair a thuigfidh sé an -méid sin measfaidh sé go ndéanfair-se an gnó. Curfar siar go Ceann Cora -thu. Beidh tú ann nuair a thiocfaidh Brian abhaile. Ceapfar tu chun na -h-oibre dhéanamh agus geallfar tuarasdal maith dhuit. An fhaid a bheidh -an gnó ar do láimh-se ní baoghal go gcurfar ar aon láimh eile an gnó. -Luigh isteach chun na h-oibre chómh maith agus dá mbeitheá dáiríribh. -Dein gach aon rud díreach mar a déarfar leat é dhéanamh. Tabhair a toil -féin do Ghormfhlaith. Dein rud uirthi ins gach aon nídh a chuirfidh sí -os do chómhair. Ansan, nuair a thiocfaidh an t-am ceart chuige féadfair -sgéidh uirthi.’ - -“Chuadhas go Baile Átha Cliath. Thuit gach nídh amach díreach mar a -mheas Donn a thuitfeadh. Is uathbhásach an bhean í!” ar seisean, agus -d’ fheuch sé anonn ar Ghormfhlaith, mar fheuchfadh duine ar éan éigin -neamh-choitchianta, nó ar bheithigheach neamh-choitchianta. - -D’fheuch sise air, idir an dá shúil. - -“Ní foláir a dh’ admháil,” ar sise, “gur dheinis do ghnó go maith. -Bhuailis bob ar Shitric, agus bhuailis bob ar fhear atá níos géire -go mór ’ná Sitric. Bhuailis bob ar Amhlaoibh. Mura mbéadh san ní -bhuailfeá an bob orm-sa mar a bhuailis. Is ábalta an buachail tu,” ar -sise. “Tháinig amhras am’ aigne cúpla uair go mb’ fhéidir go rabhais -am’ mhealladh, ach chuiris m’ aigne chun suaimhnis gach uair acu le -d’ shímplidheacht. Ó, is sleamhain an bioránach tu! Is truagh nách ag -triall orm féin a tháinís ar dtúis! Ach nuair a tháinís chúgham ó’n -mbeirt sin cad fhéadfainn a rádh! Cad é an díobháil dom ach Amhlaoibh.” - -“Cé h-é Amhlaoibh?” arsa Brian. - -Chrom gach aoinne a cheann. - -“Nách é sin an t-ógánach úd a thagadh anso aníos ó Inis Cathaigh i -n-aonfheacht le mac Thaidhg Mhóir uí Chealla?” arsa Brian. - -Níor labhair aoinne, ach do las gnúis Mhurchadh. - -“Ná neósfaidh aoinne dhom cé h-é an t-óganach úd?” arsa Brian. - -“Ní’l ach aoinne amháin anso a dh’fhéadfadh an cheist sin do fhreagairt -duit, a athair,” arsa Murchadh, agus do labhair sé go h-ana íseal. - -D’eirigh Brian ó’n mbórd agus d’ imthigh sé amach gan feuchaint ar -Ghormfhlaith. - -“Coimeádtar ’n-a prísúnach í,” arsa Murchadh le Dúlainn, agus d’imthigh -sé amach i ndiaigh an Árdrígh. - -“Tá cárbat na h-Árdríghna féin ollamh amuich chun bóthair,” arsa -Lonán. “Bhíomair chun imtheacht ar cos-anáirde go Baile Átha Cliath,” -ar seisean, “chómh luath agus bhéadh an gníomh déanta,” agus chuir sé -gáire as. - -“Imthigh amach agus inis an méid sin do Mhurchadh,” arsa Dúlainn. -“Tabharfad-sa aire dhi seo.” - -D’imthigh Lonán amach. Bhí Brian agus Murchadh amuich agus iad ag -siúbhal síos agus suas agus Brian ag caint. D’ airigh sé an t-aon -fhocal amháin ó Bhrian. - -“Ní mac d’ Amhlaoibh é. Tuigim an sgéal go léir anois.” - -Chonaic sé Lonán ag teacht ’n-a dtreó. - -“A Lonáin, a mhic ó,” ar seisean, “tá comaoine mhór curtha agat orm! -Chuiris t’anam féin i gcontabhairt ar mo shon.” - -“Is suarach le rádh m’anam-sa seachas t’anam-sa anois, a Árdrígh,” arsa -Lonán. “Ach a leithéid seo, a rígh,” ar seisean le Murchadh. “Tá cárbat -na h-Árdríghna ollamh chun bóthair. Bhí socair aici ar dhul láithreach -go h-Áth Cliath agus ar mise bhreith léi. Do crochfaí mé chómh luath -agus bhéinn thíos dá mbéadh an sgéal aici mar a mheas sí a bhéadh sé. -Siné tuarasdal a gheóbhainn uatha,” agus chuir sé gáire as. - -“Tá san go maith! Tá san go h-ana mhaith!” arsa Brian. “Ní’l aon phioc -d’á fhios ag aoinne cad ’tá tuitithe amach. Cuir isteach sa chárbat í, -a Mhurchadh, agus cuir buidhean fear léi síos go Baile Átha Cliath, -agus fágtar thíos í.” - -D’imthigh Brian isteach ’n-a sheómra féin, agus d’imthigh Murchadh agus -Lonán chun an ruda a dh’ órduigh sé do dhéanamh. Thánadar isteach mar a -raibh Dúlainn agus Gormfhlaith, agus an gaidhrín marbh. - -“Tuigim go bhfuilir ag dul go h-Áth Cliath, a Árdrígan,” arsa Murchadh. -“Tá do chárbat féin ollamh duit.” - -D’éirigh sí, gan labhairt, agus bhuail sí amach i n-aonfheacht -leis. Tháinig Lonán i n-aonfheacht leis an mbeirt. Thug sé cogar do -Mhurchadh. Thánadar mar a raibh an cárbat, gabhtha, ollamh chun bóthair. - -“Tá an Árdrígan ag dul go h-Áth Cliath, a ghiolla,” arsa Murchadh leis -an ngiolla. “Tabhair aire mhaith dos na capailibh.” - -D’fheuch Murchadh isteach sa chárbat. Chonaic sé bosca beag deas -istigh ann. Thóg sé amach an bosca. - -D’fheuch Gormfhlaith air. D’fheuch seisean uirthi. Níor labhair aoinne -acu. - -Do ghluais an cárbat. - - - - -CAIBIDIOL II. - -BREALL AR AN BHFEALL. - - -Nuair a bhí an cárbat ag gluaiseacht bhí beirt bhan uasal sa chárbat -i n-aonfheacht le Gormfhlaith, beirt d’á mnáibh coímhdeachta, beirt a -tháinig léi go Ceann Cora nuair a phós Brian í. Bhí Dúlainn agus dírim -marcach aige chun dul, mar ghárda, i n-aonfheacht leis an gcárbat. Le -Gormfhlaith féin ab eadh cúigear dos na marcachaibh. Thánadar léi go -Ceann Cora nuair a bhí sí ag teacht ann. Ní raibh aon phioc d’á fhios -ag aoinne acu, ná ag aoinne des na mnáibh coímhdeachta, cad a bhí -tuitithe amach. Choimeád Gormfhlaith an gnó go léir idir í féin agus -Lonán. Bhí socair aici ar imtheacht láithreach nuair a bhéadh an gníomh -déanta. Dá mbéadh Brian agus Murchadh agus Dúlainn chómh marbh leis an -ngaidhrín bhéadh sí féin agus Lonán, agus an méid d’á muintir féin a -bhí i gCeann Cora, bhéidís leath na slíghe go h-Áth Cliath sar a mbéadh -teighlach Chinn Cora tagaithe as an sgeón, dar léi. Bhéidís socair, -ó bhaoghal, i n-Áth Cliath sar a mbéadh teighlach Chinn Cora ábalta -ar aon tsaghas gnímh a dhéanamh, bhéadh a leithéid sin de mheasgán -mearaídhe ar an áit agus ar na daoine, dar léi. Ansan d’fhéadfaí Lonán -a chrochadh agus ní bhéadh fhios ag aoinne beó cé dhein an gníomh. -Choimeád sí féin agus Lonán an rún chómh maith san ná raibh aon phioc -d’á fhios ag aoinne ach acu féin go dtí gur sgéidh Lonán, ach amháin -ag Murchadh, agus ag Caoilte, dritháir Lonáin. An mhuintir a bhí ag -gluaiseacht i n-aonfheacht leis an gcárbat an uair sin, lasmuich de -Dhúlainn, ní raibh aon choinne acu ná go mbéidis ag teacht thar n-ais -airís i n-aonfheacht leis an gcárbat gcéadna, agus an Árdrígan istigh -ann acu, i gceann beagán aimsire, nuair a bhéadh a cuaird go h-Áth -Cliath tabhartha aici. - -Nuair a druideadh soir ó Cheann Cora chuir Dúlainn beirt des na -marcachaibh, beirt de mhuintir Ghormfhlaith, uaidh, níba ghéire ’ná mar -a bhí an chuid eile ag gluaiseacht, agus leitir acu do rígh Lochlanach -Átha Cliath, ’ghá rádh leis dírim marcach a thabhairt leis agus teacht -’n-a gcoinnibh chun na h-Árdríghna do thógaint uatha agus í thionnlacan -an chuid eile de’n tslígh. Ansan do ghluais Dúlainn go réidh i dtreó go -mbéadh Sitric tamal maith ar an slígh ’n-a gcoinnibh. - -An uair a sgar Murchadh leó do thóg sé leis an bosca agus chuaidh sé go -seómra Bhriain. D’ osgail sé an bosca i láthair Bhriain, agus thóg sé -rud amach as agus chuir sé ar an mbórd é. - -“Cad chuige gur tugadh an chailís sin aníos ó’n mainistir, a -Mhurchadh?” arsa Brian. - -D’inis Murchadh cúrsaí na cailíse dó ó thusach go deire. Níor labhair -Brian aon fhocal amach as a bhéal an fhaid a bhí Murchadh ag innsint an -sgéil dó. - -“Bhí fhios againn,” arsa Murchadh, ag críochnughadh an sgéil, “gur -anso bhí an chailís agus cé r’ bh’é an bitheamhnach. D’inis Caoilte -do Lonán an sgéal. Ní raibh Lonán abhfad anso nuair a fuair sé amach -gur sa bhosca san a bhí an chailís. Bhí socair aici, nuair a bhéimís -go léir sínte chómh marbh leis an ngaidhrín, an bosca bhreith léi. Bhí -sé aici anois sa chárbat. Chonaic Lonán é agus thug sé an cogar dom. -Thógas an bosca os cómhair a súl. Níor dhein sí ach feuchaint orm. Níor -labhair sí focal. Labharfaidh an coileán úd léi nuair a raghaidh sí -síos ag triall air féin agus ar an gcoileán eile.” - -“Is fearr,” arsa Brian, “an chailís do chur síos airís go mainistir -Ínse Cathaigh, mar a raibh sí cheana. I n-onóir do Sheanán iseadh -thugas do’n mhainistir í. Cuir síos ann airís í, a Mhurchadh. Agus -feuch. Is ceart a dh’innsint do Mheargach gur fuaradh í. Beidh áthas -air. Ní deirim ná go bhfeuchfaidh sé roimis sar a ndéanfaidh sé -macshamhail eochrach airís, an fear bocht! Is dóich liom, leis, go -dtabharfaidh Colla aireachas níos fearr di féin agus do gach aon -chailís eile d’á bhfuil aige.” - -Do cuireadh síos an chailís go dtí an mhainistir. Ní miste a rádh ná -go raibh áthas ar Cholla. Do h-innseadh an sgéal do Mheargach. Bhí -áthas air. Bhí seirbhthean, leis, air, chuige féin. Níor bh’ fhuiriste -a bhreithniughadh, ámhthach, cé ’cu ag an áthas nó ag an seirbhthean a -bhí an lámh-uachtair i n’ aigne. - -Do h-osgaladh an córtha láidir sa n-érdam agus do tógadh amach as an -bosca iarainn a bhí folamh. Do cuireadh an chailís dhaor isteach airís -sa bhosca bheag iarainn sin, mar a raibh sí cheana, sar a dtáinig an -t-ógánach Lochlanach úd, an t-ógánach breagh dathamhail úd, a bhí chómh -naomhtha, chómh séimh, chómh grianach, chómh gealgháiriteach, chómh -h-osgailte ’n-a mheón, gur dhóich le duine ná raibh ’n-a chroídhe ar -fad ach fírinne agus dílse. Dhein Meargach glas eile agus eochair eile -do’n bhosca, agus ní baoghal gur dhein sé macshamhail do’n eochair sin. - -Ní bhfuair Art mac Duibh amach riamh go raibh sé ar feadh tamail i -n-a leithéid de chontabhairt. Ní bhfuair na manaigh amach, ó’n lá a -cuireadh an chailís sa bhosca san ar dtúis go dtí an lá a cuireadh iad -féin as an oileán, go raibh an bosca folamh ar feadh tamail agus an -chailís dhaor imthighthe. - -Tháinig an Legáid céadna airís, tar éis suim blianta. B’ í céad cheist -a chuir sé ar Cholla, chómh luath agus d’fhéad sé labhairt a gan fhios -leis, ’ná, “An bhfuaradh an chailís?” - -Do taisbeánadh dó í. Bhí áthas mór air. Do h-innseadh an sgéal go léir -dó; conus a ghuid Amhlaoibh an chailís; conus a cuireadh Niamh ag faire -ar Ghormfhlaith le h-eagla go dtabharfadh sí nímh do Bhrian; conus ab -éigean Niamh a thógaint as an obair sin mar go raibh Gormfhlaith ’ghá -cur chun báis le neart soilbhris agus cuideachtanais agus gealgháirí. -Ansan do h-innseadh dó conus a h-imireadh an cleas ar Ghormfhlaith; -conus a cuireadh Lonán chúichi ag cabhrughadh léi, mar dh’eadh, chun -an ghnímh a dhéanamh, agus conus mar a bhí Brian ó bhaoghal ar fad an -fhaid a bhí an cabhrughadh san ar siúbhal, agus cad é an deire a bhí -ar an gcabhrughadh. Do gháireadh an Legáid airís agus airís eile nuair -a chuimhnigheadh sé ar an gcuma na mbíodh an bheirt, Gormfhlaith agus -Lonán, ag déanamh a ngnótha chómh disgréideach, agus an disgréid go -léir ag Lonán ’á thabhairt do Mhurchadh i gcaitheamh na h-aimsire. - -“Ó!” a deireadh sé, “do tugadh a srian féin dí ar áilleacht an domhain! -An bhean bhocht!” - -Do shrois an bheirt mharcach an chathair. Thánadar go dorus -ríghtheighlaigh an rígh. Do rugadh an leitir isteach. Do léigh Sitric -í. Bhí Amhlaoibh ann. Bhí an bheirt ag faire agus ag feitheamh. -Bhíodar ag brath, i n-aghaidh gach neómait, ar sgéal uathbhásach a -dh’aireachtaint ó Cheann Cora. Nuair a tháinig an leitir bhí an bheirt -deimhnightheach go raibh an sgéal a bhí uatha sa leitir. Ní raibh aon -nídh iongantach sa leitir. Leitir ó Dhúlainn ab eadh í ’ghá innsint go -raibh an Árdrígan ag teacht agus ’ghá iaraidh ar an rígh, ar Shitric, -dul ’n-a coinnibh chun í thionnlacan go h-Áth Cliath. Tháinig an bheirt -amach mar a raibh an dá mharcach. D’fheuchadar ortha, agus d’fheuchadar -ar a chéile. - -“Cad é an sgéal ó Cheann Cora agaibh é, a fheara?” arsa Sitric. - -“Mar ba ghnáth, a rígh. Níor thugamair aon nuacht linn,” arsa duine -de’n bheirt. - -“Conus tá an t-Árdrígh?” arsa Sitric. - -“Go h-ana mhaith, a rígh,” arsa’n fear a labhair. - -“Agus an Ríghdhamhna, conus tá sé?” arsa Sitric. - -“Go h-áluinn, a rígh,” arsa’n fear. - -“Agus Dúlainn, conus tá sé?” arsa Sitric. - -“Tá sé go maith, a rígh,” arsa’n fear. “Is fé n-a láimh atá na fir atá -ag tionnlacan na h-Árdríghna,” ar seisean. - -“Tá go maith,” arsa Sitric. “Téidhigh-se isteach go gcurfar cóir -oraibh. Ní iarfar oraibh dul chun bóthair airís indiu.” - -“Gura maith ag bhúr Soillse!” arsa’n fear, agus d’imthigh an bheirt. - -“Cad deirir leis an sgéal?” arsa Sitric le h-Amhlaoibh. - -“Ní féidir liom tón ná ceann a dh’fhághail air!” arsa Amhlaoibh. - -D’imthigh Sitric agus chuir sé dírim marcach ar bóthar, agus ghluais -sé chun siúbhail. Níor fhéad sé gan gluaiseacht ana ghéar. Chonaic an -dírim eile chúcha é abhfad sar ar mheasadar a chífidís é. D’úmhluighdar -d’á chéile mar ba chóir. Thug Dúlainn an Árdrígan suas d’á mac, agus -d’iompuigh sé féin agus a chualacht abhaile. Níor bh’ fhada go raibh -an chualacht eile sa chathair. Focal amach as a béal níor labhair -Gormfhlaith go dtí go raibh an triúr i bhfochair a chéile istigh agus -gan aoinne ann ach iad. Ansan do labhair sí agus níor mhaith leat -bheith ag éisteacht léi. - -“Seadh!” ar sise, “dheineabhair go deas é! Ní miste gnó thabhairt do -bheirt agaibh le déanamh!” - -“Cad a dheineamair, a mháthair?” arsa Sitric. - -“Inis an méid seo dhom,” ar sise. “Cá bhfuarais Lonán? Nó an bhfuil -fhios agat cé h-é?” - -“Liagh tuisgionach iseadh é,” arsa Sitric. “Tá an t-eólus a dh’oir duit -aige. Do shiúbhluigh sé chuige. Cad é sin dúinne cé h-é, ach, mar a -dúbhart leat, é chrochadh chómh luath agus bhéadh an obair déanta.” - -Bhí sí ag feuchaint ó dhuine go duine acu an fhaid a bhí sé ag caint. - -“Ó,” ar sise, “is deacair do dhuine foidhneamh le n-bhúr leithéidí de -bheirt amadán! Dritháir do Chaoilte iseadh é.” (Do léim an bheirt ’n-a -seasamh.) “Tháinig sé anso chúghaibh-se ’ghá leigint air go raibh fuath -aige do Bhrian. Chuireabhair-se ag triall orm-sa é, an rud a bhí uaidh. -Bhí iontaoibh agam-sa as mar gheall ar é theacht chúgham uaibh-se. D’ -oibríghmair araon a’ láimh a chéile. Níor chuireamair cor dínn nár inis -sé do Mhurchadh chómh luath agus chuireamair dínn é. Díreach nuair a -bhí an obair nách mór déanta do sgéidh sé. Chuir sé na trí miasa nímhe -os cómhair an trír. Tharaing Murchadh chuige na trí miasa sar a raibh -uain ar aoinne de’n bheirt eile ar an mbia do bhlaiseadh. Thug Murchadh -blúire de’n bhia dom’ ghaidhrín. Thuit an gaidhrín marbh os cómhair ár -súl go léir. Ansan d’inis Lonán dóibh cé r’ bh’ é agus cad é an bob a -bhí buailte aige orm-sa. Ní féidir liom gan uraim a bheith agam dó. -Chosain sé Brian orm chómh h-áluinn agus do cosanadh aoinne riamh. -Conus fhéadfainn-se aon bheart eile tharang chúgham an fhaid a bhí an -iontaoibh agam a’ Lonán agus sinn ag oibriughadh a’ láimh a chéile! -Níor bh’fhéidir an gníomh a dhéanamh gan sinn araon ’á dhéanamh. Níor -bhaoghal do Bhrian an fhaid a bhí lámh Lonáin sa ghníomh, nídh nách -iongnadh. Ní bhéadh a lámh sa ghníomh mura mbéadh é theacht chúgham -uaibh-se. Ó, táid siad go léir ag cur a n-anam amach ag gáirí umainn -agus ag magadh fúinn! Agus gan amhras tá a chúis acu.” - -Chomáin sí léi ag caint. Níor labhair aoinne de’n bheirt eile go ceann -abhfad. Ar ball do labhair Amhlaoibh. - -“Ar thugais leat an chailís?” ar seisean. - -“Níor thugas!” ar sise. “Bhí sí agam sa chárbat agus mé ag fágaint na -h-áite. Chonac Lonán, an ropaire! ag cogarnaigh le Murchadh. Tháinig -Murchadh chúgham anall agus thóg sé leis an bosca ’n-a raibh an -chailís. Ó, dheineabhair an gnó go h-áluinn ar fad nuair a chuireabhair -Lonán chúgham! Dá mb’áil leis teacht ar aon chuma eile chúgham ach -uaibh-se! Is gasta a dhein sé é. Go deimhin ní féidir liom gan uraim a -bheith agam dó.” - -D’iompuigh dath dubh ar ghnúis Amhlaoibh nuair a fuair sé go raibh an -chailís imthighthe. - -“Dá mb’áil liom-sa,” ar seisean, “a mhalairt de chúram a chur ar Fhear -na gCos nuair a bhí an chaoi agam air!” - -“Eist, a Amhlaoibh,” arsa Sitric. “Ní fiú biorán a’s an gnó go -léir. Tá ár máthair anso againn beó. Is iongantach an sgéal iad ’ghá -leigint uatha chómh bog. Beidh caoi airís agat ar shocarughadh le Fear -na gCos uair éigin. Tá ár neart ollamh ins gach aon bhall. Ba mhór -go léir an tairbhthe dhúinn neart Gaedhal a bheith gan cheann, dá -n-eirigheadh linn. Ach tá sé ana aosta. Is cuma nó bheith gan cheann -dóibh an ceann a bheith chómh h-aosta. Ná h-abraimís a thuille mar -gheall ar Lonán ná ar a ghnó. Ní dóich liom go bhfuil puínn d’á fhios -ag aoinne go raibh an gnó ar siúbhal. Tugaimís aghaidh ar an obair -atá rómhainn. Comáinimís teachtairí mór-thímpal ’ghá rádh le n-ár -neart cruinniughadh, gan a thuille ríghnis, sa chuan so amuich; go -bhfuil gach aon rud ollamh. Tá Maolmórdha ar dearg-bhuile, a mháthair. -Dheinis an méid sin go maith. Tá néal chun cogaidh i Lochlanachaibh -na h-Éirean, agus is ag triall ar rígh Laighean atáid siad ag teacht. -Buadhfaimíd fós ar Bhrian agus ar Chlainn Chais!” - - - - -CAIBIDIOL III. - -AN DÁ LONÁN. - - -Chómh luath agus bhí an cogar tabhartha ag Lonán do Mhurchadh agus -an bosca tógtha ag Murchadh as an gcárbat, d’imthigh Lonán isteach -chun an tseómra a bhí aige sa ríghtheighlach ó tháinig sé ann ’n-a -dhochtúir, agus ’n-a stíobhard ar gach córughadh bídh d’á mbéadh le -déanamh ann. Ní fheacaidh aoinne riamh ó shin an Lonán céadna ag teacht -amach as an seómra san. Tháinig fear amach as an seómra, ach níor bh’ -é an Lonán céadna é, dar le h-aoinne a chonaic an Lonán a chuaidh -isteach, agus ansan, an Lonán a tháinig amach. Bhí folt odhar, ag -tuitim siar síos ar a shlinneánaibh, ar an Lonán a chuaidh isteach. -Bhí folt breagh fionn-ruadh, ag tuitim siar síos ar a shlinneánaibh, -ar an Lonán a tháinig amach. Bhí féasóg fhada liath-ghorm ar an Lonán -a chuaidh isteach. Bhí féasóg ruadh ná raibh ró fhada, ar an Lonán a -tháinig amach. Firín beag agus ceann mór air ab eadh an Lonán a chuaidh -isteach. Níor bh’ fhear ró mhór an Lonán a tháinig amach, ach bhí an -ceann tar éis dul i luighead, agus ansan níor fheuch an fear chómh beag -agus d’fheuch sé fé’n gceann mór. Bhí na fáibrí imthighthe as an éadan, -ach bhí an t-éadan leathan go maith agus árd go maith ag an Lonán a -tháinig amach, díreach mar a bhí ag an Lonán a chuaidh isteach. Bhí -an Lonán a chuaidh isteach trí fichid, mura raibh sé os a chionn. Ní -raibh an Lonán a tháinig amach aon lá os cionn seacht mbliana fichid. -Dá bhfeiceadh Amhlaoibh, nó Sitric, nó Gormfhlaith, an Lonán a tháinig -amach thabharfaidís an leabhar ná feacadar riamh é. D’á bhrígh sin -níor ghádh do’n Lonán a tháinig amach puínn eagla bheith aige roimis -an gcaint a bhí ar siúbhal idir an dtriúr, istigh i ríghtheighlach -Shitric i n-Áth Cliath, nuair a bhíodar ’ghá mhaoidheamh agus ’ghá -dhearbhughadh go ndéanfaidís so ’s súd leis an Lonán a bhuail an bob -ortha, chómh luath agus gheóbhdís greim air. - -Isiad a bhí go loisgithe sgólta ’n-a gcroídhe agus ’n-a n-aigne, ag -cuimhneamh ar an gcuma ’n-ar bhuail sé an bob san ortha, díreach nuair -a mheasadar gur bh’ iad féin a bhí ’á bhualadh air-sean go h-áluinn. -Bhí Caoilte i gCeann Cora an uair chéadna agus is ’mó gáire maith a bhí -aige féin agus ag Lonán agus ag Murchadh agus Lonán ag seanachus do’n -bheirt eile ar an gcuma ’na mbíodh sé féin agus Gormfhlaith ag toghadh -na luibhneacha agus ag áireamh na gcómhacht a bhí ionta. - -“Tá an méid seo agam le radh, ámhthach,” arsa Lonán leis an mbeirt. -“Tríd an obair go léir ní mise do chúm ná do cheap ná do bheartuigh ná -do thusnuigh aon droch nídh. Í féin a thusnuigheadh gach aon rud. Níor -thugas di aon bhlúire droch eóluis ná raibh aici cheana. Nuair a bhí an -bia againn d’á ollamhughadh chun an ghnímh a dhéanamh, níor dheineas -ach gach aon rud do shocarughadh agus do chórughadh díreach mar a -dh’órduigh sí dhom é dhéanamh.” - -“Tá fhios agam-sa aon rud amháin a dheinis, a bhitheamhnaigh, agus níor -órduigh sí dhuit é dhéanamh,” arsa Murchadh. - -“Cad é an rud é sin, a rígh?” arsa Lonán agus iongnadh ag teacht air. - -“Níor órduigh sí dhuit an bhagairt úd a dhéanamh orm-sa,” arsa Murchadh. - -“Ó!” arsa Lonán. “Is fíor dhuit, a rígh,” agus gháireadar, mar do -baineadh iaracht de gheit a’ Lonán. - -“Tá aon nídh amháin sa sgéal agus ní ró mhaith a thaithnean sé liom,” -arsa Caoilte. - -“Cad é an rud é?” arsa Murchadh. - -“Tá Gormfhlaith i n-Áth Cliath,” ar seisean, “agus tá cead a cos aici, -agus cead a cinn, agus cead a béil. Is truagh nár coimeádadh anso -í. Déanfaidh an bhean san díobháil dúinn. Tá sí ar dearg bhuile mar -gheall ar an gcuma ’n-a bhfuil stáicín áiféis déanta dhi os cómhair -an domhain. Ní chuirfeadh sé blúire iongnadh orm d’á dtéidheadh sí -féin, do shiúbhal a cos dá mb’ fhéidir é, soir chun cainte le rígh -Lochlan, agus as san óthuaidh chun cainte le rígh na h-Ioruaidhe, -agus mór-thímpal chun gach rígh agus chun gach tíre ’n-ar dhóich léi -go bhfaghadh sí a bheag nó a mhór d’ aon rud i bhfuirm nirt slógh le -tabhairt léi chun díoltais a dhéanamh ar Árdrígh Éirean agus orainn go -léir. Daoine ná cuimhneóch’ i n-aon chor ar theacht meallfaidh sí léi -iad agus tiocfaid siad. Is mór an truagh nár coimeádadh anso í!” - -“Tá an ceart agat sa méid sin, a Chaoilte,” arsa Murchadh. “Dúbhart -féin leis an Árdrígh gur í choimeád anso ba cheart. Ní dhéanfadh. Ba -lag leis é. Ní’l againn ach aon ghnó amháin a dhéanamh de pé neart a -thiocfaidh. D’á mhéid a thiocfaidh díobh, má thugaimíd Gleann Mháma an -tarna h-uair dóibh, rud a thabharfaimíd, iseadh is lúgha is baoghal iad -do theacht go deó airís chúghainn. Táid siad fada a ndóthin ag teacht. -Is mithid deire chur le n-a gcuardaibh. Ní raibh fir Éirean riamh chómh -ceapaithe ar dheire chur le cómhacht Lochlan agus atáid siad anois. Ach -ní h-ag caint is ceart dúinn a bheith. Téanaíg. Tá caint ag an Árdrígh -le déanamh liom-sa agus le beirt agaibh-se.” - -Chuadar i láthair an Árdrígh. Bhí a lán eile des na giollaíbh turais -cruinnighthe rómpa ann. Bhí Maolshuathain ann agus leitireacha aige -’á sgrí’ chómh tiugh agus d’ fhéadadh sé an cleite chomáint. Fé mar a -bhíodh gach leitir sgríobhtha aige chuireadh Brian a ainim thíos léi, -agus do tugtí do dhuine des na giollaíbh turais í agus chuireadh sé sin -an talamh dé. - -Ag triall ar na ríghthibh agus ar na taoiseachaibh a bhí cuid des na -leitireachaibh ag dul: Sidé bunús na cainte a bhí ionta san:-- - - “A rígh onóraigh, - - “Tá an lá buailte linn. Ní fios cad é an neómat a - thiocfaidh sgéala chúghainn ’ghá innsint dúinn loingeas - rígh Lochlan agus loingeas rígh na h-Ioruaidhe agus - loingeas Shíguird, rígh Ínsí h-Orc, a bheith i gcuan - Átha Cliath. Ní h-alaidh dhúinn gan bheith ollamh dóibh. - Cruinnigh do neart, a rígh, agus tabhair aghaidh ar Chill - Mhaighneann. Ní bheidh aon uaigneas ort ar an slígh. Beid - fir Éirean ’n-a míltibh ag bualadh umat. Tá socair againn - go léir i n-ár n-aigne gan teacht abhaile beó nó teacht - abhaile le buadh. Abair le gach fear d’á bhfuil agat gur - fearr go mór bás d’fhághail i gcath ’ná luighe fé smacht - Lochlanach anois. - - “Mise Brian.” - -Bhí cuid des na leitireachaibh ag dul ag triall ar easbogaibh agus ar -shagartaibh agus ar mhainistreachaibh. Seo bunús na cainte a bhí ionta -san:-- - - “A Thighearna Easboig, - - “Cuir do ghuidhe suas chun Dé ar ár son chómh dian chómh - díchealach agus chuiris guidhe suas chun Dé riamh. Tá - an lá cruaidh buailte linn fé dheire. Tá ár namhaid ag - cruinniughadh chúghainn as an uile áird. Má bheirean an - namhaid seo buadh anois orainn tá deire linn; tá deire le - sliocht Gaedhal i n-Éirinn agus tá deire leis an gCreideamh - a thug Pádraig chúghainn tré ghrásta Dé. Cuir féin do - ghuidhe suas chun Dé ’ghá iaraidh ar Dhia gan an buadh - thabhairt do’n namhaid. Iar ar na pobalaibh go léir a - nguidhe chur suas chun Dé ar an íntinn gcéadna. ‘Éistean - Dia le guidhe na ndaoine.’ - - “Brian.” - -Chómh luath agus fuair gach rígh agus gach taoiseach a leitir do -thusnuighdar ar na fir do chruinniughadh. Do thuig na daoine go léir -an focal úd, “gur fearr go mór bás d’ fhághail i gcath ’ná luighe fé -smacht Lochlanach anois.” Thuig gach aoinne gur bh’ fhearr an fharaige -do theacht isteach ar Éirinn agus gan aon Chríostaidhe dh’ fhanmhaint -beó ar an oileán ’ná sliocht Gaedhal do luighe fé smacht na Lochlanach -an uair sin. D’á bhrígh sin, na mná agus na seandaoine a bhí ag -fanmhaint sa bhaile níor dheineadar buairt ná gol ná ologón. Má bhí an -bhuairt ortha, agus is dócha go raibh, níor thaisbeánadar puínn dé. - -Na mná a bhí pósta agus go raibh cúram clainne ortha d’fhanadar sa -bhaile, ach má fhanadar níor airigh aoinne osna ó aoinne acu, ná ní -fheacaidh aoinne deóir le n-a súil. Is dócha gur shileadar a ndóthin -díobh nuair ná raibh aoinne ag feuchaint ortha. Níor fhan na cailíní -óga sa bhaile. Chuadar i n-aonfheacht le n-a ndrithárachaibh chun bídh -a dh’ ollamhughadh dhóibh ar an slígh agus chun éadaigh a níghe dhóibh -nuair ba ghádh é, agus chun banaltranais a dhéanamh ortha tar éis an -chatha dá mbéadh gádh acu leis. Bhí mná na nGaedhal go léir, óg agus -críona, ana thuisgionach sa n-obair sin. - -Chómh luath agus fuair na h-easboig agus na sagairt agus na h-abbana -ins na mainistreachaibh na leitireacha, do cuireadh an guidhe ar -siúbhal ins gach aon bhall láithreach. Bhí na h-Aifrinní ins na -h-eaglaisibh gach maidion ar an íntinn sin Bhriain agus na pobuil -ag guidhe ar an íntinn gcéadna, agus na manaigh ag guidhe ins na -mainistreachaibh, ní h-amháin sa lá ach i gcaitheamh na h-oídhche -leis. Chaithidís an oídhche i láthair na h-Altórach ’ghá iaraidh ar -an Slánuightheóir, tré ímpídhe na Maighdine Muire agus tré ímpídhe -Phádraig agus Bhríghde agus Cholum Cille, gan an buadh thabhairt dos na -Lochlanaigh sa chath uathbhásach a bhí ag theacht. Ní miste a rádh ná -gur dheineadar a nguidhe go dúrthachtach, mar bhí fhios acu go dian -mhaith cad a bhí le h-imtheacht ortha féin agus ar na mainistreachaibh -dá mbeireadh na Lochlanaigh buadh. Bhíodar go léir ollamh, gan amhras, -ar bhás a dh’fhulang ar son an Chreidimh, ach bhí fhios acu, dá -mbeireadh na Lochlanaigh buadh an chatha san a bhí ag teacht an uair -sin, go gcuirfidís an Creideamh féin ar neamhnídh i dteannta na ndaoine -do chur chun báis. D’á bhrígh sin do leanadar ag guidhe go cruaidh, do -ló agus d’ oídhche, agus ag déanamh trosgaidh go dian, an fhaid a lean -an chontabhairt. - -Níor bh’ fhada go bhfeacathas ag gluaiseacht na bóithre soir óthuaidh, -ó gach aon pháirt de’n Mhúmhain, mar a bhéadh sochraidí móra fada, -na fir chródha, fir bhreaghtha óga láidire, fir go raibh socair ’n-a -n-aigne acu gan teacht thar n-ais beó ó’n gcogadh dá mbéadh buadh -ag Lochlanaigh. Ag machtnamh ar an nídh sin dóibh shocaruighdar -’n-a n-aigne ná tiocfaidís thar n-ais beó pé taobh a bhuadfadh. -Shocaruighdar ’n-a n-aigne d’á luighead eagla bhéadh acu roimis an mbás -gur bh’ eadh b’fhearr a dhéanfaidís an troid agus gur bh’eadh ba mhó an -t-éirleach a dhéanfaidís ar na Lochlanaigh, agus, as san, gur bh’eadh -ba dhóichígh-de an buadh bheith ag Gaedhlaibh agus an cath do bhriseadh -ar na Lochlanaigh. Chuaidh an socarughadh san ’n-a luighe chómh -daingean san ar a n-aigne gur ghnáth eatartha, ’n-a gcómhrádh, agus gan -acu ’á dhéanamh dé ach cúis gháire, an focal, “Pé duine thiocfaidh thar -n-ais ná ná tiocfaidh, ní thiocfad-sa thar n-ais.” - -“Siní an chaint! Ní chun teacht thar n-ais atáimíd ag dul sa chath so!” -a déarfadh duine eile. - -“Caithfead bás a dh’fhághail uair éigin. Ní thiocfaidh uair choídhche a -bheidh níos fearr ar gach aon tsaghas cuma chun báis a dh’fhághail ’ná -an uair a chífead na bitheamhnaigh ar m’ aghaidh amach agus an t-arm -am’ láimh!” adéarfadh an trímhadh duine. - -“Agus d’á éaghmuis sin,” adéarfadh an ceathramhadh duine, “is bás ar -son an Chreidimh é, agus an t-é a dh’fhuiling eóchaidh bás ar son an -Chreidimh raghaidh a anam suas láithreach go h-aoibhneas na bhFlathas! -Dá dtagainn thar n-ais agus maireachtaint fiche bliain eile, b’fhéidir -nár ró mhór an deimhne a bhéadh agam air sin. Déanfaid na Lochlanaigh a -ngnó go h-olc nó ní thiocfaidh aon chos díom-sa thar n-ais.” - -Siné saghas cainte a bhíodh ar siúbhal acu agus iad ag gluaiseacht na -bóithre soir óthuaidh ’n-a sochraidíbh móra fada. Bhíodh na seandaoine -ar na cnucánaibh ag feuchaint ortha ag gluaiseacht, agus do lasadh a -gcuid fola le dásacht, agus, “Ó!” adeiridís, “Nách truagh gan mé óg -airís!” Chídís na fir agus na gathana breaghtha fada ’n-a lámhaibh acu -agus reana glasa, cruadha, géara na ngathana san ag taithneamh agus ag -spréacharnaigh sa ghréin, agus na tuaghana ar ghuaillibh na bhfear, -agus na bratacha ar a gcrannaibh i dtusach gach buidhne, ag luasgadh -sa ghaoith; agus gach buidhean ag gluaiseacht go breagh, réidh, -stuamdha, cos le cois, guala le gualainn, agus an bhuidhean ag casadh -fé mar a chasadh an bóthar agus ag díriughadh nuair a dhírigheadh -an bóthar. Chíodh na seandaoine ar na cnucánaibh an obair go léir, -agus do ghluaiseadh an tsean’fhuil trés na sean fhéitheachaibh, ’n-a -caisíbh teine, agus thagadh luas croídhe ar na seandaoinibh, agus, “Ó!” -adeiridís, “Nách truagh chráidhte gan mé óg airís!” - - - - -CAIBIDIOL IV. - -OSPAC I n-INIS CATHAIGH. - - -Ag triall ar na ríghthibh ba shia ódheas iseadh do cuireadh an chéad -cuid des na leitireachaibh, ó b’iad ba shia ó áit an choinne. Ansan -do cuireadh iad ag triall ar ríghthibh Conacht; ag triall ar na -dúnaibh; ag triall ar rígh na nDéise, agus mar sin. Chuaidh Lonán ó -dheas go Ciarraighe Luachra, ag triall ar a athair, Mac Beathach. -Chuaidh Caoilte siar go h-Uíbh Máine agus leitir aige do Thadhg Mhór ua -Chealla. Ní raibh puínn gádh le leitir a chur ag triall ar Thadhg. Bhí -an méid nirt a bhí acu gleusta, ollamh chun bóthair aige féin agus agá -mhac. Bhí ráflaí ar siúbhal ann ar conus mar ba dhóbair go gcurtí Brian -agus Murchadh chun báis le nimh, agus gur bh’í an Árdrígan a mheas -an gníomh a dhéanamh ach gur chaill an feartíghis uirthi nuair a bhí -gach aon rud ollamh aici. Ansan gur mhairbh sí an feartíghis agus gur -imthigh sí síos go h-Áth Cliath ag triall ar a mac, Sitric. - -Thug Caoilte an sgéal ’n-a cheart dóibh. Nuair a tugadh dóibh an sgéal -’n-a cheart dúbhradar go léir an focal céadna adúbhairt Caoilte féin, -gur mhór an truagh nár coimeádadh an Árdrígan ’n-a prísúnach. - -Nuair airigh Niamh an sgéal ’n-a cheart, “Ó!” ar sise, “ní’l aon teóra -libh! Ní’l aon teóra leat, a Chaoilte,” ar sise, “agus cuimhneamh ar a -leithéid de chleas.” - -“Mura mbéadh Lonán a bheith agam ní chuimhneóchainn air, a rígan,” arsa -Caoilte. “Dheineamair dochtúir iasachta de Lonán i dtreó nár aithin a -athair féin é, ná a mháthair, nuair a bhí sé socair againn. Ní raibh -aon bhaoghal go dteipfeadh an t-eólus air mar is ag foghluim chun -bheith ’n-a dhochtúir atá a shaoghal go dtí so caithte aige. Dhein sé -a ghnó go h-áluinn. Dá mba ná béadh agat ach aon gháire amháin dhéanfá -an gháire sin dá mbeitheá ag éisteacht leis ’ghá innsint conus a chaith -sé féin agus Gormfhlaith an aimsir, ag piocadh luibhneacha agus ’ghá -mbreithniughadh.” - -I lár a gcod’ cainte dhóibh, siúd chúcha isteach teachtaire ainíos ó -Inis Cathaigh. - -“Ó! a ríghthe,” ar seisean, “tá an fharaige go léir, ó Inis Cathaigh -amach go Léim Chúchulainn, lán de loingeas iasachta. Is dócha go bhfuil -an mhainistir tré theine um an dtaca so agus na manaigh go léir marbh!” -agus chas sé an dá ologón déag agus é ag greadadh a dhá bhas. - -Siúd gach aoinne ’ghá cheistiughadh:-- - -“Cathin a thánadar?” - -“Cad iad na loingeas iad?” - -“Ar labhair aoinne leó?” - -“An bhfeacaís féin iad?” - -“Cá bh’fhios duit an loingeas namhad iad?” - -Ní raibh uain aige ar aon fhreagra thabhairt ar na ceisteanaibh nuair -siúd isteach teachtaire eile. - -“Eist do bhéal, a amadáin!” arsa’n tarna teachtaire. “Is tu dhein an -fothram gan ghádh gan riachtanas! Táid na loingeas ann, a ríghthe,” ar -seisean, “ach ní loingeas namhad iad. Is loingeas carad iad. Ospac -is ainim do’n rígh atá ortha. Tháinig sé isteach chun na mainistreach -i mbád, agus do labhair sé le Colla agus d’inis sé dhó cad a thug -é agus gach aon rud. Tá an chabhlach loingeas ansúd mór-thímpal an -oileáin agus tá Ospac agus Colla imthighthe soir go Ceann Cora chun -labhartha leis an Árdrígh. Deir na fir atá ar na loingeas go bhfuil -cabhlach eile ag Bruadar. Bhí an dá rígh (beirt dritás iseadh iad) -muinteartha go maith le n-a chéile ar feadh tamail, go dtí gur thoiligh -Bruadar chun an chogaidh seo atá dh’á dhéanamh i gcoinnibh Bhriain. -Do thuig Ospac i n-a aigne gur bh’ éagcóir an cogadh agus dhiúltuigh -sé d’ aon lámh a bheith aige ann. Bhí loingeas Ospaic agus loingeas -Bhruadair istigh i n-aon chuan amháin lastuaidh i n-áit éigin. Do -leath Bruadar a loingeas féin ar bhéal an chuain chun gan loingeas -Ospaic do leigint amach. Cheangail sé a loingeas féin d’á chéile le -téadaibh móra láidire agus cheangail sé long acu de’n talamh tirim ar -gach taobh. Níor leig Ospac air gur thug sé fé ndeara an gníomh san. -Nuair a tháinig an oídhche agus bhí Bruadar agus a mháirnéalaigh ’n-a -gcodla, chuir Ospac a loingeas go léir i ndiaigh chéile i n-aon líne -amháin agus d’ órduigh sé gan aon tsolus do lasadh ar aon loing acu. -Ansan do bhog sé chun gluaiste iad i ndiaigh chéile, i dtreó na h-áite -’n-a raibh long na láimhe deise de loingeas Bhruadair ceangailte de’n -talamh tirim. Chuaidh fuirean i mbád agus do ghearadar an téad gan aon -fhothram a dhéanamh. Ansan do shleamhnuigh na loingeas go léir amach. -Nuair a tháinig solus na maidine chonaic Bruadar an cuan laistigh dé -folamh, agus loingeas Ospaic abhfad amach ar an bhfaraige agus iad ag -imtheacht siar ódheas fé lán a seól. Thánadar anso go dtí an linn seo -Luimnighe chun a dh’ innsint do Bhrian cad a bhí chuige, agus chun pé -cabhair a bhéadh ar a gcumas do thabhairt dó. Dá mb’ áil leat-sa,” ar -seisean leis an gcéad teachtaire, “beagáinín foidhne bheith agat níor -ghádh dhuit an ruith a dheinis do dhéanamh anso ainíos, agus níor ghádh -dhómh-sa bheith ag briseadh mo chos agus ag cur saothair orm féin ag -ruith ainíos ad dhiaig chun gan leigint duit an dúthaigh a chur as a -meabhair.” - -“Seadh!” arsa Tadhg Mór ua Cealla, “is mithid dúinn go léir bheith ag -gluaiseacht. Cad dúbhairt Ospac a bhí Bruadar ar aigne dhéanamh?” ar -seisean leis an dteachtaire. - -“Dúbhairt sé le Colla, a rígh,” arsa’n teachtaire, “gur bh’é a -thuairim go mbéadh Bruadar ’n-a cheann ar loingeas rígh Lochlan agus go -mbéadh Sígurd agus pé loingeas a bhéadh aige fé smacht Bhruadair. Agus -dúbhairt sé gur bh’é a thuairim go bhfuilid siad go léir istigh i gcuan -Átha Cliath um an dtaca so, nó geall leis.” - -“Ó! foth, foth!” arsa Tadhg Mór. “Ní bheimíd i n-am i n-aon chor!” - -Le n-a linn sin cé bhuailfeadh chúcha isteach ach Tadhg Óg ua Cealla -agus Conn agus athair Chuinn, Maolruanaidh na Paidre, rígh Ua -bhFiachrach Áidhne. Do cuireadh fáilte roimis an rígh agus roim Chonn. - -“Bhíomair díreach ollamh ar imtheacht,” arsa Maolruanaidh, “ach ní -bhéadh Conn sásta gan teacht feuchaint an rabhabhair-se ollamh. Deir -sé, agus is dócha gur fíor dhó é, gur fearra dhúinn coimeád i n-aice -chéile ar an slígh, agus ansan coimeád i n-aice chéile sa chath, leis, -má fhéadaimíd é.” - -“Tá an ceart aige, a rígh,” arsa Caoilte. “Is ’mó cuma ’n-a ndéanfaimíd -áise d’á chéile má choimeádaimíd i n-aice chéile, ’sé sin, ach gan -bheith ró achmair d’á chéile. An ’mó fear a bheidh agaibh, a Chuinn?” -ar seisean. - -“Beidh breis agus fiche céad fear, is dóich liom,” arsa Conn. “An -bhfuil Niamh ag teacht?” ar seisean. - -“Tá, Niamh ag teacht,” arsa Niamh féin; “ná bíodh aon phioc d’á -mhearbhall ort-sa ná ar aoinne eile,” ar sise. - -“Ní fhanfaidh Niamh i n-aon bhall i ndiaigh a h-athar,” arsa Tadhg Mór -ua Cealla. - -“Is maith an inghean a thug Dia dhuit, a rígh,” arsa Maolruanaidh, -“nuair a thug sé Niamh duit. Tá súil agam go gcuimhnighean tú go minic -air sin, agus go dtugan tu buidhchas do Dhia mar gheall air.” - -Rígh ana dhiadha ab eadh Maolruanaidh na Paidre. Bhíodh sé coitchianta -ag machtnamh i láthair an Athar Síoruídhe, agus, as an machtnamh, -bhíodh sé coitchianta ag labhairt leis an Athair Síoruídhe. Thuigeadh -sé i n’ aigne ná raibh aon tsaghas cainte ba chirte chun labhartha -leis an Athair Síoruídhe ’ná an chaint a chuir ár Slánuightheóir i -mbéalaibh na gCríostaidhthe chun labhartha leis an Athair Síoruídhe. -D’á bhrígh sin, nuair a labhradh sé leis an Athair Síoruídhe is, “Ár -n-Athair atá ar neamh, &c.” adeireadh sé. Bhíodh sé ag rádh na Paidre -sin coitchianta, agus do tugadh an ainim, “Maolruanaidh na Paidre,” air -mar gheall air sin. Fear ana láidir, ana chródha, ab eadh é, agus mura -raibh eagla ag na Lochlanaigh roime n-a Phaidir ní baoghal ná go raibh -eagla acu roime n-a thuaigh. - -Níor bh’ fhada go rabhdar go léir ollamh chun bóthair. Bhí cárbat -áluinn ag Niamh, agus bhí beirt d’á mnáibh coímhdeachta sa chárbat i -n-aonfheacht léi, ach thugadh sí a lán d’á h-aimsir ameasg na mban óg -eile a bhí ag dul ó’n mbaile, i n-aonfheacht leis na fearaibh, agus í -’ghá stiúrughadh agus ’ghá thaisbeáint dóibh conus na h-éadaí lín a -theastóch’ uatha ar ball, do chur chúcha agus do choimeád i n-eagar. - -D’ fhan an dá bhuidhean san, buidhean Thaidhg Mhóir uí Chealla agus -buidhean Mhaoilruanaidh na Paidre, i n-aice chéile ar an slígh, agus -bhíodh Conn agus Caoilte i gcómhluadar a chéile go mór. B’éigean do -Chaoilte an sgéal go léir ó thusach go deire a dh’innsint do Chonn, -conus a chuir Sitric agus Amhlaoibh an fear ó Áth Cliath chun Briain do -chur chun báis le nimh, agus gur bh’é fear a chuireadar uatha chun na -h-oibre sin a dhéanamh ’ná Lonán, dritháir Chaoilte, an fear, thar a -raibh d’fhearaibh i n-Éirinn, dob’ fhearr a dhéanfadh Brian do chosaint -ar an mnaoi a bhí ceapaithe ar an nimh a thabhairt dó. - -Do ghluais na buidheana eile ó gach aon pháirt de Chúige Conacht, na -bóithre soir, i dtreó na h-áite ’n-ar ghnáth le Brian longphort a -dhéanamh, i n-aice Átha Cliath. Tháinig an dá bhuidhean, buidhean Ua -Máine agus buidhean Ua bhFiachrach Áidhne, go Ceann Cora, chun bheith -i n-aonfheacht le buidhin an Árdrígh. Ansan do ghluaiseadar féin agus -buidhean an Árdrígh an bóthar soir óthuaidh. - -Díreach sar ar fhágadar Ceann Cora tháinig teachtaire ó rígh Laighean -ag triall ar an Árdrígh agus thug sé leitir do’n Árdrígh, agus sidiad -na focail a bhí sa leitir sin. - - “A Árdrígh Éirean, - - “Do tugadh easonóir dómh-sa ad’ ríghtheighlach-sa i - gCeann Cora. Tar anois agus cosain thu féin orm, mar táim - ceapaithe ar an easonóir sin do dhíoghailt ort-sa agus ar - do chlainn, agus ar Dhál gCais. - - “Mise Maolmórdha - - “Rígh Laighean.” - -Do léigh Brian an leitir. Ansan do sgríbh sé ar dhrom na leitire na -focail:-- - - “Táim ag teacht, a dhritháir. Feuch chúghat féin. - - “Mise Brian.” - -“Seo, a ghiolla,” ar seisean leis an dteachtaire. “Beir thar n-ais í.” - -Thóg an teachtaire an leitir agus do rug sé leis thar n-ais í. - -Ní raibh um an dtaca san bóthar andeas ná bóthar aniar ná bóthar -óthuaidh tré Chúige Laighean ná raibh clúdaithe leis na buidhnibh -fear agus iad ag gluaiseacht ’n-a míltibh, fé n-a ríghthibh agus fé -n-a dtaoiseachaibh, agus a n-airm ar a nguaillibh, agus a mbratacha -breaghtha síoda anáirde ar a gcrannaibh ag lúbadh agus ag luasgadh -sa ghaoith, agus a n-aghaidh go léir ar an áit ’n-ar ghnáth le Brian -a longphort a dhéanamh, i n-aice Átha Cliath. Agus ní raibh ins na -buidhnibh sin go léir oiread agus aon fhear amháin ná raibh socair go -daingean i n’ aigne aige gan teacht thar n-ais beó. - -“Má’s ag Lochlanaigh a bheidh buadh,” a deiridís, “is fearr gan teacht -thar n-ais beó. Má’s ag Gaedhlaibh a bheidh buadh bíodh a thoradh ag -an muintir atá sa bhaile i n-ár ndiaigh. Pé taobh ar a mbeidh buadh, -díolfaid na Lochlanaigh as.” - - - - -CAIBIDIOL V. - -MÍCHEÁL RUADH. - - -Bhí Brian agus a ghnáth-theighlach tamal soir ó Cheann Cora, ar bhóthar -Átha Cliath, agus iad ag gluaiseacht go h-áluinn agus go stuamdha -agus go mileata. Bhí buidhean Thaidhg Mhóir uí Chealla agus buidhean -Mhaoilruanaidh na Paidre ag teacht ’n-a ndiaigh. Bhí Niamh ’n-a cárbat -i dtusach buidhne Thaidhg. Tháinig bean agus clóca uirthi, agus cochal -an chlóca amach ar a ceann aici, i gcómhngar do’n chárbat. Bhagair sí -ar Niamh. Do stad an cárbat. Do shín an bhean leitir isteach chun Niamh -agus d’ imthigh sí. Do léigh Niamh an leitir. D’ fheuch sí ’n-a tímpal. -Ní raibh Caoilte abhfad ó’n áit. Dúbhairt sí le duine des na fearaibh -glaodhach air. Tháinig sé. Thug sí dhó an leitir. Do léigh sé í. - -“Cad is fearr a dhéanamh, a rígan?” arsa Caoilte. - -“Measaim gur fearr an leitir sin a thabhairt do Mhurchadh,” ar sise. - -“Is fíor,” arsa Caoilte. - -D’imthigh sé amach i ndiaigh ghnáth-theighlaigh an Árdrígh, agus thug -sé an leitir do Mhurchadh. Bhí iongnadh ar Mhurchadh nuair a léigh sé -an leitir. - -“Tá go maith, a Chaoilte,” ar seisean. - -Tháinig Caoilte thar n-ais. - -Lar na mháireach an lae sin tháinig giolla turais ag triall ar -Chaoilte, duine d’á ghiollaíbh turais féin, agus shín sé leitir chuige. -Do léigh Caoilte í. Siúd ag triall ar Niamh é agus shín sé chúichi an -leitir. Do léigh sí í. - -“Ó!” ar sise. “Imthigh láithreach, a Chaoilte,” ar sise, “agus tabhair -í seo leis do Mhurchadh.” Do dhein. - -I dtreó go dtuigfear brígh agus bunús an dá leitir sin ní foláir dul -siar beagán agus a dh’innsint conus a dh’imthigh le Gormfhlaith ó fhág -sí Ceann Cora agus ó tháinig sí go teighlach rígh Lochlanach Átha -Cliath. - -Do h-innseadh i dtusach an sgéil seo conus mar a thug Brian a inghean -le pósadh do Shitric, le h-ionachus go ndéanfadh an cleamhnas san a -chómhacht féin do neartughadh leis an gcaradas, dar leis, a thiocfadh -as idir Lochlanaigh Átha Cliath agus Clann Chais. Béibionn ab ainim -do’n inghean san Bhriain, ainim a mháthar féin. Rígan ana chiallmhar, -ana thuisgionach ab eadh í. Do coimeádadh uaithi an t-uisge-fé-thalamh -a bhí ’á dhéanamh i gcoinnibh a h-athar an fhaid a bhí Niamh ag déanamh -na faire, agus ansan, an fhaid a bhí Lonán ’ghá leigint air go raibh -sé ag cabhrughadh le Gormfhlaith sa droch obair a bhí ar siúbhal -aici. Choimeád a muintir féin an sgéal ó Bhéibionn i gcaitheamh na -h-aimsire sin chun gan bheith ag cur buartha uirthi gan ghátar, agus i -dtreó gur shuaimhneasaíghe a bhéadh an saoghal aici nuair a chífeadh -Sitric go soiléir ná raibh aon phioc d’ fhios na droch oibre aici. -Choimeád Sitric an t-eólus uaithi díreach mar a dhein sé a dhícheal ar -é choimeád ó gach aoinne ba dhóich leis a dhéanfadh aon iaracht ar an -ndroch obair do chosg. - -Ach nuair a tháinig Amhlaoibh thar n-ais ó Inis Cathaigh chómh h-oban, -agus nuair nár h-innseadh d’aoinne cad é an chúis, agus ansan, nuair a -thug sí fé ndeara an disgréid agus an cogarnach ag Amhlaoibh agus ag -Sitric, agus an bheirt ag stad de pé caint a bhíodh eatartha nuair a -thagadh sí ’n-a láthair, thuig sí ’n-a h-aigne go raibh rud éigin nár -bh’ fhóghanta d’á bheartughadh acu. D’á shoiléire a thuig sí an nídh -sin iseadh ba lúgha a leig sí uirthi gur thuig sí é féin ná aon nídh -dh’á shórd, agus iseadh ba lúgha a bhí aon chuimhneamh acu-san gur -thuig sí é féin ná aon nídh dh’á shórd. Bhí sí ag faire ortha go géar -agus ní raibh aon choinne acu go raibh. D’á fheabhas faire a dhein -sí, ámhthach, níor fhéad sí teacht suas le h-aon nídh áirighthe do -thabharfadh eólus cruinn dí ar cad a bhí ar siúbhal acu, ná ar cé ’n-a -choinnibh go raibh an t-uisge-fé-talamh ’á dhéanamh. - -Do lean an sgéal mar sin go dtí go dtáinig Gormfhlaith go h-Áth Cliath. -Ansan do thuig Béibionn go raibh donas éigin thar na beartaibh déanta. -Níor bh’ fhada gur tugadh le tuisgint di ná raibh Gormfhlaith ag dul -thar n-ais ag triall ar Bhrian. Ansan do stadadh de bheith ag déanamh -aon choimeád ar cad n-a thaobh gur tháinig sí uaidh ná ar cad ’n-a -thaobh ná raibh sí ag dul thar n-ais. Do thárla go raibh an ceathrar i -bhfochair a chéile agus gur eirigh fearg Ghormfhlaith. Do léim sí agus -do spriúch sí. Do chaith sí ins na súilibh ar Shitric agus ar Amhlaoibh -an bob a bhuail Lonán ortha, agus ansan, an bob a bhuail sé uirthi -féin nuair a chuaidh sé siar ag triall uirthi agus teistiméireacht -aige uatha-san. Ansan do thuig Béibionn cad é an brígh a bhí leis an -ndisgréid agus leis an gcogarnach agus leis an stad cainte nuair a -thagadh sí féin. Níor labhair sí aon fhocal amach as a béal mar gheall -ar an ngníomh a measadh a dhéanamh ar a h-athair. Dúbhairt sí, ’n-a -h-aigne féin: “Do theip an méid sin oraibh. Ní stadfaidh sibh anois. -Déanfaidh sibh iaracht eile. Ní mór dhom faire níos fearr a dhéanamh, -le h-eagla go mb’ fhéidir ná teipfeadh an tarna h-iaracht oraibh.” - -Níor dhein sí aon cheilt ar an ndroch mheas a bhí aici ortha, ná ar -an bhfeirg a bhí uirthi mar gheall ar an rud a cheapadar a dhéanamh. -Ach níor dhein sí trácht ar imtheacht as an áit mar gheall air. Níor -bh’fhada gur thuit rud amach a thaisbeáin di gur mhaith a dhein sí é -agus fanmhaint. - -Tháinig rígh Laighean ann. - -“Seadh!” arsa Gormfhlaith leis, “measaim gur dheineas éagcóir ort -nuair a dúbhart gur bheithigheach iompair ag Brian tu. Measaim gur -bh’fhearra dhó go sgaoilfeadh sé thairis an beithigheach. Airighim -go bhfuil do neart agat d’á chruinniughadh go cuthaigh. Fíorfair an -focal úd a dúbhraís le Murchadh; ‘Má cailleadh Gleann Mhámha tré m’ -chómhairle,’ arsa tusa, ‘buadhfar Gleann Mháma eile tré m’ chómhairle.’ -An t-annsgian! Mura mbéadh an bheirt seo bheith chómh símplidhe,” ar -sise, “bhéadh sé féin agus a athair agus Dúlainn fé ’n bhfód go tréith -anois.” - -“Ní gádh dhuit é chur ar an mbeirt seo, a mháthair,” arsa Amhlaoibh. -“Bhí aimsir do dhóthin agat chun an ghnímh a dhéanamh sar a ndéigh -Lonán ag triall ort, agus níor dheinis é. Níor dheinis, agus ní dhéanfá -ó shin é, pé caoi a bhéadh agat air, an fhaid a bhéadh inghean Thaidhg -Mhóir uí Chealla at’ aice! Is dóich liom,” ar seisean, “dá mbéadh -sí abhfad at’ aice go ndéanfadh sí mírbhuilt ort, a mháthair,” agus -chuir sé drana-gháire as. Níor dheas an drana-gháire é, bhí sé chómh -diablaídhe agus an ghnúis chómh h-áluinn, chómh h-óg. An t-é a chífeadh -an ghnúis sin an uair sin agus an drana-gháire, déarfadh sé go raibh -duine i n-éaghmuis Ghormfhlaith gur bh’fhéidir a dhiabhal coímhdeachta -a dh’fheisgint uaireanta. Chonaic Béibionn diabhal coímhdeachta -Amhlaoibh an uair sin, agus choimeád sí cuimhne air. - -“Cad é sin agat dh’á rádh, a choileáin!” arsa Gormfhlaith. “Cad í an -mhírbhuilt a dhéanfadh sí orm!” - -“Dhéanfadh sí naomh díot, a mháthair,” ar seisean, “agus ba mhór an -mhírbhuilt é,” agus do leathnuigh an drana-gháire. - -Do stad sí agus í ag feuchaint air. - -“Ní dhéanfadh mírbhuilt féin naomh díot-sa!” ar sise. - -“Foth, foth!” arsa Maolmórdha, “ní’l aon tairbhthe le teacht as -an saghas san cainte. Cuirigh uaibh í. Ní deirim ná go bhfuil rud -déanta agam-sa do chuirfidh chun cinn an bheart so do theip ar thriúr -agaibh-se.” - -Do léim Sitric agus chuir sé bas ar bhéal rígh Laighean, agus shín sé -a mhéar i dtreó na h-áite ’n-a raibh Béibionn ’n-a seasamh i lúib na -finneóige. Dhruid sí isteach sa lúib sin nuair a thusnuigh an chaint ar -dhul i n-olcas idir Ghormfhlaith agus Amhlaoibh. D’ airigh sí an focal, -ámhthach, a’ béal rígh Laighean, ach níor leig sí uirthi gur airigh. Do -rith cailín isteach, duine de mhnáibh coímhdeachta Bhéibionn. - -“Ó!” ar sise, “tá an cuan lán de loingeas!” - -Do rith gach aoinne amach ach Béibionn. - -“Tar a leith, a laogh,” ar sise leis an gcailín. “Tháinís anso i -n-aonfheacht liom-sa,” ar sise. “Tá fhios agam nách miste dhom rún -a thabhairt duit. Tá, mar is eól duit, mar is eól do gach aoinne, -Lochlanaigh an domhain ag cruinniughadh a neart i n-aghaidh na h-Éirean -agus i n-aghaidh Árdrígh Éirean. Tá an t-Árdrígh ag cruinniughadh neart -na nGaedhal chun na h-Éirean do chosaint. Tuigid ríghthe Lochlanach dá -mbéadh Árdrígh Éirean as an slígh go dtuitfeadh cómhacht na nGaedhal -as a chéile agus nár dheacair an lámh uachtair a dh’ fhághail ortha. -Tá, d’á bhrígh sin, iaracht mhalluighthe d’á déanamh le fada ar an -Árdrígh do chur chun báis le nimh. Tá teipithe glan ar an iaracht san. -Siné fé ndeara Gormfhlaith a bheith anso anois. Tá iaracht eile d’á -dhéanamh anois. Tá feall éigin eile d’á dhéanamh anois ar m’ athair. -D’ airigheas an focal ó chiainibh ó rígh Laighean. ‘Tá rud déanta -agam-sa,’ ar seisean, ‘do chuirfidh chun cinn an bheart so do theip -ar thriúr agaibh-se.’ Ní dúbhairt sé a thuille mar do chuir Sitric -lámh ar a bhéal. Ní dóich leó gur airigheas-sa an focal. Ní mór sgéala -chur láithreach ag triall ar an Árdrígh. Indiu an lá chun an fhíona do -chur siar go Sórd Cholum Cille. Imthigh, a laogh, agus cuir an fíon sa -bhosca mar is gnáth leat a dhéanamh, fíon Aifrinn, agus tar chúgham -anso nuair a bheidh san déanta agat.” - -D’imthigh an cailín agus chuir sí an fíon sa bhosca. Ba ghnáth le -Béibionn an fíon san do chur chun na mainistreach san, agus d’á -bhrígh sin níor chuir aoinne aon tsuim sa rud a bhí ag an gcailín ’á -dhéanamh. Nuair a bhí an bosca i dtreó aici tháinig sí ag triall ar an -mBanríghin mar a dúbhradh léi. - -“Seó anois,” arsa’n Bhanríghin léi, “cuir chúghat an dá leitir seo. -Tabhair an dá leitir do’n Airchinneach, do Ghiolla Pádraig, agus dein -an rud a déarfaidh sé leat.” - -D’imthigh an cailín agus do rug sí léi an bosca, agus an capal -agus an cárbat aici, mar ba ghnáth. Chonaic Sitric agus Amhlaoibh -agus Gormfhlaith ag imtheacht í. Chonacadar an bosca fíona. Níor -chuimhnighdar ar aon nídh eile bheith aici, agus níor chuireadar blúire -suime inti. - -Tháinig sí go Sórd Cholum Cille. Thug sí an dá leitir do’n -Airchinneach. D’osgail sé leitir acu, mar dó féin ab eadh í. Do léigh -sé í. Thug an cailín fé ndeara gur iompuigh a lith ann. - -“An bhfuil fhios agat cad ’tá sa leitir seo atá léighte agam?” ar -seisean leis an gcailín. - -“Tá tuairim agam dó, a Athair,” ar sise. - -“An mbéarfá-sa an leitir eile seo ag triall ar inghín Thaidhg Mhóir -uí Chealla?” ar seisean. “Deir Béibionn ná fuil aoinne is fearr a -dhéanfaidh an gnó ’ná mar a dhéanfair-se é.” - -“Agus cá bhfuil inghean Thaidhg Mhóir uí Chealla le fághail?” arsa’n -cailín. - -“Tá sí le fághail,” arsa’n t-Airchinneach, “i mbuidhean a h-athar, sa -mhór-shluagh atá ag teacht aniar ó Cheann Cora. Cuirfead cárbat agus -giolla leat. Thabharfainn an leitir do’n ghiolla le breith siar ach -deir an Bhanríghin gan an leitir a thabhairt d’ aoinne ach duit-se. -Agus deir sí go gcaithfir do cheann a choimeád folaighthe go maith, le -h-eagla go n-aithneófaí thu. Caithfidh Niamh an leitir a dh’fhághail a -gan fhios d’ aoinne, agus caithfidh sí an leitir a dh’fhághail gan a -fhios a bheith aici cé uaidh go bhfaighidh sí í.” - -“Tá go maith,” arsa’n cailín. “Dúbhairt Béibionn liom go neósfá-sa -dhom cad a bhéadh le déanamh agam.” - -“Nuair a bheidh an leitir tabhartha do Niamh agat féadfair an cárbat -agus an giolla do bhreith leat siar abhaile ag triall ar do mháthair. -Cuirfidh Béibionn fios ort airís i ndiaigh an chatha. Ní fios cé bheidh -beó an uair sin, ámhthach.” - -Do gabhadh capal agus cárbat, agus do cuireadh an cailín sa chárbat -agus do cuireadh an tsrian i láimh an ghiolla. - -“Dein an dithineas is mó a dh’ fhéadfair,” arsa’n t-Airchinneach leis -an ngiolla, “ach gan súile na ndaoine tharang ort ach chómh beag a’s is -féidir é.” - -Do ghluais an cárbat. Níor fhéad an giolla oiread dithinis a dhéanamh -agus a measadh a dhéanfadh sé, mar bhí na bóithre go léir lán de -dhaoine. Ach thánadar fé dheire chun buidhne Thaidhg Mhóir agus, mar -a dúbhradh cheana, do tugadh an leitir do Niamh agus chuir Niamh chun -Murchadh í. Chómh luath agus do léigh Murchadh an leitir d’imthigh sé -chun na h-áite ’n-a raibh Brian agus d’ atharuigh sé na fir a bhí i -n-aice le pearsain an Árdrígh. - -Nuala ab ainim do’n chailín a thug an leitir sin do Niamh. Chómh luath -agus bhí an leitir tabhartha uaithi aici d’imthigh sí amach chun na -h-áite ’n-ar fhág sí an giolla agus an cárbat. Bhailighdar leó amach a’ -brúth na slógh, agus thugadar aghaidh siar go Cúige Conacht, chun na -h-áite ’n-a raibh máthair an chailín ’n-a cómhnuighe. - -Isé cúis go ndúbhradh le Nuala a ceann do choimeád folaighthe ’ná so. -Do thuig Béibionn go raibh Maolmórdha tar éis breibe gheallamhaint d’ -fhear éigin ach dul i n-aice an Árdrígh sa ghluaiseacht agus sleagh -do shádh ann, nó é chur chun báis ar chuma éigin mar sin. Bhí eagal -uirthi, dá mb’ ar an gcuma san a bhéadh an sgéal, go mb’ fhéidir go -n-aithneóch’ an fealltóir Nuala agus ansan go bhfaghadh Sitric amach an -sgéal go léir, agus go marbhóch’ sé í féin. Níor fhág sí ar a chumas -Nuala do mharbhughadh, pé rud a thuitfeadh amach, mar dúbhairt sí léi -dul siar abhaile. Choimeád Nuala a ceann folaighthe agus níor aithin -aoinne í. Níor aithin Niamh féin í, bíodh go raibh aithne mhaith thiar -sa bhaile aici uirthi féin agus ar a máthair. - -Um thráthnóna an lae, a dh’imthigh Nuala ó ríghtheighlach Shitric agus -an capal agus an cárbat agus an bosca fíona aici, do thárla gur airigh -duine eile de mhnáibh coímhdeachta Bhéibionn caint idir an dá rígh, -idir Shitric agus Maolmórdha. - -“Ná bíodh ceist ort, a rígh,” arsa Maolmórdha. “Déanfaidh Mícheál Ruadh -an bheart. Tá sé i ngnáth-theighlach an Árdrígh anois le cheithre -bliana, agus tá árd iontaoibh ag Brian as. Tá iontaoibh acu go léir -as. Is dóich le Murchadh ná fuil fear eile sa ríghtheighlach chómh -dílis leis. Gormfhlaith a thug aithne dhom air. Is cuma leis cé ’cu -curfar chun báis é nó ná curfar nuair a bheidh an gníomh déanta, mar -tá geallta againn dó go mbeidh fearan saor go deó agá mhnaoi agus agá -shliocht má chuirean sé Brian as an slígh uainn. Dá mbéadh Brian as an -slígh bhéadh gach aon rud ar ár dtoil againn.” - -D’imthigh an bhean choímhdeachta agus d’inis sí do Bhéibionn an chaint -a dh’airigh sí. D’imthigh Béibionn agus chomáin sí ar siúbhal giolla -turais i lár na h-oídhche agus leitir eile aige le tabhairt do Niamh. -D’ aimsigh sé capal maith. Bhí aithne ar na bóithribh agus ar na -cómhngair aige. Do shrois sé an áit ’n-a raibh buidhean Thaidhg Mhóir -uí Chealla. Thug sé an leitir do Chaoilte, mar adúbhradh, agus thug -Caoilte do Niamh í, agus chuir Niamh ag triall ar Mhurchadh í. Do léigh -Murchadh í. D’fheuch sé ’n-a thímpal. D’fheuch sé ar an ngárda a chuir -sé, indé roimis sin, ó bheith i n-aice Bhriain. Bhí aithne mhaith aige -ar Mícheál Ruadh. Ní raibh Mícheál Ruadh le feisgint i n-aon bhall. -Nuair a deineadh an t-atharughadh indé roimis sin do thuig Mícheál i n’ -aigne go raibh sgéidhte ag duine éigin air. D’euluigh sé sa n-oídhche -as an áit. Chómh luath agus fuair Murchadh imthighthe é do sgaoil sé an -focal ameasg na bhfear, breith air agus é thabhairt thar n-ais. Níor -bh’ fhada gur tugadh thar n-ais é. Bhí an iomad aithne air. Do tugadh i -láthair Mhurchadh é. - -“Pé duine thabharfadh cúl le cath,” arsa Murchadh leis, “níor mheasas -gur tusa dhéanfadh é! Seasaimh ansan at’ inead, agus ná fág an áit -airís.” - -Cheap Mícheál nuair a tugadh thar n-ais é go gcrochfaí é. Bhí fhios -aige go raibh an chroch tuillte aige. Nuair nár deineadh ach a rádh -leis dul agus seasamh i n’ inead féin bhí iongnadh air. Níor thug sé fé -ndeara an bhagairt a dhein Murchadh ar na fearaibh eile. - -Dá gcrochtí é b’fhéidir go raghadh an sgéal ó bhéal go béal agus go -sroisfeadh sé rígh Lochlanach Átha Cliath, agus nár bh’fhearr-de -Béibionn san. Dá bhféadadh sé imtheacht slán go h-Áth Cliath nuair a -dh’euluigh sé thiocfadh an díobháil céadna as, b’fhéidir. - -Sheasaimh sé i n’ inead féin ameasg na bhfear an lá san----ach ní -feacathas ’n-a dhiaigh san é beó ’ná marbh. - - - - -CAIBIDIOL VI. - -ÉIGEAN AR RÍGHEACHT NA bhFLATHAS. - - -Nuair a bhíodh Caoilte i n-Albain ag breithniughadh an nirt a bhí ag -Lochlanaigh i n-Ínsibh Orc agus ins na h-oileánaibh eile ann, is i -dteighlach Dhómhnaill mhic Éimhin, i Mágh Geirrghinn, a chaitheadh sé -an chuid ba mhó de’n aimsir. Thugadh sé, sa chaint a bhíodh eatartha, -tuairisg cruinn do Dhómhnall ar an gcuma ’n-a raibh gach aon rud ag -dul chun cinn i n-Éirinn. Bhiodh Dómhnall coitchianta ’ghá cheistiú’ i -dtaobh Bhriain agus i dtaobh Mhurchadh agus i dtaobh Dhál gCais go léir. - -Thugadh Caoilte cuid d’á aimsir, leis, i bhfochair Mhuireadhaigh, -Mórmhaor Leamhna, agus chaitheadh sé na tuairisgí céadna thabhairt dó -san ar an gcuma ’n-ar sheasaimh cómhacht Bhriain, agus ar gach dóchas -a bhí go bhféadfadh sé seasamh i n-aghaidh na mór-chómhacht a bhí ag -cruinniú’ as gach áird ’n-a choinnibh. - -Bhí ana bháigh ag an mbeirt sin le Brian agus le Gaedhlaibh. Níor -bh’iongnadh báigh a bheith ag Dómhnall le Brian, mar ó Oilioll Olum do -shiólraidh an bheirt. Ó Ghaedhlaibh a shiolraidh Muireadhach leis. D’á -éaghmuis sin, níor bh’ aon iongnadh dúil mhór a bheith ag an mbeirt -go mbuadhfadh Brian sa mhór-chath a bhí ag teacht, mar dá mb’ ag na -geintibh a bhéadh an buadh do chuirfidís deire leis an gCreideamh a -mhúin Colum Cille do Ghaedhlaibh agus do Chruithneachaibh Alban, agus -níor mhiste deimhin a dhéanamh dé go ndéanfaidís Gaedhil Alban do -dhísgiughadh. - -Bhíodh Caoilte ’ghá innsint do’n bheirt cad é an saghas fir Brian, agus -cad é an saghas fir Murchadh, agus cad é an saghas fir Dúlainn, agus -Maolruanaidh na Paidre, agus Tadhg Mór ua Cealla. - -“Agus,” arsa Dómhnall, “cad é an saghas an cailín seo, inghean Thaidhg -Mhóir uí Chealla, go bhfuilimíd bodhar ag gach aoinne ag moladh a -h-áilneachta?” - -Nuair a cuireadh an cheist sin chuige do las Caoilte go bun na gcluas. -Ansan do bhánuigh sé chómh bán le cailc. - -D’ fheuch Dómhnall air agus thuig sé an sgéal go léir láithreach, dar -leis féin. - -“Is dócha,” ar seisean, “gur fíor an chaint a deirtear, go bhfuil sí -níos áilne ’ná Gormfhlaith féin.” - -“Is fíor, a rígh,” arsa Caoilte. “Tá sí níos áilne ’ná mar a bhí -Gormfhlaith riamh. Ní h-é an saghas céadna áilneachta atá ionta. Tá -sé chómh maith agam an sgéal go léir a dh’innsint duit, a rígh,” ar -seisean le Dómhnall. - -Ansan tháinig sé i dtusach an sgéil agus d’inis sé do Dhómhnall, ó -thusach go deire, gach aon rud a bhí aige le h-innsint i dtaobh Niamh; -conus a bhain a h-áilneacht a mheabhair shaoghalta dhé an chéad uair a -chonaic sé í; conus mar a bhí éad ar Chonn chuige mar gheall uirthi; -conus mar adúbhairt sí leis féin, agus leis an gcuid eile des na -ríghthibh óga, go raibh socair aici ’n-a h-aigne gan pósadh i n-aon -chor, ach fanmhaint i bhfochair a h-athar an fhaid a mhairfeadh a -h-athair, agus ansan maireachtaint singil ar an saoghal so go dtí go -leanfadh sí é. - -Fear breagh dathamhail uasal cumasach ab eadh Dómhnall. D’éist sé -le Caoilte an fhaid a bhí Caoilte ag caint. Thuig sé i n’ aigne nár -bh’fholáir nó gur bh’uathbhásach an áilneacht a bhí sa rígan óg san. -Dúbhairt sé leis féin gur dhócha gur bh’é cúis go ndúbhairt sí go raibh -a h-aigne socair ar gan pósadh mar nár thaithn aoinne des na fearaibh -óga san léi. Go mb’ fhéidir dá bhfeiceadh sí an fear a thaithnfeadh léi -go n-atharóchadh sí an socarughadh san. Níor leig sé air le Caoilte -go raibh aon mhachtnamh de’n tsórd san i n’ aigne. Bhí sé i mbéalaibh -na ndaoine go léir go raibh Sitric chun a mháthar féin, Gormfhlaith, -a thabhairt le pósadh d’ Iarla Ínsí h-Orc. Bhí tuairim ag daoine go -raibh sí geallta aige do níba mhó ’ná an t-Iarla san. Gan amhras bhí -Gormfhlaith ag dul amach ins na bliantaibh. Ach má bhí féin bhí na -geallamhna úd ann. Is dócha gur thuig Sitric go mb’fhéidir go socaróch’ -an cath, nuair a thiocfadh sé, a lán de’n tsaghas san geallamhna. - -Thuig Dómhnall i n’ aigne dá bhféadadh sé féin Niamh a dh’ fhághail go -mbéadh bean aige a bhéadh níob’ áilne, agus níob’ fhearr ar gach aon -tsaghas cuma, ’ná an bhean so a bhí ’á geallamhaint do gach aoinne ach -teacht ag cabhrughadh le Sitric. - -Pé ’r domhan é, bhí Dómhnall socair ar theacht go h-Éirinn ag -cabhrughadh le Brian i gcoinnibh na Lochlanach, ach nuair airigh sé an -moladh a dhein Caoilte ar inghín Thaidhg Mhóir uí Chealla bhí sé socair -níba dhaingine, naoi n-uaire níba dhaingine, ar theacht, agus ar an -uile fhear a dh’ fhéadfadh sé, do thabhairt leis. Do labhair sé leis an -Mórmhaor eile, Mórmhaor Leamhna a tugtar air sa tseanachus, agus chuir -sé suas é chun a nirt go léir do chruinniughadh ar an gcuma gcéadna -agus teacht go h-Éirinn ag cabhrughadh le Brian. - -“Má buaidhtear ar Bhrian,” ar seisean, “sa chath so atá ag teacht, tá -sé chómh maith ag Gaedhlaibh imtheacht a’ h-Albain. Dísgeófar sinn -go léir. Is fearra dhúinn tuitim i gcath ag cabhrughadh le Brian ’ná -na Lochlanaigh a theacht agus sinn a mharbhughadh anso sa bhaile má -buaidhtear ar Bhrian.” - -Do chruinnigh an bheirt a neart go léir. Tháinig chúcha an uile shaghas -fir a dh’ fhéadfadh aon nídh i bhfuirm airm do láimhseáil. Níor fhan sa -bhaile ach seandaoine agus mná agus leanbhaí. - -Is ró bheag d’á chuimhneamh a bhí ag Niamh gur bh’ í fé ndeár an méid -sin de’n chongnamh a tháinig ag triall ar Bhrian a bheith chómh láidir -agus bhí sé. Díreach mar a bhí sí gan aon phioc d’á chuimhneamh aici, -nuair a bhí sí ag faire ar Ghormfhlaith chun gan leigint di nimh a -thabhairt do Bhrian, nách leis an bhfaire do chosain sí Brian ach leis -an gcosg a chuir a cómhluadar fóghanta, agus a cuideachtanas fóghanta, -agus a h-anál fóghanta, le droch íntinn Ghormfhlaith, a gan fhios di -féin agus a gan fhios do Ghormfhlaith. - -An fhaid a bhí na slóighte ar an slígh bhí mórán tairbhthe ag Niamh ’á -dhéanamh, a gan fhios di féin, ar an gcuma san. Bhí dúil ag na fearaibh -go léir gach gnó dhéanamh ar an gcuma ba dhóich leó dob’ fhearr a -thaithnfeadh léi; agus i mbuidhnibh na mban ní raibh aon nídh ba mhó -ag na mnáibh ’ná focal molta dh’fhághail uaithi nuair a bhíodh sí ag -gabháil eatartha ag feuchaint ar an gcuma ’n-a mbíodh a ngnó acu ’á -dhéanamh. Dheinidís go léir a ngnó níob’ fhearr go mór, ar gach aon -tsaghas cuma, ’ná mar a dhéanfaidís é dá mba ná béadh sí ann. - -Ach dhein sí, leis, mórán tairbhthe agus ní h-a gan fhios di a dhein sí -é, ach le h-iomláine feasa agus machtnaimh. - -Do h-innseadh cheana cad é an chúis gur tugadh “Maolruanaidh na -Paidre” ar rígh Ua bhFiachrach Áidhne. Gur thuig sé i n’ aigne a -bheith ceangailte ar an gCríostaidhe bheith coitchianta ag guidhe chun -an Athar Síoruidhe, agus ná fuil aon chaint is oireamhnaighe chun -labhartha leis an Athair Síoruidhe, moladh a’s glóire leis, ’ná an -chaint a mhúin ár Slánuightheóir dúinn. - -Do labhair Niamh anois a’s airís le cuid des na fearaibh. Do thrácht -sí leó ar an gcuma ’n-a rabhdar go léir lán cheapaithe ar’ gan teacht -thar n-ais ó’n gcath. Chuir sí i gcuimhne dhóibh gur ar son an -Chreidimh, chómh maith le h-ar son na h-Éirean, a bhí an ceapadh san -déanta acu go léir. Bhí focal aici le rádh, ó am go h-am, ar rígh Ua -bhFiachrach Áidhne agus ar an gcuma ’n-a mbíodh an Phaidir ar siúbhal -aige i gcómhnuighe. Chuir sí ’n-a luighe ortha go raibh gach duine acu -chómh ceapaithe ar bhás a dh’fhághail sa chath a bhí rómpa agus bhí -Maolruanaidh. D’á bhrígh sin, go raibh gach duine acu chómh mór i ngádh -leis an bPaidir agus bhí Maolruanaidh. - -“Is dócha,” ar sise, “go bhfuil oiread gádh agam féin leis agus atá ag -aoinne,” agus thusnuigh sí ar an bPaidir dó rádh coitchianta. - -“Má tá gádh ag Niamh leis an bPaidir,” arsa duine des na fearaibh, “is -deacair a rádh ná go bhfuil gádh agam-sa leis!” agus tusnuig sé ar -an bPaidir do rádh coitchianta. Níor bh’fhada go raibh an Phaidir ar -siúbhal ag gach duine d’á raibh ar an mór-shluagh. - -Bhí a lán sagart ar an mór-shluagh. Ní raibh gnáth-theighlach rígh ann -gan sagart fé leith, nó b’ fhéidir beirt shagart dá mbéadh a lán daoine -sa ghnáth-theighlach. Do chabhruigh na sagairt go mór leis an bPaidir -do chur ar siúbhal ameasg na bhfear, agus ansan, ameasg na ndaoine -go léir a bhí ag leanmhaint na slógh. Ní baoghal ná go ndúbradh an -Phaidir sin ó chroídhe, go dúrthachtach. Thuig gach aoinne dá mba ná -béadh lámh Dé go láidir le Gaedhlaibh Éirean sa chath a bhí ag teacht -ná béadh an buadh acu. D’á mhéid a tuigeadh an nídh sin iseadh is -dúrthachtaíghe a dúbhradh an Phaidir agus iseadh is aoirde do glaodhadh -ar Dhia, le gach saghas úrnuighthe, ’ghá iaraidh air cabhrughadh le -Gaedhlaibh agus leis an gCreideamh. Do glaodhadh ar an Slánuightheóir -ó b’é do mhúin an Phaidir dos na Críostaidhthibh. Do glaodhadh ar an -Maighdin Muire, ó b’ í Máthair an tSlánuightheóra í. Do glaodhadh ar -Mhicheál Naomhtha an t-Árdaingeal, ar Naomh Eoin Baiste, ar Pheadair -agus ar Phól, ar Phádraig agus ar Bhríghid agus ar Cholum Cille, agus -ar na naoimh go léir, ’ghá iaraidh ortha a nguidhe chur suas chun an -tSlánuightheóra agus chun an Athar Síoruidhe ar son na nGaedhal agus ar -son an Chreidimh, ionus go dtabharfadh Dia an buadh do Ghaedhlaibh sa -mhór-chath a bhí rómpa. - -Do thuig Brian cad a bhí ar siúbhal agus do ghaibh sé a bhuidhchas go -dúrthachtach le Dia, agus do neartuigh a ghuidhe féin chun Dé ar son na -slógh a bhí ’ghá leanmhaint chun an chatha mhóir, slóighte ná fillfeadh -aon duine acu ó’n gcath san dá mbéadh buadh ag an namhaid, slóighte ná -fillfeadh duine as an gcéad acu pé taobh ar a mbéadh buadh. - -Ní sa mhór-shluagh amháin a bhí éigean d’á dhéanamh ar Rígheacht na -bhFlathas ar an gcuma san le guidhe daoine. Ins na mainistiribh agus -ins na h-eagailsibh, ar fuid na h-Éirean, bhí sagairt agus manaigh agus -mná riaghalta, do ló agus d’oídhche, gan bhia gan deoch gan chodla -gan suan, ag briseadh a gcroídhe ag glaodhach go h-árd ar Dhia, tré -impídhe na Maighdine Muire agus na naomh go léir, gan buadh an chatha a -bhí ag teacht do leigint leis an namhaid. - -Ar an gcuma gcéadna, ins gach aon pháirt d’ Éirinn, go mór mór i ngach -lín-tíghe go raibh duine de mhór-shluagh Bhriain tagaithe as, bhí an -t-éigean céadna ’á dhéanamh ar Rígheacht na bhFlathas, an t-athair agus -an mháthair agus an chuid eile de’n chlainn ’ghá iaraidh ar Dhia an t-é -a bhí amuich uatha do thabhairt saor ó’n gcath agus é thabhairt chúcha -thar n-ais slán. Bhí na paidreacha agus na h-úrnuighthe ba ghnáth ar -siúbhal ins gach tigh, agus i n-éaghmuis na n-úrnuighthe ba ghnáth -bhíodh na h-úrnuighthe móra ar siúbhal, Mairineamh Phádraig, agus Amhra -Colum Cille, agus Lúireach Phádraig, agus mórán úrnuighthe de ’n tsórd -san i n-onóir do naoimh fé leith, ’ghá iaraidh ortha a nguidhe chur -chun Dé ar son duine éigin fé leith a bhí sa mhór-shluagh agus an duine -thabhairt saor. - -Bhí gach fear des na fearaibh a bhí sa mhór-shluagh ceapaithe ar gan -filleadh o’n gcath, ach bhí a mhalairt sin d’aigne ag an muintir a bhí -sa bhaile n-a ndiaigh. Bhí an mhuintir a bhí sa bhaile ag déanamh a -gcroídhe dícheal ’ghá iaraidh ar Dhia iad do thabhairt abhaile slán. - -Ba bheag aon treabhchas fé leith gan naomh de naoimh Éirean fé leith -acu. Bhí Seanán ag muintir gnáth-theighlaigh Bhriain. Bhí Breandán ag -muintir Chiarraighe. Bhí Íta ag muintir Uíbh Chonaill Ghabhra. Bhí -Deaclán ag muintir na nDéise. Bhí Barra ag muintir Chorcaighe. Mar -sin dóibh. Agus bhí na h-úrnuighthe ag dul suas coitchianta chun gach -naoimh acu san, ó’n muíntir a bhí fé n-a chomairce, a d’iaraidh a -n-ímpidhe chun Dé, an uair sin thar gach uair d’ár tháinig riamh roimis -sin. - -Idir mhór-shluagh ag gluaiseacht chun an chatha agus gaolta ’n-a -ndiaigh sa bhaile, ní raibh ach aon-ghuth úrnuighthe ag dul suas chun -Dé ó Ghaedhlaibh Éirean go léir. - - - - -CAIBIDIOL VII. - -CONNLA. - - -Bhí mac ag Murchadh agus Toirdhealbhach ab ainim dó. Ní raibh sé -ach trí bliana dh’ aois nó mar sin nuair a tháinig Tadhg Óg ua -Cealla agus Amhlaoibh go h-Inis Cathaigh chun na sgoluigheachta dh’ -fhághail. Tímpal na h-aimsire céadna san do rugadh an leanbh siar go -ríghtheighlach Mhaoilruanaidh na Paidre, toisg an gaol a bheith ann. -Ní fada a bhí sé thiar sa ríghtheighlach san nuair a tháinig Niamh ann -ar chuaird, ó ríghtheighlach a h-athar i n-Uíbh Máine. Do chuir an -leanbh aithne ar Niamh. Má chuir do cheangail sé suas di. Nuair a bhí -sí ag dul abhaile bhí an leanbh ag briseadh a chroídhe ag gol. B’éigean -dóibh leigint dó imtheacht i n-aonfheacht léi go h-Uíbh Máine. As san -amach is mó d’á aimsir a chaith sé i n-Uíbh Máine ’ná i n-aon áit -eile. Bhíodh sé ann nuair a thagadh Tadhg Óg ua Cealla agus Amhlaoibh -ar a gcuardaibh ó Inis Cathaigh ainíos ann. Tháinig árd chion aige ar -Amhlaoibh an chéad uair a chonaic sé é. Bhí cion aige ar Thadhg Óg, -agus bhí cion aige ar Thadhg Mhór, agus ar gach aoinne sa teighlach. -Ach do fuair Amhlaoibh inead ’n-a chroídhe ná fuair aon duine eile an -uair sin, lasmuich de Niamh féin. - -Chonaic Niamh an nídh sin. Chonaic gach aoinne é, ach níor chuir aoinne -eile puínn suime ann. Ní raibh ann, dar leó, ach mian leinbh. Chonaic -Tadhg Óg é, agus bhí áthas air, mar, dar leis, tháinig mian an leinbh -agus an caradas a bhí idir é féin agus an Lochlanach óg isteach le n-a -chéile. Chuir Niamh suim ana mhór i mian an leinbh an uair sin, ach -níor leig sí uirthi gur chuir. Do chuir sí an suim ann mar, dar léi, do -thaisbheáin an cion san a tháinig ag an leanbh san ar Amhlaoibh an uair -sin, nách gan adhbhar a tháinig an nídh eile úd ’n-a h-aigne agus ’n-a -croídhe féin an uair chéadna i dtaobh an Amhlaoibh chéadna. - -Bhí san mar sin. Bhíodh Niamh agus an leanbh i bhfochair a chéile -coitchianta. Ní raibh aon teóra leis an leanbh san chun ceistiúcháin, -agus Niamh a caitheadh na ceisteana go léir a fhreagairt dó. Bhíodh -ceisteana aige le cur chúichi i dtaobh an uile shaghas nídh; an spéir; -an talamh; na cnuic; na h-aibhní; an ghrian; an ghealach; an duine; an -bás; an saoghal eile; gach aon rud ar a bhféadadh sé cuimhneamh. Bhí an -chiall agus an breitheamhantas go h-áluinn aici-sin agus, gan a leigint -uirthi go raibh sí ’ghá dhéanamh, chuir sí isteach i n-aigne an leinbh -sin eólus ar an gCreideamh chómh cruinn agus chómh h-iomlán agus chómh -fórlíonta agus a dh’fhéadfadh Colla féin a dhéanamh. Ní déarfainn ná -gur dhein sí an gnó níb’ fhearr ’ná mar fhéadfadh Colla é dhéanamh. -Mar gheall ar an gcion a bhí ag an leanbh uirthi, agus aici air, do -tugadh an t-eólus agus do glacadh an t-eólus ar chuma nár bh’ fhéidir -é thabhairt ná é ghlacadh dá mb’ é Colla, nó duine mar é, a bhéadh i -n-inead Niamh. - -Nuair a bhíodh na ceisteana a bhaineadh leis na neithibh a thagadh -fé n-a shúilibh réidhtighthe dó d’iompuigheadh an leanbh ar na -ceisteanaibh a thagadh os cómhair a aigne, agus ansan ar na -ceisteanaibh a bhain le h-Éirinn agus le ríghthibh Éirean, agus le -naoimh na h-Éirean, le teacht an Chreidimh go h-Éirinn agus le dílse -na nGaedhal do’n Chreideamh. Ansan, do cheistigheadh sé í ar theacht -na Lochlanach agus ar an léirsgrios teine agus fola a dheinidís i -gcómhnuighe nuair a thagaidís, agus d’innseadh sí dhó gach aon rud -fé mar a bhíodh le h-innsint. Ní baoghal ná gur mhínigh sí dhó go -soiléir na gníomhartha móra a dhein a shean-athair ar na Lochlanaigh -i gcaitheamh a shaoghail, agus na gníomhartha a dhein a athair féin, -Murchadh, ortha, agus dritháracha a athar. - -Leanbh mór ab eadh é d’á aois. Nuair a bhí sé chúig bliana dh’ aois -bhí sé chómh mór le leanbh a bhéadh seacht nó h-ocht de bhlianaibh. Bhí -an dúchas garbh ann agus thug sé leis an dúchas. Níor bh’fhada go raibh -sé ag breith suas ar bheith chómh h-árd, geall leis, le Niamh féin. -Chíodh na daoine i n-aonfheacht iad ag gluaiseacht ar fuid na mbánta -agus an ceistiúchán ar siúbhal. - -Nuair a chíodh na daoine mar sin iad do chuimhnighdís ar “Eachtra -Thaidhg mhic Céin,” agus ar “Chonnla Ruadh,” mac Cuinn Chéadchathaigh, -agus ar an mnaoi do rug léi Connla. Bhí ’fhios ag gach aoinne gur bh’ -óigbhean ana naomhtha, ana dhiadha, Niamh, agus bhí ’fhios acu go raibh -Toirdhealbhach óg lán de naomhthacht agus de Chreideamh agus de gach -aon tsaghas eile deagh-thréithe aigne, mar gheall ar an oileamhaint -aigne a bhí aige d’á fhághail ó Niamh. - -Níor bh’fhada gur thug na daoine “Connla” mar ainim cheana air. Níor -thugadar “Connla Ruadh” air, mar ní ruadh a bhí sé ach donn. Nuair a -bhí “Connla” ag gach aoinne air is “Connla” a bhíodh ag Niamh air. - -Nuair a tháinig an sgéal áthais go h-Uíbh Máine go raibh Amhlaoibh ag -glacadh an Chreidimh bhí áthas ana mhór ar Chonnla. Bhí oiread áthais -air agus bhí ar Niamh. - -“A Niamh,” ar seisean léi, “an bhfuil ’fhios agat cad a dhéanfainn-se -dá mbéinn am’ Árdrígh?” - -“Ní fheadar, a Chonnla,” ar sise. “Is dócha gur rud éigin fóghanta a -dhéanfá.” - -“Chuirfinn fheuchaint ar na Lochlanaigh go léir,” ar seisean, “an -Creideamh do ghlacadh.” - -“Ach, a Chonnla,” ar sise, “ní bhéadh aon tairbhthe sa ghníomh san.” - -“Cad ’n-a thaobh, a Niamh?” ar seisean. - -“Ní féidir Creideamh a ghlacadh,” ar sise, “ach le saor thoil. Ní -Creideamh i n-aon chor é mura nglactar é le saor thoil.” - -“Tuigim,” ar seisean. “D’fhéadfadh duine a rádh, ‘Creidim,’ ’n-a -chaint, agus gur, ‘Ní chreidim,’ a bhéadh istigh ’n-a chroídhe.” - -“Go díreach,” arsa Niamh. - -“Má ’seadh,” arsa Connla, “chuirfinn an Creideamh d’á mhúineadh dhóibh, -agus ansan, nuair a bhéadh an t-eólus acu do ghlacfaidís an Creideamh -le saor thoil.” - -“Ní dhéanfadh an t-eólus féin an gnó, a Chonnla,” arsa Niamh, “gan rud -eile i dteannta an eóluis.” - -“Cad é an rud eile bhéadh uatha, a Niamh?” arsa Connla. “Ar nóin nuair -a bhéadh eólus ar an bhfírinne ag duine ní fhéadfadh sé gan an fhírinne -chreideamhaint.” - -“D’fhéadfadh duine cur i gcoinnibh an Chreidimh, a Chonnla,” arsa -Niamh, “pé eólus a múinfí dhó ar na fírinníbh, mura bhfaghadh sé -congnamh agus solus ó ghrásta Dé.” - -“Ó, tuigim,” arsa Connla, “agus tugan Dia a ghrásta do’n t-é a dheinean -a dhícheal ó n-a thaobh féin.” - -“Tugan,” arsa Niamh, “agus tugan sé a ghrásta do’n duine sin chun an -díchil sin a dhéanamh.” - -“Moladh go deó le Dia!” arsa Connla. - -Tháinig an tuairisg go raibh Amhlaoibh chun bheith n-a shagart. Ansan -iseadh bhí an obair ag Niamh chun gan a leigint uirthi le Connla go -raibh an dá mhachtnamh úd os cómhair a h-aigne agus é ag teip uirthi -iad do thabhairt d’á chéile. Dhein sí an bheart, ámhthach, maith go -leór. Bhí Connla ró óg. Ach d’á óige a bhí sé do chuaidh ’n-a luighe ar -a aigne nár thaithn an sgéal ró mhaith le Niamh. Níor fhéad sé dul a -thuille. - -Nuair a tháinig an sgéal uathbhásach ná raibh aon tuairisg ar Amhlaoibh -bhí iongnadh agus alltacht i gceart ar Chonnla. Chonaic sé an bhuairt -go léir ar Thadhg Óg ua Chealla. Bhí uaigneas agus buairt a dhóthin -air féin. Chonaic sé go raibh buairt ar Niamh, ach níor mheas sé gur -bh’í an bhuairt cheart í. Do lean sé ar feadh tamail ag cur ceisteana -chúichi ’n-a thaobh, ’ghá fhiafraighe a’ raibh aon tuairisg air; cad -ba dhóich léi a bhí imthighthe air; a’ raibh aon tsúil go dtiocfadh sé -thar n-ais; cé r’ bh’ iad a mhuintir; agus a lán ceisteana de’n tsórd -san. Ní raibh aon eólus aici le tabhairt dó go dtí go bhfuair Caoilte -gach aon rud amach i dtaobh Amhlaoibh. Ansan féin do coimeádadh an -sgéal ó Chonnla go dtí go raibh an Árdrígan, Gormfhlaith, imthighthe -agus na slóighte ar na bóithribh ag dul go h-áit an choinne chun an -chatha mhór do throid i gcoinnibh na Lochlanach. - -Nuair a bhí an t-ollamhughadh chun gluaiste d’á dhéanamh i -ríghtheighlach Bhriain i gCeann Cora do measadh Connla dh’fhágáilt -thíos i n-Inis Cathaigh fé láimh Cholla. Ní fhanfadh she ann. - -“Táim chúig bhliana déag,” ar seisean. “Ní raibh m’ athair ach chúig -bhliana déag nuair a mhairbh sé Maolmuaidh i mBealach Leachta. Ní raibh -mo shean-athair ach chúig bhliana déag nuair a thóg sé claidheamh -i gcoinnibh na Lochlanach. Tá sé chómh ceart agam-sa claidheamh a -thógaint agus mé i n-aois mo chúig mblian ndéag agus bhí sé agam’ -athair agus agam’ shean-athair.” - -B’éigean a shlígh féin a thabhairt dó, agus do tugadh. Bhí áthas ar -Bhrian agus ar Mhurchadh nuair a fuaradar é chómh ceapaithe ar dhul -sa chath. Bhí rud eile, leis, sa sgéal. Bíodh ná raibh Connla ach na -chúig bhliana déag, ba bheag ná go raibh sé chómh h-árd le n’ athair -agus bhí an ghairbheacht agus an neart ins na géagaibh aige mar a bhí -agá athair. An Lochlanach a thiocfadh ’n-a choinnibh sa chath níor bh’ -fholáir dó bheith láidir go maith nó bhéadh Connla maith a dhóthin dó. - -Nuair a bhí an méid sin socair agus an mhór-shluagh ar an slígh, do -labhair Connla le Niamh. - -“A Niamh,” ar seisean, “tá ceist agam le cur chúghat, agus caithfidh tu -labhairt agus an cheist do fhreagairt dom.” - -“Deanfad gan amhras, a Chonnla,” ar sise, “má fhéadaim é.” - -“Féadfair,” ar seisean. “An t-eólus atá uaim tá sé agat-sa. Tá an -t-eólus céadna ag Tadhg Óg. Ar feadh tamail tar éis Amhlaoibh a -dh’imtheacht bhí ana bhuairt ar Thadhg, díreach mar a bhí orm féin, -agus mar is dóich liom a bhí ort-sa. Le déanaighe, má thráchtan aoinne -ar Amhlaoibh i láthair Thaidhg dubhan gnúis Thaidhg. Tá fuath fíochmhar -aige d’ Amhlaoibh. Siní mo cheist, a Niamh. Cá bhfuil Amhlaoibh? An -bhfuil sé beó? Pé ’cu beó nó marbh dó, inis dom cad a dhein sé ar -Thadhg?” - -B’éigean di teacht i dtusach an sgéil agus é go léir a dh’innsint dó, ó -thusach go deire. - -D’éist Connla le Niamh an fhaid a bhí sí ag innsint an sgéil agus é -’n-a shuidhe le n-a h-ais sa chárbat, agus iad féin agus an tsluagh ag -gluaiseacht go réidh. D’inis sí dhó i dtaobh na cailíse; i dtaobh na -h-eochrach; i dtaobh an phúicín a cuireadh ar Chaoilte thall i gCathair -na Beirbe; i dtaobh na leitire a tugadh dó nuair a bhí sé ar an loing -ag teacht anall go Corcaigh; agus i dtaobh conus mar a dheineadar amach -gur bh’ aon Amhlaoibh amháin an dá Amhlaoibh agus gur chun caoi a dh’ -fhághail ar an gcailís a ghuid do leig sé air an Creideamh a ghlacadh -agus na mion-Úird do ghlacadh. D’éist Connla leis an sgéal go léir -gan focal do labhairt. Bhí iongnadh ar Niamh a rádh go raibh sé chómh -ciúin. Bhí a chúis féin aige leis. - -Nuair a chonaic sé Amhlaoibh ag teacht ar dtúis go Ceann Cora agus -go h-Uíbh Máine agus nuair a bhíodh an rince ar siúbhal, ba chuimhin -leis gur airigh sé an focal: “Nách áluinn an lánmha a dhéanfaidís!” -Níor thaithn an focal an uair sin leis, d’á óige a bhí sé. Ba leis -féin Niamh, dar leis, agus níor theastuigh uaidh aon éileamh a bheith -ag Amhlaoibh ná ag aoinne eile uirthi. Bhí cion an uair sin aige ar -Amhlaoibh, mar a bhí ag gach aoinne, ach má bhí féin níor thaithn an -focal úd leis. - -An fhaid a bhí sí ag innsint an sgéil dó bhí sé ag cuimhneamh ar an -bhfocal úd agus bhí uabhar agus bochtaineacht agus fearg agus diombágh -agus buile seirbhthin ’n-a chroídhe, a rádh gur labhradh an chaint -sin riamh agus gur cuireadh i n-aice ’chéile sa chaint Niamh agus a -leithéid de ropaire fill agus éithigh agus díthchreidimh. - -Nuair a bhí cúrsaí na cailíse innste aici dhó d’inis sí dhó gnóthaí -Ghormfhlaith agus conus mar a bhí sí féin i gCeann Cora chómh fada agus -í ag faire le h-eagla go dtabharfadh Gormfhlaith nimh do’n Árdrígh. - -Níor bhain sí aon fhocal cainte as go dtí gur inis sí obair Lonáin dó. -Ansan do gháir sé a dhóthin, agus nuair a bhí an sgéal go léir innste -dhó do sgeartadh sé ar gháirí, as a mhachtnamh, nuair a chuimhnigheadh -sé ar an gcleas a dhéin Lonán. - -Ach do lasadh an fhearg airís, ar buile, gach aon uair a chuimhnigheadh -sé ar an bhfocal úd, “Nách áluinn an lánmha a dhéanfaidís!” Agus a -fhios aige ná raibh ag Amhlaoibh ’á dhéanamh i gcaitheamh na h-aimsire -go léir ach feall! - -Bhí an doimhneas ann, ó n-a shean-athair, agus níor thug Niamh fé -ndeara i n-aon chor go raibh a leithéid d’ fhearg air. Ach bhí. - - - - -CAIBIDIOL VIII. - -GEALLTA DO BHEIRT. - - -An uair úd do rith an cailín isteach mar a raibh Sitric agus Maolmórdha -agus Amhlaoibh agus Gormfhlaith ag caint, agus adúbhairt sí go raibh -an cuan lán de loingeas, do rith, mar a dúbhradh, an ceathrar amach -go bhfeicfidís na loingeas. Chonacadar iad ach ní raibh oiread acu -ann agus mheasadar ba cheart a bheith ann. Ní raibh ann ach loingeas -Shíguird ó Ínsibh Orc. D’ aithin Sitric iad. - -“Is ceart dúinn dul amach chun cainte leis an Iarla,” arsa Gormfhlaith. - -“Is fíor san, a mháthair,” arsa Sitric, “ach ní mór dhom nídh áirighthe -a dh’ innsint duit-se ar dtúis.” - -“Cad é an nídh é?” ar sise. - -“Nídh a bhainfidh gáire asat,” ar seisean, agus do stad sé. - -“Sgaoil chúghainn é!” ar sise. “Má bhainean sé gáire asainn ní miste -dhuit é sgaoileadh chúghainn. Cad é an greim atá agat air?” - -“Gheallas nídh do’n Iarla so. Ní thiocfadh sé liom go dtí gur thugas an -gheallamhaint dó.” Do stad sé airís. (Bhí Maolmórdha láithreach.) - -“Ochón!” ar sise, “is agat atá an greim air. Cad a gheallais dó?” - -D’iompuigh sé uirthi agus d’ fheuch sé uirthi. - -“Gheallas tusa dhó!” ar seisean. - -“Is maith a dheinis é,” ar sise, “rud a gheallamhaint dó ná raibh ar -do chumas a thabhairt dó. Ní dóich liom, ámhthach, gur maith a dhein -seisean é agus an gheallamhaint sin do ghlacadh uait.” - -“Do ghlac sé an gheallamhaint agus do tháinig sé. Mura mbéadh gur -thugas an gheallamhaint dó ní thiocfadh sé. Dar leis, agus dar leó go -léir, ní’l bean eile sa domhan chómh breagh leat-sa.” - -“Agus conus a bheidh an sgéal agat ar ball má dhiúltuighim-se do’n -gheallamhaint do chómhlíonadh?” - -“Bhí san sa mhargadh. Gheallas go bhfaghadh sé thu le m’ lán toil-se. -Bhí fhios aige go maith ná féadfadh sé thu dh’fhághail i gcoinnibh do -thoile féin. Mar a deirir, is ceart dul amach agus labhairt leis, agus -fáilte chur roimis agus roime n-a mhuintir, roimis na daoine a tháinig -i n-aonfheacht leis. Ná leig ort leis, a mháthair, go bhfuil fhios agat -gur gheallas dó go bhfaghadh sé thu, ach bí chómh séimh chómh cneasda -leis agus a dh’ fhéadfair a bheith. Fear láidir tréan cuthaigh iseadh -é, agus má gheibhean sé thusa séimh gealgháiriteach leis is troime-de a -bheidh a bhuille ar fhearaibh Éirean nuair a thiocfaidh an cath.” - -“Tá go maith, a mhic ó,” ar sise. “Teánam agus feicimís é, agus -feiceadh sé sinn.” - -Do ghluais an ceathrar síos chun an chalaith. Ag gabháil síos an uair -sin dóibh iseadh chonacadar an cailín agus an bosca fíona aici agus í -ag dul siar go Sórd. Níor chuireadar aon tsuim inti. Chuirfidís suim -inti dá mbéadh fhios acu go raibh an dá leitir úd istigh ’n-a brollach -aici. Ní raibh aon phioc d’á fhios acu, agus chomáineadar leó gan aon -tsuim a chur inti. - -Chuadar isteach sa bhád, bád an rígh. Bhí fir an rígh ann i gcómhnuíghe -agus iad ollamh ar an mbád do ghleusadh, fé sheóltaibh dá mbéadh gaoth -ann, nó fé bhataíbh ramha dá mba ná béadh gaoth ann. Bád breagh mór -órnáideach ab eadh é, agus bhí gach aon chóir d’á uaisleacht agus d’á -dhaoire ar bórd air, mar ba cheart a bheith ar bhád an rígh. Pé áit ’na -bhfeictí ar an gcuan é do h-aithnightí é mar gheall ar ghlaine agus ar -uaisleacht a dhathana. - -Bhí gaoth ann an lá san agus do cuireadh suas na seólta. Do ghluais an -bád an cuan amach, i dtreó na h-áite ’n-a raibh na loingeas iasachta. -D’ aithin Sitric long an Iarla. Do tugadh aghaidh ar an loing sin. -Do tagadh ’n-a h-aice. Chómh luath agus bhíodar i n-aice na loinge -d’aithin an t-Iarla Sitric. Do cuireadh an dréimire síos láithreach -idir an long agus an bád agus chuaidh an ceathrar ar bórd na loinge. -Chuir an t-Iarla na mílte fáilte roimis an rígh, rígh Lochlanach Átha -Cliath, agus roim Ghormfhlaith. Ní raibh aithne roimis sin aige ar -Mhaolmórdha ach do cuireadh aithne acu ar a chéile. Bhí sean aithne -aige ar Amhlaoibh. Théidheadh Amhlaoibh óthuaidh go minic go h-Ínsibh -Orc ag breith teachtaireachtaí ag triall ar an Iarla ó Shitric, agus -ag tabhairt eóluis dó ar an gcuma ’n-a mbíodh gach nídh ag dul chun -cinn i n-Éirinn. Bhí Amhlaoibh tar éis a dh’innsint do’n Iarla, ar na -cuardaibh sin, conus mar a bhí Brian ana aosta agus conus mar a bhí gnó -ar siúbhal a chuirfeadh Brian as an slígh, díreach um an dtaca ’n-a -mbéadh cómhacht Lochlan ollamh ar theacht go h-Éirinn chun an ghnímh -a dhéanamh. Ní baoghal, ámhthach, gur thug Amhlaoibh aon eólus do’n -Iarla ar cia a bhí chun an ghnótha dhéanamh do Bhrian nuair a thiocfadh -an t-am. D’á bhrígh sin ba bheag ná gur bh’ í céad cheist a chuir an -t-Iarla chúcha ’ná conus a bhí Brian. - -“Tá sé chómh maith, a rígh,” arsa Maolmórdha, “agus is féidir d’fhear -a bheith sa n-aois atá aige, ach ní fheadramair cad é an neómat a -gheóbhmís tásg a bháis.” - -“An amhlaidh atá aon bhreóiteacht air, a rígh?” arsa’n t-Iarla. - -“Ní h-amhlaidh, a rígh,” arsa Maolmórdha. “Is amhlaidh atá duine curtha -agam-sa ag tabhairt aireachais dó, duine d’á mhuintir féin, duine -de’n bhuidhin a bhíon ’n-a seasamh i n’ aice coitchianta, duine d’á -bhuidhin chosanta. Curfar sleagh ’n-a chroídhe nuair is lúgha a bheidh -coinne aige leis. Ansan ní bheidh ’n-a mhór-shluagh ach mór-shluagh gan -cheann. Tuitfidh a chómhacht as a chéile. Beidh Éire againn féin, agus -beidh Sitric i n’ Árdrígh ar Éirinn.” - -D’fheuch an t-Iarla ar Shitric, chómh maith le n-a rádh, “An é sin a -gheallais-se dhómh-sa?” Do labhair sé:-- - -“Do réir mar a thuigim-se an sgéal,” ar seisean, “dá n-imthigheadh aon -nídh ar Bhrian anois bhéadh Éire ag an Árdrígain, agus ag an bhfear a -phósfadh í.” - -Do phreab aigne Ghormfhlaith nuair airigh sí an focal san. “Ó,” ar -sise, ’n-a h-aigne, “Ní mise a bhéadh uait ach an Árdrígheacht! ‘Mo -ghrádh thu agus rud agat.’” - -Ní raibh focal a’ h-aoinne ar feadh tamail. Do labhair Amhlaoibh agus é -ag gáirí. - -“Gan dabht!” ar seisean. “Dá n-imthigheadh aon rud ar Árdrígh Éirean is -ag an Árdrígain a bhéadh an Árdrígheacht, agus ag an t-é go dtabharfadh -sí dhó an Árdrígheacht. Marbhuighmís Brian ar dtúis agus ansan beidh -fhios againn cad a dhéanfaidh an Árdrígan.” - -“Is fíor,” arsa’n t-Iarla. “Marbhuighmís Brian ar dtúis. Ní’l brígh ná -éifeacht le caint go dtí go mbeidh san déanta ar dtúis. An fear san a -chuiris-se ag tabhairt aire do Bhrian,” ar seisean le Maolmórdha, “má -dheinean sé a ghnó go maith, agus go luath, beidh caoi ag an Árdrígan -ar a taobh féin de’n ghnó dhéanamh. Ansan iseadh bheidh éifeacht le -caint. Go dtí san ná deintear a thuille cainte.” - -“Dar so ’s súd!” arsa Gormfhlaith ’n-a h-aigne féin, “ach má bhíon -Árdrígheacht agam-sa le tabhairt d’ aoinne ní baoghal gur duit-se -thabharfad í, a bheithigh allta! Ó! is mór idir thu agus Brian, d’á -olcas é! Agus is mór idir thu agus Bruadar!” - -“Bara na teangan go mbaintear amach as do bhéal, a bhrealláin!” arsa -Sitric, i n’ aigne féin, le Maolmórdha. - -“Ba mhaith linn na fir a thugais leat a dh’fheisgint, a rígh,” arsa -Amhlaoibh leis an Iarla. - -Do rug an t-Iarla leis iad ó loing go loing agus thaisbeáin sé a -shluagh dhóibh. Ní ró shuaimhneasach an aigne a bhí ag aoinne de’n -cheathrar tar éis an méid úd cainte, agus ní suaimhneas ar fad a chuir -an radharc a taisbeánadh dóibh ortha. Chonacadar fir mhóra láidire -agus airm mhaithe ghéara ’n-a lámhaibh acu, agus a dheabhramh ortha go -rabhdar ábalta ar úsáid a dhéanamh go neamh-eaglach agus go cródha des -na h-airm. Chuir san sásamh aigne ar an gceathrar. Ach do chonacadar, -i n-éaghmuis na bhfear, sloigisg ban agus leanbh agus gan ionta, nách -mór, ach daoine fiaine. Is ceart a dh’ admháil go dtáinig uabhar agus -bochtaineacht ar an uile dhuine de’n cheathrar nuair a thuigeadar n-a -n-aigne cad é an cor a bhéadh ar Éirinn agus ar Ghaedhlaibh Éirean -nuair a leigfí an tsloigisg sin isteach ortha agus an buadh acu. Ach má -bhí uabhar agus bochtaineacht ortha do bhrughdar fútha é. Choimeádadar -istigh é. Níor dheineadar oiread agus a dh’admháil d’á chéile ’n-a -gcaint gur mhothuighdar istigh é. Sin mar a bhíon i gcómhnuighe ag an -t-é a dheinean an droch ghníomh. Chun sásamh aigne thabhairt dó féin -iseadh dhéinean sé an droch ghníomh, agus ar ball isé rud a thagan as -dó ’ná mí-shásamh aigne, agus seirbhthean aigne, agus buaireamh aigne, -agus cancar agus tré chéile aigne. Ansan bíon an tré chéile aigne -laistigh aige agus an gealgháire lasmuich aige, agus is mór an truagh é. - -Tháinig an ceathrar abhaile go ríghtheighlach Shitric agus dheineadar -an ceann ab fhearr de’n ghnó, chómh maith agus d’fhéadadar é, ’n-a -gcaint. Mholadar an t-Iarla mar gheall ar a mhéid agus ar a neart. Dar -leó, ní raibh aon fhear ar theighlach Bhriain a dh’ fhéadfadh seasamh -’n-a láthair agus é throid: Mholadar na fir a bhí aige, agus na h-airim -a bhí acu. Ní dúbhradar puínn i dtaobh na mban agus na leanbh. Níor -mhaith le Gormfhlaith cuimhneamh ortha i n-aon chor, bhíodar chómh -grána chómh salach chómh fiain. - -D’imthigh Maolmórdha. Bhí a shlóighte féin ag teacht isteach ó árdaibh -Cúige Laighean. Níor mhór dó dul agus feuchaint chúcha. - -Nuair a bhí sé imthighthe do labhair Sitric. - -“Greadadh chuige,” ar seisean, “ba dhóbair dó an donus a dhéanamh -orainn! Mura mbéadh Amhlaoibh bhí an donus déanta aige. Nách -uathbhásach an sgéal ná féadfadh sé a bhéal a dh’ osgailt gan toirmeasg -éigin a dhéanamh! Mura mbéadh a thapamhlacht a labhair Amhlaoibh do -dhéanfadh sé an donas.” - -“Tá ’fhios ag an dtalamh,” arsa Amhlaoibh, “gur mheasas go mbéadh an -sgéal go léir sgaoilte amach aige sar a mbéadh uain agam ar labhairt!” - -“Ní fheicim cad é an díobháil a bhéadh déanta dá dtigeadh leis an sgéal -go léir do sgaoileadh amach,” arsa Gormfhlaith. - -“Ní bheidhfeá mar sin, a mháthair,” arsa Sitric, “dá mbéadh fios an -sgéil go léir agat. Dá mbéadh an chuid eile de’n sgéal agat chífeá go -h-áluinn cad é an díobháil a dhéanfadh sé agus cad é an díobháil ba -dhóbair dó a dhéanamh.” - -“Aililiú!” ar sise. “Inis-se dhom an chuid eile de’n sgéal, a -Amhlaoibh, nuair ná neósfadh sé seo dhom é.” - -“Ní’l puínn deifrigheachta,” arsa Amhlaoibh, “idir an dtaobh atá agat -agus an taobh eile. Gheall Sitric go dtabharfadh sé thusa do’n Iarla. -Ansan, nuair a bhí sé ag caint le Bruadar, gheall sé dhó go dtabharfadh -sé thusa dhó! Taoín tú geallta dhóibh araon, a mháthair. Má gheibhid -siad araon amach é beidh spórt againn!” - -Chaith sí í féin i gcathaoir agus ba dhóich leat go dtuitfeadh an -t-anam aisti le neart gáirí. Do gháir sí, agus do gháir sí airís. - -“Ó!” ar sise fé dheire, “feuch air sin! An ’mó duine eile gur gheallais -mé dhóibh?” (Bhí ’fhios aici go raibh sí geallta do Bhruadar.) - -“Níor gheallas tu ach do’n bheirt sin, a mháthair,” arsa Sitric. - -“Ach!” ar sise, “is olc a dheinis é! Bhíos ag brath air go mb’fhéidir -gur gheallais mé do bheirt mhac rígh na h-Ioruaidhe. Ar gheallais-se d’ -aoinne mé?” ar sise le h-Amhlaoibh. - -“Níor gheallas, a mháthair,” ar seisean, “ach is dócha go mbeidh -Bruadar, agus loingeas rígh Lochlan aige, ag teacht isteach sa chuan -so ar maidin amáireach. Chuadhmair amach chun cainte leis an Iarla, -leis an bhfear mór mileata meirgeach. Ní foláir dul amach chun cainte -le Bruadar nuair a thiocfaidh sé. Dá n-airigheadh sé gur chuadhais-se -amach chun cainte leis an bhfear meirgeach agus gan tu dhul amach chun -cainte leis féin b’fhéidir go dtiocfadh éad air.” - -“Tá go maith,” ar sise. “Raighmíd amach chun cainte leis.” Agus chuir -sí sgeartadh gáire eile aisti. - -“Seachain, a mháthair,” arsa Sitric, “agus ná tuigeadh sé uait go -bhfuilir geallta do’n Iarla.” - -“Ní baoghal duit,” ar sise. “Is amhlaidh a bheidh sé a d’ iaraidh a -thuisgint go bhfuilim deimhnighthe dhó féin.” - - - - -CAIBIDIOL IX. - -CAD A THIOCFAIDH AS? - - -Nuair a tháinig an mhaidion d’ fheuchadar amach ar an gcuan. Bhí -cabhlach loingeas a bhí dhá uair chómh mór le cabhlach an Iarla tar -éis teacht isteach sa chuan agus tar éis inead do ghlacadh laistigh de -chabhlach an Iarla, fan na trágha, ar an dtaobh thuaidh de’n chuan. -Bhí a lán des na fir, a’ cabhlach an Iarla, tar éis imtheacht as na -loingeas agus dul i dtír, lastuaidh de’n chuan, agus cábáin a chur suas -dóibh féin, agus teinte do lasadh chun bídh a dh’ ollamhughadh agus -leapacha dhéanamh dóibh féin agus tuirse na faraige chur díobh. Bhí -na daoine a bhí sa chabhlach mhór a tháinig i gcaitheamh na h-oídhche -ag tusnughadh ar an rud céadna dhéanamh. Bhí na báid, agus iad lán -de dhaoine agus d’ adhbhar na gcábán, ag fágáilt na loingeas agus ag -imtheacht amach tré chúbhar na trágha, chun an tailimh tirim. - -Níor bheag d’uathbhás a raibh de loingeas sa dá chabhlach. Nuair a bhí -na h-ancaireacha curtha amach acu agus iad ’n-a stad, agus iad i n-aon -líne amháin, fan na trágha, do shrois an líne ó Bheinn Éadair go h-Áth -Cliath nách mór. - -Do ghluais bád Shitric amach airís ó’n gcalaith i n-aice an -ríghtheighlaigh, agus do ghluais sé i dtreó na loinge ar a raibh -Bruadar. Chuaidh Gormfhlaith agus Sitric agus Amhlaoibh ar bórd na -loinge sin. Chuir Bruadar na mílte fáilte rómpa. - -“Ó,” ar seisean le Gormfhlaith, “nách óg a dh’fheuchan tú, a Árdrígan!” - -“Ní h-aon iongnadh é sin, a rígh,” ar sise. “Ní h-aon iongnadh mé -bheith ag feuchaint óg an fhaid atáim óg. Ní rabhas ach seacht mbliana -déag nuair a rugadh é seo,” ar sise, (b’é sin Sitric) “agus ní’l sé seo -puínn thar fiche bliain fós. Ní ceart seana bhean a thabhairt orm go -dtí go mbeidh mé a dachad an chuid is lúgha dhé.” - -“Ní tabharfar seana bhean ort choídhche, a Árdrígan,” ar seisean. -“Taoín tú ag feuchaint chómh h-óg an neómat so agus bhís an lá a -phósais Amhlaoibh. Mheasas ná raibh agat ach aon mhac amháin le -h-Amhlaoibh agus go bhfuair Amhlaoibh bás sar ar rugadh an mac san.” - -“Is iongantach an fear chun plámáis tú, a rígh,” arsa Amhlaoibh. -“Dheinis tuathal ar dtúis nuair a dheinis an iongnadh d’ í bheith ag -feuchaint chómh h-óg, ach do leighsis an tuathal nuair a dúbhrais go -mbéadh sí ag feuchaint óg go deó.” - -“Tá dearmhad ort sa méid úd, a rígh,” arsa Gormfhlaith. “Sidé an mac a -rugadh tar éis bháis Amhlaoibh.” - -“Ó, tuigim,” arsa Bruadar. “Sidé an t-Amhlaoibh Óg. Cad ’n-a thaobh nár -innsis riamh dom cé r’ bh’é t’ athair, a bhitheamhnaigh?” ar seisean le -h-Amhlaoibh. - -“Le h-eagla go ndéanfainn bréag, a rígh,” arsa Amhlaoibh. “Nách shiní -an Árdrígan tar éis a rádh leat ná feaca-sa m’ athair riamh. Conus -fhéadfainn a dh’innsint duit cé r’ bh’ é agus ná feaca riamh é?” - -“Is fíor,” arsa Bruadar. “Ach is cuma dhuit cé ’cu. Tá géarchúis do -mháthar agat, agus tá a croicean agus a bláth ort.” - -Níor thug Gormfhlaith uain dó ar a thuille plámáis a dhéanamh. Níor -bheag léi a raibh ráidhte aige. Bhí sé ag taighde ar neithibh nár oir -di é féin ná aoinne eile bheith ag taighde ortha. - -“Thánamair chun go bhfeicfimís do neart slógh, a rígh,” ar sise. - -“Tá go maith, tá go maith, a Árdrígan,” ar seisean. - -Do rugadh ó loing go loing iad, agus do taisbeánadh gach aon rud -dóibh. Conacadar na slóighte fear armtha, agus ba bhreagh an radharc -iad. Fir mhóra láidire chumasacha, agus na h-airm ar áilleacht acu. Do -taisbeánadh dóibh an deich gcéad fear n-a raibh na h-éidí mitil ortha. -Dúbhairt Bruadar leis na fearaibh na h-éidí do chur umpa go bhfeicfeadh -an Árdrígan iad. Do chuireadar. - -“Ó!” arsa Gormfhlaith. “Geóbhaid siad san tré shlóightibh Bhriain mar a -gheobhadh buanaidhthe tré pháirc cruithneachtan a bhéadh aibigh!” - -Do rugadh iad chun na loinge ar a raibh beirt mhac rígh na h-Ioruaidhe, -Carrol Cnút agus Anrud. - -Ní fheacaidh an bheirt sin Gormfhlaith riamh go dtí san, ach d’ -airighdar teacht tháirse. D’ airighdar daoine a chonaic í ag trácht ar -a h-áilneacht. Bhí fhios acu gur bhean áluinn thar bár í. Ach nuair a -chonacadar í ba dhóbair dóibh a mbéasa agus a stuaim do chailleamhaint, -chuir a h-áilneacht a leithéid sin d’iongnadh ortha. Ní fhéadaidís gan -bheith ag feuchaint uirthi, agus ansan nuair fheuchaidís uirthi ní -fhéadaidís a súile bhogadh dhi. - -Bhí an tsluagh ar an gcuma gcéadna. An fhaid a bhíodh sí ag gabháil -thórsa ní fhéadaidís aon rud a dhéanamh ach bheith ag feuchaint uirthi. -Dá mb’ iad na mná féin iad bhí an sgéal ar an gcuma gcéadna acu. Nuair -a ghabhadh sí thórsa do rithidís tímpal chun teacht roímpi agus radharc -eile dh’ fághail uirthi. - -Thugadar a lán de’n lá ag gabháil tímpal ó loing go loing. Nuair a bhí -an fheuchaint déanta acu thánadar abhaile go ríghtheighlach Shitric. - -“Seadh!” arsa Gormfhlaith, nuair a bhíodar ’n-a suidhe ar a suaimhneas -i n-aice na teine, “tá m’ aigne sásta. Ní’l aon bhreith ag Brian ar -bhuachtaint sa chath so atá le troid anois aige. Bhí an t-eagla i -gcómhnuíghe orm roim Mhurchadh agus roim Dhál gCais, ach an deich gcéad -úd ins na h-éidíbh práis, cuirfid siad san deire, glan, le Dál gCais. -Nuair a bheidh deire le Dál gCais beidh deire le cómhacht Bhriain. -Má dheinean Mícheál Ruadh an bheart atá geallta aige a dhéanamh is -amhlaidh is fearr é, ach pé ’cu dhéanfaidh nó ná déanfaidh ní’l baoghal -orainn anois.” - -“Is maith liom mar a thaithnean an mhór-shluagh leat, a mháthair,” arsa -Sitric. “Do fuaradh a lán d’á duagh. Níor bh’ aon ghnó ró shuarach an -dá chabhlach loingeas san, agus na mílte fear san, do thabhairt ansan -amuich ar uisge an chuain sin chúghat! Tá obair mhór déanta ag rígh -Lochlan agus ag rígh na h-Ioruaidhe agus ag an Iarla, d’á mhéid de -bheithigheach é. Tá obair mhór déanta acu go léir. Ní deintear obair -mhór de’n tsórd san gan súil le díol as.” - -“Cad í an ghruaim seo anois ort?” arsa Gormfhlaith. - -“Tá eagal air,” arsa Amhlaoibh, “má bhuadhaid na ríghthe seo ar Bhrian -go gcoimeádfaid siad toradh an bhuadha dhóibh féin.” - -“Bhuailis do mhéar air, a Amhlaoibh,” arsa Sitric. “Ní sheasuighean -sé le cóir ná le ceart ná le résún go dtiocfadh na fir seo anso -agus go dtroidfidís cath fuilteach dúinne i gcoinnibh Bhriain, agus -ansan, nuair a bhéadh Brian marbh, agus Murchadh, agus M’lsheachlainn -Mór, agus Dál gCais go léir, go n-árdóchaidís a seólta agus go -n-imtheóchaidís soir abhaile, agus óthuaidh abhaile, airís agus go -bhfágfaidís Éire againne.” - -“Cad é sin agat d’á rádh mar sin!” arsa Gormfhlaith. “Ná fuil slígh -dhóibh go léir, agus dúinne ’n-a dteannta, i n-Éirinn!” - -“Siné díreach atá orm, a mháthair,” arsa Sitric. “Tá eagal orm ná -fuil, ’sligh dhóibh go léir agus dúinne ’n-a dteannta, i n-Éirinn.’ An -focal úd adúbhairt an t-Iarla, an ‘beithigheach,’ a ndúbhraís féin, -an focal úd adúbhairt sé le rígh Laighean tá sé daingean am’ chroídhe -ó shin mar a bhéadh dealg. ‘Beidh an Árdrígheacht ag Gormfhlaith,’ ar -seisean, ‘agus ag an bhfear a phósfaidh í.’ Is dócha go bhfuil an rud -céadna istigh i n’ aigne féin ag Bruadar. Agus tá fhios ag an saoghal -nách chun na h-Árdrígheacht do chur i n-áirighthe dhómh-sa, ná d’ -aoinne de’n bheirt sin, a tháinig beirt mhac rígh na h-Ioruaidhe anso -go h-Éirinn agus loingeas a n-athar acu, agus slóighte a n-athar, -agus a dtír féin curtha fé chostas mhór throm acu. Tá eagal orm go -bhfuil aimhleas, agus nách aimhleas beag é, déanta againn, agus nách -fios conus a thiocfaimíd uaidh. B’ fhearr liom bheith fé Árdrígheacht -Bhriain, a mháthair, ’ná fé Árdrígheacht aoinne de’n cheatrar.” - -“Ní mac duit-se an fear san i n-aon chor, a mháthair!” arsa Amhlaoibh. -“Mac d’ Amhlaoibh iseadh é. Deir a lán daoine liom nách mac d’ -Amhlaoibh mise. Measaim go bhfuil an ceart acu. Mac duit-se iseadh -mé. Cad is gádh dhuit-se, a Shitric, bheith fé smacht aoinne de’n -cheathrar! Cuir i gcás go ndéanfaid na buanaidhthe an obair ar an -gcruithneacht aibigh, agus go mbeidh Brian agus Dál gCais ’ar slígh na -fírinne,’ mar adéarfadh Colla, cad a thuitfidh amach? Iompó’idh Bruadar -agus an ‘Beithigheach’ ar a chéile agus troidfid siad cath fuilteach -feuchaint cé aige go mbeidh Gormfhlaith agus an Árdrígheacht. Iompó’id -beirt mhac rígh na h-Ioruaidhe ortha araon, nó ar an t-é a bheidh beó -dhíobh, ’ghá chur i n-iúil nách ag aoinne acu is ceart an Árdrígheacht -so do bheith ach ag duine acu féin, mar gur b’iad is sia ó bhaile do -tháinig ’ghá h-iaraidh. Measaim, nuair a bheidh a gcuid coímhsgair -déanta ag an gceathrar ná beidh puínn éilteóirí ag teacht idir thusa -agus an Árdrígheacht, a mhic t’athar!----Inis an fhírinne, a mháthair; -nách é an coímhsgar san idir an gceathrar an rud a chuir tusa ag cur an -anama amach ag gáirí aréir nuair a h-innseadh duit go rabhais geallta -do bheirt acu?” - -“Fágaim le h-uadhacht, a Amhlaoibh,” arsa Gormfhlaith, “gur bhuailis do -mhéar go cruinn ar an rud a chuir ag gáirí mé. Ní rabhas, ámhthach, ag -cuimhneamh ach ar an mbeirt, ar Bhruadar agus ar an Iarla. Do chonac go -soiléir conus a féadfaí an bheirt sin do chur ag dísgiú’ a chéile agus -gur mé féin a dh’ fhéadfadh an bheart san a dhéanamh. Ach chím anois -go bhféadfar an ceathrar do chur ag dísgiú’ a chéile go feilimionta. -Féadfar é dhéanamh agus déanfar é. Ná bíodh ceist ná eagal ort, a -Shitric. Dísgeó’id siad cómhacht Bhriain duit ar dtúis. Ansan dísgeó’id -siad a chéile dhuit. Ansan beidh Árdrígheacht na h-Éirean agat ’n-a -ndiaigh go léir!” - -“Ní’l aon teóra libh!” arsa Sitric. “Ach déinig feuchaint bheag a -thabhairt ar an dtaobh so de’n sgéal. Cuir i gcás go bhfuil a ngnó -déanta ag an meithiol buanaidhthe seo atá cruinnighthe againn, agus go -bhfuil an gort cruithneachtan ar lár. Chím an ceathrar i gcómhairle. - -“‘Is liom-sa an Árdrígheacht agus an Árdrígan,’ adeir an t-Iarla. - -“‘Cad a bhéarfadh gur leat-sa iad?’ adeir Bruadar. - -“‘Mar do gheall Sitric féin dom iad, agus mura mbéadh gur gheall ní -thiocfainn anso,’ adeir an t-Iarla. - -“‘Ní dhuit-se a gheall Sitric iad,’ adeir Bruadar. ‘Is dómh-sa a gheall -sé iad.’ - -“‘B’fhéidir,’ adeir duine de mhacaibh rígh na h-Ioruaidhe, ‘gur gheall -sé do bheirt agaibh iad,’ agus cuirean sé gáire as. Gheibhtear amach -gur thugas an gheallamhaint do’n bheirt. Eirighid siad ar buile. - -“‘Téanaíg,’ adeirid siad. ‘Cuirimís ár neart le chéile agus tugaimís do -Shitric an rud atá tuillte aige!’----B’fhéidir go neósfadh Amhlaoibh -agus a mháthair do mhac Amhlaoibh cé air go ndéanfar dísgiú’ ansan.” - -“Stad go fóil, a mhic Amhlaoibh,” arsa Amhlaoibh. “Cá bh’fhios duit an -’mó duine de’n cheathrar a thiocfaidh saor ó’n gcath?” - -“Ní fheadar; ná an ’mó duine againn féin a thiocfaidh saor ó’n gcath,” -arsa Sitric. - -“Agus ar nóin, an t-é ná tiocfaidh saor ó’n gcath,” arsa Amhlaoibh, -“cad é sin dó san cad a dhéanfaidh an Árdrígheacht?” - -“Ná an Árdrígan, an eadh?” arsa Sitric. - -“Is dóich liom, a bhuachailí,” arsa Gormfhlaith, “nách fearr rud a -dhéanfaidh beirt agaibh anois ’ná dul a chodla.” - -Chuadar a chodla. - - - - -CAIBIDIOL X. - -OSGAILT SÚL DO SHITRIC. - - -Níor chodail Sitric aon néal an oídhche sin. Chómh luath agus tháinig -solus an lae bhí sé thuas ar bhara an ríghtheighlaigh agus é ag -feuchaint soir-óthuaidh ar an líne fada loingeas a bhí sínte ar an -uisge ó Bhinn Éadair go h-Áth Cliath, agus ar an líne cábán a bhí -sínte fan chiúmhais na trágha, amuich ar an dtalamh tirm, agus é chómh -fada le líne na loingeas. Bhí an machaire, lasmuich des na cábánaibh, -clúdaighthe le slóightibh dúbha daoine agus iad ag cur neithe i dtreó -dóibh féin i gcóir bhéile na maidine. Bhí Sitric ag feuchaint ar na -loingeas agus ar na cábáin agus ar na slóighte daoine, agus bhí a aigne -ana thré n-a chéile. - -“Is eagal liom,” ar seisean i n’ aigne féin, “nách é mo leas a dheineas -nuair a thugas ansan sibh. Dá mbéadh sibh go léir sa bhaile airís, -gach duine agaibh ’n-a dhúthaigh féin, bhéadh sibh ann tamal sar a’ -dtabharfainn-se as sibh. Tá sé déanach agam anois bheith ag cuimhneamh -air sin.” - -Níor mhothuigh sé an Bhanríghin, Béibionn, ag teacht i n’ aice. Chuir -sí a lámh ar a chuislinn agus bhí méar na láimhe eile ar a béal féin -aici, mar chómhartha dó gan fothram a dhéanamh. D’fheuch sé uirthi. - -“Ná labhair, a rígh!” ar sise leis i gcogar. “Tá nídh agam le h-innsint -duit. Tar chun mo sheómra.” - -An fhaid a bhí an méid sin cainte aici d’á rádh bhí a méar sínte -aici i dtreó na h-áite ’n-a raibh na loingeas agus na slóighte, mar -’dh eadh gur ortha a bhí sí ag feuchaint agus ag trácht. Níor mhór -di an gliocas. Ní raibh ach an cogar críochnuighthe aici nuair a bhí -Gormfhlaith laistiar di. Do lean sí ag caint go réid, mar ’dh eadh nár -mhothuigh sí Gormfhlaith ag teacht:-- - -“Nách seóig a’ bhfuil ann díobh!” ar sise. “Feuch,” ar sise, “is dócha -gur b’í an long mhór san i lár baill long an Iarla.” - -“Ní h-í, a rígan,” arsa Sitric. “Siní long Bhruadair. An bhfeicean tú -an long mhór eile úd thoir ar fad? An long go bhfuil an buthaire mór -deataigh ag eirighe aisti?” - -“Chím í,” arsa Béibionn. - -“Siní long an Iarla,” arsa Sitric. - -“Is moch ar maidin atáthaoí araon ’ghá n-iniúchadh, a chlann ó,” arsa -Gormfhlaith laistiar de’n bheirt. - -Do baineadh geit dáiríribh a’ Sitric mar níor mhothuigh sé ag teacht í. -Do leig Béibionn uirthi gur baineadh geit aisti féin, leis, agus dhein -sí an leigint uirthi chómh maith san gur shamhluigh an Árdrígan gur -baineadh. - -Thug an triúr tamal sa n-áit ag breithniughadh na loingeas agus -na slógh. Ansan dúbhairt Béibionn go raibh an mhaidion glas, agus -d’imthigh sí. Níor bh’ fhada go ndúbhairt Gormfhlaith gur bh’ fhíor do -Bhéibionn é, go raibh an mhaidion glas, agus d’imthigh sí. Chómh luath -agus a thuig Sitric ná raibh aoinne ’ghá thabhairt fé ndeara tháinig sé -go seómra Bhéibionn. - -“Cad é seo ort, a Bhéibionn?” ar seisean. - -“Tá sé buailte isteach am’ aigne, a rígh,” ar sise, “go bhfuil éagcóir -’á déanamh ort, éagcóir throm.” - -“Cad a bhuail an nídh sin isteach ad’ aigne?” ar seisean. - -“Inis dom ar dtúis,” ar sise, “agus bí chómh cruinn agus d’fhéadfair ar -na focalaibh, cad í an chaint a dúbhradh idir an gceathrar agaibh indé, -idir thusa agus Bruadar agus Amhlaoibh agus do mháthair.” - -D’inis sé dhi an chaint chómh maith agus d’fhéad sé é. D’éist sí leis -go dtí go raibh an chaint ráidhte aige. - -“Seadh!” ar sise, “thugais leat an chaint cruinn go leór.” - -Ní fheidir sé an domhan cad a bhí ag teacht. - -“Bhíos ag éisteacht libh aréir,” ar sise, “a gan fhios daoibh. -Admhuighim é agus ní’l aon náire ’n-a thaobh orm. D’ airigheas do -mháthair ’ghá rádh libh dul a chodla. Chuadhabhair a chodla. Ní fheadar -ar chuais-se a chodhla ach tá fhios agam ná déigh Amhlaoibh a chodla. -D’fhill sé thar n-ais agus thug sé féin agus do mháthair tamal maith -de’n oídhche ag caint. Do taraingeadh anuas an uile fhocal de’n chaint -a bhí eadraibh ar bórd na loinge. Dheineadar ana shult de’n chuma ’n-ar -dhein sí amach ná rabhais-se ach fiche bliain d’ aois agus gur bh’é -Amhlaoibh an mac léi a rugadh tar éis bháis a athar, ’sé sin tar éis -bháis Amhlaoibh, agus gur mar gheall air sin a tugadh Amhlaoibh óg air. -Ba dhóich leat go gcuirfidís araon an t-anam amach ag gáirí, fé n-a -n-anál, an fhaid a bhí an méid sin ar siúbhal acu. Ach níor bh’ aon -rud an méid sin suilt seachas an sult a bhí acu nuair a tharaingeadar -chúcha conus mar a chuir do mháthair cosg leis an gcaint ar eagla go -leigfeadh Bruadar amach sgéal áirighthe éigin, nídh éigin a theastuigh -ó’n dtriúr a choimeád uait-se. - -“Sidiad anois agat, a rígh, na ceisteana atá os cómhair m’ aigne -agus atá ag déanamh buartha dhom. Cad é an nídh é seo atá acu d’á -choimeád uait-se? Cad é an t-eólus é seo atá ag Bruadar agus ná fuil -agat-sa, agus nár bh’fholáir an chaint do chosg ar eagla go leigfeadh -Bruadar amach, ad’ láthair, aon bhalaith dhé? Cad é an brígh a bhí -ag Amhlaoibh leis an sult a dhein sé, ad’ láthair féin, amuich ar an -loing, de’n rud gur dhóich le h-aoinne go n-eistfeadh sé a bhéal ’n-a -thaobh?--‘Cad ’n-a thaobh, a bhitheamhnaigh,’ arsa Bruadar, ’nár innsis -dom ná feacaís t’ athair riamh?’--‘Le h-eagla,’ arsa Amhlaoibh, ‘go -ndéanfainn bréag,’ agus, ’nách shiní mo mháthair ’ghá innsint duit ná -feaca m’ athair riamh.’--Tá sé daingean am’ aigne, a rígh, go bhfuil -níos mó idir an dtriúr ’ná mar a thuigean aoinne ach iad féin. Tá -uisge-fé-thalamh d’á dhéanamh ad’ choinnibh, a rígh, agus neósfad duit -cad é an t-uisge-fé-thalamh é. Má thuitean m’ athair-se táthar chun -Árdrígh dhéanamh de Bhruadar.’ - -“Eist! eist! a rígan,” arsa Sitric. “Taoín tú as do mheabhair.” - -“Feuch isteach sa sgéal,” arsa Béibionn, “agus breithnigh é, agus -meaghaigh é, agus cuirfead geall go ndéarfair go bhfuil an ceart agam. -Cad tá acu d’á choimeád uait? Siní an cheist. Cad tá acu le coimeád -uait? Níor choimeádais-se aon nídh uatha-san riamh. Cad é an sgéal é -seo atá idir iad féin agus Bruadar agus nách maith leó aon ghaoth dhé -do leigint chúghat-sa?” - -Do léim Sitric ’n-a sheasamh. Siúbhluigh sé an seómra síos agus suas -ar feadh tamail, díreach mar a dhéanfadh a mháthair. Nuair a bhí greas -rástála déanta aige do stad sé ar aghaidh na Banrighne amach:-- - -“Dar so ’s súd, a Bhéibionn,” ar seisean, “ach tá an ceart agat! Chím -anois é go soiléir. Cad a dhall mé? Nách é é ’n-a steilibheathaigh! -Agus ó, nách aithreamhail an mac é! Ó, cad a dhall mé! Cad a dhall -mé! Déanfaidh sí Árdrígh dhé! Ansan déanfar Árdrígh d’Amhlaoibh ’n-a -dhiaigh. Táim-se sa tslígh. Cad a chómhairleófá dhom a dhéanamh, a -Bhéibionn?” - -“Ná leig ort go bhfuil aon bhlúire droch amhrais agat ortha,” ar sise. -“Sgaoil leó. Tá sluagh mhaith láidir agat-sa féin i gcóir an chatha so. -Leig iad súd i dtreó Dhál gCais sa chath. Socaró’id Clann Chais a lán -des na ceisteanaibh seo.” - -“Is maith í do chómhairle, a Bhéibionn,” ar seisean. “Is truagh -chráidhte nách í do chómhairle a ghlacas ó thusach i n-inead cómhairle -Ghormfhlaith. Ó, nach baileach a choimeád sí uainn an méid úd!” - -“Nuair a bhí Amhlaoibh i gCeann Cora agus i n-Inis Cathaigh iseadh thug -sí an t-eólus dó,” arsa Béibionn. - -“Is uathbhásach an bhean í!” arsa Sitric, “agus tá Amhlaoibh maith a -dóthin di. Tá sé aithreamhail, máithreamhail.” - -“Tá,” arsa Béibionn, “ach ní h-é an taobh fóghanta de’n dúchas a thug -sé leis ó athair ná ó mháthair.” - -“Ní puínn fóghantachta a dh’fhéadfadh sé a thabhairt ó aon taobh acu,” -arsa Sitric. - -Bhí an t-am ann chun dul fé dhéin béile na maidine. Chuadar isteach i -seómra an bhídh. Bhí Gormfhlaith istigh rómpa. - -“Móra dhaoibh, a chlann ó!” ar sise. “Ní h-iongnadh liom a lán cainte -bheith agaibh le déanamh indiu. Ní dócha go mbeidh puínn eile caoi ar -chaint agaibh go dtí go mbeidh buadh an mhór-chatha so ar taobh éigin. -Ansan beidh gach aon nídh ar bhúr dtoil agaibh má bhíon an buadh ar an -dtaobh gceart.” - -“Agus má bhíon an buadh ar an dtaobh eile, a mháthair, cad a -dhéanfaimíd?” arsa Sitric. - -“Má bhíon an buadh ar an dtaobh eile,” arsa Gormfhlaith, “ní bheidh aon -ghádh le caint againn. Deineadh gach fear a ghníomh féin sa chath agus -ní baoghal ná go mbeidh an buadh ar ár dtaobh féin.” - -“Cad tá ag coimeád Amhlaoibh?” arsa Béibionn. - -“Ní fheaca indiu é,” arsa Gormfhlaith. “Is dócha go mb’fhéidir go -bhfuil tuirse air tar éis an lae ’ndé.” - -Chríochnuighdar an béile. Níor tháinig Amhlaoibh. - -“Is fearr glaodhach air,” arsa Sitric. “Raghad agus glaodhfad air.” - -D’imthigh sé. Níor bh’fhada gur fhill sé. - -“Ní’l sé ’n-a sheómra,” ar seisean. - -“Is mór an iongnadh,” arsa Gormfhlaith, “é dh’eirighe chómh moch. -Má’s ag feuchaint ar ár mór-shluagh a bhí sé nách mór an iongnadh ná -feacamair é.” - -“Níor luigh sé ar a leabaidh i n-aon chor aréir, a mháthair,” arsa -Sitric. - -Tháinig iongnadh uirthi, díreach mar a thiocfadh dá mb’ a gan fhios a -thiocfadh an sgéal uirthi. Níor bh’ eadh. Bhí fhios aici go maith nár -chodail sé sa ríghtheighlach an oídhche roim ré. Dhein sí an iongnadh -chómh maith san gur mheas an bheirt eile go raibh an iongnadh uirthi -dáiríribh. - -Bhí Amhlaoibh imthighthe amach go loing Bhruadair agus teachtaireacht -aige do Bhruadar ó Ghormfhlaith. - -Do ghluais Gormfhlaith ar fuid an ríghtheighlaigh ag ceistiúchán ar -na seirbhísigh feuchaint cé ba dhéanaighe a chonaic an tighearna óg, -Amhlaoibh, agus canad a chonacthas é. Ní bhfuair sí aon tuairisg air, -nídh nár bh’iongnadh. Ní fheacaidh aoinne acu é ó chonacadar go léir -é féin agus an rígh agus an Ardrígan ag teacht isteach ar an mbád um -tráthnóna indé roimis sin. - -Dhein Gormfhlaith dearmhad. Dhein sí an iomad ceistiúcháin. Nuair a -chonaic Béibionn an ceistiúchán thuig sí ná raibh ann ach púicín. Thug -sí cogar do’n rígh. - -“Ní’l sa cheistiúchán san ach púicín, a rígh,” ar sise. “Tá fhios ag -Gormfhlaith cá bhfuil Amhlaoibh imthighthe. Pé ball ’n-a bhfuil sé -imthighthe, a rígh,” ar sise, “ní ar mhaithe le rígh Lochlanach Átha -Cliath atá a thriall.” - -“Is fíor,” arsa Sitric. “Ní foláir feuchaint go cruinn chun an méid sin -sgéil,” ar seisean. - -Ansan do labhair sé leis an mbeirt, le Béibionn agus le Gormfhlaith. - -“Feuchaíg, a ríogna,” ar seisean. “Indiu an Mháirt. Ní dóich liom gur -ró fhada uainn an cath. Tá slóighte an Árdrígh nach mór cruinnighthe i -gCill Mhaighneann. Ní mór dóm-sa imtheacht agus neart slógh Lochlanach -na h-Éirean do chur sa n-inead atá ceapaithe dhóibh ar talamh an -chatha. Beid siad féin agus slóighte rígh Laighean i n-aice chéile. -Is dóich liom go bhfuil na Laighnigh ollamh cheana féin. Fágfar anso -oiread nirt agus chosanóchaidh an ríghtheighlach so pé cuma ’n-a -ngeobhaidh an cath. Fanaigh-se araon anso istigh go dtí go mbeidh -an buadh ar thaobh éigin. Má bhíon an buadh ag Brian ní baoghal go -ndéanfaidh sé aon anchor a thabhairt d’ aoinne agaibh-se. Má bhíon an -buadh againn féin beidh gach aon rud go maith.” - -D’imthigh sé agus d’fhág sé ansan an bheirt. - -B’ shiniad an bheirt ná raibh aon ghrádh ró mhór acu d’á chéile. Ach an -t-é a chífeadh iad i bhfochair a chéile ní h-é sin ba dhóich leis. - - - - -CAIBIDIOL XI. - -FUADAR AGUS FLOSG AGUS GIODAM. - - -Um an dtaca ’n-a raibh slóighte na Lochlanach agus a lucht conganta -socair ’n-a gcábánaibh ar an machaire, fan na trágha, ar an dtaobh -thuaidh de chuan Átha Cliath, bhí slóighte Bhriain ag teacht go tiugh -isteach ar mhachaire Cille Maighneann, mar ar ghnáth le Brian longphort -a dhéanamh i gcómhnuíghe nuair a thagadh sé féin agus a shlóighte -andeas ó’n Múmhain, ag cur smachta ar Lochlanachaibh Átha Cliath, nó ag -cur eagla a chómhachta ar na Gaedhlaibh a ghabhadh a bpáirt. Chuaidh -gach rígh des na ríghthibh a tháinig andeas an uair sin chun na h-áite -’n-ar ghnáth leis dul, é féin agus a bhuidhean, agus chuireadar suas -a gcábáin ann, fé mar ba ghnáth leó a dhéanamh. Bhí gach rígh agus a -bhuidhean féin ag cur a gcábán suas fé mar a shroisidís an áit, agus ní -raibh aon bhuidhean ag teacht sa tslígh ar bhuidhin eile, ná ní raibh -aighneas ná diospóireacht ná abhcóidigheacht ar siúbhal. - -Bhí cábán Thaidhg Mhóir uí Chealla sa n-áit ’n-a mbíodh sé -i gcómhnuíghe, i n-aice le cábán an Árdrígh, agus bhí cábán -Mhaoilruanaidh na Paidre i n-aice le cábán Thaidhg Mhóir. D’fhág san -caoi ag Conn agus ag Tadhg Óg ua Cealla ar bheith go minic i bhfochair -a chéile, agus bhíodh Caoilte agus Lonán i bhfochair na beirte sin -chómh minic agus d’fhéadaidís é. Minic go maith ab eadh san, mar ní -raibh cábán a n-athar ró fhada ó’n áit. D’fhág san, leis, caoi ag -Niamh ar bheith go minic n-a bhfochair go léir, agus ar a lán eóluis -a dh’fhághail ó Chaoilte ar an gcuma ’n-a raibh an tsluagh go léir -suidhte, agus ar cad é an saghas an namhaid agus cad a bhí acu d’á -dhéanamh. B’é gnó an ghiolla turais gach eólus de’n tsórd san do -sholáthar agus do bheith aige, agus ní baoghal ná go raibh Caoilte -tugtha go maith chun an ghnótha san do dhéanamh, agus chun gach aon -bhlúire eóluis, fé mar a thagadh sé suas leis, do thabhairt ag triall -ar Niamh. Do thugadh sé ag triall ar Niamh é chómh luath agus thugadh -sé ag triall ar Bhrian é. - -Bhí cuid mhaith des na Lochlanaigh a bhí ’n-a gcómhnuíghe i n-Éirinn an -uair sin, ar mhór-shluagh Bhriain, i gCill Mhaighneann, ag cabhrughadh -leis sa chath san, agus bhí ceart Éireanach, do réir dlighthe na -h-Éirean, curtha i bhfeidhm aige dhóibh féin agus d’á sliocht, mar -gheall ar an gcabhrughadh san. - -Bhí Ospac ann agus an méid nirt slógh a tháinig adtuaidh leis ó-s na -h-oileánaibh nuair a dh’euluigh sé ó Bhruadar. Do ghlac sé féin agus -a dhaoine an Creideamh, agus do bhaist Colla iad i n-Inis Cathaigh, -agus chuireadar fé chomairce Sheanáin iad féin. Ansan do thánadar, i -n-aonfheacht le mór-shluagh Bhriain, chun an mhór-chatha. Do thuigeadar -go raibh an cath le troid ar son an Chreidimh, agus bhí fhios acu go -raibh neamh le fághail ag an t-é do thuitfeadh i gcath a troidfí ar son -an Chreidimh. - -Bhí M’lsheachlainn Mór ann, rígh na Mídhe, agus deich gcéad fear aige. - -Tháinig a lán d’fhearaibh Uladh ann agus do luighdar isteach ins na -buidhnibh, fé mar a bhí aithne acu ar na fearaibh nó ar na ríghthibh. -Fir ab eadh iad ná leigfeadh a gcroídhe ná a n-aigne dhóibh fanmhaint -sa bhaile nuair a bhí a leithéid de chath le bualadh, agus Éire go léir -i n-a leithéid do chontabhairt, agus an Creideamh i n-a leithéid de -chontabhairt. - -Bhí an dá rígh ó Albain ann agus neart maith láidir de Ghaedhlaibh -Alban i n-aonfheacht leó. - -Do réir gach seanachais bhí suas le fiche míle fear ag Brian i gCill -Mhaighneann an uair sin nuair a bhíodar go léir cruinnighthe. Do réir -na gcúntaisí gcéadna bhí aon mhíle fhichid ag an namhaid. Ach bhí an -deich gcéad fear ins na h-éidíbh práis ar thaobh na Lochlanach, agus do -measadh gur mhó le rádh an deich gcéad san, i bhfriothghuin catha, ’ná -deich míle des na fearaibh ná raibh ortha ach na “léinteacha sróil.” - -Bhí Caoilte agus na giollaí eile ag teacht isteach coitchianta ó bheith -ag feuchaint ar an namhaid agus ’ghá mbreithniughadh. - -As na tuairisgibh a thugadar leó do mheas Brian ná tiocfadh an namhaid -amach chun catha go ceann seactmhaine eile pé ’r domhan é. Bhí Luan -na Failime an uair sin ann. Bhí a neart go léir cruinnighthe i n-aice -Átha Cliath ag rígh Laighean i gcóir an chatha. Bhí Cúige Laighean -gan chosaint. Dob’ ana mhaith an rud, an fhaid a bhéifí ag feitheamh -leis an gcath, an Chúige sin do sgrios agus bia do’n mhór-shluagh -do thabhairt aisti; a chur fhiachaint ar rígheacht Mhaoilmhórdha an -mhór-shluagh do chothughadh. - -Chuir Brian amach a mhac, Donchadh, chun Cúige Laighean do sgrios. Do -ghluais Donchadh i dtusach na h-oídhche, i dtreó ná feicfí ag imtheacht -é agus go mbéadh na creacha istigh aige sar a’ mhothóch’ an namhaid go -raibh an gnó ’á dhéanamh i n-aon chor. Níor rug Donchadh leis ar an -gcuaird sin puínn thar cúig nó sé chéadaibh fear. Ní raibh aon ghnó -aige d’á thuille. - -An oídhche do ghluais Donchadh ó Chill Mhaighneann, chun na h-oibre -sin a dhéanamh, b’shiní díreach an oídhche do chuir Gormfhlaith -Amhlaoibh leis an dteachtaireacht, ó ríghtheighlach Shitric, ag -triall ar Bhruadar, a gan fhios do Shitric agus a gan fhios do -Bhéibionn. Bhí Amhlaoibh ábalta ar cheilt a chur air féin i n-a lán de -riochtaibh, agus ar é dhéanamh go maith. Nuair a bhí sé ag imtheacht -ó’n ríghtheighlach do chuimhnigh sé i n’ aigne gur mhaith an rud dó -gabháil tré Chill Mhaighneann feuchaint an bhféadfadh sé teacht suas le -h-aon bhlúire eóluis a bhéadh tairbhtheach do Bhruadar. D’ aimsigh sé -mála agus chuir sé ar a mhuin é, mar ’dh eadh ná raibh ann ach duine -de lucht leanamhna an tslóigh agus go raibh sé ag díol neithe beaga a -bhéadh áiseach d’ fhearaibh an tslóigh. Cá dtabharfadh sé aghaidh ach i -dtreó an bhaill ’n-a raibh Donchadh agus a bhuidhean ag tusnughadh ar -ghluaiseacht ódheas. Bhí iongnadh air. Do luigh sé ar chaint le cuid -de’n lucht leanamhna a thárla i n’ aice. Níor bh’ fhada gur bhailigh -sé uatha an toisg ar a raibh an bhuidhean ag imtheacht ódheas, agus cé -bhí ’n-a cheann ortha. Do bhailigh sé é féin amach ó’n lucht leanamhna -chómh tapaidh agus d’ fhéad sé é gan aon droch amhras a tharang air -féin. Chómh luath agus bhí sé bailighthe uatha thug sé aghaidh soir -óthuaidh, agus níor bh’fhada go raibh sé ag caint le Bruadar. Ní -baoghal gur ag triall ar Mhaolmhórdha a chuaidh sé chun a innsint dó -go raibh buidhean fear imthighthe ódheas chun a thíre do sgrios. Dá -ndeineadh, b’fhéidir go ngluaiseóch’ Maolmórdha ódheas chun a thíre -do chosaint, agus do lagóch’ san mór-shluagh na Lochlanach i gcóir an -chatha. Ag triall ar Bhruadar a thug sé aghaidh. - -“Is maith a dheinis é, a mhic ó!” arsa Bruadar leis. “Tá súil agam -ná faghaidh rígh Laighean amach go bhfuil san ar siúbhal ’n-a thír. -D’imtheóch’ sé uainn láithreach agus ní oirfeadh dúinn sgaramhaint le -h-oiread agus aon fhear amháin. Tá an sgéal céadna díreach anso sa -leitir seo agam ó d’ mháthair, pé cuma n-a bhfuair sí amach é. Deir -sí gur ceart dúinn an cath do troid láithreach sar an mbeidh uain ag -Donchadh ar theacht thar n-ais.” - -“Isé mo thuairim-se, a rígh,” arsa Amhlaoibh, “go mbeidh easnamh -níos mó ’ná easnamh Dhonchadh agus a bhuidhne ar an Árdrígh nuair a -thiocfaidh an cath.” - -“Cad é an t-easnamh eile a dh’fhéadfadh a bheith air?” arsa Bruadar. - -“Tá rígh cúige éigin ag déanamh a dhíchil chun a chur fhiachaint ar -chuid des na ríghthibh eile tarang siar ó Bhrian agus ó Dhál gCais -nuair a thusnóchaidh an cath,” arsa Amhlaoibh. - -“Dar so ’s súd ach má deintear san beidh an cath ar ár dtoil féin -againn!” arsa Bruadar. “An dóich leat,” ar seisean, “an bhfuil ag -eirighe leis an rígh cúige sin?” - -“Do réir mar airigheas an chaint,” arsa Amhlaoibh, “do bheartuigheas go -raibh ag eirighe leis maith go leór.” - -“Ó, is maith é sin!” arsa Bruadar. “Imthigh, a laogh,” ar seisean, -“agus cuir chúgham an draoi.” - -Fear ab eadh Bruadar a dhein, i dtusach a bheatha, an rud céadna -díreach a dhein Amhlaoibh nuair a bhí sé i n-Inis Cathaigh. Do ghlac -sé an Creideamh, agus ansan do ghlac sé na h-Úird i dtreó gur deineadh -deacon dé. Dhá dheacon ab eadh é féin agus Amhlaoibh. Ansan níor lean -Bruadar de’n Chreideamh. Do shéan sé é agus chaith sé uaidh é, díreach -mar a dhein Amhlaoibh. Nuair a chaith sé uaidh an Creideamh d’ iompuigh -sé ar dhiablaidheacht agus ar dhraoidheacht agus ar dheamhanaibh agus -ar phiseógaibh, agus ar an uile shaghas deismireachta de’n tsórd san, -i dtreó go ndeirtí go raibh ar a chumas a lán neithe iongantacha do -dhéanamh le cómhacht deamhan. - -Tháinig an draoi. D’inis Bruadar dó conus mar a bhí cuid de shluagh -Bhriain imthighthe amach ag creachadh Cúige Laighean, agus conus mar a -bhí cuid des na ríghthibh ag iompáil i gcoinnibh Bhriain. - -“Agus anois,” ar seisean leis an ndraoi, “cad í do chómhairle dhom? -Is mise, mar is eól duit, is fear cinn riain ar an mór-shluagh so. Is -agam atá lá an chatha do cheapadh. Dá dtugainn an t-órdú’ anois,” ar -seisean, “bheimís ollamh chun an chatha do thusnú’ go moch ar maidin Dé -h-Aoine. Cad deirir liom?” - -Do stad an draoi ar feadh tamail. Tar éis machtnaimh do labhair sé. - -“Má troidtear an cath so Dé h-Aoine,” ar seisean, “tuitfidh Brian. Má -troidtear an cath aon lá eile tuitfidh sibh-se go léir.” - -Nuair a bhí an méid sin ráidhte aige d’iompuigh sé ar a sháil agus -d’imthigh sé chun a chábáin féin. - -Do stad an bheirt, Bruadar agus Amhlaoibh, ag feuchaint ’n-a dhiaigh. -Nuair a bhí sé imthighthe as a radharc do labhair Bruadar. - -“Tuigim é,” ar seisean. “Má throidimíd Dé h-Aoine beidh Donchadh gan -filleadh agus beidh an rígh cúige seo a deirir-se i n-earaid le Brian. -Má fantar níos sia gan an cath do throid beidh Maolmórdha imthighthe -chun a chúige do chosaint, beidh Donchadh tagaithe thar n-ais agus na -creacha aige. Chífidh an rígh cúige seo a deirir-se an dá nídh sin, -Maolmórdha imthighthe agus Donchadh tagaithe agus na creacha aige, -agus luighfidh sé isteach i n’ inead féin sa chath. Ansan beidh Brian -ró láidir dúinn go léir. Siné brígh na cainte sin adúbhairt an draoi. -Ní foláir an focal do chur amach anois ameasg na slógh so go léir go -bhfuil an cath le tusnú’ ar maidin Dé h-Aoine.” - -Do cuireadh amach an focal. Do h-innseadh, leis, do’n mhór-shluagh -go léir, an focal adúbhairt draoi Bhruadair, dá dtroidtí an cath Dé -h-Aoine go dtuitfeadh Brian, ach dá bhfágtí gan troid é níba shia ’ná -go h-Aoine go dtuitfeadh na Lochlanaigh agus a lucht conganta go léir. -Do thuig an mhór-shluagh as san dá dtroidtí an cath Dé h-Aoine a bhí -chúghainn go mbéadh an buadh ag na Lochlanaigh. - -D’á bhrígh sin, chómh luath agus fuaradar an focal thusnuighdar go -léir ar iad féin d’ ollamhughadh i gcóir an chatha. Ní raibh puínn -thar ocht n-uaire a’s dachad acu an uair sin chun an ollmhucháin a -dhéanamh. Níor bheag leó an méid sin aimsire. D’á luathacht a troidfí -an cath dob’ eadh b’fhearr é, dar leó. Bhíodar deimhnightheach go -mbuadhfaidís. Bhítheas tar éis a chur ’n-a luighe ortha go daingean -ná raibh ag Brian de mhór-shluagh ach sloigisg a bhí níba thugtha go -mór chun iompáil ar a chéile ná mar a bhíodar chun troda dhéanamh le -namhaidh. Go raibh cuid des na ríghthibh cúige agus ná rabhdar ach -ag feitheamh leis an gcath do thusnughadh chun druim lámha thabhairt -le Brian agus é féin agus Clann Chais do thréigean. Go raibh cúis a -ndóthin agá lán acu chuige sin, mar go raibh lámh Bhriain ana dhian -ortha, agus d’á dhéine a bhí lámh Bhriain ortha gur thuigeadar go -mbéadh lámh Mhurchadh níba sheacht ndéine ortha nuair a thiocfaidís -fúithi. Nuair a thusnóch’ an cath gur bh’ eadh do chífí an neamhghus a -bhí i gcómhacht Bhriain, d’á mhéid leatha a bhí faoi agus d’á aoirde -cáil a bhí air. Ach pé breith a bhéadh aige ar bhuachtaint sa chath dá -mbéadh an dá shluagh mar a chéile i dtaobh arm, ná raibh aon bhreith -i n-aon chor aige ar bhuachtaint nuair a bhí an deich gcéad fear ins -na h-éidíbh práis ag na Lochlanaigh. Go siúbhlóch’ an deich gcéad -fear san rómpa tré mhór-shluagh Bhriain agus go ngeóbhdís de chosaibh -ionta. D’á luathacht, d’á bhrígh sin, a troidfí an cath dob’ eadh b’ -fhearr é, dar leó, mar b’ shin mar ba thúisge a dh’ fhéadfaidís iad -féin do leathadh isteach ar mhachairibh breaghtha míne na h-Éirean agus -seilbh a ghlacadh ionta. Bhí fonn agus flosg agus giodam agus meanamna -agus mórchroídhe, d’á bhrígh sin, ortha féin agus ar a mnáibh, agus -fuadar an domhain fútha, nuair a rith an focal mór-thímpal eatartha -go dtroidfí an cath ar maidin Dé h-Aoine a bhí chúghainn. Níor chodail -aoinne acu an chuid eile de’n oídhche sin, bhí a leithéid sin d’ -fhothram agus de ghleó ar siúbhal ó cheann ceann de’n longphort. - -Níor bh’fhada go bhfuaradh amach i longphort Bhriain cad a bhí ar -siúbhal, agus cad fé ndeár an gleó agus an fothram. Bhí Caoilte agus -a ghiollaí turais anso agus ansúd, fé cheilt, ameasg na Lochlanach. -Thugadar leó ag triall ar mhór-shluagh Bhriain tuairisg cruinn ar -an ollmhúchán. Thusnuigh na Gaedhil ar iad féin d’ ollamhughadh -láithreach. Bhí an t-ollmhúchán ar siúbhal go tréan sa dá longphort -i ndeire na h-oídhche sin agus i gcaitheamh an lae amáirigh, agus i -gcaitheamh na cod’ eile de’n aimsir as san go h-Aoine. - - - - -CAIBIDIOL XII. - -DAOINE CIALLMHARA AG FEUCHAINT RÓMPA AMACH. - - -Dá mhéid a bhí deimhne ag Bruadar agus ag Amhlaoibh, agus ag an gcuid -eile acu, ar bhuachtaint sa mhór-chath a bhí ag teacht, iseadh ba mhó -a bhíodar ag feuchaint rómpa amach agus ag cuimhneamh ar na neithibh a -dhéanfaidís tar éis an chatha. - -Do labhair Amhlaoibh le Bruadar. - -“A leithéid seo, a rígh,” ar seisean. “Is tusa a bheidh i -n-Árdrígheacht na h-Éirean tar éis an chatha so.” - -“B’fhéidir é,” arsa Bruadar, “ach cá bh’fhios duit-se sin?” - -“Táim deimhnightheach dé,” arsa Amhlaoibh. “Do gheall Sitric duit -go dtabharfadh sé mo mháthair duit. Ní foláir dó an gheallamhaint -sin do sheasamh. Ansan, an t-é go mbeidh an Árdrígan aige beidh an -Árdrígheacht aige.” - -“Mheasas,” arsa Bruadar, “gur chun na h-Árdrígheachta thabhairt do -Shitric a tusnuigheadh an obair seo ar dtúis.” - -“Mheasas-sa, leis, é,” arsa Amhlaoibh, “ach measaim rud eile anois. -Chím atharughadh ar aigne mo mháthar ó thusnuigh na slóighte móra so ar -chruinniú’ fé n-a súil. Ní déarfainn ná go bhfuil fhios agat féin, a -rígh, gur duit a tabharfar an Árdrígheacht, agus nách indiu ná indé do -thusnuighis ar a fhios a bheith agat.” - -“Nár gealladh Árdrígan agus Árdrígheacht do’n Iarla?” arsa Bruadar. - -“Ní ceist ag lorg eóluis í sin, a rígh,” arsa Amhlaoibh. “Tá freagra na -ceiste sin agat féin cheana agus ní gádh dhómh-sa í fhreagairt duit.” - -“Is fíor, a mhic ó,” arsa Bruadar, “ach cad ’tá uait? Tá fhios agam -go dteastuighean uait nídh éigin a dh’iaraidh orm nuair a bhéad am’ -Árdrígh, agus gur maith leat an nídh sin do chur i n-áirighthe dhuit -féin roim ré.” - -“Siné díreach a theastuighean uaim, a rígh,” arsa Amhlaoibh. - -“Tá go maith. Comáin leat. Ach ba dhóich liom, ó ’tá fhios agat anois -cé h-é thu, go dtuigfeá ad’ aigne ná fuil aon ghádh leis an gcur i -n-áirighthe roim ré. Ach comáin leat;” arsa Bruadar. - -“Nuair a bhíos-sa i n-Inis Cathaigh,” arsa Amhlaoibh, “chuireas aithne -ann ar mhac do Thadhg Mhór ua Chealla. Tá aithne agat ar Thadhg Mhór ua -Chealla.” - -“Tá. An fear so adeirtear atá níos treise agus níos cródha ’ná Murchadh -féin,” arsa Bruadar. - -“Siné é,” arsa Amhlaoibh. “Chuireas aithne ar a mhac. Buachail bocht -símplidhe iseadh é. Ach do chuadhmair ar chuaird óthuaidh go h-Uíbh -Máine, go ríghtheighlach Thaidhg Mhóir. Chonac rígan óg ansan, inghean -do Thadhg Mhór. Niamh a tugtí uirthi. Ní fheacaidh mo dhá shúil -riamh roimis sin, ná ó shin, aon nídh i riocht duine chómh h-áluinn -léi. Mheasas gur bhain a h-áilneacht mo radharc díom. Ach sa n-am -gcéadna, ar an gcéad amharc, do buaileadh isteach am’ aigne go raibh -sí go h-olc. Ní h-í a bhí go h-olc ach mise. Tháinig sí go Ceann Cora -’n-a dhiaigh san chun bheith ag faire ar mo mháthair le h-eagla go -dtabharfadh sí nimh do Bhrian. Chuir mo mháthair aithne uirthi. Bhíos -ag caint le m’ mháthair uair, i gcaitheamh na h-aimsire ’n-a raibh -Brian ar a chuaird rígh. Dúbhairt sí liom go raibh dearmhad mór déanta -agam i dtaobh Niamh. Thuigeas gur bh’ fhíor di é. Do chaitheas a -gheallamhaint di dá n-eirigheadh ár n-obair linn go bpósfainn Niamh.” - -“An ndúbhairt sí leat,” arsa Bruadar, “go bpósfadh Niamh thu?” - -“Táim féin deimhnightheach, ó’n gcéad amharc úd, go bpósfaidh. Isé -rud atá agam le h-iaraidh ort, nuair a bhéir-se i n-Árdrígheacht na -h-Éirean, go dtabharfair ríghe Conacht dómh-sa agus do Niamh.” - -“Ambasa, a mhic ó,” arsa Bruadar, “tabharfad agus fáilte. Tabharfad -ríghe Conacht duit pé ’cu thógfaidh sí thu nó ná tógfaidh.” - -I n-áit eile, sa mhór-shluagh chéadna, bhí beirt eile agus iad ag -feuchaint rómpa ar an gcuma gcéadna agus iad ag socarughadh, neithe -go h-áluinn, dar leó. B’iad beirt iad san ’ná Maolmórdha agus Sitric. -Níor ró fhuiriste do Shitric neithe do shocarughadh i gcómhairle le -Maolmórdha, mar fear ró bhaoth, ró bhéalsgaoilte, ab eadh Maolmórdha, -agus ní féadfaí aon eólus a thabhairt dó ach eólus nar mhiste a leigint -amach. - -“Is dócha, a rígh,” arsa Sitric le Maolmórdha, “ná fuil aon teip ná go -mbuadhfaimíd sa chath so atá le troid Dé h-Aoine.” - -“Ní’l, a mhic ó,” arsa Maolmórdha. “Ní fhéadfadh a bheith. Chuirfeadh -an deich gcéad fear so ins na h-éidíbh práis i n-áirighthe dhúinn é dá -mba ná béadh aon nídh eile chun é chur i n-áirighthe dhúinn. Ach tá -a lán neithe chun é chur i n-áirighthe dhúinn. Airighim-se go bhfuil -socair ag M’lsheachlainn Mór ar tharang siar ó’n gcath chómh luath agus -thusnóchaidh an cath. Ní h-aon iongnadh i n-aon chor go mbéadh socair -aige ar a leithéid.” - -“Agus cad ’n-a thaobh nár fhan sé thiar sa bhaile agus gan teacht i -n-aon chor, fé mar a dh’ fhan tuille acu?” arsa Sitric. - -“D’fhanfadh, leis, ach go bhfuil socair aige ar níos mó díobhála -dhéanamh do Bhrian ’ná mar a dhéanfadh sé dhó dá bhfanadh sé thiar sa -bhaile,” arsa Maolmórdha. - -“Agus cad é an díobháil eile atá beartuighthe aige a dhéanamh?” arsa -Sitric. - -“Tá sé ag brath air go mbéarfaidh sé leis as an gcath beirt nó triúr -eile des na ríghthibh atá dílis fós do Bhrian. Ní fhéadfadh rígh na -nDéiseach aon ghrádh ró mhór a bheith aige do Bhrian; ná rígh Ua -n-Eachac Múmhan; ná tuille acu,” arsa Maolmórdha. - -“Agus cogar, a rígh,” arsa Sitric, “cad is dóich leat a dhéanfaidh mo -mháthair tar éis an chatha?” - -“Cad a dhéanfadh sí,” arsa Maolmórdha, “ach an rud atá geallta aici ó -thusach, tusa chur sa n-Árdrígheacht?” - -“Mura dtiocfadh aon lucht droch chómhairle chúichi a chuirfeadh suas í -chun a h-aigne d’ atharughadh,” arsa Sitric. - -“Cé h-é an droch chómhairleóir a dh’ fhéadfadh í chur suas chun a -h-aigne dh’ atharú’?” arsa Maolmórdha. - -“Ní fheadar an domhan, a rígh,” arsa Sitric, “ach tá raint neithe -agam ’á thabhairt fé ndeara le déanaighe agus ba ró mhaith liom do -chómhairle-se dh’ fhághail ’n-a dtaobh. B’fhéidir go bhfuil an éagcóir -agam. Má tá ’sin mar is fearr é. Ach ní dhéanfaidh do chómhairle-se aon -díobháil dom pé ’cu ’tá an éagcóir agam nó ná fuil.” - -“Cad tá agat d’á thabhairt fé ndeara?” arsa Maolmórdha. - -“Tá so agam ’á thabhairt fé ndeara,” arsa Sitric. “I dtusach na -h-oibre seo is dómh-sa a thugadh sí an chuid ba mhó d’á h-aigne. Am’ -chómhairle-se a chuireadh sí gach aon rud, go mór mór na neithe ba mhó -a dheineadh buairt di. Ansan, fé mar a ghluais an aimsir, bhíodh an -triúr againn i n-aonfheacht ins gach cómhairle, mise agus Amhlaoibh -agus í féin. Táim ’á thabhairt fé ndeara le déanaighe gur d’ Amhlaoibh -a thugan sí a h-aigne ar fad. Nuair a chuir sí óthuaidh mé chun a -dh’iaraidh ar Bhruadar teacht agus a neart slógh thabhairt leis, -dubhairt sí liom a gheallamhaint dó, dá mba rud é ná cuirfeadh aon rud -eile fhiachaint air teacht, a gheallamhaint dó go dtabharfainn í féin -dó agus Árdrígheacht na h-Éirean, dá mbeirimís buadh. Mheasas an uair -sin ná raibh ins na geallamhnaibh ach neamhnídh. Is eagal liom anois -nách neamhnídh i n-aon chor iad. Agus is eagal liom go bhfuil ’fhios ag -Amhlaoibh nách neamhnídh iad.” - -“Ó ’seadh!” arsa Maolmórdha, “agus go bhfuil Amhlaoibh ag cabhrughadh -le Bruadar sa n-obair!” - -“Bhuailis do mhéar air, a rígh,” arsa Sitric. - -“Tá go maith, a mhic ó,” arsa Maolmórdha. “Is maith a dheinis an méid -sin a dh’innsint dom. Ná leig aon nídh ort leó. Nuair a bheidh an -ruagairt curtha againn ar shlóightibh Bhriain iompó’míd araon, tusa -agus mise, ar shluagh Bhruadair, agus dísgeó’míd iad. Ansan ní bheidh -aoinne chun teacht idir thusa agus an Árdrígheacht.” - -Shocaruighdar an méid sin chun a dtoile go h-áluinn. Nuair a bhí an -socarughadh déanta acu, ámhthach, bhí socarughadh nár bh’é i n’ aigne -féin ag gach duine acu. - -“Is agam-sa féin a bheidh an Árdrígheacht i ndeire bára, agus ní -h-agat-sa ná ag Bruadar!” arsa Maolmórdha, i n’ aigne féin. - -“Ní h-aon iontaoibh tu, a dhritháir mo mháthar,” arsa Sitric, i -n’ aigne féin. “Ní’l agam,” ar seisean, “ach an úsáid is fearr a -dh’fhéadfad, a dhéanamh díot, agus ansan----mé féin do sheachaint ort -chómh maith agus d’ fhéadfad é!” - -Bhí beirt eile i n-áit eile, sa mhór-shluagh, agus bhí caint eatartha, -leis. B’ iad beirt iad san ’ná Cnút agus Anrud, beirt mhac rígh na -h-Ioruaidhe. - -“Ar airighis, a dhritháir,” arsa Cnút, “cé ’tá le bheith i n’ Árdrígh -ar Éirinn i ndiaigh an chatha so a troidfear Dé h-Aoine?” - -“D’ airigheas a lán ráflaí,” arsa Anrud, “ach ní fheadar an ceart puínn -suime chur ionta. D’airigheas ar dtúis gur do Bhruadar a tabharfaí an -Árdrígheacht agus an Árdrígan. D’airigheas ansan gur do Shitric, rígh -Lochlanach Átha Cliath, a tabharfaí an Árdrígheacht. Ach tá muintir -an Iarla deimhnightheach gur b’é an t-Iarla a bheidh i n’Árdrígh; gur -gheall Sitric an Árdrígheacht agus an Árdrígan i n-aonfheacht dó.” - -“Tá an sgéal go léir cruinn agat,” arsa Cnút. “Is léir, as na ráflaíbh -sin ná fuiltear socair i gceart ar cé aige go mbeidh an Árdrígheacht.” - -“Is fíor san, a dhritháir,” arsa Anrud, “ach cad é sin dúinne cé ’cu -atáthar socair air nó ná fuiltear?” - -“Is mórán neithe dhúinn é,” arsa Cnút. “Ar thánamair-ne anso, sinn -féin agus ár mór-shluagh, tar éis mórán costais do chur ar ár dtír -féin, treasna faraigí fuara, chun ár n-anama dh’ imirt i bhfriothghuin -chatha, i gcoinnibh Bhriain agus Dál gCais, i dtreó go bhfaghadh -Bruadar Árdrígheacht agus Árdrígan?” - -“Ní mheasaim gur chuige sin a thánamair,” arsa Anrud. - -“Ar thánamair i dtreó go bhfaghadh an t-Iarla iad?” arsa Cnút. - -“Ní mheasaim gur thánamair,” arsa Anrud. - -“Ar thánamair chun Árdrígh dhéanamh de Shitric?” arsa Cnút. - -“Ní mheasaim é,” arsa Anrud. “Ní cneasta an fheuchaint a thabharfadh -ár n-athair orainn nuair a raighmís abhaile dá mba ná béadh de bhár ár -gcuarda againn ach Árdrígh dhéanamh de Shitric,” ar seisean. “Ach cad -’tá beartuighthe agat?” - -“Neósfad-sa san duit,” arsa Cnút. “Tá sé daingean am’ aigne, chómh -luath agus bheidh buaidhte againn ar mhór-shluagh Bhriain go -n-eireóchaid na ríghthe seo go léir chun a chéile agus go mbeidh sé -’n-a chogadh dhearg eatartha. Leigimís dóibh a chéile do dhísgiughadh, -agus ansan bíodh Éire againn féin!” - -“Is maith an chómhairle í,” arsa Anrud. “Nuair a bheidh Éire againn -féin tiocfaidh m’ athair anall agus déanfaimíd Árdrígh dhé.” - -“Thar a bhfeacaís riamh!” arsa Cnút. - -Níor chodail an bheirt sin puínn an oídhche sin ach ag socarughadh an -sgéil sin, agus shocaruighdar é chun a dtoile go h-áluinn. - - - - -CAIBIDIOL XIII. - -ROSG CATHA BHRIAIN. - - -Ar eirighe lae ar maidin Dé h-Aoine, ar maidin Aoine an Chéasta, bhí -Béibionn agus Gormfhlaith thuas i mbara ríghtheighlaigh Shitric i n-Áth -Cliath, agus iad ag feuchaint anonn treasna an chuain ar na línte fada -cábán. Chonacadar na slóighte go léir ag gluaiseacht amach agus ’ghá -gcur féin i n-eagar. Níor bh’ fhada go bhfeacadar na h-íodhna fada ’ghá -riaradh féin, fan na trágha, lasmuich des na cábánaibh. - -Chonacadar lasmuich airís, abhfad amach, ar aghaidh na Lochlanach -anonn, íodhna eile ’ghá gcur féin i n-eagar, agus do thuig an bheirt -rígan go raibh na h-íodhna amuich chómh fada, chómh líonmhar, chómh -láidir ar gach aon tsaghas cuma, le h-íodhnaibh na Lochlanach. - -“Ní mheasaim go bhfuil puínn sa mbreis ag aon taobh acu ar a chéile i -dtaobh nirt slógh,” arsa Béibionn. - -“Ní líonmhaire a dheinean neart i gcómhnuíghe,” arsa Gormfhlaith, “ná -ní h-é a bheirean buadh.” - -“Is fíor,” arsa Béibionn. “Dá bhfeicinn-se m’ athair agus Murchadh -agus Dál gCais i láthair catha agus a dtrí n-oiread nirt slógh ’n-a -gcoinnibh ní bhéadh aon eagal orm ná go mbéadh an buadh acu.” - -“Fan leat go fóil,” arsa Gormfhlaith, “go bhfeicir lucht na n-éidí -práis úd thall ag tabhairt aghaidh ortha. Ansan iseadh chífir cad a -dhéanfaidh Murchadh agus Clann Chais.” - -“Is fíor!” arsa Béibionn. - -Bhí na h-íodhna catha, ó gach taobh, ag teacht fé dhéin a chéile. Bhí -na Lochlanaigh ag gluaiseacht go h-ana réidh. D’órduigh na ríghthe agus -na taoiseacha dhóibh siúbhal go réidh i dtreó ná béadh saothar ortha -nuair a thiocfaidís lámh le láimh agus ucht le h-ucht leis an namhaid. -Bhí íodhna na nGaedhal, leis, ag teacht go réidh agus go stuamdha. - -Do h-órduigheadh dos na Gaedhlaibh stad. Do stadadar. - -Nuair a bhíodar ’n-a stad tháinig an t-Árdrígh amach os a gcómhair -agus é ar muin capail agus beirt fhear ag ceann an chapail agus greim -acu ar an sriain. Bhí a chlaidheamh nocht anáirde ag an Árdrígh, ’n-a -láimh dheis, an claidheamh a bhí tar éis rian a bhéil do chur ar -Lochlanachaibh ins gach aon pháirt de’n Mhumhain agus ins gach aon -pháirt d’Éirinn. D’ aithin an tsluagh go léir an claidheamh san, agus -nuair a chonacadar anáirde é thugadar trí gártha molta dó féin agus -do’n Árdrígh. Le linn na ngártha san a thabhairt dóibh d’ árduigh gach -fear a chlaidheamh féin. Bhí an ghrian díreach ag eirighe. Do thaithn -solus na gréine ar na claidhmhtibh go léir agus iad anáirde, i dtreó -gur mheas Béibionn agus Gormfhlaith go raibh slóighte Bhriain tré -theine. - -Do thóg Brian anáirde, ’n-a láimh chlé, an Chrois Chéasta agus íomhágh -an tSlánuightheóra uirthi. Ansan do cuireadh an capal ag siubhal go -réidh, fan na n-íodhna, ar aghaidh na slógh amach, agus do labhair an -t-Árdrígh mar seo:-- - -“A Chlanna Gaedhal, a ríogra Éirean, táimíd go léir le tamal maith -’ghár n-ollamhughadh féin i gcóir an lae seo. Tá aon nídh amháin socair -againn agus measaim gur fearr d’ ollamhughadh é ’ná aon ollamhughadh -eile atá déanta againn. Tá socair ag gach fear againn gur b’é an lá -indiu lá a bháis féin pé taobh ar a mbeidh buadh. Má’s ag ár namhaid a -bheidh buadh ní bheidh a smacht orainne, mar ní bheimíd beó acu chuige. -Má’s againne a bheidh buadh an lae seo bíodh a thoradh ag an muintir -atá i n-ár ndiaigh sa bhaile. - -“An t-é go bhfuil socair i n’ aigne aige ar bhás d’fhághail sa chath so -atá le troid againn ní baoghal go n-iompóchaidh sé ó’n gcath. Dá mba ná -béadh aon nídh eile chun buadh do chur i n-áirighthe dhúinn, cuirfidh -san i n-airighthe dhúinn é. Dá mbéadh fhios ag an namhaid go bhfuil ár -n-aigne socair mar sin againne ní ró mhór an misneach a bhéadh anois -ortha. Gheóbhaid siad amach ar ball é.” - -Do labhair sé focal fé leith le gach rígh agus le gach cineil fé mar -a tháinig sé ar a n-aghaidh amach, focal éigin a chuir a n-uaisleacht -féin agus a gcródhacht i gcuimhne dhóibh, agus conus mar a bhí Dia agus -daoine ag faire ar an gcuma ’n-a ndéanfaidís gníomh an lae a bhí rómpa. -Nuair a tháinig sé ar aghaidh Dál gCais, dúbhairt sé:-- - -“A Chlann Chais, a shliocht ríoga! A mhuintir na n-arm ngéar agus na -gcruadh-lámh, nár staon agus nár stríoc do namhaid fós riamh, i gcath -d’á thruime, i n-éigin d’á ghéire, i spéirlinn d’á dhéine, mo sheasamh -indiu oraibh!” - -Ansan d’ árduigh sé a ghlór agus do sheinn a ghuth mar a sheinnfeadh -fuaim adhairce, i dtreó gur h-airigheadh agus gur tuigeadh an uile -fhocal uaidh ó cheann ceann de’n mhór-shluagh:-- - -“Feuch ansúd iad!” ar seisean, ag síneadh a chlaidhimh i dtreó na -Lochlanach, “cruinnighthe cnuasta os bhúr gcómhair. Tá rian bhúr lámh -go daingean cheana ortha. Ní thugan san ciall dóibh. Is minic le -fiche bliain a chuireabhair-se anaithe agus teitheadh agus ár agus -dearg-ruathar ortha, ar fuid réidhthe agus gleannta agus machairí -Éirean. Is mór d’á gcuid fola agus feóla atá ag cur geamhair agus féir -ghlais ag fás i n-Éirinn indiu. Go dtí so ba chuma iad nó cormhíola; -d’á mhéid a marbhuightí dhíobh ní samhluightí easnamh ná laighead -ortha. Is fada sinn cráidhte acu, iad ag faire ar ár gcuantaibh agus -ar ár mbailtibh puirt, ag preabadh chughainn isteach nuair ná bíodh -coinne leó, ag braduíol agus ag sgiobadh agus ag cosgar. Is minic a -leigeadh as iad agus croch tuillte acu. B’é a mbuidhchas teacht airís -agus feall níba mheasa do dhéanamh. An fada a cuirfear suas leis an -obair sin? Is dócha gur dóich leó go leigfear as indiu iad mar a -leigeadh chómh minic cheana. Bíodh san de dhearmhad ortha, a chlann -ó! Ná téidheadh fear innste sgéil abhaile dhíobh! Níor cuireadh fios -ortha. Do thánadar uatha féin. Is minic a dúbhradh leó go dtiocfaidís -agus ná h-imtheóchaidís. Deintear deimhin indiu dé dhóibh. An amhlaidh -a cheapadar ná raibh aoinne ’n-a chómhnuighe ar an oileán so? Má -deineadar dearmhad bíodh ortha féin anois. - -“Tá aon mhaith amháin sa dearmhad atá déanta acu. Do thánadar go léir. -Feuchaidh, a chlann ó, feuch an tsloigisg sin. Tá ’an chráin ’s a h-ál -go léir’ ansan agaibh. Tá a bhfuil beó de chlannaibh Lochlan ansan -agaibh. Táid siad bailighthe ansan agaibh ó Bhreatain agus ó Shasana, -ó Albain agus adtuaidh ó-s na h-oileánaibh, anall ó Mhanain agus anoir -ó chríochaibh Danmarg agus ó riasgaibh na h-Ioruaidhe. Ní’l a thuille -’n-a ndiaigh sa bhaile gur fiú iad d’áireamh. Múchaidh an satha san -indiu, agus tá deire le réim Lochlan go bráth na breithe!” - -Le n-a linn sin do chonacadar go léir M’lsheachlainn agus a dheich -gcéad fear ag imtheacht as a n-inead. Dúbhairt Brian:-- - -“Chím cuid agaibh ag amharc anonn treasna na páirce sin. Ní maith an -radharc atá le feisgint ann. Is mairg do Mh’lsheachlainn, díreach -mar is mairg do Mhac Giolla Pádraig agus d’á Laighnibh, caismirt an -lae indiu do sheachnadh. Déanfar gníomh an lae indiu gan a gcabhair. -Béarfar buadh an lae indiu os cómhair a súl agus gan iad páirteach ann. -Beidh san de mhasla agus de ghuith ar a gclú agus ar a gcáil an dá lá -’s an fhaid a bheidh grian ar spéir agus daoine ar talamh. - -“Tá cuid d’ár muintir féin amuich uainn. Ná bac san. Tá oiread againn -anso agus shocaróchaidh cúntas leis an sloigisg sin thall. Is cúntas -fada é. Is mithid é shocarughadh. Anois an t-amh chun é shocarughadh. -Isiad ár namhaid iad. Isiad namhaid ár gCreidimh iad. Tá rian na teine -ar eaglaisíbh agus ar mhainistríbh Éirean ’n-a ndiaigh. Beidh lámh Dé -linn ’ghá dhíoghalt san indiu ortha. - -“Cad é an lá é seo indiu againn? Indiu an Aoine. Is í Aoine an Chéasda -féin í,” agus d’árduigh sé an Chrois Chéasda i radharc an tslóigh go -léir. “I gcuimhneamh an lae indiu,” ar seisean, “iseadh d’fhuiling ár -Slánuightheóir Íosa Críost bás ar chrann na Croise chun an Chreidimh -do chur ar bun. Táimíd-ne anso indiu ag tabhairt aghaidh ar an mbás -chun an Chreidimh do chosnamh. An dóich leat ná go mbeidh lámh -chómhachtach an tSlánuightheóra linn sa ghleó? An dóich leat ná go -mbeidh meanmna ó Dhia indiu i gcroídhe gach fir a thabharfaidh aghaidh -ar an namhaid sin? Beidh; agus má’s anso atá fód ár mbáis beidh bás an -tSlánuightheóra féin mar urúdhas againn air go raghaidh ár n-anam saor -ó’n bhfód so go Flathas na ngrást.” - -Ansan d’eirigh a ghlór níob’ aoirde agus níba bhinne:-- - -“Gabhaidh chúcha, a chlann ó, i n-ainim Dé agus Mhuire. Tugaidh an -faobhar dóibh! Gabhaidh do chosaibh ionta! Ní h-é an chéad uair agaibh -é. Ná téidheadh aon mhac máthar acu beó uaibh. Ná cuiridh suim ’n-a -gcótaibh iarainn. Cótaí troma iseadh iad. Tá aon mhaith amháin ionta; -coimeádfaid siad na fir daoibh-se chun na gceann a bhaint díobh. Do -thánadar chun fanmhaint. Fanaidis, i n-ainim Dé. Tá slígh fé’n bhfód -anso dhóibh. Tugtar dóibh é go fial!” - -Ansan do labhair sé le Dál gCais:-- - -“A chlann ó, a óga mo chroídhe, a chine uasal! Is maith is eól dómh-sa -bhúr ngníomh. Feiceam an gníomh san indiu uaibh, agus geallfad daoibh -go mairfidh a thoradh agus a chlú an fhaid a bheidh uisge ag ruith agus -féar ag fás i n-Éirinn!” - -Um an dtaca ’n-a raibh an méid sin cainte déanta ag Brian bhí an -namhaid ag teacht i gcómhngar. Tháinig Tadhg Mór ua Cealla agus -Murchadh agus tuille des na ríghthibh, agus cuireadar fhiachaibh ar -Bhrian dul agus fanmhaint ’n-a chábán, mar go raibh sé ró aosta chun -dul sa chath, agus dá dtuiteadh sé sa chath go gcuirfeadh san misneach -ar an namhaid. Dhein sé rud ortha, agus do cuireadh lucht cosanta -tímpal ar an gcábán. - - - - -CAIBIDIOL XIV. - -AN CATH. - - -Um an dtaca ’n-a raibh Brian socair ’n-a chábán agus an lucht cosanta -’n-a thímpal bhí an dá shluagh i ngioracht cúpla péirse dh’á chéile. Do -léim fear mór amach a’ sluagh na Lochlanach agus do labhair sé. - -“An bhfuil Dómhnall mac Éimhin anso?” ar seisean. - -“Tá sé anso,” arsa Dómhnall ag teacht amach a’ sluagh na nGaedhal. - -Thug an bheirt aghaidh ar a chéile. Do bhuail gach fear díobh aon -bhuille amháin ar an bhfear eile agus do thuit an bheirt marbh ar an -bhfód. - -Ansan do séideadh na h-adharca ar gach taobh, do rith an dá shluagh -chun a chéile agus do thusnuigh an t-éirleach. Bhí solus na gréine -ag neartughadh agus ní raibh an solus ins na súilibh ar aon tsluagh -acu, mar bhí an ghrian ag taithneamh anoir díreach, ar láimh dheis na -Lochlanach agus ar láimh chlé na nGaedhal. I dtusach an chómhraic ní -raibh puínn des na fearaibh ag tuitim ar aon taobh, mar bhí an chosaint -chómh maith leis an mbualadh. Aon áit sa tímpal ’n-a raibh cnucán ná -árdán bhí mná agus daoine óga anáirde ar na h-árdánaibh ag faire ar an -gcómhrac. Níor mhar a chéile cómhrac an uair sin agus cómhrac anois. Ní -fhéadfadh aoinne dul i n-aon ghaor do chómhrac anois mar gheall ar an -arm teine. An uair sin d’fhéadfadh mná agus mion-daoine teacht achamair -go maith do’n chómhrac. Bhí mná na Lochlanach cruinnighthe ins gach -sórd áite ’n-ar fhéadadar aon radharc a dh’fhághail ar an gcómhrac. Do -chonacadar na claidhmhte d’á gcasadh agus iad ag taithneamh sa ghréin. -Chonacadar gach buille d’á chosaint, le faobhar nó le sgiath, chómh -tiugh agus do thagadh sé. D’ airighdar fuaim na mbuillí ar na sgiathibh -agus sgreadach na bhfaobhar i gcoinnibh a chéile, agus guthana árda -na dtaoiseach ag labhairt leis na fearaibh, agus dranntán na namhad -chun a chéile le linn na mbuillí do bhualadh dhóibh, agus do mheasg na -fuaimeana san ar a chéile ó dhachad míle namhad, i dtreó dá ndúnadh -duine a shúile agus éisteacht leis an ngleic, gur dhóich leis gur -choill mhór a bhí tré theine, agus an lasair ag búirthigh agus an -t-adhmad ag cnagarnaigh le neart na teine. - -Do lean an cómhrac ar an gcuma san ar feadh abhfad agus an ghrian ag -druidim suas ar an spéir, agus is go h-ana mhall a bhí sí ag druidim -suas. Ansan do thusnuigh na fir ar thuitim. Bhí saothar agus tuirse ag -teacht ar chuid acu agus bhí an chosaint ag teip. - -Maolmórdha agus a Laighneacha isiad a bhí aghaidh ar aghaidh le Dál -gCais agus bhí sluagh mhór des na Lochlanaigh ag cabhrughadh leó. - -Nuair a bhíodh tuirse ag teacht ar a namhaid iseadh ba ghnáth le Dál -gCais breis nirt agus breis fuinnimh do theacht ionta. Bhí san ag -teacht ionta an uair sin. Bhí idir Laighneacha agus Lochlanaigh ag -tuitim fé n-a mbuillibh, agus bhí an chuid nár thuit díobh ag dul i -ndiaigh a gcúil, go ríghin. Ba dheacair iad do chur i ndiaigh a gcúil. -Bhí greim maith acu ar an bhfód. - -Ach bhí Clann Chais ábalta ar a ngreim a bhogadh ó’n bhfód. Bhí -Murchadh ann agus a dhá chlaidheamh aige, mar ba ghnáth, agus nuair -a thugadh sé aghaidh ar fhear do thuiteadh an fear san gan a thuille -cáirde. Bhí Dúlainn ann agus é chómh tapaidh, chómh marbhuightheach -leis an león. “Fear na mbuillí dtroma,” a thugadh na Lochlanaigh air. -Bhí mac Mhurchadh ann agus an dá chlaidheamh aige, mar a bhíodh agá -athair. Dar leis na Lochlanaigh bhí sé chómh h-olc le n’ athair. Ní -h-aithneófaí ó chéile iad ach gan an fhéasóg a bheith ar an mac. - -B’é focal deirineach a dúbhairt Niamh ar maidin le Dúlainn ’ná, “A -Dhúlainn, ná tabhair do cheann leat ó’n gcath so má leigean tú buille i -gceann Chonnla!” - -Ní rabhdar abhfad sa cath nuair a chonaic Dúlainn nár ghádh d’ aoinne -ceann Chonnla do chosaint; go raibh a lámh dheas féin ábalta ar a -cheann do chosaint go feilimionta. Agus ar nós Clainne Chais go léir, -is ag dul i bhfuinneamhlacht a bhí a chroídhe agus a ghéaga fé mar a -bhí an cath ag dul i ndéine. Bhí an namhaid ag dul i ndiaigh a gcúil, -agus iad ag tuitim, agus Dál gCais ag brúth ortha agus ’ghá leagadh; -agus bhí an ghrian ag druidim suas ar an spéir, go mall. Bhí an ghaoth -anoir agus í go maith láidir, ionfhuar, anamamhail, agus ba mhór an -tairbhthe an méid sin dos na fearaibh, ar gach taobh, mar bhí allus -ag teacht ortha agus teas an chómhraic ag cúr ortha, go mór mór ar an -gcuid acu ná raibh taithighe ró mhaith acu ar an saghas san oibre. Níor -ghoill teas an chómhraic puínn ar Dhál gCais. Do cruadhadh iad go maith -leis an ngleacaidheacht a bhíodh ar siúbhal coitchianta i gCeann Cora. -Nuair a bhíodar sa mhór-chath is amhlaidh a bhíodar ar nós an chapail -ráis n-a mbíon an fholuigheacht ann. Nuair ba dhóich le duine gur -cheart tuirse bheith ag teacht air is amhlaidh a bhíon buile nirt agus -misnigh agus fuinnimh ag teacht ann. - -Bhí cuid des na Lochlanaigh a bhí ar an gcuma gcéadna, agus ba ró -dheacair iad do chur i ndiaigh a gcúil. Ach bhíodar ag druidim siar -agus bhí Dál gCais ag brúth ortha go dian. Bhí Maolmórdha ag déanamh -a dhíchil chun iad do choimeád gan dul siar, ach ní fhéadadh sé é. -Thugadh sé aire mhaith, ámhthach, gan teacht aghaidh ar aghaidh le -Murchadh ná le Dúlainn. Mheasadh sé go bhfeiceadh sé dhá Mhurchadh ann, -an Murchadh go raibh an fhéasóg air agus an Murchadh ná raibh, agus -go raibh an Murchadh ná raibh an fhéasóg air chómh contabharthach de -theangabhálaidhe leis an Murchadh go raibh. - -An fhaid a bhí san mar sin sa cheann san de’n chath, bhí neithe ar -a mhalairt de chuma sa cheann eile. Bhí Lochlanaigh Átha Cliath agus -an deich gcéad fear ó’n Ioruaidh go raibh na h-éidí práis ortha i -gcoinnibh na Muímhneach eile (lasmuich de Dhál gCais), agus bhí lucht -na n-éidí práis ag brúth na nGaedhal rómpa agus ’ghá marbhughadh go -tiugh. Ba mhó go mór an t-éirleach a bhí ag lucht na n-éidí práis ’á -dhéanamh ar Ghaedhlaibh an chinn sin de’n chath ’ná mar a bhí ag Dál -gCais ’á dhéanamh ar Lochlanaigh an chinn eile. Bhí Bruadar ar tusach -ar lucht na n-éidí, agus bhí na Muímhnigh ag tuitim ’n-a srathanaibh -ins gach treó ’n-a dtugadh sé aghaidh. - -Bhí Béibionn agus Gormfhlaith thuas ar bara ríghtheighlaigh Shitric -agus iad ag feuchaint ar an éirleach a bhí ag lucht na n-éidí ’á -dhéanamh ar na Muímhneachaibh. - -“Is maith na buanaidhthe iad san, a Bhéibionn!” arsa Gormfhlaith. “Táid -siad ag leagadh an arbhair go tiugh. Beidh uathbhás oibre déanta acu i -gcóir na h-oídhche.” - -“Tá an lá óg fós, a Árdrígan,” arsa Béibionn. “Is ’mó cor a -dh’fhéadfadh an saoghal a chur dé ’dir seo agus an oídhche.” - -Chonaic Murchadh conus a bhí lucht na n-éidí ag marbhughadh na -Muímhneach rómpa. D’fheuch sé ’n-a thímpal. Ní raibh Caoilte abhfad -uaidh. - -“Téanam, a Chaoilte,” ar seisean. “Ní mór cosg do chur leó súd thiar. -Beir ar do thuaigh agus lean mé. Déin-se an rud céadna,” ar seisean le -Dúlainn. “Agus tusa, a mhic,” ar seisean le Connla. “Seasuigheadh an -chuid eile an fód anso.” - -D’imthigh an ceathrar siar as an gcath agus siúd siar ódheas iad chun -na h-áite ’n-a raibh lucht na n-éidí agus iad ag marbhughadh rómpa. - -“An tuagh! An tuagh! An tuagh, a fheara!” arsa Murchadh. - -Le n-a linn sin do léim sé chun Lochlanaigh mhóir a bhí ag déanamh -éirligh agus ná téidheadh aon bhuille chlaidheamh i bhfeidhm air. Dhein -Murchadh dhá leath d’á cheann, idir phrás agus cloigean, le buille -thuaigh. Bhí na tuaghana go léir anáirde láithreach. Ansan iseadh do -chonacthas an obair. - -“Tugtar sleagh dhom!” arsa Murchadh. - -Do tugadh. Thug sé sádh d’fhear mhór eile de lucht na n-éidí. Do rith -an tsleagh tríd an éide mar a ruithfeadh snáthad tré bhréid, agus do -thuit an fear. Ansan iseadh do fíoradh an focal adúbhairt Brian ar -maidin. “Ná cuiridh suim ’n-a gcótaíbh iarainn,” ar seisean. “Cótaí -troma iseadh iad.” Chuimhnigh gach aoinne ar an bhfocal. Do sheasaimh -na Muímhnigh an fód. D’oibrighdar an tuagh agus an tsleagh. Níor -bh’fada go raibh lucht na n-éidí ag tuitim go tiugh. Níor chuadar i -ndiaigh a gcúil mar ní ró mhaith a dh’fhéadfaidís é. Bhí tuirse agus -allus ortha, agus bhí an éide ró throm. Níor dheineadar ach seasamh -agus iad féin a chosaint chómh maith agus dob’ fhéidir leó é. Níor ró -mhaith a dh’fhéadadar iad féin a chosaint, mar bhí an bhuile agus an -fhearg ar na Muímhneachaibh nuair a fuaradar go raibh ar a gcumas na -h-éidí uathbhásacha san do ghearadh le tuaigh nó do shádh le sleagh -chómh saoráideach. Níor thuit puínn eile des na Muímhneachaibh an -uair sin, agus do chosain lucht na n-éidí iad féin maith go leór. Do -coireadh iad, ámhthach, agus fé mar a coirtí iad ní fhéadaidís aon -chosaint a dhéanamh ortha féin, agus ansan do marbhuightí iad. - -Do lean an cómhrac, gan stad gan staonadh, ó cheann ceann de pháirc an -chatha. Na h-Éireanaigh lán cheapaithe, fé mar a bhí socair go daingean -acu abhfad roim ré, ar bhás a dh’fhághail sa chath san, pé taobh ar a -mbéadh buadh an chatha. Iongnadh agus alltacht ar na Lochlanaigh go -léir, idir ríghthe agus daoine, a rádh go raibh a leithéid de sheasamh -ag na Gaedhil ’á dhéanamh. “Má seasuightear i n-ár gcoinnibh puínn eile -aimsire ar an gcuma so buadhfar orainn!” a deiridís le n-a chéile, -agus iongnadh a gcroídhe ortha. Ghéaruighdar sa chómhrac, mar ’dh eadh -go sguabfaidís na Gaedhil rómpa. Do chaitheadar iad féin i gcoinnibh -na nGaedhal díreach mar a chaithean an fharaige í féin i gcoinnibh -na caraige lá gaoithe. Ní raibh aon mhaith dhóibh ann. Do sheasaimh -Clanna Gaedhal ’n-a gcoinnibh díreach mar a sheasuighean an charaig i -gcoinnibh uisge na faraige. - -Thug na Lochlanaigh nídh eile fé ndeara. Thugadar fé ndeara ná raibh -blúire eagla roimis an mbás ag na h-Éireanaigh, ná aon dothal acu -roimis an mbás. I ndiaigh ar ndiaigh do chuaidh ’n-a luighe ar aigne -na Lochlanach ná raibh aon tsúil go n-iompóchadh na h-Éireanaigh ó’n -gcath. Go seasóchaidís an fód an fhaid a bheidís beó, agus gur le -h-áthas a ghlacfaidís bás. - -Níor bh’fhéidir leis na Lochlanaigh an nídh sin do thuisgint. Do -thuigfidís é, b’fhéidir, dá mbéadh ’fhios acu cad é an socarughadh -aigne a bhí déanta ag na Gaedhlaibh abhfad sar a dtáinig lá an chatha -san; do thuigfidís é dá mbéadh ’fhios acu go raibh Naomh Ídhbirt an -Aifrinn d’á dhéanamh chun Dé, ó thainig an chéad leus de sholus an lae -an mhaidion san, ins gach eaglais agus ins gach mainistir i n-Éirinn. -Do thuigfidís é dá dtuigidís conus mar a bhí sagairt agus manaigh -agus mná riaghalta ar fuid na h-Éirean, i gcaitheamh na maidine sin -agus i gcaitheamh na h-oídhche roim ré, ag briseadh a gcroídhe ’ghá -iaraidh ar Dhia na glóire, tré ímpídhe na Maighdine Muire, agus tré -ímpídhe Phádraig agus Bhríghde agus Cholum Cille, gan buadh an chatha -san do leigint leis na Lochlanaigh. Do thuigfidís é dá mbéadh ’fhios -acu conus mar a bhí an t-Árdrígh aosta, an fear a thaisbeáin an Chrois -Chéasda do’n tsluagh an mhaidion san, an fear a bhí ceapaithe ag Dia -an uair sin chun cómhacht na Lochlanach do bhriseadh agus do chlaoidh -i n-Éirinn, conus mar bhí sé ar a dhá ghlúin, istigh ’n-a chábán, ’ghá -iaraidh go cruaidh ar an Slánuightheóir Gléigeal gan an buadh do -leigint le namhaid an Chreidimh. Ní raibh aon phioc d’ fhios an méid -sin go léir ag na Lochlanaigh, agus d’á bhrígh sin níor thuigeadar cad -fé ndeara dos na Gaedhlaibh a leithéid de sheasamh a dhéanamh sa chath -agus bás do ghlacadh le n-a leithéid d’ áthas. - -Do lean an cómhrac gan sos gan staonadh gan lagughadh, agus bhí an -ghrian ag druidim, go ríghin, chun a h-áite ar an spéir i meadhan lae. -Bhí an bualadh agus an t-éirleach cómh-dhian, ba dhóich le duine, ó -cheann ceann de’n mhachaire. Bhí na mná agus na mion-daoine ar na -h-árdánaibh ag faire. Bhí buairt agus eagla ag tusnughadh ar theacht -ar na mnáibh a tháinig ar na loingeas. Ní raibh aon choinne acu go -leanfadh an cath chómh fada, ná go seasóch’ na Gaedhil an fód chómh -daingean. Bhí a lán d’á bhfearaibh féin, agus d’á macaibh, sínte marbh -ar an bpáirc. Bhí ag dul ’n-a luighe ar a n-aigne gur bhaoghal ná raibh -seilbh i dtalamh na h-Éirean le fághail acu chómh saoráideach agus do -mheasadar. Ach do ghluais an cómhrac agus shamhluighdar gur ag dul i -ngéire agus i ndéine agus i dtruime a bhí an chaismirt, agus gan aon -chlódh lagachair ná aon deabhramh géille ar shlóightibh na nGaedhal. -Dá ndúnadh bean acu a súile an uair sin agus éisteacht leis an ngleó, -d’ aireóchadh sí an choill mhór tré theine agus an lasair ag búirthigh -agus an t-adhmad ag cnagarnaigh, agus d’ aireóchadh sí mar a bhéadh -dachad míle fear agus dachad míle tuagh acu agus iad ag gearadh na -gcrann agus ’ghá leagadh! - -Bhí na crainn ag tuitim, na crainn bheaga ar dtúis agus ansan na crainn -mhóra, agus ní raibh aon taobh ag déanamh aon ghéille do’n taobh -eile, nó má géilltí beagán ar taobh anois agus airís, do buaidhtí an -beagán san thar n-ais gan puínn ríghnis; agus bhí an ghrian ag druidim -siar. Bhí ceó éigin odhar ag eirighe ó’n machaire, agus bhí an ghaoth -ag séideadh an cheóidh sin os cionn na bhfear a bhí ag troid, agus -isteach fé ’n dtír. Ceó fola ab eadh an ceó san. D’ eirigh, leis, as -an machaire, fuar-bhalaith grána trom, balaith na fola. Bhí an balaith -chómh láidir, chómh trom san go mb’éigean do chuid des na mnáibh a -bhí ar na h-árdánaibh imtheacht. Nuair a chuaidh an balaith sin fútha -d’iompuigh a ngoile, bhí an balaith chómh trom san. Ach níor chuir -faobhar ná fuil, ceó ná balaith, fhiachaint ar lucht an chómhraic -staonadh ó’n gcath ar aon taobh. Chomáineadar leó ag bualadh agus ag -leagadh agus ag tuitim, an duagh agus an saothar agus an cruadhtan ’ghá -dtnáthadh agus an tart ’ghá losgadh, agus an ghrian ag druidim siar, go -ríghin. - -Tá tobar breagh fíor-uisge sa mhachaire ar a raibh an cómhrac ar -siúbhal. Deirtear go dtéidheadh na taoisigh Ghaedhlacha chun an tobair -sin, ó am go h-am, chun a lámh a dh’ fhuaradh sa n-uisge agus chun -díghe dh’ól, agus ansan go bhfillidís chun an chómhraic agus a lán -neart acu. Thug na Lochlanaigh fé ndeara an nídh sin. Bhí buidhean -chosanta ag na Gaedhlaibh ar an dtobar. Tháinig buidhean Lochlanach -chun an tobair a bhaint díobh. Do throid an dá bhuidhean go fíochmhar. -Do loiteadh an tobar. Nuair a tháinig taoiseach Gaedhlach chuige ar -ball bhí sé lán d’fhuil agus de chré, agus na cuirp ’n-a gcruachaibh -air. - -Ní fheadar féin conus fhéad na fir Ghaedhlacha imtheacht ó’n gcath chun -díghe dh’ ól as an dtobar mura b’ amhlaidh a dheinidís uanuigheacht -ar a chéile. Pé rud a dheinidís do lean an t-éirleach gan sos gan -staonadh, agus bhí an ghrian ag druidim siar, go mall. - -Isé Sígurd, Iarla Ínsí h-Orc, agus a shluagh, a bhí i ngleic leis -na Conachtachaibh. I dteannta na gConachtach a bhí ceapaithe do -Mh’lsheachlainn Mhór seasamh. Nuair a dh’imthigh M’lsheachlainn agus -a dheich gcéad as an gcath d’fhág sé easnamh mór agus leath-lámh mór -ar na Conachtachaibh. Ach do sheasaimh na Conachtaigh an cómhrac, gan -dul órlach i ndiaigh a gcúil, i gcaitheamh an lae go léir. Thug an -dá shluagh fé ndeara na gníomhartha uathbhásacha a dhein Tadhg Mór ua -Cealla i gcaitheamh an lae. Thug a lán des na fearaibh láidire a bhí -ar na Lochlanaigh aghaidh air, i gcaitheamh an lae, ach do thuit gach -fear díobh le n-a láimh. Fé dheire do thug Bruadar féin aghaidh air. -Bhí éide ana chruaidh ar Bhruadar. Bhí a shleagh i láimh Thaidhg Mhóir. -Thug sé sádh de’n tsleagh do Bhruadar. Níor chuaidh an tsleagh tríd an -éide ach do caitheadh Bruadar siar ar fleasg a dhroma, bhí a leithéid -sin de neart leis an sádh a tugadh dó. D’eirigh sé agus thug sé foghadh -eile fé Thadhg. Do leagadh airís é ar an gcuma gcéadna. Thug sé an -trímhadh foghadh. Do baineadh an trímhadh leagad as. D’eirigh sé agus -do rith sé isteach i gcoill a bhí i n-aice na h-áite. Le n-a linn sin -tháinig Sígurd i ngar do Thadhg, agus sar a raibh uain ag Tadhg ar a -shleagh do bheartughadh airís do bhuail Sígurd sa cheann é le tuaigh. -Do thuit Tadhg marbh. Is ar éigin a bhí sé ar lár nuair a bhí Sígurd -ar lár, chómh marbh leis, agus a cheann agus a chabhail, síos go caol -a dhroma, sgoilte glan le buille thuaigh ó Mhurchadh. Chonaic an dá -shluagh an buille sin. Do bhrúigh sluagh Shíguird isteach chun báis -a rígh do dhíoghalt. Bhí Dúlainn agus Caoilte agus Connla i n-aice -Mhurchadh. Do dhruid na Conachtaigh amach ’n-a dteannta. Bhí sluagh -Shíguird ag tuitim láithreach chómh tiugh agus do féadtí na buillí do -tharang ortha. Chonaic beirt mhac rígh na h-Ioruaidhe an t-éirleach -san. Do ritheadar araon fé dhéin na h-áite. Le n-a linn sin tháinig -Tadhg Óg ua Cealla chun na h-áite ’n-a raibh a athair sínte. Bhí bean -ar a glúinibh ag ceann an athar agus a cheann idir a dhá láimh aici. - -Bhí Murchadh ag ruith fé dhéin na beirte a bhí ag teacht ’n-a -choinnibh. Bhí na Conachtaigh ag déanamh an éirligh ar mhuintir -Shíguird. Caroll Cnút an chéad duine de’n bheirt a tháinig i gcoinnibh -Mhurchadh. Do thuit Caroll láithreach fé thuaigh Mhurchadh. Pé rud -a bhí imthighthe ar láimh dheis Mhurchadh chaith sé uaidh an tuagh. -Tháinig Anrud chuige agus é ar buile mar gheall ar mharbhughadh a -dhrithár. Do chosain Murchadh é féin air leis an gclaidheamh a bhí n-a -láimh chlé aige. Thug sé únfairt éigin dó i dtreó gur leag sé é. Ansan -do chuir sé an claidheamh i gcoinnibh a uchta féin agus a bhara ar ucht -Anruid agus do luigh sé le n’ucht ar an gclaidheamh agus chuir tré -éide agus tré chliabh Anruid é. Nuair a chrom Murchadh chuige sin do -thug Anrud snap ar an sgiain a bhí i gcrios Mhurchadh. Do tharaing sé -an sgian as a truail agus sháidh sé suas i n-ucht Mhurchadh í, agus do -thuit Murchadh anuas air. - -An fhaid a bhí an méid sin ar siúbhal bhí Tadhg Óg ua Cealla ag -déanamh an éirligh, i dteannta na gConachtach, ar shluagh Shíguird, ag -díoghailt bháis a athar ortha. Bhí a athair sínte lastiar dé agus an -bhean ar a glúinibh agá cheann. Cé ’léimfeadh chuige amach a’ lár an -namhad ach Amhlaoibh agus a thuagh ’n-a láimh aige. - -“Tabharfad a cheart féin do’n fhaobhar anois, a Thaidhg!” arsa -Amhlaoibh, agus sar a raibh uain ag Tadhg ar an iongnadh a tháinig air -do chur dé ná ar aon chosaint a dhéanamh air féin, do bhuail Amhlaoibh -sa cheann é leis an dtuaigh. Do thuit Tadhg. Chómh luath agus do thuit -Tadhg cé chífeadh Amhlaoibh ’n-a seasamh ar a aghaidh amach ach Niamh! - -D’fhéuch an bheirt ar a chéile. Níor bh’ ionan an fheuchaint sin agus -an chéad fheuchaint úd a thug an bheirt chéadna ar a chéile. Pé rud a -chonaic Amhlaoibh sa chéad fheuchaint chonaic sé sa tarna feuchaint rud -éigin uathbhásach, rud éigin a bhain a mheabhair dé glan. Do thuit an -t-arm as a láimh. Do leath a bhéal agus a dhá shúil. D’iompuigh sé ar -a sháil agus do rith sé as an áit. Do rith sé i n-am agus ní raibh ann -ach san. Bhí Connla díreach ag teacht agus a thuagh ’n-a láimh aige, -tuagh a bhí chómh dian ar na Lochlanaigh an lá san le tuaigh Mhurchadh -féin. Nuair a rith Amhlaoibh do rith Connla ’n-a dhiaigh. - -Bhí Amhlaoibh chómh cosmhail sin le Bruadar gur measadh go minic i -gcaitheamh an lae gur bh’é Bruadar Amhlaoibh agus gur bh’é Amhlaoibh -Bruadar. Do deineadh an dearmhad céadna go minic i gcaitheamh an lae i -dtaobh Mhurchadh agus Chonnla, go mór mór nuair druideadh amach sa lá -agus nuair a bhí na fir go léir clúdaidhthe le fuil agus le salachar i -dtreó nár bh’fhéidir a dh’fheisgint cé ’cu a bhí féasóg ar dhuine nó ná -raibh. - -Nuair a chonaic an dá shluagh an bheirt ag ruith do buaileadh -isteach láithreach i n-aigne gach aoinne gur bh’é Bruadar a bhí ag -teitheadh agus gur bh’é Murchadh a bhí ar a thóir. Nuair a chonaic na -Lochlanaigh, dar leó, Bruadar ag teitheadh agus Murchadh ar a thóir -d’iompuighdar go léir agus do theitheadar. D’ eirigh an liú fhiaigh ó-s -na Gaedhlaibh mór-thímpal i dtreó gur chrith an machaire fé chosaibh -na bhfear. Nuair airigh an deich gcéad a bhí ag M’lsheachlainn an liú -uathbhásach san níor fhéadadar fanmhaint socair a thuille. Bhí páirc -threabhtha idir iad agus an cath. Siúd amach iad, treasna na páirce -agus siúd ar thóir na Lochlanach iad. Dheineadar obair mhaith, d’á -dhéanaighe a thánadar. Mura mbéadh iad ní curfaí ar na Lochlanaigh an -t-ár uathbhásach a cuireadh ortha. Bhí na fir a bhí sa chómhrac fan lae -ró bhuailte amach le tuirse, an méid díobh ná raibh cneadhacha go tiugh -ortha agus mórán fola caillte acu. - -Do ghluais an teitheadh agus an tóir agus an marbhughadh. Thug na mná -aghaidh ar na bádaibh chun dul ar bórd na loingeas. Chuaidh an iomad -acu isteach ins gach bád. Chómh luath agus dhruid na báid amach do -chuadar fé uisge agus do báthadh na daoine a bhí ortha. Thug formhór -na bhfear a bhí ag teitheadh aghaidh ar ríghtheighlach Shitric i n-Áth -Cliath. Bhí an Tulcain ar an slígh rómpa, agus bhí sí ana dhoimhinn, -mar bhí an taoide lán um an dtaca san. Do báthadh na céadta dhíobh sa -n-abhainn sin. - -Bhí Gormfhlaith agus Béibionn thuas ar bhara an ríghtheighlaigh. -Chonacadar an teitheadh agus an tóir. - -“Measaim,” arsa Béibionn, “gur fearr na buanaidhthe atá ag obair anois -’ná iad súd a bhí ag obair i dtusach an lae.” - -Níor dhein Gormfhlaith ach buille dhorn a thabhairt sa bhéal di, agus -cúpla fiacal a bhaint aisti. - - - - -CAIBIDIOL XV. - -AN t-ÁR-MHÁGH. - - -Nuair a rith Amhlaoibh do rith Connla ’n-a dhiaigh, agus ansan do rith -an méid a bhí gan marbhughadh de mhuintir Shíguird. Do ghluais ar a -dtóir an méid a bhí ábalta ar ruith des na Conachtachaibh. Do ghluais -Caoilte sa tóir i n-aonfheacht leó. Níor chuaidh Caoilte abhfad. Bhí -fhios aige go raibh Niamh sa n-áit ’n-a raibh a h-athair sínte marbh. -Do chas sé thar n-ais le h-eagla go gcasfaí buidhean Lochlanach sa treó -agus go mb’ fhéidir go mbéadh Niamh gan chosaint. - -Nuair a tháinig sé is amhlaidh a fuair sé a lán de mhuintir Uíbh Máine -ann roimis, agus de mhuintir Mhaoilruanaidh na Paidre. Bhíodar ró -chréachtnaidhthe chun leanmhaint ar an dtóir, ach bhíodar ábalta ar -Niamh a chosaint go maith. Bhí sise ar a glúinibh ag ceann cuirp a -h-athar. Bhí sagart ann, leis, agus manach. Ag tabhairt aire do Thadhg -Óg ua Chealla iseadh bhí an sagart. Ní raibh Tadhg Óg marbh, bíodh go -raibh sé gortuighthe go maith. Níor thug Amhlaoibh “a cheart féin -do’n fhaobhar.” Bhí clogad maith láidir ar cheann Thaidhg. Do chuir an -tuagh stangadh doimhinn sa chlogad agus do gortuigheadh an ceann, ach -níor gearadh an clogad ná an ceann. Bhí Lonán ann agus níor bh’fhada go -raibh Tadhg tagaithe chuige féin fé láimh Lonáin. - -Bhí ceann Thaidhg Mhóir, ámhthach, ’n-a dhá leath, ach níor choruigh -Niamh uaidh. - -Bhí Conn ann agus é tar éis teacht ó’n áit ’n-a raibh a athair féin, -Maolruanaidh na Paidre, sínte marbh. Do mhair Maolruanaidh tamal maith -tar éis a ghunta, agus bhí sagart i n’ aice ó fuair sé an ghuin go dtí -go bhfuair sé bás. - -Nuair a chonaic Niamh Caoilte agus Conn do labhair sí leó. - -“Cá bhfuil Connla?” ar sise. - -“D’ imthigh sé ar thóir na Lochlanach, a rígan,” arsa Caoilte. - -“Is truagh san!” ar sise. “Má imthíghean aon nídh air tá Éire creachta -glan.” - -Bhí tuille des na Conachtaigh ag teacht ó’n dtóir. Chuir sí tuairisg -Chonnla ortha. Ní fheacaidh aoinne Connla ach do chonaic gach aoinne -Murchadh agus é ar thóir Bhruadair agus Bruadar ag teitheadh uaidh. - -“Ní fhéadfadh Murchadh bheith ar thóir Bhruadair,” arsa duine a -tháinig, “mar tá Murchadh ansúd thall sínte agus beirt shagart i n’ -fhochair. Do thuit Murchadh díreach nuair a bhí an teitheadh agus an -tóir ag tusnú’.” - -“An é radharc mo shúl a mheasfá a bhaint díom!” arsa’n chéad duine. “Ná -feacaidh mo dhá shúil Bruadar ag teitheadh agus Murchadh ar a thóir!” - -“Ní fheacaís Bruadar ag teitheadh,” arsa Niamh, “mar do leag m’ athair -é trí h-uaire as a chéile, agus ansan do rith sé isteach sa choill -bheag san thuas.” - -Le n-a linn sin d’fhéachadar suas agus cad a chífidís ach Bruadar féin -ag ruith ’n-a dtreó ó’n áit ’n-a raibh pubal an Árdrígh, agus é ag -liúirigh:-- - -“Sgaoiltear an focal ó bhéal go béal!” ar seisean, “gur mhairbh Bruadar -Brian!” - -Siúd chuige an bhuidhean chosanta do fágadh ar phubal Bhriain. Do -ritheadar ar thóir na Lochlanach agus d’fhágadar an pubal gan chosnamh. -Tháinig Bruadar amach as an gcoill, mar a raibh sé i bhfolach. Fuair -sé an t-Árdrígh gan chosnamh, agus chuaidh sé isteach agus mhairbh sé -an t-Árdrígh. Do rug an bhuidhean chosanta ar Bhruadar agus chuireadar -chun báis é. Ba shuarach an leigheas é sin ar an ndíobháil a bhí -déanta. Dá dtugaidís aire do’n ghnó a cuireadh ’n-a chúram ortha tá -gach aon deabhramh go mbéadh a mhalairt de sgéal againn go léir, riamh -ó shin agus indiu, seachas mar atá. - -Deir cuid de’n tseanachus gur chosain Brian é féin go cródha. Ní -fheadar cé ’cu a dhein nó nár dhein, agus is cuma liom. B’fhearr -liom go mór a bheith ar chumas an tseanachuis a rádh gur chosain na -fir é n-ar cuireadh mar chúram ortha é chosaint. Is truagh gan a -n-ainimneacha againn! Chuireadar pionós ar Bhruadar. Ba mhór go léir an -leigheas é sin ar an bhfaillígh a dheineadar féin; nár bh’ eadh! - -Ag teacht thar n-ais ó thóir na Lochlanach a bhíodar nuair a bhuail -Bruadar umpa agus an gníomh déanta aige. Dheineadar go h-aindeis a ngnó! - -Nuair a fuair Niamh go raibh Brian marbh d’ eirigh sí ’n-a seasamh:-- - -“Téanam!” ar sise le Caoilte agus le Conn. “Caithfimíd Connla -dh’fhághail. Tá Brian marbh, agus is dócha go bhfuil Murchadh marbh. Tá -Árdrígh againn fós, ámhthach, má tá Connla beó.” - -Siúd chun siúbhail iad. Do leanadar an treó do lean na Conachtaigh sa -tóir. Bhí cuid des na Conachtaigh ag teacht thar n-ais. D’iompuighdar -i n-aonfheacht leis an dtriúr nuair a fuaradar cad a bhí uatha. -Dheineadar gach aon tsaghas cuardaigh agus chuireadar gach aon tsaghas -tuairisge, ach ní bhfuaradar aon bhlúire eóluis. D’inis fiche duine -dhóibh go bhfeacathas Bruadar ag teitheadh agus Murchadh ar a thoir, -ach ní fheacaidh aoinne Connla. - -Bhí an oídhche ag tuitim. Bhí an machaire go léir lán de chorpaibh, -agus bhí a lán des na Lochlanaigh a leagadh sa tóir agus ná rabhdar -marbh ar fad, agus go raibh fonn ortha sleagh nó tuagh nó sgian do -chaitheamh le h-aon Éireanach a chífidís. Do tuigeadh go raibh sé -ró chontabharthach leigint do Niamh dul níba shia sa chuardach. Do -socaruigheadh ar dhul thar n-ais. Go mb’fhéidir go raibh Connla -tagaithe ann um an dtaca san. Mura raibh go bhféadfadh na fir teacht -airís ag cuardach agus Niamh a dh’fhágáilt ar a suaimhneas, i n-áit a -bhéadh gan bhaoghal. - -Thánadar thar n-ais. Ní raibh aon tuairisg ar Chonnla. Bhí an oídhche -dhubh ann um an dtaca san, agus chun na h-oídhche dhéanamh níba duibhe -do leath ceó isteach ó’n bhfaraige i dtreó ná feicfeadh duine a lámh dá -síneadh sé í. - -Ní raibh aon rud le déanamh ach dul fé dhéin an longphuirt i gCill -Mhaighneann. Dhein muintir Thaidhg Mhóir agus muintir Mhaoilruanaidh -dhá chróchar agus do rugadar leó an dá chorp chun an longphuirt. Bhí -na sagairt agus na manaigh ann, agus bhíodar ag cantainn úrnuighthe -na marbh ar an slígh. Nuair a thánadar go Cill Mhaighneann fuaradar -go raibh a lán sochraidí beaga eile tagaithe ann rómpa, agus ag -teacht ann ’n-a ndiaigh, agus an obair chéadna ar siúbhal acu. Bhí na -sagairt agus na manaig go léir ann, ó Shórd Cholum Cille, agus an uile -shaghas córacha tabhartha leó acu, mar atá, líon geal chun cneádhthach -do dhúnadh agus fuil do chosg, agus deocha chun nirt, agus banndaí -línéadaigh, agus cliathacha chun cnámh do chur, agus mar sin. Bhí -flúirse des na neithibh sin tabhartha leó ó’n mbaile ag na mnáibh a -tháinig, ach níor mhiste an tuille. - -Bhí na buidheana beaga ag teacht i gcaitheamh na h-oídhche agus a -nduine marbh féin ag gach buidhin díobh. Tháinig cuid de theighlach -Mhurchadh agus Murchadh ar chróchar acu, ach ní raibh sé marbh. Mhair -sé go dtí amáireach a bhí chúghainn. Bhí na sagairt i n’ aice sa n-áit -’n-ar thuit sé, anuas ar mhac rígh na h-Ioruaidhe. D’fhan sagart i n’ -fhochair go dtí gur tharaing sé an anál. - -Ní raibh aon bhuidhean a tháinig mar sin i gcaitheamh na h-oídhche ná -raibh Niamh a’ faire ortha feuchaint cathin a chífeadh sí buidhean -ag teacht agus Connla acu, nó feuchaint cathin a chífeadh sí Connla -féin ag teacht ar bhuidhin acu agus duine aige ’á thabhairt leis. Níor -tháinig sé mar seo ná mar siúd. - -Tháinig solus an lae. Do ghlan an ceó. - -“Téanamh,” arsa Niamh le Caoilte agus le Conn, “go gcuardaighmíd an -machaire feuchaint a’ bhfaighmís Connla beó nó marbh.” - -Ghluaiseadar amach. Thánadar ar áit an chatha. Ba ghrána an radharc -an uair sin é mar mhachaire. Bhí an talamh go léir, ó Bhinn Éadair -go h-Ath Cliath agus ó chiúmhais na trágha abhfad amach sa tír, -clúdaighthe le corpaibh daoine. Bhí, anso agus ansúd ar fuaid an -mhachaire, rudaí beó ag gluaiseacht ameasg na gcorp. Daoine ab eadh -cuid des na rudaíbh beó san, daoine a bhí ag lorg corp a gcarad féin. -Bitheamhnaigh ab eadh cuid des na rudaíbh beó; bitheamhnaigh a bhí ag -guid an tsaidhbhris agus na n-órnáidí a bhí ar chorpaibh na Lochlanach -uasal agus na n-Éireanach uasal. Gaidhir ab eadh cuid des na rudaíbh -beó, leis; gaidhir ghrána mhóra, chontabharthacha, a tháinig isteach -ó’n dtír nuair a rug an ghaoth balaith na fola amach ag triall ortha. - -Shiúbhluigh Niamh agus a cualacht an machaire, soir agus siar agus -anonn agus anall, ach ní bhfuaradar aon radharc ar aon chorp go raibh -aon cosamhlacht aige le Connla. Do chíodh Niamh uaithe, go minic, corp -a bhíodh, dar léi, cosmhail le Connla. Ansan nuair a thagaidís i n’ -aice chíodh sí nár bh’ é é, agus bhíodh áthas uirthi. - -Bhí an mhaidion ag gluaiseacht agus an ghrian ag druidim suas ar -an spéir, agus fir ag teacht go tiugh, as gach aon treó baill, le -h-órdúghadh na sagart, agus ráinní agus sluaiste acu, chun na gcorp -do chur fé thalamh. Dó leath na fir sin iad féin ins gach aon bhall -ar fuaid an mhachaire agus do chrom gach aon triúr nó ceathrar acu -ar thrínse dh’ osgailt. Ba gheár go raibh oiread san acu ann go -mb’éigean dos na gaidhir agus dos na bitheamhnaigh glanadh as an -áit. Má bhí saidhbhreas le fághail ar chorpaibh na marbh do thuig na -fir a bhí ag déanamh na h-oibre gur bh’ iad féin dob fhearr ceart -chun an tsaidhbhris sin. Bhí an obair ar siúbhal ins gach aon pháirt -de’n mhachaire, agus ins na h-áiteanaibh ’n-a raibh na cuirp ’n-a -gcruachaibh anáirde ar a chéile b’ éigean trínsí móra leathana doimhne -dhéanamh, agus na cuirp a chur ’n-a gcruachaibh fé thalamh, díreach mar -a bhíodar ’n-a gcruachaibh os cionn tailimh. Bhí an taoide lán airís -agus bhí cuirp na mban agus na leanbh aici ’á chaitheamh isteach ar an -dtráigh. Fé mar a dhruid an taoide amach bhí sí ag fágaint na gcorp ar -an dtráigh ’n-a diaigh. B’éigean trínsí móra leathana doimhne dhéanamh -dóibh sin, leis, agus iad do chur ’n-a gcruachaibh fé thalamh. Nuair a -bhí na trínsí sin lán des na corpaibh agus an chré curtha suas ortha is -amhlaidh a bhí árdán mór árd sa n-áit ’n-ar deineadh gach trínse. Táid -na h-árdáin sin le feisgint sa n-áit fós, nó cuid acu. - -Chonaic Niamh, agus an mhuintir a bhí le n-a cois sa chuardach, a lán -daoine cruinnighthe tímpal na h-áite na dtéidhean an Tulcainn isteach -sa bhfaraige. Thánadar chun na h-áite. Bhí an Tulcainn lán de chorpaibh -na Lochlanach i dtreó go rabhdar ag coimeád uisge na h-abhan siar ó’n -dtaoide do leanmhaint. Bhí na fir ag tógaint na gcorp as an abhainn -agus ’ghá síneadh ar an bport i n-aice ’chéile. Nuair a tháinig Niamh -chonaic sí dhá chorp sínte ar an bport i n-aice ’chéile. D’aithin sí -láithreach iad. Amhlaoibh agus Connla isiad a bhí ann. D’ aithin gach -aoinne Connla. Mheas cuid de’n lucht oibre gur bh’ é Bruadar an fear -eile. D’innseadar do Niamh, agus do’n mhuintir a bhí le n-a cois, -gur bh’ amhlaidh a fuaradh an bheirt agus cruach mhór de chorpaibh -Lochlanach anuas ortha, agus dhá láimh Chonnla daingean i bhfolt -Amhlaoibh, agus a chorp anuas ar chorp Amhlaoibh. - -D’fheuch Niamh ar an mbeirt agus iad sínte i n-aice ’chéile, go breagh -socair. Bhí dhá shúil Amhlaoibh ar dian-leathadh, agus bhí ’n-a -sheasamh ionta, agus ’n-a ghnúis ar fad, an sgeón millteach a chonaic -sí ionta díreach nuair a thuit an tuagh as a láimh agus do theith sé. -Bhí gnúis Chonnla chómh sámh, chómh socair, chómh suaimhneasach agus -dá mba ’n-a chodla bhéadh sé. Chómh luath agus do chonaic sí iad do -bhánuigh a h-aghaidh i dtreó go dtáinig Caoilte agus Conn ’n-a h-aice, -duine acu ar gach taobh di. Mheasadar go raibh sí i riocht tuitim. Ní -raibh. Do gháir sí nuair a chonaic sí an t-eagal ortha. Tháinig sí -ar a glúinibh i n-aice Chonnla agus chrom sí ar phaidir a rádh le n’ -anam. Tháinig an bheirt eile ar a nglúinibh agus dúbhradar an phaidir i -n-aonfheacht léi. - -“Go maithidh Dia do pheacaí dhuit, a Amhlaoibh!” ar sise, “agus dúinn -go léir.” - -D’eirighdar. Dheineadar cróchar agus chuireadar corp Chonnla air, agus -do rugadar leó é chun an longphuirt. - -“Dob’ uathbhásach an cath é!” arsa Conn agus iad ag teacht, “agus is -fada a bheidh cuimhne i n-Éirinn air.” - -“Is fada,” arsa Caoilte, “agus an bhfuil fhios agat cad a chuirfidh -iongnadh ar an saoghal go deó?” - -“Cad a chuirfidh?” arsa Conn. - -“An deich gcéad úd go raibh na h-éidí mitil ortha tá an uile dhuine acu -marbh!” arsa Caoilte. - -“An uile dhuine acu?” arsa Conn. - -“An uile dhuine riamh acu,” arsa Caoilte. - - - - -CAIBIDIOL XVI. - -I NDIAIGH AN CHATHA. - - -Nuair a tháinig Niamh agus an mhuintir a bhí le n-a cois go dtí an -longphort, agus corp Chonnla acu, bhí Donchadh, mac Bhriain, tagaithe -thar n-ais ó Chúige Laighean agus mórán creach aige. Bhí iongnadh ar -Dhonchadh nuair a fuair sé go rabhthas tar éis an mhóir-chatha do -throid. Bhí iongnadh, leis, air féin agus ar gach fear des na fearaibh -a bhí i n-aonfheacht leis, mar gheall ar dhéine an chatha agus ar mhéid -an áir ar gach taobh. D’fhiafraigh sé conus a thárla gur deineadh a -leithéid de dhísgiughadh ar Dhál gCais agus ar na Conachtaigh agus ar -na Muímhneachaibh, agus M’lsheachlainn Mór agus a shluagh bheag do dhul -as chómh maith. - -Do h-innseadh dó conus mar a tharaing M’lsheachlainn agus a dheich -gcéad siar ó’n gcath i dtusach an lae agus conus mar a chuireadar an -pháirc threabhtha idir iad agus an cath. Ach do h-innseadh dó conus -mar a dheineadar rud maith um thráthnóna, gur ghluaiseadar ar thóir na -Lochlanach, agus mura mbéadh iad go mb’ fhéidir ná brisfí an cath ar na -Lochlanaigh chómh h-iomlán agus a deineadh. Pé’r domhan é ná curfaí ar -na Lochlanaigh an t-ár a cuireadh ortha mura mbéadh M’lsheachlainn agus -a dheich gcéad. - -“Ar ghluais sé ar thóir na Lochlanach,” arsa Donchadh, “sar a’ raibh -fhios aige go raibh m’ athair marbh?” - -Níor fhéad aoinne an cheist sin do fhreagairt dó. - -Bhí sé i n-aigne gach aoinne, ámhthach, lasmuich de’n méid a bhí beó -de Dhál gCais, gur bh’ é M’lsheachlainn Mór a bhéadh i n’ Árdrígh ar -Éirinn i ndiaigh Bhriain. - -D’ oibrigh M’lsheachlainn agus Donchadh, agus na h-uaisle eile, a’ -láimh a chéile, go dtí go raibh gach aon rud déanta chun na marbh a -dh’ adhlacadh mar ba chóir, agus go dtí go raibh corp Bhriain tabhartha -suas do’n chléir le breith óthuaidh go h-Árdmhacha. - -Nuair a bhí corp Bhriain tabhartha do’n chléir do labhair Caoilte. - -“Bhí Murchadh le h-ais Bhriain,” ar seisean, “ins gach cath d’ár throid -sé riamh ó chath Bhealaigh Leachta go cath Ghleanna Mháma. Is le láimh -Mhurchadh do thuit laochra agus uaisle Lochlan agus Laighean i gcath an -lae indé. Ní ceart Murchadh agus Brian do dheighilt ó chéile anois!” - -Do tugadh corp Mhurchadh do’n chléir le breith óthuaidh go h-Árdmhacha -i n-aonfheacht le corp Bhriain. - -Ansan do labhair Niamh. - -“Tá sé chómh ceart,” ar sise, “gan a mhac do choimeád ó Mhurchadh agus -atá sé gan a mhac do choimeád ó Bhrian.” - -Níor gádh dhi a thuille cainte dhéanamh. Do tugadh Connla do’n chléir -agus do rugadh óthuaidh é go h-Árdmhacha, i n-aonfheacht le Murchadh -agus le Brian, agus do h-adhlacadh thuaidh an triúr. - -Ansan do chruinnigh Donchadh an méid a bhí beó de Chlainn Chais, agus -thug sé féin agus iad féin aghaidh siar ódheas fé dhéin Chinn Cora. - -Aoinne gur maith leis a fhios a bheith aige conus a dh’eirigh leó ar -an slígh, ní’l aige ach leabhar an tseanachais do sholáthar agus do -léigheadh. Chífidh sé raint neithe ná cuirfidh puínn áthais air sa -tseanachas san. Chífidh sé gníomh grána ó Mhac Giolla Pádraig úd n-ar -thrácht Brian ar a ainim nuair a bhí sé ag labhairt leis an sluagh -maidion lae an chatha. Chuir sé i n-aice ’chéile Mac Giolla Pádraig -agus M’lsheachlainn Mór. Isé cúis gur chuir sé i n-aice ’chéile iad -mar bhí an gníomh céadna déanta acu araon. Do dhiúltuigh Mac Giolla -Pádraig do’n chath nuair a chuaidh giollaí turais Bhriain ag triall -air ’ghá rádh leis teacht. Do sheachain M’lsheachlainn an cath os -cómhair súl fear Éirean go léir, maidion lae an chatha. Chuir Brian an -bheirt i n-aice ’chéile ’n-a chaint ’ghá thaisbeáint go raibh gníomh -Mh’lsheachlainn ar aon dul le gníomh Mhac Giolla Pádraig chómh fada -agus a chuaidh náire agus aithis agus spriúnlaitheacht. - -Nuair a fuair Mac Giolla Pádraig go raibh Clann Chais lag d’eirigh sé -chúcha agus cheap sé smacht a chur ortha. Níor eirigh leis, ámhthach, -mar a chífir sa tseanachus má leighean tú é. - -Ní le Clainn Chais ná le Mac Giolla Pádraig a bhainean an sgéal so, -ámhthach, ach le Niamh, agus le Caoilte, agus le Conn. Bhí Tadhg Mór -ua Cealla marbh, agus bhí Niamh gan a h-athair. Bhí uirthi déanamh gan -a h-athair fé dheire. Ba chruaidh an cás é. Ach ní raibh leigheas air. -Bhí Maolruanaidh na Paidre marbh, leis. D’fhág san Conn gan athair -chómh maith le Niamh. Agus bhí athair Caoilte marbh. D’fhág san Caoilte -agus Lonán gan athair. - -Níor bh’ fholáir do Chaoilte agus do Lonán dul agus buidhean a n-athar, -an méid a bhí beó acu, do chruinniughadh agus do chur i dtreó chun -dul ódheas abhaile. Níor bh’fholáir do Chonn dul agus an rud céadna -dhéanamh do bhuidhin Ua bhFiachrach Áidhne, do’n mhéid a bhí beó -dhíobh, agus níor mhór é. Bhí a neart agus a mhisneach ag casadh ar -Thadhg Óg ua Chealla i dtreó go raibh sé ábalta, maith go leór, é féin -agus Niamh, ar mhuintir Uíbh Máine do ghleusadh agus do chur i dtreó -chun dul abhaile. - -Ach níor mhaith le Conn ná le Caoilte sgaramhaint le Niamh go dtí go -bhfeicfidís thiar sa bhaile i ríghtheighlach a h-athar í. - -“Socaruighmís an sgéal ar an gcuma so,” arsa Tadhg Óg ua Cealla. -“Deinimís aon bhuidhean amháin des na trí buidhnibh agus gabhmís aon -bhóthar amháin go dtí go mbeidhmíd i gCeann Cora.” - -“Déanfaidh san an gnó go h-áluinn,” arsa Caoilte, “agus ní chuirfidh -sé aistear ar aon bhuidhin againn, mar tá aghaidh na mbóithre is fearr -agus is díríghe, ar Cheann Cora, ó’n áit seo; agus ansan, is ó Cheann -Cora atá na bóithre is fearr agus is díríghe ag gach buidhin dínn chun -dul abhaile.” - -Bhí aithne ag Caoilte ar na bóithribh. Do socaruigheadh an sgéal ar an -gcuma san. Do tugadh na trí buidheana chun a chéile. Níor ghluaiseadar -chun bóthair ró thapaidh. Ghlacadar a suaimhneas go dtí go mbéadh na -fir ghunta a bhí ortha láidir a ndóthin chun gluaiste. Ba mhór an -mhaith dos na trí buidhnibh iad do thabhairt chun a chéile ar an gcuma -san agus aon bhuidhean amháin a dhéanamh díobh. Bhí cuideachtanas a -chéile acu, agus congnamh a chéile nuair ba ghádh é. Bhí na Conachtaigh -beirthe go mór leis an socarughadh mar bhí an dochtúir acu. Dá -n-imthigheadh na Muímhnigh leó féin ní bhéadh Lonán ag na Conachtaigh. -Chaithfeadh sé imtheacht le n-a mhuintir féin. Nuair a bhí na trí -buidheana i dteannta chéile bhí Lonán acu go léir. Ba mhaith an bhail -ortha san. Bhí a lán acu, idir Chonachtaigh agus Muímhnigh, gunta go -dian, agus gheóbhdís bás i n-aimhdheóin gach aon rud mura mbéadh Lonán -a bheith ag feuchaint chúcha agus an t-eólus thar na beartaibh a bheith -aige ar a ghnó. Fuair cuid acu bás i n-aimhdheóin a dhíchil. - -Bhí eólus maith ag Niamh, leis, agus tuisgint mhaith, agus bhíodh sí -coitchianta ameasg na n-othar, ag tabhairt aire dhóibh, agus ag cur -misnigh ortha, agus ag frithálamh ortha, agus mheasaidís ná bíodh -aoinne ba thúisge thuigeadh cad a bhíodh i n-easnamh ortha ’ná mar a -thuigeadh Niamh é. An t-áthas croídhe a thagadh ortha nuair a thagadh -sí ag frithálamh ortha shamhluighdís go gcuireadh sé feabhas sláinte -ortha. Bhí aithne aici ar gach duine fé leith de mhuintir Uíbh Máine -agus Uíbh Fiachrach, agus níor bh’fhada go raibh aithne aici, leis, ar -gach duine fé leith des na Muímhneachaibh. - -Bhí Lochlanaigh ann. De mhuintir Ospaic ab eadh cuid acu. Do -marbhuigheadh Ospac féin sa chath. Dritháir do Bhruadar ab eadh é. -Tar éis an chatha chuaidh cuid d’á mhuintir i mbuidhin Dhonchadh, mhic -Bhriain, agus tháinig cuid acu i mbuidhin Thaidhg Óig uí Chealla. -Bhíodh Caoilte mar fhear teangan idir iad agus na Gaedhil. Bhí cuid acu -gunta go dian, agus do tugadh aireachas dóibh chómh maith díreach agus -a tugadh dos na Gaedhlaibh féin. - -Cáirde ab eadh muintir Ospaic, ach bhí cuid de mhuintir a dhrithár ann, -leis, agus do tugadh an t-aireachas céadna dhóibh, bíodh gur bh’é an -dritháir sin a dhein an gníomh ba mheasa ar na Gaedhlaibh d’ár deineadh -sa chath, .i. marbughadh Bhriain. - -Bhí aon fhear amháin ann agus níor féadadh a dhéanamh amach ar feadh -abhfad cé ’r bh’é ná cár bh’ as é. Bhí sé ar éadtromacht. Bhain -éirleach an lae sin a mheabhair shaoghalta dhé. Bhí focal éigin aige -d’á rádh coitchianta, ach níor thuig aoinne é go dtí gur tháinig -Caoilte chuige. Fuair Caoilte amach uaidh gur adtuaidh ar fad ó Inis -Tuile a tháinig sé. Isé focal a bhíodh ’n-a bhéal aige, agus nár -tuigeadh, ’ná: “A Pheadair Naomhtha tabhair saor ó’n lá so mé agus -raghaidh mé trí h-uaire go dtí an Róimh ag triall ort am’ mhaidirín!” - -Do tugadh saor ó’n gcath é. Tháinig a mheabhair dó i ndiaigh chéile -nuair a fuair sé an caradas agus an t-aireachas. Ansan ní shásóch’ aon -rud é ach go gcaithfeadh Niamh an Creideamh a mhúineadh dhó. B’éigean -do Chaoilte bheith sa mhúineadh, leis, go dtí go raibh an fear bocht -ábalta ar an nGaeluinn a thuisgint. - -Do ghlac na Lochlanaigh eile a bhí ann an Creideamh, leis, chómh -luath agus do féadadh é mhúineadh dhóibh. Is amhlaidh a deiridís, -an Creideamh a bhí ag Niamh go raibh sé maith a dhóthin d’ aoinne -sa domhan; ná féadfadh sé gan bheith ’n-a Chreideamh fhóghanta agus -é bheith ag Niamh. Ansan, nuair a múintí dhóibh é, do thuigidís a -mhaitheas agus a thairbhthe ann féin. - -Fé dheire thiar thall bhí na daoine gunta, an méid ná fuair bás díobh, -ag dul i bhfeabhas. Bhí an aimsir, leis, ag dul i bhfeabhas agus na -laethanta ag dul i bhfaid, agus bhí an focal i mbéal gach aoinne -gur mhithid bheith ag cuimhneamh ar an mbaile. Do gabhadh na capail -agus do cuireadh na h-ualaí ortha. Do cuireadh na daoine leicthe ar -charaíbh agus leapacha fútha. Bhí oiread san capal agus caraí acu nár -ghádh d’aoinne beith ’n-a chuis. Bhí mórán lóin acu, agus mórán earaí, -agus mórán stuic. Bhí ba agus caoire a ndóthin acu, loiligheacha chun -bainne, agus ba seasga chun mairtfheóla. Chuireadar gach aon rud i -dtreó chun gluaiste agus ghluaiseadar an bóthar siar ódheas fé dhéin -Chinn Cora. - -Sar ar fhágadar an chómharsanacht chuaidh Niamh go Sórd chun go -bhfeicfeadh sí uaigh Dhúlainn agus uaghna na n-uasal eile a bhí curtha -ann. Chuaidh Tadhg Óg agus Caoilte agus Conn agus Lonán i n-aonfheacht -léi. Ghoileadar a ndóthin ar uaigh Dhúlainn agus ar na h-uaghnaibh -eile. Bhí uaigh Thaidhg Mhóir agus uaigh Mhaoilruanaidh i n-aice -’chéile. D’fhan Niamh abhfad os cionn uagha a h-athar. Ba mhaith léi, -dá mb’ é toil an Tighearna é, uaigh eile beith le h-ais na h-uagha san -agus í féin a bheith sínte ann, agus a h-anam a bheith i bhfochair -anama a h-athar. Ach do thuig sí nár bh’é toil Dé é, agus go raibh gnó -eile curtha ’n-a chúram ag Dia uirthi, agus d’fhág sí an áit. - -Chomáin na trí buidheana leó, agus iad i n-aon bhuidhin amháin, an -bóthar siar ódheas, go breagh réidh socair. Ní fhéadfaidís gluaiseacht -ró mhear, dá mba ná béadh aon nídh chun ríghnis a chur ortha ach na -slóighte daoine a bhíodh ag teacht rómpa ar an slígh ag fáiltiughadh -rómpa agus ’ghá moladh agus ag cur gach aon tsaghas beannacht ortha. -Bhí tuairisg an chatha tar éis leathadh ar fuid na h-Éirean um an dtaca -san, agus bhí ualach tógtha de chroídhe na ndaoine. Bhí na daoine -ag imtheacht as a meabhair le neart áthais agus le neart buidhchais -ar Dhia agus ar na fearaibh do throid an cath agus do bhuaidh an -cath. Bhí fhios acu go maith cad a bhí ’n-a gcóir go léir dá mba ag -na Lochlanaigh a bhéadh an buadh sa chath san. Bhí fhios acu, leis, -ag an uile dhuine acu, gur ag na Lochlanaigh a bhéadh an buadh mura -mbéadh a thréine do throid na Gaedhil. Agus bhí fhios acu ná raibh -fir sa chath ba thréine do throid ’ná na trí buidheana san a bhí an -uair sin ag gluaiseacht an bóthar san siar ódheas, i n-aon bhuidhin -amháin. D’á bhrígh sin is amhlaidh a bhídís ’n-a gcéadtaibh agus iad -ar a nglúinibh, ar dhá thaobh an bhóthair, agus iad ag liúirigh agus -ag gol agus ag gáirí, ag breith a mbuidhchais le Dia mar gheall ar an -bhfuasgailt a tugadh ar Éirinn, agus ’ghá iaraidh ar Dhia na glóire -a bheannacht do chur go deó, sa tsaoghal so agus ar an saoghal eile, -ar na fearaibh a dhein an troid uathbhásach agus do bhuaidh an cath -uathbhásach. - -Thar gach aoinne eile d’á raibh ann bhíodh na daoine a d’iaraidh -radharc fhághail ar Niamh. Bhí a h-ainim i mbéalaibh daoine ins gach -aon bhall. Bhí sé i n-aigne na ndaoine, pé cuma ’n-ar cuireadh isteach -’n-a n-aigne é, gur mhó a congnamh chun slóighte Bhriain do ghleusadh -agus do dhlúthughadh le n-a chéile, agus chun na h-árd-aigne a bhí acu -do dhúiseacht ionta i gcóir an chatha, ’ná congnamh aon duine eile -lasmuich de Bhrian féin. D’á bhrígh sin, pé duine eile a chídís ní -bhídís sásta go dtí go bhfeicidís Niamh. Bhíodh na fir agus na mná ar -na h-árdánaibh agus ar na clathachaibh agus iad ag iniúchadh agus ag -cuardach le n-a súilibh go dtí go bhfeicidís Niamh. Ansan bhídís ag -árdughadh n-a leanbh suas ’n-a lámhaibh i dtreó go bhfeicfidís Niamh. - -Níor ghádh do’n chualacht aon eagla bheith ortha go mbéadh aon rud -i n-easnamh ortha ar an slígh. Bhí an t-im agus an bainne agus na -h-uibhe, agus an uile shaghas toradh talmhan, ag teacht chúcha isteach -ó gach taobh de’n bhóthar. Ní raibh aon ghádh acu leis. Bhí breis agus -a ndóthin de gach aon tsaghas bídh acu féin. Thugadar san le tuisgint -dos na daoine. Ní raibh aon mhaith ann. Tháinig an bia. Dúbhairt Niamh -é chur i gcoimeád agus go bhféadfaí é thabhairt do dhaoine bochta ar -ball. - - - - -CAIBIDIOL XVII. - -“NA MÍLTE OLOGÓN.” - - -Nuair a tháinig Niamh agus a cualacht go Ceann Cora bhí dubhadh na -gcnuc agus na gcoillte de’n uile shaghas daoine cruinnighthe roímpi -ann. Do h-airigheadh i n-Uíbh Máine go raibh na trí buidheana, i n-aon -bhuidhin amháin, ag dul i n-aonfheacht go Ceann Cora, agus do ghluais -an uile dhuine sa dúthaigh sin n-a raibh ann siúbhal i n-aon chor, -soir ódheas go Ceann Cora. Do h-airigheadh an sgéal céadna i n-Uíbh -Fhiachrach Áidhne agus do deineadh an ghluaiseacht chéadna. Tháinig, i -n-aonfheacht leis an dá chine sin, gach aon treabhchas go raibh cuid -d’á ndaoine sa chath, feuchaint an mór acu a bhí ag teacht abhaile -slán, nó beó féin. - -An rud a h-airigheadh thiar i n-Uíbh Máine agus i n-Uíbh Fhiachrach -Áidhne do h-airigheadh é theas i gCiarraighe Luachra agus ins na -tíorthaibh mór-thímpal, agus do ghluais na daoine as na tíorthaibh sin, -díreach mar a ghluais na daoine as na tiorthaibh thuaidh, fé dhéin -Chinn Cora. - -Nuair a tháinig na trí buidheana do cuireadh trí gártha móra fáilte -rómpa. Do tógadh na gártha airís agus airís eile, bhí a leithéid sin d’ -áthas ar na daoine a bhí ag feitheamh nuair a chonacadar tagaithe an -mhuintir a bhí uatha. Bhí áthas an domhain ar an muintir andeas nuair -a chonacadar Caoilte agus Lonán. Bhí áthas ba mhó ’ná an t-áthas san -féin ar mhuintir Uíbh Máine nuair a chonacadar Niamh agus a dritháir, -agus bhí áthas chómh mór leis an áthas san ar mhuintir Uíbh Fhiachrach -Áidhne nuair a chonacadar Conn. Ní h-ar a mhuintir féin amháin a bhí -áthas mór i dtaobh Chuinn do teacht slán, ach ar an uile dhuine d’á -raibh tagaithe sa n-áit. Ógánach deagh-chroídheach, uasal, fóghanta, -diadha, ab eadh é, mar ba dhual athar dó bheith, agus bhí cion ag gach -aoinne, thuaidh agus theas, air. - -Tar éis na bhfáiltí do tháinig an fiafraighe. Fuair muintir Uíbh Máine -amach gur fágadh Tadhg Mór agus formhór na bhfear a bhí le n-a chois -sínte thíos i gCluain Tairbh. Fuair muintir Uíbh Fhiachrach amach gur -bh’é an sgéal céadna acu féin é. Fuair muintir Chiarraighe amach gur -fágadh a rígh féin agus na fir a bhí aige sa n-áit chéadna. Ar ball do -fuair gach aoinne amach gur fágadh duine leis féin thíos, nó b’fhéidir -beirt, nó b’fhéidir triúr. Ansan iseadh dh’ eirigh na gártha, agus -níor ghártha áthais iad ach gártha goil. Ansan iseadh dh’ eirigh “na -mílte ologón”! Na mná do thusnuigh é. Bhíodar ag sileadh ar dtúis ar -feadh tamail. Ansan do chas bean ologón. Ansan do ghluais an t-éirleach -lógóireachta ó n-a raibh de mhnáibh sa n-áit. Ní raibh bean ann gan a -fear nó a mac nó b’ fhéidir an bheirt i n-aonfheacht i n-easnamh uirthi. - -Ansan dúbhairt duine éigin, “Ó! cá bhfuil Brian!” - -Dúbhairt duine eile, “Cá bhfuil Murchadh! Agus cá bhfuil Dúlainn! Agus -cá bhfuil Connla!” - -Ansan do chas na fir “na mílte ologón,” agus bhuaileadar a mbasa. Fir -láidire cruadha. Fir go raibh taithighe acu ar bhás agus ar chogadh -agus ar ár, agus gur ró dheacair osna bhaint ó’n gcroídhe acu ná deór a -bhaint ó n-a súilibh. - -Is ’mó duine a dh’fhéadfadh éisteacht le gol agus le h-ologón ó mhnáibh -agus ná bainfí aon choruighe as a chuid fola. Ach nuair a bhainean -buairt uathbhásach fásgadh a’ croídhe fir i dtreó go gcaithean sé -an t-ologón do sgaoileadh amach ’n-a lán neart nó go bpléasgfadh a -chroídhe istigh ’n-a chliabh, is deacair d’ aoinne éisteacht le gol -an fhir sin gan tocht agus fásgadh do teacht ar a chroídhe féin ná -sgarfaidh a chuimhne leis an chuid eile d’á shaoghal. - -Nuair a ghluais an gol bhí Niamh ag sileadh. Níor airigh aoinne a guth -an fhaid ná raibh ag gol ach na mná. Ach nuair eirigh gol na bhfear, -agus nuair airigh sí ainim Bhriain agus ainim Mhurchadh agus ainim -Chonnla agus ainim a h-athair, do ghluais an t-ologón uaithi chómh -h-árd agus do ghluais sé ó aoinne eile d’á raibh ann. - -Bhí Colla ann, agus cuid des na sagairt agus des na manaigh, aníos ó -Inis Cathaigh. Do sgaoil sé leis an ngol ar feadh tamail. Ansan tháinig -sé anáirde ar árdán agus chrom sé ar chaint. Do stad an gol i n-aice na -h-áite ’n-a raibh sé ag caint. I ndiaigh ar ndiaigh do stad an gol ins -gach aon bhall, agus bhí na daoine go léir ag éisteacht leis. Seo mar a -labhair sé:-- - -“A dhaoine,” ar seisean, “ní h-aon iongnadh dhúinn go léir buairt ár -ndóthin a bheith orainn.” (Bhí a dhá shúil féin fliuch go maith.) “Tá -cúis ghuil againn má bhí sé ag aon daoine riamh. Ach seo rud nách ceart -dúinn a dhearmhad i lár ár mbuartha. Tá ádhbar áthais againn indiu má -bhí ádhbhar áthais ag aon daoine riamh. Do buaileadh, thíos i gCluain -Tairbh, an lá fé dheire, cath nár buaileadh a leithéid i n-Éirinn ní -fios cad é an fhaid ó shin. Do buaileadh an cath san idir Ghaedhlaibh -Éirean agus Lochlanaigh an domhain. Dá bhfaghadh na Lochlanaigh an -lámh uachtair sa chath san is ag na Lochlanaigh a bhéadh an t-oileán -so na h-Éirean indiu. Ní fágfaí oiread agus fód de thalamh na h-Éirean -againn! Thug na Lochlanaigh leó a mná agus a gclann, bhíodar chómh -ceapaithe sin ar thalamh na h-Éirean do ghlacadh chúcha féin agus -ar shliocht Gaedhal do dhísgiughadh, do chur chun báis, do ghlanadh -as an oileán gan oiread agus duine acu dh’fhágáilt beó ann. Thug Dia -dhúinn, (moladh agus glóire agus buidhchas leis!) gur bhuaidh Brian -agus a mhór-shluagh ortha. Do thuit Brian agus a lán d’á mhór-shluagh -sa chath. Dá dtugadh Dia, mar geall ar ár bpeacaíbh-ne, an buadh dos -na Lochlanaigh, do thuitfeadh Brian agus a mhór-shluagh go léir, agus -ansan do thuitfimís-ne go léir, ins gach aon pháirt d’ Éirinn. Dá -mbéadh an buadh ag na Lochlanaigh ní fhágfaidís Brian ná aoinne d’á -mhór-shluagh beó, agus bhéidís ag gluaiseacht anois ar fuid na h-Éirean -ag marbhú’ na bhfear aosda agus na mban agus na leanbh agus ní bhéadh -Brian ná aoinne d’á mhór-shluagh ann chun iad do chosaint. - -“Má fheuchaim am’ thímpal anois anso agus má fhéadaim a dh’fhághail -amach cé h-í an bhean is mó atá creachta leis an gcath so, deirim léi, -agus is fíor dhom é, gur mó go mór an t-ádhbhar áthais atá tabhartha -ag an gcath dhí ’ná an t-ádhbhar buartha atá tabhartha aige di. Is mó -atá sí buaidhte leis an gcath ’ná mar atá sí caillte leis. Pé méid d’á -muintir atá tuitithe sa chath, bhéidís tuitithe ann d’á ngabhadh an -cath ’n-ár gcoinnibh, agus bhéadh sí féin agus an chuid eile acu marbh -um an dtaca so ag an sluagh Lochlanach a bhéadh leathta anois ar fuid -na h-Éirean agus iad ar buile ag déanamh díoltais orainn mar gheall ar -dhéine an chatha. - -“Cuirimís uainn an gol, d’á bhrígh sin, agus an bhuairt, agus i n-inead -bheith ag gol agus ag déanamh buartha tugaimís ár mbuidhchas ó chroídhe -do Dhia na glóire mar gheall ar an gcuma ’n-ar thug sé saor sinn ó n-a -leithéid de chontabhairt. Nuair a dh’eireóchaidh an bhuairt i n-ár -gcroídhe cuirimís chúghainn féin an cheist seo. Conus a bhéadh an sgéal -againn anois dá mb’ ag na Lochlanaigh a bhéadh an buadh? - -“Tá fhios agaibh-se chómh maith agus atá fhios agam-sa conus mar a -bhí socair go daingean i n’ aigne ag an uile dhuine des na fearaibh a -dh’fhág an baile chun dul sa chath so, ar gan teacht beó ó’n gcath pé -taobh ar a mbéadh buadh. Tá sé buailte isteach am’ aigne mura mbéadh -an socarú’ san a bheith déanta roim ré acu, ná déanfaidís an troid -chómh dian agus dheineadar é. An beagán acu do tháinig ó’n gcath, bhí -a n-aigne socair ar gan teacht chómh daingean agus bhí ag an muintir a -thuit sa chath. Ach do tháinig as an socarú’ go raibh an troid chómh -dian san gur briseadh an cath ar na Lochlanaigh sar ar thuit a thuille -d’ár ndaoine. Áthas, d’á bhrígh sin, is ceart dúinn a bheith orainn -indiu agus ní buairt. - -“Tá ádhbhar eile áthais againn, a dhaoine. Na fir a thuit sa chath so -is ar son Creidimh Chríost do thuiteadar. Tá fhios againn go léir, an -t-é a dh’ fhuilingean bás ar son an Chreidimh go dtugtar aoibhneas na -bhFlathas dó láithreach. Ní ceart dúinn bheith ag déanamh buartha nuair -a thuigimíd i n-ár n-aigne go bhfuil aoibhneas na bhFlathas anois, le -congnamh Dé, ag an muintir a baineadh dínn sa chath so.” - -Dhein sé a lán cainte leó ar an gcuma san, níos fearr go mór ’ná mar -a thagan liom-sa an chaint a chur síos anso. Chuir sé a n-aigne chun -suaimhnis. Thuigeadar gur cheart bheith sásta le toil Dé. - -Le n-a linn sin cé chífidís ag teacht chúcha, an bóthar anoir, ach -Donchadh, mac Bhriain, agus an méid a bhí beó de’n bhuidhin a tháinig -leis ó’n longphort i gCill Mhaighneann. Bhí cuid mhaith acu ar -chrócharaibh, mar ní rabhdar ábalta ar siúbhal, agus bhí an chuid eile -’ghá n-iompar. - -Cuir Colla an cogar tímpal ameasg na ndaoine a bhí ann ’ghá rádh leó -gan a thuille guil a dhéanamh. Níor bheag san. I n-inead aon ghuil a -dhéanamh is amhlaidh a cuireadh suas go bríoghmhar gáir mholta agus -fáilte. - -D’inis na fir a tháinig conus mar a chuir Mac Giolla Pádraig an -ríghneas ortha ar an slígh, agus conus mar a mheas sé cath do chur -ortha. Bhí fearg mhór ar gach aoinne mar gheall air sin. Do feuchadh -chun na bhfear ngunta agus do cuireadh gach aon chóir ortha. - -Ní raibh Donchadh agus a chualacht abhfad tagaithe nuair a labhair -Colla airís. - -“A ríghthe agus a uaisle agus a dhaoine,” ar seisean, “do thuit Brian -i gcath Chluain Tairbh. Do thuit Murchadh sa chath, leis. Tá Árdrígh -againn i n-inead an Árdrígh do thuit. Isé Donchadh mac Briain Árdrígh -Éirean anois!” - -Ansan iseadh do cuireadh suas an liú mhólta i gceart. Do tógadh an liú -airís agus airís eile. - -Ansan do tháinig a raibh de dhaoine ann chun na h-áite ’n-a raibh Bile -Mór Mágha Adhair agus do h-óirdneadh Donchadh mac Briain i n’ Árdrígh -ar Éirinn. Dhein Colla an obair i láthair na ndaoine, agus bhí áthas -agus móráil ar gach aoinne. - -Níor ghlac fir Éirean, ’n-a dhiaigh san, ámhthach, Donchadh i n’ -Árdrígh ar Éirinn, ach do glacadh é ’n-a rígh ar an Múmhain. - -Nuair a bhí an méid sin déanta bhí gach aoinne sásta. Do sgar na -daoine agus d’imthigh gach treabhchas abaile chun a ndútha féin. -Chuaidh Caoilte agus Lonán abhaile go dúthaigh a n-athar. Chuaidh Conn -óthuaidh go h-Uíbh Fhiachrach Áidhne. Chuaidh Niamh agus Tadhg Óg ua -Cealla óthuaidh go h-Uíbh Máine. Bhí Conn agus iad féin i n-aonfheacht, -ámhthach, an tslígh go léir nách mór. - - - - -CAIBIDIOL XVIII. - -AN GATH GRÉINE CÉADNA. - - -Do ghluais an dá bhuidhin, muintir Uíbh Máine agus muintir Uíbh -Fhiachrach Áidhne, siar óthuaidh i dtreó a dhá ndúthaigh féin. Bhí i -n-aonfheacht leis an méid acu a tháinig ó Chill Mhaighneann an méid -a tháinig ’n-a gcoinnibh go Ceann Cora, i gcás ná raibh aon uaigneas -ortha. Nuair a thánadar i gcomhngar do’n bhaile do sgaradar ó chéile. -Ba bheag ná gur eirigh an gol agus “na mílte ologón” airís nuair a -shroiseadar an t-aos óg agus na seandaoine nár fhéad dul go Ceann Cora. -Ach do cuireadh cosg leis an mbuairt. Do h-innseadh cad ’dúbhairt Colla -nuair a bhí sé ag caint leis an bpobal mór thíos ag Ceann Cora. Do -cuireadh na seandaoine chun suaimhnis. - -Chómh luath agus bhí a dtuirse curtha dhíobh ag an muintir a tháinig -abhaile ó’n gcath, thusnuighdar ar bhualadh um a chéile agus ar bheith -ag caint agus ag cuimhneamh ar cad a déanfaí feasda. Bhí an saoghal ana -chiúin, ana shuaimhneasach acu, agus an aimsir ag dul i mbreaghthacht. -An phráing agus an bhruid agus an fásgadh aigne a bhí ar na daoine -i gcaitheamh na h-aimsire an fhaid a bhí an t-ollmhúchán ar siúbhal -i gcóir an chogaidh, agus an fhaid a bhí na slóighte ag imtheacht ó -bhaile agus ag cruinniughadh chun an chatha, agus an fhaid do lean -an sgannradh i dtaobh conus a gheóbhadh an cath, bhíodar go léir -imthighthe. Bhí gach aon rud ciúin, suaimhneasach, socair. - -Do h-óirdneadh Conn ’n-a rígh ar Uíbh Fhiachrach Áidhne, agus do -h-óirdneadh Tadhg Óg ua Cealla ’n-a rígh ar Uíbh Máine. Bhí raint -gnótha le déanamh acu araon ar feadh tamail ag socarughadh neithe -idir chlainn na bhfear a fágadh i gCluain Tairbh. Do deineadh a lán -cleamhnaisí sa tsocarughadh. Dhein Niamh dhá chleamhnas, cleamhnas do -Thadhg Óg le drifiúr do Chonn, agus cleamhnas do Chonn le drifiúr di -féin. - -Nuair a bhí an méid sin déanta thug Niamh agus a dritháir cuaird ódheas -go h-Inis Cathaigh. Bhí áthas mór ar Cholla nuair a chonaic sé iad. Cé -bhéadh ann rómpa, ar chuaird, ach Caoilte! Ba bheag ná gur baineadh -radharc a shúl airís de Chaoilte nuair a chonaic sé iad, díreach mar -a baineadh an chéad lá úd a chonaic sé Niamh. Bhí sé ’n-a rígh an -uair sin ar Chiarraighe Luachra i n-inead a athar. D’innseadar dó -conus a bhí gach aon rud socair lastuaidh i n-Uíbh Máine agus i n-Uíbh -Fhiachrach Áidhne, agus d’inis seisean dóibh gach aon nídh a bhí aige -le h-innsint i dtaobh a dhútha féin. - -“Ba mhaith liom an chailís úd a dh’ fheisgint, a Athair, má ’sé do -thoil é. Ní fheaca riamh fós í,” arsa Niamh. - -Do rug sé isteach sa n-érdam iad agus thaisbeáin sé an chailís dóibh. - -Ba bhreagh an radharc le feisgint í. D’ fhéadfadh duine fanmhaint ar -feadh leath an lae ag feuchaint uirthi agus ní bhéadh a shúile ná a -aigne cortha dhi. D’á fhaid a bhéadh sé ag feuchaint uirthi is amhlaidh -ba mhaith leis tamal eile thabhairt ag feuchaint uirthi. Choimeádfadh -saidhbhreas an óir greim ar a shúilibh. Choimeádfadh uaisleacht agus -ealadhntacht a h-órnáide greim ar a shúilibh, agus é ’ghá fhiafraighe -dhé féin conus a dh’ fhéad lámh duine riamh a leithéid d’obair a -dhéanamh. Choimeádfadh an crios, na clocha loghmhara, greim ar a -shúilibh, agus iad ag taithneamh agus ag spréacharnaigh, agus eisean -’ghá fhiafraighe dhé féin cá bhfuaradar an solus! D’á n-éaghmuis sin -go léir bhí sa riocht ’n-a raibh an chailís sin cúmtha rud éigin a -choimeádadh greim ar shúilibh an t-é a chíodh í, agus do chuireadh -áthas isteach i n’ aigne tré n-a shúilibh. - -D’fheuch Niamh uirthi, go dlúth agus go daingean, ach níor labhair sí -aon fhocal amach as a béal. D’fheuch an bheirt eile uirthi go dlúth -agus go daingean, leis, agus níor stadadar ach ’ghá moladh. - -“Ba mhaith liom labhairt leat-sa, a Athair,” arsa Niamh le Colla. - -D’imthighdar i leith taoibh. - -“A leithéid seo, a Athair,” ar sise. “Tá m’ aigne socair agam le mórán -aimsire ar mé féin a thabhairt suas do’n tSlánuightheóir i dtigh ban -riaghalta. Ba mhaith liom do chómhairle dh’fhághail, a Athair, i -dtaobh an teighlaigh ban riaghalta ionar ceart dom dul, do réir do -bhreitheamhantais.” - -“Ar mhiste dhom a dh’fhiafraighe, a ’nghean ó,” ar seisean, “cad é an -fhaid aimsire ó shocaruighis an nídh sin at’ aigne ar dtúis?” - -“Bhí sé am’ aigne, a Athair, ar feadh abhfad,” ar sise, “sar ar -dhainginigh sé ann. Ní dóich liom go bhféadfainn a dh’innsint duit -cruinn, a Athair, cad é an fhaid atá sé daingean, ach tá sé daingean le -tamal maith.” - -Do stad sé ar feadh tamail. - -“An dóich leat, a ’nghean ó,” ar seisean, “an bhféadfá a dh’innsint dom -cad a chuir an nídh sin isteach at’ aigne ar dtúis?” - -“Féadfad,” ar sise. “Nuair a thusnuigh an t-ollmhúchán i gcóir an -chogaidh mhóir seo atá curtha dhínn againn thugas fé ndeara conus mar -a bhí na fir go léir ’ghá cheapadh agus ’ghá shocarú’ ’n-a n-aigne go -ndéanfaidís ídhbirt anama ar son na h-Éirean agus ar son an Chreidimh. -Ní raibh aoinne ba ghéire ’ghá gcur go léir suas chun na h-ídhbirte -sin a dhéanamh ’ná mise. Ansan do thuigeas am’ aigne, nuair ná raibh -ar mo chumas an ídhbirt a dhéanamh ar an gcuma ’n-a rabhdar-san ’ghá -déanamh, gur bh’ é ba lúgha ba ghann dom í dhéanamh ar an gcuma ’n-a -raibh ar mo chumas í dhéanamh. Dheineas ar an gcuma san í. Ghabhas orm -féin i láthair Dé ceangal gan céile eile do ghlacadh choídhche ach an -Slánuightheóir, moladh go deó leis! Siné mo chuid-se de ’n ídhbirt, a -Athair. Tá an ceangal san orm. Ní fhéadfainn imtheacht ó m’ athair an -fhaid a bhí sé beó. Ní’l aon rud anois chun mé chosg ar dhul isteach i -dteighlach ban riaghalta agus an ídhbirt do chur i ngníomh.” - -“I dtreó ná béadh aon bhaoghal go ndéanfaí aon dearmhad, a ’nghean ó,” -arsa Colla, “ba mhaith liom aon cheist amháin eile do chur.” - -“Cuir aon cheist is maith leat chúgham, a Athair,” arsa Niamh, “agus -neósfad an fhírinne dhuit.” - -“Nuair a dheinis an ídhbirt sin; nuair a thugais tu féin suas mar sin -do’n tSlánuightheóir, an dóich leat a’ raibh aon éileamh ag aoinne eile -ort?” - -“Ní raibh, a Athair,” ar sise, “aon éileamh ag aoinne eile, ná ní’l -anois.” Do stad sí.------“Ach is dócha,” ar sise, “gur ceart dom an -méid seo a dh’innsint duit. Is cuimhin leat an t-ógánach Lochlanach úd -a tháinig anso fadó, nuair a bhí mo dhritháir Tadhg anso?” - -“Is cuimhin liom é go maith,” arsa Colla. - -“Chuaidh sé suas go h-Uíbh Máine i n-aonfheacht le Tadhg. An chéad uair -a chonac é tháinig ana chion agam air. Tháinig grádh agam dó. Siní -an fhírinne. Thuigeas am’ aigne go dtáinig an grádh céadna aige-sean -dómh-sa. Níor labhramair. Ach do tuigeadh an sgéal eadrainn.----Nuair -a tháinig an sgéal go raibh sé ag glacadh an Chreidimh bhí áthas mór -orm. Ansan, nuair a tháinig an sgéal go raibh sé chun bheith ’n-a -shagart, níor bh’fhéidir liom an sgéal a thuisgint i n-aon chor. -B’é deire mo mhachtnaimh ar an ngnó gur thuigeas am’ aigne go raibh -ceangailte orm é chur as mo chroídhe ar fad. Do dheineas san.--Ní -raibh aon bhaint i n-aon chor, a Athair, ag an méid sin sgéil -leis an gceangal so adeirim leat do ghlacas orm féin i dtaobh an -tSlánuightheóra.” - -“Tá go maith, a ’nghean ó,” arsa Colla. “Déanfad-sa an nídh seo atá -agat d’á iaraidh orm. Ní mór dhom, ámhthach, beagán aimsire chuige. -Cuirfead sgéala chúghat óthuaidh chómh luath agus bheidh an áit -ceapaithe agam agus gach aon rud socair agam.” - -Do sgaradar. Bhí Tadhg agus Caoilte imthighthe ar fuid na mainistreach; -Tadhg ag taisbeáint na mainistreach do Chaoilte, agus Caoilte ag cur -aithne ar na manachaibh, go mór mór ar an muintir go raibh sean-aithne -ag Tadhg ortha. - - * * * * * - -Seachtmhain díreach i ndiaigh an lae sin tháinig Colla féin go -h-Uíbh Máine. D’imthigh Tadhg agus Niamh agus é féin soir go Cill -Dara, go teighlach Bhríghde. Bhí áthas nár bh’fhéidir a dh’innsint -ar Chómharba Bhríghde agus ar an uile dhuine des na mnáibh riaghalta -nuair a fuaradar go raibh Niamh le fanmhaint acu. D’fhan sí acu, agus -má ba ghath gréine í fadó, ag teacht i gcuideachtain, i dteighlach a -h-athar, b’í an gath gréine céadna í ag gluaiseacht ameasg na maighdean -naomhtha, i dteighlach Bhríghde, go dtí gur lean sí a h-athair. - - CRÍOCH. - - - - - WORKS BY THE VERY REV. CANON O’LEARY, P.P. - - - Niamh. 357 pages. Best Irish paper. Bound in Irish linen. - Four shillings and sixpence net. Postage, fivepence. - - Séadna. 300 pages. Best Irish paper. Bound in Irish linen, - with portrait of the author. Three shillings and sixpence - net. Postage, fourpence. - - Séadna. Cheap edition, in paper boards. Two shillings net; - postage, fourpence. - - An Craos-Deamhan. A modern version of an ancient comical - story. Bound in Irish linen, two shillings net; postage, - threepence. In boards, one shilling and sixpence net; - postage, threepence. - - Sgothbhualadh. A series of Articles in Irish, reprinted - from _The Leader_. Sixpence net; by post, sevenpence. - - Sgothbhualadh II. A second series of the same. Sixpence - net; by post, sevenpence. - - An Bealach Buidhe. A short play of the time of Red Hugh - O’Donnell. Fourpence net; by post, fivepence. - - An Soísgéal as Leabhar an Aifrinn. The Gospel, translated - from the Missal. Sixpence net; by post, sevenpence. - - An Teagasg Críosdaidhe. The Catechism, as used in the - Diocese of Cloyne. With a vocabulary. Twopence net; by - post, threepence. - - Aesop a tháinig go h-Éirinn. Æsop’s Fables in Irish (with - English Translation). Parts III., IV. and V. Each part - complete, one penny; by post, three halfpence. - - Aesop a tháinig go h-Éirinn. School Edition. The five parts - (Irish only) bound together, with a vocabulary. Sixpence; - by post, sevenpence. - - ENGLISH TRANSLATION only, the five parts bound together, - threepence net; by post, threepence halfpenny. - - Bás Dhalláin; agus Tadhg Saor. Two short plays. One penny; - by post, three halfpence. - - An Sprid. A play in one act. One penny; by post, three - halfpence. - - Mion-chaint. An Easy Irish Phrase Book (with English). - - Part I. On the use of is and tá. Threepence net; by post, - fourpence. - - Part II. On the use of verbs. Threepence net; by post, - fourpence. - - Part III. On the use of prepositions. Sixpence net; by - post, sevenpence. - - Eólas ar Áireamh. Arithmetical tables in Irish (with - English). One penny; by post, three halfpence. - - (Sanctioned for use in the National Schools.) - - _Works in English._ - - Irish Prose Composition. A series of articles reprinted - from _The Leader_. By the Very Rev. Canon O’Leary, P.P. - Sixpence net; by post, sevenpence. - - The Trusty Vehicle of the Faith of the Gael. By the Rev. J. - M. O’Reilly, Adm. Threepence net; by post, fourpence. - - THE IRISH BOOK COMPANY, - 6 D’OLIER STREET, DUBLIN - - - - - IRISH BOOKS FOR CHILDREN AND BEGINNERS. - - - Aibgitir na Gaedhilge. An Irish Picture Alphabet. - Illustrated by Norma Borthwick. One penny; by post, three - halfpence. - - Ceachta Beaga Gaedhilge. Irish Reading Lessons. Compiled - by Norma Borthwick. With illustrations by Jack B. Yeats. - (Prescribed in the Programme for the National Schools.) - - Book I. Twopence net; by post, twopence halfpenny. - - Book II. Twopence net; by post, twopence halfpenny. - - Book III. Threepence net; by post, fourpence. - - An Macléighinn. For Conversational Teaching in Irish. By - Feargus Finnbhéil. Sixpence net; by post, sevenpence. - - Staraidheacht. Pieces for recitation in Irish; prose and - poetry. Sixpence net; by post, sevenpence. - - Gleann na Sidheóg. A fairy play for children. By Máire Ní - Chinnéide. Twopence net; by post, twopence halfpenny. - - OTHER WORKS IN IRISH. - - Fáith-Sgéal. An Allegory. By Douglas Hyde, LL.D. (With - English Translation.) One penny; by post, three halfpence. - - Seághan an Díomais. Shane the Proud. By Conán Maol. (With - English Translation.) Twopence net; by post, twopence - halfpenny. - - Mac Fínghín Dubh. A Story. By Conán Maol. With a - Vocabulary. Sixpence net; by post, sevenpence. - - Curadh Glas an Eolais. A Connacht folk story. Edited, with - vocabulary and notes, by the Rev. J. M. O’Reilly, C.C. - Threepence net; by post, fourpence. - - IRISH SONGS. - - Ceól Sídhe. Parts I., II., and III., bound together, - threepence net; by post, threepence halfpenny. Parts IV., - V., and VI., bound together, threepence net; by post, - threepence halfpenny. - - THE IRISH BOOK COMPANY, - 6 D’OLIER STREET, DUBLIN. - - - - - -End of the Project Gutenberg EBook of Niamh, by Peadar Ua Laoghaire - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK NIAMH *** - -***** This file should be named 50913-0.txt or 50913-0.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/5/0/9/1/50913/ - -Produced by David Starner and the Online Distributed -Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This book was -produced from scanned images of public domain material -from the Google Books project.) - -Updated editions will replace the previous one--the old editions will -be renamed. - -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United -States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive -specific permission. If you do not charge anything for copies of this -eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook -for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, -performances and research. They may be modified and printed and given -away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks -not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the -trademark license, especially commercial redistribution. - -START: FULL LICENSE - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg-tm License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project -Gutenberg-tm electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the -person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph -1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm -electronic works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the -Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when -you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country outside the United States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work -on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the -phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: - - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and - most other parts of the world at no cost and with almost no - restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it - under the terms of the Project Gutenberg License included with this - eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the - United States, you'll have to check the laws of the country where you - are located before using this ebook. - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase "Project -Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format -other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg-tm web site -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain -Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works -provided that - -* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation." - -* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm - works. - -* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - -* You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The -Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm -trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any -Defect you cause. - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at -www.gutenberg.org - - - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the -mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its -volunteers and employees are scattered throughout numerous -locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt -Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to -date contact information can be found at the Foundation's web site and -official page at www.gutenberg.org/contact - -For additional contact information: - - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular -state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works. - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of -volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. - -Most people start at our Web site which has the main PG search -facility: www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. - |