initial commit of ebook 46459HEADmain

6 files changed, 7132 insertions, 0 deletions

diff --git a/old/46459-0.txt b/old/46459-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..c4c7cc5
--- /dev/null
+++ b/old/46459-0.txt
@@ -0,0 +1,2269 @@
+The Project Gutenberg EBook of Ljocht en Skaed, by Douwe Kalma
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Ljocht en Skaed
+       In mennich biskôgings
+
+Author: Douwe Kalma
+
+Release Date: July 31, 2014 [EBook #46459]
+
+Language: Frisian
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LJOCHT EN SKAED ***
+
+
+
+
+Produced by Steffen Haugk
+
+
+
+
+Utjeften fen De Jongfryske Mienskip
+- ûnder samlerskip fen D. Kalma -
+
+No. 2.
+
+
+Ljocht en Skaed
+
+
+In mennich biskôgings
+
+fen
+
+D. KALMA
+
+
+A. J. OSINGA - SNITS - 1916
+
+
+
+
+Ljocht en Skaed
+
+fen
+
+D. KALMA
+
+
+
+
+I. TWIVEL.[1]
+
+
+Dit is de syktme, dy’t it ûnsidige lân, dêr ’t wy yn libje, oantaest
+hat en ûnsjênber, stadichoan it hiele gestel ûnderminet, oant er
+ienris tapakt en ynslacht, sûnder in lytse kâns op genêzing to litten
+--det, wylst tichte by ús grinzen de blom fen ’e jonkheit út
+omlizzende lânnen sichte wirdt fen ’e dea, wylst de nachtloft read is
+fen fjûr en de groun fen bommen towoelle, wylst de lânnen sêd binne
+fen geskriem en de weagen fol fen gerop, fierwei de measte minsken
+hjirre dogge, as barde der neat, en swietsjesoan trochgean mei hjar
+deistich wirk, ef mei hjar wyn-drinken en it ôfrinnen fen komeedzjes
+en jounspretten foartfarre.
+
+Men fetsje my wol. Nimmen scil bigeare, det wy nei de yllinde en de
+ûnminskelikens fen de oarloch in toarn oanskôge to hawwen, ús jowe
+mids de forheftige kolk fen de striid, nimmen sels, det wy út rouwe om
+de frjeonen, dy’t foelen, lyk as eren de hartoginne fen Angoulême, ek
+it glimkjen oerjaen scoenen, ek út ús libben it laitsjen fordriuwe.
+Mar hwet as plicht rêst op elts, dy’t syn libben net trochgean wol as
+in doarmer yn in geheimige en rûzige nacht, is him to jaen yn de
+earnst fen ús tiid en de ynfloeden fen ús dagen op him ynwirkje to
+litten, sûnder to eangjen, det hja him út it lead slaen mochten.
+
+Priislik is it, tige priislik wis, det wy hjirre komité’s oprjuchtsje
+for hwa ’t finzen waerden yn ’e macht fen hjar fijânnen, for hwa ’t op
+de slachtfjilden lizze út to sjên nei frjeonlike soarch en de treast
+fen in pear bimoedigjende eagen, for hwa ’t in man ef in heit
+forlearen, dy’t sa nedich wier for hjar gesin--treflik, det men
+flechtlingen út barnende stêdden hjir ûntfangt, lyk as men neffens de
+âlde en wijde wetten fen gastfrijens, hjar heart to ûntheljen. Mar
+hjir sprekt allinnich it meilijen, it langstme it leed fen yens neiste
+to sêftsjen--haedsaek bliuwt, det yens egen persoanlikheit syn maklike
+ûnforskilligens en tofredenens ôfleit, en, syn greatske hegens
+biwarjend, ré stiet, moedich en fêstbisletten, om de takomst oan to
+fetsjen, lyk as ienris de Germanen de hoarnen griepen fen in
+oanstoarmjende ûrokse.
+
+Hwa ’t de wrâld net rjucht yn de read-biroune eagen sjên doar, biret
+om, as it nedich is, mei hjar oan to gean in striid fen libben-op-dea,
+lit him gean nei de broeijerige loft fen syn sliepkeammerke en
+ynslomje--lit ús hoopje forgoed--wylst de loften it gleonst binne en
+de lûden it forheftichst. Hwent hy forstiet net de stimme fen God,
+dy’t it oerjown hat allinnich to lústerjen yn ’e sigens fen in mylde
+simmerske joun, mar dy tongeret, lûder en lûder, oant einlings de
+minske de earnst fen it libben wer earet--en is dos in ûnnut, net
+weardich as tinkend en fielend wêzen diel út to meitsjen fen de
+ûntsachlike kosmos.
+
+Mar hwet docht men. Op thébisite by in frjeonlike âlde moeike, dy’t,
+breidzjend en in koaltsje fjûr ûnder de foetten, sa jerne hwet kâltet
+oer waer en wyn, bigjint men to earmoedzjen oer dy grouwélige oarloch,
+en sawier, men suchtet sims--bûten, yn ’e greate Mienskip, rjuchtet
+men mei in sikelike langstme aloan wer nije forienigs to stiftsjen,
+antioarlochsrieden op, hwerfen de leden contribúsje jowe, in tiidskrift
+lêze, en, fensels, oertsjûge binne fen de ûnweardigens fen dizze
+wrâldstriid. Men scil de minsken nou ienris en forgoed oan ’t forstân
+bringe, det sok in tastân netwier, yn in biskaefd Jerope . . . ensf.,
+men scil de wrâld for in inkelde kear forbetterje, hjir in pleisterke
+op in iepen plak, dêr in doek om in dragend lid--och, it is wol ljeaf,
+en der binne sa’n protte minsken, dy’t wol graech ris mei in oar
+omdokterje meije, en fensels, _wy_ binne wiis en witte hwet forkeard
+is, mar in oar sjucht det sa goed net yn, en dêrom scille wy him det
+nou ris leare.
+
+Mar hjirmei tsjinnet men allinne de egene heechhertigens en waenwizens,
+en God alderminst. Einlings hearre wy yn to sjên, det it net ús earste
+plicht is ús broerren heal-idioat en ûntarekkenber fen bigryp to
+biskôgjen, om den frjeonlik oer him de fâld en de master to spyljen —
+mar det wy alderearst ús sels hawwe to forfoarmjen, út to driuwen hwet
+lyts is en swak, rjucht to stean mids de woelige wiksel fen ’e wrâld
+en nea net bilies to jaen, noch for it minne yn, noch for det bûten ús.
+Earst as men wis is fen yensels, as der gjin gefaer for nuvere
+útgliderijen mear bistiet, as men fielt det yens egen opfieding ôfroun
+is en fortuten efterliet, dy sterk meitsje for hiel it kommende libben,
+den mei men in oanbigjin meitsje mei it wrâldforbetterjen.
+
+Hwent net earder as den scil men straffeleas de wrâld yn it antlit
+sjên kinne en net earder as den scil men forstean, det, hwet ek
+meifalle mei, tomôge en ûndermine, hwet yen bidriget oan eltse kant,
+krêftleas is tsjin yens egen ivige siele en tsjin yens egen karakter,
+det bliuwt en stiet, ûnforwrigber. En as wy dit net leare yn ús
+geweldige dagen, det de wrâldmachten allinnich krêft hawwe oer yens
+liif, mar det it eigen Ik, det is yens eigene geast mei syn krêft en
+syn hegens, syn greatskens en syn wil, him inkeld hat to bûgen for God,
+mar for net ien fen ’e minsken, om ’t itsels godlik is, den scil hiel
+dizze oarloch omdôch west hawwe, en God scil ús bisiikje mei yet
+pynliker pleagen, om it ús by to bringen.
+
+Wêz fêst, wêz sterk, it is yn it libben de iennichste plicht. En de
+iennichste wet is „Bid en wirkje”.
+
+Bid, det is, sûnderje dy faek ôf fen ’e wrâld en haw noed, det hja dy
+net yn bislach nimt, tink folle en djip, fiel suver en klear, jow
+rekkenskip, dy sels en it Albiwâld, fen hwetstou diest en dochst —
+wirkje, det wol sizze, gean mei dyn bêste en ynbânnichste krêft nei it
+lân yn en bûten dy, fêstbisletten, yn beide oars to meitsjen, hwet sa
+breanedich oars wêze moat.
+
+Ik wit, det der in ûntsachlike striid for útfochten wirde moat, om
+rêstich to stean tsjinoer al it fierderflechtsjen en it drokke gekrang
+fen de koartsige wrâld, ik wit det der drege moed for nedich is,
+aloanwer it mês yn ’e hân to nimmen, as der seare steden de gevens fen
+yens egen gestel ef it lichum fen hiel de wrâld bigjinne to bidriigjen.
+Mar dizze fêstens en dizze moed is perfoarst nedich, hwent, koe men
+hjar net bimasterje yn yens learjierren, dy’t by somliken it hiele
+libben dûrje, den bliuwt der ivich gefaer, det men meiskoerd wird fen
+’e twivel, hwaens sûgende krêft nei alle wierskyn nea net sa lûkend
+west hat as yn ús tiden. En om ’t Friezen jimmeroan rynsk mei dy twa
+eigenskippen seine waerden, dêrom doar ik it den oan, iepen to wizen
+op hwet ús to wachtsjen stean kín.
+
+It is myn fêste oertsjûging, dy’t ik taljochtsje koe mei mennich in
+moai en ynslaend foarbyld út de miene skiednis en út myn eigen bifinen,
+det de minskelike krêften, ynsafier dy nei bûten bliken dogge fen hjar
+bistean, mei enoar yn wriuwing en konflikt komme moatte,--oars sein,
+det it quantum „striid”, lyk opgeande nei it oanwaechsen fen de
+wrâld-krêften, aloan tanimt, fen hokfor alloai dizze striid den ek
+wêze mei. By de tsjinwirdige ynrjuchting fen ús mienskip kin dit
+skreppen for yensels op stoffelike kriten allinnich gean ta skea fen
+yens neiste, en om ’t men, wol men yn ’t libben bliuwe, der op
+oanwiisd is for yensels to soargjen, kin men der inkeld om tinke, ho’t
+men syn meiminsken de minst bitsjuttende en maklikst to dildzjen skea
+oandocht. By de greate mennichten giet it net oars: de ûnderskate
+partijen wirkje tsjin enoar yn, kinne net oanhelje as mei forlies fen
+de oar, en dêrom is ek hjir dy partije-striid de oannimmelikste en
+weardichste, dy’t, krêftich en mei trochsetting fierd, dochs de oar
+gjin ûnbinlik neidiel, yensels gjin ûnrjuchtfeardich foardiel
+bisoarget. Yn it bilang fen de minskelikheit en fen de bêste
+ûntwikkeling is it dêrom to winskjen, det, sadré dizze wrâldstriid
+ôfroun is, de krêften fen ’e minskekloften útwyk fine yn in
+klassestriid, hwerút safolle dwaenlik alles hwet minnich en ûnweardich
+is, weikeard wirdt. Mar dit scil allinnich den barre kinne, as dizze
+oarloch einet mei in folsleine ûnderlaech fen de machten Berlyn—Bagdad,
+en as Dútsklân by it nije fredes-fordrach sa ynrjuchte wirdt,
+b g. troch in fordieling yn twa ef trije keningriken, det it oan in
+forset tsjin de entente-machten, dy to’n earsten de fâldij oer det lân
+útoefenje moasten, net meartinke kin.
+
+Hwent komt dizze kriich net ta in útdragen saek, den kinne _ef_ de
+Jeropeeske greatmachten safolle krêften oerhâlde, det hja dalik wer in
+kriichrin in biwapening en legerfoartsterking bigjinne--_ef_ hja
+scille, allegearre, ôfmêd en forslein to hymjen lizze, sûnder moarch
+en piid mear, it ynlân fol yllinde en kankerjende noed, oant hja de
+ien nei de oar ûndergean yn in revolúsje fen de hongerlijers tsjin de
+mennich heech-troanjenden. Wirdt de wrâldstriid biëine mei in
+oerwinning troch Prússen, Hongaren, Boelgaren en Turken, den scil sok
+in ein dochs nea net definityf wêze, om ’t de oerwoune foltsen hjar
+nea skikke scoenen yn hjar lot, en aloan scille hja wrakselje om de
+skea yn to heljen en it forlerne wer to winnen, oant einlings de wrâld
+bifrijd wirdt fen ’e ûndraechlike hearskippije fen jonkers mei
+houneswipen en rinkeljende spoarren.
+
+Hwent och, safolle minsken meije noutiids, skriemende wirch fen it
+ôfmêdzjende gejacht fen ús tiid, moedleas sitte to winskjen nei
+ljochter, freedsumer dagen--wy scille op dizze wrâld ek op hege
+âlderdom net folle rêst mear fine. Rêst--de jongfeinten fen it âlde
+Grikenlân wisten, fielden hwet det wier, as hja nei it swiere
+wrakseljen yn in gymnasion, det wyt blonk fen it sân, útrêsten yn ’e
+simmersinne, de krânse yn it hier en lústerjend nei it liet fen in
+frjeon; de mûnts fen ’e middelieuwen fielde hjar seine, as er,
+opsjênde fen de glânzgjende perkemintblêdden fen in âld hânskrift,
+troch de yn lead fette rútsjes seach nei de oarderlike, bloeijende
+kleastertún--, mar út de tsjusterens fen ’e frânske revolúsje en it
+kleare bigryp fen Napoleon syn forstân is de striid fen ús dagen
+berne, dy’t oanwaechst yn krêft en de mienskip mei hjar minsken
+sloopt. Hwet scil men folle bigjinne? de weagen fen dizze jimmeroan
+ûnlijige sé strûze rizend en tommeljend oer de lânnen, dêr ’t ienris
+it sêfte genúnder wier fen it jounsliet en de mimerjende priel fen
+hwet wite roazen en dêr ’t nou de wetterplanten fen de grize groun
+hinne en wer soeije mei it rôljen fen de weagen, wylst mar hiel inkeld
+in berchtme, ûnforwrigberfêst, boppe de skomjende widens útriist.
+
+Sa ûntsachlik yn wêzen en yn gefolch is dizze striid, det de grinzen
+fen ’e steaten fen Jerope, dy’t ieuwen en ieuwen fen neden hawn hawwe
+for hjar stadige en fêste groei, dy dêrnei lange jierren aloan
+bistevige waerden mei hwet de wizens fen tiid en minsken as middels
+úttocht--det dizze grinzen as útwiske binne en de steat, dy’t men
+hjoed forearet as de weardichste en de krêftichste, moarn yn moude
+útinoar falt. Der is yn Jerope gjin lân, gjin steat, ef syn foarste
+bilangen steane op it spil--de steaten wirde bidrige troch fijânnen,
+sims al steande binnen de grinzen fen it eigen lân, de troanen
+wriggelje troch de ûnrêst fen it folk, det syn eigen hearskers
+oansjucht op al det lijen, yn pleats fen de steaten en dy hjar
+hearsksucht sels. Ruslân, Dútsklân, Ingelân, de geweldichste
+minskekloften, dy’t ea in mienskiplike striid oanbounen, de lânnen,
+dy’t wy ûnforwinlik achtene, hjar egenste grounslaggen trilje fen it
+gedinder en de swiere ynspanning--de lytse lânnen krimmenearje en
+kettermintsje nou en den hwet, mar birêste al lang yn it gefal, en
+nimme it mei hjar rjuchten net to earnstich, bêst wittend, det dyselde
+rjuchten ienris in skoandere oanlieding wêze kinne for in greatmacht
+om hjar yn ’e oarloch to biheljen--en hwêr bliuwt den it folk, det
+mar in lyts diel útmakket fen in lyts lân, ús Fryske goe-minsken?
+
+Dit is de twivel, dy’t ek my sims to machtich wirdt. Net de wenstige
+gefaren yn Fryslâns fjilden--de earsucht fen lytse geasten; it
+Hepkema-gekeakel fen ljuwe, dy’t nidich binne, om ’t immen hjar masker
+fen hjar antlit ôfskoerrend, hjar wyt en gammel troanjemint oan de
+wrâld biwûnderje liet; de ôfbroazeljende ynfloeden fen Hollânsk en
+Dútsk--hawwe my ea ek mar in amerij oandien mei noed, ynpleats fen my
+oanlieding to wêzen ta in mennich meilydsume wirden; mar as men tinkt
+om hwet ik der niis-krektsa neamde, om dizze ûnhjirmlike striid dy’t
+inkeld it bigjin is fen hwet ús yet wachtet en men sjucht hjir dit
+lytse, fredige lân mei syn stimmige jounsloften, ja, den moat men wol
+twivelje, eft al de soannen fen Fryslân, al hienen hja tsjienris
+safolle striidbere krêft, yn steat wêze scille hjar lân ûnbismodze to
+hâlden fen alles hwet smoarch, ûnhuer en bloedderich is. En dochs
+meije wy inkeld sjên nei it read fen de rizende sinne, nea net nei det
+fen ’e flier yn in slachthûs--en docht is de soarch for ús lân ek ús,
+ús alderearst, oplein.
+
+En sa steane wy den for it poarperen gerdyn fen ’e takomst, det yn
+swiere en rike fâlden delhinget op ’e blinkende flier fen ús
+keninklike seale, it geheimige klaed hwerefter feal suchtsjen is en
+heal-lûd gekjirm, en hwerfen de flierseame wiet is fen in wûnder read.
+Noch binne ús sitten sêft en noegjend fen forwiel, noch falt it
+sinneljocht yn rêstige en stimmige kleuren troch de suver-bimielle
+ruten, noch is it liet fen hwa ’t ús niis-krektsa song fen maeitiid en
+séwyn en ljeafde ús earen net ûntstoarn, mar it wirdt tiid, det wy de
+rêsting nimme fen it plak, dêr ’t hja jierren laei, en it blinkende
+swird yn ’e hânnen.
+
+„Bid mei dyn eagen en wirkje mei geast en liif . . . Wêz fêst, wêz
+sterk”.
+
+* * * * *
+
+[1] It opstel „Twivel” is skreaun yn ing forbân mei haedstik
+V (Stipers) fen it wirkje „De Jongfryske Biweging” (útjown by
+Bergsma, Dokkum) en mei it striidskrift „Fryslân en de wrâld”
+(Ljouwert, Eisma).
+
+
+
+
+II. US TAELSTRIID.[2]
+
+
+De soarch for it Fryske folk, binammen dos for de ynwenners fen it
+sélân Fryslân, birêst bihalven by de kommissaris fen Leechlân’s
+keninginne--en fen him mei men, om ’t it kommissariaet it forbân
+bistjut bitwisken Fryslân en it Ryk, net altyd-en-ivich in apart-
+fryske hâlding forwachtsje--by de fryske steaten, gearstald út
+mannen, hwaens namme in goede klang hat yn it stik fen ’e forsoarging
+fen fryske bilangen, en dy’t bihearre ta ûnderskate politike partijen.
+Ek hjir yn Fryslân is de tsjinstelling twisken lofts en rjuchts fen
+oerhearskjende krêft, en it is nuver en fornoegjend to sjên, ho’t read
+en swart mear en mear for master bigjinne op to slaen, en ho’t it
+liberalisme, det sims net ûnaerdige bigjinsels forkindige, mar sûnt
+jierren forstive en ynsliept is, en mei it forliezen fen syn wirkkrêft
+ek syn bisteansrjucht forspile, stadichoan ôftakket en toskromfelet.
+Hwent hjirút sprekt de fryske siele tige dúdlik, dy’t it hjar
+ûnweardich achtet hjar to jaen by in partij, dy’t syn ynhouten
+forlaer, hokfor moais hja yn fiere tiden ek ienris ûnthiet.
+
+It forskeel twisken lofts en rjuchts is net uterlik, mar rekket it
+djipste fen it minskebistean, om ’t de lofter partijen jimmeroan
+skreppe for in forbettering fen de stoffelike mienskips-tastânnen,
+wylst dy fen ’e rjuchter kant binammen hjar oandacht jowe oan
+geastelike bilangen. Striid twisken de twa klibers scoe dos net
+perfoarst nedich wêze, laei it lân der net sá ta, det de lofter
+fraksjes miene opkomme to moatten tsjin de wize, dêr ’t hjar
+tsjinstânners de geastelike bilangen op winskje to forsoargjen, wylst
+dizze lêsten min hjar moed hawwe oer de mannear, dêr ’t dy fen ’e
+lofter side de tastânnen yn ’e greate wrâld op wizigje wolle. Mar
+dizze strideraesjes, dy’t by hwet ynskiklikens en fordraechsumens
+fen beide kanten tige bêst for in goed diel bisljuchte wirde koenen,
+foroarje neat oan de wierheit, det de rjuchterside binammen geastelike,
+de lofter stoffelike tastânne-forbettering biëaget. Der mei forskeel
+fen miening oer bistean, hwet for de naesje sels it nedichst en
+weardichst is, alteast ditte docht der klear bliken út, det it bistean
+fen partijen, dy’t hjar yn haedsaek wije oan de geastelike bilangen
+fen in folk, net allinne winskelik-yn-theory, mar ek yn praktyk hiel
+wol mûchlik is.
+
+De partijen fen ’e rjuchter side, dêr ’t ik net ta bihear, mar hwaens
+bistean en wirk net hegernôch oanslein wirde kin, om ’t hja hjar leden
+de wisse oertsjûging en krêftige trochsetting meidiele, dy’t
+needwindich it gefolch binne fen in fêst bitrouwen op in liedende en
+diekrêftige God, sadet ytlike ljuwe, dy’t oars nea wisse moréie
+grounslaggen forwirven, nou rêstich en ynbânnich gean troch it
+grousume libben--dizze partijen den wije hjar yn it steatkindige der
+oan, it Gelove, neffens hjar oertsjûging ynjown fen it Albiwâld,
+triomfearje to litten boppe de fen minskeforstân útfoune Steat. Mar
+nêst de oerwinning fen it Gelove, al moat dit neffens party neamd en
+bistreve wirde yn it alderearste plak--bliuwe der yet oare geastelike
+bilangen bistean, dy’t wol is wier fen dizze ierde binne en dos
+tidelik, mar dy’t nimmen it rjucht hat to forwaerloazgjen, op straffe
+fen de namme „Minske”--det is: de yn-syn-siele ivige bitsjûrder en
+organisearder fen de forgankelike wrâld--ûnweardich to wêzen. En
+hjirta biheart den wol binammen de plicht, oan de lieders fen in folk
+oplein, om to soargjen, det de naesje, dêr ’t hja diel fen útmeitsje,
+oandiel kriget yn de minst tidelike bloei fen de wrâld: de djip-
+minskelike, ynlik-bistevige cultuer, dy’t op de útkomsten fen de
+ûntwikkeling fen minskelik tinken en fielen, mei lijen en fortriet,
+mar stadichoan en rigelmiettich opboud waerd.
+
+Oer dizze kwesje hoecht hjir net folle yn it formidden brocht to
+wirden. Elts folk ommers kin oan de mienskiplike cultuer inkeld diel
+hawwe yn de tael, dêr ’t it him it maklikst yn uteret, dy’t him it
+hânsumst en brûksumst is, yn syn eigene dos, omdet syn bistean it
+iennichst uteringsmiddel yn syn tael hat, lyk as myn siele hjar
+allinnich uterje kin troch myn mûle en net troch dy fen myn bûrman.
+Mei it forlies fen syn tael rekket it folk de kâns kwyt, in apart
+plak yn de wrâld en yn de cultuer yn to nimmen, forliest it de
+gelegentheit it folksaerdige op to fieren ta de hillichste hichten,
+hâldt it op as apart folk to bistean, en wirdt it dos twongen op to
+gean yn, gear to ranen mei machtiger naesjes: de útkomst is, det it,
+koart nei it forlies fen syn iennichst uteringsmiddel, syn siele
+kwytrekket, sûnder fensels dy fen in oar derfor yn it plak to krijen.
+Ik wiis op de Grinzers en de East-Friezen, dy’t, praktysker fen oanliz
+as wy hjirre, hjar lokkich priizgje meije om it bisit fen in
+fruchtberder yntellekt, en dy’t sûnder ús twinkeljende marren en
+rûzige wâlden ek minder bihindere wirde fen de twivel, dy’t altomets
+it gefolch is fen in krêftich-ûntwikkele fielingslibben--masters yn
+suver tinken en fen klear ynsjuch, en dy dennoch suver neat yn it stik
+fen cultuer ta stân bringe kinne. Hja forlearen hjar biwende fryske
+sprake, en net earder as it hjar slagge is, mei úthâldend arbeidzjen
+en bitrouwende moed, hjar leech-dútske gearspraken op to fieren en to
+ûntwikkeljen ta in weardige selsstânnige tael, scille hja wer apart,
+nou net mear as fryske, mar as friso-saksyske stamme rjuchtstreeks oan
+in greater cultuer-gebiet dielhawwe.
+
+Hjirút folget ienfâldich en sûnder omhalen, det de striid for de
+fryske tael fierd wirdt út soarch for en yn it bilang fen it Friezene
+folk, det foroardiele en delstaet wirde scil ta de rang fen in
+tjirmjend en sukkeljend, ommers heal-bloedich, lid fen ’e
+Great-Leechlânske stamme, koart nei ’t it syn egene sprake forlear.
+Mar ek is it maklik yn to sjên, det dizze taelstriid it alderbêst en
+krêftichst fierd wirdt net út in wittenskiplik bitinken--b.g. det it
+for de witnis sa spitich wêze scoe, det sok in âld-Germaenske tael it
+bistoar--noch út in sin for hwet âld is en biwend--men scoe den ek
+stride moatte for de earizers, de klinkebaitsjes en sa--mar út in
+waermbloedige en ynlike ljeafde for yens eigen folk. Ja, it stiet by
+my fêst, det de fryske biweging der allinnich by winne koe, as sokken,
+dy de tael rêdde wolle inkeld om in wittenskiplik bilang, hjar mar fen
+ús ôfjoegen, om ’t hja dochs net forsteane ho’t in Fries syn tael
+achtenearre sjên wol, en faken dos bisocht binne mei in bihyplike
+healslachtigens.
+
+Dit is it swiere stik, det men yn ’e forflein hûndert jier fen fryske
+taelbiweging--forflein ja, as hiene se mar in deimennich bistean, sa
+leech en sûnder fortuten--nea net oandoaren hat: iepen en moedich nei
+it folk sels ta to gean, it to wizen op hwet as folk syn plicht wier
+en it oan to fiterjen ta in warbere fordigening fen ’e rjuchten, dy’t
+it Frysk as tael hat, om ’t men ealge, det de fryske ljuwe binijd
+redendiele scoene: „Ho is dochs ditte, det wy de tael biwarje moatte,
+om ús eigen wêzen en siele to rêdden? wy hawwe dos yet in apart
+bistean? wy binne dos yet in selsstânnich folk? hwerta regeart men ús
+den út in Hollânske haedstêd wei?” Ik wit net, eft it folk yn wierheit
+yn syn gehiel ea sa redenearje scoe, en my tinkt det, al nimt de
+nasjonale fieling ek noch sa folle yn krêft ta, in separatistyske
+oanstriid (ûnder Hollâns hearskippij wei) dochs to’n earsten net as in
+earnstige mûchlikheit biächte hoecht to wirden; mar dit wit ik wol,
+det, wier it gefolch fen in nije nasjonale oplibbing, dy’t needwindich
+mei it fieren-fen-folkswege fen de taelstriid mank gean moat, ek in
+greatske en heechhertige hâlding tsjinoer Hollân, al ûntstie der
+wriuwing en ôfkear, al stjûrde men frysk-nasjonale keamerleden nei
+den Haech en al rôp men yn it iepenbier de stipe yn fen it Ingelske
+regear, det dit alles, ho bigreatlik ek, better tocht wirde moat as
+det it folk, syn plichte forwaerloazgjend, him earst tael, den eigen
+siele kwyt-makket. Waling Dykstra hat it folk for de tael yn it spier
+bringe wollen mei syn Winterjounenochten--syn doel wier treflik, mar
+de gefolgen fen syn skreppen wiernen inkeld achting for him sels, in
+ûnbidich gelaits en in net bjuster oannimmelike wilte, en de
+opfetting, det it Frysk nearne for doochde as for leech-by-de-grounske
+redenaesjes en aerdichhedens. Piter Jelles--men kin syn namme net
+neame as mei spyt en mistreastigens: hwennear scille wy hjir wer sok
+in striidfeardich sjonger oanskôgje!--seach klearder, en joech as syn
+bitinken, det it Frysk allinnich rêdden wirde koe troch in
+folksbiweging, mar wirke der sels allike min oan mei as de forfalman
+Hof, dy’t soks biskreppe wol mei geastleaze rymstikken, ûnbigryplike
+sonnetten en opsettelik-falske redenaesjes. It Alde Selskip is to tige
+ynnommen mei syn egen treflikens, om him sa to reorganisearjen, det it
+yn wierheit yn folksselskip wirdt, det in weardige folksstriid liedt--
+somlike liberale Haedbistjûrders wirde al bleek om ’e noas, as hja om
+sok in rûzige maitiidswyn, sok in skriklikens tinke--, inkeld de
+Soasialisten as de Zee en van der Zwaag, dy’t de ûnmisbere krêft fen
+it folk op wearde witte to skatten, en aldergeloks hiel it Kristlik
+Selskip, sjugge de tastân klearder.
+
+De fryske taelstriid is alderminst in hopeleas ûndernimmen, en as men
+aloan it folk wize wol op syn eigen wearde, syn eigen aerd, det de
+tael fen neden hat as it yn syn suvere fryskens bistean bliuwe scil,
+den haw ik op de útkomsten sok in lokkich bitrou, det men neffens my
+oertsjûge wêze mei it sels op ’en dûr sûnder Ingelske stipe ôf to
+kinnen, ho dy ek aloan weardearre scil. Is men út persoanlike ef
+steatkindige bitinkings tsjin op it ynroppen fen Ingelske stipe, den
+is men lykwol ek sûnder genede der op oanwiisd to dwaen, hwet ik niis-
+krektsa yn bitinken joech.
+
+Hjir komt yet in oare saek op it aljemint. Men wit, det ik as eindoel
+fen de taelstriid fordigene haw de hearskippije fen it Frysk op fryske
+groun, wylst it Hollânsk inkeld as bytael biskôge wirde scoe, om sa ek
+mei de oare dielen fen it Ryk fieling hâlde to kinnen. Yndie scoe
+neffens my dit de ideael-tastân op ús erflike kriten wêze, det in
+ûntwikkele Fries, eltsenien dy’t bihalven it leger ûnderwys yet in
+algemien-ûntwikkeljende cursus trochmakke hat, syn eigen tael, it
+Frysk, alhiel ûnder de knibbels hie, fen it Ingelsk foldwaende ôfwist
+om it moai flot sprekke to kinnen, sa’t er yn hiel de wrâld nearne
+forlegen hoechde to stean, en fen it Hollânsk genôch, om it alteast
+goed fetsje en lêze to kinnen. Mar al is dit it jongfryske eindoel,
+hjirút folget alhielendal net, det wy hjoed-de-dei al bigjinne moatte
+oan to stjûren op amptlike ientaligens en in skrikliken heibel en
+kabael útjaen, om foartdalik yn skoalle, tsjerke en rjuchtseale ús sin
+troch to driuwen, dêr ’t in aldermâlste en for it Frysk wier-wier
+neidielige opskoer fen ûntstean scoe. Hwet nedich is, is die-krêftige,
+fiks-trochsette, moedige mar rigelmiettige arbeid, en for de beide
+utersten fen soarchsume en opkearende forsichtigens en hirdrinner
+dearinnerij hat men yen mei de measte hoedenens to mijen.
+
+Ik neam dit efkes, om to forklearjen, ho’t ik by al myn biwûndering en
+foldwaning dochs in bytsje biwyldere wier, do’t ik fornaem, det in
+mennich fen it jongerein yn ien fen ús liedende fryske lichums al
+bigoun wiernen oan to stean op amptlike ientaligens, dêr ’t de lieders
+bliken fen joegen lang net ôfkearich fen to wêzen,--en det hja dêrom
+yn it Karbrief fen hjarren forieniging opnommen hawwe woenen, det it
+doel fen it lichum û.o. wier: „De fryske tael wirdt de ienichste
+amptlike tael fen Fryslân”. Ik fyn wrychtich-wier gjin wirden om myn
+blidens oer sok in manlik en ynfrysk ûndernimmen to uterjen, mar
+dochs, frjeonen, yn myn wirk haw ik de winskelikens fen sok in
+hastigens nea net fordigene, en ik leau hast, det wy op dy wei, as wy
+alteast gjin folsleine steatkindige revolúsje winskje, net sa folle
+fortuten for it Frysk bihelje scille, as it tsjinwirdich wol kin. De
+wyt-moarmeren wente mei syn kante pylders en syn ryk byldhouwirk, dy’t
+fier, tsjin de blauwe kym oan, omhegen riist op de brede rêch fen dy
+gouden-glânzgjende kling is dochs al net yn in ûremennich to birikken,
+en needlottich kin it sels wirde, as men al foartdalik by it bigjin
+fen de wei, dy’t omhegen laet en dos swier is to bigean, rint út al
+yens macht.
+
+Det der wirk dien wirde moat, in protte wirk, is dúdlik; my tinkt,
+_lit ús bigjinne mei, elts nei syn krêften, derta mei to wirkjen det
+it Frysk op fortsjinstlike wize brûkt wirdt as in weardige kinst- en
+cultuertael, en safier as wy mar in bytsje kinne, der op oanstean en
+der ta bydrage, det yn safolle mûlk iepenbiere en bysûndere skoallen
+Frysk jown wirdt as tafek, det it preekjen-yn-Frysk mear algemien
+wirdt, en det der einlings ris in fryske kranie útkomt_--in ding, dêr
+’t nei hûndert jier fen „taelstriid” (hwer de fryske krêft bleaun is
+yn dy tiden?) de tiid sa njunkelytsen dochs wol ris for kommen wêze
+scil. Binne wy safier, den, jimmeroan ôfgeande op it strieljende doel,
+in folgjend diel fen de baen: ik jow grif myn ûnthjit, det men op my
+rekkenje kin, as ienris dit ta stân brocht waerd.
+
+Bûten det it gefaer fen to wrimpene hastigens en bloisterigens
+sadwaende alhiel weinommen wirdt, biedt it útstel, det ik hjir joech,
+net sûnder det it my moeide, det ik net fierder doarst to gean, dit ek
+to weardearjen foardiel, det it sokken ûnder it alderein, dy’t yet
+biswier meitsje it fen my fordigene eindoel oer to nimmen, sa dwaenlik
+makke wirdt for de mienskiplike saek nêst en mei ús to arbeidzjen.
+Sels immen as Dr. Schepers, dy’t by ús de faeiste pasjint is oan
+Groot-Nederlandmany scil, as ik my net slim forsin, gjin biswier hawwe
+hwet ik niis-krektsa skeanprintsje liet, as de plicht fen de fryske
+taelstriders to biskôgjen.
+
+* * * * *
+
+[2] It opstel „Us taelstriid” is skreaun as in forfolch op haedstik IV
+(Us taelstriid) fen it wirkje „De Jongfryske Biweging” (Bergsma,
+Dokkum).
+
+
+
+
+III. IT ALDE SELSKIP.[3]
+
+
+It mei my gind wêze, hjir yetris to forklearjen det, hwennear ik praet
+oer it „âlderein” ik alderminst skriuwers as it trijemanskip Dykstra-
+fen der Meulen-Wielsma op it each haw, mar de hearen fen it
+„middellaech,” de lieders fen in fjirtich, fyftich jier, dy’t nei de
+dea fen Waling Dykstra hope hienen hjir de hette hoanne úthingje to
+meijen, en hjar net sa botte rom yn ’t liif fiele, as hja tinke oan de
+krêftiger jongeren. It moast einlings ûnnedich wêze, hjirop to wizen,
+om ’t it dochs wol fensels sprekt, det gjin forstânnich minske it yn
+syn holle helje scil to fjuchtsjen tsjin in laech, det for in part al
+forstoarn is en for in oar diel him èf bûten ús fryske mienskip hâldt
+èf it jongerein mei frjeonlike en weardearjende wirden ynhellet.
+
+Nou scoe der hwet tige moais barre kinne, as de âlderen dy’t ik miende
+oan it ein fen it foarich haedstik, ús krêftdiedige meiwirking ek wier-
+wier fortsjinnen, oars sein, as hja jierren mei úthaldende moed for de
+fryske saek yn it spier stien hienen, sûnder eigen foardiel en oansjên
+to biächtsjen, en sa, det hja hjar yn hjar ynderlik de mearderen en
+riejaenders rekkenje koenen fen it jongerein, det safolle minder ryk
+is oan weardige bifinings. De tsjin-natuerlike tastân, det ûnpartidige
+en frysk-fielende minsken noutydlings iepen as hjar oertsjûging
+útsprekke, det it jongerein yn bitsjutting for de fryske saek fierwei
+de âlderen oertroevet, easket in foech bisprek, dêr ’t it út bliken
+dwaen scil, det soks net leit oan bûtenwenstige treflikens fen ’e
+jongeren, det mar tige deistige minsken binne, as wol oan de
+ûndeugdelikens fen it âlderein.
+
+Yn ’e rin fen ’e tiid hawwe de ljue, dy’t winsken it ien ef it oar fen
+it Frysk to ûndernimmen--faken wier dit de wei om sels hwet oansjên by
+it folk to krijen--hja mochten den ek noch sa ûnbitsjuttend fen
+ynsjuch en kribintich wêze, hjar jown nei it Alde Selskip, det forlet
+fen lieders hîe, scoe it alteast wirde hwet it winske to wêzen: it
+liedende fryske lichum. Mar krekt om ’t men ûnder dizze „lieders”
+alderleije eleminten ynhelle hat, dy’t it nea net fierder as
+sljuchtwei lid bringe moatten hienen, is njunkenlytsen de lieding
+kommen yn de ûnfêste hânnen fen ûnbitrousume minsken. Dit scoe nou
+neat net slim wêze, as de Algemiene Gearkomste mar de posysje ynnommen
+hie fen in Keamer tsjinoer de minister-rie, sadet hja hwa ’t
+ûnweardich achte wirde moasten en dos de fryske saek yn diskredyt
+brochten, sûnder omhalen nei hûs stjûre koe: mar dizze Gearkomste,
+hwaens wirkeleazens yn Fryslân hast sprekwirdelik rekke, wirdt yn
+haedsaek allinnich bisocht troch de frjeonen en trawanten fen dizze
+ûnwinskelike lieders, troch ljuwe dy’t mar ljeaver net tsjin de âld-
+biwende, mar tomôge sleur opkomme en fen somliken, dy’t hjar mei
+mismoedige birêsting mar by it gefal deljowe. It is skoan to bigripen,
+det in mennich, dy’t sok in rin fen saken mar min noasket, mar dy fen
+oanliz to bidêst of to aristokratysk binne om diel to nimmen oan de
+forneamde gearkomste-ropperij mar ljeaver net forskine, en giet it
+hjar mei it Selskip hwet al to mâl, hjar earder fen dit lichem
+ôfjowe.[4]
+
+Omdet der by in Algemiene Gearkomste dos yet fiersto min krityk en
+opposysje bistiet--hwet hiel hwet oars wêze scoe, as de kriten hjar
+stik for stik hearre litte koenen--bliuwt almeast it Haedbistjûr, ho
+bryk it den ek gearstald wêze mei, ûnforoare. Mar it sprekt fensels,
+det sok in dwaen for it oansjên fen it Selskip, det stoere wirkers en
+gjin swiete praters fen neden hat, net bifoarderlik is, en it hoecht
+yen den ek neat to binijen, det it Selskip noutydlings net mear
+biskôge wirdt as in liedend _frysk_ lichum, hwet spitich is, mar neat
+oars as egen skild. For immen, dy’t ealget mei hokfor mienings en
+forhopings dit Selskip eartiids oprjuchte is fen ús krêftichste
+taelstrider, Harmen Sytstra, moat dit wêze om syn selsbihearsking to
+forliezen, en der net mear om tinkend, eft hwet er seit ek kwea bloed
+sette kin, de swiet-petearjende, ljeaf-mûlkjende en den wer lûd-
+bearende hearen syn gleonens yn it glânzige antlit to keilen.
+
+Om gjin ûnnedige ergernisse to jaen, dêr ’t wer in heap heibel fen
+ûntstean scoe en dos skea for de saek fen Frysk scil ik der net ta
+oergean om, lyk as ik wol ris op in Mienskipsgearkomste dien haw, op
+de leden fen it Haedbistjûr stik for stik in krityk to jaen: fêst
+stiet, det ek de minder weardigen ûnder hjarren laet wirde fen de
+treflikste mienings, en, dienen hja fen it Frysk nea hwet goeds,
+safolle tsjoeds hawwe hja dochs ek net útrjuchte, det hja fortsjinje
+foar hiel it fryske folk op it iepenbiere skandebankje delplakt to
+wirden. Dêrby komt, det it net hjar eigen skild is det hja keazen
+waerden yn it Haedbistjûr fen dit Alde Selskip: tiden lang hat, hwet
+men neame koe it skriftekindich dilettantisme yn Fryslân meibrocht,
+det men fen immen, dy’t skielk oan it haed stean scoe fen it Harmen-
+Sytstra-Selskip, en dêrmei yn ’e foarste rigen fen de fryske
+taelstriders, it foldwaende achte, det er wier in fatsoenlik man,
+foldwaende mei it Frysk op ’e hichte, om it sûnder al te grouwélige
+flaters skriuwe to kinnen, en det er bliken joech, de rekkenboekjes
+fen ’e legere skoalle mei fortuten trochwirke to hawwen--wier men
+notaris ef haed fen de ien as oare skoalle, soks joech yen al
+foartdalik in skoandere kâns. Hjirtsjinoer scoe ik, en mei my wis alle
+klear-tinkenden easkje wolle fen hwa ’t roppen wirde ta it liederskip
+yn ’e striid for it bêste det Fryslân hat, det hja minsken wiernen mei
+djippe tael- en kinst-fieling, det hja, skreauwen hja sels Frysk yn
+kranten en skriften, bliken dienen, fen it Albiwâld sa bijeftige to
+wêzen mei suvere fieling en haechlik liet, det men hjar namme ek yn
+dit stik neame koe mei earbied--det hja minsken wiernen fen djip-frysk
+karakter, ynbânnich en fen dy rêstige úthaldende krêft, dy’t Fryslân
+troch it lijen, Ingelân troch it lok laette fen tweintich wikselrike
+ieuwen--mar boppeal--det hja minsken wiernen, bisiele mei sok in
+ynlike ljeafde for it folk fen Fryslân, det hja it hâldden as in
+skande, hjar tael to biskôgjen as in aerdige tiidkoarting yn de heal-
+forlerne ûrkes, dy’t der oerbliuwe fen in swiere dei wirk. Ik kom wer
+op myn earste sizzen: fen de lieders fen it Harmen-Sytstra-Selskip
+scoe ik, hie ik it for it sizzen, easkje, det hja hwet yn hjar hienen
+fen Harmen Sytstra syn geast.
+
+Yetris, ik wit det de hearen it goed miene, net mei my, mar mei de
+weardigens fen Frysk, mar hwa ’t noutiids it Haedbistjûr fen it Alde
+Selskip biskôget en hy sjucht der gûdden sitten dy’t hiel Frysiân om
+hjar sloppens mei de finger neiwiist, sa’n ien bigreatet it wol hwet,
+det wy der net nea takommen binne yn it Haedbistjûr fen ús greatst
+frysk-kindich lichem inkeld sokken to nimmen, dy’t men sûnder biswier
+èf kinstners èf gelearden èf folks-Friezen neame koe.
+
+Wier, ik scoe gûdden fen dizze hearen, as hja yndie hert hawwe for it
+Frysk en dy tael achtenearre sjên wolle, as hja it mei my iens binne,
+det de fortsjinwirdigers fen ús biweging ek keardels wêze moatte, for
+hwa ’t men mei nocht yens hoed ôfnimt, oanriede meije dochs kontint to
+wêzen mei it foarsitterskip fen in krite en for it Haedbistjûr to
+bitankjen--hwent allinnich ljue as de Clercq, Sipma en Sytstra (sj. de
+Taheakke side 34) binne dêr op hjar plak neffens bitsjutting en wirk,
+oanliz en warberens en wy hawwe yn sokken as Ds. Cuperus, Jiff.
+Kloosterman, Dr. Schepers[5] en Sj. de Zee wol minsken, dy’t gâns mear
+dogge ef dwaen kinne for de saek fen Frysk.
+
+Lit de gearstâlling fen it tsjinwirdige Haedbistjûr dos romte for hiel
+hwet fromme winsken, net minder is soks it gefal mei de Algemiene
+Gearkomste sels, dy’t lyk as forline jier alderdúdlikst bliken die,
+der gjin eigen oardiel op nei hâldt, mar slaefsk him deljowt by it
+ûnwize getjirch fen in pear Gearkomste-roppers lyk as de hear Canne.
+Ik scil de lêste net mear warskôgje, det er, troch de mitige en
+bikaeide Hof aloan to fordigenjen--it hearskip is der sels net ta yn
+steat--himsels mei izeren kjettings fêstsmeit oan in libben lyk, noch
+det dizze oanbidderij fen in allinnich troch syn wanwit oereinbliuwend
+despoat in man fen karakter ûnweardich is--hwent ik bin der wis fen,
+det er him aloan fierder jaen scil op dizze omlegen-liedende wei, ta
+skea fen him sels en syn bitsjutting for it Frysk. Troch it ûnredsum
+bigjinnen fen de hearen Hof en Canne, en troch hjar skild allinnich,
+is de Wykblêd-saek glêd fortribele (sj. de Taheakke, side 35) en scil
+de Algemiene Gearkomste faeks sels gnuve meije oer in bigreating mei
+in tokoart as útkomste--hja hawwe, om sels kening kraeije to kinnen,
+gjin fortsjinwirdiger fen ’e nije biweging yn ’e redaksje opnimme
+wollen, hwertroch de greate Mienskipsmearderheit oan hjar krantsje net
+meidwaen koe--mar dochs kin der gjin twivel oan bistean ef de hear
+Canne scil, pratend for himsels en for Hof, de Algemiene Gearkomste
+oan ’t forstân bringe, det de fortuten fen hjar ûndernimmen wûndere,
+himelske moai binne. En dizze hege forgearringe scil, in bytsje
+mismoedich yn ’t earst mei gauwens it as in foarrjucht biskôgje, det
+troch it tadwaen fen Hof en Canne hjar hwet sinten ûntpûle binne, en
+de gearkomste scil eingje mei in psalmgesjong, hweryn dizze boppe-
+ierdske machten oansocht wirde ek fierders de jildelike offers fen it
+Selskip oannimme to wollen.
+
+Bihalven de oanwêzichheit fen tsjinkearende krêften yn it Haedbistjûr
+en it miskearjen fen egen, selsstânnich oardiel en roune krityk by de
+Algemiene Gearkomste, is der yet in tredde flater, dy’t for syn diel
+skild hat oan it yn diskredyt-reitsjen fen it lichum det Harmen
+Sytstra bidoeld hie as in fruchtber bounen fen alle soannen fen
+Fryslân. It is de troch-en-troch sike, ôflibbe en knoffelike
+ynrjuchting fen it Selskip sels, det, troch in ynlage fen in
+ryksdaelder to foarderjen, it for de fryske mindere man ûndwaenlik
+makket nei syn formogens de skriftekindige bloei fen syn lân to
+stypjen, dêrtroch in foriening wirdt fen allinnich de hegere stânnen,
+en dy den yet neat oars wit to forearjen as nuversoartige
+jounspretten, dêr ’t men faek steapels fen flauwichhedens op
+trochwrakselje moat, ear ’t men oan ’t dounsjen ta is, en in
+forfomfaeid giel krantsje, like slop fen ynhâld as goar fen uterlik.
+Tsjinwirdich hawwe wy in lichum fen ik leau in lyts 2000 leden,
+jierliks in ryksdaelder offerjend _net_ oan de goede saek fen it
+Frysk, mar oan ûnsmakelike komeedzje-spylderij en oan de triomf fen ’e
+hearen Hof en Canne, wylst in foriening fen 20.000 minsken, dy’t
+byneed elts in kwartsje-joegen--it klinkt raer, mar ik nim it om
+deselde opbringst to hâlden--alteast wol tsjienris sa bimoedigjend,
+diekrêftich en heilsum wêze scoe. It Selskip is hwet hiel folle
+oertsjûge fen syn eigen treflikens, scil der nea net oan wolle, det op
+hiel de wrâld der ien lichum to bikennen mei steviger, fikser en
+praktysker ynrjuchting, en forearet to folle de âld-biwende sleur om
+fen in lytse wiziging wit te to wollen, mar oars scoe ik it de
+earnstige rie jaen woile, ris to sjên nei organisaesjes as de S.D.A.P.
+en de Hielûnthâlding en derfen to learen, det men sûnder de macht fen
+hiel de naesje ienfâldicht neat birikt. _Lit men bigjinne, mei de
+ynlage fiks omleech to bringen, byneed tsjin jildelike forgoeding de
+stipers to winnen fen fryske folkssprekkers as Sj. de Zee, to
+bisiikjen alteast yn eltse gritenije en safolle mûlk yn elk fiks doarp
+in ôfdieling to krijen, it liberalisme farwol sizzend om de
+demokraetsy to tsjinjen--lit men in Algemiene Gearkomste bilizze,
+inkeld bisteande út fortsjinwirdigers fen de ôfdielings en lit men den
+einlings út it Haedbistjûr oan kant sette, hwa der net yn thús hearre,
+as hja alteast út eigen oanstriid net gean wolle._
+
+Ek hjir winskje ik net, det men holderdebolder to wirk gean scil; in
+stadige, mar rigelmiettige groei is my bêst, mits der den ek mar in
+ûntwikkeling is, en wy de kleare bliken fen foarútgong sjên kinne,
+ynpleats fen det ien nei it oar, earst it ûnderwys, nou de
+wykblêdsaek, skielk wer hwet oars fortutteazet. It Selskip scil
+rekkenje kinne op krêftige stipe fen alle Jong-Friezen, ek fen my
+sels, op bitingst det men gjin ôfgoade-tsjinst biwiizget oan
+fordraeide persoanlikhedens, de wierheit hilde docht, earnstich
+bisiket dit eigen lichum to genêzen en yn stân to hâlden, op bitingst
+foarâl, det men mear dwaen, skreppe, wirkje wol.
+
+Mar as men wer, lyk as forline jier, op de meast húnlike en rouwe
+mannear de geast fen Jong-Fryslân, det is de dei fen moarn, det is de
+moarnsloft en de maitiidswyn, mislediget en sear docht, as men net
+inkeld üs, mar it Aibiwâld sels ûntearet troch de forearing fen it
+falske en de bilaking fen it weardige, den meije de dieden fen hwa ’t
+yn Grou forgearre wêze scille, komme oer hjar egen holle en hja scille
+hjar egen deaklok let, hjar egen lykrede hâlden hawwe.
+
+* * * * *
+
+[3] Opstel III wirdt jown as in forfolch op Haedstik I (Ynlieding) fen
+„De Jongfryske Biweging.”
+
+[4] De hear Sytstra hat my fornijd, det ûnder in speech fen de hear
+Canne, hwaens namme yn dit stik goedoanskreaun stiet, de goe-minsken
+ienris bigounen to grommeljen fen ûnfordildigens, do’t de redener soks
+net biächte, stadich weiwaerden en letter op folgjende A.G. net wer
+opkamen. Men neamt soks, as ik it wol haw: „bifoardering fen
+bilangstelling yn Frysk”.
+
+[5] Ik neam him, om ’t it breanédich is det it skriftekindich elemint yn dit
+„Selskip for Fryske tael- en _skriftekennisse_” better fortsjinwirdige wirdt.
+
+
+
+
+IV. G. POSTMA.[6]
+
+
+It hat forline jier net de earste kear west, det hja, hwaens wird yn
+it Selskip heal wet is, it fortsjinstlike hounsk bijegenen, en it
+ûngeve, det den almeast ek ûngefaerlik is en dêr ’t men gjin
+forheftigen krityk fen hoecht to wachtsjen, ta de stjerren omhegen
+tilden. De earlikens twingt my hjiroan ta to foegjen, det soks net to
+forklearjen is trochdet hja, hwet der ek barre mei, aldereast hjar
+egen posysje winskje to bistevigjen, mar it meast mei oan to nimmen,
+det hja, dy’t jierren allinnich stien hawwe en yet jimmer miene, det
+ek nou hjar ynsjuch it iennichst-krekte is, dêrtroch machtleas makke
+waerden yn de weardearring fen eat, det moai fier fen hjar eigen
+tinkbylden ôfwykte.
+
+Men hat my bylein, dat ik minsken as W. Dykstra en de Halbertsma’s
+gjin genôch eare taswaeide, en myn andert is, det it my ûndwaenlik is
+myn fêste miening, det hja as Friezen great, mar as kinstners lyts
+west hawwe, ek mar yn it minst to foroarjen. Ik jow my der net by del,
+det sleur en âlderwenst meibringe wakker to bearen oer de tigens fen
+de ien ef oar syn wirk--ik nim gjin inkeld oardiel oer, ik wol sels
+siikje nei hwet ik as moai en krêftich forearje en hwen ik det, ek by
+de earnstichste wil, yn somlike skriften net fine kin, den scil gjin
+macht bûten de dea my bihinderje kinne, rounút to sizzen, det sok wirk
+gjin weardearring fortsjinnet en det it in mislediging is fen de kinst
+en fen al it hegere, det der yn ’e minsken libbet, flauwichhedens en
+ôfbrûkte plattens dichterlik to neamen. Oan ’e oare kant scil ik, as
+der immen de earme fryske skriftekennisse forrike hat mei earnstich en
+weardich wirk, hok in kiel men den ek opsette mei oer syn
+eigenaerdigens en syn stiifholligens, as ik sjuch det sa’n ien
+jimmeroan min en húnlik bijegene waerd, der op wize det sok in
+wierheitsfordraeijerij yn in soun Fryslân net op syn plak is, en det,
+hwa ’t hjiroan meiwirket, him djip yn syn ynderlik to skamjen hat. Mar
+ik wol graech, det men ynsjucht, det deselde sin for hwet ik as rjucht
+biskôgje, dy’t my twingt mines by to dragen om it botte en plompe
+ûnrjucht, immen as de hear Postma jier op jier oandien goed to
+meitsjen, my ek oanfiteret der mei klam tsjin op to kommen, as men
+seit det Dykstra syn tinkstien fortsjinne, net om hwet er for it
+fryske folk, mar om hwet er for de kinst bitsjutte. Hwent soks is in
+grouwélige ljeagen.
+
+Det de hear Postma hyn-efte-nei net dy weardearring ûnderfoun hat,
+dy’t him as weardich skriuwer, as iverich taelbistudearder en as man
+fen ynfrysk karakter takaem, kin him net lizze oan it folk fen
+Fryslân; syn iennichste wirk fen hwet greater tal bledkanten, de
+„Swealtsjeblommen” koe net yn steat wêze de oandacht fen rommer
+kringen for de dichter fen Moarmwâld op to easkjen, en de fryske
+foarmannen, dy de weardigens fen dit wirkje dochs wol sjoen hawwe
+moatte, hawwe it om redens, hjarsels better bikend as my, nei de herne
+fen it forjit forwiisd. Fierders binne der tal fen fersen, forhalen,
+oersettings en opstellen fen him forskynd yn skriften as De Bijekoer,
+Swanneblommen, Forjit My Net, For Hûs en Hiem en Sljucht en Rjucht,
+wylst der yn hiel Fryslân suver gjin algemien noch pleatselik blêd
+bistiet, det dizze skriuwer net in skoft ûnder syn meidoggers rekkenje
+kinnen hat. Mar ek dit wirk kin net as in tige ûnfolslein byld jaen
+fen hwet de hear Postma biskrept hat, en ik scoe it earnstich
+bitwivelje, eft er der wol ea ta oergien wie oan al dizze blêdden by
+to dragen, as hy yn de ien ef oare fryske periodyk genôch romte foun
+hie, om him frij-út en selsstânnich to uterjen--it sprekt fensels,
+det as yens wirk op sok in wize forsielle rekket, dit net bifoarderlik
+wêze kin for it oansjên fen de skriuwer sels, en sa kin men den it
+folk fen Fryslân ek gjin forwyt meitsje, binammen net omdet de
+uteringswize fen dizze skriuwer jimmeroan tige persoanlik en syn
+skriuwtrant lang net maklik west hat.
+
+En dochs bigrypt men yen net goed, ho’t de jeften fen. Forjit-My-Net (it is
+wier, men forklearret det hja net folle lêzen waerden) dy dochs, ho’t
+de samler ek syn bêst dien hat om hjar fiks op peil to hâlden, genôch
+rimelderij en genôch ûnweardich proaze bifette hawwe--b.g. de
+rymstikken fen J. Rypma en de „Drankjes”--rigels as de folgjende net
+bysûnder opfallen binne:
+
+  „Platoniske ljeafde jowt skierkert de jeugd;
+  Dyn klange wier ljeaflik, brocht kostlike freugd,
+  Bigean nea it dwylpaed, nea dichte op ’t krewei,
+  Nim harpe as ’t need hat, sa bliuwste ús nei . . . ”
+
+  „Stil steatelik stjerte yn njuefolle nacht,
+  Ljeaf lonket de moanne yn preal en yn pracht”
+
+dêr ’t dochs, ûnforskillich eft it kinst is ef net, in lûd yn
+trochklinkt, hwerút men bigrypt, det de skriuwer fen de sa hildige
+rimelderij wé west hawwe moat.
+
+Fen de dei ôf, do’t ik my yn it Frysk bigoun to jaen, haw ik
+jimmertroch field, det ik hjir it wirk for my hie fen immen, dy’t
+eigen wegen keas en it forsei hilde to bringen út âlderwerst oan hwa
+’t soks net fortsjinnen, haw ik altyd ean hawn, det der hjir immen
+spriek, hwaens streevjen lang net earnstigernôch biächte is en hwaens
+wirk eigentlik nea net mei frjeonskip neigien waerd. Do’t ik de
+Swealtsjeblommen yn my opnimme koe--de klang en muzyk sels fen rigels,
+dy’t fen ynhâld neat net bûtenwenstich binne, is faek fen in bysûndere
+ljochtens en haechlikens--rekke ik der mear en mear fen oertsûge, mar
+hwet ik net bigriep, wier ho’t it dochs to forklearjen wêze mochte,
+det der mar sa’n bytsje fen dizze skriuwer yn boekwirk forskynd wier,
+oant ik fornaem, det de hear Postma, wirch wirden omdet der for him
+dochs nearne romte biskikber wier, in hiele steapel hânskriften
+foreare hie oan de Provinsiale Bybleteek to Ljouwert.
+
+Dit seit faeks net folle, mar for my hâldt it hiel hwet yn. Lit men
+yen der sels ris yntinke, det men jierren en jierren dreech en
+ûnforsetlik arbeide hat for de rêdding fen Frysk, det men der sels fen
+oertsjûge is, det yens wirk it opnimme kin yn wearde for tael en for
+kinst tsjin det fen ’e jimmeroan bijubelen, det men wit yn it stik fen
+taelûntwikkeling it moai fier brocht to hawwen, det men den yet gjin
+romte fine kin om de fortuten fen yens ûndersiik en yens ûntwikkeling-
+as-skriuwer earne iepenbier to meitsjen, en det men einlings der ta
+komme moat, yens hânskriften om se for it neiteam net forlern gean to
+litten, presint to jaen oan in Bybleteek. Men fielt, soks bringt as
+men de saek fen Frysk earnstich nimt en net as ljeafhawwerij biskôget,
+striid en fortriet mei en as men wit, det men det net to tankjen hat
+oan ûnweardigens fen yens wirk, mar om ’t men yen de weelde gint fen
+in eigen karakter en in eigen miening to hawwen, den is sok in
+bifining net de rjuchte, om yen it libben sjên to litten as in fjild
+fol moaijens en ljocht.
+
+Alhowol de fryske foaroanmannen, binammen wer Haedbistjûrders en hwa
+’t de krite Ljouwert hjitte to lieden, nou dochs skoan wisten det it
+wirk fen Postma, net wier, hy mocht den in nuver man wêze en sa, dochs
+. . . net . . . hielendal . . . weardeleas . . . wier, alhowol dizze
+hânskriften yn 1907 al oan ’e Bibleteek tastjûrd waerden en dizze
+hearen fensels op ’e hichte hâlden wirde fen de oanwinsten fen de
+Provinsiale--wier ik, anno 1916, njuggen jier letter, de earste dy’t
+it wirk soarchsum neigyng, oardene en op lysten brocht: earder hie men
+der net nei omsjoen. En dochs wierne der spillen by, dêr ’t ik nea net
+fen ealge hie det hja yn Frysk bistienen, wirk fen wezentlike
+letterkindige wearde, en dochs is de fryske skriuwerij, lyk as dy foar
+1915 bistie, troch dizze samling op syn minst in tsjien presint riker
+wirden (sj. Taheakke, side 36).
+
+Men scil der by fine „Olive-en-Ikeblêdden”, de krêftige fryske psalme-
+biwirkings, frij wol, mar yn kinstwearde en yn bitsjutting for it
+Frysk sûnder foarbihâld de bêste stichtlike poëzije, dy’t der yn hiel
+de foarige ieu op Fryslâns fjilden ûntstie. For dizze samling hie de
+skriuwer stipe oanfrege by it Alde Selskip, det lyk as jimmeroan wer
+tige rynsk wier mei ûnthjit, mar det, op groun det de skriuwer it
+bistie „hin” to brûken for „him”, „sind” for „binne” en--omdet de
+titel nei de miening fen de hearen forwaend wier--hwet scille dizze
+krûdige krityske bioardielers in ergernisse field hawwe, do’t hja in
+„Klankboarne”-doopte bondel ûnder eagen krigen!--him der mar ljeaver
+wer for weiwoun. It miskearre der yet mar oan, det it Haedbistjûr de
+hear Postma op in gearkomste ûntbiede liet, om him oan it forstân to
+bringen, hok for foroarings der yn oanbrocht wirde moasten om it wirk
+alteast genietber to meitsjen--fen immen as de hear v.d. Burg, dy’t
+better op ’e hichte is fen maitiidsboelgûdden as fen fersekinst, kin
+men soks bêst oersljuchtsje, mar det minsken as Ds. Cuperus, en, as ik
+my net slim forsin, sels Dr. O. Postma hjar net mei foarsje tsjin sok
+in gedoch forset hawwe, liket my dûbeld bigreatlik.
+
+Hwer mei it dochs wol oan lein hawwe, det de Haedbistjûrders ynpleats
+fen in talint, dêr ’t de measten fen hjar sels net by yn ’t skaed
+stean koenen, weardearjend to forwolkomjen en to stypjen, sok in
+ôfwizende hâlding oannamen en mei al hjar krêften meiwirken, om dizze
+skriuwer de grize leane fen it forjit yn to traepjen? Faeks, omdet de
+hear Postma der net for to finen is, nei it folk ta to praten en
+_det_ Frysk skriuwt, det hy sels it meast yn oerienstimming mei it
+wêzen fen ús tael, it suverst en it weardichst achtet, sadet it wol
+ris ôffalt, syn wirk like flot to lêzen as Dykstra syn teltsjes--mar
+men scoe dochs hoopje det de foaroanmannen genôch bisleur oerhâlden
+hawwe, om hjar hjir net troch fen ’e wize to bringen. Faeks omdet net
+alles hwet hy skreau en dichte, earste-rangs-kinst wier--mar as hy op
+syn minst is, bliuwt er yet jimmer in stik heger stean as hwennear
+Dykstra yn ’e bidelten omtoarket, en is er ûnder ynfloed fen in
+wezentiike bisieling, den is it sotternij him mei Waling to forlykjen,
+ek al is de lêste op syn bêst. De iennichste forklearring is dizze,
+det de skriuwer ten Moarmwâld him net winske to bûgen, der iepen op
+wiisde, det der yn Frysk gjin skriftekennisse, mar inkeld skriuwerij
+bistie, det it Frysk wirdeboek op syn bêst in net moai glossarium
+neamd wirde moast en det de Selskipsdeugden binammen bistienen yn de
+fryske flagge, de poalske lânsdagen en de skoane kofje--men hat de
+hear Postma, ik siz it mei oertsjûging en nei soarchsum ûndersiik fen
+syn bitsjutting en syn striid, nytge en systematysk bijegene op de
+meast heechhertige mannear, om ’t er it bistie krityk út to oefenjen
+en allinnich foreare, hwet neffens him as goed en nommel en weardich
+eare wirde moast.
+
+Det yn Fryslân it Fries-wêzen lange tiden biskôge is as hwet
+gefaerliks en ûnhillichs, is in tastân, dêr ’t de hear Postma aloan
+fen to lijen hawn hat en dy’t de Jong-Friezen mei de measte
+trochsetting en fûleindigens bistride scille, oant er folslein oerwoun
+is en it oprjuchte, selsstânnich-manlike en ynbânnige fryske karakter
+hjir wer foreare wirdt as it iennichste aerd, det de soannen fen ús
+lân foeget. Allinne sa is it to forklearjen, det noutiids de hear
+Postma en de Jong-Friezen neistenoar steane, hwent yn it stik fen
+kinstideael en yn de opfetting, ho’t ús taelstriid fierd wirde moat,
+bistiet der twisken him, dy de conservatyfste, en ús, dy’t de
+radikaelsten binne ûnder de frysk-fielenden fen ús tiid, gâns
+forskeel. Mar hwer ’t wy de bliken sjugge fen jierrelange stúdzje en
+nea net oerjaende striid, hwer wy in wezentlik frysk karakter mette yn
+syn stoere stânfêstens en syn birette trochsetting, dêr scille wy op
+soks mei earbied wize, ek al witte hwa ’t noutiids yet as
+foaroanmannen neamd wirde gjin wirden to finen, om hjar protteligens
+en nidigens to bidudelikjen. Ik hoopje de „Olive- en Ikeblêdden” fen
+’e hear Postma yn ’e rin fen dit jier yn ’e Mienskipsútjeften op to
+nimmen, en mei de stipe fen myn frjeonen ek fierders to bisiikjen it
+ûnrjucht, eartiids oan him bigien, nammens it jonge Fryslân yet sa
+folle dwaenlik goed to meitsjen. Mar det somlike foaroanmannen him,
+de man fen it krêftich karakter, fen bûtenwenstige stúdzje en tige
+bitsjutting for ús skriftekennisse, troch it oannimmen fen hjar
+heechhertige, dos ûnweardige hâlding, tritich jier lang bûten it
+fryske libben stjitte wollen hawwe, om ’t er hjar deistich baitsje him
+net oantwinge woe, det liket my in flater ta, dy’t breanedich ris
+oantsjut wirde moast, om it rjuchte ljocht falle to litten op hjar
+frjemdsoartige Dykstra-forearing. _En_ de ôfsidigens, dêr ’t hja
+bliken fen joegen as it Postma oanbilange, _en_ de dweperije mei
+„Walingomme” as dichter en kinstner (sj. Taheakke, side 38) kin men
+yen allinnich bigripe mei dochs oan to nimmen, det hja elkenien dy’t
+hjar yn wearde oertroevet, biskôgje as gefaerlik for it eigen oansjên,
+hwertroch beide ôfsidigens en dweperije hjar bitsjutting forlieze en
+folslein weardeleas binne.
+
+* * * * *
+
+[6] Dit opstel is miend as nû. XX fen de yn ’e Ljouwerter Krante
+forskinende rige „Fen Fryslâns Fjilden” en wol as in yntermezzo
+twisken „De nijere persoanliken” en „De fryske tachtigers”.
+
+
+
+
+V. SPEKTAKEL[7]
+
+Nou ’t ik it wol winskelik tink, myn miening oer de fordraeide
+redenaesjes, dêr ’t Hepkema syn lêzers eltse wike bliid mei makket,
+hjir mei in wirdmennich ta to ljochtsjen, moat ik wol wer fen
+foarenoan bigjinne en yetris de gearfettings ôfskriuwe, dêr ’t ik
+eartiids myn opstellen oer Hof mei ôfsletten haw:
+
+1. Om ’t it diel fen ’e „K!ankboarne”, det trochgean wol for djip-
+field dicht, al dalik bliken docht to bistean út in heap ûnwiere,
+rombommige utering, hwerfen eltse ynlike fieling skou is, docht men
+forkeard en is men ûnbinlik jinoer it wiereftich talint, as men de him
+dêryn uterjende rimeler Hof forearet mei de dichternamme.
+
+2. Om ’t it oare diel bistiet út breklike oersettings en rymstikken,
+dy’t hjar ek net útjaen wolle for mear as det, kin sels de meast
+ynskiklike krityk net de miening uterje, det mei de „Klankboarne”
+praet wêze kin fen in forriking fen ús skriftekennisse.
+
+3. Om ’t de mislearring fen ’e biweging fen 1905 foarâl hjiroan ta to
+skriuwen is, det de hear Hof, howol dekadint fen ’e tachtigers,
+oannommen waerd as hjar lieder op it fjild fen taelstriid en
+letterkinde, is it net dúdlik hwer ’t de fortsjinsten fen de nou
+bispritsen skriuwer to siikjen binne, en kin him alteast to’n earsten
+for syn streevjen yet gjin liedende posysje taskikt wirde.
+
+4. Allinne den scil de hear Hof yn steat wêze ienris minder ûnsuver
+wirk to jaen, as er, weromkommend op syn ûnbiredenearre sels-
+forearing, en war dwaende him hwet suverens en rêstigens fen utering
+eigen to meitsjen, mei de die tajowt, det syn rombom fen eren net
+fierder biächte hoecht to wirden.
+
+Howol dit ôfwizend oardiel dos forfette wier yn tige rêstige en
+goedmoedige wirden, hat de hear Hof, hwaens earsucht eltse biskriuwing
+to boppe giet en dochs lyts bliuwt, omdet der in greate liedende idée
+by him miskearret, himel en ierde bisocht op stelten to setten om de
+goe-ljuwe derfen to oertsjûgjen, det er dochs wier-wier in baeskeardel
+wier. Oan it ein fen „De Jongfryske Biweging” haw ik syn twa earste
+oanfalien ôfslein, dy’t scoene men hoopje, de lêzer wol sa goed yn ’t
+ûnthâld bleaun binne, det it oerstallich is se fen nijs wer op to
+ikkerjen, en ik wol dos allinne to binnen bringe, ho’t ik myn oars
+faeks neat to maklik opstel dochs bisleat mei wirden fen in
+formoedsoenjende geast. Nei oanlieding hjirfen hat it hear bisocht,
+mei my frede to sluten, mar hy kaem oan mei sokke aldernuverste
+bitingsten, det ik, al haw ik myn fordildigens by dy ûnderhânnelings
+lang biwarre, de yndruk krige dochs mei immen to dwaen to hawwen, dy’t
+fen syn journalisterij hwet yn ’e beanne rekke wier, hwerom ik net op
+syn praetsjes yngien bin. It hjiroer fierde brieveforkear fynt de
+lêzer yn de Taheakke, side 38 fen dizze brosjúre.
+
+Do’t de man fen ’e Gaestmar den sjoen hie, det er mei persoanlike
+lekskoaijerij op my net ta syn doel kaem, d.w.s. de lêzers de yndruk
+by to bringen, det ik mei myn oardiel de planke mis west hie, achte er
+it winskelik, op to hâlden mei syn persoanlikhedens, omdet det dochs
+de spuigatten útroun, en nou ris tige sakelik to dwaen, troch net mear
+my persoanlik, mar de hiele jonge biweging oan to fallen. De stakker!
+hwent nou joech er him dochs wol sa op glêd iis, det men him syn
+bidroefd-lytse kânsen, hjir in oerwinning to biheljen, al dalik op in
+briefke jaen koe--ommers de biweging is in bern fen yet gjin twa jier,
+en ik leau net, det Jan yn dit stik sa mei ûnderfinings seine is, det
+er nou al mei wissichheit útmeitsje koe, ef der in rakkert ef in fiks
+jongfeint, in soldaet eft in prefester út groeije scoe. Alle herten
+lykwol nei sines ôfmjittend, en bitinkend, det er sels ek ienris as in
+ûnskildich boike yn ’e widze lein hat--ik hie him fêst gjin tútsje
+jaen wollen, hear! hy scil altyd wol alderheislikst moarte hawwe--naem
+Janneman syn bril, striek mei de hân om syn kin, seach ris tige
+weetlik en bigoun do de fornoege wrâld as syn oardiel to witten to
+dwaen, det dit Mienskipsbern mank gyng oan Hollânske syktme. It wier
+suver om to bisouwen, hwent nimmen wier der yet ea efter kommen, det
+der hwet oan dit bern miskearre--mar Jan, tige yn ’t skik om syn
+snoadens, praette en praette mar troch, oant de wrâld yn sliep eamele
+wier en it bern wekker, det, sadré it Gaestmar nêst syn widze stean
+seach, as fensels de tonge útstiek en de fingers op in hwet
+eigenaerdige mannear oan it ein fen de reade lape brocht . . .
+
+It is slim to leauwen det immen sa ûnredsum wêze kin, mar it is de
+keninklike wierheit, det de hear Hof yn wit ho folle artikels neat
+oars bieëamele hat, as det dizze biweging hjirre krekt itselde wier as
+de tachtiger yn Hollân en, omdet men dit for in komplemintsje oansjên
+koe, det dy lêste sa gemien west hie, sa smoarch en ûnhuer . . . .
+bûrfrou, jy scoene jo der net yntinke kinne ho yslik. Men moat
+sikerwier de hear Hof wêze om it kinststik út to fieren, yn in
+feansjier neat to fornijen as ien inkeld ding, en den yet dit
+iennichste ding bistean to litten út twa grouwélige ûnwierhedens.
+Hwent to’n earsten hat de tachtiger biweging Hollân alteast in mennich
+wezentlik ûntstjerlike kinstwirken jown, en is it oan hjar en hjar
+allinnich, det Hollân it to tankjen hat tsjinwirdich net bûten de
+kinst fen hiel de biskaefde wrâld to stean, sadet hja as men inkeld
+freget nei de weardigens  for de kinst, neamd biheart to wirden yn
+priizgjende en forearjende lûden; oard sprekt it fensels det in Fryske
+biweging, dêr ’t de taelstriid jimmeroan in wichtich diel fen
+útmakket, yn aerd noch yn wêzen by in hollânske forlike wirde kin,
+wylst men tagelyk skoan bigrypt, det de tiidsgeast fen 1915 him wol
+uterje moat yn in oare wei en mei in oare stimme as dy fen in
+fiif-en-tritich jier lyn. Men scoe allinnich fen in oerienkomst
+twisken beide prate meije, as wy mei opsetsin it wirk fen ’e
+tachtigers sa soarchsum en sa hoeden mûchlik neifolgen; mar yn pleats
+fen by hjar yn ’e skoalle to gean, steane wy ûnder oerhearskjende
+ynfloed fen ús eigen tiid, en lyk as fensels sprekt, as wy ea
+kinstwirken  jowe fen bliuwende weardij oan dit folk, det soks
+eigentlik net fortsjinne hat, den scil det wirk wêze, hweryn de fryske
+geast fen 1915 him tige klear útsjongt, de Hollânske  fen ’80, dy’t wy
+earder út ’e wei gean as det wy hjar ynhelje scoede, net yn it minst.
+De hear Hof scil nei alle wierskyn fen ’e wize rekke wêze troch in
+pear uterlike omstânnichhedens, dy’t Fryslân op dit stuit net mei
+Hollân allinnich, mar mei hiel de wrâld mienskiplik hat, lyk as it
+brûkme fen it sonnet, det tsjinwirdich in nije triomftocht hâldt troch
+hiel Jerope, en det ek wy, ûnder ynfloed binammen  fen ’e tsjinwirdige
+jonge Ingelske skriuwers, nei ús bêste krêften bioefenje. Ik scoe him,
+om ’t ik it goed mei him foar haw en him letter yet wol graech ris oan
+’t wird hearre wol, oanriede meije ris hwet minder stúdzje to meitsjen
+fen ’e tsjinwirdige hollânske skriftekennisse, dy’t by my net botte
+fortsjinstlik is, en dy’t hysels hjir dos ljeaver net bisiikje moast
+nei to bauwen mei syn details-útpikerjende forhalen lyk as „de Greate
+Striid” dêr ’t eltse oanfieling fen greatme en fen striid oan
+miskearret en mei syn ûnbigryplike  rymstikken; mar lit him ris goed
+Ingelsk leare, sa’t er gjin fersen fen Longfellow[8] yn syn
+oersettings hopeleas toknoeit,  lit him ris neigean hok for wirk
+tsjinwirdich de periodiken dêr oan ’e man bringe en soarchsum
+ûndersiikje hwet it moaije en suvere dêryn is, en lit him den ris
+bistudearje  hwet ik oant nou ta oer kinstsaken skreaun haw,
+bistudearje en net sa’n bytsje oerflakkich lêze, lyk as er wend is to
+dwaen. Hwent hwet de hear Hof jowt oan „kinst” en „krityk” is sok in
+yllindich ljeafhawwerijwirkje, sok in heislik geknoei om út syn
+meagere geast hwet fieling en hwet forstân to parsen, sok in faei
+gepraet, bimongen mei de nedige waenwizens, minderweardige
+sitate-forfalskerij en platte algemienhedens, det it sels for
+opsettelike folksmislieding  yet to hol en to leech is. (sj. de
+Taheakke, side 41). It lyts bytsje achting, dêr ’t ik fen spriek oan
+it ein fen „de jongfryske Biweging”, dot it like det it him ynmoed
+wier him to forbetterjen, is wer alhiel fordwoun troch syn ivige
+draeijerijen, dy’t him dochs to sterk lykje to wêzen--en for my sels
+biwarret er inkeld in bytsje wichtigens, om ’t ik yn him sjoen haw ta
+myn great fortriet en myn pynlike forwûndering, ta hokfor
+ûnoprjuchtens somlike Friezen--lit my hoopje det er in útsûndering
+is--komme kinne, byhwennear immen hjar iepen wiist op hjar brekken en
+as hjar lyts-feninige earsucht to djip yn hjar moed biwoartele sit, om
+hjar de wil ta forbettering to litten. Sels foar Gods rjuchterstoel
+scille minsken fen sok slach yet ûnwierheit en falskens sprekke.
+
+Mar koe it yen dos net noflik oandwaen, det dit hear alhiel út eigen
+forkiezing wike op wike for it folk fen Fryslân yn syn himd stean
+gyng, en al haw ik wier net de iennichste west, dy’t suver
+mistreastich waerd fen sok in krûperige draeijerij, oars waerd dit
+do’t Gaestmar it fjild romme, en in meagere hynsteslachters-knol it
+striidpark ynriden kaem, hwerop yn in rêsting, dy’t him fiersto rom
+siet, sa’t er elk amerij yn twa stikken like to fallen, en mei in
+lânse, dy’t by ûngelok yn syn eigen broeksbokse fêstheakke wier,
+nimmen minder as de Keninklike Alde Hear Hepkema sels. Hy moat al
+aerdich fier hinne wêze en ik leau fêst, det er mei it each op syn
+hege jierren, dêr ’t it forstân altomets ek net better fen wirdt, mar
+better yn in maklike stoel by de smoute hird sitten bleaun wier,
+ynpleats fen nou as in mismoedige geast út it grêf to bisiikjen it
+forline wer libben yn to bliezen en de strieljende dei fen hjoed to
+dwestjen. Men kin yens meilijen mei him net sa fier driuwe, det men
+him alles grif forjowt--hwent al die it ek bliken det er op syn âlde
+dei neat to bêst mear lêze kin (praet er net aloan fen net bigripen?),
+oan ’e oare kant is er dochs yn him yet genôch fen syn âlde natuer
+bleaun om in lytse ûnkrektens to bisiikjen. Alhowol ik forline hjerst,
+nei roai sahwet in moanne twa-trije, foar ’t er oan it profitearjen
+sloech, do’t ik dos yn ’e fierste fierte gjin aen hawwe koe hwet er
+fen doel wier, al forklearre hie myn fers „Nachten en Dagen” allinnich
+as oefenwirk to biskôgjen, sadet ik, moast ik it by myn wirk fen
+letter lykje, it mysels ûnwaerdich forklearre--like goed winsket dit
+nommele hearskip der gjin rekkenskip mei to hâlden en jowt er steapels
+sitaten út dit fers, det yndie net maklik noch suver fen utering is,
+om sa to biwiizgjen det . . . it hiele jongerein ûnbigryplik skriuwt.
+Hwet ik oan dichten nei dit fers skreaun haw is lykwol sa klear en
+ienfâldich fen forklanking, det in bern wol fetsje kin hwet der field
+en sein wirdt--mar krekt hjirom kin de âldman dit net brûke, en docht
+er rêstich, as bistie it alhiel net, wylst er foarfart mei jimmeroan
+stikken oan to heljen út in dichterlike sang, dy’t nimmen my mear
+oanrekkenet. Fierders leit er him der tige op út, om yn neifolging fen
+syn baes-feint Hof my dingen yn ’e mûle to lizzen, dy’t ik nea net
+neamd haw, myn wirden for de helt to fordraeijen, sadet men dêr út
+lêze moat hwet ik op gjin foetten en fiemen nei bidoelde, en myn
+biskôgings alhiel út hjar forbân to skoerren, sadet hja mear
+bjusterbaerlik en frjemd as wier oandogge.
+
+Sa siz ik: „Al meije de Halbertsma’s en Dykstra for it Fryske folk
+hiel hwet bitsjutting hawn hawwe, kinstners wiernen hja alderminst” en
+de âlde hear Hepkema ropt „Hear’ jim wol? hy seit det it nullen en
+prullen binne!”--ik skriuw „Der bistiet in djipgeand forskeel twisken
+it Hollânske en Fryske folksaerd” en de echo galmet „Hy wol Fryslân
+selsstânnich meitsje en út it Ryksforbân weiskoerre”--ik forklearje:
+„It scil in weardich ding wêze, de Ingelske skriftekennisse soarchsum
+to bistudearjen, hwent it is de rykste fen hiel de wrâld en Ingelsk en
+Frysk is nei oan enoar bisibbe” en de âldman swaeit mei de pook boppe
+syn holle en kraeit „Hy wol Fryslân meitsje ta in diel fen it Ingelske
+ryk”--ik siz myn wearze fen hwet ûnhuer, ûngeef en ûnwier is yn moai
+krêftige wirden en it Keninklyke Hearskip makket der út op, det ik
+eigenwiis bin en neat doch as skellen en rachen. Ik hâld der net fen
+to sedemasterjen, en ik wit wol, det ik like goed as eltsenien myn lek
+en brek haw, mar for de âlde hear Hepkema, om hwa ’t it my fortriet
+docht det er him yn ’e krûddamp jown hat, hoopje ik det de geasten fen
+al de ljeagens, de fortocht- makkerijen en de fordraeijings, dy’t er
+tsjinoer my brûkt hat ef syn feint Hof brûke liet, net om syn leger
+stean scille as er faeks mei gauwens ús ierde forlit, hwent den scoe
+syn stjerbêd net rêstich wêze. Mar om ’t ik sels yet jong bin en myn
+eigen krêften fiel, en oertsjûge bin det ik efter my mear as ierdske
+stipe haw, kin ik der net ta komme in breklik âldman, det for my in
+ûngelikens partûr is, to bistokeljen mei de macht fen myn hate en de
+fûleindigens fen myn wird, en dêrom nim ik hjir ôfskie fen him, mei de
+forklearring det mocht er him er biswierd fiele troch hwet er my op
+syn âlde dei neijown hat, ik wis net tsjin him yn it gerjucht gean
+scil en him jerne forjow, hwet ik to forjaen hawwe mei.
+
+De oarsaek fen hiel dizze strideraesje mei al syn minder- weardigens
+en ûnginstige ynfloeden for it oansjên fen Frysk, is nimmen oars as de
+hear Hof, dy’t howol er sels wit det èn syn wittenskiplik geknoei èn
+syn fersen-hokus-pokus „gerichtet” is, to folle mei lytse earsucht
+bisocht waerd om it swijen to dwaen ta syn eigen ûngevens, en mei al
+syn krêft to bisiikjen, eft er den alhiel net yn steat wier hwet
+betters to jaen. Mei him hoecht men gjin war to dwaen my to
+formoedsoenjen, nou net en nea; al moat de striderij twisken ús ek yet
+in tweintich jier en langer dûrje,[9] ik doar it bêst to bistean,
+wittend, det as de gefolgen for it Frysk fordjerlik wêze mochten, soks
+oan my net to witen wêze scil. Elts bisiikjen fen trêdden, de saek
+twisken ús beiden to bisljuchtsjen, scil om ’t ik yn him immen sjuch
+sûnder karakter en sûnder moed, sûnder witnis en sûnder kinst, fen my
+biskôge wirde as in wearzige bimoeisucht, as in tsjinoer my heechst
+ûnfrjeonskiplike en misledigjend-húnlike die, hwent ik kap dizze myn
+rjuchterhân, dêr ’t ik dit mei skreau, ljeaver ôf as hjar, dy’t faken
+field hat de suvere waermens fen in frjeonskiplike hândruk, sok in
+minske ta to rikken. Tidelike forbetterings scille fen my, nou ’t ik
+sjoen haw det dit sims in mei opset-sin fen him oannommen hâlding wêze
+kin om ynfloed oer oaren to krijen, net mear biächte wirde en earst,
+as der jierren oer forroun binne sûnt er de lêste ljeagen yn ’e mûle
+naem en de lêste kear in oar bilastere, scil ik rêstich en
+ûnforskillich sizze: „Det biheart dos ta it forline, det is dos dea”.
+
+* * * * *
+
+[7] Dit opstel waerd skreaun as in forfolch op haedstik VI (De Jongfr.
+Biw. en G.J. Fenema) fen „De Jongfryske Biweging”.
+
+[8] Dit slacht op de „Libbenspsalm”.
+
+[9] Dochs sjucht it der net nei út, det ik hjir mei gauwens wer oer
+bigjinne scil; in pear frjeonen fen mines, dy’t my al lang forsocht
+hawwe my dizze saek út ’e hannen nimme to meijen, hwet ik oant nou ta
+wegere, om ’t ik net fen pleitbisoargers hâld, scille de kommende
+fjouwer, fiif jier yn myn plak licht de striid trochsette, sadet ik my
+den hjir net mear oan hoech to jaen.
+
+
+
+
+VI. TAHEAKKE.
+
+
+_Oanteikening by side 18 rigel 17:_
+
+De hâlding, fen ’e hear Sytstra jinoer my oannommen, kin net sûnder
+foarbihâld earlik en rjuchtút neamd wirde, hwet maklik to forklearjen
+is, om ’t Hof eartiids tige by him yn ’e graesje stie. Hwet ik him it
+meast kwea ôfnommen haw, wier det er tsjinoer my myn earste wirk, det
+ik sels net oars as oefenwirk biskôge (út hwet der bard is mei myn
+opstel oer syn Heit, kin hy dit wol it bêst witte), danich priizge,
+wylst er op ’e foarige A. G., lyk as men wit, do ’t er in mennich
+ginstige wirden brûkte oer ir wirk fen de jongeren, oan tafoege det
+men net mei it wirk fen ’e jongste ûnder it jongerein--en det wier
+ik--oankomme moast. Oer myn fers „Nachten en Dagen” skreau er my „--en
+ik moat sizze, det it mei myn sin in gnap stik wirk is. Ik stel it to
+mear op priis, omdet it wer ris in stik is yn in nij „genre”, en it
+nei myn sin tige nedich is dat wy de brûksumens fen ús tael for alle
+soarfen fen poëzije biwize. De alliteratie yn it gedicht, dy heart
+fensels yn in fers as dit, is oer it gehiel tige slagge. Ek de tael is
+flink Frysk en de bylden goed foun,” wylst er oer Rinke Tolman, Sj. de
+Zee en sims sels oer Piter Jelles in ûnginstich oardiel joech. Dochs
+hat er de twa earste, howol er hjar wirk foroardiele, do ’t „Fryslân”
+forlet fen kopij hie mei wille ynhelle, en wier syn hâlding do der yn
+it Haedbistjûr it útstel dien waerd my as fortsjinwirdiger fen ’e
+nijste biweging yn ’e redaksje op to nimmen, slopper as ik ea tinke
+kinnen hie en for my ien greate toloarstelling.
+
+Sa is ek syn forklearring, det er yn ’e petearren twisken him en my
+aloan bisocht hie, de ûnderskate partijen tichter byenoar to bringen,
+by de wierheit troch. Fen de Halbertsma’s sei er, det men hjar yn
+wearde hâlde moast, om ’t hja it folk oan ’t lêzen brocht hienen, mar
+in skoft letter die er my, do ’t er de ynhâld fen de „Rimen en
+Teltsjes” fen nijs ôf oan soarchsum like troch to gean, to witten, det
+dy samling him nou lang net meifallen wier. Waling Dykstra en Schepers
+kamen der by him jimmeroan bikaeid ôf en oer de hear Hof, dy’t oars,
+oan him to hearren, wol aerdich flot skriuwe koe en in heap wirden
+wist, dy’t himsels sa njunkelytsen ûntgien wiernen, joech er ienkear
+dit snedich oardiel: „Hy is faek in trime heger stean gien as er
+hearde, en ek wol ris, dêr ’t hielendal gjin trime mear wier”.
+
+Hwet er yn F. M. N. sei, det ik him yn in skeef ljocht set hie, troch
+syn ûnginstich oardiel oer it boun Hof-Canne mei to dielen, en det er
+it lang sa slim net miend hie, moat ik perfoarst ûntstride; ik haw
+dizze saek krekt meidield yn de wirden, sa ’t hja twisken ús to praet
+kommen wier. Dit alles rekket lykwol allinne him en my persoanlik, en
+hat mei syn bitsjutting fen it Frysk, dy’t sûnder mis tige is, wier it
+allinnich mar om de rêstige fêstens, dêr ’t er as soarchsum samler fen
+F. M. N. tritich jier syn stille wegen mei gyng, neat to meitsjen; yn
+it Haedbistjûr is hy mei rjucht in heech-hâlden persoanlikheit.
+
+
+_Oanteikening by side 18 rigel 37:_
+
+Oant nou ta haw ik fen myn sibben op fryske kriten, sels fen sok- ken,
+dy’t der sims yet hjar meiwirking oan jowe, yet net ien goed wird oer
+it wykblêd „Fryslân”, noch hwet de ynhâld, noch hwet de technyske
+útfiering oanbilanget, to hearren krige. Nei tweintich nûmers is de
+rispinge sa bidroefd, det it hast net minder kin; de praetsjes fen ’e
+hear Sytstra sels, sims sawier bislutend mei de mo- rael yn in rym op
+it ein, lyk as eartiids yn ’e boekjes fen „Groot- moeder verhaalt”,
+wirde net lêzen en binne, howol der sims hwet ynstiet dêr ’t men yens
+foardiel mei dwaen kin, ûngenietber skreaun; de fersen fen Rinke
+Tolman binne stjitterich fen rhythme en ûngever fen ynhâld as men fen
+him forwachtsje mocht, en allinnich de dichten fen Hylke Sjonger, dy’t
+lykwol wer fiersto folle jowt om spontaen to bliuwen, bringe altomets
+hwet fortsjinstliks; de berne-rubryk fen Canne is mear in noflike
+útspanning for greate minsken, dy’t wer ris oan hjar bernetiid
+weromtinke wolle, as det it de bern, dy’t de del- bûgende en min efto
+mear gekoanstekkerich-oanstelderige toan skoan fiele moatte, haegje
+kin; de hear Sipma kin der net ta komme, syn wirk to jaen oan in blêd,
+det op sok in wize bistjûrd en forsoarge wirdt, ef hy is yn sliep
+rekke lyk as hast eltse lêzer; it wirk fen ’e hear Hof wirdt
+foldwaende teikene troch dit iene sonnet, det men op plakken yn it
+Hollânsk oerbringe moat ear ’t men efter de miening komt:
+
+  As dichters dwale, giet it hjarren as bern,
+  Dôfhûdich-dwers, dy’t dôch, djip-ynlik witte,
+  Det se evel dogge, en ’t goede paed forlitte,
+  En dy’t fensels hjar tsjoed komme yn to sjên.
+  As dichters dwale, gean se net forlern.[10]
+  _Der wâll’t hwet[11] yn hjar, dat scil bûte mjitte
+  Untwyk siikje, en hjar lieten scille útjiette
+  Lûdwirden langstme[12] om . . . rjucht hjar wei to tsjen._
+  As dichters doarmje fier fen folk en lân,
+  Om ’t frjemde sprake en frjemde steden wonken,
+  Om ’t frjemde leare fet krige op ’t forstân
+  Foar ’t siele en sinnen yet _de weelde dronken
+  Fen ein-folksaerd, dôch gloeije yn ’t hert syn[13] fonken
+  En ’t[14] lôget ienris op yn felle brân._
+
+Oanbilangjend it wykblêd „Fryslân” haw ik oanstriid it oardiel fen in
+frjeon oer to nimmen, dy’t my sei, det it wichtichste fen dit orgaen
+neffens him wier, der er it oant en mei nû. 10 yn ’e breedte dêrnei yn
+’e lingte opteard tastjûrd krige.
+
+
+_Oanteikening by side 24 rigel 17:_
+
+  In lyts diel fen hwet der fen ’e hear Postma op ’e Prov. Bibl. is,
+  neam ik hjir.
+
+  Oarspronkelike fersen:
+
+  Uneindichheit, kantate.
+  Johanniade, fers op Johannes de doper.
+  De Loads.
+  Wrakseljen mei God.
+  Ynbylding.
+  Olive- en Ikeblêdden (greate samling, 221 siden).
+
+  Oarspr. proaze:
+
+  In leske yn opfiedkunde.
+  In net ùnnoflike dream.
+  In sauntal skriften mei mingelwirk.
+
+  Oersettings:
+
+  Latyn;  Coniuratio Catilinae fen Sallustius.
+          Captivi fen Plautus.
+  Gryksk; Cyropaedie fen Xenophon.
+  Dútsk; Wilhelm Tell fen Schiller.
+  Angelsaksysk; Wetten, wirden fen kening Arthur, de Séfaerder.
+  Fierders ytlike út Noarsk, Deensk, Platdútsk, Frânsk, ltaliaensk,
+  Hollânsk.
+
+  Toaniel:
+
+  In frjemde ein yn ’t bit.
+  Sa giet it.
+  De ûndergong der Fryske frijheid.
+
+  Fen syn psalmen lit ik hjir folgje syn „Oertinking” oer de
+  tongerpsalm (XXIX):
+
+    OERTINKING.
+                                              Psalm XXIX_a_,
+    De Heare is op komste yn syn grimhitigens! . . .
+      It swark bilûkt alhiel, de loften rinne gear
+    En wirde oerstjûr, ûnrêstich, steaplje op
+      En trilje for Syn lûd, Syn freselik gebear.
+    De Heare komt en hen! in earste sein wirdt jown
+      Troch flugge winen, dy syn kommen dêr forklearje;
+    ’t Onmietlik wetterrûm het tynge krige en
+      Al fierder flecht de stoarm, det men Syn komste earje,
+    Holboljend fierder, fier de djippe flakten yn
+      Fen woestenijen dy dat inkle wird fornimme,
+    En op de flecht siaen det men ’t fierder ’t witte kin
+      De greate ierdskief oer fen east oan westerkimme.
+
+    O freeslik is de komst’ der heechste Majesteit!
+      Bûch leech en dimmen del, o alle ierdske Machten;
+    Jaen glorie en jaen heil, en fiel den klear, en fiel
+      Jim’ lytsens, der ’t jim dochs Syn Greatens hjir net achten.
+    Bûch del, fal plat foaroer yn ’t stof: de Heare komt,
+      En syn onmietbre macht scil tel de ierde heare;
+    Forblikk’ is jimme macht, o Greaten, en forkniesd:
+      Jaen oan God Zebaoth den sterkte en jaen eare.
+
+    De séen fiele mei de marren djip it wird
+      Det fen de stoarm útgie en tille nei omhegen,
+    En brûzjend, skomjend stouwe wylde weagen foart,
+      En statte en treffe enoar, en lûke enoar omlegen,
+    Mar jeije wer foarút, wytskomjend mei gebear
+      En sels de dining fen it wetter fielt it triljen,
+    Allyk dy weagen dy hjar sette nei it strân,
+      En ’t hele wetterflak is oandien, is oan ’t riljen,
+    En teiknet sels yn djippe kolken ôf
+      It freeslik firmamint det fiûr en tonger spelle,
+    Sa spoakrich en sa swart, as gie de Hear foarby,
+      Omfiemjend weach oan weach, se fen syn komst fortelle.
+    Noch gie gjin Hear foarby; ’t wier louter ’t earste sein!
+      Onrêstich mei it swark der driuwe ek en jeije,
+    En wetterkoppen stouwe en gûle mei gebear
+      En tsjustre wolkens sels it sinneljocht forjeije.
+
+    Al helle stoarm ek oan, al gûlt dy mei gebear,
+      Skûmbekket ek de mar en giert de woestenije,
+    Strak sakket hja ta’n briis, den ta in bolle wyn,
+      En yn det leaf gesûs scil de ierd syn Heare krije.
+    Doch noch is alles swart en spoakrich en de wyn
+      Raest bolderjend en pakt de ceders det se knikke,
+    En tilt se en wrikt mei krâft, en ploft se mei in smak
+      Op ’t skodzjend ierdryk det nou kleije mei en snikke.
+
+    De bergen skodzje op hjar fêste pylders en
+      Hja trilje en beevje op it foetstik, ho ’t hja bôgen
+    Op himelsheechte en op sterke en greatens, ear’,
+      En ek it cederbosk slacht der yn ljochte lôgen.
+    It ierdryk beev’t en skokt en skrikt; de fêste groun
+      Trilt as in popelblêd en lûkt yn djippe tearen;
+    Gniist sa in ûngroun hjir, der krinklet ek de groun,
+      O de ierde beev’t en bûcht for Aller Hearen Heare.
+
+    De skrik slacht ek it dier; de bange réen gean
+      Yn kloften op de flecht om earne skûl to finen,
+    En freze slacht hjar oan yn ’t hetsich yngewand,
+      En driuwt de frucht ûntidich ôf. De pinen
+    Fen kreamenswea net fielend, gean hja dol
+      De woestenijen yn en lokje oare kloften,
+    Hja freezje Syn gesicht en ’t hiele ierdryk fielt
+      Syn komste as woestenije, as bergen en as loften.
+
+
+_Oanteikening by side 26 rigel 21:_
+
+Men wit, det ik, dy’t yn Waling Dykstra wol net in kinstner, mar dochs
+in great Fries wit to sjên, der alhiel gjin biswier tsjin haw det men
+him mei in tinkstien earet, binammen net, as men sok in hildeteiken,
+lyk as de foarsitter fen it Alde Selskip oanjoech, winsket to
+biskôgjen as in eare oan al de striders for it fryske sin en for ús
+tael. Mar earnstich kom ik der tsjin op, det as men it teiken ynwijt,
+der minsken oan ’e foet derfen stean scille, dy’t Dykstra, do’t er yet
+yn libben wier, op de minste en húnlikste mannear misledige hawwe,
+omdet dit ûnoprjuchtens is en ljeagen, en sa hiel hilde hjar wearde
+binimt. Ik neam hjir nou allinnich de hear Hof, dy tsjinwirdich om
+Dykstra tsjin my út to spyljen, oankomt mei alle mûlke wearzige
+flaeikerij oer de âld man, en dy’t eartiids Walingom sa bistokele, det
+dizze tsjin ien fen myn frjeonen hwaens namme ik ré bin to neamen, him
+útliet: „Jan fen ’e Gaestmar is it, dy’t my noch ris yn ’t grêf helpe
+scil.”
+
+Om ’t ik boppe Dykstra syn grêf gjin striid oangean wol, ear ’t ik der
+ta twongen bin, scil ik fen alles hwet my yn dit stik fen frjeonen en
+forearders fen Walingom to witten dien waerd, hjir neat mear meidiele.
+Mar as ik sjuch en fornim, det skielk der wer ljuwe, dy’t eartiids de
+Holwerter leechlein hawwe en bisocht, him op ’e eftergroun to triuwen,
+bigjinne to bearen oer hjar Dykstra-ljeafde om dy tsjin ús skreppen en
+skreevjen út to spyljen, den scil ik my oer de gefolgen net
+bikroadzje, en iepenbier meitsje, hwet my winskelik taliket. As men
+lyk as de hear Canne, rountrantet det men nei de ôfstjerte fen W. D.
+in lang tillegram oan syn famylje stjûrd hat, en den mient det soks
+yen nou dochs ek wol rjucht op in plak jowt yn ’e redaksje fen Slj. en
+Rj., och soks is faeks hwet berneftich, mar dochs net min ef
+gefaerlik. Mar der binne oare dingen--en ik wit hokker minsken by it
+lêzen fen dizze oanteikening bleek om hjar noas wirde. Hja begripe dos
+nou, hwer ’t hja hjar oan to hâlden en hwet hja nei to litten hawwe.
+
+
+_Oanteikening by side 23 rigel 16._
+
+Dit brieveforkear liz ik de lêzer hjir foar mei de frage, eft der fen
+my net alles ûndernommen is, om yn dit stik fierdere strideraesje to
+mijen, en eft ik yet fierder gean kinnen hie, sûnder ûnwier to wirden
+en my sels to koart to dwaen:
+
+                                              Ljouwert, 23 Sept. 1915.
+I. Oan ’e Hear D. Kalma.
+
+Ik forsiikje Jo, de neifolgjende forklearring op papier to bringen, to
+datearjen, en to ûnderteikenjen, en se my den takomme to litten:
+
+„Ik forklearje hjirby, yn to sjên, det ik in myn krityk yn ’e
+Ljouwerter krante oer it wirk fen ’e hear Hof (Jan fen ’e Gaestmar)
+fiersto fier gien bin, en ytlike wirden brûkt hab, dy’t ik net brûke
+moatten hie. Ik forklearje fierders det soks my moeit.”
+
+Ik scil ont Tiisdei 28 Sept. ta tiid dwaen. Hab ik de forklearing den
+net, den scil ik my wer as frij man biskôgje.
+
+Op útstellen om foroaringen it stik oan to bringen scil ik net yn
+gean. Fierders moat ik frij habbe en hâlde, om der mei to dwaen hwet
+ik wol.
+
+De hear Sytstra scil jo dit brief tastjûre. Ik ried jo oan, om der mei
+him oer te praten, as jy der ut jo sels net ta komme kinne om to
+dwaen, hwet ik Jo hiir forsiikje.
+                                                    (w. t.) J. J. HOF.
+
+                                               Ljouwert 26 Sept. 1915.
+II. Oan ’e Hear J. J. Hof.
+
+As de winsk, ta oerienstimming to kommen, by Jo like oprjocht is as by
+my, hweroan ik nei it lêzen fen Jins brief wol efkes twivele haw, den
+liket it my dochs ta, det wy mei bombaerje fen oratoryske
+forklearrings krekt neat birikke scille, en det allinnich in ein makke
+wirde kin oan ’e fen ús fierde polemyk, trochdet ik as myn bitinken
+útsprek, det ik to‘n earsten Jins wirk as Frysk skriuwer dúdlikernôch
+bihânnele haw en trochdet Jy utering jowe oan Jins miening, det ek Jy
+fakernôch opkommen binne tsjin myn kritiken en de hiele jonge
+biweging. Hwent it is hiel klear, det as Jy foart farre mei it
+iepenbier meitsjen fen stikken as „De nije richting ensf.,” ik
+forplichte wêze scil, net langer as kritikus en like min for my sels,
+mar as lieder fen ’e jonge biweging en for ús bigjinsels, yn in rige
+nije artikels dêrtsjin op to kommen. Om ’t Jy sels forskate kearen
+forklearre hawwe, yn letterkindige opfettings net sa bjustere fier fen
+ús ôf to stean, en sels njonkelytsen ek wol ynsjên moatte, det Jins
+oannimmen fen liedende tachtiger ynfloeden hielendal ynkrekt is--it
+scil jo faeks bikend wêze, ho’t men likernôch 1885 de jonge ljuwe der
+jimmer fen biskildige, det hja ienfaldich de greate Ingelsken út
+Shelley’s tiden neifolgen--scoe ik sikerwier net bigripe kinne, hok
+for biswieren der yet tsjin sok in modus vivendi bisteane.
+
+Fierders sprekt it fensels, dat der troch my yn gjin gefal in
+forklearring jown wirde kin yn hokker wirden den ek, as Jy dêr net in
+forklearring fen Jou side tsjinoerstelle oer Jins wize fen bistriden
+yn Jins artikels „Unwirdige Krityk” en „De skiednis fen in sonnet”, om
+’t men oars tinke mocht, det ik, inkeld út langstme om ta
+oerienstemming to kommen, it ûnskiklike yn dy stikken wol
+oersljochtsje woe. Hjiroan moat yet tafoege wirde, det forklearrings,
+lyk as den dien wirde scoenen fen Jo en my, inkeld slaen meije op de
+niis-neamde artikels fen Jins hân en it sechde haedstik fen myn
+forhânneling, sa det dos myn kritiken dêr ’t ik gjin fierder debat oer
+tastean mei, bûten biskôging bliuwe moatte, om ’t ik ienfâldich ynwier
+wêze moast, as ik sei det ik ynseach to fier gien to wêzen. Om ’t ik
+dos neat fen ’e ynhâld fen myn kritiken weromnimme kin, en dêroan
+allinnich tafoegje, hwet ik al die yn ’e noat op s. 78 en oan ’t ein
+fen haedstik VI fen myn brosjure--en ik likemin meistimme kin, det myn
+toan to skerp wier (hwent sa faken ik mij ynlik ergerje, bryk ik as
+fensels minder ljeawe wirden, hwet ik lokkich achtsje, yn pleats det
+ik my moeit, om ’t dêrút meiien bliken docht, det de ergernisse
+oprjocht is), sjoch ik gjin kâns in forklearring hjiroer to jaen, dy’t
+Jo bifrediget en dochs net ljeagene is. Fensels bigreatet it my wol,
+det de ynhâld fen ’e „Klankboarne” net sa wier, det ik der wirden fen
+achtinge for oer hawwe koe, om ’t ik hiel hwet ljeaver wirdearjende as
+ôfbrekkende kritiken skriuw, hwent it is for my makliker, utering to
+jaen oan biwûndering as oan lytsachting . . . . . .
+
+Forklearje kin ik sadwaende allinnich, det ik fen bitinken bin, det
+nei „de Klankboarne”, hweryn de goede rigels to tellen wiernen, de
+dichter-yn-Hof hwet krêftiger is bigoun to libjen, hwerfen it gefolch
+is, det Jy yn ’e lêste tiden sims in better fers skreaun hawwe, sadet
+wy net sûnder hope Jins takomst as dichter tomjitte sjên kinne. Ik bin
+ré soks to dwaen yn it iepenbier, sagau Jy dernêst forklearje yn to
+sjên, det Jy yn Jins artikels „Unwirdige Kritik” en „De skiednis fen
+in sonnet” by my driuwfearren oannamen, dy’t men allinnich fynt by
+ljuwe fen min ef sûnder karakter en det it den ek bliken dien hat, det
+sok siikjen nei minderweardige motiven by my gjin foech joech.
+
+Mar yetteris: it bêst komme wy ta oerienstimming sûnder steatlike
+forklearrings, mar troch to biwiizgjen, mei de die, dat is: it
+ophâlden mei it dwaen fen oanfallen op eltsoar, det wy, nei it
+minderweardige dúdlik oantsjut to hawwen, ek it bettere en suverder yn
+eltsoar rêstich witte to weardearjen.
+
+Ik bin oertsjûge, det Jy de oprjochtens fen myn winsk, twisken ús
+beiden ta oerienstimrning to kommen, foldwaende bitrouwe, om de
+ûnderhânneling net ôf to brekken en my op dit skriuwen to anderjen.
+                                                     (w. t.) D. KALMA.
+
+III. Oan ’e hear D. Kalma, Ljouwert.
+
+It liket my ta, det jy de bidoeling fen ’e forklearring dy’t ik jo
+forsocht hab to dwaen, net goed bigripe. Det kin oan dy forklearring
+lizze en sadwaende oan my. Nou foegje der den oan ta:
+
+It boppesteande slacht _allinne_ op ’e wize hwerop ik de dingen _sein_
+hab, hjir en dêr; _net_ op ’e saeklike ynhâld fen myn krityk. En it
+sprekt ek fensels, det ik frij bliuw om oeral en altyd myn bitinken to
+sizzen oer hwet de hear Hof yn saken Frysk oangeande, lit ef docht.”
+
+Ik scil nou ont Woansdeitojoun ta wachtsje. Teffens diel ik jo mei,
+det ik op jou brief net yngean kin, foar ’t ik jou forklearring net
+hab; krij ik dy, den is de wei iepene om ris bidaerdwei to praten,
+togearre; earder net.
+
+En nou moatte Jy _ien fen beiden:_ my to wille wêze mei dy
+forklearring, ef perfoarst wegerje. It lêste kin bygelyks troch alhiel
+net to anderjen. Mocht ik wer in skriuwen fen jo krije sûnder ’e
+forklearring, den hâldt myn gedild op. Ik bin wol goed, mar net gek.
+                                                    (w. t.) J. J. HOF.
+
+IV. Oan ’e hear J. J. Hof.
+
+Nou ’t ik forklearre haw, det de formule, dy’t Jy foarstelden,
+hielendal ûnoannimmelik wier, hie it op Jou wei lein, dy to wizigjen
+op ’e menear, dy’t ik oan ’e hân joech en dêr in forklearring fen Jo
+sels tsjin oer to stellen, en is it bjuster ûnnoazel to bisiikjen, de
+earste forklearring troch in taheakke hwet mylder to meitsjen. In bern
+kin nei hwet ik Jo skreau, bigripe, dat as ik to witten die yn to
+sjên, det myn utering to skerp (!) west hie, en dêroan tafoege: „det
+soks my moeide,” dit lyk stean scoe mei in opsettelike ljeagen; en dy
+yn ’e mûle to nimmen wegerje ik perfoast, al scoe de hiele fryske
+sprake mei al hjar treast en al hjar rykdom dêrmei to groune gean. Jou
+sizzen „det ik Jo to wille wêze moast mei dy forklearring,” wylst Jy
+wisten det ik mei it ôflizzen dêrfen ûnoprjocht en ûnwier wêze moast,
+is like immoreel as oant nou ta Jou hiele bistriding fen ús biweging
+wier, om ’t Jy sels hânnelje tsjin better witten yn, en in oar twinge
+wolle, al krekt itselde to dwaen.
+
+Ek haget my de toan, hweryn Jou brieven skreaun binne, net bysûnder,
+om ’t ik deryn in sterk biwiis sjoch det Jy ûnder greate wirden Jou
+eigen bisef, det Jy glêdwei forslein binne, biskûlje wolle, hwerfen in
+nuvere oerstjûrens it gefal is, dy’t wol hiel dúdlik wirdt yn Jou
+forklearring „wol goed, mar net gek to wêzen”--wirden, dy’t
+spitigernôch net fen my biachte wirde kinne.
+
+Ik forsiikje Jo dos minlik, hwet fatsoenliker to wirk to gean en Jo sa
+to uterjen, det ik Jou sizzen tsjin ’e hear Sytstra, „det Jy o! sa‘n
+lêst fen dizze skriuwerij hawn hienen” for wier halde kin en net mear
+hoech to leauwen, det dizze hiele ûnderhânnelings mei my inkeld in
+diplomatyske skynbiweging bitsjutte, om letter der elts amerij wer
+klam op to lizzen, det Jy it net binne, dy’t dizze kriich woe.
+                                                     (w. t.) D. KALMA.
+Emmastrj. 23.
+
+Faeks is it lêste brief hjir en dêr net mear sa mak as myn earste, mar
+in ûnbiskofter en waenwizer skriuwen as de boppe-steande Hof-brieven
+moat ik yet ûnder eagen krije. Letter hat men my wol fornijd, det de
+hear Hof fen syn krante-skriuwerij hwet oerspannen rekke wier, mar as
+it lân der do sa ta lei, hied er mei syn ûnderhânnelings mar wachtsje
+moatten, oant syn oerstjûre simmels wer hwet ta rêst kômmen wierne.
+
+_Oanteikening by side 30 rigel 23._
+
+In pear foarbylden út somlike artikels fen ’e hear Hof lit ik folgje,
+om soks ta to ljochtsjen, mar net as mei de forklearringe, det ik
+maklik tsjien ris safolle ljeagen oanwiis yn „De nije richting yn de
+dichtkinst,” sadré it hear ef syn baes, de hear Hepkema, yn syn krante
+my dêrta romte jowt:[15]
+
+Art. I, _a_. Ik forkies net to swijen, oer hwet him den nou einlings
+en to’n lêsten by ús oantsjinne hat as „de nije richting”--Dit scil
+slaen op myn maten en my, mar moat ûnwierheit neamd wirde om ’t der by
+ús fen in „nije richting” nea gjin praet west hat, noch wêze kin; yn
+it stik fen kinst wirkje wy fierder, lyk as alle âldere frysk-
+persoanlike skriuwers ús learden, en yn ’e taelstriid steane wy
+allinnich oan op krêftiger aksje en biretter hâlding. Krekt om oan to
+jaen, det wy it forline sa earbiedigje, det der folslein mei to
+brekken ús ûnweardich foarkomt, haw ik jimmeroan praet fen „jongfrysk”
+en fen „nij-frysk” nea, en de namme „jongfryske biweging”
+bitsjut--lear dit fen my, o man fen ’e Gaestmar--in fryske biweging,
+dy’t yet _jong_, net ien, dy’t nij of soks sahwet is.
+
+_b_. De skriuwerij, dy’t mei dit artikel ynlet wirdt, scil nei ’t it
+de hear Hof taliket, „yn it bilang fen ús Fryske skriftenkennisse
+wêze” alhowol hy sa earlik is hjiroan ta to heakjen „Yn ’e twadde
+pleats skriuw ik om my sels, det wol ik wol witte.” Nou liket it al
+bysûnder nuver, det it droege en net altyd moaije journaliste-
+taeltsje, dêr ’t dizze man him yn uteret, en det hjir bezige wirdt om
+de jonge biweging ûnnoflik to wêzen en de baes fen it spil op ’e
+troane to bringen, tsjinstich wêze scoe oan it bilang fen  ús
+skriftekennisse--wy wolle den ek mar oannimme, dat de hear Hof dit
+net sa slim mient en nimme inkeld notysje fen ’e twadde forklearringe.
+Hwent oars scoe hjir wer fen ûnwierheit praet wêze moatte.
+
+_c_. De hear Hof „kin net talitte, det men syn mieningen en
+opfettingen yn letterkindige saken oars foarstelt, as se binne, en
+soks om it hutsje rom to krijen”. Ek dit scil op my slaen, mar is wer
+opsettelike wierheit-fordraeijerij, om ’t ik it yet nea hawn haw oer
+syn „letterkindige opfettingen” mar inkeld spriek oer syn
+letterkindige „dieden”, det wandieden binne--ik leau dalik det de hear
+Hof bisiket om kinst to jaen, mar haw mei syn mieningen en opfettingen
+neat to meitsjen, salang soks him op in hopeleaze mannear mislearret.
+
+_d_. Fierders praet it hear derfen det ik yn myn kritiken sûnder
+wissens wêze scoe--my tinkt, hy kin soks wol it bêste witte oan de
+sêfte en goedmoedige toan, dêr ’t ik him myn leksum op joech--en
+biwisset soks hjirmei, det ik earst, de tachtigers bisocht nei to
+folgjen, en letteroan sei allinnich fierder to gean op de wei, dy de
+âldere fryske skriuwers ús wiisden. Ik anderje hjirop, det ik èn de
+tachtigers èn de âldere Friezen beide for in diel biwûnderje, det ik
+soks dwaen kin om ’t hja beide persoanlike kinst woenen, en easken det
+de kinstner him uterje scoe, lyk syn moed him twong, en om ’t hja
+beide weardige kinst joegen. Ik winskje inkeld to wêzen in Frysk bern
+fen ’e greate wrâld, en yn forbân dêrmei de wei to sljuchtsjen for in
+kinst, jown fen Friezen yn ’e Fryske tael, neffens de bigjinsels en
+opfettings, dy’t hildige wirde oer hiel de ierde; ik wol Fryslân
+weihelje út syn isolemint, nei foaren bringe oant it ljocht fen ’e
+wrâld falt op it fryske antlit, en nea haw ik noch yn myn kritiken,
+noch yn myn oar wirk, in oar ideael hilde dien noch in minder weardich
+ding, lyk as it neifolgjen fen ’e tachtigers yn Hollân, oanbifellen.
+Hy seit fen wol, forjit it plak oan to wizen dêr ’t ik soks die, en
+hat hjirmei in ljeagen útspritsen.
+
+_e_. Ôan it ein fen art. I krijt men dit moais to hearren: „Ik nim dos
+frij, om mei de hear Kalma syn opstellen net mear as my nedich talykje
+mocht to rekkenjen;” d.w.s. der allinnich út to nimmen, hwet yn syn
+kreamme to pas komt, myn wirden to fordraeijen en dêr byneed in
+forkearde útliz oan to jaen--hwent dit is, hwet de hear Kef forstiet
+ûnder in sakelike wize fen bistriden.
+
+Art. II. Jierren lang is der fen ’e fryske foaroanmannen oanstien op
+krityk yn Frysk, mar nimmen doarst it oan, om ’t men fielde mear as
+men wist, det der „in Augias-stalle to himmeljen” wier, en ek de hear
+Hof hat meistimme moatten, det de rjuchte moed him derta ûntbriek--it
+is spitich, det hja, nou ’t einlings de krityk kommen is, mar, o
+grouwel! him like goed oppenearret tsjin hjar as tsjin W. Dykstra, om
+’t hja ûnpartidich is, hjar earlik ynsjuch forlieze en bigjinne to
+eameljen, det de ein der fen wei is. De hear Hof leveret hjiryn in
+pronkstik, troch, nei fen myn kritiken raer yn ’e bidelten rekke to
+wêzen, my mei in sels yn Fryslân nea net oertroeve pedantisme to
+forwiten det ik „forspij en forsprek hwa ’t my yn it ljacht stiet en
+oars mûlk stean bliuwe scil”. Ik wiis op myn ginstige en faek sels
+waerme biskôgings oer Dr. Schepers, Jiff. Kloosterman, R. Brolsma, Dr.
+O. Postma, Bokke Simens, Rixt, Rinke Tolman, R. P. Sybesma en
+forklearje ek dizze utering fen opsettelike ljeagen. In eintsje
+fierder lêz ik:
+
+„Fierder-op hoopje ik to biwizen, det de skerpe skieding dy’t er
+twisken persoanlike en folkskinst makket, net fol to hâlden is.” As de
+hear Hof de definysjes lêzen hat, dy’t ik fen dizze bigripen yn dit
+gefal jown haw, wit er dealiske skoan, det dizze skied ienfâldich in
+oare wei is om der klam op to lizzen: det men skriuwe moat èf om
+yensels èf om de greate kliber to bifredigjen. It sprekt fensels det
+ik lyk as elk soun-tinkend minske der net om tink, kinst ôf to karren,
+dêr ’t út bliken docht det de ljeafde for it folk ef for it
+folksaerdige in greate ef sels de oerhearskjende eigenskip fen de
+siele fen ’e dichter wirden is, lyk as by Klaus Groth, Gezelle, Dr.
+Postma. Ik haw der allinnich klam oplein, det men net it folk taprate
+mei, net eltsenien nei de mûle sprekke, det de kinst to hillich is en
+to heech stiet om hiar ôf to jaen mei effekte-jacht en de greate
+kloften to tsjinjen--hwa ’t my yn de skoen skouwe wol, det ik leech
+delsjuch op alles hwet bigryplik en ienfâldich is, moat èf in yn-dom
+èf in ûnoprjucht minske wêze.
+
+Art. III. fornoeget yen mei it folgjende:
+
+„Yn ’e earste tiden det ik Fryske fersen skreau, makke ik ek ien, dêr
+komme dizze ryglen yn foar:
+
+  Rounom dêr ’t de brûzjende baren him brochten
+    Tofriet en togriedde tiids tosk
+  De hope op it lok dêr ’t er rêstleas nei stribbe.
+
+Det sjucht der mar conventioneel út, en ien fen beide, tofriet ef
+togniedde, is ek oerstallich. (By my binne se tsjinstridich. K.)
+Brûzjende ek, scil der mûlk immen sizze, dy’t slim kritysk oanlein
+is,--en net to folle op it wetter forkeard hat. Mar det is sa net”. De
+goede hear Hof bigrypt net, det immen op in skip, mei yn him de hope
+en de tiidstosk wer oan de hope gniedzjend--mei oare wirden in tosk,
+det is in stoffelik ding, gniedzjende oan in hope dy’t ûnstoffelik is,
+mei hjar beide yn in siele, dy’t ek ûnstoffelik is:--Tryntsje,
+Tryntsje, hwet in mâlle kykkast, scoe in âldboer fen myn kinde sizze.
+
+Ik gean mar foart dalik oer ta artikel XXIV:
+
+„De hear Kalma seit nou, mei hwet oare wirden, det de Jongfryske
+biweging, hwet de Jongfriezen hjar kinstopfettingen oanbilanget, oars
+neat biwiist, as dat einlings en to’n lêsten de tinkbylden fen ’e
+tachtigers hjar wei nei Fryslân foun habbe.” Yndie hat de hear Kalma
+dit sein en hy herhellet it hjir, om ’t it sa treflik in steal jowt
+fen ’e sitaet-forfalskerij fen dizze goed-mienende Gaestmarder man
+(Telegraaf fen Snein 16 Jan.):
+
+Een derde poging om de zaak van Friesland den Hollanders meer bekend
+te maken, en ditmaal een goedgemeende en oprechte, maar ietwat
+oppervlakkige, wordt tegenwoordig ondernomen door den heer Tolman, die
+met zijn vaak gebrekkige en zeer onzuivere, want aan overmaat van
+„dichterlijke taal” lijdende, maar toch opwaarts-strevende sonnetten
+in Friesland het vaak moeizaam, maar zeker ontstaan van een nieuwe
+periode aankondigde. De omstandigheid, dat hij vertoeft buiten de
+grenzen van Friesland, geen deel uitmaakt van eenige Jongfriesche
+organisatie, en zeer zeker staat buiten den Frieschen taalstrijd in
+den beperkten zin van het woord, verhinderde hem de nieuwste phase der
+Friesche beweging anders te beschouwen dan een literaire en
+artistieke, wat zij zeker niet is in de eerste plaats. Het zou mij
+zelfs smartelijk geweest zijn, zoo er niets anders uit haar gegroeid
+was: want wat ware deze beweging dan anders dan een symptoon, dat de
+theorieën der tachtigers eerst na vijf-en-dertig lange jaren in
+Friesland waren doorgedrongen, zoodat de Friesche literatuur de
+Hollandsche zou zijn nagestrompeld als een hinkend paard, wat anders
+dan een bewijs, dat eerst na honderd eindelooze jaren de Friezen
+begrepen, dat, zou hun taal blijven voortbestaan, zij dienstbaar moest
+worden gemaakt aan de beschaving en de ontwikkeling? Hierbij komt, dat
+de vorige generatie der Friesche schrijvers, niet zeer eerlijk, maar
+wel-overlegd, daar anders hun recht van bestaan verdwenen zou zijn,
+steeds de theorie heeft geponeerd, dat het Friesch zou zijn een
+volkstaal (W. Dijkstra, Buitenrust Hettema), een gewestelijke taal
+(hoed af: het is de heer Cannegieter, die het verzekert). En nu is het
+wel zeer duidelijk, dat, zoo deze theorie niet gansch verworpen was,
+het eenvoudig absurd zou zijn, aan te dringen op de meest persoonlijke
+uiting in een taal, naar gissing gesproken door een 250.000 menschen,
+en dan nog dikwijls onhoorbaar onzuiver, en de meest belangrijke
+cultureele vraagstukken te gaan behandelen voor zulk een toch steeds
+vrij beperkten kring. Zeer zeker is het mogelijk, zich persoonlijke
+uiting te denken in een zoo weinig omvangrijk taalgebied, en enkele
+schoone gedichten zullen natuurlijk kunnen ontstaan óók in secundaire
+talen, óók in dialecten, óók in patois--maar de breede, de geestelijke
+kunst, die het poëtisch raffinement niet te eenenmale ontberen kan, en
+die, zij alleen, een taal komt wijden tot eerbiedwaardig en heilig, ze
+zal zich niet vrij kunnen bewegen over zulk een beperkt gebied, maar
+na wat troosteloos rondgefladderd te hebben, met gekneusde wieken òf
+moeten bezwijken, òf de wijk nemen naar wijder terreinen. Men heeft in
+Holland volkomen gelijk, als men, na gelezen te hebben van het nieuw
+letterkundig streven en scheppen in het Noorden, zijn hoofd schudt, en
+zegt, dat, hoe sympathiek het ook moge aandoen, toch het dienstbaar
+maken van het Friesch aan de bijna internationale kunst, op den duur
+een onmogelijkheid zal blijken, evenzeer als het niet aangaat, een
+leeuwin te willen sleepen in de mand van een schoothondje. En zoo
+wijst dan ook de omstandigheid, dat er in het laatste jaar eenige
+lezenswaardige Friesche kritiek-fragmenten ontstonden, en dat er
+eenige weinige verzen in het Friesch gedicht werden, die in poëtische
+kwaliteiten en onmiddellijkheid van uiting de vergelijking met het
+beste Hollandsche werk der laatste jaren kunnen doorstaan, _op iets
+anders en waardigers dan een niet sterk genoeg af te keuren
+dilettantisme, iets, wat voor jaren in het Nederlandsch was vertoond,
+nogmaals, ter meerdere stichting van de persoonlijke eigenwaan, te
+herhalen in het Friesch, waar ernstige kritische contrôle geruimen
+tijd ontbrak._--
+
+Koart hjirnei dit moais:
+
+„Mar it hat Kalma syn bidoeling fen ’t bigjin ôf oan west om it de
+minsken goed oan it forstan to bringen, det syn tinkbylden for
+Fryslan, for de Fryske skriftenkennisse, dôch àl nij wierne.” De hear
+Hof wit like goed as ikke, det soks Kalma syn bidoeling nea net west
+hat, det er him nea sa utere, noch ek mar de skyn dêrfen oannaem, mar
+net wier, „’t kwam zoo in ’t rijm te pas.”
+
+Ik krij der genôch fen en wol bislute mei in pear foarbylden fen
+Gaestmarske logica:
+
+Art. VIII fynt de binijde lêzer hwet ik altyd sein haw: „De kinstner
+syn doel is om him to uterjen, oars net”. Art. XXIII forhellet, det de
+driuwers fen ’e nije biweging forjitte det de kinst fen in folk _út
+det folk sels_ (en dos net út de kinstners K.) opbloeije en him
+fierder opstoelkje moat, scil se bistean.”--Mei ik hjir yetris myn
+forklearring herhelje, det Fryske kinst mei Hollânske geast ek my in
+walch is?
+
+Yn Art. XXIV bifynt de Gaestmarder man yn ienen, det ik in gnap
+Nederlânsk stylist bin--det scil hiel hwet, sok in ginstich oardiel út
+de mûle fen sa’n oardielkindich persoan!--en yn in folgjend artikel
+docht er to witten, det er net wiis wirde kin út myn
+Telegraaf-artikels.
+
+En hjir in pear stealen fen Gaestmarder proaze:
+
+„Det ik mei oare wirden, de faken fûl op bût wêzende en sadwaende hast
+alles ta ier bederf bringende blaumiggen fen tiidlike gemoeds
+ûntheistering by myn út ‘e gearsetting fen suver fielen en bifinen
+optsjerne kritysk oardiel weikeare kin.”
+
+„As ik forlegen wier om folksginst, den reamme ik nou earst det hwet
+der nei ’t oerskriuwen fen dizze ryglen (in fers fen Gorter, K.) yn
+myn gemoed is, goed ôf, en joech de lêzer hwet der oerbleau, de dreage
+môlke fen ’e spot.” Myn goede man, ik haw altyd wol witten, det it in
+„soepje” mei Jo wier.
+
+„Men wit nou tominsten, hwer ’t ik it rjucht wei hab, om ’e hammer to
+ûnderheljen, nou ’t ik bisiikje scil, in mennich spikers mei koppen to
+slaen.” Ik haw soarch, det Jan mei de hammer sikerwier in tik op syn
+eigen „kop” jown hat.
+
+Wier, man fen ‘e Gaestmar, ik haw it goed mei Jo for, en bilibje
+graech yet hwet wille fen Jo: lêz net al to folle, hwent it koe Jo
+gean as Lessing’s grévinne Orsina, dy fen in protte lêzen „leicht
+irrsinnig werden kann”, freegje de hear Hepkema ris om in pear moanne
+fakânsje, en gean ris mei Jins holle ûnder de pomp, in pear kear deis.
+Hwa wit, faeks det it helpt.
+
+It wier my noflik, mynhear Hof. Oant sjêns!
+
+* * * * *
+
+[10] Hjirút folget, det de hear Hof gjin dichter is: hy dwaelt, en
+giet wol forlern.
+
+[11] Frage: hwet wâll’t der? Andert: in Klankboarne.
+
+[12] Dit bitsjut: hunne liederen zullen uitgieten geluid-geworden
+verlangen.
+
+[13] Syn fonken: miend is de fonken fen ein-foltsaerd.
+
+[14] Hwet lôget? It hert, dêr ’t in klankboarne yn wâlle.
+
+[15] Fen de XXIV artikels doocht neat bûten it bigjin fen nû. XXIII--
+In oare frage is. Yn in folgjende brosjure scil ik dit stikje ris mei
+greate letters printsje litte, om it for forjit to biwarjen.
+
+
+
+
+Ynhâld fen „Ljocht en Skaed”.
+
+
+Haedstik I.   Twivel  . . . . . . . . . . . S. 3.
+   „     II.  Us taelstriid . . . . . . . . „  9.
+   „     III. It Alde Selskip . . . . . . . „ 15.
+   „     IV.  G. Postma . . . . . . . . . . „ 21.
+   „     V.   Spektakel . . . . . . . . . . „ 27.
+   „     VI.  Taheakke  . . . . . . . . . . „ 34.
+
+
+
+
+Transcriber’s notes:
+
+§ Tremata, which are neither diaereses nor umlauts (i.e. serve no
+purpose), are assumed to be accidental and have been removed:
+
+  page : original                      : correction
+  --------------------------------------------------------------------
+   36  : steapljë                      : steaplje
+   36  : krigë                         : krige
+   37  : driuwë                        : driuwe
+   37  : beevjë                        : beevje
+   37  : himelsheechtë                 : himelsheechte
+   38  : lokjë                         : lokje
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Ljocht en Skaed, by Douwe Kalma
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LJOCHT EN SKAED ***
+
+***** This file should be named 46459-0.txt or 46459-0.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/4/6/4/5/46459/
+
+Produced by Steffen Haugk
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License available with this file or online at
+  www.gutenberg.org/license.
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation information page at www.gutenberg.org
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at 809
+North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887.  Email
+contact links and up to date contact information can be found at the
+Foundation's web site and official page at www.gutenberg.org/contact
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit www.gutenberg.org/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit:  www.gutenberg.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For forty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
diff --git a/old/46459-0.zip b/old/46459-0.zip
new file mode 100644
index 0000000..7d7d967
--- /dev/null
+++ b/old/46459-0.zip
diff --git a/old/46459-8.txt b/old/46459-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..06a9a3e
--- /dev/null
+++ b/old/46459-8.txt
@@ -0,0 +1,2269 @@
+The Project Gutenberg EBook of Ljocht en Skaed, by Douwe Kalma
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Ljocht en Skaed
+       In mennich bisk�gings
+
+Author: Douwe Kalma
+
+Release Date: July 31, 2014 [EBook #46459]
+
+Language: Frisian
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LJOCHT EN SKAED ***
+
+
+
+
+Produced by Steffen Haugk
+
+
+
+
+Utjeften fen De Jongfryske Mienskip
+- �nder samlerskip fen D. Kalma -
+
+No. 2.
+
+
+Ljocht en Skaed
+
+
+In mennich bisk�gings
+
+fen
+
+D. KALMA
+
+
+A. J. OSINGA - SNITS - 1916
+
+
+
+
+Ljocht en Skaed
+
+fen
+
+D. KALMA
+
+
+
+
+I. TWIVEL.[1]
+
+
+Dit is de syktme, dy't it �nsidige l�n, d�r 't wy yn libje, oantaest
+hat en �nsj�nber, stadichoan it hiele gestel �nderminet, oant er
+ienris tapakt en ynslacht, s�nder in lytse k�ns op gen�zing to litten
+--det, wylst tichte by �s grinzen de blom fen 'e jonkheit �t
+omlizzende l�nnen sichte wirdt fen 'e dea, wylst de nachtloft read is
+fen fj�r en de groun fen bommen towoelle, wylst de l�nnen s�d binne
+fen geskriem en de weagen fol fen gerop, fierwei de measte minsken
+hjirre dogge, as barde der neat, en swietsjesoan trochgean mei hjar
+deistich wirk, ef mei hjar wyn-drinken en it �frinnen fen komeedzjes
+en jounspretten foartfarre.
+
+Men fetsje my wol. Nimmen scil bigeare, det wy nei de yllinde en de
+�nminskelikens fen de oarloch in toarn oansk�ge to hawwen, �s jowe
+mids de forheftige kolk fen de striid, nimmen sels, det wy �t rouwe om
+de frjeonen, dy't foelen, lyk as eren de hartoginne fen Angoul�me, ek
+it glimkjen oerjaen scoenen, ek �t �s libben it laitsjen fordriuwe.
+Mar hwet as plicht r�st op elts, dy't syn libben net trochgean wol as
+in doarmer yn in geheimige en r�zige nacht, is him to jaen yn de
+earnst fen �s tiid en de ynfloeden fen �s dagen op him ynwirkje to
+litten, s�nder to eangjen, det hja him �t it lead slaen mochten.
+
+Priislik is it, tige priislik wis, det wy hjirre komit�'s oprjuchtsje
+for hwa 't finzen waerden yn 'e macht fen hjar fij�nnen, for hwa 't op
+de slachtfjilden lizze �t to sj�n nei frjeonlike soarch en de treast
+fen in pear bimoedigjende eagen, for hwa 't in man ef in heit
+forlearen, dy't sa nedich wier for hjar gesin--treflik, det men
+flechtlingen �t barnende st�dden hjir �ntfangt, lyk as men neffens de
+�lde en wijde wetten fen gastfrijens, hjar heart to �ntheljen. Mar
+hjir sprekt allinnich it meilijen, it langstme it leed fen yens neiste
+to s�ftsjen--haedsaek bliuwt, det yens egen persoanlikheit syn maklike
+�nforskilligens en tofredenens �fleit, en, syn greatske hegens
+biwarjend, r� stiet, moedich en f�stbisletten, om de takomst oan to
+fetsjen, lyk as ienris de Germanen de hoarnen griepen fen in
+oanstoarmjende �rokse.
+
+Hwa 't de wr�ld net rjucht yn de read-biroune eagen sj�n doar, biret
+om, as it nedich is, mei hjar oan to gean in striid fen libben-op-dea,
+lit him gean nei de broeijerige loft fen syn sliepkeammerke en
+ynslomje--lit �s hoopje forgoed--wylst de loften it gleonst binne en
+de l�den it forheftichst. Hwent hy forstiet net de stimme fen God,
+dy't it oerjown hat allinnich to l�sterjen yn 'e sigens fen in mylde
+simmerske joun, mar dy tongeret, l�der en l�der, oant einlings de
+minske de earnst fen it libben wer earet--en is dos in �nnut, net
+weardich as tinkend en fielend w�zen diel �t to meitsjen fen de
+�ntsachlike kosmos.
+
+Mar hwet docht men. Op th�bisite by in frjeonlike �lde moeike, dy't,
+breidzjend en in koaltsje fj�r �nder de foetten, sa jerne hwet k�ltet
+oer waer en wyn, bigjint men to earmoedzjen oer dy grouw�lige oarloch,
+en sawier, men suchtet sims--b�ten, yn 'e greate Mienskip, rjuchtet
+men mei in sikelike langstme aloan wer nije forienigs to stiftsjen,
+antioarlochsrieden op, hwerfen de leden contrib�sje jowe, in tiidskrift
+l�ze, en, fensels, oertsj�ge binne fen de �nweardigens fen dizze
+wr�ldstriid. Men scil de minsken nou ienris en forgoed oan 't forst�n
+bringe, det sok in tast�n netwier, yn in biskaefd Jerope . . . ensf.,
+men scil de wr�ld for in inkelde kear forbetterje, hjir in pleisterke
+op in iepen plak, d�r in doek om in dragend lid--och, it is wol ljeaf,
+en der binne sa'n protte minsken, dy't wol graech ris mei in oar
+omdokterje meije, en fensels, _wy_ binne wiis en witte hwet forkeard
+is, mar in oar sjucht det sa goed net yn, en d�rom scille wy him det
+nou ris leare.
+
+Mar hjirmei tsjinnet men allinne de egene heechhertigens en waenwizens,
+en God alderminst. Einlings hearre wy yn to sj�n, det it net �s earste
+plicht is �s broerren heal-idioat en �ntarekkenber fen bigryp to
+bisk�gjen, om den frjeonlik oer him de f�ld en de master to spyljen --
+mar det wy alderearst �s sels hawwe to forfoarmjen, �t to driuwen hwet
+lyts is en swak, rjucht to stean mids de woelige wiksel fen 'e wr�ld
+en nea net bilies to jaen, noch for it minne yn, noch for det b�ten �s.
+Earst as men wis is fen yensels, as der gjin gefaer for nuvere
+�tgliderijen mear bistiet, as men fielt det yens egen opfieding �froun
+is en fortuten efterliet, dy sterk meitsje for hiel it kommende libben,
+den mei men in oanbigjin meitsje mei it wr�ldforbetterjen.
+
+Hwent net earder as den scil men straffeleas de wr�ld yn it antlit
+sj�n kinne en net earder as den scil men forstean, det, hwet ek
+meifalle mei, tom�ge en �ndermine, hwet yen bidriget oan eltse kant,
+kr�ftleas is tsjin yens egen ivige siele en tsjin yens egen karakter,
+det bliuwt en stiet, �nforwrigber. En as wy dit net leare yn �s
+geweldige dagen, det de wr�ldmachten allinnich kr�ft hawwe oer yens
+liif, mar det it eigen Ik, det is yens eigene geast mei syn kr�ft en
+syn hegens, syn greatskens en syn wil, him inkeld hat to b�gen for God,
+mar for net ien fen 'e minsken, om 't itsels godlik is, den scil hiel
+dizze oarloch omd�ch west hawwe, en God scil �s bisiikje mei yet
+pynliker pleagen, om it �s by to bringen.
+
+W�z f�st, w�z sterk, it is yn it libben de iennichste plicht. En de
+iennichste wet is "Bid en wirkje".
+
+Bid, det is, s�nderje dy faek �f fen 'e wr�ld en haw noed, det hja dy
+net yn bislach nimt, tink folle en djip, fiel suver en klear, jow
+rekkenskip, dy sels en it Albiw�ld, fen hwetstou diest en dochst --
+wirkje, det wol sizze, gean mei dyn b�ste en ynb�nnichste kr�ft nei it
+l�n yn en b�ten dy, f�stbisletten, yn beide oars to meitsjen, hwet sa
+breanedich oars w�ze moat.
+
+Ik wit, det der in �ntsachlike striid for �tfochten wirde moat, om
+r�stich to stean tsjinoer al it fierderflechtsjen en it drokke gekrang
+fen de koartsige wr�ld, ik wit det der drege moed for nedich is,
+aloanwer it m�s yn 'e h�n to nimmen, as der seare steden de gevens fen
+yens egen gestel ef it lichum fen hiel de wr�ld bigjinne to bidriigjen.
+Mar dizze f�stens en dizze moed is perfoarst nedich, hwent, koe men
+hjar net bimasterje yn yens learjierren, dy't by somliken it hiele
+libben d�rje, den bliuwt der ivich gefaer, det men meiskoerd wird fen
+'e twivel, hwaens s�gende kr�ft nei alle wierskyn nea net sa l�kend
+west hat as yn �s tiden. En om 't Friezen jimmeroan rynsk mei dy twa
+eigenskippen seine waerden, d�rom doar ik it den oan, iepen to wizen
+op hwet �s to wachtsjen stean k�n.
+
+It is myn f�ste oertsj�ging, dy't ik taljochtsje koe mei mennich in
+moai en ynslaend foarbyld �t de miene skiednis en �t myn eigen bifinen,
+det de minskelike kr�ften, ynsafier dy nei b�ten bliken dogge fen hjar
+bistean, mei enoar yn wriuwing en konflikt komme moatte,--oars sein,
+det it quantum "striid", lyk opgeande nei it oanwaechsen fen de
+wr�ld-kr�ften, aloan tanimt, fen hokfor alloai dizze striid den ek
+w�ze mei. By de tsjinwirdige ynrjuchting fen �s mienskip kin dit
+skreppen for yensels op stoffelike kriten allinnich gean ta skea fen
+yens neiste, en om 't men, wol men yn 't libben bliuwe, der op
+oanwiisd is for yensels to soargjen, kin men der inkeld om tinke, ho't
+men syn meiminsken de minst bitsjuttende en maklikst to dildzjen skea
+oandocht. By de greate mennichten giet it net oars: de �nderskate
+partijen wirkje tsjin enoar yn, kinne net oanhelje as mei forlies fen
+de oar, en d�rom is ek hjir dy partije-striid de oannimmelikste en
+weardichste, dy't, kr�ftich en mei trochsetting fierd, dochs de oar
+gjin �nbinlik neidiel, yensels gjin �nrjuchtfeardich foardiel
+bisoarget. Yn it bilang fen de minskelikheit en fen de b�ste
+�ntwikkeling is it d�rom to winskjen, det, sadr� dizze wr�ldstriid
+�froun is, de kr�ften fen 'e minskekloften �twyk fine yn in
+klassestriid, hwer�t safolle dwaenlik alles hwet minnich en �nweardich
+is, weikeard wirdt. Mar dit scil allinnich den barre kinne, as dizze
+oarloch einet mei in folsleine �nderlaech fen de machten Berlyn--Bagdad,
+en as D�tskl�n by it nije fredes-fordrach sa ynrjuchte wirdt,
+b g. troch in fordieling yn twa ef trije keningriken, det it oan in
+forset tsjin de entente-machten, dy to'n earsten de f�ldij oer det l�n
+�toefenje moasten, net meartinke kin.
+
+Hwent komt dizze kriich net ta in �tdragen saek, den kinne _ef_ de
+Jeropeeske greatmachten safolle kr�ften oerh�lde, det hja dalik wer in
+kriichrin in biwapening en legerfoartsterking bigjinne--_ef_ hja
+scille, allegearre, �fm�d en forslein to hymjen lizze, s�nder moarch
+en piid mear, it ynl�n fol yllinde en kankerjende noed, oant hja de
+ien nei de oar �ndergean yn in revol�sje fen de hongerlijers tsjin de
+mennich heech-troanjenden. Wirdt de wr�ldstriid bi�ine mei in
+oerwinning troch Pr�ssen, Hongaren, Boelgaren en Turken, den scil sok
+in ein dochs nea net definityf w�ze, om 't de oerwoune foltsen hjar
+nea skikke scoenen yn hjar lot, en aloan scille hja wrakselje om de
+skea yn to heljen en it forlerne wer to winnen, oant einlings de wr�ld
+bifrijd wirdt fen 'e �ndraechlike hearskippije fen jonkers mei
+houneswipen en rinkeljende spoarren.
+
+Hwent och, safolle minsken meije noutiids, skriemende wirch fen it
+�fm�dzjende gejacht fen �s tiid, moedleas sitte to winskjen nei
+ljochter, freedsumer dagen--wy scille op dizze wr�ld ek op hege
+�lderdom net folle r�st mear fine. R�st--de jongfeinten fen it �lde
+Grikenl�n wisten, fielden hwet det wier, as hja nei it swiere
+wrakseljen yn in gymnasion, det wyt blonk fen it s�n, �tr�sten yn 'e
+simmersinne, de kr�nse yn it hier en l�sterjend nei it liet fen in
+frjeon; de m�nts fen 'e middelieuwen fielde hjar seine, as er,
+opsj�nde fen de gl�nzgjende perkemintbl�dden fen in �ld h�nskrift,
+troch de yn lead fette r�tsjes seach nei de oarderlike, bloeijende
+kleastert�n--, mar �t de tsjusterens fen 'e fr�nske revol�sje en it
+kleare bigryp fen Napoleon syn forst�n is de striid fen �s dagen
+berne, dy't oanwaechst yn kr�ft en de mienskip mei hjar minsken
+sloopt. Hwet scil men folle bigjinne? de weagen fen dizze jimmeroan
+�nlijige s� str�ze rizend en tommeljend oer de l�nnen, d�r 't ienris
+it s�fte gen�nder wier fen it jounsliet en de mimerjende priel fen
+hwet wite roazen en d�r 't nou de wetterplanten fen de grize groun
+hinne en wer soeije mei it r�ljen fen de weagen, wylst mar hiel inkeld
+in berchtme, �nforwrigberf�st, boppe de skomjende widens �triist.
+
+Sa �ntsachlik yn w�zen en yn gefolch is dizze striid, det de grinzen
+fen 'e steaten fen Jerope, dy't ieuwen en ieuwen fen neden hawn hawwe
+for hjar stadige en f�ste groei, dy d�rnei lange jierren aloan
+bistevige waerden mei hwet de wizens fen tiid en minsken as middels
+�ttocht--det dizze grinzen as �twiske binne en de steat, dy't men
+hjoed forearet as de weardichste en de kr�ftichste, moarn yn moude
+�tinoar falt. Der is yn Jerope gjin l�n, gjin steat, ef syn foarste
+bilangen steane op it spil--de steaten wirde bidrige troch fij�nnen,
+sims al steande binnen de grinzen fen it eigen l�n, de troanen
+wriggelje troch de �nr�st fen it folk, det syn eigen hearskers
+oansjucht op al det lijen, yn pleats fen de steaten en dy hjar
+hearsksucht sels. Rusl�n, D�tskl�n, Ingel�n, de geweldichste
+minskekloften, dy't ea in mienskiplike striid oanbounen, de l�nnen,
+dy't wy �nforwinlik achtene, hjar egenste grounslaggen trilje fen it
+gedinder en de swiere ynspanning--de lytse l�nnen krimmenearje en
+kettermintsje nou en den hwet, mar bir�ste al lang yn it gefal, en
+nimme it mei hjar rjuchten net to earnstich, b�st wittend, det dyselde
+rjuchten ienris in skoandere oanlieding w�ze kinne for in greatmacht
+om hjar yn 'e oarloch to biheljen--en hw�r bliuwt den it folk, det
+mar in lyts diel �tmakket fen in lyts l�n, �s Fryske goe-minsken?
+
+Dit is de twivel, dy't ek my sims to machtich wirdt. Net de wenstige
+gefaren yn Frysl�ns fjilden--de earsucht fen lytse geasten; it
+Hepkema-gekeakel fen ljuwe, dy't nidich binne, om 't immen hjar masker
+fen hjar antlit �fskoerrend, hjar wyt en gammel troanjemint oan de
+wr�ld biw�nderje liet; de �fbroazeljende ynfloeden fen Holl�nsk en
+D�tsk--hawwe my ea ek mar in amerij oandien mei noed, ynpleats fen my
+oanlieding to w�zen ta in mennich meilydsume wirden; mar as men tinkt
+om hwet ik der niis-krektsa neamde, om dizze �nhjirmlike striid dy't
+inkeld it bigjin is fen hwet �s yet wachtet en men sjucht hjir dit
+lytse, fredige l�n mei syn stimmige jounsloften, ja, den moat men wol
+twivelje, eft al de soannen fen Frysl�n, al hienen hja tsjienris
+safolle striidbere kr�ft, yn steat w�ze scille hjar l�n �nbismodze to
+h�lden fen alles hwet smoarch, �nhuer en bloedderich is. En dochs
+meije wy inkeld sj�n nei it read fen de rizende sinne, nea net nei det
+fen 'e flier yn in slachth�s--en docht is de soarch for �s l�n ek �s,
+�s alderearst, oplein.
+
+En sa steane wy den for it poarperen gerdyn fen 'e takomst, det yn
+swiere en rike f�lden delhinget op 'e blinkende flier fen �s
+keninklike seale, it geheimige klaed hwerefter feal suchtsjen is en
+heal-l�d gekjirm, en hwerfen de flierseame wiet is fen in w�nder read.
+Noch binne �s sitten s�ft en noegjend fen forwiel, noch falt it
+sinneljocht yn r�stige en stimmige kleuren troch de suver-bimielle
+ruten, noch is it liet fen hwa 't �s niis-krektsa song fen maeitiid en
+s�wyn en ljeafde �s earen net �ntstoarn, mar it wirdt tiid, det wy de
+r�sting nimme fen it plak, d�r 't hja jierren laei, en it blinkende
+swird yn 'e h�nnen.
+
+"Bid mei dyn eagen en wirkje mei geast en liif . . . W�z f�st, w�z
+sterk".
+
+* * * * *
+
+[1] It opstel "Twivel" is skreaun yn ing forb�n mei haedstik
+V (Stipers) fen it wirkje "De Jongfryske Biweging" (�tjown by
+Bergsma, Dokkum) en mei it striidskrift "Frysl�n en de wr�ld"
+(Ljouwert, Eisma).
+
+
+
+
+II. US TAELSTRIID.[2]
+
+
+De soarch for it Fryske folk, binammen dos for de ynwenners fen it
+s�l�n Frysl�n, bir�st bihalven by de kommissaris fen Leechl�n's
+keninginne--en fen him mei men, om 't it kommissariaet it forb�n
+bistjut bitwisken Frysl�n en it Ryk, net altyd-en-ivich in apart-
+fryske h�lding forwachtsje--by de fryske steaten, gearstald �t
+mannen, hwaens namme in goede klang hat yn it stik fen 'e forsoarging
+fen fryske bilangen, en dy't bihearre ta �nderskate politike partijen.
+Ek hjir yn Frysl�n is de tsjinstelling twisken lofts en rjuchts fen
+oerhearskjende kr�ft, en it is nuver en fornoegjend to sj�n, ho't read
+en swart mear en mear for master bigjinne op to slaen, en ho't it
+liberalisme, det sims net �naerdige bigjinsels forkindige, mar s�nt
+jierren forstive en ynsliept is, en mei it forliezen fen syn wirkkr�ft
+ek syn bisteansrjucht forspile, stadichoan �ftakket en toskromfelet.
+Hwent hjir�t sprekt de fryske siele tige d�dlik, dy't it hjar
+�nweardich achtet hjar to jaen by in partij, dy't syn ynhouten
+forlaer, hokfor moais hja yn fiere tiden ek ienris �nthiet.
+
+It forskeel twisken lofts en rjuchts is net uterlik, mar rekket it
+djipste fen it minskebistean, om 't de lofter partijen jimmeroan
+skreppe for in forbettering fen de stoffelike mienskips-tast�nnen,
+wylst dy fen 'e rjuchter kant binammen hjar oandacht jowe oan
+geastelike bilangen. Striid twisken de twa klibers scoe dos net
+perfoarst nedich w�ze, laei it l�n der net s� ta, det de lofter
+fraksjes miene opkomme to moatten tsjin de wize, d�r 't hjar
+tsjinst�nners de geastelike bilangen op winskje to forsoargjen, wylst
+dizze l�sten min hjar moed hawwe oer de mannear, d�r 't dy fen 'e
+lofter side de tast�nnen yn 'e greate wr�ld op wizigje wolle. Mar
+dizze strideraesjes, dy't by hwet ynskiklikens en fordraechsumens
+fen beide kanten tige b�st for in goed diel bisljuchte wirde koenen,
+foroarje neat oan de wierheit, det de rjuchterside binammen geastelike,
+de lofter stoffelike tast�nne-forbettering bi�aget. Der mei forskeel
+fen miening oer bistean, hwet for de naesje sels it nedichst en
+weardichst is, alteast ditte docht der klear bliken �t, det it bistean
+fen partijen, dy't hjar yn haedsaek wije oan de geastelike bilangen
+fen in folk, net allinne winskelik-yn-theory, mar ek yn praktyk hiel
+wol m�chlik is.
+
+De partijen fen 'e rjuchter side, d�r 't ik net ta bihear, mar hwaens
+bistean en wirk net hegern�ch oanslein wirde kin, om 't hja hjar leden
+de wisse oertsj�ging en kr�ftige trochsetting meidiele, dy't
+needwindich it gefolch binne fen in f�st bitrouwen op in liedende en
+diekr�ftige God, sadet ytlike ljuwe, dy't oars nea wisse mor�ie
+grounslaggen forwirven, nou r�stich en ynb�nnich gean troch it
+grousume libben--dizze partijen den wije hjar yn it steatkindige der
+oan, it Gelove, neffens hjar oertsj�ging ynjown fen it Albiw�ld,
+triomfearje to litten boppe de fen minskeforst�n �tfoune Steat. Mar
+n�st de oerwinning fen it Gelove, al moat dit neffens party neamd en
+bistreve wirde yn it alderearste plak--bliuwe der yet oare geastelike
+bilangen bistean, dy't wol is wier fen dizze ierde binne en dos
+tidelik, mar dy't nimmen it rjucht hat to forwaerloazgjen, op straffe
+fen de namme "Minske"--det is: de yn-syn-siele ivige bitsj�rder en
+organisearder fen de forgankelike wr�ld--�nweardich to w�zen. En
+hjirta biheart den wol binammen de plicht, oan de lieders fen in folk
+oplein, om to soargjen, det de naesje, d�r 't hja diel fen �tmeitsje,
+oandiel kriget yn de minst tidelike bloei fen de wr�ld: de djip-
+minskelike, ynlik-bistevige cultuer, dy't op de �tkomsten fen de
+�ntwikkeling fen minskelik tinken en fielen, mei lijen en fortriet,
+mar stadichoan en rigelmiettich opboud waerd.
+
+Oer dizze kwesje hoecht hjir net folle yn it formidden brocht to
+wirden. Elts folk ommers kin oan de mienskiplike cultuer inkeld diel
+hawwe yn de tael, d�r 't it him it maklikst yn uteret, dy't him it
+h�nsumst en br�ksumst is, yn syn eigene dos, omdet syn bistean it
+iennichst uteringsmiddel yn syn tael hat, lyk as myn siele hjar
+allinnich uterje kin troch myn m�le en net troch dy fen myn b�rman.
+Mei it forlies fen syn tael rekket it folk de k�ns kwyt, in apart
+plak yn de wr�ld en yn de cultuer yn to nimmen, forliest it de
+gelegentheit it folksaerdige op to fieren ta de hillichste hichten,
+h�ldt it op as apart folk to bistean, en wirdt it dos twongen op to
+gean yn, gear to ranen mei machtiger naesjes: de �tkomst is, det it,
+koart nei it forlies fen syn iennichst uteringsmiddel, syn siele
+kwytrekket, s�nder fensels dy fen in oar derfor yn it plak to krijen.
+Ik wiis op de Grinzers en de East-Friezen, dy't, praktysker fen oanliz
+as wy hjirre, hjar lokkich priizgje meije om it bisit fen in
+fruchtberder yntellekt, en dy't s�nder �s twinkeljende marren en
+r�zige w�lden ek minder bihindere wirde fen de twivel, dy't altomets
+it gefolch is fen in kr�ftich-�ntwikkele fielingslibben--masters yn
+suver tinken en fen klear ynsjuch, en dy dennoch suver neat yn it stik
+fen cultuer ta st�n bringe kinne. Hja forlearen hjar biwende fryske
+sprake, en net earder as it hjar slagge is, mei �th�ldend arbeidzjen
+en bitrouwende moed, hjar leech-d�tske gearspraken op to fieren en to
+�ntwikkeljen ta in weardige selsst�nnige tael, scille hja wer apart,
+nou net mear as fryske, mar as friso-saksyske stamme rjuchtstreeks oan
+in greater cultuer-gebiet dielhawwe.
+
+Hjir�t folget ienf�ldich en s�nder omhalen, det de striid for de
+fryske tael fierd wirdt �t soarch for en yn it bilang fen it Friezene
+folk, det foroardiele en delstaet wirde scil ta de rang fen in
+tjirmjend en sukkeljend, ommers heal-bloedich, lid fen 'e
+Great-Leechl�nske stamme, koart nei 't it syn egene sprake forlear.
+Mar ek is it maklik yn to sj�n, det dizze taelstriid it alderb�st en
+kr�ftichst fierd wirdt net �t in wittenskiplik bitinken--b.g. det it
+for de witnis sa spitich w�ze scoe, det sok in �ld-Germaenske tael it
+bistoar--noch �t in sin for hwet �ld is en biwend--men scoe den ek
+stride moatte for de earizers, de klinkebaitsjes en sa--mar �t in
+waermbloedige en ynlike ljeafde for yens eigen folk. Ja, it stiet by
+my f�st, det de fryske biweging der allinnich by winne koe, as sokken,
+dy de tael r�dde wolle inkeld om in wittenskiplik bilang, hjar mar fen
+�s �fjoegen, om 't hja dochs net forsteane ho't in Fries syn tael
+achtenearre sj�n wol, en faken dos bisocht binne mei in bihyplike
+healslachtigens.
+
+Dit is it swiere stik, det men yn 'e forflein h�ndert jier fen fryske
+taelbiweging--forflein ja, as hiene se mar in deimennich bistean, sa
+leech en s�nder fortuten--nea net oandoaren hat: iepen en moedich nei
+it folk sels ta to gean, it to wizen op hwet as folk syn plicht wier
+en it oan to fiterjen ta in warbere fordigening fen 'e rjuchten, dy't
+it Frysk as tael hat, om 't men ealge, det de fryske ljuwe binijd
+redendiele scoene: "Ho is dochs ditte, det wy de tael biwarje moatte,
+om �s eigen w�zen en siele to r�dden? wy hawwe dos yet in apart
+bistean? wy binne dos yet in selsst�nnich folk? hwerta regeart men �s
+den �t in Holl�nske haedst�d wei?" Ik wit net, eft it folk yn wierheit
+yn syn gehiel ea sa redenearje scoe, en my tinkt det, al nimt de
+nasjonale fieling ek noch sa folle yn kr�ft ta, in separatistyske
+oanstriid (�nder Holl�ns hearskippij wei) dochs to'n earsten net as in
+earnstige m�chlikheit bi�chte hoecht to wirden; mar dit wit ik wol,
+det, wier it gefolch fen in nije nasjonale oplibbing, dy't needwindich
+mei it fieren-fen-folkswege fen de taelstriid mank gean moat, ek in
+greatske en heechhertige h�lding tsjinoer Holl�n, al �ntstie der
+wriuwing en �fkear, al stj�rde men frysk-nasjonale keamerleden nei
+den Haech en al r�p men yn it iepenbier de stipe yn fen it Ingelske
+regear, det dit alles, ho bigreatlik ek, better tocht wirde moat as
+det it folk, syn plichte forwaerloazgjend, him earst tael, den eigen
+siele kwyt-makket. Waling Dykstra hat it folk for de tael yn it spier
+bringe wollen mei syn Winterjounenochten--syn doel wier treflik, mar
+de gefolgen fen syn skreppen wiernen inkeld achting for him sels, in
+�nbidich gelaits en in net bjuster oannimmelike wilte, en de
+opfetting, det it Frysk nearne for doochde as for leech-by-de-grounske
+redenaesjes en aerdichhedens. Piter Jelles--men kin syn namme net
+neame as mei spyt en mistreastigens: hwennear scille wy hjir wer sok
+in striidfeardich sjonger oansk�gje!--seach klearder, en joech as syn
+bitinken, det it Frysk allinnich r�dden wirde koe troch in
+folksbiweging, mar wirke der sels allike min oan mei as de forfalman
+Hof, dy't soks biskreppe wol mei geastleaze rymstikken, �nbigryplike
+sonnetten en opsettelik-falske redenaesjes. It Alde Selskip is to tige
+ynnommen mei syn egen treflikens, om him sa to reorganisearjen, det it
+yn wierheit yn folksselskip wirdt, det in weardige folksstriid liedt--
+somlike liberale Haedbistj�rders wirde al bleek om 'e noas, as hja om
+sok in r�zige maitiidswyn, sok in skriklikens tinke--, inkeld de
+Soasialisten as de Zee en van der Zwaag, dy't de �nmisbere kr�ft fen
+it folk op wearde witte to skatten, en aldergeloks hiel it Kristlik
+Selskip, sjugge de tast�n klearder.
+
+De fryske taelstriid is alderminst in hopeleas �ndernimmen, en as men
+aloan it folk wize wol op syn eigen wearde, syn eigen aerd, det de
+tael fen neden hat as it yn syn suvere fryskens bistean bliuwe scil,
+den haw ik op de �tkomsten sok in lokkich bitrou, det men neffens my
+oertsj�ge w�ze mei it sels op 'en d�r s�nder Ingelske stipe �f to
+kinnen, ho dy ek aloan weardearre scil. Is men �t persoanlike ef
+steatkindige bitinkings tsjin op it ynroppen fen Ingelske stipe, den
+is men lykwol ek s�nder genede der op oanwiisd to dwaen, hwet ik niis-
+krektsa yn bitinken joech.
+
+Hjir komt yet in oare saek op it aljemint. Men wit, det ik as eindoel
+fen de taelstriid fordigene haw de hearskippije fen it Frysk op fryske
+groun, wylst it Holl�nsk inkeld as bytael bisk�ge wirde scoe, om sa ek
+mei de oare dielen fen it Ryk fieling h�lde to kinnen. Yndie scoe
+neffens my dit de ideael-tast�n op �s erflike kriten w�ze, det in
+�ntwikkele Fries, eltsenien dy't bihalven it leger �nderwys yet in
+algemien-�ntwikkeljende cursus trochmakke hat, syn eigen tael, it
+Frysk, alhiel �nder de knibbels hie, fen it Ingelsk foldwaende �fwist
+om it moai flot sprekke to kinnen, sa't er yn hiel de wr�ld nearne
+forlegen hoechde to stean, en fen it Holl�nsk gen�ch, om it alteast
+goed fetsje en l�ze to kinnen. Mar al is dit it jongfryske eindoel,
+hjir�t folget alhielendal net, det wy hjoed-de-dei al bigjinne moatte
+oan to stj�ren op amptlike ientaligens en in skrikliken heibel en
+kabael �tjaen, om foartdalik yn skoalle, tsjerke en rjuchtseale �s sin
+troch to driuwen, d�r 't in alderm�lste en for it Frysk wier-wier
+neidielige opskoer fen �ntstean scoe. Hwet nedich is, is die-kr�ftige,
+fiks-trochsette, moedige mar rigelmiettige arbeid, en for de beide
+utersten fen soarchsume en opkearende forsichtigens en hirdrinner
+dearinnerij hat men yen mei de measte hoedenens to mijen.
+
+Ik neam dit efkes, om to forklearjen, ho't ik by al myn biw�ndering en
+foldwaning dochs in bytsje biwyldere wier, do't ik fornaem, det in
+mennich fen it jongerein yn ien fen �s liedende fryske lichums al
+bigoun wiernen oan to stean op amptlike ientaligens, d�r 't de lieders
+bliken fen joegen lang net �fkearich fen to w�zen,--en det hja d�rom
+yn it Karbrief fen hjarren forieniging opnommen hawwe woenen, det it
+doel fen it lichum �.o. wier: "De fryske tael wirdt de ienichste
+amptlike tael fen Frysl�n". Ik fyn wrychtich-wier gjin wirden om myn
+blidens oer sok in manlik en ynfrysk �ndernimmen to uterjen, mar
+dochs, frjeonen, yn myn wirk haw ik de winskelikens fen sok in
+hastigens nea net fordigene, en ik leau hast, det wy op dy wei, as wy
+alteast gjin folsleine steatkindige revol�sje winskje, net sa folle
+fortuten for it Frysk bihelje scille, as it tsjinwirdich wol kin. De
+wyt-moarmeren wente mei syn kante pylders en syn ryk byldhouwirk, dy't
+fier, tsjin de blauwe kym oan, omhegen riist op de brede r�ch fen dy
+gouden-gl�nzgjende kling is dochs al net yn in �remennich to birikken,
+en needlottich kin it sels wirde, as men al foartdalik by it bigjin
+fen de wei, dy't omhegen laet en dos swier is to bigean, rint �t al
+yens macht.
+
+Det der wirk dien wirde moat, in protte wirk, is d�dlik; my tinkt,
+_lit �s bigjinne mei, elts nei syn kr�ften, derta mei to wirkjen det
+it Frysk op fortsjinstlike wize br�kt wirdt as in weardige kinst- en
+cultuertael, en safier as wy mar in bytsje kinne, der op oanstean en
+der ta bydrage, det yn safolle m�lk iepenbiere en bys�ndere skoallen
+Frysk jown wirdt as tafek, det it preekjen-yn-Frysk mear algemien
+wirdt, en det der einlings ris in fryske kranie �tkomt_--in ding, d�r
+'t nei h�ndert jier fen "taelstriid" (hwer de fryske kr�ft bleaun is
+yn dy tiden?) de tiid sa njunkelytsen dochs wol ris for kommen w�ze
+scil. Binne wy safier, den, jimmeroan �fgeande op it strieljende doel,
+in folgjend diel fen de baen: ik jow grif myn �nthjit, det men op my
+rekkenje kin, as ienris dit ta st�n brocht waerd.
+
+B�ten det it gefaer fen to wrimpene hastigens en bloisterigens
+sadwaende alhiel weinommen wirdt, biedt it �tstel, det ik hjir joech,
+net s�nder det it my moeide, det ik net fierder doarst to gean, dit ek
+to weardearjen foardiel, det it sokken �nder it alderein, dy't yet
+biswier meitsje it fen my fordigene eindoel oer to nimmen, sa dwaenlik
+makke wirdt for de mienskiplike saek n�st en mei �s to arbeidzjen.
+Sels immen as Dr. Schepers, dy't by �s de faeiste pasjint is oan
+Groot-Nederlandmany scil, as ik my net slim forsin, gjin biswier hawwe
+hwet ik niis-krektsa skeanprintsje liet, as de plicht fen de fryske
+taelstriders to bisk�gjen.
+
+* * * * *
+
+[2] It opstel "Us taelstriid" is skreaun as in forfolch op haedstik IV
+(Us taelstriid) fen it wirkje "De Jongfryske Biweging" (Bergsma,
+Dokkum).
+
+
+
+
+III. IT ALDE SELSKIP.[3]
+
+
+It mei my gind w�ze, hjir yetris to forklearjen det, hwennear ik praet
+oer it "�lderein" ik alderminst skriuwers as it trijemanskip Dykstra-
+fen der Meulen-Wielsma op it each haw, mar de hearen fen it
+"middellaech," de lieders fen in fjirtich, fyftich jier, dy't nei de
+dea fen Waling Dykstra hope hienen hjir de hette hoanne �thingje to
+meijen, en hjar net sa botte rom yn 't liif fiele, as hja tinke oan de
+kr�ftiger jongeren. It moast einlings �nnedich w�ze, hjirop to wizen,
+om 't it dochs wol fensels sprekt, det gjin forst�nnich minske it yn
+syn holle helje scil to fjuchtsjen tsjin in laech, det for in part al
+forstoarn is en for in oar diel him �f b�ten �s fryske mienskip h�ldt
+�f it jongerein mei frjeonlike en weardearjende wirden ynhellet.
+
+Nou scoe der hwet tige moais barre kinne, as de �lderen dy't ik miende
+oan it ein fen it foarich haedstik, �s kr�ftdiedige meiwirking ek wier-
+wier fortsjinnen, oars sein, as hja jierren mei �thaldende moed for de
+fryske saek yn it spier stien hienen, s�nder eigen foardiel en oansj�n
+to bi�chtsjen, en sa, det hja hjar yn hjar ynderlik de mearderen en
+riejaenders rekkenje koenen fen it jongerein, det safolle minder ryk
+is oan weardige bifinings. De tsjin-natuerlike tast�n, det �npartidige
+en frysk-fielende minsken noutydlings iepen as hjar oertsj�ging
+�tsprekke, det it jongerein yn bitsjutting for de fryske saek fierwei
+de �lderen oertroevet, easket in foech bisprek, d�r 't it �t bliken
+dwaen scil, det soks net leit oan b�tenwenstige treflikens fen 'e
+jongeren, det mar tige deistige minsken binne, as wol oan de
+�ndeugdelikens fen it �lderein.
+
+Yn 'e rin fen 'e tiid hawwe de ljue, dy't winsken it ien ef it oar fen
+it Frysk to �ndernimmen--faken wier dit de wei om sels hwet oansj�n by
+it folk to krijen--hja mochten den ek noch sa �nbitsjuttend fen
+ynsjuch en kribintich w�ze, hjar jown nei it Alde Selskip, det forlet
+fen lieders h�e, scoe it alteast wirde hwet it winske to w�zen: it
+liedende fryske lichum. Mar krekt om 't men �nder dizze "lieders"
+alderleije eleminten ynhelle hat, dy't it nea net fierder as
+sljuchtwei lid bringe moatten hienen, is njunkenlytsen de lieding
+kommen yn de �nf�ste h�nnen fen �nbitrousume minsken. Dit scoe nou
+neat net slim w�ze, as de Algemiene Gearkomste mar de posysje ynnommen
+hie fen in Keamer tsjinoer de minister-rie, sadet hja hwa 't
+�nweardich achte wirde moasten en dos de fryske saek yn diskredyt
+brochten, s�nder omhalen nei h�s stj�re koe: mar dizze Gearkomste,
+hwaens wirkeleazens yn Frysl�n hast sprekwirdelik rekke, wirdt yn
+haedsaek allinnich bisocht troch de frjeonen en trawanten fen dizze
+�nwinskelike lieders, troch ljuwe dy't mar ljeaver net tsjin de �ld-
+biwende, mar tom�ge sleur opkomme en fen somliken, dy't hjar mei
+mismoedige bir�sting mar by it gefal deljowe. It is skoan to bigripen,
+det in mennich, dy't sok in rin fen saken mar min noasket, mar dy fen
+oanliz to bid�st of to aristokratysk binne om diel to nimmen oan de
+forneamde gearkomste-ropperij mar ljeaver net forskine, en giet it
+hjar mei it Selskip hwet al to m�l, hjar earder fen dit lichem
+�fjowe.[4]
+
+Omdet der by in Algemiene Gearkomste dos yet fiersto min krityk en
+opposysje bistiet--hwet hiel hwet oars w�ze scoe, as de kriten hjar
+stik for stik hearre litte koenen--bliuwt almeast it Haedbistj�r, ho
+bryk it den ek gearstald w�ze mei, �nforoare. Mar it sprekt fensels,
+det sok in dwaen for it oansj�n fen it Selskip, det stoere wirkers en
+gjin swiete praters fen neden hat, net bifoarderlik is, en it hoecht
+yen den ek neat to binijen, det it Selskip noutydlings net mear
+bisk�ge wirdt as in liedend _frysk_ lichum, hwet spitich is, mar neat
+oars as egen skild. For immen, dy't ealget mei hokfor mienings en
+forhopings dit Selskip eartiids oprjuchte is fen �s kr�ftichste
+taelstrider, Harmen Sytstra, moat dit w�ze om syn selsbihearsking to
+forliezen, en der net mear om tinkend, eft hwet er seit ek kwea bloed
+sette kin, de swiet-petearjende, ljeaf-m�lkjende en den wer l�d-
+bearende hearen syn gleonens yn it gl�nzige antlit to keilen.
+
+Om gjin �nnedige ergernisse to jaen, d�r 't wer in heap heibel fen
+�ntstean scoe en dos skea for de saek fen Frysk scil ik der net ta
+oergean om, lyk as ik wol ris op in Mienskipsgearkomste dien haw, op
+de leden fen it Haedbistj�r stik for stik in krityk to jaen: f�st
+stiet, det ek de minder weardigen �nder hjarren laet wirde fen de
+treflikste mienings, en, dienen hja fen it Frysk nea hwet goeds,
+safolle tsjoeds hawwe hja dochs ek net �trjuchte, det hja fortsjinje
+foar hiel it fryske folk op it iepenbiere skandebankje delplakt to
+wirden. D�rby komt, det it net hjar eigen skild is det hja keazen
+waerden yn it Haedbistj�r fen dit Alde Selskip: tiden lang hat, hwet
+men neame koe it skriftekindich dilettantisme yn Frysl�n meibrocht,
+det men fen immen, dy't skielk oan it haed stean scoe fen it Harmen-
+Sytstra-Selskip, en d�rmei yn 'e foarste rigen fen de fryske
+taelstriders, it foldwaende achte, det er wier in fatsoenlik man,
+foldwaende mei it Frysk op 'e hichte, om it s�nder al te grouw�lige
+flaters skriuwe to kinnen, en det er bliken joech, de rekkenboekjes
+fen 'e legere skoalle mei fortuten trochwirke to hawwen--wier men
+notaris ef haed fen de ien as oare skoalle, soks joech yen al
+foartdalik in skoandere k�ns. Hjirtsjinoer scoe ik, en mei my wis alle
+klear-tinkenden easkje wolle fen hwa 't roppen wirde ta it liederskip
+yn 'e striid for it b�ste det Frysl�n hat, det hja minsken wiernen mei
+djippe tael- en kinst-fieling, det hja, skreauwen hja sels Frysk yn
+kranten en skriften, bliken dienen, fen it Albiw�ld sa bijeftige to
+w�zen mei suvere fieling en haechlik liet, det men hjar namme ek yn
+dit stik neame koe mei earbied--det hja minsken wiernen fen djip-frysk
+karakter, ynb�nnich en fen dy r�stige �thaldende kr�ft, dy't Frysl�n
+troch it lijen, Ingel�n troch it lok laette fen tweintich wikselrike
+ieuwen--mar boppeal--det hja minsken wiernen, bisiele mei sok in
+ynlike ljeafde for it folk fen Frysl�n, det hja it h�ldden as in
+skande, hjar tael to bisk�gjen as in aerdige tiidkoarting yn de heal-
+forlerne �rkes, dy't der oerbliuwe fen in swiere dei wirk. Ik kom wer
+op myn earste sizzen: fen de lieders fen it Harmen-Sytstra-Selskip
+scoe ik, hie ik it for it sizzen, easkje, det hja hwet yn hjar hienen
+fen Harmen Sytstra syn geast.
+
+Yetris, ik wit det de hearen it goed miene, net mei my, mar mei de
+weardigens fen Frysk, mar hwa 't noutiids it Haedbistj�r fen it Alde
+Selskip bisk�get en hy sjucht der g�dden sitten dy't hiel Frysi�n om
+hjar sloppens mei de finger neiwiist, sa'n ien bigreatet it wol hwet,
+det wy der net nea takommen binne yn it Haedbistj�r fen �s greatst
+frysk-kindich lichem inkeld sokken to nimmen, dy't men s�nder biswier
+�f kinstners �f gelearden �f folks-Friezen neame koe.
+
+Wier, ik scoe g�dden fen dizze hearen, as hja yndie hert hawwe for it
+Frysk en dy tael achtenearre sj�n wolle, as hja it mei my iens binne,
+det de fortsjinwirdigers fen �s biweging ek keardels w�ze moatte, for
+hwa 't men mei nocht yens hoed �fnimt, oanriede meije dochs kontint to
+w�zen mei it foarsitterskip fen in krite en for it Haedbistj�r to
+bitankjen--hwent allinnich ljue as de Clercq, Sipma en Sytstra (sj. de
+Taheakke side 34) binne d�r op hjar plak neffens bitsjutting en wirk,
+oanliz en warberens en wy hawwe yn sokken as Ds. Cuperus, Jiff.
+Kloosterman, Dr. Schepers[5] en Sj. de Zee wol minsken, dy't g�ns mear
+dogge ef dwaen kinne for de saek fen Frysk.
+
+Lit de gearst�lling fen it tsjinwirdige Haedbistj�r dos romte for hiel
+hwet fromme winsken, net minder is soks it gefal mei de Algemiene
+Gearkomste sels, dy't lyk as forline jier alderd�dlikst bliken die,
+der gjin eigen oardiel op nei h�ldt, mar slaefsk him deljowt by it
+�nwize getjirch fen in pear Gearkomste-roppers lyk as de hear Canne.
+Ik scil de l�ste net mear warsk�gje, det er, troch de mitige en
+bikaeide Hof aloan to fordigenjen--it hearskip is der sels net ta yn
+steat--himsels mei izeren kjettings f�stsmeit oan in libben lyk, noch
+det dizze oanbidderij fen in allinnich troch syn wanwit oereinbliuwend
+despoat in man fen karakter �nweardich is--hwent ik bin der wis fen,
+det er him aloan fierder jaen scil op dizze omlegen-liedende wei, ta
+skea fen him sels en syn bitsjutting for it Frysk. Troch it �nredsum
+bigjinnen fen de hearen Hof en Canne, en troch hjar skild allinnich,
+is de Wykbl�d-saek gl�d fortribele (sj. de Taheakke, side 35) en scil
+de Algemiene Gearkomste faeks sels gnuve meije oer in bigreating mei
+in tokoart as �tkomste--hja hawwe, om sels kening kraeije to kinnen,
+gjin fortsjinwirdiger fen 'e nije biweging yn 'e redaksje opnimme
+wollen, hwertroch de greate Mienskipsmearderheit oan hjar krantsje net
+meidwaen koe--mar dochs kin der gjin twivel oan bistean ef de hear
+Canne scil, pratend for himsels en for Hof, de Algemiene Gearkomste
+oan 't forst�n bringe, det de fortuten fen hjar �ndernimmen w�ndere,
+himelske moai binne. En dizze hege forgearringe scil, in bytsje
+mismoedich yn 't earst mei gauwens it as in foarrjucht bisk�gje, det
+troch it tadwaen fen Hof en Canne hjar hwet sinten �ntp�le binne, en
+de gearkomste scil eingje mei in psalmgesjong, hweryn dizze boppe-
+ierdske machten oansocht wirde ek fierders de jildelike offers fen it
+Selskip oannimme to wollen.
+
+Bihalven de oanw�zichheit fen tsjinkearende kr�ften yn it Haedbistj�r
+en it miskearjen fen egen, selsst�nnich oardiel en roune krityk by de
+Algemiene Gearkomste, is der yet in tredde flater, dy't for syn diel
+skild hat oan it yn diskredyt-reitsjen fen it lichum det Harmen
+Sytstra bidoeld hie as in fruchtber bounen fen alle soannen fen
+Frysl�n. It is de troch-en-troch sike, �flibbe en knoffelike
+ynrjuchting fen it Selskip sels, det, troch in ynlage fen in
+ryksdaelder to foarderjen, it for de fryske mindere man �ndwaenlik
+makket nei syn formogens de skriftekindige bloei fen syn l�n to
+stypjen, d�rtroch in foriening wirdt fen allinnich de hegere st�nnen,
+en dy den yet neat oars wit to forearjen as nuversoartige
+jounspretten, d�r 't men faek steapels fen flauwichhedens op
+trochwrakselje moat, ear 't men oan 't dounsjen ta is, en in
+forfomfaeid giel krantsje, like slop fen ynh�ld as goar fen uterlik.
+Tsjinwirdich hawwe wy in lichum fen ik leau in lyts 2000 leden,
+jierliks in ryksdaelder offerjend _net_ oan de goede saek fen it
+Frysk, mar oan �nsmakelike komeedzje-spylderij en oan de triomf fen 'e
+hearen Hof en Canne, wylst in foriening fen 20.000 minsken, dy't
+byneed elts in kwartsje-joegen--it klinkt raer, mar ik nim it om
+deselde opbringst to h�lden--alteast wol tsjienris sa bimoedigjend,
+diekr�ftich en heilsum w�ze scoe. It Selskip is hwet hiel folle
+oertsj�ge fen syn eigen treflikens, scil der nea net oan wolle, det op
+hiel de wr�ld der ien lichum to bikennen mei steviger, fikser en
+praktysker ynrjuchting, en forearet to folle de �ld-biwende sleur om
+fen in lytse wiziging wit te to wollen, mar oars scoe ik it de
+earnstige rie jaen woile, ris to sj�n nei organisaesjes as de S.D.A.P.
+en de Hiel�nth�lding en derfen to learen, det men s�nder de macht fen
+hiel de naesje ienf�ldicht neat birikt. _Lit men bigjinne, mei de
+ynlage fiks omleech to bringen, byneed tsjin jildelike forgoeding de
+stipers to winnen fen fryske folkssprekkers as Sj. de Zee, to
+bisiikjen alteast yn eltse gritenije en safolle m�lk yn elk fiks doarp
+in �fdieling to krijen, it liberalisme farwol sizzend om de
+demokraetsy to tsjinjen--lit men in Algemiene Gearkomste bilizze,
+inkeld bisteande �t fortsjinwirdigers fen de �fdielings en lit men den
+einlings �t it Haedbistj�r oan kant sette, hwa der net yn th�s hearre,
+as hja alteast �t eigen oanstriid net gean wolle._
+
+Ek hjir winskje ik net, det men holderdebolder to wirk gean scil; in
+stadige, mar rigelmiettige groei is my b�st, mits der den ek mar in
+�ntwikkeling is, en wy de kleare bliken fen foar�tgong sj�n kinne,
+ynpleats fen det ien nei it oar, earst it �nderwys, nou de
+wykbl�dsaek, skielk wer hwet oars fortutteazet. It Selskip scil
+rekkenje kinne op kr�ftige stipe fen alle Jong-Friezen, ek fen my
+sels, op bitingst det men gjin �fgoade-tsjinst biwiizget oan
+fordraeide persoanlikhedens, de wierheit hilde docht, earnstich
+bisiket dit eigen lichum to gen�zen en yn st�n to h�lden, op bitingst
+foar�l, det men mear dwaen, skreppe, wirkje wol.
+
+Mar as men wer, lyk as forline jier, op de meast h�nlike en rouwe
+mannear de geast fen Jong-Frysl�n, det is de dei fen moarn, det is de
+moarnsloft en de maitiidswyn, mislediget en sear docht, as men net
+inkeld �s, mar it Aibiw�ld sels �ntearet troch de forearing fen it
+falske en de bilaking fen it weardige, den meije de dieden fen hwa 't
+yn Grou forgearre w�ze scille, komme oer hjar egen holle en hja scille
+hjar egen deaklok let, hjar egen lykrede h�lden hawwe.
+
+* * * * *
+
+[3] Opstel III wirdt jown as in forfolch op Haedstik I (Ynlieding) fen
+"De Jongfryske Biweging."
+
+[4] De hear Sytstra hat my fornijd, det �nder in speech fen de hear
+Canne, hwaens namme yn dit stik goedoanskreaun stiet, de goe-minsken
+ienris bigounen to grommeljen fen �nfordildigens, do't de redener soks
+net bi�chte, stadich weiwaerden en letter op folgjende A.G. net wer
+opkamen. Men neamt soks, as ik it wol haw: "bifoardering fen
+bilangstelling yn Frysk".
+
+[5] Ik neam him, om 't it brean�dich is det it skriftekindich elemint yn dit
+"Selskip for Fryske tael- en _skriftekennisse_" better fortsjinwirdige wirdt.
+
+
+
+
+IV. G. POSTMA.[6]
+
+
+It hat forline jier net de earste kear west, det hja, hwaens wird yn
+it Selskip heal wet is, it fortsjinstlike hounsk bijegenen, en it
+�ngeve, det den almeast ek �ngefaerlik is en d�r 't men gjin
+forheftigen krityk fen hoecht to wachtsjen, ta de stjerren omhegen
+tilden. De earlikens twingt my hjiroan ta to foegjen, det soks net to
+forklearjen is trochdet hja, hwet der ek barre mei, aldereast hjar
+egen posysje winskje to bistevigjen, mar it meast mei oan to nimmen,
+det hja, dy't jierren allinnich stien hawwe en yet jimmer miene, det
+ek nou hjar ynsjuch it iennichst-krekte is, d�rtroch machtleas makke
+waerden yn de weardearring fen eat, det moai fier fen hjar eigen
+tinkbylden �fwykte.
+
+Men hat my bylein, dat ik minsken as W. Dykstra en de Halbertsma's
+gjin gen�ch eare taswaeide, en myn andert is, det it my �ndwaenlik is
+myn f�ste miening, det hja as Friezen great, mar as kinstners lyts
+west hawwe, ek mar yn it minst to foroarjen. Ik jow my der net by del,
+det sleur en �lderwenst meibringe wakker to bearen oer de tigens fen
+de ien ef oar syn wirk--ik nim gjin inkeld oardiel oer, ik wol sels
+siikje nei hwet ik as moai en kr�ftich forearje en hwen ik det, ek by
+de earnstichste wil, yn somlike skriften net fine kin, den scil gjin
+macht b�ten de dea my bihinderje kinne, roun�t to sizzen, det sok wirk
+gjin weardearring fortsjinnet en det it in mislediging is fen de kinst
+en fen al it hegere, det der yn 'e minsken libbet, flauwichhedens en
+�fbr�kte plattens dichterlik to neamen. Oan 'e oare kant scil ik, as
+der immen de earme fryske skriftekennisse forrike hat mei earnstich en
+weardich wirk, hok in kiel men den ek opsette mei oer syn
+eigenaerdigens en syn stiifholligens, as ik sjuch det sa'n ien
+jimmeroan min en h�nlik bijegene waerd, der op wize det sok in
+wierheitsfordraeijerij yn in soun Frysl�n net op syn plak is, en det,
+hwa 't hjiroan meiwirket, him djip yn syn ynderlik to skamjen hat. Mar
+ik wol graech, det men ynsjucht, det deselde sin for hwet ik as rjucht
+bisk�gje, dy't my twingt mines by to dragen om it botte en plompe
+�nrjucht, immen as de hear Postma jier op jier oandien goed to
+meitsjen, my ek oanfiteret der mei klam tsjin op to kommen, as men
+seit det Dykstra syn tinkstien fortsjinne, net om hwet er for it
+fryske folk, mar om hwet er for de kinst bitsjutte. Hwent soks is in
+grouw�lige ljeagen.
+
+Det de hear Postma hyn-efte-nei net dy weardearring �nderfoun hat,
+dy't him as weardich skriuwer, as iverich taelbistudearder en as man
+fen ynfrysk karakter takaem, kin him net lizze oan it folk fen
+Frysl�n; syn iennichste wirk fen hwet greater tal bledkanten, de
+"Swealtsjeblommen" koe net yn steat w�ze de oandacht fen rommer
+kringen for de dichter fen Moarmw�ld op to easkjen, en de fryske
+foarmannen, dy de weardigens fen dit wirkje dochs wol sjoen hawwe
+moatte, hawwe it om redens, hjarsels better bikend as my, nei de herne
+fen it forjit forwiisd. Fierders binne der tal fen fersen, forhalen,
+oersettings en opstellen fen him forskynd yn skriften as De Bijekoer,
+Swanneblommen, Forjit My Net, For H�s en Hiem en Sljucht en Rjucht,
+wylst der yn hiel Frysl�n suver gjin algemien noch pleatselik bl�d
+bistiet, det dizze skriuwer net in skoft �nder syn meidoggers rekkenje
+kinnen hat. Mar ek dit wirk kin net as in tige �nfolslein byld jaen
+fen hwet de hear Postma biskrept hat, en ik scoe it earnstich
+bitwivelje, eft er der wol ea ta oergien wie oan al dizze bl�dden by
+to dragen, as hy yn de ien ef oare fryske periodyk gen�ch romte foun
+hie, om him frij-�t en selsst�nnich to uterjen--it sprekt fensels,
+det as yens wirk op sok in wize forsielle rekket, dit net bifoarderlik
+w�ze kin for it oansj�n fen de skriuwer sels, en sa kin men den it
+folk fen Frysl�n ek gjin forwyt meitsje, binammen net omdet de
+uteringswize fen dizze skriuwer jimmeroan tige persoanlik en syn
+skriuwtrant lang net maklik west hat.
+
+En dochs bigrypt men yen net goed, ho't de jeften fen. Forjit-My-Net (it is
+wier, men forklearret det hja net folle l�zen waerden) dy dochs, ho't
+de samler ek syn b�st dien hat om hjar fiks op peil to h�lden, gen�ch
+rimelderij en gen�ch �nweardich proaze bifette hawwe--b.g. de
+rymstikken fen J. Rypma en de "Drankjes"--rigels as de folgjende net
+bys�nder opfallen binne:
+
+  "Platoniske ljeafde jowt skierkert de jeugd;
+  Dyn klange wier ljeaflik, brocht kostlike freugd,
+  Bigean nea it dwylpaed, nea dichte op 't krewei,
+  Nim harpe as 't need hat, sa bliuwste �s nei . . . "
+
+  "Stil steatelik stjerte yn njuefolle nacht,
+  Ljeaf lonket de moanne yn preal en yn pracht"
+
+d�r 't dochs, �nforskillich eft it kinst is ef net, in l�d yn
+trochklinkt, hwer�t men bigrypt, det de skriuwer fen de sa hildige
+rimelderij w� west hawwe moat.
+
+Fen de dei �f, do't ik my yn it Frysk bigoun to jaen, haw ik
+jimmertroch field, det ik hjir it wirk for my hie fen immen, dy't
+eigen wegen keas en it forsei hilde to bringen �t �lderwerst oan hwa
+'t soks net fortsjinnen, haw ik altyd ean hawn, det der hjir immen
+spriek, hwaens streevjen lang net earnstigern�ch bi�chte is en hwaens
+wirk eigentlik nea net mei frjeonskip neigien waerd. Do't ik de
+Swealtsjeblommen yn my opnimme koe--de klang en muzyk sels fen rigels,
+dy't fen ynh�ld neat net b�tenwenstich binne, is faek fen in bys�ndere
+ljochtens en haechlikens--rekke ik der mear en mear fen oerts�ge, mar
+hwet ik net bigriep, wier ho't it dochs to forklearjen w�ze mochte,
+det der mar sa'n bytsje fen dizze skriuwer yn boekwirk forskynd wier,
+oant ik fornaem, det de hear Postma, wirch wirden omdet der for him
+dochs nearne romte biskikber wier, in hiele steapel h�nskriften
+foreare hie oan de Provinsiale Bybleteek to Ljouwert.
+
+Dit seit faeks net folle, mar for my h�ldt it hiel hwet yn. Lit men
+yen der sels ris yntinke, det men jierren en jierren dreech en
+�nforsetlik arbeide hat for de r�dding fen Frysk, det men der sels fen
+oertsj�ge is, det yens wirk it opnimme kin yn wearde for tael en for
+kinst tsjin det fen 'e jimmeroan bijubelen, det men wit yn it stik fen
+tael�ntwikkeling it moai fier brocht to hawwen, det men den yet gjin
+romte fine kin om de fortuten fen yens �ndersiik en yens �ntwikkeling-
+as-skriuwer earne iepenbier to meitsjen, en det men einlings der ta
+komme moat, yens h�nskriften om se for it neiteam net forlern gean to
+litten, presint to jaen oan in Bybleteek. Men fielt, soks bringt as
+men de saek fen Frysk earnstich nimt en net as ljeafhawwerij bisk�get,
+striid en fortriet mei en as men wit, det men det net to tankjen hat
+oan �nweardigens fen yens wirk, mar om 't men yen de weelde gint fen
+in eigen karakter en in eigen miening to hawwen, den is sok in
+bifining net de rjuchte, om yen it libben sj�n to litten as in fjild
+fol moaijens en ljocht.
+
+Alhowol de fryske foaroanmannen, binammen wer Haedbistj�rders en hwa
+'t de krite Ljouwert hjitte to lieden, nou dochs skoan wisten det it
+wirk fen Postma, net wier, hy mocht den in nuver man w�ze en sa, dochs
+. . . net . . . hielendal . . . weardeleas . . . wier, alhowol dizze
+h�nskriften yn 1907 al oan 'e Bibleteek tastj�rd waerden en dizze
+hearen fensels op 'e hichte h�lden wirde fen de oanwinsten fen de
+Provinsiale--wier ik, anno 1916, njuggen jier letter, de earste dy't
+it wirk soarchsum neigyng, oardene en op lysten brocht: earder hie men
+der net nei omsjoen. En dochs wierne der spillen by, d�r 't ik nea net
+fen ealge hie det hja yn Frysk bistienen, wirk fen wezentlike
+letterkindige wearde, en dochs is de fryske skriuwerij, lyk as dy foar
+1915 bistie, troch dizze samling op syn minst in tsjien presint riker
+wirden (sj. Taheakke, side 36).
+
+Men scil der by fine "Olive-en-Ikebl�dden", de kr�ftige fryske psalme-
+biwirkings, frij wol, mar yn kinstwearde en yn bitsjutting for it
+Frysk s�nder foarbih�ld de b�ste stichtlike po�zije, dy't der yn hiel
+de foarige ieu op Frysl�ns fjilden �ntstie. For dizze samling hie de
+skriuwer stipe oanfrege by it Alde Selskip, det lyk as jimmeroan wer
+tige rynsk wier mei �nthjit, mar det, op groun det de skriuwer it
+bistie "hin" to br�ken for "him", "sind" for "binne" en--omdet de
+titel nei de miening fen de hearen forwaend wier--hwet scille dizze
+kr�dige krityske bioardielers in ergernisse field hawwe, do't hja in
+"Klankboarne"-doopte bondel �nder eagen krigen!--him der mar ljeaver
+wer for weiwoun. It miskearre der yet mar oan, det it Haedbistj�r de
+hear Postma op in gearkomste �ntbiede liet, om him oan it forst�n to
+bringen, hok for foroarings der yn oanbrocht wirde moasten om it wirk
+alteast genietber to meitsjen--fen immen as de hear v.d. Burg, dy't
+better op 'e hichte is fen maitiidsboelg�dden as fen fersekinst, kin
+men soks b�st oersljuchtsje, mar det minsken as Ds. Cuperus, en, as ik
+my net slim forsin, sels Dr. O. Postma hjar net mei foarsje tsjin sok
+in gedoch forset hawwe, liket my d�beld bigreatlik.
+
+Hwer mei it dochs wol oan lein hawwe, det de Haedbistj�rders ynpleats
+fen in talint, d�r 't de measten fen hjar sels net by yn 't skaed
+stean koenen, weardearjend to forwolkomjen en to stypjen, sok in
+�fwizende h�lding oannamen en mei al hjar kr�ften meiwirken, om dizze
+skriuwer de grize leane fen it forjit yn to traepjen? Faeks, omdet de
+hear Postma der net for to finen is, nei it folk ta to praten en
+_det_ Frysk skriuwt, det hy sels it meast yn oerienstimming mei it
+w�zen fen �s tael, it suverst en it weardichst achtet, sadet it wol
+ris �ffalt, syn wirk like flot to l�zen as Dykstra syn teltsjes--mar
+men scoe dochs hoopje det de foaroanmannen gen�ch bisleur oerh�lden
+hawwe, om hjar hjir net troch fen 'e wize to bringen. Faeks omdet net
+alles hwet hy skreau en dichte, earste-rangs-kinst wier--mar as hy op
+syn minst is, bliuwt er yet jimmer in stik heger stean as hwennear
+Dykstra yn 'e bidelten omtoarket, en is er �nder ynfloed fen in
+wezentiike bisieling, den is it sotternij him mei Waling to forlykjen,
+ek al is de l�ste op syn b�st. De iennichste forklearring is dizze,
+det de skriuwer ten Moarmw�ld him net winske to b�gen, der iepen op
+wiisde, det der yn Frysk gjin skriftekennisse, mar inkeld skriuwerij
+bistie, det it Frysk wirdeboek op syn b�st in net moai glossarium
+neamd wirde moast en det de Selskipsdeugden binammen bistienen yn de
+fryske flagge, de poalske l�nsdagen en de skoane kofje--men hat de
+hear Postma, ik siz it mei oertsj�ging en nei soarchsum �ndersiik fen
+syn bitsjutting en syn striid, nytge en systematysk bijegene op de
+meast heechhertige mannear, om 't er it bistie krityk �t to oefenjen
+en allinnich foreare, hwet neffens him as goed en nommel en weardich
+eare wirde moast.
+
+Det yn Frysl�n it Fries-w�zen lange tiden bisk�ge is as hwet
+gefaerliks en �nhillichs, is in tast�n, d�r 't de hear Postma aloan
+fen to lijen hawn hat en dy't de Jong-Friezen mei de measte
+trochsetting en f�leindigens bistride scille, oant er folslein oerwoun
+is en it oprjuchte, selsst�nnich-manlike en ynb�nnige fryske karakter
+hjir wer foreare wirdt as it iennichste aerd, det de soannen fen �s
+l�n foeget. Allinne sa is it to forklearjen, det noutiids de hear
+Postma en de Jong-Friezen neistenoar steane, hwent yn it stik fen
+kinstideael en yn de opfetting, ho't �s taelstriid fierd wirde moat,
+bistiet der twisken him, dy de conservatyfste, en �s, dy't de
+radikaelsten binne �nder de frysk-fielenden fen �s tiid, g�ns
+forskeel. Mar hwer 't wy de bliken sjugge fen jierrelange st�dzje en
+nea net oerjaende striid, hwer wy in wezentlik frysk karakter mette yn
+syn stoere st�nf�stens en syn birette trochsetting, d�r scille wy op
+soks mei earbied wize, ek al witte hwa 't noutiids yet as
+foaroanmannen neamd wirde gjin wirden to finen, om hjar protteligens
+en nidigens to bidudelikjen. Ik hoopje de "Olive- en Ikebl�dden" fen
+'e hear Postma yn 'e rin fen dit jier yn 'e Mienskips�tjeften op to
+nimmen, en mei de stipe fen myn frjeonen ek fierders to bisiikjen it
+�nrjucht, eartiids oan him bigien, nammens it jonge Frysl�n yet sa
+folle dwaenlik goed to meitsjen. Mar det somlike foaroanmannen him,
+de man fen it kr�ftich karakter, fen b�tenwenstige st�dzje en tige
+bitsjutting for �s skriftekennisse, troch it oannimmen fen hjar
+heechhertige, dos �nweardige h�lding, tritich jier lang b�ten it
+fryske libben stjitte wollen hawwe, om 't er hjar deistich baitsje him
+net oantwinge woe, det liket my in flater ta, dy't breanedich ris
+oantsjut wirde moast, om it rjuchte ljocht falle to litten op hjar
+frjemdsoartige Dykstra-forearing. _En_ de �fsidigens, d�r 't hja
+bliken fen joegen as it Postma oanbilange, _en_ de dweperije mei
+"Walingomme" as dichter en kinstner (sj. Taheakke, side 38) kin men
+yen allinnich bigripe mei dochs oan to nimmen, det hja elkenien dy't
+hjar yn wearde oertroevet, bisk�gje as gefaerlik for it eigen oansj�n,
+hwertroch beide �fsidigens en dweperije hjar bitsjutting forlieze en
+folslein weardeleas binne.
+
+* * * * *
+
+[6] Dit opstel is miend as n�. XX fen de yn 'e Ljouwerter Krante
+forskinende rige "Fen Frysl�ns Fjilden" en wol as in yntermezzo
+twisken "De nijere persoanliken" en "De fryske tachtigers".
+
+
+
+
+V. SPEKTAKEL[7]
+
+Nou 't ik it wol winskelik tink, myn miening oer de fordraeide
+redenaesjes, d�r 't Hepkema syn l�zers eltse wike bliid mei makket,
+hjir mei in wirdmennich ta to ljochtsjen, moat ik wol wer fen
+foarenoan bigjinne en yetris de gearfettings �fskriuwe, d�r 't ik
+eartiids myn opstellen oer Hof mei �fsletten haw:
+
+1. Om 't it diel fen 'e "K!ankboarne", det trochgean wol for djip-
+field dicht, al dalik bliken docht to bistean �t in heap �nwiere,
+rombommige utering, hwerfen eltse ynlike fieling skou is, docht men
+forkeard en is men �nbinlik jinoer it wiereftich talint, as men de him
+d�ryn uterjende rimeler Hof forearet mei de dichternamme.
+
+2. Om 't it oare diel bistiet �t breklike oersettings en rymstikken,
+dy't hjar ek net �tjaen wolle for mear as det, kin sels de meast
+ynskiklike krityk net de miening uterje, det mei de "Klankboarne"
+praet w�ze kin fen in forriking fen �s skriftekennisse.
+
+3. Om 't de mislearring fen 'e biweging fen 1905 foar�l hjiroan ta to
+skriuwen is, det de hear Hof, howol dekadint fen 'e tachtigers,
+oannommen waerd as hjar lieder op it fjild fen taelstriid en
+letterkinde, is it net d�dlik hwer 't de fortsjinsten fen de nou
+bispritsen skriuwer to siikjen binne, en kin him alteast to'n earsten
+for syn streevjen yet gjin liedende posysje taskikt wirde.
+
+4. Allinne den scil de hear Hof yn steat w�ze ienris minder �nsuver
+wirk to jaen, as er, weromkommend op syn �nbiredenearre sels-
+forearing, en war dwaende him hwet suverens en r�stigens fen utering
+eigen to meitsjen, mei de die tajowt, det syn rombom fen eren net
+fierder bi�chte hoecht to wirden.
+
+Howol dit �fwizend oardiel dos forfette wier yn tige r�stige en
+goedmoedige wirden, hat de hear Hof, hwaens earsucht eltse biskriuwing
+to boppe giet en dochs lyts bliuwt, omdet der in greate liedende id�e
+by him miskearret, himel en ierde bisocht op stelten to setten om de
+goe-ljuwe derfen to oertsj�gjen, det er dochs wier-wier in baeskeardel
+wier. Oan it ein fen "De Jongfryske Biweging" haw ik syn twa earste
+oanfalien �fslein, dy't scoene men hoopje, de l�zer wol sa goed yn 't
+�nth�ld bleaun binne, det it oerstallich is se fen nijs wer op to
+ikkerjen, en ik wol dos allinne to binnen bringe, ho't ik myn oars
+faeks neat to maklik opstel dochs bisleat mei wirden fen in
+formoedsoenjende geast. Nei oanlieding hjirfen hat it hear bisocht,
+mei my frede to sluten, mar hy kaem oan mei sokke aldernuverste
+bitingsten, det ik, al haw ik myn fordildigens by dy �nderh�nnelings
+lang biwarre, de yndruk krige dochs mei immen to dwaen to hawwen, dy't
+fen syn journalisterij hwet yn 'e beanne rekke wier, hwerom ik net op
+syn praetsjes yngien bin. It hjiroer fierde brieveforkear fynt de
+l�zer yn de Taheakke, side 38 fen dizze brosj�re.
+
+Do't de man fen 'e Gaestmar den sjoen hie, det er mei persoanlike
+lekskoaijerij op my net ta syn doel kaem, d.w.s. de l�zers de yndruk
+by to bringen, det ik mei myn oardiel de planke mis west hie, achte er
+it winskelik, op to h�lden mei syn persoanlikhedens, omdet det dochs
+de spuigatten �troun, en nou ris tige sakelik to dwaen, troch net mear
+my persoanlik, mar de hiele jonge biweging oan to fallen. De stakker!
+hwent nou joech er him dochs wol sa op gl�d iis, det men him syn
+bidroefd-lytse k�nsen, hjir in oerwinning to biheljen, al dalik op in
+briefke jaen koe--ommers de biweging is in bern fen yet gjin twa jier,
+en ik leau net, det Jan yn dit stik sa mei �nderfinings seine is, det
+er nou al mei wissichheit �tmeitsje koe, ef der in rakkert ef in fiks
+jongfeint, in soldaet eft in prefester �t groeije scoe. Alle herten
+lykwol nei sines �fmjittend, en bitinkend, det er sels ek ienris as in
+�nskildich boike yn 'e widze lein hat--ik hie him f�st gjin t�tsje
+jaen wollen, hear! hy scil altyd wol alderheislikst moarte hawwe--naem
+Janneman syn bril, striek mei de h�n om syn kin, seach ris tige
+weetlik en bigoun do de fornoege wr�ld as syn oardiel to witten to
+dwaen, det dit Mienskipsbern mank gyng oan Holl�nske syktme. It wier
+suver om to bisouwen, hwent nimmen wier der yet ea efter kommen, det
+der hwet oan dit bern miskearre--mar Jan, tige yn 't skik om syn
+snoadens, praette en praette mar troch, oant de wr�ld yn sliep eamele
+wier en it bern wekker, det, sadr� it Gaestmar n�st syn widze stean
+seach, as fensels de tonge �tstiek en de fingers op in hwet
+eigenaerdige mannear oan it ein fen de reade lape brocht . . .
+
+It is slim to leauwen det immen sa �nredsum w�ze kin, mar it is de
+keninklike wierheit, det de hear Hof yn wit ho folle artikels neat
+oars bie�amele hat, as det dizze biweging hjirre krekt itselde wier as
+de tachtiger yn Holl�n en, omdet men dit for in komplemintsje oansj�n
+koe, det dy l�ste sa gemien west hie, sa smoarch en �nhuer . . . .
+b�rfrou, jy scoene jo der net yntinke kinne ho yslik. Men moat
+sikerwier de hear Hof w�ze om it kinststik �t to fieren, yn in
+feansjier neat to fornijen as ien inkeld ding, en den yet dit
+iennichste ding bistean to litten �t twa grouw�lige �nwierhedens.
+Hwent to'n earsten hat de tachtiger biweging Holl�n alteast in mennich
+wezentlik �ntstjerlike kinstwirken jown, en is it oan hjar en hjar
+allinnich, det Holl�n it to tankjen hat tsjinwirdich net b�ten de
+kinst fen hiel de biskaefde wr�ld to stean, sadet hja as men inkeld
+freget nei de weardigens  for de kinst, neamd biheart to wirden yn
+priizgjende en forearjende l�den; oard sprekt it fensels det in Fryske
+biweging, d�r 't de taelstriid jimmeroan in wichtich diel fen
+�tmakket, yn aerd noch yn w�zen by in holl�nske forlike wirde kin,
+wylst men tagelyk skoan bigrypt, det de tiidsgeast fen 1915 him wol
+uterje moat yn in oare wei en mei in oare stimme as dy fen in
+fiif-en-tritich jier lyn. Men scoe allinnich fen in oerienkomst
+twisken beide prate meije, as wy mei opsetsin it wirk fen 'e
+tachtigers sa soarchsum en sa hoeden m�chlik neifolgen; mar yn pleats
+fen by hjar yn 'e skoalle to gean, steane wy �nder oerhearskjende
+ynfloed fen �s eigen tiid, en lyk as fensels sprekt, as wy ea
+kinstwirken  jowe fen bliuwende weardij oan dit folk, det soks
+eigentlik net fortsjinne hat, den scil det wirk w�ze, hweryn de fryske
+geast fen 1915 him tige klear �tsjongt, de Holl�nske  fen '80, dy't wy
+earder �t 'e wei gean as det wy hjar ynhelje scoede, net yn it minst.
+De hear Hof scil nei alle wierskyn fen 'e wize rekke w�ze troch in
+pear uterlike omst�nnichhedens, dy't Frysl�n op dit stuit net mei
+Holl�n allinnich, mar mei hiel de wr�ld mienskiplik hat, lyk as it
+br�kme fen it sonnet, det tsjinwirdich in nije triomftocht h�ldt troch
+hiel Jerope, en det ek wy, �nder ynfloed binammen  fen 'e tsjinwirdige
+jonge Ingelske skriuwers, nei �s b�ste kr�ften bioefenje. Ik scoe him,
+om 't ik it goed mei him foar haw en him letter yet wol graech ris oan
+'t wird hearre wol, oanriede meije ris hwet minder st�dzje to meitsjen
+fen 'e tsjinwirdige holl�nske skriftekennisse, dy't by my net botte
+fortsjinstlik is, en dy't hysels hjir dos ljeaver net bisiikje moast
+nei to bauwen mei syn details-�tpikerjende forhalen lyk as "de Greate
+Striid" d�r 't eltse oanfieling fen greatme en fen striid oan
+miskearret en mei syn �nbigryplike  rymstikken; mar lit him ris goed
+Ingelsk leare, sa't er gjin fersen fen Longfellow[8] yn syn
+oersettings hopeleas toknoeit,  lit him ris neigean hok for wirk
+tsjinwirdich de periodiken d�r oan 'e man bringe en soarchsum
+�ndersiikje hwet it moaije en suvere d�ryn is, en lit him den ris
+bistudearje  hwet ik oant nou ta oer kinstsaken skreaun haw,
+bistudearje en net sa'n bytsje oerflakkich l�ze, lyk as er wend is to
+dwaen. Hwent hwet de hear Hof jowt oan "kinst" en "krityk" is sok in
+yllindich ljeafhawwerijwirkje, sok in heislik geknoei om �t syn
+meagere geast hwet fieling en hwet forst�n to parsen, sok in faei
+gepraet, bimongen mei de nedige waenwizens, minderweardige
+sitate-forfalskerij en platte algemienhedens, det it sels for
+opsettelike folksmislieding  yet to hol en to leech is. (sj. de
+Taheakke, side 41). It lyts bytsje achting, d�r 't ik fen spriek oan
+it ein fen "de jongfryske Biweging", dot it like det it him ynmoed
+wier him to forbetterjen, is wer alhiel fordwoun troch syn ivige
+draeijerijen, dy't him dochs to sterk lykje to w�zen--en for my sels
+biwarret er inkeld in bytsje wichtigens, om 't ik yn him sjoen haw ta
+myn great fortriet en myn pynlike forw�ndering, ta hokfor
+�noprjuchtens somlike Friezen--lit my hoopje det er in �ts�ndering
+is--komme kinne, byhwennear immen hjar iepen wiist op hjar brekken en
+as hjar lyts-feninige earsucht to djip yn hjar moed biwoartele sit, om
+hjar de wil ta forbettering to litten. Sels foar Gods rjuchterstoel
+scille minsken fen sok slach yet �nwierheit en falskens sprekke.
+
+Mar koe it yen dos net noflik oandwaen, det dit hear alhiel �t eigen
+forkiezing wike op wike for it folk fen Frysl�n yn syn himd stean
+gyng, en al haw ik wier net de iennichste west, dy't suver
+mistreastich waerd fen sok in kr�perige draeijerij, oars waerd dit
+do't Gaestmar it fjild romme, en in meagere hynsteslachters-knol it
+striidpark ynriden kaem, hwerop yn in r�sting, dy't him fiersto rom
+siet, sa't er elk amerij yn twa stikken like to fallen, en mei in
+l�nse, dy't by �ngelok yn syn eigen broeksbokse f�stheakke wier,
+nimmen minder as de Keninklike Alde Hear Hepkema sels. Hy moat al
+aerdich fier hinne w�ze en ik leau f�st, det er mei it each op syn
+hege jierren, d�r 't it forst�n altomets ek net better fen wirdt, mar
+better yn in maklike stoel by de smoute hird sitten bleaun wier,
+ynpleats fen nou as in mismoedige geast �t it gr�f to bisiikjen it
+forline wer libben yn to bliezen en de strieljende dei fen hjoed to
+dwestjen. Men kin yens meilijen mei him net sa fier driuwe, det men
+him alles grif forjowt--hwent al die it ek bliken det er op syn �lde
+dei neat to b�st mear l�ze kin (praet er net aloan fen net bigripen?),
+oan 'e oare kant is er dochs yn him yet gen�ch fen syn �lde natuer
+bleaun om in lytse �nkrektens to bisiikjen. Alhowol ik forline hjerst,
+nei roai sahwet in moanne twa-trije, foar 't er oan it profitearjen
+sloech, do't ik dos yn 'e fierste fierte gjin aen hawwe koe hwet er
+fen doel wier, al forklearre hie myn fers "Nachten en Dagen" allinnich
+as oefenwirk to bisk�gjen, sadet ik, moast ik it by myn wirk fen
+letter lykje, it mysels �nwaerdich forklearre--like goed winsket dit
+nommele hearskip der gjin rekkenskip mei to h�lden en jowt er steapels
+sitaten �t dit fers, det yndie net maklik noch suver fen utering is,
+om sa to biwiizgjen det . . . it hiele jongerein �nbigryplik skriuwt.
+Hwet ik oan dichten nei dit fers skreaun haw is lykwol sa klear en
+ienf�ldich fen forklanking, det in bern wol fetsje kin hwet der field
+en sein wirdt--mar krekt hjirom kin de �ldman dit net br�ke, en docht
+er r�stich, as bistie it alhiel net, wylst er foarfart mei jimmeroan
+stikken oan to heljen �t in dichterlike sang, dy't nimmen my mear
+oanrekkenet. Fierders leit er him der tige op �t, om yn neifolging fen
+syn baes-feint Hof my dingen yn 'e m�le to lizzen, dy't ik nea net
+neamd haw, myn wirden for de helt to fordraeijen, sadet men d�r �t
+l�ze moat hwet ik op gjin foetten en fiemen nei bidoelde, en myn
+bisk�gings alhiel �t hjar forb�n to skoerren, sadet hja mear
+bjusterbaerlik en frjemd as wier oandogge.
+
+Sa siz ik: "Al meije de Halbertsma's en Dykstra for it Fryske folk
+hiel hwet bitsjutting hawn hawwe, kinstners wiernen hja alderminst" en
+de �lde hear Hepkema ropt "Hear' jim wol? hy seit det it nullen en
+prullen binne!"--ik skriuw "Der bistiet in djipgeand forskeel twisken
+it Holl�nske en Fryske folksaerd" en de echo galmet "Hy wol Frysl�n
+selsst�nnich meitsje en �t it Ryksforb�n weiskoerre"--ik forklearje:
+"It scil in weardich ding w�ze, de Ingelske skriftekennisse soarchsum
+to bistudearjen, hwent it is de rykste fen hiel de wr�ld en Ingelsk en
+Frysk is nei oan enoar bisibbe" en de �ldman swaeit mei de pook boppe
+syn holle en kraeit "Hy wol Frysl�n meitsje ta in diel fen it Ingelske
+ryk"--ik siz myn wearze fen hwet �nhuer, �ngeef en �nwier is yn moai
+kr�ftige wirden en it Keninklyke Hearskip makket der �t op, det ik
+eigenwiis bin en neat doch as skellen en rachen. Ik h�ld der net fen
+to sedemasterjen, en ik wit wol, det ik like goed as eltsenien myn lek
+en brek haw, mar for de �lde hear Hepkema, om hwa 't it my fortriet
+docht det er him yn 'e kr�ddamp jown hat, hoopje ik det de geasten fen
+al de ljeagens, de fortocht- makkerijen en de fordraeijings, dy't er
+tsjinoer my br�kt hat ef syn feint Hof br�ke liet, net om syn leger
+stean scille as er faeks mei gauwens �s ierde forlit, hwent den scoe
+syn stjerb�d net r�stich w�ze. Mar om 't ik sels yet jong bin en myn
+eigen kr�ften fiel, en oertsj�ge bin det ik efter my mear as ierdske
+stipe haw, kin ik der net ta komme in breklik �ldman, det for my in
+�ngelikens part�r is, to bistokeljen mei de macht fen myn hate en de
+f�leindigens fen myn wird, en d�rom nim ik hjir �fskie fen him, mei de
+forklearring det mocht er him er biswierd fiele troch hwet er my op
+syn �lde dei neijown hat, ik wis net tsjin him yn it gerjucht gean
+scil en him jerne forjow, hwet ik to forjaen hawwe mei.
+
+De oarsaek fen hiel dizze strideraesje mei al syn minder- weardigens
+en �nginstige ynfloeden for it oansj�n fen Frysk, is nimmen oars as de
+hear Hof, dy't howol er sels wit det �n syn wittenskiplik geknoei �n
+syn fersen-hokus-pokus "gerichtet" is, to folle mei lytse earsucht
+bisocht waerd om it swijen to dwaen ta syn eigen �ngevens, en mei al
+syn kr�ft to bisiikjen, eft er den alhiel net yn steat wier hwet
+betters to jaen. Mei him hoecht men gjin war to dwaen my to
+formoedsoenjen, nou net en nea; al moat de striderij twisken �s ek yet
+in tweintich jier en langer d�rje,[9] ik doar it b�st to bistean,
+wittend, det as de gefolgen for it Frysk fordjerlik w�ze mochten, soks
+oan my net to witen w�ze scil. Elts bisiikjen fen tr�dden, de saek
+twisken �s beiden to bisljuchtsjen, scil om 't ik yn him immen sjuch
+s�nder karakter en s�nder moed, s�nder witnis en s�nder kinst, fen my
+bisk�ge wirde as in wearzige bimoeisucht, as in tsjinoer my heechst
+�nfrjeonskiplike en misledigjend-h�nlike die, hwent ik kap dizze myn
+rjuchterh�n, d�r 't ik dit mei skreau, ljeaver �f as hjar, dy't faken
+field hat de suvere waermens fen in frjeonskiplike h�ndruk, sok in
+minske ta to rikken. Tidelike forbetterings scille fen my, nou 't ik
+sjoen haw det dit sims in mei opset-sin fen him oannommen h�lding w�ze
+kin om ynfloed oer oaren to krijen, net mear bi�chte wirde en earst,
+as der jierren oer forroun binne s�nt er de l�ste ljeagen yn 'e m�le
+naem en de l�ste kear in oar bilastere, scil ik r�stich en
+�nforskillich sizze: "Det biheart dos ta it forline, det is dos dea".
+
+* * * * *
+
+[7] Dit opstel waerd skreaun as in forfolch op haedstik VI (De Jongfr.
+Biw. en G.J. Fenema) fen "De Jongfryske Biweging".
+
+[8] Dit slacht op de "Libbenspsalm".
+
+[9] Dochs sjucht it der net nei �t, det ik hjir mei gauwens wer oer
+bigjinne scil; in pear frjeonen fen mines, dy't my al lang forsocht
+hawwe my dizze saek �t 'e hannen nimme to meijen, hwet ik oant nou ta
+wegere, om 't ik net fen pleitbisoargers h�ld, scille de kommende
+fjouwer, fiif jier yn myn plak licht de striid trochsette, sadet ik my
+den hjir net mear oan hoech to jaen.
+
+
+
+
+VI. TAHEAKKE.
+
+
+_Oanteikening by side 18 rigel 17:_
+
+De h�lding, fen 'e hear Sytstra jinoer my oannommen, kin net s�nder
+foarbih�ld earlik en rjucht�t neamd wirde, hwet maklik to forklearjen
+is, om 't Hof eartiids tige by him yn 'e graesje stie. Hwet ik him it
+meast kwea �fnommen haw, wier det er tsjinoer my myn earste wirk, det
+ik sels net oars as oefenwirk bisk�ge (�t hwet der bard is mei myn
+opstel oer syn Heit, kin hy dit wol it b�st witte), danich priizge,
+wylst er op 'e foarige A. G., lyk as men wit, do 't er in mennich
+ginstige wirden br�kte oer ir wirk fen de jongeren, oan tafoege det
+men net mei it wirk fen 'e jongste �nder it jongerein--en det wier
+ik--oankomme moast. Oer myn fers "Nachten en Dagen" skreau er my "--en
+ik moat sizze, det it mei myn sin in gnap stik wirk is. Ik stel it to
+mear op priis, omdet it wer ris in stik is yn in nij "genre", en it
+nei myn sin tige nedich is dat wy de br�ksumens fen �s tael for alle
+soarfen fen po�zije biwize. De alliteratie yn it gedicht, dy heart
+fensels yn in fers as dit, is oer it gehiel tige slagge. Ek de tael is
+flink Frysk en de bylden goed foun," wylst er oer Rinke Tolman, Sj. de
+Zee en sims sels oer Piter Jelles in �nginstich oardiel joech. Dochs
+hat er de twa earste, howol er hjar wirk foroardiele, do 't "Frysl�n"
+forlet fen kopij hie mei wille ynhelle, en wier syn h�lding do der yn
+it Haedbistj�r it �tstel dien waerd my as fortsjinwirdiger fen 'e
+nijste biweging yn 'e redaksje op to nimmen, slopper as ik ea tinke
+kinnen hie en for my ien greate toloarstelling.
+
+Sa is ek syn forklearring, det er yn 'e petearren twisken him en my
+aloan bisocht hie, de �nderskate partijen tichter byenoar to bringen,
+by de wierheit troch. Fen de Halbertsma's sei er, det men hjar yn
+wearde h�lde moast, om 't hja it folk oan 't l�zen brocht hienen, mar
+in skoft letter die er my, do 't er de ynh�ld fen de "Rimen en
+Teltsjes" fen nijs �f oan soarchsum like troch to gean, to witten, det
+dy samling him nou lang net meifallen wier. Waling Dykstra en Schepers
+kamen der by him jimmeroan bikaeid �f en oer de hear Hof, dy't oars,
+oan him to hearren, wol aerdich flot skriuwe koe en in heap wirden
+wist, dy't himsels sa njunkelytsen �ntgien wiernen, joech er ienkear
+dit snedich oardiel: "Hy is faek in trime heger stean gien as er
+hearde, en ek wol ris, d�r 't hielendal gjin trime mear wier".
+
+Hwet er yn F. M. N. sei, det ik him yn in skeef ljocht set hie, troch
+syn �nginstich oardiel oer it boun Hof-Canne mei to dielen, en det er
+it lang sa slim net miend hie, moat ik perfoarst �ntstride; ik haw
+dizze saek krekt meidield yn de wirden, sa 't hja twisken �s to praet
+kommen wier. Dit alles rekket lykwol allinne him en my persoanlik, en
+hat mei syn bitsjutting fen it Frysk, dy't s�nder mis tige is, wier it
+allinnich mar om de r�stige f�stens, d�r 't er as soarchsum samler fen
+F. M. N. tritich jier syn stille wegen mei gyng, neat to meitsjen; yn
+it Haedbistj�r is hy mei rjucht in heech-h�lden persoanlikheit.
+
+
+_Oanteikening by side 18 rigel 37:_
+
+Oant nou ta haw ik fen myn sibben op fryske kriten, sels fen sok- ken,
+dy't der sims yet hjar meiwirking oan jowe, yet net ien goed wird oer
+it wykbl�d "Frysl�n", noch hwet de ynh�ld, noch hwet de technyske
+�tfiering oanbilanget, to hearren krige. Nei tweintich n�mers is de
+rispinge sa bidroefd, det it hast net minder kin; de praetsjes fen 'e
+hear Sytstra sels, sims sawier bislutend mei de mo- rael yn in rym op
+it ein, lyk as eartiids yn 'e boekjes fen "Groot- moeder verhaalt",
+wirde net l�zen en binne, howol der sims hwet ynstiet d�r 't men yens
+foardiel mei dwaen kin, �ngenietber skreaun; de fersen fen Rinke
+Tolman binne stjitterich fen rhythme en �ngever fen ynh�ld as men fen
+him forwachtsje mocht, en allinnich de dichten fen Hylke Sjonger, dy't
+lykwol wer fiersto folle jowt om spontaen to bliuwen, bringe altomets
+hwet fortsjinstliks; de berne-rubryk fen Canne is mear in noflike
+�tspanning for greate minsken, dy't wer ris oan hjar bernetiid
+weromtinke wolle, as det it de bern, dy't de del- b�gende en min efto
+mear gekoanstekkerich-oanstelderige toan skoan fiele moatte, haegje
+kin; de hear Sipma kin der net ta komme, syn wirk to jaen oan in bl�d,
+det op sok in wize bistj�rd en forsoarge wirdt, ef hy is yn sliep
+rekke lyk as hast eltse l�zer; it wirk fen 'e hear Hof wirdt
+foldwaende teikene troch dit iene sonnet, det men op plakken yn it
+Holl�nsk oerbringe moat ear 't men efter de miening komt:
+
+  As dichters dwale, giet it hjarren as bern,
+  D�fh�dich-dwers, dy't d�ch, djip-ynlik witte,
+  Det se evel dogge, en 't goede paed forlitte,
+  En dy't fensels hjar tsjoed komme yn to sj�n.
+  As dichters dwale, gean se net forlern.[10]
+  _Der w�ll't hwet[11] yn hjar, dat scil b�te mjitte
+  Untwyk siikje, en hjar lieten scille �tjiette
+  L�dwirden langstme[12] om . . . rjucht hjar wei to tsjen._
+  As dichters doarmje fier fen folk en l�n,
+  Om 't frjemde sprake en frjemde steden wonken,
+  Om 't frjemde leare fet krige op 't forst�n
+  Foar 't siele en sinnen yet _de weelde dronken
+  Fen ein-folksaerd, d�ch gloeije yn 't hert syn[13] fonken
+  En 't[14] l�get ienris op yn felle br�n._
+
+Oanbilangjend it wykbl�d "Frysl�n" haw ik oanstriid it oardiel fen in
+frjeon oer to nimmen, dy't my sei, det it wichtichste fen dit orgaen
+neffens him wier, der er it oant en mei n�. 10 yn 'e breedte d�rnei yn
+'e lingte opteard tastj�rd krige.
+
+
+_Oanteikening by side 24 rigel 17:_
+
+  In lyts diel fen hwet der fen 'e hear Postma op 'e Prov. Bibl. is,
+  neam ik hjir.
+
+  Oarspronkelike fersen:
+
+  Uneindichheit, kantate.
+  Johanniade, fers op Johannes de doper.
+  De Loads.
+  Wrakseljen mei God.
+  Ynbylding.
+  Olive- en Ikebl�dden (greate samling, 221 siden).
+
+  Oarspr. proaze:
+
+  In leske yn opfiedkunde.
+  In net �nnoflike dream.
+  In sauntal skriften mei mingelwirk.
+
+  Oersettings:
+
+  Latyn;  Coniuratio Catilinae fen Sallustius.
+          Captivi fen Plautus.
+  Gryksk; Cyropaedie fen Xenophon.
+  D�tsk; Wilhelm Tell fen Schiller.
+  Angelsaksysk; Wetten, wirden fen kening Arthur, de S�faerder.
+  Fierders ytlike �t Noarsk, Deensk, Platd�tsk, Fr�nsk, ltaliaensk,
+  Holl�nsk.
+
+  Toaniel:
+
+  In frjemde ein yn 't bit.
+  Sa giet it.
+  De �ndergong der Fryske frijheid.
+
+  Fen syn psalmen lit ik hjir folgje syn "Oertinking" oer de
+  tongerpsalm (XXIX):
+
+    OERTINKING.
+                                              Psalm XXIX_a_,
+    De Heare is op komste yn syn grimhitigens! . . .
+      It swark bil�kt alhiel, de loften rinne gear
+    En wirde oerstj�r, �nr�stich, steaplje op
+      En trilje for Syn l�d, Syn freselik gebear.
+    De Heare komt en hen! in earste sein wirdt jown
+      Troch flugge winen, dy syn kommen d�r forklearje;
+    't Onmietlik wetterr�m het tynge krige en
+      Al fierder flecht de stoarm, det men Syn komste earje,
+    Holboljend fierder, fier de djippe flakten yn
+      Fen woestenijen dy dat inkle wird fornimme,
+    En op de flecht siaen det men 't fierder 't witte kin
+      De greate ierdskief oer fen east oan westerkimme.
+
+    O freeslik is de komst' der heechste Majesteit!
+      B�ch leech en dimmen del, o alle ierdske Machten;
+    Jaen glorie en jaen heil, en fiel den klear, en fiel
+      Jim' lytsens, der 't jim dochs Syn Greatens hjir net achten.
+    B�ch del, fal plat foaroer yn 't stof: de Heare komt,
+      En syn onmietbre macht scil tel de ierde heare;
+    Forblikk' is jimme macht, o Greaten, en forkniesd:
+      Jaen oan God Zebaoth den sterkte en jaen eare.
+
+    De s�en fiele mei de marren djip it wird
+      Det fen de stoarm �tgie en tille nei omhegen,
+    En br�zjend, skomjend stouwe wylde weagen foart,
+      En statte en treffe enoar, en l�ke enoar omlegen,
+    Mar jeije wer foar�t, wytskomjend mei gebear
+      En sels de dining fen it wetter fielt it triljen,
+    Allyk dy weagen dy hjar sette nei it str�n,
+      En 't hele wetterflak is oandien, is oan 't riljen,
+    En teiknet sels yn djippe kolken �f
+      It freeslik firmamint det fi�r en tonger spelle,
+    Sa spoakrich en sa swart, as gie de Hear foarby,
+      Omfiemjend weach oan weach, se fen syn komst fortelle.
+    Noch gie gjin Hear foarby; 't wier louter 't earste sein!
+      Onr�stich mei it swark der driuwe ek en jeije,
+    En wetterkoppen stouwe en g�le mei gebear
+      En tsjustre wolkens sels it sinneljocht forjeije.
+
+    Al helle stoarm ek oan, al g�lt dy mei gebear,
+      Sk�mbekket ek de mar en giert de woestenije,
+    Strak sakket hja ta'n briis, den ta in bolle wyn,
+      En yn det leaf ges�s scil de ierd syn Heare krije.
+    Doch noch is alles swart en spoakrich en de wyn
+      Raest bolderjend en pakt de ceders det se knikke,
+    En tilt se en wrikt mei kr�ft, en ploft se mei in smak
+      Op 't skodzjend ierdryk det nou kleije mei en snikke.
+
+    De bergen skodzje op hjar f�ste pylders en
+      Hja trilje en beevje op it foetstik, ho 't hja b�gen
+    Op himelsheechte en op sterke en greatens, ear',
+      En ek it cederbosk slacht der yn ljochte l�gen.
+    It ierdryk beev't en skokt en skrikt; de f�ste groun
+      Trilt as in popelbl�d en l�kt yn djippe tearen;
+    Gniist sa in �ngroun hjir, der krinklet ek de groun,
+      O de ierde beev't en b�cht for Aller Hearen Heare.
+
+    De skrik slacht ek it dier; de bange r�en gean
+      Yn kloften op de flecht om earne sk�l to finen,
+    En freze slacht hjar oan yn 't hetsich yngewand,
+      En driuwt de frucht �ntidich �f. De pinen
+    Fen kreamenswea net fielend, gean hja dol
+      De woestenijen yn en lokje oare kloften,
+    Hja freezje Syn gesicht en 't hiele ierdryk fielt
+      Syn komste as woestenije, as bergen en as loften.
+
+
+_Oanteikening by side 26 rigel 21:_
+
+Men wit, det ik, dy't yn Waling Dykstra wol net in kinstner, mar dochs
+in great Fries wit to sj�n, der alhiel gjin biswier tsjin haw det men
+him mei in tinkstien earet, binammen net, as men sok in hildeteiken,
+lyk as de foarsitter fen it Alde Selskip oanjoech, winsket to
+bisk�gjen as in eare oan al de striders for it fryske sin en for �s
+tael. Mar earnstich kom ik der tsjin op, det as men it teiken ynwijt,
+der minsken oan 'e foet derfen stean scille, dy't Dykstra, do't er yet
+yn libben wier, op de minste en h�nlikste mannear misledige hawwe,
+omdet dit �noprjuchtens is en ljeagen, en sa hiel hilde hjar wearde
+binimt. Ik neam hjir nou allinnich de hear Hof, dy tsjinwirdich om
+Dykstra tsjin my �t to spyljen, oankomt mei alle m�lke wearzige
+flaeikerij oer de �ld man, en dy't eartiids Walingom sa bistokele, det
+dizze tsjin ien fen myn frjeonen hwaens namme ik r� bin to neamen, him
+�tliet: "Jan fen 'e Gaestmar is it, dy't my noch ris yn 't gr�f helpe
+scil."
+
+Om 't ik boppe Dykstra syn gr�f gjin striid oangean wol, ear 't ik der
+ta twongen bin, scil ik fen alles hwet my yn dit stik fen frjeonen en
+forearders fen Walingom to witten dien waerd, hjir neat mear meidiele.
+Mar as ik sjuch en fornim, det skielk der wer ljuwe, dy't eartiids de
+Holwerter leechlein hawwe en bisocht, him op 'e eftergroun to triuwen,
+bigjinne to bearen oer hjar Dykstra-ljeafde om dy tsjin �s skreppen en
+skreevjen �t to spyljen, den scil ik my oer de gefolgen net
+bikroadzje, en iepenbier meitsje, hwet my winskelik taliket. As men
+lyk as de hear Canne, rountrantet det men nei de �fstjerte fen W. D.
+in lang tillegram oan syn famylje stj�rd hat, en den mient det soks
+yen nou dochs ek wol rjucht op in plak jowt yn 'e redaksje fen Slj. en
+Rj., och soks is faeks hwet berneftich, mar dochs net min ef
+gefaerlik. Mar der binne oare dingen--en ik wit hokker minsken by it
+l�zen fen dizze oanteikening bleek om hjar noas wirde. Hja begripe dos
+nou, hwer 't hja hjar oan to h�lden en hwet hja nei to litten hawwe.
+
+
+_Oanteikening by side 23 rigel 16._
+
+Dit brieveforkear liz ik de l�zer hjir foar mei de frage, eft der fen
+my net alles �ndernommen is, om yn dit stik fierdere strideraesje to
+mijen, en eft ik yet fierder gean kinnen hie, s�nder �nwier to wirden
+en my sels to koart to dwaen:
+
+                                              Ljouwert, 23 Sept. 1915.
+I. Oan 'e Hear D. Kalma.
+
+Ik forsiikje Jo, de neifolgjende forklearring op papier to bringen, to
+datearjen, en to �nderteikenjen, en se my den takomme to litten:
+
+"Ik forklearje hjirby, yn to sj�n, det ik in myn krityk yn 'e
+Ljouwerter krante oer it wirk fen 'e hear Hof (Jan fen 'e Gaestmar)
+fiersto fier gien bin, en ytlike wirden br�kt hab, dy't ik net br�ke
+moatten hie. Ik forklearje fierders det soks my moeit."
+
+Ik scil ont Tiisdei 28 Sept. ta tiid dwaen. Hab ik de forklearing den
+net, den scil ik my wer as frij man bisk�gje.
+
+Op �tstellen om foroaringen it stik oan to bringen scil ik net yn
+gean. Fierders moat ik frij habbe en h�lde, om der mei to dwaen hwet
+ik wol.
+
+De hear Sytstra scil jo dit brief tastj�re. Ik ried jo oan, om der mei
+him oer te praten, as jy der ut jo sels net ta komme kinne om to
+dwaen, hwet ik Jo hiir forsiikje.
+                                                    (w. t.) J. J. HOF.
+
+                                               Ljouwert 26 Sept. 1915.
+II. Oan 'e Hear J. J. Hof.
+
+As de winsk, ta oerienstimming to kommen, by Jo like oprjocht is as by
+my, hweroan ik nei it l�zen fen Jins brief wol efkes twivele haw, den
+liket it my dochs ta, det wy mei bombaerje fen oratoryske
+forklearrings krekt neat birikke scille, en det allinnich in ein makke
+wirde kin oan 'e fen �s fierde polemyk, trochdet ik as myn bitinken
+�tsprek, det ik to'n earsten Jins wirk as Frysk skriuwer d�dlikern�ch
+bih�nnele haw en trochdet Jy utering jowe oan Jins miening, det ek Jy
+fakern�ch opkommen binne tsjin myn kritiken en de hiele jonge
+biweging. Hwent it is hiel klear, det as Jy foart farre mei it
+iepenbier meitsjen fen stikken as "De nije richting ensf.," ik
+forplichte w�ze scil, net langer as kritikus en like min for my sels,
+mar as lieder fen 'e jonge biweging en for �s bigjinsels, yn in rige
+nije artikels d�rtsjin op to kommen. Om 't Jy sels forskate kearen
+forklearre hawwe, yn letterkindige opfettings net sa bjustere fier fen
+�s �f to stean, en sels njonkelytsen ek wol ynsj�n moatte, det Jins
+oannimmen fen liedende tachtiger ynfloeden hielendal ynkrekt is--it
+scil jo faeks bikend w�ze, ho't men likern�ch 1885 de jonge ljuwe der
+jimmer fen biskildige, det hja ienfaldich de greate Ingelsken �t
+Shelley's tiden neifolgen--scoe ik sikerwier net bigripe kinne, hok
+for biswieren der yet tsjin sok in modus vivendi bisteane.
+
+Fierders sprekt it fensels, dat der troch my yn gjin gefal in
+forklearring jown wirde kin yn hokker wirden den ek, as Jy d�r net in
+forklearring fen Jou side tsjinoerstelle oer Jins wize fen bistriden
+yn Jins artikels "Unwirdige Krityk" en "De skiednis fen in sonnet", om
+'t men oars tinke mocht, det ik, inkeld �t langstme om ta
+oerienstemming to kommen, it �nskiklike yn dy stikken wol
+oersljochtsje woe. Hjiroan moat yet tafoege wirde, det forklearrings,
+lyk as den dien wirde scoenen fen Jo en my, inkeld slaen meije op de
+niis-neamde artikels fen Jins h�n en it sechde haedstik fen myn
+forh�nneling, sa det dos myn kritiken d�r 't ik gjin fierder debat oer
+tastean mei, b�ten bisk�ging bliuwe moatte, om 't ik ienf�ldich ynwier
+w�ze moast, as ik sei det ik ynseach to fier gien to w�zen. Om 't ik
+dos neat fen 'e ynh�ld fen myn kritiken weromnimme kin, en d�roan
+allinnich tafoegje, hwet ik al die yn 'e noat op s. 78 en oan 't ein
+fen haedstik VI fen myn brosjure--en ik likemin meistimme kin, det myn
+toan to skerp wier (hwent sa faken ik mij ynlik ergerje, bryk ik as
+fensels minder ljeawe wirden, hwet ik lokkich achtsje, yn pleats det
+ik my moeit, om 't d�r�t meiien bliken docht, det de ergernisse
+oprjocht is), sjoch ik gjin k�ns in forklearring hjiroer to jaen, dy't
+Jo bifrediget en dochs net ljeagene is. Fensels bigreatet it my wol,
+det de ynh�ld fen 'e "Klankboarne" net sa wier, det ik der wirden fen
+achtinge for oer hawwe koe, om 't ik hiel hwet ljeaver wirdearjende as
+�fbrekkende kritiken skriuw, hwent it is for my makliker, utering to
+jaen oan biw�ndering as oan lytsachting . . . . . .
+
+Forklearje kin ik sadwaende allinnich, det ik fen bitinken bin, det
+nei "de Klankboarne", hweryn de goede rigels to tellen wiernen, de
+dichter-yn-Hof hwet kr�ftiger is bigoun to libjen, hwerfen it gefolch
+is, det Jy yn 'e l�ste tiden sims in better fers skreaun hawwe, sadet
+wy net s�nder hope Jins takomst as dichter tomjitte sj�n kinne. Ik bin
+r� soks to dwaen yn it iepenbier, sagau Jy dern�st forklearje yn to
+sj�n, det Jy yn Jins artikels "Unwirdige Kritik" en "De skiednis fen
+in sonnet" by my driuwfearren oannamen, dy't men allinnich fynt by
+ljuwe fen min ef s�nder karakter en det it den ek bliken dien hat, det
+sok siikjen nei minderweardige motiven by my gjin foech joech.
+
+Mar yetteris: it b�st komme wy ta oerienstimming s�nder steatlike
+forklearrings, mar troch to biwiizgjen, mei de die, dat is: it
+oph�lden mei it dwaen fen oanfallen op eltsoar, det wy, nei it
+minderweardige d�dlik oantsjut to hawwen, ek it bettere en suverder yn
+eltsoar r�stich witte to weardearjen.
+
+Ik bin oertsj�ge, det Jy de oprjochtens fen myn winsk, twisken �s
+beiden ta oerienstimrning to kommen, foldwaende bitrouwe, om de
+�nderh�nneling net �f to brekken en my op dit skriuwen to anderjen.
+                                                     (w. t.) D. KALMA.
+
+III. Oan 'e hear D. Kalma, Ljouwert.
+
+It liket my ta, det jy de bidoeling fen 'e forklearring dy't ik jo
+forsocht hab to dwaen, net goed bigripe. Det kin oan dy forklearring
+lizze en sadwaende oan my. Nou foegje der den oan ta:
+
+It boppesteande slacht _allinne_ op 'e wize hwerop ik de dingen _sein_
+hab, hjir en d�r; _net_ op 'e saeklike ynh�ld fen myn krityk. En it
+sprekt ek fensels, det ik frij bliuw om oeral en altyd myn bitinken to
+sizzen oer hwet de hear Hof yn saken Frysk oangeande, lit ef docht."
+
+Ik scil nou ont Woansdeitojoun ta wachtsje. Teffens diel ik jo mei,
+det ik op jou brief net yngean kin, foar 't ik jou forklearring net
+hab; krij ik dy, den is de wei iepene om ris bidaerdwei to praten,
+togearre; earder net.
+
+En nou moatte Jy _ien fen beiden:_ my to wille w�ze mei dy
+forklearring, ef perfoarst wegerje. It l�ste kin bygelyks troch alhiel
+net to anderjen. Mocht ik wer in skriuwen fen jo krije s�nder 'e
+forklearring, den h�ldt myn gedild op. Ik bin wol goed, mar net gek.
+                                                    (w. t.) J. J. HOF.
+
+IV. Oan 'e hear J. J. Hof.
+
+Nou 't ik forklearre haw, det de formule, dy't Jy foarstelden,
+hielendal �noannimmelik wier, hie it op Jou wei lein, dy to wizigjen
+op 'e menear, dy't ik oan 'e h�n joech en d�r in forklearring fen Jo
+sels tsjin oer to stellen, en is it bjuster �nnoazel to bisiikjen, de
+earste forklearring troch in taheakke hwet mylder to meitsjen. In bern
+kin nei hwet ik Jo skreau, bigripe, dat as ik to witten die yn to
+sj�n, det myn utering to skerp (!) west hie, en d�roan tafoege: "det
+soks my moeide," dit lyk stean scoe mei in opsettelike ljeagen; en dy
+yn 'e m�le to nimmen wegerje ik perfoast, al scoe de hiele fryske
+sprake mei al hjar treast en al hjar rykdom d�rmei to groune gean. Jou
+sizzen "det ik Jo to wille w�ze moast mei dy forklearring," wylst Jy
+wisten det ik mei it �flizzen d�rfen �noprjocht en �nwier w�ze moast,
+is like immoreel as oant nou ta Jou hiele bistriding fen �s biweging
+wier, om 't Jy sels h�nnelje tsjin better witten yn, en in oar twinge
+wolle, al krekt itselde to dwaen.
+
+Ek haget my de toan, hweryn Jou brieven skreaun binne, net bys�nder,
+om 't ik deryn in sterk biwiis sjoch det Jy �nder greate wirden Jou
+eigen bisef, det Jy gl�dwei forslein binne, bisk�lje wolle, hwerfen in
+nuvere oerstj�rens it gefal is, dy't wol hiel d�dlik wirdt yn Jou
+forklearring "wol goed, mar net gek to w�zen"--wirden, dy't
+spitigern�ch net fen my biachte wirde kinne.
+
+Ik forsiikje Jo dos minlik, hwet fatsoenliker to wirk to gean en Jo sa
+to uterjen, det ik Jou sizzen tsjin 'e hear Sytstra, "det Jy o! sa'n
+l�st fen dizze skriuwerij hawn hienen" for wier halde kin en net mear
+hoech to leauwen, det dizze hiele �nderh�nnelings mei my inkeld in
+diplomatyske skynbiweging bitsjutte, om letter der elts amerij wer
+klam op to lizzen, det Jy it net binne, dy't dizze kriich woe.
+                                                     (w. t.) D. KALMA.
+Emmastrj. 23.
+
+Faeks is it l�ste brief hjir en d�r net mear sa mak as myn earste, mar
+in �nbiskofter en waenwizer skriuwen as de boppe-steande Hof-brieven
+moat ik yet �nder eagen krije. Letter hat men my wol fornijd, det de
+hear Hof fen syn krante-skriuwerij hwet oerspannen rekke wier, mar as
+it l�n der do sa ta lei, hied er mei syn �nderh�nnelings mar wachtsje
+moatten, oant syn oerstj�re simmels wer hwet ta r�st k�mmen wierne.
+
+_Oanteikening by side 30 rigel 23._
+
+In pear foarbylden �t somlike artikels fen 'e hear Hof lit ik folgje,
+om soks ta to ljochtsjen, mar net as mei de forklearringe, det ik
+maklik tsjien ris safolle ljeagen oanwiis yn "De nije richting yn de
+dichtkinst," sadr� it hear ef syn baes, de hear Hepkema, yn syn krante
+my d�rta romte jowt:[15]
+
+Art. I, _a_. Ik forkies net to swijen, oer hwet him den nou einlings
+en to'n l�sten by �s oantsjinne hat as "de nije richting"--Dit scil
+slaen op myn maten en my, mar moat �nwierheit neamd wirde om 't der by
+�s fen in "nije richting" nea gjin praet west hat, noch w�ze kin; yn
+it stik fen kinst wirkje wy fierder, lyk as alle �ldere frysk-
+persoanlike skriuwers �s learden, en yn 'e taelstriid steane wy
+allinnich oan op kr�ftiger aksje en biretter h�lding. Krekt om oan to
+jaen, det wy it forline sa earbiedigje, det der folslein mei to
+brekken �s �nweardich foarkomt, haw ik jimmeroan praet fen "jongfrysk"
+en fen "nij-frysk" nea, en de namme "jongfryske biweging"
+bitsjut--lear dit fen my, o man fen 'e Gaestmar--in fryske biweging,
+dy't yet _jong_, net ien, dy't nij of soks sahwet is.
+
+_b_. De skriuwerij, dy't mei dit artikel ynlet wirdt, scil nei 't it
+de hear Hof taliket, "yn it bilang fen �s Fryske skriftenkennisse
+w�ze" alhowol hy sa earlik is hjiroan ta to heakjen "Yn 'e twadde
+pleats skriuw ik om my sels, det wol ik wol witte." Nou liket it al
+bys�nder nuver, det it droege en net altyd moaije journaliste-
+taeltsje, d�r 't dizze man him yn uteret, en det hjir bezige wirdt om
+de jonge biweging �nnoflik to w�zen en de baes fen it spil op 'e
+troane to bringen, tsjinstich w�ze scoe oan it bilang fen  �s
+skriftekennisse--wy wolle den ek mar oannimme, dat de hear Hof dit
+net sa slim mient en nimme inkeld notysje fen 'e twadde forklearringe.
+Hwent oars scoe hjir wer fen �nwierheit praet w�ze moatte.
+
+_c_. De hear Hof "kin net talitte, det men syn mieningen en
+opfettingen yn letterkindige saken oars foarstelt, as se binne, en
+soks om it hutsje rom to krijen". Ek dit scil op my slaen, mar is wer
+opsettelike wierheit-fordraeijerij, om 't ik it yet nea hawn haw oer
+syn "letterkindige opfettingen" mar inkeld spriek oer syn
+letterkindige "dieden", det wandieden binne--ik leau dalik det de hear
+Hof bisiket om kinst to jaen, mar haw mei syn mieningen en opfettingen
+neat to meitsjen, salang soks him op in hopeleaze mannear mislearret.
+
+_d_. Fierders praet it hear derfen det ik yn myn kritiken s�nder
+wissens w�ze scoe--my tinkt, hy kin soks wol it b�ste witte oan de
+s�fte en goedmoedige toan, d�r 't ik him myn leksum op joech--en
+biwisset soks hjirmei, det ik earst, de tachtigers bisocht nei to
+folgjen, en letteroan sei allinnich fierder to gean op de wei, dy de
+�ldere fryske skriuwers �s wiisden. Ik anderje hjirop, det ik �n de
+tachtigers �n de �ldere Friezen beide for in diel biw�nderje, det ik
+soks dwaen kin om 't hja beide persoanlike kinst woenen, en easken det
+de kinstner him uterje scoe, lyk syn moed him twong, en om 't hja
+beide weardige kinst joegen. Ik winskje inkeld to w�zen in Frysk bern
+fen 'e greate wr�ld, en yn forb�n d�rmei de wei to sljuchtsjen for in
+kinst, jown fen Friezen yn 'e Fryske tael, neffens de bigjinsels en
+opfettings, dy't hildige wirde oer hiel de ierde; ik wol Frysl�n
+weihelje �t syn isolemint, nei foaren bringe oant it ljocht fen 'e
+wr�ld falt op it fryske antlit, en nea haw ik noch yn myn kritiken,
+noch yn myn oar wirk, in oar ideael hilde dien noch in minder weardich
+ding, lyk as it neifolgjen fen 'e tachtigers yn Holl�n, oanbifellen.
+Hy seit fen wol, forjit it plak oan to wizen d�r 't ik soks die, en
+hat hjirmei in ljeagen �tspritsen.
+
+_e_. �an it ein fen art. I krijt men dit moais to hearren: "Ik nim dos
+frij, om mei de hear Kalma syn opstellen net mear as my nedich talykje
+mocht to rekkenjen;" d.w.s. der allinnich �t to nimmen, hwet yn syn
+kreamme to pas komt, myn wirden to fordraeijen en d�r byneed in
+forkearde �tliz oan to jaen--hwent dit is, hwet de hear Kef forstiet
+�nder in sakelike wize fen bistriden.
+
+Art. II. Jierren lang is der fen 'e fryske foaroanmannen oanstien op
+krityk yn Frysk, mar nimmen doarst it oan, om 't men fielde mear as
+men wist, det der "in Augias-stalle to himmeljen" wier, en ek de hear
+Hof hat meistimme moatten, det de rjuchte moed him derta �ntbriek--it
+is spitich, det hja, nou 't einlings de krityk kommen is, mar, o
+grouwel! him like goed oppenearret tsjin hjar as tsjin W. Dykstra, om
+'t hja �npartidich is, hjar earlik ynsjuch forlieze en bigjinne to
+eameljen, det de ein der fen wei is. De hear Hof leveret hjiryn in
+pronkstik, troch, nei fen myn kritiken raer yn 'e bidelten rekke to
+w�zen, my mei in sels yn Frysl�n nea net oertroeve pedantisme to
+forwiten det ik "forspij en forsprek hwa 't my yn it ljacht stiet en
+oars m�lk stean bliuwe scil". Ik wiis op myn ginstige en faek sels
+waerme bisk�gings oer Dr. Schepers, Jiff. Kloosterman, R. Brolsma, Dr.
+O. Postma, Bokke Simens, Rixt, Rinke Tolman, R. P. Sybesma en
+forklearje ek dizze utering fen opsettelike ljeagen. In eintsje
+fierder l�z ik:
+
+"Fierder-op hoopje ik to biwizen, det de skerpe skieding dy't er
+twisken persoanlike en folkskinst makket, net fol to h�lden is." As de
+hear Hof de definysjes l�zen hat, dy't ik fen dizze bigripen yn dit
+gefal jown haw, wit er dealiske skoan, det dizze skied ienf�ldich in
+oare wei is om der klam op to lizzen: det men skriuwe moat �f om
+yensels �f om de greate kliber to bifredigjen. It sprekt fensels det
+ik lyk as elk soun-tinkend minske der net om tink, kinst �f to karren,
+d�r 't �t bliken docht det de ljeafde for it folk ef for it
+folksaerdige in greate ef sels de oerhearskjende eigenskip fen de
+siele fen 'e dichter wirden is, lyk as by Klaus Groth, Gezelle, Dr.
+Postma. Ik haw der allinnich klam oplein, det men net it folk taprate
+mei, net eltsenien nei de m�le sprekke, det de kinst to hillich is en
+to heech stiet om hiar �f to jaen mei effekte-jacht en de greate
+kloften to tsjinjen--hwa 't my yn de skoen skouwe wol, det ik leech
+delsjuch op alles hwet bigryplik en ienf�ldich is, moat �f in yn-dom
+�f in �noprjucht minske w�ze.
+
+Art. III. fornoeget yen mei it folgjende:
+
+"Yn 'e earste tiden det ik Fryske fersen skreau, makke ik ek ien, d�r
+komme dizze ryglen yn foar:
+
+  Rounom d�r 't de br�zjende baren him brochten
+    Tofriet en togriedde tiids tosk
+  De hope op it lok d�r 't er r�stleas nei stribbe.
+
+Det sjucht der mar conventioneel �t, en ien fen beide, tofriet ef
+togniedde, is ek oerstallich. (By my binne se tsjinstridich. K.)
+Br�zjende ek, scil der m�lk immen sizze, dy't slim kritysk oanlein
+is,--en net to folle op it wetter forkeard hat. Mar det is sa net". De
+goede hear Hof bigrypt net, det immen op in skip, mei yn him de hope
+en de tiidstosk wer oan de hope gniedzjend--mei oare wirden in tosk,
+det is in stoffelik ding, gniedzjende oan in hope dy't �nstoffelik is,
+mei hjar beide yn in siele, dy't ek �nstoffelik is:--Tryntsje,
+Tryntsje, hwet in m�lle kykkast, scoe in �ldboer fen myn kinde sizze.
+
+Ik gean mar foart dalik oer ta artikel XXIV:
+
+"De hear Kalma seit nou, mei hwet oare wirden, det de Jongfryske
+biweging, hwet de Jongfriezen hjar kinstopfettingen oanbilanget, oars
+neat biwiist, as dat einlings en to'n l�sten de tinkbylden fen 'e
+tachtigers hjar wei nei Frysl�n foun habbe." Yndie hat de hear Kalma
+dit sein en hy herhellet it hjir, om 't it sa treflik in steal jowt
+fen 'e sitaet-forfalskerij fen dizze goed-mienende Gaestmarder man
+(Telegraaf fen Snein 16 Jan.):
+
+Een derde poging om de zaak van Friesland den Hollanders meer bekend
+te maken, en ditmaal een goedgemeende en oprechte, maar ietwat
+oppervlakkige, wordt tegenwoordig ondernomen door den heer Tolman, die
+met zijn vaak gebrekkige en zeer onzuivere, want aan overmaat van
+"dichterlijke taal" lijdende, maar toch opwaarts-strevende sonnetten
+in Friesland het vaak moeizaam, maar zeker ontstaan van een nieuwe
+periode aankondigde. De omstandigheid, dat hij vertoeft buiten de
+grenzen van Friesland, geen deel uitmaakt van eenige Jongfriesche
+organisatie, en zeer zeker staat buiten den Frieschen taalstrijd in
+den beperkten zin van het woord, verhinderde hem de nieuwste phase der
+Friesche beweging anders te beschouwen dan een literaire en
+artistieke, wat zij zeker niet is in de eerste plaats. Het zou mij
+zelfs smartelijk geweest zijn, zoo er niets anders uit haar gegroeid
+was: want wat ware deze beweging dan anders dan een symptoon, dat de
+theorie�n der tachtigers eerst na vijf-en-dertig lange jaren in
+Friesland waren doorgedrongen, zoodat de Friesche literatuur de
+Hollandsche zou zijn nagestrompeld als een hinkend paard, wat anders
+dan een bewijs, dat eerst na honderd eindelooze jaren de Friezen
+begrepen, dat, zou hun taal blijven voortbestaan, zij dienstbaar moest
+worden gemaakt aan de beschaving en de ontwikkeling? Hierbij komt, dat
+de vorige generatie der Friesche schrijvers, niet zeer eerlijk, maar
+wel-overlegd, daar anders hun recht van bestaan verdwenen zou zijn,
+steeds de theorie heeft geponeerd, dat het Friesch zou zijn een
+volkstaal (W. Dijkstra, Buitenrust Hettema), een gewestelijke taal
+(hoed af: het is de heer Cannegieter, die het verzekert). En nu is het
+wel zeer duidelijk, dat, zoo deze theorie niet gansch verworpen was,
+het eenvoudig absurd zou zijn, aan te dringen op de meest persoonlijke
+uiting in een taal, naar gissing gesproken door een 250.000 menschen,
+en dan nog dikwijls onhoorbaar onzuiver, en de meest belangrijke
+cultureele vraagstukken te gaan behandelen voor zulk een toch steeds
+vrij beperkten kring. Zeer zeker is het mogelijk, zich persoonlijke
+uiting te denken in een zoo weinig omvangrijk taalgebied, en enkele
+schoone gedichten zullen natuurlijk kunnen ontstaan ��k in secundaire
+talen, ��k in dialecten, ��k in patois--maar de breede, de geestelijke
+kunst, die het po�tisch raffinement niet te eenenmale ontberen kan, en
+die, zij alleen, een taal komt wijden tot eerbiedwaardig en heilig, ze
+zal zich niet vrij kunnen bewegen over zulk een beperkt gebied, maar
+na wat troosteloos rondgefladderd te hebben, met gekneusde wieken �f
+moeten bezwijken, �f de wijk nemen naar wijder terreinen. Men heeft in
+Holland volkomen gelijk, als men, na gelezen te hebben van het nieuw
+letterkundig streven en scheppen in het Noorden, zijn hoofd schudt, en
+zegt, dat, hoe sympathiek het ook moge aandoen, toch het dienstbaar
+maken van het Friesch aan de bijna internationale kunst, op den duur
+een onmogelijkheid zal blijken, evenzeer als het niet aangaat, een
+leeuwin te willen sleepen in de mand van een schoothondje. En zoo
+wijst dan ook de omstandigheid, dat er in het laatste jaar eenige
+lezenswaardige Friesche kritiek-fragmenten ontstonden, en dat er
+eenige weinige verzen in het Friesch gedicht werden, die in po�tische
+kwaliteiten en onmiddellijkheid van uiting de vergelijking met het
+beste Hollandsche werk der laatste jaren kunnen doorstaan, _op iets
+anders en waardigers dan een niet sterk genoeg af te keuren
+dilettantisme, iets, wat voor jaren in het Nederlandsch was vertoond,
+nogmaals, ter meerdere stichting van de persoonlijke eigenwaan, te
+herhalen in het Friesch, waar ernstige kritische contr�le geruimen
+tijd ontbrak._--
+
+Koart hjirnei dit moais:
+
+"Mar it hat Kalma syn bidoeling fen 't bigjin �f oan west om it de
+minsken goed oan it forstan to bringen, det syn tinkbylden for
+Fryslan, for de Fryske skriftenkennisse, d�ch �l nij wierne." De hear
+Hof wit like goed as ikke, det soks Kalma syn bidoeling nea net west
+hat, det er him nea sa utere, noch ek mar de skyn d�rfen oannaem, mar
+net wier, "'t kwam zoo in 't rijm te pas."
+
+Ik krij der gen�ch fen en wol bislute mei in pear foarbylden fen
+Gaestmarske logica:
+
+Art. VIII fynt de binijde l�zer hwet ik altyd sein haw: "De kinstner
+syn doel is om him to uterjen, oars net". Art. XXIII forhellet, det de
+driuwers fen 'e nije biweging forjitte det de kinst fen in folk _�t
+det folk sels_ (en dos net �t de kinstners K.) opbloeije en him
+fierder opstoelkje moat, scil se bistean."--Mei ik hjir yetris myn
+forklearring herhelje, det Fryske kinst mei Holl�nske geast ek my in
+walch is?
+
+Yn Art. XXIV bifynt de Gaestmarder man yn ienen, det ik in gnap
+Nederl�nsk stylist bin--det scil hiel hwet, sok in ginstich oardiel �t
+de m�le fen sa'n oardielkindich persoan!--en yn in folgjend artikel
+docht er to witten, det er net wiis wirde kin �t myn
+Telegraaf-artikels.
+
+En hjir in pear stealen fen Gaestmarder proaze:
+
+"Det ik mei oare wirden, de faken f�l op b�t w�zende en sadwaende hast
+alles ta ier bederf bringende blaumiggen fen tiidlike gemoeds
+�ntheistering by myn �t 'e gearsetting fen suver fielen en bifinen
+optsjerne kritysk oardiel weikeare kin."
+
+"As ik forlegen wier om folksginst, den reamme ik nou earst det hwet
+der nei 't oerskriuwen fen dizze ryglen (in fers fen Gorter, K.) yn
+myn gemoed is, goed �f, en joech de l�zer hwet der oerbleau, de dreage
+m�lke fen 'e spot." Myn goede man, ik haw altyd wol witten, det it in
+"soepje" mei Jo wier.
+
+"Men wit nou tominsten, hwer 't ik it rjucht wei hab, om 'e hammer to
+�nderheljen, nou 't ik bisiikje scil, in mennich spikers mei koppen to
+slaen." Ik haw soarch, det Jan mei de hammer sikerwier in tik op syn
+eigen "kop" jown hat.
+
+Wier, man fen 'e Gaestmar, ik haw it goed mei Jo for, en bilibje
+graech yet hwet wille fen Jo: l�z net al to folle, hwent it koe Jo
+gean as Lessing's gr�vinne Orsina, dy fen in protte l�zen "leicht
+irrsinnig werden kann", freegje de hear Hepkema ris om in pear moanne
+fak�nsje, en gean ris mei Jins holle �nder de pomp, in pear kear deis.
+Hwa wit, faeks det it helpt.
+
+It wier my noflik, mynhear Hof. Oant sj�ns!
+
+* * * * *
+
+[10] Hjir�t folget, det de hear Hof gjin dichter is: hy dwaelt, en
+giet wol forlern.
+
+[11] Frage: hwet w�ll't der? Andert: in Klankboarne.
+
+[12] Dit bitsjut: hunne liederen zullen uitgieten geluid-geworden
+verlangen.
+
+[13] Syn fonken: miend is de fonken fen ein-foltsaerd.
+
+[14] Hwet l�get? It hert, d�r 't in klankboarne yn w�lle.
+
+[15] Fen de XXIV artikels doocht neat b�ten it bigjin fen n�. XXIII--
+In oare frage is. Yn in folgjende brosjure scil ik dit stikje ris mei
+greate letters printsje litte, om it for forjit to biwarjen.
+
+
+
+
+Ynh�ld fen "Ljocht en Skaed".
+
+
+Haedstik I.   Twivel  . . . . . . . . . . . S. 3.
+   "     II.  Us taelstriid . . . . . . . . "  9.
+   "     III. It Alde Selskip . . . . . . . " 15.
+   "     IV.  G. Postma . . . . . . . . . . " 21.
+   "     V.   Spektakel . . . . . . . . . . " 27.
+   "     VI.  Taheakke  . . . . . . . . . . " 34.
+
+
+
+
+Transcriber's notes:
+
+� Tremata, which are neither diaereses nor umlauts (i.e. serve no
+purpose), are assumed to be accidental and have been removed:
+
+  page : original                      : correction
+  --------------------------------------------------------------------
+   36  : steaplj�                      : steaplje
+   36  : krig�                         : krige
+   37  : driuw�                        : driuwe
+   37  : beevj�                        : beevje
+   37  : himelsheecht�                 : himelsheechte
+   38  : lokj�                         : lokje
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Ljocht en Skaed, by Douwe Kalma
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LJOCHT EN SKAED ***
+
+***** This file should be named 46459-8.txt or 46459-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/4/6/4/5/46459/
+
+Produced by Steffen Haugk
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License available with this file or online at
+  www.gutenberg.org/license.
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation information page at www.gutenberg.org
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at 809
+North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887.  Email
+contact links and up to date contact information can be found at the
+Foundation's web site and official page at www.gutenberg.org/contact
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit www.gutenberg.org/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit:  www.gutenberg.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For forty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
diff --git a/old/46459-8.zip b/old/46459-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..99a1168
--- /dev/null
+++ b/old/46459-8.zip
diff --git a/old/46459-h.zip b/old/46459-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..6d018d7
--- /dev/null
+++ b/old/46459-h.zip
diff --git a/old/46459-h/46459-h.htm b/old/46459-h/46459-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..3e4cb8d
--- /dev/null
+++ b/old/46459-h/46459-h.htm
@@ -0,0 +1,2594 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd">
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
+  <head>
+    <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=utf-8" />
+    <title>
+    </title>
+    <style type="text/css">
+  p {
+    margin-top: .75em;
+    margin-bottom: .75em;
+  }
+  pre {
+    font-family: serif;
+  }
+  h1,h2,h3,h4,h5,h6 {
+    text-align: center; /* all headings centered */
+    clear: both;
+  }
+  td {text-align: left; padding-left:0px; }
+  th {
+    text-align: left;
+    border-bottom:1px solid black;
+    padding-left:0px;
+  }
+  hr {
+    width: 33%;
+    margin-top: 2em;
+    margin-bottom: 2em;
+    margin-left: auto;
+    margin-right: auto;
+    clear: both;
+  }
+
+  table {
+    margin-left: auto;
+    margin-right: auto;
+    border-collapse:collapse;
+  }
+
+  body{margin-left: 10%;
+    margin-right: 10%;
+  }
+
+  .center   {text-align: center;}
+  .right    {text-align: right;}
+  .left     {text-align: left;}
+
+  .footnotes        {border: dashed 1px;}
+  .footnote         {margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-size: 0.9em;}
+  .footnote .label  {padding-right: 1em;  color:black;}
+  .fnanchor         {vertical-align: super; font-size: .8em; text-decoration: none; color:black;}
+
+  .chapter          {font-family: sans-serif;}
+
+    </style>
+  </head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Ljocht en Skaed, by Douwe Kalma
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Ljocht en Skaed
+       In mennich biskôgings
+
+Author: Douwe Kalma
+
+Release Date: July 31, 2014 [EBook #46459]
+
+Language: Frisian
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LJOCHT EN SKAED ***
+
+
+
+
+Produced by Steffen Haugk
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+<h3>Utjeften fen De Jongfryske Mienskip<br />
+- ûnder samlerskip fen D. Kalma -</h3>
+<hr />
+<h3>No. 2.</h3>
+<h1>Ljocht en Skaed</h1>
+<h2>In mennich biskôgings</h2>
+<h3>fen</h3>
+<h2>D. KALMA</h2>
+<hr />
+<h3>A. J. OSINGA - SNITS - 1916</h3>
+
+<hr />
+
+<h1>Ljocht en Skaed</h1>
+<h3>fen</h3>
+<h2>D. KALMA</h2>
+
+<hr />
+
+
+<h2 class="chapter">I. TWIVEL.<a name="FNanchor_1" id="FNanchor_1"></a><a href="#Footnote_1" class="fnanchor">[1]</a></h2>
+
+<p>
+Dit is de syktme, dy’t it ûnsidige lân, dêr ’t wy yn libje, oantaest
+hat en ûnsjênber, stadichoan it hiele gestel ûnderminet, oant er
+ienris tapakt en ynslacht, sûnder in lytse kâns op genêzing to litten
+&mdash;det, wylst tichte by ús grinzen de blom fen ’e jonkheit út
+omlizzende lânnen sichte wirdt fen ’e dea, wylst de nachtloft read is
+fen fjûr en de groun fen bommen towoelle, wylst de lânnen sêd binne
+fen geskriem en de weagen fol fen gerop, fierwei de measte minsken
+hjirre dogge, as barde der neat, en swietsjesoan trochgean mei hjar
+deistich wirk, ef mei hjar wyn-drinken en it ôfrinnen fen komeedzjes
+en jounspretten foartfarre.
+</p>
+
+<p>
+Men fetsje my wol. Nimmen scil bigeare, det wy nei de yllinde en de
+ûnminskelikens fen de oarloch in toarn oanskôge to hawwen, ús jowe
+mids de forheftige kolk fen de striid, nimmen sels, det wy út rouwe om
+de frjeonen, dy’t foelen, lyk as eren de hartoginne fen Angoulême, ek
+it glimkjen oerjaen scoenen, ek út ús libben it laitsjen fordriuwe.
+Mar hwet as plicht rêst op elts, dy’t syn libben net trochgean wol as
+in doarmer yn in geheimige en rûzige nacht, is him to jaen yn de
+earnst fen ús tiid en de ynfloeden fen ús dagen op him ynwirkje to
+litten, sûnder to eangjen, det hja him út it lead slaen mochten.
+</p>
+
+<p>
+Priislik is it, tige priislik wis, det wy hjirre komité’s oprjuchtsje
+for hwa ’t finzen waerden yn ’e macht fen hjar fijânnen, for hwa ’t op
+de slachtfjilden lizze út to sjên nei frjeonlike soarch en de treast
+fen in pear bimoedigjende eagen, for hwa ’t in man ef in heit
+forlearen, dy’t sa nedich wier for hjar gesin&mdash;treflik, det men
+flechtlingen út barnende stêdden hjir ûntfangt, lyk as men neffens de
+âlde en wijde wetten fen gastfrijens, hjar heart to ûntheljen. Mar
+hjir sprekt allinnich it meilijen, it langstme it leed fen yens neiste
+to sêftsjen&mdash;haedsaek bliuwt, det yens egen persoanlikheit syn maklike
+ûnforskilligens en tofredenens ôfleit, en, syn greatske hegens
+biwarjend, ré stiet, moedich en fêstbisletten, om de takomst oan to
+fetsjen, lyk as ienris de Germanen de hoarnen griepen fen in
+oanstoarmjende ûrokse.
+</p>
+
+<p>
+Hwa ’t de wrâld net rjucht yn de read-biroune eagen sjên doar, biret
+om, as it nedich is, mei hjar oan to gean in striid fen libben-op-dea,
+lit him gean nei de broeijerige loft fen syn sliepkeammerke en
+ynslomje&mdash;lit ús hoopje forgoed&mdash;wylst de loften it gleonst binne en
+de lûden it forheftichst. Hwent hy forstiet net de stimme fen God,
+dy’t it oerjown hat allinnich to lústerjen yn ’e sigens fen in mylde
+simmerske joun, mar dy tongeret, lûder en lûder, oant einlings de
+minske de earnst fen it libben wer earet&mdash;en is dos in ûnnut, net
+weardich as tinkend en fielend wêzen diel út to meitsjen fen de
+ûntsachlike kosmos.
+</p>
+
+<p>
+Mar hwet docht men. Op thébisite by in frjeonlike âlde moeike, dy’t,
+breidzjend en in koaltsje fjûr ûnder de foetten, sa jerne hwet kâltet
+oer waer en wyn, bigjint men to earmoedzjen oer dy grouwélige oarloch,
+en sawier, men suchtet sims&mdash;bûten, yn ’e greate Mienskip, rjuchtet
+men mei in sikelike langstme aloan wer nije forienigs to stiftsjen,
+antioarlochsrieden op, hwerfen de leden contribúsje jowe, in tiidskrift
+lêze, en, fensels, oertsjûge binne fen de ûnweardigens fen dizze
+wrâldstriid. Men scil de minsken nou ienris en forgoed oan ’t forstân
+bringe, det sok in tastân netwier, yn in biskaefd Jerope . . . ensf.,
+men scil de wrâld for in inkelde kear forbetterje, hjir in pleisterke
+op in iepen plak, dêr in doek om in dragend lid&mdash;och, it is wol ljeaf,
+en der binne sa’n protte minsken, dy’t wol graech ris mei in oar
+omdokterje meije, en fensels, <i>wy</i> binne wiis en witte hwet forkeard
+is, mar in oar sjucht det sa goed net yn, en dêrom scille wy him det
+nou ris leare.
+</p>
+
+<p>
+Mar hjirmei tsjinnet men allinne de egene heechhertigens en waenwizens,
+en God alderminst. Einlings hearre wy yn to sjên, det it net ús earste
+plicht is ús broerren heal-idioat en ûntarekkenber fen bigryp to
+biskôgjen, om den frjeonlik oer him de fâld en de master to spyljen —
+mar det wy alderearst ús sels hawwe to forfoarmjen, út to driuwen hwet
+lyts is en swak, rjucht to stean mids de woelige wiksel fen ’e wrâld
+en nea net bilies to jaen, noch for it minne yn, noch for det bûten ús.
+Earst as men wis is fen yensels, as der gjin gefaer for nuvere
+útgliderijen mear bistiet, as men fielt det yens egen opfieding ôfroun
+is en fortuten efterliet, dy sterk meitsje for hiel it kommende libben,
+den mei men in oanbigjin meitsje mei it wrâldforbetterjen.
+</p>
+
+<p>
+Hwent net earder as den scil men straffeleas de wrâld yn it antlit
+sjên kinne en net earder as den scil men forstean, det, hwet ek
+meifalle mei, tomôge en ûndermine, hwet yen bidriget oan eltse kant,
+krêftleas is tsjin yens egen ivige siele en tsjin yens egen karakter,
+det bliuwt en stiet, ûnforwrigber. En as wy dit net leare yn ús
+geweldige dagen, det de wrâldmachten allinnich krêft hawwe oer yens
+liif, mar det it eigen Ik, det is yens eigene geast mei syn krêft en
+syn hegens, syn greatskens en syn wil, him inkeld hat to bûgen for God,
+mar for net ien fen ’e minsken, om ’t itsels godlik is, den scil hiel
+dizze oarloch omdôch west hawwe, en God scil ús bisiikje mei yet
+pynliker pleagen, om it ús by to bringen.
+</p>
+
+<p>
+Wêz fêst, wêz sterk, it is yn it libben de iennichste plicht. En de
+iennichste wet is „Bid en wirkje”.
+</p>
+
+<p>
+Bid, det is, sûnderje dy faek ôf fen ’e wrâld en haw noed, det hja dy
+net yn bislach nimt, tink folle en djip, fiel suver en klear, jow
+rekkenskip, dy sels en it Albiwâld, fen hwetstou diest en dochst —
+wirkje, det wol sizze, gean mei dyn bêste en ynbânnichste krêft nei it
+lân yn en bûten dy, fêstbisletten, yn beide oars to meitsjen, hwet sa
+breanedich oars wêze moat.
+</p>
+
+<p>
+Ik wit, det der in ûntsachlike striid for útfochten wirde moat, om
+rêstich to stean tsjinoer al it fierderflechtsjen en it drokke gekrang
+fen de koartsige wrâld, ik wit det der drege moed for nedich is,
+aloanwer it mês yn ’e hân to nimmen, as der seare steden de gevens fen
+yens egen gestel ef it lichum fen hiel de wrâld bigjinne to bidriigjen.
+Mar dizze fêstens en dizze moed is perfoarst nedich, hwent, koe men
+hjar net bimasterje yn yens learjierren, dy’t by somliken it hiele
+libben dûrje, den bliuwt der ivich gefaer, det men meiskoerd wird fen
+’e twivel, hwaens sûgende krêft nei alle wierskyn nea net sa lûkend
+west hat as yn ús tiden. En om ’t Friezen jimmeroan rynsk mei dy twa
+eigenskippen seine waerden, dêrom doar ik it den oan, iepen to wizen
+op hwet ús to wachtsjen stean kín.
+</p>
+
+<p>
+It is myn fêste oertsjûging, dy’t ik taljochtsje koe mei mennich in
+moai en ynslaend foarbyld út de miene skiednis en út myn eigen bifinen,
+det de minskelike krêften, ynsafier dy nei bûten bliken dogge fen hjar
+bistean, mei enoar yn wriuwing en konflikt komme moatte,&mdash;oars sein,
+det it quantum „striid”, lyk opgeande nei it oanwaechsen fen de
+wrâld-krêften, aloan tanimt, fen hokfor alloai dizze striid den ek
+wêze mei. By de tsjinwirdige ynrjuchting fen ús mienskip kin dit
+skreppen for yensels op stoffelike kriten allinnich gean ta skea fen
+yens neiste, en om ’t men, wol men yn ’t libben bliuwe, der op
+oanwiisd is for yensels to soargjen, kin men der inkeld om tinke, ho’t
+men syn meiminsken de minst bitsjuttende en maklikst to dildzjen skea
+oandocht. By de greate mennichten giet it net oars: de ûnderskate
+partijen wirkje tsjin enoar yn, kinne net oanhelje as mei forlies fen
+de oar, en dêrom is ek hjir dy partije-striid de oannimmelikste en
+weardichste, dy’t, krêftich en mei trochsetting fierd, dochs de oar
+gjin ûnbinlik neidiel, yensels gjin ûnrjuchtfeardich foardiel
+bisoarget. Yn it bilang fen de minskelikheit en fen de bêste
+ûntwikkeling is it dêrom to winskjen, det, sadré dizze wrâldstriid
+ôfroun is, de krêften fen ’e minskekloften útwyk fine yn in
+klassestriid, hwerút safolle dwaenlik alles hwet minnich en ûnweardich
+is, weikeard wirdt. Mar dit scil allinnich den barre kinne, as dizze
+oarloch einet mei in folsleine ûnderlaech fen de machten Berlyn—Bagdad,
+en as Dútsklân by it nije fredes-fordrach sa ynrjuchte wirdt,
+b g. troch in fordieling yn twa ef trije keningriken, det it oan in
+forset tsjin de entente-machten, dy to’n earsten de fâldij oer det lân
+útoefenje moasten, net meartinke kin.
+</p>
+
+<p>
+Hwent komt dizze kriich net ta in útdragen saek, den kinne <i>ef</i> de
+Jeropeeske greatmachten safolle krêften oerhâlde, det hja dalik wer in
+kriichrin in biwapening en legerfoartsterking bigjinne&mdash;<i>ef</i> hja
+scille, allegearre, ôfmêd en forslein to hymjen lizze, sûnder moarch
+en piid mear, it ynlân fol yllinde en kankerjende noed, oant hja de
+ien nei de oar ûndergean yn in revolúsje fen de hongerlijers tsjin de
+mennich heech-troanjenden. Wirdt de wrâldstriid biëine mei in
+oerwinning troch Prússen, Hongaren, Boelgaren en Turken, den scil sok
+in ein dochs nea net definityf wêze, om ’t de oerwoune foltsen hjar
+nea skikke scoenen yn hjar lot, en aloan scille hja wrakselje om de
+skea yn to heljen en it forlerne wer to winnen, oant einlings de wrâld
+bifrijd wirdt fen ’e ûndraechlike hearskippije fen jonkers mei
+houneswipen en rinkeljende spoarren.
+</p>
+
+<p>
+Hwent och, safolle minsken meije noutiids, skriemende wirch fen it
+ôfmêdzjende gejacht fen ús tiid, moedleas sitte to winskjen nei
+ljochter, freedsumer dagen&mdash;wy scille op dizze wrâld ek op hege
+âlderdom net folle rêst mear fine. Rêst&mdash;de jongfeinten fen it âlde
+Grikenlân wisten, fielden hwet det wier, as hja nei it swiere
+wrakseljen yn in gymnasion, det wyt blonk fen it sân, útrêsten yn ’e
+simmersinne, de krânse yn it hier en lústerjend nei it liet fen in
+frjeon; de mûnts fen ’e middelieuwen fielde hjar seine, as er,
+opsjênde fen de glânzgjende perkemintblêdden fen in âld hânskrift,
+troch de yn lead fette rútsjes seach nei de oarderlike, bloeijende
+kleastertún&mdash;, mar út de tsjusterens fen ’e frânske revolúsje en it
+kleare bigryp fen Napoleon syn forstân is de striid fen ús dagen
+berne, dy’t oanwaechst yn krêft en de mienskip mei hjar minsken
+sloopt. Hwet scil men folle bigjinne? de weagen fen dizze jimmeroan
+ûnlijige sé strûze rizend en tommeljend oer de lânnen, dêr ’t ienris
+it sêfte genúnder wier fen it jounsliet en de mimerjende priel fen
+hwet wite roazen en dêr ’t nou de wetterplanten fen de grize groun
+hinne en wer soeije mei it rôljen fen de weagen, wylst mar hiel inkeld
+in berchtme, ûnforwrigberfêst, boppe de skomjende widens útriist.
+</p>
+
+<p>
+Sa ûntsachlik yn wêzen en yn gefolch is dizze striid, det de grinzen
+fen ’e steaten fen Jerope, dy’t ieuwen en ieuwen fen neden hawn hawwe
+for hjar stadige en fêste groei, dy dêrnei lange jierren aloan
+bistevige waerden mei hwet de wizens fen tiid en minsken as middels
+úttocht&mdash;det dizze grinzen as útwiske binne en de steat, dy’t men
+hjoed forearet as de weardichste en de krêftichste, moarn yn moude
+útinoar falt. Der is yn Jerope gjin lân, gjin steat, ef syn foarste
+bilangen steane op it spil&mdash;de steaten wirde bidrige troch fijânnen,
+sims al steande binnen de grinzen fen it eigen lân, de troanen
+wriggelje troch de ûnrêst fen it folk, det syn eigen hearskers
+oansjucht op al det lijen, yn pleats fen de steaten en dy hjar
+hearsksucht sels. Ruslân, Dútsklân, Ingelân, de geweldichste
+minskekloften, dy’t ea in mienskiplike striid oanbounen, de lânnen,
+dy’t wy ûnforwinlik achtene, hjar egenste grounslaggen trilje fen it
+gedinder en de swiere ynspanning&mdash;de lytse lânnen krimmenearje en
+kettermintsje nou en den hwet, mar birêste al lang yn it gefal, en
+nimme it mei hjar rjuchten net to earnstich, bêst wittend, det dyselde
+rjuchten ienris in skoandere oanlieding wêze kinne for in greatmacht
+om hjar yn ’e oarloch to biheljen&mdash;en hwêr bliuwt den it folk, det
+mar in lyts diel útmakket fen in lyts lân, ús Fryske goe-minsken?
+</p>
+
+<p>
+Dit is de twivel, dy’t ek my sims to machtich wirdt. Net de wenstige
+gefaren yn Fryslâns fjilden&mdash;de earsucht fen lytse geasten; it
+Hepkema-gekeakel fen ljuwe, dy’t nidich binne, om ’t immen hjar masker
+fen hjar antlit ôfskoerrend, hjar wyt en gammel troanjemint oan de
+wrâld biwûnderje liet; de ôfbroazeljende ynfloeden fen Hollânsk en
+Dútsk&mdash;hawwe my ea ek mar in amerij oandien mei noed, ynpleats fen my
+oanlieding to wêzen ta in mennich meilydsume wirden; mar as men tinkt
+om hwet ik der niis-krektsa neamde, om dizze ûnhjirmlike striid dy’t
+inkeld it bigjin is fen hwet ús yet wachtet en men sjucht hjir dit
+lytse, fredige lân mei syn stimmige jounsloften, ja, den moat men wol
+twivelje, eft al de soannen fen Fryslân, al hienen hja tsjienris
+safolle striidbere krêft, yn steat wêze scille hjar lân ûnbismodze to
+hâlden fen alles hwet smoarch, ûnhuer en bloedderich is. En dochs
+meije wy inkeld sjên nei it read fen de rizende sinne, nea net nei det
+fen ’e flier yn in slachthûs&mdash;en docht is de soarch for ús lân ek ús,
+ús alderearst, oplein.
+</p>
+
+<p>
+En sa steane wy den for it poarperen gerdyn fen ’e takomst, det yn
+swiere en rike fâlden delhinget op ’e blinkende flier fen ús
+keninklike seale, it geheimige klaed hwerefter feal suchtsjen is en
+heal-lûd gekjirm, en hwerfen de flierseame wiet is fen in wûnder read.
+Noch binne ús sitten sêft en noegjend fen forwiel, noch falt it
+sinneljocht yn rêstige en stimmige kleuren troch de suver-bimielle
+ruten, noch is it liet fen hwa ’t ús niis-krektsa song fen maeitiid en
+séwyn en ljeafde ús earen net ûntstoarn, mar it wirdt tiid, det wy de
+rêsting nimme fen it plak, dêr ’t hja jierren laei, en it blinkende
+swird yn ’e hânnen.
+</p>
+
+<p>
+„Bid mei dyn eagen en wirkje mei geast en liif . . . Wêz fêst, wêz
+sterk”.
+</p>
+
+<hr />
+
+<div class="footnotes">
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_1" id="Footnote_1"></a><a href="#FNanchor_1"><span class="label">[1]</span></a>It opstel „Twivel” is skreaun yn ing forbân mei haedstik
+V (Stipers) fen it wirkje „De Jongfryske Biweging” (útjown by
+Bergsma, Dokkum) en mei it striidskrift „Fryslân en de wrâld”
+(Ljouwert, Eisma).</p></div>
+</div>
+
+
+
+<h2 class="chapter">II. US TAELSTRIID.<a name="FNanchor_2" id="FNanchor_2"></a><a href="#Footnote_2" class="fnanchor">[2]</a></h2>
+
+<p>
+De soarch for it Fryske folk, binammen dos for de ynwenners fen it
+sélân Fryslân, birêst bihalven by de kommissaris fen Leechlân’s
+keninginne&mdash;en fen him mei men, om ’t it kommissariaet it forbân
+bistjut bitwisken Fryslân en it Ryk, net altyd-en-ivich in apart-
+fryske hâlding forwachtsje&mdash;by de fryske steaten, gearstald út
+mannen, hwaens namme in goede klang hat yn it stik fen ’e forsoarging
+fen fryske bilangen, en dy’t bihearre ta ûnderskate politike partijen.
+Ek hjir yn Fryslân is de tsjinstelling twisken lofts en rjuchts fen
+oerhearskjende krêft, en it is nuver en fornoegjend to sjên, ho’t read
+en swart mear en mear for master bigjinne op to slaen, en ho’t it
+liberalisme, det sims net ûnaerdige bigjinsels forkindige, mar sûnt
+jierren forstive en ynsliept is, en mei it forliezen fen syn wirkkrêft
+ek syn bisteansrjucht forspile, stadichoan ôftakket en toskromfelet.
+Hwent hjirút sprekt de fryske siele tige dúdlik, dy’t it hjar
+ûnweardich achtet hjar to jaen by in partij, dy’t syn ynhouten
+forlaer, hokfor moais hja yn fiere tiden ek ienris ûnthiet.
+</p>
+
+<p>
+It forskeel twisken lofts en rjuchts is net uterlik, mar rekket it
+djipste fen it minskebistean, om ’t de lofter partijen jimmeroan
+skreppe for in forbettering fen de stoffelike mienskips-tastânnen,
+wylst dy fen ’e rjuchter kant binammen hjar oandacht jowe oan
+geastelike bilangen. Striid twisken de twa klibers scoe dos net
+perfoarst nedich wêze, laei it lân der net sá ta, det de lofter
+fraksjes miene opkomme to moatten tsjin de wize, dêr ’t hjar
+tsjinstânners de geastelike bilangen op winskje to forsoargjen, wylst
+dizze lêsten min hjar moed hawwe oer de mannear, dêr ’t dy fen ’e
+lofter side de tastânnen yn ’e greate wrâld op wizigje wolle. Mar
+dizze strideraesjes, dy’t by hwet ynskiklikens en fordraechsumens
+fen beide kanten tige bêst for in goed diel bisljuchte wirde koenen,
+foroarje neat oan de wierheit, det de rjuchterside binammen geastelike,
+de lofter stoffelike tastânne-forbettering biëaget. Der mei forskeel
+fen miening oer bistean, hwet for de naesje sels it nedichst en
+weardichst is, alteast ditte docht der klear bliken út, det it bistean
+fen partijen, dy’t hjar yn haedsaek wije oan de geastelike bilangen
+fen in folk, net allinne winskelik-yn-theory, mar ek yn praktyk hiel
+wol mûchlik is.
+</p>
+
+<p>
+De partijen fen ’e rjuchter side, dêr ’t ik net ta bihear, mar hwaens
+bistean en wirk net hegernôch oanslein wirde kin, om ’t hja hjar leden
+de wisse oertsjûging en krêftige trochsetting meidiele, dy’t
+needwindich it gefolch binne fen in fêst bitrouwen op in liedende en
+diekrêftige God, sadet ytlike ljuwe, dy’t oars nea wisse moréie
+grounslaggen forwirven, nou rêstich en ynbânnich gean troch it
+grousume libben&mdash;dizze partijen den wije hjar yn it steatkindige der
+oan, it Gelove, neffens hjar oertsjûging ynjown fen it Albiwâld,
+triomfearje to litten boppe de fen minskeforstân útfoune Steat. Mar
+nêst de oerwinning fen it Gelove, al moat dit neffens party neamd en
+bistreve wirde yn it alderearste plak&mdash;bliuwe der yet oare geastelike
+bilangen bistean, dy’t wol is wier fen dizze ierde binne en dos
+tidelik, mar dy’t nimmen it rjucht hat to forwaerloazgjen, op straffe
+fen de namme „Minske”&mdash;det is: de yn-syn-siele ivige bitsjûrder en
+organisearder fen de forgankelike wrâld&mdash;ûnweardich to wêzen. En
+hjirta biheart den wol binammen de plicht, oan de lieders fen in folk
+oplein, om to soargjen, det de naesje, dêr ’t hja diel fen útmeitsje,
+oandiel kriget yn de minst tidelike bloei fen de wrâld: de djip-
+minskelike, ynlik-bistevige cultuer, dy’t op de útkomsten fen de
+ûntwikkeling fen minskelik tinken en fielen, mei lijen en fortriet,
+mar stadichoan en rigelmiettich opboud waerd.
+</p>
+
+<p>
+Oer dizze kwesje hoecht hjir net folle yn it formidden brocht to
+wirden. Elts folk ommers kin oan de mienskiplike cultuer inkeld diel
+hawwe yn de tael, dêr ’t it him it maklikst yn uteret, dy’t him it
+hânsumst en brûksumst is, yn syn eigene dos, omdet syn bistean it
+iennichst uteringsmiddel yn syn tael hat, lyk as myn siele hjar
+allinnich uterje kin troch myn mûle en net troch dy fen myn bûrman.
+Mei it forlies fen syn tael rekket it folk de kâns kwyt, in apart
+plak yn de wrâld en yn de cultuer yn to nimmen, forliest it de
+gelegentheit it folksaerdige op to fieren ta de hillichste hichten,
+hâldt it op as apart folk to bistean, en wirdt it dos twongen op to
+gean yn, gear to ranen mei machtiger naesjes: de útkomst is, det it,
+koart nei it forlies fen syn iennichst uteringsmiddel, syn siele
+kwytrekket, sûnder fensels dy fen in oar derfor yn it plak to krijen.
+Ik wiis op de Grinzers en de East-Friezen, dy’t, praktysker fen oanliz
+as wy hjirre, hjar lokkich priizgje meije om it bisit fen in
+fruchtberder yntellekt, en dy’t sûnder ús twinkeljende marren en
+rûzige wâlden ek minder bihindere wirde fen de twivel, dy’t altomets
+it gefolch is fen in krêftich-ûntwikkele fielingslibben&mdash;masters yn
+suver tinken en fen klear ynsjuch, en dy dennoch suver neat yn it stik
+fen cultuer ta stân bringe kinne. Hja forlearen hjar biwende fryske
+sprake, en net earder as it hjar slagge is, mei úthâldend arbeidzjen
+en bitrouwende moed, hjar leech-dútske gearspraken op to fieren en to
+ûntwikkeljen ta in weardige selsstânnige tael, scille hja wer apart,
+nou net mear as fryske, mar as friso-saksyske stamme rjuchtstreeks oan
+in greater cultuer-gebiet dielhawwe.
+</p>
+
+<p>
+Hjirút folget ienfâldich en sûnder omhalen, det de striid for de
+fryske tael fierd wirdt út soarch for en yn it bilang fen it Friezene
+folk, det foroardiele en delstaet wirde scil ta de rang fen in
+tjirmjend en sukkeljend, ommers heal-bloedich, lid fen ’e
+Great-Leechlânske stamme, koart nei ’t it syn egene sprake forlear.
+Mar ek is it maklik yn to sjên, det dizze taelstriid it alderbêst en
+krêftichst fierd wirdt net út in wittenskiplik bitinken&mdash;b.g. det it
+for de witnis sa spitich wêze scoe, det sok in âld-Germaenske tael it
+bistoar&mdash;noch út in sin for hwet âld is en biwend&mdash;men scoe den ek
+stride moatte for de earizers, de klinkebaitsjes en sa&mdash;mar út in
+waermbloedige en ynlike ljeafde for yens eigen folk. Ja, it stiet by
+my fêst, det de fryske biweging der allinnich by winne koe, as sokken,
+dy de tael rêdde wolle inkeld om in wittenskiplik bilang, hjar mar fen
+ús ôfjoegen, om ’t hja dochs net forsteane ho’t in Fries syn tael
+achtenearre sjên wol, en faken dos bisocht binne mei in bihyplike
+healslachtigens.
+</p>
+
+<p>
+Dit is it swiere stik, det men yn ’e forflein hûndert jier fen fryske
+taelbiweging&mdash;forflein ja, as hiene se mar in deimennich bistean, sa
+leech en sûnder fortuten&mdash;nea net oandoaren hat: iepen en moedich nei
+it folk sels ta to gean, it to wizen op hwet as folk syn plicht wier
+en it oan to fiterjen ta in warbere fordigening fen ’e rjuchten, dy’t
+it Frysk as tael hat, om ’t men ealge, det de fryske ljuwe binijd
+redendiele scoene: „Ho is dochs ditte, det wy de tael biwarje moatte,
+om ús eigen wêzen en siele to rêdden? wy hawwe dos yet in apart
+bistean? wy binne dos yet in selsstânnich folk? hwerta regeart men ús
+den út in Hollânske haedstêd wei?” Ik wit net, eft it folk yn wierheit
+yn syn gehiel ea sa redenearje scoe, en my tinkt det, al nimt de
+nasjonale fieling ek noch sa folle yn krêft ta, in separatistyske
+oanstriid (ûnder Hollâns hearskippij wei) dochs to’n earsten net as in
+earnstige mûchlikheit biächte hoecht to wirden; mar dit wit ik wol,
+det, wier it gefolch fen in nije nasjonale oplibbing, dy’t needwindich
+mei it fieren-fen-folkswege fen de taelstriid mank gean moat, ek in
+greatske en heechhertige hâlding tsjinoer Hollân, al ûntstie der
+wriuwing en ôfkear, al stjûrde men frysk-nasjonale keamerleden nei
+den Haech en al rôp men yn it iepenbier de stipe yn fen it Ingelske
+regear, det dit alles, ho bigreatlik ek, better tocht wirde moat as
+det it folk, syn plichte forwaerloazgjend, him earst tael, den eigen
+siele kwyt-makket. Waling Dykstra hat it folk for de tael yn it spier
+bringe wollen mei syn Winterjounenochten&mdash;syn doel wier treflik, mar
+de gefolgen fen syn skreppen wiernen inkeld achting for him sels, in
+ûnbidich gelaits en in net bjuster oannimmelike wilte, en de
+opfetting, det it Frysk nearne for doochde as for leech-by-de-grounske
+redenaesjes en aerdichhedens. Piter Jelles&mdash;men kin syn namme net
+neame as mei spyt en mistreastigens: hwennear scille wy hjir wer sok
+in striidfeardich sjonger oanskôgje!&mdash;seach klearder, en joech as syn
+bitinken, det it Frysk allinnich rêdden wirde koe troch in
+folksbiweging, mar wirke der sels allike min oan mei as de forfalman
+Hof, dy’t soks biskreppe wol mei geastleaze rymstikken, ûnbigryplike
+sonnetten en opsettelik-falske redenaesjes. It Alde Selskip is to tige
+ynnommen mei syn egen treflikens, om him sa to reorganisearjen, det it
+yn wierheit yn folksselskip wirdt, det in weardige folksstriid liedt&mdash;
+somlike liberale Haedbistjûrders wirde al bleek om ’e noas, as hja om
+sok in rûzige maitiidswyn, sok in skriklikens tinke&mdash;, inkeld de
+Soasialisten as de Zee en van der Zwaag, dy’t de ûnmisbere krêft fen
+it folk op wearde witte to skatten, en aldergeloks hiel it Kristlik
+Selskip, sjugge de tastân klearder.
+</p>
+
+<p>
+De fryske taelstriid is alderminst in hopeleas ûndernimmen, en as men
+aloan it folk wize wol op syn eigen wearde, syn eigen aerd, det de
+tael fen neden hat as it yn syn suvere fryskens bistean bliuwe scil,
+den haw ik op de útkomsten sok in lokkich bitrou, det men neffens my
+oertsjûge wêze mei it sels op ’en dûr sûnder Ingelske stipe ôf to
+kinnen, ho dy ek aloan weardearre scil. Is men út persoanlike ef
+steatkindige bitinkings tsjin op it ynroppen fen Ingelske stipe, den
+is men lykwol ek sûnder genede der op oanwiisd to dwaen, hwet ik niis-
+krektsa yn bitinken joech.
+</p>
+
+<p>
+Hjir komt yet in oare saek op it aljemint. Men wit, det ik as eindoel
+fen de taelstriid fordigene haw de hearskippije fen it Frysk op fryske
+groun, wylst it Hollânsk inkeld as bytael biskôge wirde scoe, om sa ek
+mei de oare dielen fen it Ryk fieling hâlde to kinnen. Yndie scoe
+neffens my dit de ideael-tastân op ús erflike kriten wêze, det in
+ûntwikkele Fries, eltsenien dy’t bihalven it leger ûnderwys yet in
+algemien-ûntwikkeljende cursus trochmakke hat, syn eigen tael, it
+Frysk, alhiel ûnder de knibbels hie, fen it Ingelsk foldwaende ôfwist
+om it moai flot sprekke to kinnen, sa’t er yn hiel de wrâld nearne
+forlegen hoechde to stean, en fen it Hollânsk genôch, om it alteast
+goed fetsje en lêze to kinnen. Mar al is dit it jongfryske eindoel,
+hjirút folget alhielendal net, det wy hjoed-de-dei al bigjinne moatte
+oan to stjûren op amptlike ientaligens en in skrikliken heibel en
+kabael útjaen, om foartdalik yn skoalle, tsjerke en rjuchtseale ús sin
+troch to driuwen, dêr ’t in aldermâlste en for it Frysk wier-wier
+neidielige opskoer fen ûntstean scoe. Hwet nedich is, is die-krêftige,
+fiks-trochsette, moedige mar rigelmiettige arbeid, en for de beide
+utersten fen soarchsume en opkearende forsichtigens en hirdrinner
+dearinnerij hat men yen mei de measte hoedenens to mijen.
+</p>
+
+<p>
+Ik neam dit efkes, om to forklearjen, ho’t ik by al myn biwûndering en
+foldwaning dochs in bytsje biwyldere wier, do’t ik fornaem, det in
+mennich fen it jongerein yn ien fen ús liedende fryske lichums al
+bigoun wiernen oan to stean op amptlike ientaligens, dêr ’t de lieders
+bliken fen joegen lang net ôfkearich fen to wêzen,&mdash;en det hja dêrom
+yn it Karbrief fen hjarren forieniging opnommen hawwe woenen, det it
+doel fen it lichum û.o. wier: „De fryske tael wirdt de ienichste
+amptlike tael fen Fryslân”. Ik fyn wrychtich-wier gjin wirden om myn
+blidens oer sok in manlik en ynfrysk ûndernimmen to uterjen, mar
+dochs, frjeonen, yn myn wirk haw ik de winskelikens fen sok in
+hastigens nea net fordigene, en ik leau hast, det wy op dy wei, as wy
+alteast gjin folsleine steatkindige revolúsje winskje, net sa folle
+fortuten for it Frysk bihelje scille, as it tsjinwirdich wol kin. De
+wyt-moarmeren wente mei syn kante pylders en syn ryk byldhouwirk, dy’t
+fier, tsjin de blauwe kym oan, omhegen riist op de brede rêch fen dy
+gouden-glânzgjende kling is dochs al net yn in ûremennich to birikken,
+en needlottich kin it sels wirde, as men al foartdalik by it bigjin
+fen de wei, dy’t omhegen laet en dos swier is to bigean, rint út al
+yens macht.
+</p>
+
+<p>
+Det der wirk dien wirde moat, in protte wirk, is dúdlik; my tinkt,
+<i>lit ús bigjinne mei, elts nei syn krêften, derta mei to wirkjen det
+it Frysk op fortsjinstlike wize brûkt wirdt as in weardige kinst- en
+cultuertael, en safier as wy mar in bytsje kinne, der op oanstean en
+der ta bydrage, det yn safolle mûlk iepenbiere en bysûndere skoallen
+Frysk jown wirdt as tafek, det it preekjen-yn-Frysk mear algemien
+wirdt, en det der einlings ris in fryske kranie útkomt</i>&mdash;in ding, dêr
+’t nei hûndert jier fen „taelstriid” (hwer de fryske krêft bleaun is
+yn dy tiden?) de tiid sa njunkelytsen dochs wol ris for kommen wêze
+scil. Binne wy safier, den, jimmeroan ôfgeande op it strieljende doel,
+in folgjend diel fen de baen: ik jow grif myn ûnthjit, det men op my
+rekkenje kin, as ienris dit ta stân brocht waerd.
+</p>
+
+<p>
+Bûten det it gefaer fen to wrimpene hastigens en bloisterigens
+sadwaende alhiel weinommen wirdt, biedt it útstel, det ik hjir joech,
+net sûnder det it my moeide, det ik net fierder doarst to gean, dit ek
+to weardearjen foardiel, det it sokken ûnder it alderein, dy’t yet
+biswier meitsje it fen my fordigene eindoel oer to nimmen, sa dwaenlik
+makke wirdt for de mienskiplike saek nêst en mei ús to arbeidzjen.
+Sels immen as Dr. Schepers, dy’t by ús de faeiste pasjint is oan
+Groot-Nederlandmany scil, as ik my net slim forsin, gjin biswier hawwe
+hwet ik niis-krektsa skeanprintsje liet, as de plicht fen de fryske
+taelstriders to biskôgjen.
+</p>
+
+<hr />
+
+<div class="footnotes">
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_2" id="Footnote_2"></a><a href="#FNanchor_2"><span class="label">[2]</span></a>It opstel „Us taelstriid” is skreaun as in forfolch op haedstik IV
+(Us taelstriid) fen it wirkje „De Jongfryske Biweging” (Bergsma,
+Dokkum).</p></div>
+</div>
+
+
+
+
+
+<h2 class="chapter">III. IT ALDE SELSKIP.<a name="FNanchor_3" id="FNanchor_3"></a><a href="#Footnote_3" class="fnanchor">[3]</a></h2>
+
+<p>
+It mei my gind wêze, hjir yetris to forklearjen det, hwennear ik praet
+oer it „âlderein” ik alderminst skriuwers as it trijemanskip Dykstra-
+fen der Meulen-Wielsma op it each haw, mar de hearen fen it
+„middellaech,” de lieders fen in fjirtich, fyftich jier, dy’t nei de
+dea fen Waling Dykstra hope hienen hjir de hette hoanne úthingje to
+meijen, en hjar net sa botte rom yn ’t liif fiele, as hja tinke oan de
+krêftiger jongeren. It moast einlings ûnnedich wêze, hjirop to wizen,
+om ’t it dochs wol fensels sprekt, det gjin forstânnich minske it yn
+syn holle helje scil to fjuchtsjen tsjin in laech, det for in part al
+forstoarn is en for in oar diel him èf bûten ús fryske mienskip hâldt
+èf it jongerein mei frjeonlike en weardearjende wirden ynhellet.
+</p>
+
+<p>
+Nou scoe der hwet tige moais barre kinne, as de âlderen dy’t ik miende
+oan it ein fen it foarich haedstik, ús krêftdiedige meiwirking ek wier-
+wier fortsjinnen, oars sein, as hja jierren mei úthaldende moed for de
+fryske saek yn it spier stien hienen, sûnder eigen foardiel en oansjên
+to biächtsjen, en sa, det hja hjar yn hjar ynderlik de mearderen en
+riejaenders rekkenje koenen fen it jongerein, det safolle minder ryk
+is oan weardige bifinings. De tsjin-natuerlike tastân, det ûnpartidige
+en frysk-fielende minsken noutydlings iepen as hjar oertsjûging
+útsprekke, det it jongerein yn bitsjutting for de fryske saek fierwei
+de âlderen oertroevet, easket in foech bisprek, dêr ’t it út bliken
+dwaen scil, det soks net leit oan bûtenwenstige treflikens fen ’e
+jongeren, det mar tige deistige minsken binne, as wol oan de
+ûndeugdelikens fen it âlderein.
+</p>
+
+<p>
+Yn ’e rin fen ’e tiid hawwe de ljue, dy’t winsken it ien ef it oar fen
+it Frysk to ûndernimmen&mdash;faken wier dit de wei om sels hwet oansjên by
+it folk to krijen&mdash;hja mochten den ek noch sa ûnbitsjuttend fen
+ynsjuch en kribintich wêze, hjar jown nei it Alde Selskip, det forlet
+fen lieders hîe, scoe it alteast wirde hwet it winske to wêzen: it
+liedende fryske lichum. Mar krekt om ’t men ûnder dizze „lieders”
+alderleije eleminten ynhelle hat, dy’t it nea net fierder as
+sljuchtwei lid bringe moatten hienen, is njunkenlytsen de lieding
+kommen yn de ûnfêste hânnen fen ûnbitrousume minsken. Dit scoe nou
+neat net slim wêze, as de Algemiene Gearkomste mar de posysje ynnommen
+hie fen in Keamer tsjinoer de minister-rie, sadet hja hwa ’t
+ûnweardich achte wirde moasten en dos de fryske saek yn diskredyt
+brochten, sûnder omhalen nei hûs stjûre koe: mar dizze Gearkomste,
+hwaens wirkeleazens yn Fryslân hast sprekwirdelik rekke, wirdt yn
+haedsaek allinnich bisocht troch de frjeonen en trawanten fen dizze
+ûnwinskelike lieders, troch ljuwe dy’t mar ljeaver net tsjin de âld-
+biwende, mar tomôge sleur opkomme en fen somliken, dy’t hjar mei
+mismoedige birêsting mar by it gefal deljowe. It is skoan to bigripen,
+det in mennich, dy’t sok in rin fen saken mar min noasket, mar dy fen
+oanliz to bidêst of to aristokratysk binne om diel to nimmen oan de
+forneamde gearkomste-ropperij mar ljeaver net forskine, en giet it
+hjar mei it Selskip hwet al to mâl, hjar earder fen dit lichem
+ôfjowe.<a name="FNanchor_4" id="FNanchor_4"></a><a href="#Footnote_4" class="fnanchor">[4]</a>
+</p>
+
+<p>
+Omdet der by in Algemiene Gearkomste dos yet fiersto min krityk en
+opposysje bistiet&mdash;hwet hiel hwet oars wêze scoe, as de kriten hjar
+stik for stik hearre litte koenen&mdash;bliuwt almeast it Haedbistjûr, ho
+bryk it den ek gearstald wêze mei, ûnforoare. Mar it sprekt fensels,
+det sok in dwaen for it oansjên fen it Selskip, det stoere wirkers en
+gjin swiete praters fen neden hat, net bifoarderlik is, en it hoecht
+yen den ek neat to binijen, det it Selskip noutydlings net mear
+biskôge wirdt as in liedend <i>frysk</i> lichum, hwet spitich is, mar neat
+oars as egen skild. For immen, dy’t ealget mei hokfor mienings en
+forhopings dit Selskip eartiids oprjuchte is fen ús krêftichste
+taelstrider, Harmen Sytstra, moat dit wêze om syn selsbihearsking to
+forliezen, en der net mear om tinkend, eft hwet er seit ek kwea bloed
+sette kin, de swiet-petearjende, ljeaf-mûlkjende en den wer lûd-
+bearende hearen syn gleonens yn it glânzige antlit to keilen.
+</p>
+
+<p>
+Om gjin ûnnedige ergernisse to jaen, dêr ’t wer in heap heibel fen
+ûntstean scoe en dos skea for de saek fen Frysk scil ik der net ta
+oergean om, lyk as ik wol ris op in Mienskipsgearkomste dien haw, op
+de leden fen it Haedbistjûr stik for stik in krityk to jaen: fêst
+stiet, det ek de minder weardigen ûnder hjarren laet wirde fen de
+treflikste mienings, en, dienen hja fen it Frysk nea hwet goeds,
+safolle tsjoeds hawwe hja dochs ek net útrjuchte, det hja fortsjinje
+foar hiel it fryske folk op it iepenbiere skandebankje delplakt to
+wirden. Dêrby komt, det it net hjar eigen skild is det hja keazen
+waerden yn it Haedbistjûr fen dit Alde Selskip: tiden lang hat, hwet
+men neame koe it skriftekindich dilettantisme yn Fryslân meibrocht,
+det men fen immen, dy’t skielk oan it haed stean scoe fen it Harmen-
+Sytstra-Selskip, en dêrmei yn ’e foarste rigen fen de fryske
+taelstriders, it foldwaende achte, det er wier in fatsoenlik man,
+foldwaende mei it Frysk op ’e hichte, om it sûnder al te grouwélige
+flaters skriuwe to kinnen, en det er bliken joech, de rekkenboekjes
+fen ’e legere skoalle mei fortuten trochwirke to hawwen&mdash;wier men
+notaris ef haed fen de ien as oare skoalle, soks joech yen al
+foartdalik in skoandere kâns. Hjirtsjinoer scoe ik, en mei my wis alle
+klear-tinkenden easkje wolle fen hwa ’t roppen wirde ta it liederskip
+yn ’e striid for it bêste det Fryslân hat, det hja minsken wiernen mei
+djippe tael- en kinst-fieling, det hja, skreauwen hja sels Frysk yn
+kranten en skriften, bliken dienen, fen it Albiwâld sa bijeftige to
+wêzen mei suvere fieling en haechlik liet, det men hjar namme ek yn
+dit stik neame koe mei earbied&mdash;det hja minsken wiernen fen djip-frysk
+karakter, ynbânnich en fen dy rêstige úthaldende krêft, dy’t Fryslân
+troch it lijen, Ingelân troch it lok laette fen tweintich wikselrike
+ieuwen&mdash;mar boppeal&mdash;det hja minsken wiernen, bisiele mei sok in
+ynlike ljeafde for it folk fen Fryslân, det hja it hâldden as in
+skande, hjar tael to biskôgjen as in aerdige tiidkoarting yn de heal-
+forlerne ûrkes, dy’t der oerbliuwe fen in swiere dei wirk. Ik kom wer
+op myn earste sizzen: fen de lieders fen it Harmen-Sytstra-Selskip
+scoe ik, hie ik it for it sizzen, easkje, det hja hwet yn hjar hienen
+fen Harmen Sytstra syn geast.
+</p>
+
+<p>
+Yetris, ik wit det de hearen it goed miene, net mei my, mar mei de
+weardigens fen Frysk, mar hwa ’t noutiids it Haedbistjûr fen it Alde
+Selskip biskôget en hy sjucht der gûdden sitten dy’t hiel Frysiân om
+hjar sloppens mei de finger neiwiist, sa’n ien bigreatet it wol hwet,
+det wy der net nea takommen binne yn it Haedbistjûr fen ús greatst
+frysk-kindich lichem inkeld sokken to nimmen, dy’t men sûnder biswier
+èf kinstners èf gelearden èf folks-Friezen neame koe.
+</p>
+
+<p>
+Wier, ik scoe gûdden fen dizze hearen, as hja yndie hert hawwe for it
+Frysk en dy tael achtenearre sjên wolle, as hja it mei my iens binne,
+det de fortsjinwirdigers fen ús biweging ek keardels wêze moatte, for
+hwa ’t men mei nocht yens hoed ôfnimt, oanriede meije dochs kontint to
+wêzen mei it foarsitterskip fen in krite en for it Haedbistjûr to
+bitankjen&mdash;hwent allinnich ljue as de Clercq, Sipma en Sytstra (sj. de
+Taheakke side 34) binne dêr op hjar plak neffens bitsjutting en wirk,
+oanliz en warberens en wy hawwe yn sokken as Ds. Cuperus, Jiff.
+Kloosterman, Dr. Schepers<a name="FNanchor_5" id="FNanchor_5"></a><a href="#Footnote_5" class="fnanchor">[5]</a> en Sj. de Zee wol minsken, dy’t gâns mear
+dogge ef dwaen kinne for de saek fen Frysk.
+</p>
+
+<p>
+Lit de gearstâlling fen it tsjinwirdige Haedbistjûr dos romte for hiel
+hwet fromme winsken, net minder is soks it gefal mei de Algemiene
+Gearkomste sels, dy’t lyk as forline jier alderdúdlikst bliken die,
+der gjin eigen oardiel op nei hâldt, mar slaefsk him deljowt by it
+ûnwize getjirch fen in pear Gearkomste-roppers lyk as de hear Canne.
+Ik scil de lêste net mear warskôgje, det er, troch de mitige en
+bikaeide Hof aloan to fordigenjen&mdash;it hearskip is der sels net ta yn
+steat&mdash;himsels mei izeren kjettings fêstsmeit oan in libben lyk, noch
+det dizze oanbidderij fen in allinnich troch syn wanwit oereinbliuwend
+despoat in man fen karakter ûnweardich is&mdash;hwent ik bin der wis fen,
+det er him aloan fierder jaen scil op dizze omlegen-liedende wei, ta
+skea fen him sels en syn bitsjutting for it Frysk. Troch it ûnredsum
+bigjinnen fen de hearen Hof en Canne, en troch hjar skild allinnich,
+is de Wykblêd-saek glêd fortribele (sj. de Taheakke, side 35) en scil
+de Algemiene Gearkomste faeks sels gnuve meije oer in bigreating mei
+in tokoart as útkomste&mdash;hja hawwe, om sels kening kraeije to kinnen,
+gjin fortsjinwirdiger fen ’e nije biweging yn ’e redaksje opnimme
+wollen, hwertroch de greate Mienskipsmearderheit oan hjar krantsje net
+meidwaen koe&mdash;mar dochs kin der gjin twivel oan bistean ef de hear
+Canne scil, pratend for himsels en for Hof, de Algemiene Gearkomste
+oan ’t forstân bringe, det de fortuten fen hjar ûndernimmen wûndere,
+himelske moai binne. En dizze hege forgearringe scil, in bytsje
+mismoedich yn ’t earst mei gauwens it as in foarrjucht biskôgje, det
+troch it tadwaen fen Hof en Canne hjar hwet sinten ûntpûle binne, en
+de gearkomste scil eingje mei in psalmgesjong, hweryn dizze boppe-
+ierdske machten oansocht wirde ek fierders de jildelike offers fen it
+Selskip oannimme to wollen.
+</p>
+
+<p>
+Bihalven de oanwêzichheit fen tsjinkearende krêften yn it Haedbistjûr
+en it miskearjen fen egen, selsstânnich oardiel en roune krityk by de
+Algemiene Gearkomste, is der yet in tredde flater, dy’t for syn diel
+skild hat oan it yn diskredyt-reitsjen fen it lichum det Harmen
+Sytstra bidoeld hie as in fruchtber bounen fen alle soannen fen
+Fryslân. It is de troch-en-troch sike, ôflibbe en knoffelike
+ynrjuchting fen it Selskip sels, det, troch in ynlage fen in
+ryksdaelder to foarderjen, it for de fryske mindere man ûndwaenlik
+makket nei syn formogens de skriftekindige bloei fen syn lân to
+stypjen, dêrtroch in foriening wirdt fen allinnich de hegere stânnen,
+en dy den yet neat oars wit to forearjen as nuversoartige
+jounspretten, dêr ’t men faek steapels fen flauwichhedens op
+trochwrakselje moat, ear ’t men oan ’t dounsjen ta is, en in
+forfomfaeid giel krantsje, like slop fen ynhâld as goar fen uterlik.
+Tsjinwirdich hawwe wy in lichum fen ik leau in lyts 2000 leden,
+jierliks in ryksdaelder offerjend <i>net</i> oan de goede saek fen it
+Frysk, mar oan ûnsmakelike komeedzje-spylderij en oan de triomf fen ’e
+hearen Hof en Canne, wylst in foriening fen 20.000 minsken, dy’t
+byneed elts in kwartsje-joegen&mdash;it klinkt raer, mar ik nim it om
+deselde opbringst to hâlden&mdash;alteast wol tsjienris sa bimoedigjend,
+diekrêftich en heilsum wêze scoe. It Selskip is hwet hiel folle
+oertsjûge fen syn eigen treflikens, scil der nea net oan wolle, det op
+hiel de wrâld der ien lichum to bikennen mei steviger, fikser en
+praktysker ynrjuchting, en forearet to folle de âld-biwende sleur om
+fen in lytse wiziging wit te to wollen, mar oars scoe ik it de
+earnstige rie jaen woile, ris to sjên nei organisaesjes as de S.D.A.P.
+en de Hielûnthâlding en derfen to learen, det men sûnder de macht fen
+hiel de naesje ienfâldicht neat birikt. <i>Lit men bigjinne, mei de
+ynlage fiks omleech to bringen, byneed tsjin jildelike forgoeding de
+stipers to winnen fen fryske folkssprekkers as Sj. de Zee, to
+bisiikjen alteast yn eltse gritenije en safolle mûlk yn elk fiks doarp
+in ôfdieling to krijen, it liberalisme farwol sizzend om de
+demokraetsy to tsjinjen&mdash;lit men in Algemiene Gearkomste bilizze,
+inkeld bisteande út fortsjinwirdigers fen de ôfdielings en lit men den
+einlings út it Haedbistjûr oan kant sette, hwa der net yn thús hearre,
+as hja alteast út eigen oanstriid net gean wolle.</i>
+</p>
+
+<p>
+Ek hjir winskje ik net, det men holderdebolder to wirk gean scil; in
+stadige, mar rigelmiettige groei is my bêst, mits der den ek mar in
+ûntwikkeling is, en wy de kleare bliken fen foarútgong sjên kinne,
+ynpleats fen det ien nei it oar, earst it ûnderwys, nou de
+wykblêdsaek, skielk wer hwet oars fortutteazet. It Selskip scil
+rekkenje kinne op krêftige stipe fen alle Jong-Friezen, ek fen my
+sels, op bitingst det men gjin ôfgoade-tsjinst biwiizget oan
+fordraeide persoanlikhedens, de wierheit hilde docht, earnstich
+bisiket dit eigen lichum to genêzen en yn stân to hâlden, op bitingst
+foarâl, det men mear dwaen, skreppe, wirkje wol.
+</p>
+
+<p>
+Mar as men wer, lyk as forline jier, op de meast húnlike en rouwe
+mannear de geast fen Jong-Fryslân, det is de dei fen moarn, det is de
+moarnsloft en de maitiidswyn, mislediget en sear docht, as men net
+inkeld üs, mar it Aibiwâld sels ûntearet troch de forearing fen it
+falske en de bilaking fen it weardige, den meije de dieden fen hwa ’t
+yn Grou forgearre wêze scille, komme oer hjar egen holle en hja scille
+hjar egen deaklok let, hjar egen lykrede hâlden hawwe.
+</p>
+
+<hr />
+
+<div class="footnotes">
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_3" id="Footnote_3"></a><a href="#FNanchor_3"><span class="label">[3]</span></a>Opstel III wirdt jown as in forfolch op Haedstik I (Ynlieding) fen
+„De Jongfryske Biweging.”</p></div>
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_4" id="Footnote_4"></a><a href="#FNanchor_4"><span class="label">[4]</span></a>De hear Sytstra hat my fornijd, det ûnder in speech fen de hear
+Canne, hwaens namme yn dit stik goedoanskreaun stiet, de goe-minsken
+ienris bigounen to grommeljen fen ûnfordildigens, do’t de redener soks
+net biächte, stadich weiwaerden en letter op folgjende A.G. net wer
+opkamen. Men neamt soks, as ik it wol haw: „bifoardering fen
+bilangstelling yn Frysk”.</p></div>
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_5" id="Footnote_5"></a><a href="#FNanchor_5"><span class="label">[5]</span></a>Ik neam him, om ’t it breanédich is det it skriftekindich elemint yn dit
+„Selskip for Fryske tael- en <i>skriftekennisse</i>” better fortsjinwirdige wirdt.</p></div>
+</div>
+
+
+
+
+<h2 class="chapter">IV. G. POSTMA.<a name="FNanchor_6" id="FNanchor_6"></a><a href="#Footnote_6" class="fnanchor">[6]</a></h2>
+
+<p>
+It hat forline jier net de earste kear west, det hja, hwaens wird yn
+it Selskip heal wet is, it fortsjinstlike hounsk bijegenen, en it
+ûngeve, det den almeast ek ûngefaerlik is en dêr ’t men gjin
+forheftigen krityk fen hoecht to wachtsjen, ta de stjerren omhegen
+tilden. De earlikens twingt my hjiroan ta to foegjen, det soks net to
+forklearjen is trochdet hja, hwet der ek barre mei, aldereast hjar
+egen posysje winskje to bistevigjen, mar it meast mei oan to nimmen,
+det hja, dy’t jierren allinnich stien hawwe en yet jimmer miene, det
+ek nou hjar ynsjuch it iennichst-krekte is, dêrtroch machtleas makke
+waerden yn de weardearring fen eat, det moai fier fen hjar eigen
+tinkbylden ôfwykte.
+</p>
+
+<p>
+Men hat my bylein, dat ik minsken as W. Dykstra en de Halbertsma’s
+gjin genôch eare taswaeide, en myn andert is, det it my ûndwaenlik is
+myn fêste miening, det hja as Friezen great, mar as kinstners lyts
+west hawwe, ek mar yn it minst to foroarjen. Ik jow my der net by del,
+det sleur en âlderwenst meibringe wakker to bearen oer de tigens fen
+de ien ef oar syn wirk&mdash;ik nim gjin inkeld oardiel oer, ik wol sels
+siikje nei hwet ik as moai en krêftich forearje en hwen ik det, ek by
+de earnstichste wil, yn somlike skriften net fine kin, den scil gjin
+macht bûten de dea my bihinderje kinne, rounút to sizzen, det sok wirk
+gjin weardearring fortsjinnet en det it in mislediging is fen de kinst
+en fen al it hegere, det der yn ’e minsken libbet, flauwichhedens en
+ôfbrûkte plattens dichterlik to neamen. Oan ’e oare kant scil ik, as
+der immen de earme fryske skriftekennisse forrike hat mei earnstich en
+weardich wirk, hok in kiel men den ek opsette mei oer syn
+eigenaerdigens en syn stiifholligens, as ik sjuch det sa’n ien
+jimmeroan min en húnlik bijegene waerd, der op wize det sok in
+wierheitsfordraeijerij yn in soun Fryslân net op syn plak is, en det,
+hwa ’t hjiroan meiwirket, him djip yn syn ynderlik to skamjen hat. Mar
+ik wol graech, det men ynsjucht, det deselde sin for hwet ik as rjucht
+biskôgje, dy’t my twingt mines by to dragen om it botte en plompe
+ûnrjucht, immen as de hear Postma jier op jier oandien goed to
+meitsjen, my ek oanfiteret der mei klam tsjin op to kommen, as men
+seit det Dykstra syn tinkstien fortsjinne, net om hwet er for it
+fryske folk, mar om hwet er for de kinst bitsjutte. Hwent soks is in
+grouwélige ljeagen.
+</p>
+
+<p>
+Det de hear Postma hyn-efte-nei net dy weardearring ûnderfoun hat,
+dy’t him as weardich skriuwer, as iverich taelbistudearder en as man
+fen ynfrysk karakter takaem, kin him net lizze oan it folk fen
+Fryslân; syn iennichste wirk fen hwet greater tal bledkanten, de
+„Swealtsjeblommen” koe net yn steat wêze de oandacht fen rommer
+kringen for de dichter fen Moarmwâld op to easkjen, en de fryske
+foarmannen, dy de weardigens fen dit wirkje dochs wol sjoen hawwe
+moatte, hawwe it om redens, hjarsels better bikend as my, nei de herne
+fen it forjit forwiisd. Fierders binne der tal fen fersen, forhalen,
+oersettings en opstellen fen him forskynd yn skriften as De Bijekoer,
+Swanneblommen, Forjit My Net, For Hûs en Hiem en Sljucht en Rjucht,
+wylst der yn hiel Fryslân suver gjin algemien noch pleatselik blêd
+bistiet, det dizze skriuwer net in skoft ûnder syn meidoggers rekkenje
+kinnen hat. Mar ek dit wirk kin net as in tige ûnfolslein byld jaen
+fen hwet de hear Postma biskrept hat, en ik scoe it earnstich
+bitwivelje, eft er der wol ea ta oergien wie oan al dizze blêdden by
+to dragen, as hy yn de ien ef oare fryske periodyk genôch romte foun
+hie, om him frij-út en selsstânnich to uterjen&mdash;it sprekt fensels,
+det as yens wirk op sok in wize forsielle rekket, dit net bifoarderlik
+wêze kin for it oansjên fen de skriuwer sels, en sa kin men den it
+folk fen Fryslân ek gjin forwyt meitsje, binammen net omdet de
+uteringswize fen dizze skriuwer jimmeroan tige persoanlik en syn
+skriuwtrant lang net maklik west hat.
+</p>
+
+<p>
+En dochs bigrypt men yen net goed, ho’t de jeften fen. Forjit-My-Net (it is
+wier, men forklearret det hja net folle lêzen waerden) dy dochs, ho’t
+de samler ek syn bêst dien hat om hjar fiks op peil to hâlden, genôch
+rimelderij en genôch ûnweardich proaze bifette hawwe&mdash;b.g. de
+rymstikken fen J. Rypma en de „Drankjes”&mdash;rigels as de folgjende net
+bysûnder opfallen binne:
+</p>
+
+<pre>
+  „Platoniske ljeafde jowt skierkert de jeugd;
+  Dyn klange wier ljeaflik, brocht kostlike freugd,
+  Bigean nea it dwylpaed, nea dichte op ’t krewei,
+  Nim harpe as ’t need hat, sa bliuwste ús nei . . . ”
+
+  „Stil steatelik stjerte yn njuefolle nacht,
+  Ljeaf lonket de moanne yn preal en yn pracht”
+</pre>
+
+<p>
+dêr ’t dochs, ûnforskillich eft it kinst is ef net, in lûd yn
+trochklinkt, hwerút men bigrypt, det de skriuwer fen de sa hildige
+rimelderij wé west hawwe moat.
+</p>
+
+<p>
+Fen de dei ôf, do’t ik my yn it Frysk bigoun to jaen, haw ik
+jimmertroch field, det ik hjir it wirk for my hie fen immen, dy’t
+eigen wegen keas en it forsei hilde to bringen út âlderwerst oan hwa
+’t soks net fortsjinnen, haw ik altyd ean hawn, det der hjir immen
+spriek, hwaens streevjen lang net earnstigernôch biächte is en hwaens
+wirk eigentlik nea net mei frjeonskip neigien waerd. Do’t ik de
+Swealtsjeblommen yn my opnimme koe&mdash;de klang en muzyk sels fen rigels,
+dy’t fen ynhâld neat net bûtenwenstich binne, is faek fen in bysûndere
+ljochtens en haechlikens&mdash;rekke ik der mear en mear fen oertsûge, mar
+hwet ik net bigriep, wier ho’t it dochs to forklearjen wêze mochte,
+det der mar sa’n bytsje fen dizze skriuwer yn boekwirk forskynd wier,
+oant ik fornaem, det de hear Postma, wirch wirden omdet der for him
+dochs nearne romte biskikber wier, in hiele steapel hânskriften
+foreare hie oan de Provinsiale Bybleteek to Ljouwert.
+</p>
+
+<p>
+Dit seit faeks net folle, mar for my hâldt it hiel hwet yn. Lit men
+yen der sels ris yntinke, det men jierren en jierren dreech en
+ûnforsetlik arbeide hat for de rêdding fen Frysk, det men der sels fen
+oertsjûge is, det yens wirk it opnimme kin yn wearde for tael en for
+kinst tsjin det fen ’e jimmeroan bijubelen, det men wit yn it stik fen
+taelûntwikkeling it moai fier brocht to hawwen, det men den yet gjin
+romte fine kin om de fortuten fen yens ûndersiik en yens ûntwikkeling-
+as-skriuwer earne iepenbier to meitsjen, en det men einlings der ta
+komme moat, yens hânskriften om se for it neiteam net forlern gean to
+litten, presint to jaen oan in Bybleteek. Men fielt, soks bringt as
+men de saek fen Frysk earnstich nimt en net as ljeafhawwerij biskôget,
+striid en fortriet mei en as men wit, det men det net to tankjen hat
+oan ûnweardigens fen yens wirk, mar om ’t men yen de weelde gint fen
+in eigen karakter en in eigen miening to hawwen, den is sok in
+bifining net de rjuchte, om yen it libben sjên to litten as in fjild
+fol moaijens en ljocht.
+</p>
+
+<p>
+Alhowol de fryske foaroanmannen, binammen wer Haedbistjûrders en hwa
+’t de krite Ljouwert hjitte to lieden, nou dochs skoan wisten det it
+wirk fen Postma, net wier, hy mocht den in nuver man wêze en sa, dochs
+. . . net . . . hielendal . . . weardeleas . . . wier, alhowol dizze
+hânskriften yn 1907 al oan ’e Bibleteek tastjûrd waerden en dizze
+hearen fensels op ’e hichte hâlden wirde fen de oanwinsten fen de
+Provinsiale&mdash;wier ik, anno 1916, njuggen jier letter, de earste dy’t
+it wirk soarchsum neigyng, oardene en op lysten brocht: earder hie men
+der net nei omsjoen. En dochs wierne der spillen by, dêr ’t ik nea net
+fen ealge hie det hja yn Frysk bistienen, wirk fen wezentlike
+letterkindige wearde, en dochs is de fryske skriuwerij, lyk as dy foar
+1915 bistie, troch dizze samling op syn minst in tsjien presint riker
+wirden (sj. Taheakke, side 36).
+</p>
+
+<p>
+Men scil der by fine „Olive-en-Ikeblêdden”, de krêftige fryske psalme-
+biwirkings, frij wol, mar yn kinstwearde en yn bitsjutting for it
+Frysk sûnder foarbihâld de bêste stichtlike poëzije, dy’t der yn hiel
+de foarige ieu op Fryslâns fjilden ûntstie. For dizze samling hie de
+skriuwer stipe oanfrege by it Alde Selskip, det lyk as jimmeroan wer
+tige rynsk wier mei ûnthjit, mar det, op groun det de skriuwer it
+bistie „hin” to brûken for „him”, „sind” for „binne” en&mdash;omdet de
+titel nei de miening fen de hearen forwaend wier&mdash;hwet scille dizze
+krûdige krityske bioardielers in ergernisse field hawwe, do’t hja in
+„Klankboarne”-doopte bondel ûnder eagen krigen!&mdash;him der mar ljeaver
+wer for weiwoun. It miskearre der yet mar oan, det it Haedbistjûr de
+hear Postma op in gearkomste ûntbiede liet, om him oan it forstân to
+bringen, hok for foroarings der yn oanbrocht wirde moasten om it wirk
+alteast genietber to meitsjen&mdash;fen immen as de hear v.d. Burg, dy’t
+better op ’e hichte is fen maitiidsboelgûdden as fen fersekinst, kin
+men soks bêst oersljuchtsje, mar det minsken as Ds. Cuperus, en, as ik
+my net slim forsin, sels Dr. O. Postma hjar net mei foarsje tsjin sok
+in gedoch forset hawwe, liket my dûbeld bigreatlik.
+</p>
+
+<p>
+Hwer mei it dochs wol oan lein hawwe, det de Haedbistjûrders ynpleats
+fen in talint, dêr ’t de measten fen hjar sels net by yn ’t skaed
+stean koenen, weardearjend to forwolkomjen en to stypjen, sok in
+ôfwizende hâlding oannamen en mei al hjar krêften meiwirken, om dizze
+skriuwer de grize leane fen it forjit yn to traepjen? Faeks, omdet de
+hear Postma der net for to finen is, nei it folk ta to praten en
+<i>det</i> Frysk skriuwt, det hy sels it meast yn oerienstimming mei it
+wêzen fen ús tael, it suverst en it weardichst achtet, sadet it wol
+ris ôffalt, syn wirk like flot to lêzen as Dykstra syn teltsjes&mdash;mar
+men scoe dochs hoopje det de foaroanmannen genôch bisleur oerhâlden
+hawwe, om hjar hjir net troch fen ’e wize to bringen. Faeks omdet net
+alles hwet hy skreau en dichte, earste-rangs-kinst wier&mdash;mar as hy op
+syn minst is, bliuwt er yet jimmer in stik heger stean as hwennear
+Dykstra yn ’e bidelten omtoarket, en is er ûnder ynfloed fen in
+wezentiike bisieling, den is it sotternij him mei Waling to forlykjen,
+ek al is de lêste op syn bêst. De iennichste forklearring is dizze,
+det de skriuwer ten Moarmwâld him net winske to bûgen, der iepen op
+wiisde, det der yn Frysk gjin skriftekennisse, mar inkeld skriuwerij
+bistie, det it Frysk wirdeboek op syn bêst in net moai glossarium
+neamd wirde moast en det de Selskipsdeugden binammen bistienen yn de
+fryske flagge, de poalske lânsdagen en de skoane kofje&mdash;men hat de
+hear Postma, ik siz it mei oertsjûging en nei soarchsum ûndersiik fen
+syn bitsjutting en syn striid, nytge en systematysk bijegene op de
+meast heechhertige mannear, om ’t er it bistie krityk út to oefenjen
+en allinnich foreare, hwet neffens him as goed en nommel en weardich
+eare wirde moast.
+</p>
+
+<p>
+Det yn Fryslân it Fries-wêzen lange tiden biskôge is as hwet
+gefaerliks en ûnhillichs, is in tastân, dêr ’t de hear Postma aloan
+fen to lijen hawn hat en dy’t de Jong-Friezen mei de measte
+trochsetting en fûleindigens bistride scille, oant er folslein oerwoun
+is en it oprjuchte, selsstânnich-manlike en ynbânnige fryske karakter
+hjir wer foreare wirdt as it iennichste aerd, det de soannen fen ús
+lân foeget. Allinne sa is it to forklearjen, det noutiids de hear
+Postma en de Jong-Friezen neistenoar steane, hwent yn it stik fen
+kinstideael en yn de opfetting, ho’t ús taelstriid fierd wirde moat,
+bistiet der twisken him, dy de conservatyfste, en ús, dy’t de
+radikaelsten binne ûnder de frysk-fielenden fen ús tiid, gâns
+forskeel. Mar hwer ’t wy de bliken sjugge fen jierrelange stúdzje en
+nea net oerjaende striid, hwer wy in wezentlik frysk karakter mette yn
+syn stoere stânfêstens en syn birette trochsetting, dêr scille wy op
+soks mei earbied wize, ek al witte hwa ’t noutiids yet as
+foaroanmannen neamd wirde gjin wirden to finen, om hjar protteligens
+en nidigens to bidudelikjen. Ik hoopje de „Olive- en Ikeblêdden” fen
+’e hear Postma yn ’e rin fen dit jier yn ’e Mienskipsútjeften op to
+nimmen, en mei de stipe fen myn frjeonen ek fierders to bisiikjen it
+ûnrjucht, eartiids oan him bigien, nammens it jonge Fryslân yet sa
+folle dwaenlik goed to meitsjen. Mar det somlike foaroanmannen him,
+de man fen it krêftich karakter, fen bûtenwenstige stúdzje en tige
+bitsjutting for ús skriftekennisse, troch it oannimmen fen hjar
+heechhertige, dos ûnweardige hâlding, tritich jier lang bûten it
+fryske libben stjitte wollen hawwe, om ’t er hjar deistich baitsje him
+net oantwinge woe, det liket my in flater ta, dy’t breanedich ris
+oantsjut wirde moast, om it rjuchte ljocht falle to litten op hjar
+frjemdsoartige Dykstra-forearing. <i>En</i> de ôfsidigens, dêr ’t hja
+bliken fen joegen as it Postma oanbilange, <i>en</i> de dweperije mei
+„Walingomme” as dichter en kinstner (sj. Taheakke, side 38) kin men
+yen allinnich bigripe mei dochs oan to nimmen, det hja elkenien dy’t
+hjar yn wearde oertroevet, biskôgje as gefaerlik for it eigen oansjên,
+hwertroch beide ôfsidigens en dweperije hjar bitsjutting forlieze en
+folslein weardeleas binne.
+</p>
+
+<hr />
+
+<div class="footnotes">
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_6" id="Footnote_6"></a><a href="#FNanchor_6"><span class="label">[6]</span></a>Dit opstel is miend as nû. XX fen de yn ’e Ljouwerter Krante
+forskinende rige „Fen Fryslâns Fjilden” en wol as in yntermezzo
+twisken „De nijere persoanliken” en „De fryske tachtigers”.</p></div>
+</div>
+
+
+
+
+<h2 class="chapter">V. SPEKTAKEL<a name="FNanchor_7" id="FNanchor_7"></a><a href="#Footnote_7" class="fnanchor">[7]</a></h2>
+
+<p>
+Nou ’t ik it wol winskelik tink, myn miening oer de fordraeide
+redenaesjes, dêr ’t Hepkema syn lêzers eltse wike bliid mei makket,
+hjir mei in wirdmennich ta to ljochtsjen, moat ik wol wer fen
+foarenoan bigjinne en yetris de gearfettings ôfskriuwe, dêr ’t ik
+eartiids myn opstellen oer Hof mei ôfsletten haw:
+</p>
+
+<p>
+1. Om ’t it diel fen ’e „K!ankboarne”, det trochgean wol for djip-
+field dicht, al dalik bliken docht to bistean út in heap ûnwiere,
+rombommige utering, hwerfen eltse ynlike fieling skou is, docht men
+forkeard en is men ûnbinlik jinoer it wiereftich talint, as men de him
+dêryn uterjende rimeler Hof forearet mei de dichternamme.
+</p>
+
+<p>
+2. Om ’t it oare diel bistiet út breklike oersettings en rymstikken,
+dy’t hjar ek net útjaen wolle for mear as det, kin sels de meast
+ynskiklike krityk net de miening uterje, det mei de „Klankboarne”
+praet wêze kin fen in forriking fen ús skriftekennisse.
+</p>
+
+<p>
+3. Om ’t de mislearring fen ’e biweging fen 1905 foarâl hjiroan ta to
+skriuwen is, det de hear Hof, howol dekadint fen ’e tachtigers,
+oannommen waerd as hjar lieder op it fjild fen taelstriid en
+letterkinde, is it net dúdlik hwer ’t de fortsjinsten fen de nou
+bispritsen skriuwer to siikjen binne, en kin him alteast to’n earsten
+for syn streevjen yet gjin liedende posysje taskikt wirde.
+</p>
+
+<p>
+4. Allinne den scil de hear Hof yn steat wêze ienris minder ûnsuver
+wirk to jaen, as er, weromkommend op syn ûnbiredenearre sels-
+forearing, en war dwaende him hwet suverens en rêstigens fen utering
+eigen to meitsjen, mei de die tajowt, det syn rombom fen eren net
+fierder biächte hoecht to wirden.
+</p>
+
+<p>
+Howol dit ôfwizend oardiel dos forfette wier yn tige rêstige en
+goedmoedige wirden, hat de hear Hof, hwaens earsucht eltse biskriuwing
+to boppe giet en dochs lyts bliuwt, omdet der in greate liedende idée
+by him miskearret, himel en ierde bisocht op stelten to setten om de
+goe-ljuwe derfen to oertsjûgjen, det er dochs wier-wier in baeskeardel
+wier. Oan it ein fen „De Jongfryske Biweging” haw ik syn twa earste
+oanfalien ôfslein, dy’t scoene men hoopje, de lêzer wol sa goed yn ’t
+ûnthâld bleaun binne, det it oerstallich is se fen nijs wer op to
+ikkerjen, en ik wol dos allinne to binnen bringe, ho’t ik myn oars
+faeks neat to maklik opstel dochs bisleat mei wirden fen in
+formoedsoenjende geast. Nei oanlieding hjirfen hat it hear bisocht,
+mei my frede to sluten, mar hy kaem oan mei sokke aldernuverste
+bitingsten, det ik, al haw ik myn fordildigens by dy ûnderhânnelings
+lang biwarre, de yndruk krige dochs mei immen to dwaen to hawwen, dy’t
+fen syn journalisterij hwet yn ’e beanne rekke wier, hwerom ik net op
+syn praetsjes yngien bin. It hjiroer fierde brieveforkear fynt de
+lêzer yn de Taheakke, side 38 fen dizze brosjúre.
+</p>
+
+<p>
+Do’t de man fen ’e Gaestmar den sjoen hie, det er mei persoanlike
+lekskoaijerij op my net ta syn doel kaem, d.w.s. de lêzers de yndruk
+by to bringen, det ik mei myn oardiel de planke mis west hie, achte er
+it winskelik, op to hâlden mei syn persoanlikhedens, omdet det dochs
+de spuigatten útroun, en nou ris tige sakelik to dwaen, troch net mear
+my persoanlik, mar de hiele jonge biweging oan to fallen. De stakker!
+hwent nou joech er him dochs wol sa op glêd iis, det men him syn
+bidroefd-lytse kânsen, hjir in oerwinning to biheljen, al dalik op in
+briefke jaen koe&mdash;ommers de biweging is in bern fen yet gjin twa jier,
+en ik leau net, det Jan yn dit stik sa mei ûnderfinings seine is, det
+er nou al mei wissichheit útmeitsje koe, ef der in rakkert ef in fiks
+jongfeint, in soldaet eft in prefester út groeije scoe. Alle herten
+lykwol nei sines ôfmjittend, en bitinkend, det er sels ek ienris as in
+ûnskildich boike yn ’e widze lein hat&mdash;ik hie him fêst gjin tútsje
+jaen wollen, hear! hy scil altyd wol alderheislikst moarte hawwe&mdash;naem
+Janneman syn bril, striek mei de hân om syn kin, seach ris tige
+weetlik en bigoun do de fornoege wrâld as syn oardiel to witten to
+dwaen, det dit Mienskipsbern mank gyng oan Hollânske syktme. It wier
+suver om to bisouwen, hwent nimmen wier der yet ea efter kommen, det
+der hwet oan dit bern miskearre&mdash;mar Jan, tige yn ’t skik om syn
+snoadens, praette en praette mar troch, oant de wrâld yn sliep eamele
+wier en it bern wekker, det, sadré it Gaestmar nêst syn widze stean
+seach, as fensels de tonge útstiek en de fingers op in hwet
+eigenaerdige mannear oan it ein fen de reade lape brocht . . .
+</p>
+
+<p>
+It is slim to leauwen det immen sa ûnredsum wêze kin, mar it is de
+keninklike wierheit, det de hear Hof yn wit ho folle artikels neat
+oars bieëamele hat, as det dizze biweging hjirre krekt itselde wier as
+de tachtiger yn Hollân en, omdet men dit for in komplemintsje oansjên
+koe, det dy lêste sa gemien west hie, sa smoarch en ûnhuer . . . .
+bûrfrou, jy scoene jo der net yntinke kinne ho yslik. Men moat
+sikerwier de hear Hof wêze om it kinststik út to fieren, yn in
+feansjier neat to fornijen as ien inkeld ding, en den yet dit
+iennichste ding bistean to litten út twa grouwélige ûnwierhedens.
+Hwent to’n earsten hat de tachtiger biweging Hollân alteast in mennich
+wezentlik ûntstjerlike kinstwirken jown, en is it oan hjar en hjar
+allinnich, det Hollân it to tankjen hat tsjinwirdich net bûten de
+kinst fen hiel de biskaefde wrâld to stean, sadet hja as men inkeld
+freget nei de weardigens  for de kinst, neamd biheart to wirden yn
+priizgjende en forearjende lûden; oard sprekt it fensels det in Fryske
+biweging, dêr ’t de taelstriid jimmeroan in wichtich diel fen
+útmakket, yn aerd noch yn wêzen by in hollânske forlike wirde kin,
+wylst men tagelyk skoan bigrypt, det de tiidsgeast fen 1915 him wol
+uterje moat yn in oare wei en mei in oare stimme as dy fen in
+fiif-en-tritich jier lyn. Men scoe allinnich fen in oerienkomst
+twisken beide prate meije, as wy mei opsetsin it wirk fen ’e
+tachtigers sa soarchsum en sa hoeden mûchlik neifolgen; mar yn pleats
+fen by hjar yn ’e skoalle to gean, steane wy ûnder oerhearskjende
+ynfloed fen ús eigen tiid, en lyk as fensels sprekt, as wy ea
+kinstwirken  jowe fen bliuwende weardij oan dit folk, det soks
+eigentlik net fortsjinne hat, den scil det wirk wêze, hweryn de fryske
+geast fen 1915 him tige klear útsjongt, de Hollânske  fen ’80, dy’t wy
+earder út ’e wei gean as det wy hjar ynhelje scoede, net yn it minst.
+De hear Hof scil nei alle wierskyn fen ’e wize rekke wêze troch in
+pear uterlike omstânnichhedens, dy’t Fryslân op dit stuit net mei
+Hollân allinnich, mar mei hiel de wrâld mienskiplik hat, lyk as it
+brûkme fen it sonnet, det tsjinwirdich in nije triomftocht hâldt troch
+hiel Jerope, en det ek wy, ûnder ynfloed binammen  fen ’e tsjinwirdige
+jonge Ingelske skriuwers, nei ús bêste krêften bioefenje. Ik scoe him,
+om ’t ik it goed mei him foar haw en him letter yet wol graech ris oan
+’t wird hearre wol, oanriede meije ris hwet minder stúdzje to meitsjen
+fen ’e tsjinwirdige hollânske skriftekennisse, dy’t by my net botte
+fortsjinstlik is, en dy’t hysels hjir dos ljeaver net bisiikje moast
+nei to bauwen mei syn details-útpikerjende forhalen lyk as „de Greate
+Striid” dêr ’t eltse oanfieling fen greatme en fen striid oan
+miskearret en mei syn ûnbigryplike  rymstikken; mar lit him ris goed
+Ingelsk leare, sa’t er gjin fersen fen Longfellow<a name="FNanchor_8" id="FNanchor_8"></a><a href="#Footnote_8" class="fnanchor">[8]</a> yn syn
+oersettings hopeleas toknoeit,  lit him ris neigean hok for wirk
+tsjinwirdich de periodiken dêr oan ’e man bringe en soarchsum
+ûndersiikje hwet it moaije en suvere dêryn is, en lit him den ris
+bistudearje  hwet ik oant nou ta oer kinstsaken skreaun haw,
+bistudearje en net sa’n bytsje oerflakkich lêze, lyk as er wend is to
+dwaen. Hwent hwet de hear Hof jowt oan „kinst” en „krityk” is sok in
+yllindich ljeafhawwerijwirkje, sok in heislik geknoei om út syn
+meagere geast hwet fieling en hwet forstân to parsen, sok in faei
+gepraet, bimongen mei de nedige waenwizens, minderweardige
+sitate-forfalskerij en platte algemienhedens, det it sels for
+opsettelike folksmislieding  yet to hol en to leech is. (sj. de
+Taheakke, side 41). It lyts bytsje achting, dêr ’t ik fen spriek oan
+it ein fen „de jongfryske Biweging”, dot it like det it him ynmoed
+wier him to forbetterjen, is wer alhiel fordwoun troch syn ivige
+draeijerijen, dy’t him dochs to sterk lykje to wêzen&mdash;en for my sels
+biwarret er inkeld in bytsje wichtigens, om ’t ik yn him sjoen haw ta
+myn great fortriet en myn pynlike forwûndering, ta hokfor
+ûnoprjuchtens somlike Friezen&mdash;lit my hoopje det er in útsûndering
+is&mdash;komme kinne, byhwennear immen hjar iepen wiist op hjar brekken en
+as hjar lyts-feninige earsucht to djip yn hjar moed biwoartele sit, om
+hjar de wil ta forbettering to litten. Sels foar Gods rjuchterstoel
+scille minsken fen sok slach yet ûnwierheit en falskens sprekke.
+</p>
+
+<p>
+Mar koe it yen dos net noflik oandwaen, det dit hear alhiel út eigen
+forkiezing wike op wike for it folk fen Fryslân yn syn himd stean
+gyng, en al haw ik wier net de iennichste west, dy’t suver
+mistreastich waerd fen sok in krûperige draeijerij, oars waerd dit
+do’t Gaestmar it fjild romme, en in meagere hynsteslachters-knol it
+striidpark ynriden kaem, hwerop yn in rêsting, dy’t him fiersto rom
+siet, sa’t er elk amerij yn twa stikken like to fallen, en mei in
+lânse, dy’t by ûngelok yn syn eigen broeksbokse fêstheakke wier,
+nimmen minder as de Keninklike Alde Hear Hepkema sels. Hy moat al
+aerdich fier hinne wêze en ik leau fêst, det er mei it each op syn
+hege jierren, dêr ’t it forstân altomets ek net better fen wirdt, mar
+better yn in maklike stoel by de smoute hird sitten bleaun wier,
+ynpleats fen nou as in mismoedige geast út it grêf to bisiikjen it
+forline wer libben yn to bliezen en de strieljende dei fen hjoed to
+dwestjen. Men kin yens meilijen mei him net sa fier driuwe, det men
+him alles grif forjowt&mdash;hwent al die it ek bliken det er op syn âlde
+dei neat to bêst mear lêze kin (praet er net aloan fen net bigripen?),
+oan ’e oare kant is er dochs yn him yet genôch fen syn âlde natuer
+bleaun om in lytse ûnkrektens to bisiikjen. Alhowol ik forline hjerst,
+nei roai sahwet in moanne twa-trije, foar ’t er oan it profitearjen
+sloech, do’t ik dos yn ’e fierste fierte gjin aen hawwe koe hwet er
+fen doel wier, al forklearre hie myn fers „Nachten en Dagen” allinnich
+as oefenwirk to biskôgjen, sadet ik, moast ik it by myn wirk fen
+letter lykje, it mysels ûnwaerdich forklearre&mdash;like goed winsket dit
+nommele hearskip der gjin rekkenskip mei to hâlden en jowt er steapels
+sitaten út dit fers, det yndie net maklik noch suver fen utering is,
+om sa to biwiizgjen det . . . it hiele jongerein ûnbigryplik skriuwt.
+Hwet ik oan dichten nei dit fers skreaun haw is lykwol sa klear en
+ienfâldich fen forklanking, det in bern wol fetsje kin hwet der field
+en sein wirdt&mdash;mar krekt hjirom kin de âldman dit net brûke, en docht
+er rêstich, as bistie it alhiel net, wylst er foarfart mei jimmeroan
+stikken oan to heljen út in dichterlike sang, dy’t nimmen my mear
+oanrekkenet. Fierders leit er him der tige op út, om yn neifolging fen
+syn baes-feint Hof my dingen yn ’e mûle to lizzen, dy’t ik nea net
+neamd haw, myn wirden for de helt to fordraeijen, sadet men dêr út
+lêze moat hwet ik op gjin foetten en fiemen nei bidoelde, en myn
+biskôgings alhiel út hjar forbân to skoerren, sadet hja mear
+bjusterbaerlik en frjemd as wier oandogge.
+</p>
+
+<p>
+Sa siz ik: „Al meije de Halbertsma’s en Dykstra for it Fryske folk
+hiel hwet bitsjutting hawn hawwe, kinstners wiernen hja alderminst” en
+de âlde hear Hepkema ropt „Hear’ jim wol? hy seit det it nullen en
+prullen binne!”&mdash;ik skriuw „Der bistiet in djipgeand forskeel twisken
+it Hollânske en Fryske folksaerd” en de echo galmet „Hy wol Fryslân
+selsstânnich meitsje en út it Ryksforbân weiskoerre”&mdash;ik forklearje:
+„It scil in weardich ding wêze, de Ingelske skriftekennisse soarchsum
+to bistudearjen, hwent it is de rykste fen hiel de wrâld en Ingelsk en
+Frysk is nei oan enoar bisibbe” en de âldman swaeit mei de pook boppe
+syn holle en kraeit „Hy wol Fryslân meitsje ta in diel fen it Ingelske
+ryk”&mdash;ik siz myn wearze fen hwet ûnhuer, ûngeef en ûnwier is yn moai
+krêftige wirden en it Keninklyke Hearskip makket der út op, det ik
+eigenwiis bin en neat doch as skellen en rachen. Ik hâld der net fen
+to sedemasterjen, en ik wit wol, det ik like goed as eltsenien myn lek
+en brek haw, mar for de âlde hear Hepkema, om hwa ’t it my fortriet
+docht det er him yn ’e krûddamp jown hat, hoopje ik det de geasten fen
+al de ljeagens, de fortocht- makkerijen en de fordraeijings, dy’t er
+tsjinoer my brûkt hat ef syn feint Hof brûke liet, net om syn leger
+stean scille as er faeks mei gauwens ús ierde forlit, hwent den scoe
+syn stjerbêd net rêstich wêze. Mar om ’t ik sels yet jong bin en myn
+eigen krêften fiel, en oertsjûge bin det ik efter my mear as ierdske
+stipe haw, kin ik der net ta komme in breklik âldman, det for my in
+ûngelikens partûr is, to bistokeljen mei de macht fen myn hate en de
+fûleindigens fen myn wird, en dêrom nim ik hjir ôfskie fen him, mei de
+forklearring det mocht er him er biswierd fiele troch hwet er my op
+syn âlde dei neijown hat, ik wis net tsjin him yn it gerjucht gean
+scil en him jerne forjow, hwet ik to forjaen hawwe mei.
+</p>
+
+<p>
+De oarsaek fen hiel dizze strideraesje mei al syn minder- weardigens
+en ûnginstige ynfloeden for it oansjên fen Frysk, is nimmen oars as de
+hear Hof, dy’t howol er sels wit det èn syn wittenskiplik geknoei èn
+syn fersen-hokus-pokus „gerichtet” is, to folle mei lytse earsucht
+bisocht waerd om it swijen to dwaen ta syn eigen ûngevens, en mei al
+syn krêft to bisiikjen, eft er den alhiel net yn steat wier hwet
+betters to jaen. Mei him hoecht men gjin war to dwaen my to
+formoedsoenjen, nou net en nea; al moat de striderij twisken ús ek yet
+in tweintich jier en langer dûrje,<a name="FNanchor_9" id="FNanchor_9"></a><a href="#Footnote_9" class="fnanchor">[9]</a> ik doar it bêst to bistean,
+wittend, det as de gefolgen for it Frysk fordjerlik wêze mochten, soks
+oan my net to witen wêze scil. Elts bisiikjen fen trêdden, de saek
+twisken ús beiden to bisljuchtsjen, scil om ’t ik yn him immen sjuch
+sûnder karakter en sûnder moed, sûnder witnis en sûnder kinst, fen my
+biskôge wirde as in wearzige bimoeisucht, as in tsjinoer my heechst
+ûnfrjeonskiplike en misledigjend-húnlike die, hwent ik kap dizze myn
+rjuchterhân, dêr ’t ik dit mei skreau, ljeaver ôf as hjar, dy’t faken
+field hat de suvere waermens fen in frjeonskiplike hândruk, sok in
+minske ta to rikken. Tidelike forbetterings scille fen my, nou ’t ik
+sjoen haw det dit sims in mei opset-sin fen him oannommen hâlding wêze
+kin om ynfloed oer oaren to krijen, net mear biächte wirde en earst,
+as der jierren oer forroun binne sûnt er de lêste ljeagen yn ’e mûle
+naem en de lêste kear in oar bilastere, scil ik rêstich en
+ûnforskillich sizze: „Det biheart dos ta it forline, det is dos dea”.
+</p>
+
+<hr />
+
+<div class="footnotes">
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_7" id="Footnote_7"></a><a href="#FNanchor_7"><span class="label">[7]</span></a>Dit opstel waerd skreaun as in forfolch op haedstik VI (De Jongfr.
+Biw. en G.J. Fenema) fen „De Jongfryske Biweging”.</p></div>
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_8" id="Footnote_8"></a><a href="#FNanchor_8"><span class="label">[8]</span></a>Dit slacht op de „Libbenspsalm”.</p></div>
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_9" id="Footnote_9"></a><a href="#FNanchor_9"><span class="label">[9]</span></a>Dochs sjucht it der net nei út, det ik hjir mei gauwens wer oer
+bigjinne scil; in pear frjeonen fen mines, dy’t my al lang forsocht
+hawwe my dizze saek út ’e hannen nimme to meijen, hwet ik oant nou ta
+wegere, om ’t ik net fen pleitbisoargers hâld, scille de kommende
+fjouwer, fiif jier yn myn plak licht de striid trochsette, sadet ik my
+den hjir net mear oan hoech to jaen.</p></div>
+</div>
+
+
+
+
+<h2 class="chapter">VI. TAHEAKKE.</h2>
+
+<p>
+<i>Oanteikening by side 18 rigel 17:</i>
+</p>
+
+<p>
+De hâlding, fen ’e hear Sytstra jinoer my oannommen, kin net sûnder
+foarbihâld earlik en rjuchtút neamd wirde, hwet maklik to forklearjen
+is, om ’t Hof eartiids tige by him yn ’e graesje stie. Hwet ik him it
+meast kwea ôfnommen haw, wier det er tsjinoer my myn earste wirk, det
+ik sels net oars as oefenwirk biskôge (út hwet der bard is mei myn
+opstel oer syn Heit, kin hy dit wol it bêst witte), danich priizge,
+wylst er op ’e foarige A. G., lyk as men wit, do ’t er in mennich
+ginstige wirden brûkte oer ir wirk fen de jongeren, oan tafoege det
+men net mei it wirk fen ’e jongste ûnder it jongerein&mdash;en det wier
+ik&mdash;oankomme moast. Oer myn fers „Nachten en Dagen” skreau er my „&mdash;en
+ik moat sizze, det it mei myn sin in gnap stik wirk is. Ik stel it to
+mear op priis, omdet it wer ris in stik is yn in nij „genre”, en it
+nei myn sin tige nedich is dat wy de brûksumens fen ús tael for alle
+soarfen fen poëzije biwize. De alliteratie yn it gedicht, dy heart
+fensels yn in fers as dit, is oer it gehiel tige slagge. Ek de tael is
+flink Frysk en de bylden goed foun,” wylst er oer Rinke Tolman, Sj. de
+Zee en sims sels oer Piter Jelles in ûnginstich oardiel joech. Dochs
+hat er de twa earste, howol er hjar wirk foroardiele, do ’t „Fryslân”
+forlet fen kopij hie mei wille ynhelle, en wier syn hâlding do der yn
+it Haedbistjûr it útstel dien waerd my as fortsjinwirdiger fen ’e
+nijste biweging yn ’e redaksje op to nimmen, slopper as ik ea tinke
+kinnen hie en for my ien greate toloarstelling.
+</p>
+
+<p>
+Sa is ek syn forklearring, det er yn ’e petearren twisken him en my
+aloan bisocht hie, de ûnderskate partijen tichter byenoar to bringen,
+by de wierheit troch. Fen de Halbertsma’s sei er, det men hjar yn
+wearde hâlde moast, om ’t hja it folk oan ’t lêzen brocht hienen, mar
+in skoft letter die er my, do ’t er de ynhâld fen de „Rimen en
+Teltsjes” fen nijs ôf oan soarchsum like troch to gean, to witten, det
+dy samling him nou lang net meifallen wier. Waling Dykstra en Schepers
+kamen der by him jimmeroan bikaeid ôf en oer de hear Hof, dy’t oars,
+oan him to hearren, wol aerdich flot skriuwe koe en in heap wirden
+wist, dy’t himsels sa njunkelytsen ûntgien wiernen, joech er ienkear
+dit snedich oardiel: „Hy is faek in trime heger stean gien as er
+hearde, en ek wol ris, dêr ’t hielendal gjin trime mear wier”.
+</p>
+
+<p>
+Hwet er yn F. M. N. sei, det ik him yn in skeef ljocht set hie, troch
+syn ûnginstich oardiel oer it boun Hof-Canne mei to dielen, en det er
+it lang sa slim net miend hie, moat ik perfoarst ûntstride; ik haw
+dizze saek krekt meidield yn de wirden, sa ’t hja twisken ús to praet
+kommen wier. Dit alles rekket lykwol allinne him en my persoanlik, en
+hat mei syn bitsjutting fen it Frysk, dy’t sûnder mis tige is, wier it
+allinnich mar om de rêstige fêstens, dêr ’t er as soarchsum samler fen
+F. M. N. tritich jier syn stille wegen mei gyng, neat to meitsjen; yn
+it Haedbistjûr is hy mei rjucht in heech-hâlden persoanlikheit.
+</p>
+
+<p>
+<i>Oanteikening by side 18 rigel 37:</i>
+</p>
+
+<p>
+Oant nou ta haw ik fen myn sibben op fryske kriten, sels fen sok- ken,
+dy’t der sims yet hjar meiwirking oan jowe, yet net ien goed wird oer
+it wykblêd „Fryslân”, noch hwet de ynhâld, noch hwet de technyske
+útfiering oanbilanget, to hearren krige. Nei tweintich nûmers is de
+rispinge sa bidroefd, det it hast net minder kin; de praetsjes fen ’e
+hear Sytstra sels, sims sawier bislutend mei de mo- rael yn in rym op
+it ein, lyk as eartiids yn ’e boekjes fen „Groot- moeder verhaalt”,
+wirde net lêzen en binne, howol der sims hwet ynstiet dêr ’t men yens
+foardiel mei dwaen kin, ûngenietber skreaun; de fersen fen Rinke
+Tolman binne stjitterich fen rhythme en ûngever fen ynhâld as men fen
+him forwachtsje mocht, en allinnich de dichten fen Hylke Sjonger, dy’t
+lykwol wer fiersto folle jowt om spontaen to bliuwen, bringe altomets
+hwet fortsjinstliks; de berne-rubryk fen Canne is mear in noflike
+útspanning for greate minsken, dy’t wer ris oan hjar bernetiid
+weromtinke wolle, as det it de bern, dy’t de del- bûgende en min efto
+mear gekoanstekkerich-oanstelderige toan skoan fiele moatte, haegje
+kin; de hear Sipma kin der net ta komme, syn wirk to jaen oan in blêd,
+det op sok in wize bistjûrd en forsoarge wirdt, ef hy is yn sliep
+rekke lyk as hast eltse lêzer; it wirk fen ’e hear Hof wirdt
+foldwaende teikene troch dit iene sonnet, det men op plakken yn it
+Hollânsk oerbringe moat ear ’t men efter de miening komt:
+</p>
+
+<pre>
+  As dichters dwale, giet it hjarren as bern,
+  Dôfhûdich-dwers, dy’t dôch, djip-ynlik witte,
+  Det se evel dogge, en ’t goede paed forlitte,
+  En dy’t fensels hjar tsjoed komme yn to sjên.
+  As dichters dwale, gean se net forlern.<a name="FNanchor_10" id="FNanchor_10"></a><a href="#Footnote_10" class="fnanchor">[10]</a>
+  <i>Der wâll’t hwet</i><a name="FNanchor_11" id="FNanchor_11"></a><a href="#Footnote_11" class="fnanchor">[11]</a> <i>yn hjar, dat scil bûte mjitte
+  Untwyk siikje, en hjar lieten scille útjiette
+  Lûdwirden langstme</i><a name="FNanchor_12" id="FNanchor_12"></a><a href="#Footnote_12" class="fnanchor">[12]</a> <i>om . . . rjucht hjar wei to tsjen.</i>
+  As dichters doarmje fier fen folk en lân,
+  Om ’t frjemde sprake en frjemde steden wonken,
+  Om ’t frjemde leare fet krige op ’t forstân
+  Foar ’t siele en sinnen yet <i>de weelde dronken
+  Fen ein-folksaerd, dôch gloeije yn ’t hert syn</i><a name="FNanchor_13" id="FNanchor_13"></a><a href="#Footnote_13" class="fnanchor">[13]</a> <i>fonken
+  En ’t</i><a name="FNanchor_14" id="FNanchor_14"></a><a href="#Footnote_14" class="fnanchor">[14]</a> <i>lôget ienris op yn felle brân.</i>
+</pre>
+
+<p>
+Oanbilangjend it wykblêd „Fryslân” haw ik oanstriid it oardiel fen in
+frjeon oer to nimmen, dy’t my sei, det it wichtichste fen dit orgaen
+neffens him wier, der er it oant en mei nû. 10 yn ’e breedte dêrnei yn
+’e lingte opteard tastjûrd krige.
+</p>
+
+<p>
+<i>Oanteikening by side 24 rigel 17:</i>
+</p>
+
+<pre>
+  In lyts diel fen hwet der fen ’e hear Postma op ’e Prov. Bibl. is,
+  neam ik hjir.
+
+  Oarspronkelike fersen:
+
+  Uneindichheit, kantate.
+  Johanniade, fers op Johannes de doper.
+  De Loads.
+  Wrakseljen mei God.
+  Ynbylding.
+  Olive- en Ikeblêdden (greate samling, 221 siden).
+
+  Oarspr. proaze:
+
+  In leske yn opfiedkunde.
+  In net ùnnoflike dream.
+  In sauntal skriften mei mingelwirk.
+
+  Oersettings:
+
+  Latyn;  Coniuratio Catilinae fen Sallustius.
+          Captivi fen Plautus.
+  Gryksk; Cyropaedie fen Xenophon.
+  Dútsk; Wilhelm Tell fen Schiller.
+  Angelsaksysk; Wetten, wirden fen kening Arthur, de Séfaerder.
+  Fierders ytlike út Noarsk, Deensk, Platdútsk, Frânsk, ltaliaensk,
+  Hollânsk.
+
+  Toaniel:
+
+  In frjemde ein yn ’t bit.
+  Sa giet it.
+  De ûndergong der Fryske frijheid.
+
+  Fen syn psalmen lit ik hjir folgje syn „Oertinking” oer de
+  tongerpsalm (XXIX):
+
+    OERTINKING.
+                                              Psalm XXIX<i>a</i>,
+    De Heare is op komste yn syn grimhitigens! . . .
+      It swark bilûkt alhiel, de loften rinne gear
+    En wirde oerstjûr, ûnrêstich, steaplje op
+      En trilje for Syn lûd, Syn freselik gebear.
+    De Heare komt en hen! in earste sein wirdt jown
+      Troch flugge winen, dy syn kommen dêr forklearje;
+    ’t Onmietlik wetterrûm het tynge krige en
+      Al fierder flecht de stoarm, det men Syn komste earje,
+    Holboljend fierder, fier de djippe flakten yn
+      Fen woestenijen dy dat inkle wird fornimme,
+    En op de flecht siaen det men ’t fierder ’t witte kin
+      De greate ierdskief oer fen east oan westerkimme.
+
+    O freeslik is de komst’ der heechste Majesteit!
+      Bûch leech en dimmen del, o alle ierdske Machten;
+    Jaen glorie en jaen heil, en fiel den klear, en fiel
+      Jim’ lytsens, der ’t jim dochs Syn Greatens hjir net achten.
+    Bûch del, fal plat foaroer yn ’t stof: de Heare komt,
+      En syn onmietbre macht scil tel de ierde heare;
+    Forblikk’ is jimme macht, o Greaten, en forkniesd:
+      Jaen oan God Zebaoth den sterkte en jaen eare.
+
+    De séen fiele mei de marren djip it wird
+      Det fen de stoarm útgie en tille nei omhegen,
+    En brûzjend, skomjend stouwe wylde weagen foart,
+      En statte en treffe enoar, en lûke enoar omlegen,
+    Mar jeije wer foarút, wytskomjend mei gebear
+      En sels de dining fen it wetter fielt it triljen,
+    Allyk dy weagen dy hjar sette nei it strân,
+      En ’t hele wetterflak is oandien, is oan ’t riljen,
+    En teiknet sels yn djippe kolken ôf
+      It freeslik firmamint det fiûr en tonger spelle,
+    Sa spoakrich en sa swart, as gie de Hear foarby,
+      Omfiemjend weach oan weach, se fen syn komst fortelle.
+    Noch gie gjin Hear foarby; ’t wier louter ’t earste sein!
+      Onrêstich mei it swark der driuwe ek en jeije,
+    En wetterkoppen stouwe en gûle mei gebear
+      En tsjustre wolkens sels it sinneljocht forjeije.
+
+    Al helle stoarm ek oan, al gûlt dy mei gebear,
+      Skûmbekket ek de mar en giert de woestenije,
+    Strak sakket hja ta’n briis, den ta in bolle wyn,
+      En yn det leaf gesûs scil de ierd syn Heare krije.
+    Doch noch is alles swart en spoakrich en de wyn
+      Raest bolderjend en pakt de ceders det se knikke,
+    En tilt se en wrikt mei krâft, en ploft se mei in smak
+      Op ’t skodzjend ierdryk det nou kleije mei en snikke.
+
+    De bergen skodzje op hjar fêste pylders en
+      Hja trilje en beevje op it foetstik, ho ’t hja bôgen
+    Op himelsheechte en op sterke en greatens, ear’,
+      En ek it cederbosk slacht der yn ljochte lôgen.
+    It ierdryk beev’t en skokt en skrikt; de fêste groun
+      Trilt as in popelblêd en lûkt yn djippe tearen;
+    Gniist sa in ûngroun hjir, der krinklet ek de groun,
+      O de ierde beev’t en bûcht for Aller Hearen Heare.
+
+    De skrik slacht ek it dier; de bange réen gean
+      Yn kloften op de flecht om earne skûl to finen,
+    En freze slacht hjar oan yn ’t hetsich yngewand,
+      En driuwt de frucht ûntidich ôf. De pinen
+    Fen kreamenswea net fielend, gean hja dol
+      De woestenijen yn en lokje oare kloften,
+    Hja freezje Syn gesicht en ’t hiele ierdryk fielt
+      Syn komste as woestenije, as bergen en as loften.
+</pre>
+
+<p>
+<i>Oanteikening by side 26 rigel 21:</i>
+</p>
+
+<p>
+Men wit, det ik, dy’t yn Waling Dykstra wol net in kinstner, mar dochs
+in great Fries wit to sjên, der alhiel gjin biswier tsjin haw det men
+him mei in tinkstien earet, binammen net, as men sok in hildeteiken,
+lyk as de foarsitter fen it Alde Selskip oanjoech, winsket to
+biskôgjen as in eare oan al de striders for it fryske sin en for ús
+tael. Mar earnstich kom ik der tsjin op, det as men it teiken ynwijt,
+der minsken oan ’e foet derfen stean scille, dy’t Dykstra, do’t er yet
+yn libben wier, op de minste en húnlikste mannear misledige hawwe,
+omdet dit ûnoprjuchtens is en ljeagen, en sa hiel hilde hjar wearde
+binimt. Ik neam hjir nou allinnich de hear Hof, dy tsjinwirdich om
+Dykstra tsjin my út to spyljen, oankomt mei alle mûlke wearzige
+flaeikerij oer de âld man, en dy’t eartiids Walingom sa bistokele, det
+dizze tsjin ien fen myn frjeonen hwaens namme ik ré bin to neamen, him
+útliet: „Jan fen ’e Gaestmar is it, dy’t my noch ris yn ’t grêf helpe
+scil.”
+</p>
+
+<p>
+Om ’t ik boppe Dykstra syn grêf gjin striid oangean wol, ear ’t ik der
+ta twongen bin, scil ik fen alles hwet my yn dit stik fen frjeonen en
+forearders fen Walingom to witten dien waerd, hjir neat mear meidiele.
+Mar as ik sjuch en fornim, det skielk der wer ljuwe, dy’t eartiids de
+Holwerter leechlein hawwe en bisocht, him op ’e eftergroun to triuwen,
+bigjinne to bearen oer hjar Dykstra-ljeafde om dy tsjin ús skreppen en
+skreevjen út to spyljen, den scil ik my oer de gefolgen net
+bikroadzje, en iepenbier meitsje, hwet my winskelik taliket. As men
+lyk as de hear Canne, rountrantet det men nei de ôfstjerte fen W. D.
+in lang tillegram oan syn famylje stjûrd hat, en den mient det soks
+yen nou dochs ek wol rjucht op in plak jowt yn ’e redaksje fen Slj. en
+Rj., och soks is faeks hwet berneftich, mar dochs net min ef
+gefaerlik. Mar der binne oare dingen&mdash;en ik wit hokker minsken by it
+lêzen fen dizze oanteikening bleek om hjar noas wirde. Hja begripe dos
+nou, hwer ’t hja hjar oan to hâlden en hwet hja nei to litten hawwe.
+</p>
+
+<p>
+<i>Oanteikening by side 23 rigel 16.</i>
+</p>
+
+<p>
+Dit brieveforkear liz ik de lêzer hjir foar mei de frage, eft der fen
+my net alles ûndernommen is, om yn dit stik fierdere strideraesje to
+mijen, en eft ik yet fierder gean kinnen hie, sûnder ûnwier to wirden
+en my sels to koart to dwaen:
+</p>
+
+<p>
+<span style="float:right">Ljouwert, 23 Sept. 1915.</span><br />
+<b>I.</b> Oan ’e Hear D. Kalma.
+</p>
+
+<p>
+Ik forsiikje Jo, de neifolgjende forklearring op papier to bringen, to
+datearjen, en to ûnderteikenjen, en se my den takomme to litten:
+</p>
+
+<p>
+„Ik forklearje hjirby, yn to sjên, det ik in myn krityk yn ’e
+Ljouwerter krante oer it wirk fen ’e hear Hof (Jan fen ’e Gaestmar)
+fiersto fier gien bin, en ytlike wirden brûkt hab, dy’t ik net brûke
+moatten hie. Ik forklearje fierders det soks my moeit.”
+</p>
+
+<p>
+Ik scil ont Tiisdei 28 Sept. ta tiid dwaen. Hab ik de forklearing den
+net, den scil ik my wer as frij man biskôgje.
+</p>
+
+<p>
+Op útstellen om foroaringen it stik oan to bringen scil ik net yn
+gean. Fierders moat ik frij habbe en hâlde, om der mei to dwaen hwet
+ik wol.
+</p>
+
+<p>
+De hear Sytstra scil jo dit brief tastjûre. Ik ried jo oan, om der mei
+him oer te praten, as jy der ut jo sels net ta komme kinne om to
+dwaen, hwet ik Jo hiir forsiikje.<br />
+<span style="float:right">(w. t.) J. J. HOF.</span><br />
+</p>
+
+<p>
+<span style="float:right">Ljouwert 26 Sept. 1915.</span><br />
+
+<b>II.</b> Oan ’e Hear J. J. Hof.
+</p>
+
+<p>
+As de winsk, ta oerienstimming to kommen, by Jo like oprjocht is as by
+my, hweroan ik nei it lêzen fen Jins brief wol efkes twivele haw, den
+liket it my dochs ta, det wy mei bombaerje fen oratoryske
+forklearrings krekt neat birikke scille, en det allinnich in ein makke
+wirde kin oan ’e fen ús fierde polemyk, trochdet ik as myn bitinken
+útsprek, det ik to‘n earsten Jins wirk as Frysk skriuwer dúdlikernôch
+bihânnele haw en trochdet Jy utering jowe oan Jins miening, det ek Jy
+fakernôch opkommen binne tsjin myn kritiken en de hiele jonge
+biweging. Hwent it is hiel klear, det as Jy foart farre mei it
+iepenbier meitsjen fen stikken as „De nije richting ensf.,” ik
+forplichte wêze scil, net langer as kritikus en like min for my sels,
+mar as lieder fen ’e jonge biweging en for ús bigjinsels, yn in rige
+nije artikels dêrtsjin op to kommen. Om ’t Jy sels forskate kearen
+forklearre hawwe, yn letterkindige opfettings net sa bjustere fier fen
+ús ôf to stean, en sels njonkelytsen ek wol ynsjên moatte, det Jins
+oannimmen fen liedende tachtiger ynfloeden hielendal ynkrekt is&mdash;it
+scil jo faeks bikend wêze, ho’t men likernôch 1885 de jonge ljuwe der
+jimmer fen biskildige, det hja ienfaldich de greate Ingelsken út
+Shelley’s tiden neifolgen&mdash;scoe ik sikerwier net bigripe kinne, hok
+for biswieren der yet tsjin sok in modus vivendi bisteane.
+</p>
+
+<p>
+Fierders sprekt it fensels, dat der troch my yn gjin gefal in
+forklearring jown wirde kin yn hokker wirden den ek, as Jy dêr net in
+forklearring fen Jou side tsjinoerstelle oer Jins wize fen bistriden
+yn Jins artikels „Unwirdige Krityk” en „De skiednis fen in sonnet”, om
+’t men oars tinke mocht, det ik, inkeld út langstme om ta
+oerienstemming to kommen, it ûnskiklike yn dy stikken wol
+oersljochtsje woe. Hjiroan moat yet tafoege wirde, det forklearrings,
+lyk as den dien wirde scoenen fen Jo en my, inkeld slaen meije op de
+niis-neamde artikels fen Jins hân en it sechde haedstik fen myn
+forhânneling, sa det dos myn kritiken dêr ’t ik gjin fierder debat oer
+tastean mei, bûten biskôging bliuwe moatte, om ’t ik ienfâldich ynwier
+wêze moast, as ik sei det ik ynseach to fier gien to wêzen. Om ’t ik
+dos neat fen ’e ynhâld fen myn kritiken weromnimme kin, en dêroan
+allinnich tafoegje, hwet ik al die yn ’e noat op s. 78 en oan ’t ein
+fen haedstik VI fen myn brosjure&mdash;en ik likemin meistimme kin, det myn
+toan to skerp wier (hwent sa faken ik mij ynlik ergerje, bryk ik as
+fensels minder ljeawe wirden, hwet ik lokkich achtsje, yn pleats det
+ik my moeit, om ’t dêrút meiien bliken docht, det de ergernisse
+oprjocht is), sjoch ik gjin kâns in forklearring hjiroer to jaen, dy’t
+Jo bifrediget en dochs net ljeagene is. Fensels bigreatet it my wol,
+det de ynhâld fen ’e „Klankboarne” net sa wier, det ik der wirden fen
+achtinge for oer hawwe koe, om ’t ik hiel hwet ljeaver wirdearjende as
+ôfbrekkende kritiken skriuw, hwent it is for my makliker, utering to
+jaen oan biwûndering as oan lytsachting&nbsp;.&nbsp;.&nbsp;.&nbsp;.&nbsp;.&nbsp;.
+</p>
+
+<p>
+Forklearje kin ik sadwaende allinnich, det ik fen bitinken bin, det
+nei „de Klankboarne”, hweryn de goede rigels to tellen wiernen, de
+dichter-yn-Hof hwet krêftiger is bigoun to libjen, hwerfen it gefolch
+is, det Jy yn ’e lêste tiden sims in better fers skreaun hawwe, sadet
+wy net sûnder hope Jins takomst as dichter tomjitte sjên kinne. Ik bin
+ré soks to dwaen yn it iepenbier, sagau Jy dernêst forklearje yn to
+sjên, det Jy yn Jins artikels „Unwirdige Kritik” en „De skiednis fen
+in sonnet” by my driuwfearren oannamen, dy’t men allinnich fynt by
+ljuwe fen min ef sûnder karakter en det it den ek bliken dien hat, det
+sok siikjen nei minderweardige motiven by my gjin foech joech.
+</p>
+
+<p>
+Mar yetteris: it bêst komme wy ta oerienstimming sûnder steatlike
+forklearrings, mar troch to biwiizgjen, mei de die, dat is: it
+ophâlden mei it dwaen fen oanfallen op eltsoar, det wy, nei it
+minderweardige dúdlik oantsjut to hawwen, ek it bettere en suverder yn
+eltsoar rêstich witte to weardearjen.
+</p>
+
+<p>
+Ik bin oertsjûge, det Jy de oprjochtens fen myn winsk, twisken ús
+beiden ta oerienstimrning to kommen, foldwaende bitrouwe, om de
+ûnderhânneling net ôf to brekken en my op dit skriuwen to anderjen.
+</p>
+
+<p>
+<span style="float:right">(w. t.) D. KALMA.</span><br />
+</p>
+
+<p>
+<b>III.</b> Oan ’e hear D. Kalma, Ljouwert.
+</p>
+
+<p>
+It liket my ta, det jy de bidoeling fen ’e forklearring dy’t ik jo
+forsocht hab to dwaen, net goed bigripe. Det kin oan dy forklearring
+lizze en sadwaende oan my. Nou foegje der den oan ta:
+</p>
+
+<p>
+It boppesteande slacht <i>allinne</i> op ’e wize hwerop ik de dingen <i>sein</i>
+hab, hjir en dêr; <i>net</i> op ’e saeklike ynhâld fen myn krityk. En it
+sprekt ek fensels, det ik frij bliuw om oeral en altyd myn bitinken to
+sizzen oer hwet de hear Hof yn saken Frysk oangeande, lit ef docht.”
+</p>
+
+<p>
+Ik scil nou ont Woansdeitojoun ta wachtsje. Teffens diel ik jo mei,
+det ik op jou brief net yngean kin, foar ’t ik jou forklearring net
+hab; krij ik dy, den is de wei iepene om ris bidaerdwei to praten,
+togearre; earder net.
+</p>
+
+<p>
+En nou moatte Jy <i>ien fen beiden:</i> my to wille wêze mei dy
+forklearring, ef perfoarst wegerje. It lêste kin bygelyks troch alhiel
+net to anderjen. Mocht ik wer in skriuwen fen jo krije sûnder ’e
+forklearring, den hâldt myn gedild op. Ik bin wol goed, mar net gek.
+</p>
+
+<p>
+<span style="float:right">(w. t.) J. J. HOF.</span><br />
+</p>
+
+<p>
+<b>IV.</b> Oan ’e hear J. J. Hof.
+</p>
+
+<p>
+Nou ’t ik forklearre haw, det de formule, dy’t Jy foarstelden,
+hielendal ûnoannimmelik wier, hie it op Jou wei lein, dy to wizigjen
+op ’e menear, dy’t ik oan ’e hân joech en dêr in forklearring fen Jo
+sels tsjin oer to stellen, en is it bjuster ûnnoazel to bisiikjen, de
+earste forklearring troch in taheakke hwet mylder to meitsjen. In bern
+kin nei hwet ik Jo skreau, bigripe, dat as ik to witten die yn to
+sjên, det myn utering to skerp (!) west hie, en dêroan tafoege: „det
+soks my moeide,” dit lyk stean scoe mei in opsettelike ljeagen; en dy
+yn ’e mûle to nimmen wegerje ik perfoast, al scoe de hiele fryske
+sprake mei al hjar treast en al hjar rykdom dêrmei to groune gean. Jou
+sizzen „det ik Jo to wille wêze moast mei dy forklearring,” wylst Jy
+wisten det ik mei it ôflizzen dêrfen ûnoprjocht en ûnwier wêze moast,
+is like immoreel as oant nou ta Jou hiele bistriding fen ús biweging
+wier, om ’t Jy sels hânnelje tsjin better witten yn, en in oar twinge
+wolle, al krekt itselde to dwaen.
+</p>
+
+<p>
+Ek haget my de toan, hweryn Jou brieven skreaun binne, net bysûnder,
+om ’t ik deryn in sterk biwiis sjoch det Jy ûnder greate wirden Jou
+eigen bisef, det Jy glêdwei forslein binne, biskûlje wolle, hwerfen in
+nuvere oerstjûrens it gefal is, dy’t wol hiel dúdlik wirdt yn Jou
+forklearring „wol goed, mar net gek to wêzen”&mdash;wirden, dy’t
+spitigernôch net fen my biachte wirde kinne.
+</p>
+
+<p>
+Ik forsiikje Jo dos minlik, hwet fatsoenliker to wirk to gean en Jo sa
+to uterjen, det ik Jou sizzen tsjin ’e hear Sytstra, „det Jy o! sa‘n
+lêst fen dizze skriuwerij hawn hienen” for wier halde kin en net mear
+hoech to leauwen, det dizze hiele ûnderhânnelings mei my inkeld in
+diplomatyske skynbiweging bitsjutte, om letter der elts amerij wer
+klam op to lizzen, det Jy it net binne, dy’t dizze kriich woe.
+</p>
+
+<p>Emmastrj. 23.
+<span style="float:right">(w. t.) D. KALMA.</span><br />
+</p>
+
+<p>
+Faeks is it lêste brief hjir en dêr net mear sa mak as myn earste, mar
+in ûnbiskofter en waenwizer skriuwen as de boppe-steande Hof-brieven
+moat ik yet ûnder eagen krije. Letter hat men my wol fornijd, det de
+hear Hof fen syn krante-skriuwerij hwet oerspannen rekke wier, mar as
+it lân der do sa ta lei, hied er mei syn ûnderhânnelings mar wachtsje
+moatten, oant syn oerstjûre simmels wer hwet ta rêst kômmen wierne.
+</p>
+
+<p>
+<i>Oanteikening by side 30 rigel 23.</i>
+</p>
+
+<p>
+In pear foarbylden út somlike artikels fen ’e hear Hof lit ik folgje,
+om soks ta to ljochtsjen, mar net as mei de forklearringe, det ik
+maklik tsjien ris safolle ljeagen oanwiis yn „De nije richting yn de
+dichtkinst,” sadré it hear ef syn baes, de hear Hepkema, yn syn krante
+my dêrta romte jowt:<a name="FNanchor_15" id="FNanchor_15"></a><a href="#Footnote_15" class="fnanchor">[15]</a>
+</p>
+
+<p>
+Art. I, <i>a</i>. Ik forkies net to swijen, oer hwet him den nou einlings
+en to’n lêsten by ús oantsjinne hat as „de nije richting”&mdash;Dit scil
+slaen op myn maten en my, mar moat ûnwierheit neamd wirde om ’t der by
+ús fen in „nije richting” nea gjin praet west hat, noch wêze kin; yn
+it stik fen kinst wirkje wy fierder, lyk as alle âldere frysk-
+persoanlike skriuwers ús learden, en yn ’e taelstriid steane wy
+allinnich oan op krêftiger aksje en biretter hâlding. Krekt om oan to
+jaen, det wy it forline sa earbiedigje, det der folslein mei to
+brekken ús ûnweardich foarkomt, haw ik jimmeroan praet fen „jongfrysk”
+en fen „nij-frysk” nea, en de namme „jongfryske biweging”
+bitsjut&mdash;lear dit fen my, o man fen ’e Gaestmar&mdash;in fryske biweging,
+dy’t yet <i>jong</i>, net ien, dy’t nij of soks sahwet is.
+</p>
+
+<p>
+<i>b</i>. De skriuwerij, dy’t mei dit artikel ynlet wirdt, scil nei ’t it
+de hear Hof taliket, „yn it bilang fen ús Fryske skriftenkennisse
+wêze” alhowol hy sa earlik is hjiroan ta to heakjen „Yn ’e twadde
+pleats skriuw ik om my sels, det wol ik wol witte.” Nou liket it al
+bysûnder nuver, det it droege en net altyd moaije journaliste-
+taeltsje, dêr ’t dizze man him yn uteret, en det hjir bezige wirdt om
+de jonge biweging ûnnoflik to wêzen en de baes fen it spil op ’e
+troane to bringen, tsjinstich wêze scoe oan it bilang fen  ús
+skriftekennisse&mdash;wy wolle den ek mar oannimme, dat de hear Hof dit
+net sa slim mient en nimme inkeld notysje fen ’e twadde forklearringe.
+Hwent oars scoe hjir wer fen ûnwierheit praet wêze moatte.
+</p>
+
+<p>
+<i>c</i>. De hear Hof „kin net talitte, det men syn mieningen en
+opfettingen yn letterkindige saken oars foarstelt, as se binne, en
+soks om it hutsje rom to krijen”. Ek dit scil op my slaen, mar is wer
+opsettelike wierheit-fordraeijerij, om ’t ik it yet nea hawn haw oer
+syn „letterkindige opfettingen” mar inkeld spriek oer syn
+letterkindige „dieden”, det wandieden binne&mdash;ik leau dalik det de hear
+Hof bisiket om kinst to jaen, mar haw mei syn mieningen en opfettingen
+neat to meitsjen, salang soks him op in hopeleaze mannear mislearret.
+</p>
+
+<p>
+<i>d</i>. Fierders praet it hear derfen det ik yn myn kritiken sûnder
+wissens wêze scoe&mdash;my tinkt, hy kin soks wol it bêste witte oan de
+sêfte en goedmoedige toan, dêr ’t ik him myn leksum op joech&mdash;en
+biwisset soks hjirmei, det ik earst, de tachtigers bisocht nei to
+folgjen, en letteroan sei allinnich fierder to gean op de wei, dy de
+âldere fryske skriuwers ús wiisden. Ik anderje hjirop, det ik èn de
+tachtigers èn de âldere Friezen beide for in diel biwûnderje, det ik
+soks dwaen kin om ’t hja beide persoanlike kinst woenen, en easken det
+de kinstner him uterje scoe, lyk syn moed him twong, en om ’t hja
+beide weardige kinst joegen. Ik winskje inkeld to wêzen in Frysk bern
+fen ’e greate wrâld, en yn forbân dêrmei de wei to sljuchtsjen for in
+kinst, jown fen Friezen yn ’e Fryske tael, neffens de bigjinsels en
+opfettings, dy’t hildige wirde oer hiel de ierde; ik wol Fryslân
+weihelje út syn isolemint, nei foaren bringe oant it ljocht fen ’e
+wrâld falt op it fryske antlit, en nea haw ik noch yn myn kritiken,
+noch yn myn oar wirk, in oar ideael hilde dien noch in minder weardich
+ding, lyk as it neifolgjen fen ’e tachtigers yn Hollân, oanbifellen.
+Hy seit fen wol, forjit it plak oan to wizen dêr ’t ik soks die, en
+hat hjirmei in ljeagen útspritsen.
+</p>
+
+<p>
+<i>e</i>. Ôan it ein fen art. I krijt men dit moais to hearren: „Ik nim dos
+frij, om mei de hear Kalma syn opstellen net mear as my nedich talykje
+mocht to rekkenjen;” d.w.s. der allinnich út to nimmen, hwet yn syn
+kreamme to pas komt, myn wirden to fordraeijen en dêr byneed in
+forkearde útliz oan to jaen&mdash;hwent dit is, hwet de hear Kef forstiet
+ûnder in sakelike wize fen bistriden.
+</p>
+
+<p>
+Art. II. Jierren lang is der fen ’e fryske foaroanmannen oanstien op
+krityk yn Frysk, mar nimmen doarst it oan, om ’t men fielde mear as
+men wist, det der „in Augias-stalle to himmeljen” wier, en ek de hear
+Hof hat meistimme moatten, det de rjuchte moed him derta ûntbriek&mdash;it
+is spitich, det hja, nou ’t einlings de krityk kommen is, mar, o
+grouwel! him like goed oppenearret tsjin hjar as tsjin W. Dykstra, om
+’t hja ûnpartidich is, hjar earlik ynsjuch forlieze en bigjinne to
+eameljen, det de ein der fen wei is. De hear Hof leveret hjiryn in
+pronkstik, troch, nei fen myn kritiken raer yn ’e bidelten rekke to
+wêzen, my mei in sels yn Fryslân nea net oertroeve pedantisme to
+forwiten det ik „forspij en forsprek hwa ’t my yn it ljacht stiet en
+oars mûlk stean bliuwe scil”. Ik wiis op myn ginstige en faek sels
+waerme biskôgings oer Dr. Schepers, Jiff. Kloosterman, R. Brolsma, Dr.
+O. Postma, Bokke Simens, Rixt, Rinke Tolman, R. P. Sybesma en
+forklearje ek dizze utering fen opsettelike ljeagen. In eintsje
+fierder lêz ik:
+</p>
+
+<p>
+„Fierder-op hoopje ik to biwizen, det de skerpe skieding dy’t er
+twisken persoanlike en folkskinst makket, net fol to hâlden is.” As de
+hear Hof de definysjes lêzen hat, dy’t ik fen dizze bigripen yn dit
+gefal jown haw, wit er dealiske skoan, det dizze skied ienfâldich in
+oare wei is om der klam op to lizzen: det men skriuwe moat èf om
+yensels èf om de greate kliber to bifredigjen. It sprekt fensels det
+ik lyk as elk soun-tinkend minske der net om tink, kinst ôf to karren,
+dêr ’t út bliken docht det de ljeafde for it folk ef for it
+folksaerdige in greate ef sels de oerhearskjende eigenskip fen de
+siele fen ’e dichter wirden is, lyk as by Klaus Groth, Gezelle, Dr.
+Postma. Ik haw der allinnich klam oplein, det men net it folk taprate
+mei, net eltsenien nei de mûle sprekke, det de kinst to hillich is en
+to heech stiet om hiar ôf to jaen mei effekte-jacht en de greate
+kloften to tsjinjen&mdash;hwa ’t my yn de skoen skouwe wol, det ik leech
+delsjuch op alles hwet bigryplik en ienfâldich is, moat èf in yn-dom
+èf in ûnoprjucht minske wêze.
+</p>
+
+<p>
+Art. III. fornoeget yen mei it folgjende:
+</p>
+
+<p>
+„Yn ’e earste tiden det ik Fryske fersen skreau, makke ik ek ien, dêr
+komme dizze ryglen yn foar:
+</p>
+
+<pre>
+  Rounom dêr ’t de brûzjende baren him brochten
+    Tofriet en togriedde tiids tosk
+  De hope op it lok dêr ’t er rêstleas nei stribbe.
+</pre>
+
+<p>
+Det sjucht der mar conventioneel út, en ien fen beide, tofriet ef
+togniedde, is ek oerstallich. (By my binne se tsjinstridich. K.)
+Brûzjende ek, scil der mûlk immen sizze, dy’t slim kritysk oanlein
+is,&mdash;en net to folle op it wetter forkeard hat. Mar det is sa net”. De
+goede hear Hof bigrypt net, det immen op in skip, mei yn him de hope
+en de tiidstosk wer oan de hope gniedzjend&mdash;mei oare wirden in tosk,
+det is in stoffelik ding, gniedzjende oan in hope dy’t ûnstoffelik is,
+mei hjar beide yn in siele, dy’t ek ûnstoffelik is:&mdash;Tryntsje,
+Tryntsje, hwet in mâlle kykkast, scoe in âldboer fen myn kinde sizze.
+</p>
+
+<p>
+Ik gean mar foart dalik oer ta artikel XXIV:
+</p>
+
+<p>
+„De hear Kalma seit nou, mei hwet oare wirden, det de Jongfryske
+biweging, hwet de Jongfriezen hjar kinstopfettingen oanbilanget, oars
+neat biwiist, as dat einlings en to’n lêsten de tinkbylden fen ’e
+tachtigers hjar wei nei Fryslân foun habbe.” Yndie hat de hear Kalma
+dit sein en hy herhellet it hjir, om ’t it sa treflik in steal jowt
+fen ’e sitaet-forfalskerij fen dizze goed-mienende Gaestmarder man
+(Telegraaf fen Snein 16 Jan.):
+</p>
+
+<p>
+Een derde poging om de zaak van Friesland den Hollanders meer bekend
+te maken, en ditmaal een goedgemeende en oprechte, maar ietwat
+oppervlakkige, wordt tegenwoordig ondernomen door den heer Tolman, die
+met zijn vaak gebrekkige en zeer onzuivere, want aan overmaat van
+„dichterlijke taal” lijdende, maar toch opwaarts-strevende sonnetten
+in Friesland het vaak moeizaam, maar zeker ontstaan van een nieuwe
+periode aankondigde. De omstandigheid, dat hij vertoeft buiten de
+grenzen van Friesland, geen deel uitmaakt van eenige Jongfriesche
+organisatie, en zeer zeker staat buiten den Frieschen taalstrijd in
+den beperkten zin van het woord, verhinderde hem de nieuwste phase der
+Friesche beweging anders te beschouwen dan een literaire en
+artistieke, wat zij zeker niet is in de eerste plaats. Het zou mij
+zelfs smartelijk geweest zijn, zoo er niets anders uit haar gegroeid
+was: want wat ware deze beweging dan anders dan een symptoon, dat de
+theorieën der tachtigers eerst na vijf-en-dertig lange jaren in
+Friesland waren doorgedrongen, zoodat de Friesche literatuur de
+Hollandsche zou zijn nagestrompeld als een hinkend paard, wat anders
+dan een bewijs, dat eerst na honderd eindelooze jaren de Friezen
+begrepen, dat, zou hun taal blijven voortbestaan, zij dienstbaar moest
+worden gemaakt aan de beschaving en de ontwikkeling? Hierbij komt, dat
+de vorige generatie der Friesche schrijvers, niet zeer eerlijk, maar
+wel-overlegd, daar anders hun recht van bestaan verdwenen zou zijn,
+steeds de theorie heeft geponeerd, dat het Friesch zou zijn een
+volkstaal (W. Dijkstra, Buitenrust Hettema), een gewestelijke taal
+(hoed af: het is de heer Cannegieter, die het verzekert). En nu is het
+wel zeer duidelijk, dat, zoo deze theorie niet gansch verworpen was,
+het eenvoudig absurd zou zijn, aan te dringen op de meest persoonlijke
+uiting in een taal, naar gissing gesproken door een 250.000 menschen,
+en dan nog dikwijls onhoorbaar onzuiver, en de meest belangrijke
+cultureele vraagstukken te gaan behandelen voor zulk een toch steeds
+vrij beperkten kring. Zeer zeker is het mogelijk, zich persoonlijke
+uiting te denken in een zoo weinig omvangrijk taalgebied, en enkele
+schoone gedichten zullen natuurlijk kunnen ontstaan óók in secundaire
+talen, óók in dialecten, óók in patois&mdash;maar de breede, de geestelijke
+kunst, die het poëtisch raffinement niet te eenenmale ontberen kan, en
+die, zij alleen, een taal komt wijden tot eerbiedwaardig en heilig, ze
+zal zich niet vrij kunnen bewegen over zulk een beperkt gebied, maar
+na wat troosteloos rondgefladderd te hebben, met gekneusde wieken òf
+moeten bezwijken, òf de wijk nemen naar wijder terreinen. Men heeft in
+Holland volkomen gelijk, als men, na gelezen te hebben van het nieuw
+letterkundig streven en scheppen in het Noorden, zijn hoofd schudt, en
+zegt, dat, hoe sympathiek het ook moge aandoen, toch het dienstbaar
+maken van het Friesch aan de bijna internationale kunst, op den duur
+een onmogelijkheid zal blijken, evenzeer als het niet aangaat, een
+leeuwin te willen sleepen in de mand van een schoothondje. En zoo
+wijst dan ook de omstandigheid, dat er in het laatste jaar eenige
+lezenswaardige Friesche kritiek-fragmenten ontstonden, en dat er
+eenige weinige verzen in het Friesch gedicht werden, die in poëtische
+kwaliteiten en onmiddellijkheid van uiting de vergelijking met het
+beste Hollandsche werk der laatste jaren kunnen doorstaan, <i>op iets
+anders en waardigers dan een niet sterk genoeg af te keuren
+dilettantisme, iets, wat voor jaren in het Nederlandsch was vertoond,
+nogmaals, ter meerdere stichting van de persoonlijke eigenwaan, te
+herhalen in het Friesch, waar ernstige kritische contrôle geruimen
+tijd ontbrak.</i>&mdash;
+</p>
+
+<p>
+Koart hjirnei dit moais:
+</p>
+
+<p>
+„Mar it hat Kalma syn bidoeling fen ’t bigjin ôf oan west om it de
+minsken goed oan it forstan to bringen, det syn tinkbylden for
+Fryslan, for de Fryske skriftenkennisse, dôch àl nij wierne.” De hear
+Hof wit like goed as ikke, det soks Kalma syn bidoeling nea net west
+hat, det er him nea sa utere, noch ek mar de skyn dêrfen oannaem, mar
+net wier, „’t kwam zoo in ’t rijm te pas.”
+</p>
+
+<p>
+Ik krij der genôch fen en wol bislute mei in pear foarbylden fen
+Gaestmarske logica:
+</p>
+
+<p>
+Art. VIII fynt de binijde lêzer hwet ik altyd sein haw: „De kinstner
+syn doel is om him to uterjen, oars net”. Art. XXIII forhellet, det de
+driuwers fen ’e nije biweging forjitte det de kinst fen in folk <i>út
+det folk sels</i> (en dos net út de kinstners K.) opbloeije en him
+fierder opstoelkje moat, scil se bistean.”&mdash;Mei ik hjir yetris myn
+forklearring herhelje, det Fryske kinst mei Hollânske geast ek my in
+walch is?
+</p>
+
+<p>
+Yn Art. XXIV bifynt de Gaestmarder man yn ienen, det ik in gnap
+Nederlânsk stylist bin&mdash;det scil hiel hwet, sok in ginstich oardiel út
+de mûle fen sa’n oardielkindich persoan!&mdash;en yn in folgjend artikel
+docht er to witten, det er net wiis wirde kin út myn
+Telegraaf-artikels.
+</p>
+
+<p>
+En hjir in pear stealen fen Gaestmarder proaze:
+</p>
+
+<p>
+„Det ik mei oare wirden, de faken fûl op bût wêzende en sadwaende hast
+alles ta ier bederf bringende blaumiggen fen tiidlike gemoeds
+ûntheistering by myn út ‘e gearsetting fen suver fielen en bifinen
+optsjerne kritysk oardiel weikeare kin.”
+</p>
+
+<p>
+„As ik forlegen wier om folksginst, den reamme ik nou earst det hwet
+der nei ’t oerskriuwen fen dizze ryglen (in fers fen Gorter, K.) yn
+myn gemoed is, goed ôf, en joech de lêzer hwet der oerbleau, de dreage
+môlke fen ’e spot.” Myn goede man, ik haw altyd wol witten, det it in
+„soepje” mei Jo wier.
+</p>
+
+<p>
+„Men wit nou tominsten, hwer ’t ik it rjucht wei hab, om ’e hammer to
+ûnderheljen, nou ’t ik bisiikje scil, in mennich spikers mei koppen to
+slaen.” Ik haw soarch, det Jan mei de hammer sikerwier in tik op syn
+eigen „kop” jown hat.
+</p>
+
+<p>
+Wier, man fen ‘e Gaestmar, ik haw it goed mei Jo for, en bilibje
+graech yet hwet wille fen Jo: lêz net al to folle, hwent it koe Jo
+gean as Lessing’s grévinne Orsina, dy fen in protte lêzen „leicht
+irrsinnig werden kann”, freegje de hear Hepkema ris om in pear moanne
+fakânsje, en gean ris mei Jins holle ûnder de pomp, in pear kear deis.
+Hwa wit, faeks det it helpt.
+</p>
+
+<p>
+It wier my noflik, mynhear Hof. Oant sjêns!
+</p>
+
+<hr />
+
+<div class="footnotes">
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_10" id="Footnote_10"></a><a href="#FNanchor_10"><span class="label">[10]</span></a>Hjirút folget, det de hear Hof gjin dichter is: hy dwaelt, en
+giet wol forlern.</p></div>
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_11" id="Footnote_11"></a><a href="#FNanchor_11"><span class="label">[11]</span></a>Frage: hwet wâll’t der? Andert: in Klankboarne.</p></div>
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_12" id="Footnote_12"></a><a href="#FNanchor_12"><span class="label">[12]</span></a>Dit bitsjut: hunne liederen zullen uitgieten geluid-geworden
+verlangen.</p></div>
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_13" id="Footnote_13"></a><a href="#FNanchor_13"><span class="label">[13]</span></a>Syn fonken: miend is de fonken fen ein-foltsaerd.</p></div>
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_14" id="Footnote_14"></a><a href="#FNanchor_14"><span class="label">[14]</span></a>Hwet lôget? It hert, dêr ’t in klankboarne yn wâlle.</p></div>
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_15" id="Footnote_15"></a><a href="#FNanchor_15"><span class="label">[15]</span></a>Fen de XXIV artikels doocht neat bûten it bigjin fen nû. XXIII&mdash;
+In oare frage is. Yn in folgjende brosjure scil ik dit stikje ris mei
+greate letters printsje litte, om it for forjit to biwarjen.</p></div>
+</div>
+
+<hr />
+
+<h2>Ynhâld fen „Ljocht en Skaed”.</h2>
+
+<table summary="">
+<tr><td><i>Haedstik</i></td><td>&nbsp; <i>I.</i></td><td>&nbsp; Twivel &nbsp;</td><td>S.</td><td class="right">3.</td></tr>
+<tr><td class="center"><i>„</i></td><td>&nbsp; <i>II.</i></td><td>&nbsp; Us taelstriid &nbsp;</td><td class="center">„</td><td class="right">9.</td></tr>
+<tr><td class="center"><i>„</i></td><td>&nbsp; <i>III.</i></td><td>&nbsp; It Alde Selskip &nbsp;</td><td class="center">„</td><td align="right">15.</td></tr>
+<tr><td class="center"><i>„</i></td><td>&nbsp; <i>IV.</i></td><td>&nbsp; G. Postma &nbsp;</td><td class="center">„</td><td align="right">21.</td></tr>
+<tr><td class="center"><i>„</i></td><td>&nbsp; <i>V.</i></td><td>&nbsp; Spektakel &nbsp;</td><td class="center">„</td><td align="right">27.</td></tr>
+<tr><td class="center"><i>„</i></td><td>&nbsp; <i>VI.</i></td><td>&nbsp; Taheakke &nbsp;</td><td class="center">„</td><td align="right">34.</td></tr>
+</table>
+
+<hr style="width: 95%;" />
+<p>Transcriber’s notes:</p>
+
+<p>§ Tremata, which are neither diaereses nor umlauts (i.e. serve no
+purpose), are assumed to be accidental and have been removed:</p>
+
+
+<table summary="">
+<tr><th>page</th><th>&nbsp; original</th><th>&nbsp; correction</th></tr>
+<tr><td>36</td><td>&nbsp; steapljë</td><td>&nbsp; steaplje</td></tr>
+<tr><td>36</td><td>&nbsp; krigë</td><td>&nbsp; krige</td></tr>
+<tr><td>37</td><td>&nbsp; driuwë</td><td>&nbsp; driuwe</td></tr>
+<tr><td>37</td><td>&nbsp; beevjë</td><td>&nbsp; beevje</td></tr>
+<tr><td>37</td><td>&nbsp; himelsheechtë</td><td>&nbsp; himelsheechte</td></tr>
+<tr><td>38</td><td>&nbsp; lokjë</td><td>&nbsp; lokje</td></tr>
+</table>
+
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Ljocht en Skaed, by Douwe Kalma
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LJOCHT EN SKAED ***
+
+***** This file should be named 46459-h.htm or 46459-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/4/6/4/5/46459/
+
+Produced by Steffen Haugk
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License available with this file or online at
+  www.gutenberg.org/license.
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation information page at www.gutenberg.org
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at 809
+North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887.  Email
+contact links and up to date contact information can be found at the
+Foundation's web site and official page at www.gutenberg.org/contact
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit www.gutenberg.org/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit:  www.gutenberg.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For forty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+
+</pre>
+
+</body>
+
+</html>