1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
182
183
184
185
186
187
188
189
190
191
192
193
194
195
196
197
198
199
200
201
202
203
204
205
206
207
208
209
210
211
212
213
214
215
216
217
218
219
220
221
222
223
224
225
226
227
228
229
230
231
232
233
234
235
236
237
238
239
240
241
242
243
244
245
246
247
248
249
250
251
252
253
254
255
256
257
258
259
260
261
262
263
264
265
266
267
268
269
270
271
272
273
274
275
276
277
278
279
280
281
282
283
284
285
286
287
288
289
290
291
292
293
294
295
296
297
298
299
300
301
302
303
304
305
306
307
308
309
310
311
312
313
314
315
316
317
318
319
320
321
322
323
324
325
326
327
328
329
330
331
332
333
334
335
336
337
338
339
340
341
342
343
344
345
346
347
348
349
350
351
352
353
354
355
356
357
358
359
360
361
362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
386
387
388
389
390
391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
401
402
403
404
405
406
407
408
409
410
411
412
413
414
415
416
417
418
419
420
421
422
423
424
425
426
427
428
429
430
431
432
433
434
435
436
437
438
439
440
441
442
443
444
445
446
447
448
449
450
451
452
453
454
455
456
457
458
459
460
461
462
463
464
465
466
467
468
469
470
471
472
473
474
475
476
477
478
479
480
481
482
483
484
485
486
487
488
489
490
491
492
493
494
495
496
497
498
499
500
501
502
503
504
505
506
507
508
509
510
511
512
513
514
515
516
517
518
519
520
521
522
523
524
525
526
527
528
529
530
531
532
533
534
535
536
537
538
539
540
541
542
543
544
545
546
547
548
549
550
551
552
553
554
555
556
557
558
559
560
561
562
563
564
565
566
567
568
569
570
571
572
573
574
575
576
577
578
579
580
581
582
583
584
585
586
587
588
589
590
591
592
593
594
595
596
597
598
599
600
601
602
603
604
605
606
607
608
609
610
611
612
613
614
615
616
617
618
619
620
621
622
623
624
625
626
627
628
629
630
631
632
633
634
635
636
637
638
639
640
641
642
643
644
645
646
647
648
649
650
651
652
653
654
655
656
657
658
659
660
661
662
663
664
665
666
667
668
669
670
671
672
673
674
675
676
677
678
679
680
681
682
683
684
685
686
687
688
689
690
691
692
693
694
695
696
697
698
699
700
701
702
703
704
705
706
707
708
709
710
711
712
713
714
715
716
717
718
719
720
721
722
723
724
725
726
727
728
729
730
731
732
733
734
735
736
737
738
739
740
741
742
743
744
745
746
747
748
749
750
751
752
753
754
755
756
757
758
759
760
761
762
763
764
765
766
767
768
769
770
771
772
773
774
775
776
777
778
779
780
781
782
783
784
785
786
787
788
789
790
791
792
793
794
795
796
797
798
799
800
801
802
803
804
805
806
807
808
809
810
811
812
813
814
815
816
817
818
819
820
821
822
823
824
825
826
827
828
829
830
831
832
833
834
835
836
837
838
839
840
841
842
843
844
845
846
847
848
849
850
851
852
853
854
855
856
857
858
859
860
861
862
863
864
865
866
867
868
869
870
871
872
873
874
875
876
877
878
879
880
881
882
883
884
885
886
887
888
889
890
891
892
893
894
895
896
897
898
899
900
901
902
903
904
905
906
907
908
909
910
911
912
913
914
915
916
917
918
919
920
921
922
923
924
925
926
927
928
929
930
931
932
933
934
935
936
937
938
939
940
941
942
943
944
945
946
947
948
949
950
951
952
953
954
955
956
957
958
959
960
961
962
963
964
965
966
967
968
969
970
971
972
973
974
975
976
977
978
979
980
981
982
983
984
985
986
987
988
989
990
991
992
993
994
995
996
997
998
999
1000
1001
1002
1003
1004
1005
1006
1007
1008
1009
1010
1011
1012
1013
1014
1015
1016
1017
1018
1019
1020
1021
1022
1023
1024
1025
1026
1027
1028
1029
1030
1031
1032
1033
1034
1035
1036
1037
1038
1039
1040
1041
1042
1043
1044
1045
1046
1047
1048
1049
1050
1051
1052
1053
1054
1055
1056
1057
1058
1059
1060
1061
1062
1063
1064
1065
1066
1067
1068
1069
1070
1071
1072
1073
1074
1075
1076
1077
1078
1079
1080
1081
1082
1083
1084
1085
1086
1087
1088
1089
1090
1091
1092
1093
1094
1095
1096
1097
1098
1099
1100
1101
1102
1103
1104
1105
1106
1107
1108
1109
1110
1111
1112
1113
1114
1115
1116
1117
1118
1119
1120
1121
1122
1123
1124
1125
1126
1127
1128
1129
1130
1131
1132
1133
1134
1135
1136
1137
1138
1139
1140
1141
1142
1143
1144
1145
1146
1147
1148
1149
1150
1151
1152
1153
1154
1155
1156
1157
1158
1159
1160
1161
1162
1163
1164
1165
1166
1167
1168
1169
1170
1171
1172
1173
1174
1175
1176
1177
1178
1179
1180
1181
1182
1183
1184
1185
1186
1187
1188
1189
1190
1191
1192
1193
1194
1195
1196
1197
1198
1199
1200
1201
1202
1203
1204
1205
1206
1207
1208
1209
1210
1211
1212
1213
1214
1215
1216
1217
1218
1219
1220
1221
1222
1223
1224
1225
1226
1227
1228
1229
1230
1231
1232
1233
1234
1235
1236
1237
1238
1239
1240
1241
1242
1243
1244
1245
1246
1247
1248
1249
1250
1251
1252
1253
1254
1255
1256
1257
1258
1259
1260
1261
1262
1263
1264
1265
1266
1267
1268
1269
1270
1271
1272
1273
1274
1275
1276
1277
1278
1279
1280
1281
1282
1283
1284
1285
1286
1287
1288
1289
1290
1291
1292
1293
1294
1295
1296
1297
1298
1299
1300
1301
1302
1303
1304
1305
1306
1307
1308
1309
1310
1311
1312
1313
1314
1315
1316
1317
1318
1319
1320
1321
1322
1323
1324
1325
1326
1327
1328
1329
1330
1331
1332
1333
1334
1335
1336
1337
1338
1339
1340
1341
1342
1343
1344
1345
1346
1347
1348
1349
1350
1351
1352
1353
1354
1355
1356
1357
1358
1359
1360
1361
1362
1363
1364
1365
1366
1367
1368
1369
1370
1371
1372
1373
1374
1375
1376
1377
1378
1379
1380
1381
1382
1383
1384
1385
1386
1387
1388
1389
1390
1391
1392
1393
1394
1395
1396
1397
1398
1399
1400
1401
1402
1403
1404
1405
1406
1407
1408
1409
1410
1411
1412
1413
1414
1415
1416
1417
1418
1419
1420
1421
1422
1423
1424
1425
1426
1427
1428
1429
1430
1431
1432
1433
1434
1435
1436
1437
1438
1439
1440
1441
1442
1443
1444
1445
1446
1447
1448
1449
1450
1451
1452
1453
1454
1455
1456
1457
1458
1459
1460
1461
1462
1463
1464
1465
1466
1467
1468
1469
1470
1471
1472
1473
1474
1475
1476
1477
1478
1479
1480
1481
1482
1483
1484
1485
1486
1487
1488
1489
1490
1491
1492
1493
1494
1495
1496
1497
1498
1499
1500
1501
1502
1503
1504
1505
1506
1507
1508
1509
1510
1511
1512
1513
1514
1515
1516
1517
1518
1519
1520
1521
1522
1523
1524
1525
1526
1527
1528
1529
1530
1531
1532
1533
1534
1535
1536
1537
1538
1539
1540
1541
1542
1543
1544
1545
1546
1547
1548
1549
1550
1551
1552
1553
1554
1555
1556
1557
1558
1559
1560
1561
1562
1563
1564
1565
1566
1567
1568
1569
1570
1571
1572
1573
1574
1575
1576
1577
1578
1579
1580
1581
1582
1583
1584
1585
1586
1587
1588
1589
1590
1591
1592
1593
1594
1595
1596
1597
1598
1599
1600
1601
1602
1603
1604
1605
1606
1607
1608
1609
1610
1611
1612
1613
1614
1615
1616
1617
1618
1619
1620
1621
1622
1623
1624
1625
1626
1627
1628
1629
1630
1631
1632
1633
1634
1635
1636
1637
1638
1639
1640
1641
1642
1643
1644
1645
1646
1647
1648
1649
1650
1651
1652
1653
1654
1655
1656
1657
1658
1659
1660
1661
1662
1663
1664
1665
1666
1667
1668
1669
1670
1671
1672
1673
1674
1675
1676
1677
1678
1679
1680
1681
1682
1683
1684
1685
1686
1687
1688
1689
1690
1691
1692
1693
1694
1695
1696
1697
1698
1699
1700
1701
1702
1703
1704
1705
1706
1707
1708
1709
1710
1711
1712
1713
1714
1715
1716
1717
1718
1719
1720
1721
1722
1723
1724
1725
1726
1727
1728
1729
1730
1731
1732
1733
1734
1735
1736
1737
1738
1739
1740
1741
1742
1743
1744
1745
1746
1747
1748
1749
1750
1751
1752
1753
1754
1755
1756
1757
1758
1759
1760
1761
1762
1763
1764
1765
1766
1767
1768
1769
1770
1771
1772
1773
1774
1775
1776
1777
1778
1779
1780
1781
1782
1783
1784
1785
1786
1787
1788
1789
1790
1791
1792
1793
1794
1795
1796
1797
1798
1799
1800
1801
1802
1803
1804
1805
1806
1807
1808
1809
1810
1811
1812
1813
1814
1815
1816
1817
1818
1819
1820
1821
1822
1823
1824
1825
1826
1827
1828
1829
1830
1831
1832
1833
1834
1835
1836
1837
1838
1839
1840
1841
1842
1843
1844
1845
1846
1847
1848
1849
1850
1851
1852
1853
1854
1855
1856
1857
1858
1859
1860
1861
1862
1863
1864
1865
1866
1867
1868
1869
1870
1871
1872
1873
1874
1875
1876
1877
1878
1879
1880
1881
1882
1883
1884
1885
1886
1887
1888
1889
1890
1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900
1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907
1908
1909
1910
1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920
1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940
1941
1942
1943
1944
1945
1946
1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040
2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050
2051
2052
2053
2054
2055
2056
2057
2058
2059
2060
2061
2062
2063
2064
2065
2066
2067
2068
2069
2070
2071
2072
2073
2074
2075
2076
2077
2078
2079
2080
2081
2082
2083
2084
2085
2086
2087
2088
2089
2090
2091
2092
2093
2094
2095
2096
2097
2098
2099
2100
2101
2102
2103
2104
2105
2106
2107
2108
2109
2110
2111
2112
2113
2114
2115
2116
2117
2118
2119
2120
2121
2122
2123
2124
2125
2126
2127
2128
2129
2130
2131
2132
2133
2134
2135
2136
2137
2138
2139
2140
2141
2142
2143
2144
2145
2146
2147
2148
2149
2150
2151
2152
2153
2154
2155
2156
2157
2158
2159
2160
2161
2162
2163
2164
2165
2166
2167
2168
2169
2170
2171
2172
2173
2174
2175
2176
2177
2178
2179
2180
2181
2182
2183
2184
2185
2186
2187
2188
2189
2190
2191
2192
2193
2194
2195
2196
2197
2198
2199
2200
2201
2202
2203
2204
2205
2206
2207
2208
2209
2210
2211
2212
2213
2214
2215
2216
2217
2218
2219
2220
2221
2222
2223
2224
2225
2226
2227
2228
2229
2230
2231
2232
2233
2234
2235
2236
2237
2238
2239
2240
2241
2242
2243
2244
2245
2246
2247
2248
2249
2250
2251
2252
2253
2254
2255
2256
2257
2258
2259
2260
2261
2262
2263
2264
2265
2266
2267
2268
2269
2270
2271
2272
2273
2274
2275
2276
2277
2278
2279
2280
2281
2282
2283
2284
2285
2286
2287
2288
2289
2290
2291
2292
2293
2294
2295
2296
2297
2298
2299
2300
2301
2302
2303
2304
2305
2306
2307
2308
2309
2310
2311
2312
2313
2314
2315
2316
2317
2318
2319
2320
2321
2322
2323
2324
2325
2326
2327
2328
2329
2330
2331
2332
2333
2334
2335
2336
2337
2338
2339
2340
2341
2342
2343
2344
2345
2346
2347
2348
2349
2350
2351
2352
2353
2354
2355
2356
2357
2358
2359
2360
2361
2362
2363
2364
2365
2366
2367
2368
2369
2370
2371
2372
2373
2374
2375
2376
2377
2378
2379
2380
2381
2382
2383
2384
2385
2386
2387
2388
2389
2390
2391
2392
2393
2394
2395
2396
2397
2398
2399
2400
2401
2402
2403
2404
2405
2406
2407
2408
2409
2410
2411
2412
2413
2414
2415
2416
2417
2418
2419
2420
2421
2422
2423
2424
2425
2426
2427
2428
2429
2430
2431
2432
2433
2434
2435
2436
2437
2438
2439
2440
2441
2442
2443
2444
2445
2446
2447
2448
2449
2450
2451
2452
2453
2454
2455
2456
2457
2458
2459
2460
2461
2462
2463
2464
2465
2466
2467
2468
2469
2470
2471
2472
2473
2474
2475
2476
2477
2478
2479
2480
2481
2482
2483
2484
2485
2486
2487
2488
2489
2490
2491
2492
2493
2494
2495
2496
2497
2498
2499
2500
2501
2502
2503
2504
2505
2506
2507
2508
2509
2510
2511
2512
2513
2514
2515
2516
2517
2518
2519
2520
2521
2522
2523
2524
2525
2526
2527
2528
2529
2530
2531
2532
2533
2534
2535
2536
2537
2538
2539
2540
2541
2542
2543
2544
2545
2546
2547
2548
2549
2550
2551
2552
2553
2554
2555
2556
2557
2558
2559
2560
2561
2562
2563
2564
2565
2566
2567
2568
2569
2570
2571
2572
2573
2574
2575
2576
2577
2578
2579
2580
2581
2582
2583
2584
2585
2586
2587
2588
2589
2590
2591
2592
2593
2594
2595
2596
2597
2598
2599
2600
2601
2602
2603
2604
2605
2606
2607
2608
2609
2610
2611
2612
2613
2614
2615
2616
2617
2618
2619
2620
2621
2622
2623
2624
2625
2626
2627
2628
2629
2630
2631
2632
2633
2634
2635
2636
2637
2638
2639
2640
2641
2642
2643
2644
2645
2646
2647
2648
2649
2650
2651
2652
2653
2654
2655
2656
2657
2658
2659
2660
2661
2662
2663
2664
2665
2666
2667
2668
2669
2670
2671
2672
2673
2674
2675
2676
2677
2678
2679
2680
2681
2682
2683
2684
2685
2686
2687
2688
2689
2690
2691
2692
2693
2694
2695
2696
2697
2698
2699
2700
2701
2702
2703
2704
2705
2706
2707
2708
2709
2710
2711
2712
2713
2714
2715
2716
2717
2718
2719
2720
2721
2722
2723
2724
2725
2726
2727
2728
2729
2730
2731
2732
2733
2734
2735
2736
2737
2738
2739
2740
2741
2742
2743
2744
2745
2746
2747
2748
2749
2750
2751
2752
2753
2754
2755
2756
2757
2758
2759
2760
2761
2762
2763
2764
2765
2766
2767
2768
2769
2770
2771
2772
2773
2774
2775
2776
2777
2778
2779
2780
2781
2782
2783
2784
2785
2786
2787
2788
2789
2790
2791
2792
2793
2794
2795
2796
2797
2798
2799
2800
2801
2802
2803
2804
2805
2806
2807
2808
2809
2810
2811
2812
2813
2814
2815
2816
2817
2818
2819
2820
2821
2822
2823
2824
2825
2826
2827
2828
2829
2830
2831
2832
2833
2834
2835
2836
2837
2838
2839
2840
2841
2842
2843
2844
2845
2846
2847
2848
2849
2850
2851
2852
2853
2854
2855
2856
2857
2858
2859
2860
2861
2862
2863
2864
2865
2866
2867
2868
2869
2870
2871
2872
2873
2874
2875
2876
2877
2878
2879
2880
2881
2882
2883
2884
2885
2886
2887
2888
2889
2890
2891
2892
2893
2894
2895
2896
2897
2898
2899
2900
2901
2902
2903
2904
2905
2906
2907
2908
2909
2910
2911
2912
2913
2914
2915
2916
2917
2918
2919
2920
2921
2922
2923
2924
2925
2926
2927
2928
2929
2930
2931
2932
2933
2934
2935
2936
2937
2938
2939
2940
2941
2942
2943
2944
2945
2946
2947
2948
2949
2950
2951
2952
2953
2954
2955
2956
2957
2958
2959
2960
2961
2962
2963
2964
2965
2966
2967
2968
2969
2970
2971
2972
2973
2974
2975
2976
2977
2978
2979
2980
2981
2982
2983
2984
2985
2986
2987
2988
2989
2990
2991
2992
2993
2994
2995
2996
2997
2998
2999
3000
3001
3002
3003
3004
3005
3006
3007
3008
3009
3010
3011
3012
3013
3014
3015
3016
3017
3018
3019
3020
3021
3022
3023
3024
3025
3026
3027
3028
3029
3030
3031
3032
3033
3034
3035
3036
3037
3038
3039
3040
3041
3042
3043
3044
3045
3046
3047
3048
3049
3050
3051
3052
3053
3054
3055
3056
3057
3058
3059
3060
3061
3062
3063
3064
3065
3066
3067
3068
3069
3070
3071
3072
3073
3074
3075
3076
3077
3078
3079
3080
3081
3082
3083
3084
3085
3086
3087
3088
3089
3090
3091
3092
3093
3094
3095
3096
3097
3098
3099
3100
3101
3102
3103
3104
3105
3106
3107
3108
3109
|
<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
"http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="en" lang="en">
<head>
<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=UTF-8" />
<meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" />
<link rel="coverpage" href="images/cover.jpg" />
<title>
Maring (Dangal at Lakas), by Aurelio Tolentino: A Project Gutenberg eBook
</title>
<style type="text/css">
body {margin-left: 7%; margin-right: 7%;}
h1, h2, h3 {text-align: center; clear: both; font-weight: bold; line-height: 1.4;}
ul {list-style-type: none; text-align: left; line-height: 1.4;}
p {
margin-top: 0;
margin-bottom: .4em;
text-align: justify;
text-indent: 1.5em;
line-height: 1.4;
}
span.pagenum { /* page numbers */
position: absolute;
left: 94%; /* for 7% body right margin */
text-align: left;
text-indent: 0;
font-size: x-small;
}
#text {margin: auto; width: 100%; max-width: 40em;} /* text container */
/* Front matter and end matter */
p.cover-title, p.cover-price, #bastard-page, p.subtitle, p.byline, p.edition,
p.half-title, p.end, p.ad-alert
{text-indent: 0; text-align: center;}
#bookcover, #title-page, #copyright-notice, #author-advice {margin: auto;}
#bastard-page, #bookcover, #title-page, p.half-title {font-family: serif;}
p.cover-title, span.title, span.author {font-family: sans-serif;}
span.alt-title {display: block; font-size: 60%;}
p.cover-title {
font-weight: bold;
font-size: 3em;
letter-spacing: .05em;
}
p.cover-title span {border-top: solid thin; border-bottom: solid thin;}
p.blurb {text-indent: 0; border-bottom: solid thin; padding-bottom: 1em;}
p.cover-price {font-weight: bold; font-size: 1.2em;}
#bastard-page {font-size: 1.8em; letter-spacing: .05em;}
h1 {letter-spacing: .05em;}
h1 span.alt-title { /* specify fonts to show G with tilde correctly */
font-family: "Times New Roman", "DejaVu Serif", Constantia,
Arial, Tahoma, "DejaVu Sans", serif, sans-serif;}
p.subtitle {font-weight: bold;}
p.byline {margin-top: 2em; font-weight: bold;}
p.edition {margin-top: 3em; font-size: small;}
p.edition span {border-top: solid thin; border-bottom: solid thin;}
p.purchase {
margin-top: 3em;
border-top: solid thin;
padding-top: .5em;
font-size: .92em;
}
#copyright-notice {border-bottom: double; padding-bottom: .1em;}
h2.copyright-head {
margin-top: 0;
border-top: double;
padding-top: .6em;
font-weight: normal;
font-size: 1em;
}
#copyright-notice p {font-size: .92em;}
p.closing {
text-indent: 0;
text-align: right;
margin-right: 1em;
line-height: 1.8;
}
span.closing {display: block; margin-right: 2em;}
#author-advice {border-bottom: double; padding-bottom: .1em;}
p.advice {border-top: double; padding-top: .6em;}
div.contents-container { /* Contents */
margin-left: auto;
margin-right: auto;
text-align: center;
}
#TOC {display: inline-block;}
#TOC li {text-indent: -1em; margin-left: 1em;}
p.half-title {margin-top: 1em;}
p.half-title span.title {font-size: 1.8em; }
p.end {margin-top: 2em; font-weight: bold;}
p.ad-alert {margin-top: 2em;}
/* Main text */
div.novel-begin, div.chapter-begin {
text-indent: 0;
text-align: center;
margin-bottom: 2em;
}
h2.chapter {margin-top: .2em;}
h2.chapter span.chap-no {font-family: serif, sans-serif; font-size: .7em;}
h2.chapter span.chap-title {font-family: sans-serif, serif;}
em.allcaps {font-style: normal;}
/* Images */
div.portrait, p.caption, div.divider, div.ender
{text-align: center; text-indent: 0;}
div.divider {margin-top: 3em;}
p.caption {font-family: sans-serif, serif; font-size: .9em;}
img.header {width: 100%; height: auto;}
div.ender {margin-top: 1em;}
img.ender {width: 20%; height: auto;}
/* Advertisements */
div.patalastas > p {font-size: .92em;}
h3 {margin-top: 2em; font-family: sans-serif, serif;}
p.price {text-indent: 0; text-align: center; margin-bottom: 1em;}
ul.ad-chapters {margin-top: 0; text-indent: -2em; margin-left: 2em; font-size: .92em;}
/* Transcriber's notes */
a.correction, span.correction {border-bottom: thin dotted;}
/* corrected text with popups stating original text */
div.transnote {
max-width: 40em;
border: dashed thin;
padding: 1em;
font-family: sans-serif, serif;
}
p.tntitle {
margin-bottom: 1.2em;
text-align: center;
text-indent: 0;
font-weight: bold;
}
p.tntext, ul.tnlist li {
text-align: left;
margin-left: 1em;
text-indent: -1em;
font-size: .92em;
}
p.tnpara {text-indent: 0; font-size: .92em;}
ul.tnlist {
margin: 0 auto .4em 0;
padding-left: 1em;
}
ul.tnlist p {text-indent: -1em; margin-left: 1em; margin-bottom: 0;}
@media screen
{
#bookcover, #title-page, div.frontispiece, #copyright-notice,
#author-advice, h2, div.novel-begin, div.chapter-begin
{margin-top: 6em;}
#bastard-page {margin-top: 3em;}
#bookcover {max-width: 25em; border: double; padding: 1em;}
#title-page, #copyright-notice, #author-advice {max-width: 25em;}
img.author-portrait {width: 60%; height: auto;}
div.transnote {margin: 4em auto;}
div.html-only {visibility: visible; display: block;}
div.epub-only {visibility: hidden; display: none;}
}
@media handheld, print
/* replace with @media all to generate e-pub and mobi */
{
body {margin-left: 3%; margin-right: 3%;}
p {
text-align: inherit; /* let mobile user set own preference */
orphans: 2;
widows: 2;
}
ul {text-align: inherit;}
#text {max-width: 100%;}
span.pagenum {display: none; visibility: hidden;} /* hide page nos */
#bastard-page, #copyright-notice, #author-advice {
page-break-before: always;
margin-top: 0;
padding-top: 3em;
}
#bookcover, #title-page, div.novel-begin, div.chapter-begin {
page-break-before: always;
margin-top: 0;
padding-top: .5em;
}
#bookcover, #title-page, #copyright-notice, #author-advice {max-width: 100%;}
#bookcover {height: 95%; width: auto; border: none; padding: 0;}
img.author-portrait {height: 40%; width: auto;}
div.contents-container {text-align: left;}
div.ender, p.end {page-break-before: avoid;}
h2 {page-break-before: always; margin-top: 0; padding-top: 1em;}
div.novel-begin, p.ad-alert {page-break-inside: avoid;}
div.chapter-begin {page-break-before: always;}
div.chap-i, h2.chapter, h3 {page-break-before: avoid;}
div.transnote {
max-width: 100%;
margin-top: 0;
padding: 1em .5em;
border: none;
page-break-before: always;
page-break-after: always;
}
div.html-only {visibility: hidden; display: none;}
div.epub-only {visibility: visible; display: block;}
/* because ADE 2.0 styles all a tags the same whether they are links or anchors */
h2 a, a.correction, span.correction {
text-decoration: none; border: none; color: inherit;
}
}
</style>
</head>
<body>
<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 43902 ***</div>
<div class="transnote epub-only">
<p class="tntitle">Tagubilin ng Tagapagsalin</p>
<p class="tnpara">Maaaring may mga bahagi ng teksto na hindi maayos ang
mga titik o karakter, lalo na sa <a href="#title-page">pahina ng pamagat</a>.
Magpalit ng <i>font</i> sa inyong <i>e-book reader</i> upang
subukang makita na maayos ang mga ito.</p>
</div>
<div id="text" xml:lang="tl" lang="tl"><!--goes up to advertisements-->
<div id="bookcover">
<div class="portrait">
<img class="author-portrait" src="images/author-portrait.jpg" style="max-width: 228px;"
alt="Larawan ng may-akda" />
<p class="caption">AURELIO TOLENTINO</p>
</div>
<p class="cover-title"><span>MARING</span></p>
<p class="blurb">Kung dapat mang busugin ang <strong>SIKMURA</strong>, ay lalo na ang <strong>PUSO</strong>
at ang <strong>UTAK</strong>. Ang nobelang <strong>MARING</strong> ay napakasarap na
pagkain ng damdamin at ng pag-iisip.</p>
<p class="cover-price">HALAGA 40 CENT.</p>
</div>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_1" id="Page_1">[1]</a></span></p>
<p id="bastard-page"><span class="title">MARING<br /></span>
<span class="alt-title">(DAÑGAL AT LAKAS)</span></p>
<!--Page_2: Blank page-->
<p><span class="pagenum"><a name="Page_3" id="Page_3">[3]</a></span></p>
<div id="title-page">
<h1><span class="title">MARING<br /></span>
<span class="alt-title">(DANG̃AL AT LAKAS)</span></h1>
<p class="subtitle">ULIRANG BUHAY TAGALOG</p>
<p class="byline"><small>SINULAT NI</small><br />
<span class="author">AURELIO TOLENTINO</span></p>
<p class="edition"><span>IKATLONG PAGKALIMBAG</span></p>
<div class="divider">
<img class="ender" src="images/ender_mustache.png" style="max-width: 150px;" alt="" />
</div>
<p class="purchase">Kung ibig ninyong bumili ng iba’t ibang yaring damit o nobelang
Maring at iba pa ay pumarito kayo sa <span xml:lang="es" lang="es">Mercado Yanco</span>
237 <abbr>Int.</abbr> Tabora,
Maynila.</p>
</div>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_4" id="Page_4">[4]</a></span></p>
<div id="copyright-notice">
<h2 class="copyright-head" title="TAGUBILIN"><a name="Tagubilin"
id="Tagubilin">TAGUBILIN:</a></h2>
<p>Ang aklat na ito ay aring tunay ng tatlong magkakapatid na Tolentino
(anak) at wala sino pa mang makapagpapalimbag nito kung wala silang
lubos na kapahintulutan.</p>
<p class="closing"><span class="closing">Ang Tagapangasiwa,<br /></span>
N. HILARIO.</p>
</div>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_5" id="Page_5">[5]</a></span></p>
<h2><a name="Patungkol" id="Patungkol">PATUNGKOL</a></h2>
<p>Sa inyó, mga kapatid kong bulaklak ng Pilipinas, sinag ng buhay,
sibol ng lambing at pagibig, hiwaga ng saganang bait at banal na
pagtitiis, mga babaying dangal ng kalinisan sa sangkatauhan, sa
inyo ko ipinatutungkol itóng walang kabuluhang aklat. Maliit na
lubha, palibhasa’y talagang maliit yaring pag-iisip. Gayon pa man,
kung inyong nanamnamin ang pinagdaanang buhay ni Maring si Maring
na diwa nitong kasaysayan, ay inaasahan kong kayo’y may kaunting
kabutihang pakikinabangan. Sa munting aklat na handog ko, ay inyong
makikitang maliwanag, na ang isang babaying marangal at may malakas
na kalooban, ay kahalintulad ng araw: sa kabila ng mga makakapal na
dilim at maraming bagyo ng ligalig at kahirapan, ay sumisikat na
maluningning, ligid ng puri, ligid ng biyaya, ligid ng lualhating
di mahulilip.</p>
<p class="closing">ANG KUMATHA.</p>
<div id="author-advice">
<p class="advice"><span class="pagenum"><a name="Page_6" id="Page_6">[6]</a></span>Ang
taong walang ibang binubusog kungdi tanging ang sikmura lamang,
ay hindi nabubuhay: tumutubo lamang parang damó. Upang magpakatao
ay kailangang busugin din ang puso at ang utak, sa pamamagitan ng
pagbása sa mga mabubuting aklat.</p>
<p class="closing"><b>Aurelio Tolentino.</b></p>
</div>
<h2><a name="Contents" id="Contents">MGA NILALAMAN</a></h2>
<div class="contents-container">
<ul id="TOC">
<li><a href="#Tagubilin">Tagubilin</a></li>
<li><a href="#Patungkol">Patungkol</a></li>
<li><a href="#Kabanatang-I">Kabanatang I.</a> Napitas Ang Bulaklak</li>
<li><a href="#Kabanatang-II">Kabanatang II.</a> Simula ng Kahirapan</li>
<li><a href="#Kabanatang-III">Kabanatang III.</a> Pusong Matibay</li>
<li><a href="#Kabanatang-IV">Kabanatang IV.</a> Inang Malingap</li>
<li><a href="#Kabanatang-V">Kabanatang V.</a> Asawang Mairugin</li>
<li><a href="#Kabanatang-VI">Kabanatang VI.</a> Tinugis ng Lisyang Palad</li>
<li><a href="#Kabanatang-VII">Kabanatang VII.</a> Ganting-pala ng Pagtitiis</li>
<li><a href="#Bakit-Di-Basahin">¿Bakit Di Basahin?</a></li>
</ul>
</div>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_7" id="Page_7">[7]</a></span></p>
<div class="novel-begin">
<img class="header" src="images/ch1-header.png" style="max-width: 750px;" alt="" />
<p class="half-title">DANGAL AT LAKAS<br />
Ó<br />
<span class="title">MARING</span></p>
<div class="chap-i">
<h2 class="chapter"><a name="Kabanatang-I"
id="Kabanatang-I"><span class="chap-no">KABANATANG I.</span><br />
<span class="chap-title">Napitas Ang Bulaklak</span></a></h2>
</div>
</div>
<p>Noong taong 190... ay nanirahan sa nayon ng B., sakop ng Maynila
ang mag-asawang Pedro at Julia.</p>
<p>Marálita ang kaniláng pamumuhay palibhasa’y walang ibáng paghahanap
kungdi ang mamalakaya sa mga ilog at sa look ng Maynila.</p>
<p>Sila ay may bugtong na anak, uliran ng bait, si Maria na tinagurian
ng Maring.</p>
<p>Kung kaaya-aya man ang gandá ng kalooban ni Maring, ay lalo pa namán
<span class="pagenum"><a name="Page_8" id="Page_8">[8]</a></span>kaaya-aya ang gandá ng kaniyang anyo, anyo ng bagong bumubukang
kampuput, at lalong-lalo pa yaong mukha niyang anaki’y mukhang angel,
mukhang pinagkalooban ng langit ng lubhang mapanghalinang dikit na
bihirang ipagkaloob sa taong kinapal.</p>
<p>Ang kaniyang mapupungay na mata ay anaki’y salamin ng pag-ibig,
anaki’y sibol ng lambing, anaki’y larawan ng bait.</p>
<p>At dahil nga sa gayón, ay pinag-ingatan yatang talagá ng palad, kaya’t
pinalamutihan sa dakong noó ng masinsin, nguni’t makitid na kilay
na hubog tari, at binakuran ng mayabong at malantik na pilikmatá,
akala marahil ng Maykapal ay upang huwag manganib sa puwing man
lamang yaong mga matáng kaniyang pinagpalang talaga.</p>
<p>Ang kaniyang mga ngiti ay ngiting langit: naghahandog sa kaharap ng
lugod na di mahulilip at walang hanggang tamis ng maamong kalooban,
lalo’t talagáng maririkit yaong kaniyang mga maliliit at masinsing
ngiping kinaiinggitan ng tunay na garing, at sinalitan ng isang
ngiping gintong ipinasadya ng kaniyang amá, upang malubos mandin
<span class="pagenum"><a name="Page_9" id="Page_9">[9]</a></span>ang
ganda noong napakatamis na bibig.</p>
<p>Kung lugay ang kaniyang mayabong na buhok, ay uma-abot hangang
sakong, malinis, maitim at makinang na anaki’y sarampuli ng mga
Lakhang-dalaga sa unang panahon.</p>
<p>Si Maring ay kayumangging maligat na namumula-mulá, at ang kaniyang
pangangatawán ay katatágan sa taas at sa bilog. Ang kaniyang mga
kilos ay mabining pawa, mahinhin at kalugod-lugod sa lahat ng bagay.</p>
<p>May isáng binata, bagong-taong basal na nagngangalang <a class="correction"
name="p9_Gonsalo" id="p9_Gonsalo" title="'Gonzalo' sa orihinal">Gonsalo</a>. Ito ay
maralita ring gaya <a class="correction" name="p9_nila" id="p9_nila"
title="'niliá' sa orihinal">nilá</a> Maring, palibhasa’y gaya rin nilang walang
ibang paghahanap kungdi pamamalakaya sa mga ilog at dagat.</p>
<p>Si <span class="correction" title="'Gonzalo' sa orihinal">Gonsalo</span>
ay may mga tatlong taón ng nananhik ng ligaw kay Maring,
nguni’t hindi pinansin nitó ang kaniyang matapat na pagsuyo, at
kadalasang isagot sa kaniya ay ang kaniyang nais na makasuyo muna
sa kaniyang mga magulang.</p>
<p>Gayon pa man ay hindi tumatamlay ang pag-ibig ni <span class="correction"
title="'Gonzalo' sa orihinal">Gonsalo</span>, at sa
tuwing sábado, gaya rin ng dati, ay siya’y nananhik ng ligaw.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_10" id="Page_10">[10]</a></span></p>
<p>Isáng gabi ay nanhik din ng ligaw kay Maring si
<abbr title="Don">D.</abbr> Eduardo Sanchez, <a class="correction" name="p10_bagong"
id="p10_bagong" title="'bagon' sa orihinal">bagong</a>-taong
may mga dalawang puo’t-limang taóng gulang, makisig at
bantog sa bait, sa dunong at sa yaman.</p>
<p>Mga ilang buan pa lamang ang kaniyang panunuyo kay Maring ay sila’y
nagkaibigan.</p>
<p>Nahahalata ni <a class="correction" name="p10_Gonsalo" id="p10_Gonsalo"
title="'Gonzalo' sa orihinal">Gonsalo</a> ang gayon, kaya siya ay naglubay ng pagdalaw
kay Maring. Nguni’t palibhasa’y taimtim ang kaniyang pagsinta, ay
along nauuhaw ang kaniyang puso, ngayon hindi nakikita ang hantungan
ng kaniyang mga nais.</p>
<p>Isáng sábado si <span class="correction" title="'Gonzalo' sa orihinal">Gonsalo</span>
ay muli na namang nanhik ng ligaw kay Maring.</p>
<p>—Maring,—ang kaniyang samong anaki’y hibik.</p>
<p>—May mga tatlong taón nang ikaw ay aking dinadalanginan, saka
ngayon...</p>
<p>Hindi naituloy ang kaniyang malumbay na samo, at pagdaka’y biglang
namalibis yaong nabubungad na luhang kanina pa gumigilid sa kaniyang
mga pilik-mata.</p>
<p>Nai-inis ang kaniyang puso.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_11" id="Page_11">[11]</a></span></p>
<p>Bagá ma’t siya’y hindi sinisinta ni Maring, ay nahabag din ang
kaniyang kalooban sa kaawaawang binata.</p>
<p>—Ipagpaumanhin mo na sana sa akin ang hindi ko paglingap sa iyong
pag-ibig,—ang tugon ni Maring.—Akó’y hindi na maaring suminta sa
iyo.</p>
<p>—¿Bakit?,—ang tanong ni Gonsalo.</p>
<p>—Sapagka’t ako’y may sinisinta na,—ang pakli ni Maring.</p>
<p>—Oo nga,—ang sagot ni Gonsalo.—Si
<abbr>D.</abbr> Eduardo Sanchez. Siya’y
mayaman at marunong, nguni’t ako’y dukha at mangmang.</p>
<p>—Hindi namán sa gayon,—ang amo ni Maring.—Pantay-pantay sa aking
balak ang lahat ng tao. Nguni’t ¿ano kaya ang gagawin, kung talagang
hindi isinagi ng palad sa puso ko ang sa iyo’y umibig? Kita’y
magmahalan na lamang na parang tunay na mag-kapatid.</p>
<p>—Hindi mangyayari,—ani Gonsalo.</p>
<p>—¿Bakit?,—ang tanong ni Maring.</p>
<p>—Ewan,—ang tugón ni Gonsalo,—nguni’t ikamamatay ko yata ang aking
pagkabigo sa iyo.</p>
<p>Maluwat na di nakaimik ang dalawa.</p>
<p>Si Maring ay nakayuko at kaniyang
<span class="pagenum"><a name="Page_12" id="Page_12">[12]</a></span>ginuguniguni
si Eduardong minumutya
ng kaniyang puso; si Gonsalo ay nakayuku rin, at ginuguniguni namán
niya ang kaniyang nabigong pagsuyo kay Maring.</p>
<p>Itinalaghay ni Gonsalo ang kaniyang ulo at pinagmasdan ang kaniyang
kaharap.</p>
<p>—Maring,—aniya.—Ito’y kahuli-hulihan ko nang pagpanhik dito.
Nguni’t isinusumpa ko, na kung hindi rin lamang ikaw ang <a class="correction"
name="p12_magiging" id="p12_magiging" title="'maginging' sa orihinal">magiging</a>
poon ng aking abang kapalaran, ay hindi na akó mag-aasawa kailang pa
man, at paka-asahan mo, na bagá ma’t ako’y malayo sa iyo, ay ikaw
at ikaw din ang dadalanginan ko habang buhay.</p>
<p>Si Gonsalo ay nagpaalam, at samantalang siya’y nananaog doon sa
hagdanang tatlong taóng pinapanhik niya tuwing sabado, ay matuling
namamalisbis sa kaniyang pisngi ang luha ng kaniyang nabigong pag-ibig.</p>
<p>—Kaawa-awa namán—ang buntong hiningá ni Maring.</p>
<p>Sapul noon ay hindi na nga nanhik ng ligaw si Gonsalo kay Maring;
nguni’t gabi-gabi ay nagdadaan siya sa tapat ng kaniláng bahay,
kungdi tatayo-tayo
<span class="pagenum"><a name="Page_13" id="Page_13">[13]</a></span>sa
malayo, at kapag natanawan niya si Maring ay
saka pa lamang uuwi ng bahay. Siya’y parang nauulol mandín.</p>
<p>Isáng gabí ay dumalaw si <abbr>D.</abbr> Eduardo kay Maring at pinagkasunduan
niláng ipagtapat sa mga magulang ang kaniláng pagsisintahan, at
tuloy isamo ang kanilang kapahintulutan sa kanilang pag-iisang puso
sa harapán ng dambana ng Maykapal.</p>
<p>Noon ding gabing yaón ay pinakiharapan ng mag-asawang matanda si
<abbr>D.</abbr> Eduardo.</p>
<p>—Ipagpapaumanhin po nila,—ang simula nito,—ang aking kapangahasan
sa pag-harap sa inyo at pagtatapat ng aking nais.</p>
<p>—¿Anó yaón?,—ang tanong ng matandang Pedro.</p>
<p>—Marahil po,—ang sagot ni Eduardo,—huwag ko mang sabihin ay
batid na ninyo ang aking pagsuyo kay Maring, na kung ilán ng buwan
ngayong aming inaalagaan at binabakuran ng malinis na pagmamahalan;
at dahil sa gayón, ay hindi namin ikinahihiyang ipakiharap, maging
sa Maykapal, maging sa inyó po, at maging sa lahat ng tao.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_14" id="Page_14">[14]</a></span></p>
<p>“Akó po ay ulila sa ama’t sa ina. Kapatid ko ma’t kamaganak ay wala
ng natitira isá man kaya ako’y sabik na magkaroon ng magulang na
sukat suyuan habang buhay. Kung ito pong kaliitan ay inyóng <a class="correction"
name="p14_maging-dapatin" id="p14_maging-dapatin" title="'magingdapatin' sa orihinal">maging
dapatin</a>, at tangaping maging parang tunay na anak na kaisang-puso ni
Maring, ay pakaasahan po ninyóng wala ng mapalad na lalaking gaya
ko sa sang sinukuban”.</p>
<p>Tinawag ni matandang Pedro si Maring.</p>
<p>—Nagtapat si <abbr>D.</abbr> Eduardo,—aniya,—at
sinabing kayo raw ay
nagkakasintahan. ¿Tunay nga baga?</p>
<p>Si Maring ay hindi nakasagot: siya’y dinaig ng alang-alang at
kahihiyang sa matandá.</p>
<p>—Sumagot ka,—ang ulit ng amá—¿Tunay nga bang kayo’y nagkakasintahan?</p>
<p>Linakasan ni Maring ang kaniyang kalooban.</p>
<p>—Tunay nga po,—ang kaniyang nahihiyang sagot.</p>
<p>—Isinamo niya,—ang dugtong ng matanda,—ang aming kapahintulutan
sa inyóng pag-iisang puso. <span class="pagenum"><a name="Page_15"
id="Page_15">[15]</a></span><a class="correction" name="p15_Ano-ang-balak" id="p15_Ano-ang-balak"
title="May simula ng bagong talata sa orihinal">¿Anó</a> ang balak mo sa gayong?</p>
<p>—Kayó po ang masusunod,—ang tugon ni Maring.</p>
<p>—Kung kami lamang ang masusunod,—ang dugtong ng matanda,—ay ibig
naming ikaw ay makitang dalaga habang buhay sa aming piling, upang
huwag kang mawalay ng kahit sandali sa aming mga matá. Gayón pa man
ay nababatid naming ang pakikipag-isáng puso ay katutubong talaga
ng tao, gaya ng aming pag-iisang puso ng iyong iná, at dahil dito,
ay hindi maaring ipagkait sa inyó ang aming kapahintulutan.</p>
<p>¿Sabihin pa kaya ang tuwa ng nagkakasintahang Maring at Eduardo? Para
na nilang nakikitang nabubuksán ang pintuan ng langit sa panahong
sasapitin.</p>
<p>Naganap ang tatlong sunod-sunod na tawag sa simbahan.</p>
<p>Samangtalang inihahanda ang lahat ng bagay na kailangan sa pagkakasal
ni Maring kay <abbr>D.</abbr> Eduardo ay parang linalason naman ang puso ni
Gonsalo.</p>
<p>Dalawang araw bago sumapit ang takdang araw sa kasal, ay dinalhán
ni <abbr>D.</abbr> Eduardo si Maring ng mga hiyas na pawang tinampukan ng mga
batóng <span class="pagenum"><a name="Page_16" id="Page_16">[16]</a></span>brilyante
at isang kabihisang damit na sadyang ipinasukat
kay Maring.</p>
<p>Kinagabihan, samangtalang sinisiyasat ang lahat na gagamitin sa
malaking piging na ihahanda, si Maring ay biglang nawala. Kinayag
ni Gonsalo ang dalawa niyang kaibigang matapat, inabangan nilá si
Maring at pagpanaog nitó ay kanilang biglang inagaw at dinala sa
bundok ng <abbr title="San">S.</abbr> Mateo sa lalawigang Rizal.</p>
<p>¿Sabihin pa kaya ang tangis ng <a class="correction" name="p16_kaawa-awang"
id="p16_kaawa-awang" title="'kaa-awang' sa orihinal">kaawa-awang</a> Maring?
Noong nakikita na
niyang nagliliwayway ang araw ng kaniyang buhay, ay biglang lumubog
at ang humalili ay dilim na tila wari walang katapusán.</p>
<p>Sa loob ng unang buwang pakikisama ni Maring kay Gonsalo sa bundok,
ay wala siyang ibang binabalak kungdi ang paghihiganti. Pinakataimtim
niya sa kalooban ang nasang patayin ang lalaking kumaladkad sa kaniya
sa burak ng kapangayayaan.</p>
<p>Isang gabí, si Gonsalo ay naidlip na nakahilig sa kandungan ni Maring.
Nasulyapan nitó ang isáng sundang na malapit sa kaniya, biglang
dinampot at <span class="pagenum"><a name="Page_17" id="Page_17">[17]</a></span>anyong
tatarakan sa dibdib ang natutulog, nguni’t
nangatal ang kaniyang bisig, gaya ng pangangatal ng kaniyang puso
at kaluluwa.</p>
<p>—¡Dius ko!,—ang kaniyang buntong hininga.—Masama nga sana si
Gonsalo, nguni’t sa lagay na itó ay siya’y akin ng asawa.</p>
<p>Siya’y nagmuni-muni.</p>
<p>—Hindi mangyayari,—aniyang sarili.—Ang lalaking ito ay hindi ko
sinintá kailan pa man; ako’y kaniyang inagaw at pinaslang... Ang
taksil ay dapat ding pagtaksilán.</p>
<p>Muling itinaas ang kamay at muling ákmang tarakan ng sundang ang
dibdib ni Gonsalo. Nguni’t gaya rin ng una, nanginig ang kaniyang
kamay at hindi naituloy.</p>
<p>Si Maring ay may malakas na loob sa paggawa ng magaling, nguni’t
napakahina kung sa gawang kapaslangan.</p>
<p>Muling ibinaba ang kaniyang kamay.</p>
<p>—¿Ano kaya ang aking gagawin?—ang tanong niya sa sarili.—Kung
ako man ay umuwi sa amin ngayon, ¿ay may magsasabi kayang hindi pa
nalugso yaong wagas na puring katutubo ng aking pagkatao? Tunay nga at
nalalaman <span class="pagenum"><a name="Page_18" id="Page_18">[18]</a></span>kong
ako’y hindi sumisinta kay Gonsalo, nguni’t nalalaman
ko rin namang siya’y sumisinta ng taimtim sa akin. ¡Kaawa-awa naman!</p>
<p>Naglalabanang mahigpit sa kaniyang balak ang lunos kay Gonsalo at
ang nais na maipaghiganti ang kaniyang puring nagibá.</p>
<p>—Ang puri ng tao,—aniya sa huli,—ay katimbang ng buhay. At yayamang
inilugso niya ang aking puri, ay <a class="correction" name="p18_kailangang"
id="p18_kailangang" title="'kailngang' sa orihinal">kailangang</a> ilugso ko rin namán ang
kaniyang buhay.</p>
<p>Muling itinaas ang kaniyang kamay, hawak ang sundang, pinag-ubos
ang lakas ng kaniyang loob at anyo na namang tarakan si Gonsalo sa
dibdib. Nguni’t katakataká. Hindi sundang ang lumagpak kay Gonsalo,
kungdi matuling luhang namalisbis sa mga matá ni Maring at pumatak
sa kaliwang pisngi ng nakakatulog.</p>
<p>Si Gonsalo ay nagising. Nakita niya ang sundang na naka-akma sa tapat
ng kaniyang dibdib, nguni’t hindi tuminag kaunti man, at bagkos pang
ngumiti at nagsalita ng ganitó:</p>
<p>—Maring, ituloy mo ang sundang. Ikaw ay aking pinagtaksilan, kaya
kailangang <span class="pagenum"><a name="Page_19" id="Page_19">[19]</a></span>ikaw
ay maghiganti. Ituloy mo ang sundang.</p>
<p>—Kailangan nga,—ang sagot ni Maring,—nguni’t ewan kung bakit,
makaitlo ko ng iakma ang sundang at hindi ko naituloy: nanginginig
ang aking kamáy.</p>
<p>—Nanginginig ang iyong kamay sapagka’t kamay ng anghel;—ang pakli
ni Gonsalo;—datapuwa’t ang kamay ko ay kamay ng buhong: makita mo
kung hindi magtuloy.</p>
<p>Siya’y maliksing naupo, inagaw ang sundang kay Maring, saka anyong
isasaksak sa kaniyang sariling dibdib.</p>
<p>—¡¡¡Gonsalo!!!,—ani Maring, saka hinagkan.</p>
<p>Yaon ay siyang kauna-unahang halik ni Maring kay Gonsalo.</p>
<p>—Maring,—ani Gonsalo,—inagaw kitang hindi ko sinadya. Ako’y
binulag na lubos ng masidhing pagsinta ko sa iyo. Nguni’t ngayong
ako’y pagsaulan ng dating kalooban at pag-iisip, ay pinagsisisihan
kong mataimtim ang kapaslangang ginawa ko sa iyo. Kaya nga, at dahil
sa ako’y sumumpang mahigpit sa sarili, magbuhat pa man noong unang
araw na ikaw ay aking
<span class="pagenum"><a name="Page_20" id="Page_20">[20]</a></span>sintahin,
na papatayin ko ang sino mang sa
iyo’y tumaksil: at yayamang dili iba’t kungdi ako na rin nga ang
sa iyo’y pumaslang, kaya kailangang patayin ko ang aking sariling
katawán, upang sa gayón ay matupad ang aking mahigpit na sumpa.</p>
<p>Muling iniakmang isaksak sa kaniyáng dibdib ang sundang, nguni’t
muli rin siyáng niyakap ni Maring at tumangis.</p>
<p>—¿Ngayon pa bagang nailugso mo na ang aking puri, saka mo ako
lilisanin?—ang kaniyáng hibik.</p>
<p>Si Gonsalo ay tumangis din.</p>
<p>Noon gabing yaon ay hindi silá nakatulog. Magdamag na humihingi ng
kapatawaran si Gonsalo sa kapaslangang kaniyáng ginawa.</p>
<p>Palibhasa’y si Maring ay may banal na kalooban kaya pinatawad ang
sa kaniya’y nagtaksil.</p>
<p>Sa kaluwatan ng kanilang pagsasama ay unti-unting nagkaroon ng
pagmamahal si Maring kay Gonsalo.</p>
<p>Lumipas ang limang taon. Si Maring ay nagkaroon ng dalawang anak.</p>
<p>Isáng araw si Gonsalo ay umuwi ng bayan, at siyá’y nagbili ng kahoy
at <span class="pagenum"><a name="Page_21" id="Page_21">[21]</a></span>yantok.
Nabalitaan niyang nangamatay na ang ama’t ina ni Maring.</p>
<p>¿Sabihin pa kaya ang tangis nito ng kanyang maalaman ang malumbay
na balita?</p>
<p>Gayon pa man, at sapagka’t sila’y wala ng sukat pangilagan sa bayan,
silá’y nagbalik sa nayong B. na kanilang pinanggalingan, at sila’y
namuhay na tahimik sa bahay na naiwan ng mga nasirang magulang ni
Maring.</p>
<div class="ender">
<img class="ender" src="images/ender_mustache.png" style="max-width: 150px;" alt="" />
</div>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_22" id="Page_22">[22]</a></span></p>
<div class="chapter-begin">
<a name="Kabanatang-II" id="Kabanatang-II"><img class="header" src="images/ch2-header.png"
style="max-width: 750px;" alt="" /></a>
<h2 class="chapter"><span class="chap-no">KABANATANG II.</span><br />
<span class="chap-title">Simula ng Kahirapan</span></h2>
</div>
<p>Si Gonsalo ay kinayag ng isa niyang kaibigan, upang sila raw ay
mamili ng kabayo sa Pulong Mindanaw. Alinsunod sa balita ay mura
doon ang kabayo at malaking lubha ang kanilang tutubuin. Ang sagot
ni Gonsalo ay hindi siya maka-aalis, sapagka’t wala siyang salaping
iiwan sa kaniyang asawa’t mga anak, nguni’t siya’y binigyan ng limang
piso, at pinangakuan pa siyang sa kanilang pagbabalik, mga ilang
araw lamang ay siya’y bibigyan pang muli, at di kailangang hintayin
pang mabili ang kanilang kabayong kalakal.</p>
<p>Si Gonsalo ay natuwa ng di gayon lamang.</p>
<p>Ang limang pisong kaniyang tinanggap
<span class="pagenum"><a name="Page_23" id="Page_23">[23]</a></span>ay
ibinigay kay Maring ng
walang bawas kaunti man.</p>
<p>Kinabukasan, pagkatapos niyang hinagkan ang kaniyang dalawang anak,
ay niyakap si Maring, nanaog at sumakay sa isang daong.</p>
<p>Si Maring ay tumangis pagtalikod ni Gonsalo: siya’y kinabahan sa
pag-alis nito.</p>
<p>Si Gonsalo ay nadaya. Ang daong na kaniyang sinakyan ay hindi
napatungo sa Mindanaw, kungdi sa Hongkong, saka nagtuloy sa Hawaii.</p>
<p>May mga dalawang buwan pa lamang ang pag-alis ni Gonsalo, ay
naipagbili na’t naisanglang lahat ni Maring ang kaniyang damit, at
wala ng natitira kungdi ang kaniyang suot sa katawan at ang isang
kabihisang nakababad sa batya.</p>
<p>Araw-araw ay siya’y nakapangalumbaba sa durungawan, at kaniyang
hinihintay si Gonsalo, nguni’t ito ay hindi dumarating, at wala man
lamang balitang tinatanggap hinggil sa kanya. Bawa’t maghapong lumipas
ang damdam ni Maring, ay maluat pa kay sa isang taong pagtitiis.</p>
<p>Ang anak na panganay ni Maring ay
<span class="pagenum"><a name="Page_24" id="Page_24">[24]</a></span>may
pag-iisip na’t kaya ng alagaan
ang kaniyang kapatid na bunso.</p>
<p>Isáng gabi, si Maring ay napatungo sa bahay ng isáng matandang babaing
dati niyáng kakilala, at ipinakiusap niyang siyá’y ihanap ng bahay
na mananahian.</p>
<p>Noon din ay siya’y ipinagsama ng matanda sa isáng bahay na malaki.</p>
<p>Silang dalawa’y pumasok sa silid.</p>
<p>Doon ay may dinatnan siláng isáng lalaking kastila at balbasan.
Ang lalaking itó ay kinausap ng lihim ng matanda, at pagkatapos ay
nagpaalam; doon ay iniwan si Maring.</p>
<p>Si Maring ay pinagmasdan ng kastila.</p>
<p>—Ang kinakailangan ko, ay hindi mananahi, kungdi asawa.</p>
<p>Si Maring ay nanginig at namutla ng galit.</p>
<p>Hindi niyá akalaing siyá’y makatagpo ng gayong pagkadulingas.</p>
<p>—Ang hinahanap ko po,—ang matigas niyang tugón;—ay hindi asawa,
kundi tahi.</p>
<p>—Mahirap ang tahi,—ang pakli ng kastila;—dapuwa’t mayaman ang
asawa: narito ang salapi.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_25" id="Page_25">[25]</a></span></p>
<p>Saka anyong iniabot kay Maring ang isáng bilot na salaping papel.</p>
<p>Si Maring ay parang tinampal sa mukha, at siyá’y napahiya sa kaniya
ring sarili. Gayón pa man ay kanyang tiniis yaong mahapding libak,
inirapan ang kastila, biglang tinalikdan at anyong lisanin. Nguni’t
bago nakalakad ng dalawang hakbang, ay siyá’y hinabol ng kastila;
at hinawakan sa kaliwang kamay. Si Maring ay maliksing pumihit,
hinarap ang kastila, ubos lakás na tinampal sa mukha, saka sumigaw
ng malakás.</p>
<p>—¡Polisya!,—aniya.</p>
<p>Ang kastila’y nagtaanan.</p>
<p>Sa bahay na yaon ay walang tao isá man. Yao’y isáng bahay na talagang
pinagpupungalan ó pinagkukulungan <a class="correction" name="p25_ng"
id="p25_ng" title="Wala sa orihinal">ng</a> mga babaying sawing palad. Sa
Maynila ay marami ang gayóng bahay, at bihira ang babaing napapanhik
doon na di nasisilaw sa kislap ng pilak at ginto.</p>
<p>Isá mang polisya ay walang dumalo sa sigaw ni Maring. Karamihan ng
polisya ay talagang gayón: parang nakikipaglaro ng “piko-piko.”
Samantalang silá’y “pumipiko” sa inyong palad ay silá’y makikita mo,
nguni’t pagkatapos <span class="pagenum"><a name="Page_26" id="Page_26">[26]</a></span>ay
hindi na; silá’y lumulubog na parang bula.</p>
<p>Si Maring ay umuwi sa kaniyáng bahay. Dinatnan niyáng umi-iyak
ng gutom ang kaniyang mga anak. Siyá’y nanghingi ng kanin sa mga
kapit-bahay at nang siya’y mabigyan ng kaunting tutong, ay itó’y
siyáng kaniyang ipinakain sa mga bata.</p>
<p>Si Maring ay hindi kumain ng hapunan, hindi dahil sa siyá’y ayaw,
kungdi dahil sa talagang walang makain.</p>
<p>Kinabukasan, at bago sumikat ang araw, ay siyá’y naglakad at humanap
ng labáhin. Siyá’y umuwing may sunong na maraming damit na marumi, at
salaping kulang lamang ng kaunti sa dalawang piso, salaping hiningi
niya, upáng may maibili ng sabón at almirol.</p>
<p>Siyá’y bumili ng pananghalian, at pagkatapos niyang kumain saka
naglaba.</p>
<p>Ika-apat na araw ay natapos ang damit at kaniyang inihatid.</p>
<p>Ang isá sa kaniyang mga ipinaglalaba ay lalaking balo, may mataas
na katungkulan at may malaking sahod na salapi.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_27" id="Page_27">[27]</a></span></p>
<p>—¡Kay ganda mo!—aniya kay Maring.</p>
<p>Si Maring ay kinabahan, tiningnan ang marangal na ginoo, saka yumuko.</p>
<p>—Hindi bagay sa iyo ang maglaba,—ang dugtong ng dakilang
lalaki,—bagay lamang sa iyo ang maging poon. Dito ka na tumirá sa
bahay, at ikáw ay aking popoonin.</p>
<p>—Ang isáng maralitang gaya ko—ang sagot ni Maring,—ay di dapat
maging poon.</p>
<p>—Hindi, hindi ka maralita;—ang sabat ng ginoo,—ikáw ay mayaman,
sapagka’t ang lahat kong ari, ay parang ari mo ring tunay.</p>
<p>—Pinasasalamatan ko po ang inyong magandang kalooban,—ang pakli ni
Maring,—datapuwa’t hindi ko matatanggap. Ibigay na lamang ninyo sa
akin ang kaupahang sukat sa linabhan kong damit. Ito po ay siyáng
tunay kong pag-aari, sapagka’t ito’y isáng bungang tunay ng aking
pawis.</p>
<p>Siya’y inabutan ng limang pisong salaping papel.</p>
<p>—Ako po’y walang isusukli,—ani Maring.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_28" id="Page_28">[28]</a></span></p>
<p>—Iyo ng lahat iyan,—ang sagot ng ginoo.</p>
<p>—Wala po akong tatanggapin,—ang tutol ni Maring,—kungdi lamang
ang tatlong salaping kulang sa aking pinagpaguran.</p>
<p>Siyá’y binigyan ng tatlong salapi.</p>
<p>Si Maring ay umalis at hindi na tumanggap ng labahin sa bahay na
yaon.</p>
<p>Siyá’y nagtuloy sa isá pa niyáng ipinaglaba at naghatid din ng damit.
Pinangusapan siyá nito ng matatamis na salitang ukol sa pag-ibig.</p>
<p>—Ako po’y naparito,—ani Maring,—upang maghatid ng damit, at di
upang makipagsintahan.</p>
<p>Ang kausap ay napahiya, binayarang kay Maring ang inihatid na damit,
at gaya rin ng una, ay hindi na tumanggap ng labahin.</p>
<p>Kinabukasan ay siya’y nasok na mananahi sa isáng
“<span xml:lang="es" lang="es">sastreria</span>.”</p>
<p>Sumapit ang sabado, at ng kaniyang sinasahod ang kaniyang
pinagpaguran, ay siya’y pinangusapan ng may-ari.</p>
<p>—Maring,—aniya,—kung ibig mo sana ay huwag ka ng manahi ng damit
na ginagawa dito sa “<span xml:lang="es" lang="es">sastreria</span>”.</p>
<p>—¿Bakit po?—ang tanong ni Maring.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_29" id="Page_29">[29]</a></span></p>
<p>—Naninibugho ang puso ko,—anang may-ari,—kung nakikita kong
hinahawakan ng maririkit mong kamay ang damit ng ibá. Ang ibig ko
sana, ay damit kong sarili ang iyong hipuin. ¡Mapalad ang lalaking
lingapin mo!</p>
<p>—Ako po’y naparito,—ang tugon ni Maring,—upang maghanap-buhay,
at di upang makipagligawan.</p>
<p>Si Maring ay umuwi at hindi na muling pumasok pa sa nasabing
“<span xml:lang="es" lang="es">sastreria</span>.”</p>
<p>Siya’y pumasok namang tagapagbili sa isang tindahan ng chinelas na
ari ng isáng insik. Ikatlong araw ng kaniyang pangangasiwa ay siyá’y
tinawag nitó, hinawakan sa kamay at ilinagay sa kaniyang palad ang
mga iláng salaping papel.</p>
<p>—¿Anó iyán?—ang tanong ni Maring.</p>
<p>—Iyan ay salapí,—ang sagot ng insik.</p>
<p>—¿At bakit mo ibinibigay sa akin?—ang ulit ni Maring.</p>
<p>—Inihahandog kong talagá sa iyó,—anang insik,—at mamayang gabi
ay dadaláw akó sa inyong bahay.</p>
<p>—¡Ah!,—ang bulas ni Maring.—¿Ibig mong bilhin ang aking kahirapan?
Nagkamali <span class="pagenum"><a name="Page_30" id="Page_30">[30]</a></span>ka.
Ang buhay mo at sampu pa ng iyong boong angkán ay
hindi magkakasiyang ibayad sa aking kadalitaan.</p>
<p>Isinauli ni Maring ang salaping papel, at hiningi lamang ang nararapat
sa tatlong araw na kaniyang pangangasiwa sa tindahan, at saka umuwi.</p>
<p>—Masama ang maganda,—aniya sa sarili.—Mabuti pa ang pangit.</p>
<p>At sapol pa noon si Maring ay hindi na nagkotso, hindi na nagsinelas,
hindi na nagbakya, at hindi na inayos ang kaniyang bihis.</p>
<p>Unti-unti ay naubos ang kaniyang kinitang salapi.</p>
<p>Nang siya’y wala ng sukat na maipakain sa kaniyang mga anák, ay
ipinagbili namán, kahit mura, ang kaniyang mga tapayan, kalan,
palayok, pingan at ibá pang kasangkapan. Ang pinagbilhan ay pinuhunan
sa pagtitinda ng mais. Akala niya’y kung magtubo, ay muling makabibili
ng kasangkapan.</p>
<p>Nagtinda nga siyá ng mais sa tapat na kaniyang bahay, nguni’t siyá’y
dinakip ng pulis, dahil daw sa siyá’y walang <span xml:lang="es" lang="es">licencia</span>.</p>
<p>Kinabukasan ay siyá’y nahatulang “magmulta” ng limang piso. Sapat na
<span class="pagenum"><a name="Page_31" id="Page_31">[31]</a></span>sapat
lamang na ibinayad sa multang itó ang lahat na pinagbilhan
niyá ng mga tapayan, palayok, kalan, pingan at ibá pang kasangkapan.</p>
<p>Ngayón ay wala na siyáng maipagbiling anó man, at wala rin siyáng
kaunti mang salapi.</p>
<p>Ang kaniyáng mga anák ay nag-iiyakan at humihingi ng pagkain.
Nangaglalambitin sa kaniyáng liig at nagsisidaing ng gutom. Kulang
lamang ay di maulol si Maring. Sinasabunutan ang kaniyáng buhok.
Ibig niyáng tumangis, nguni’t napakalaki ang pagtitiis, kaya walang
tumulo kapatak mang luha, at malalagot mandin ang kaniyáng hininga.</p>
<p>Biglang napasigaw sa malaking tuwa. Naalaala niyá ang kaniyáng ngiping
ginto, yaong ngiping pinakadakilang palamuti ng kaniyáng marikit
na bibig. Binunot niya ang nasabing ngipin sa kaniyang gilagid at
naipagbili ng dalawang piso.</p>
<p>Ibinili ng pagkain ang kaniyang mga anák, at ang natira ay ipinamili
ng isdang sariwa sa Bangkusay, at ipinagbili sa Divisoria.</p>
<p>Lubhang mabili ang kaniyang tindang
<span class="pagenum"><a name="Page_32" id="Page_32">[32]</a></span>isda
at hindi niya halos malaman
ang kaniyang harapin sa maraming tumatawad.</p>
<p>Nabiling lahat ang kaniyáng isda.</p>
<p>¡Anong laki ng tuwa ni Maring!</p>
<p>Akala niyá’y malaki ang kaniyang naging tubo kaya’t naisipan niyang
ibili ng damit ang kaniyang mga anák. Ang suot nila sa katawán ay
gutay-gutay na at wala siyáng maihalili.</p>
<p>Dinampot sa lupa ang kaniyang bilao, siyá’y tumindig, at samantalang
dinudukot sa kaniyang lukbutan (bulsa) ang kaniyang pinagbilhan ay
aniyang nagsasalitang sarili:</p>
<p>—Ibibili ko ng kakanin ang aking mga anák at ngayon pa lamang silá
makatitikim ng...</p>
<p>Siya’y biglang namutla. Nanginig ang kaniyang boong katawan at
nanglumo. Siyá’y napalupagi sa lupa. Nagdilim ang kaniyang tingin
at malalagot mandin ang hininga. Pagdukot sa kaniyang lukbutan ng
kaniyang kamay, itó ay lumusot sa kabila. Wala siyáng nasalat kahit
isá mang belis. Ang kaniyang lukbutan ay ginupit at pinutol ng mga
mangdurukot.</p>
<p>Ang malaking tuwa ni Maring ay biglang
<span class="pagenum"><a name="Page_33" id="Page_33">[33]</a></span>nápalitan
ng lalong malaking
hapis. Ang kaniyang pangarap na buhay ay biglang napalitan ng
masidhing hapis.</p>
<p>Siya’y susuray-suray na umuwi ng bahay, namamalisbis ang kaniyang
matipid na luha, at kulang lamang ay di mawasak ang kaniyang dibdib.</p>
<div class="ender">
<img class="ender" src="images/ender_leaf.png" style="max-width: 150px;" alt="" />
</div>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_34" id="Page_34">[34]</a></span></p>
<div class="chapter-begin">
<a name="Kabanatang-III" id="Kabanatang-III"><img class="header" src="images/ch3-header.png"
style="max-width: 750px;" alt="" /></a>
<h2 class="chapter"><span class="chap-no">KABANATANG III.</span><br />
<span class="chap-title">Pusong Matibay</span></h2>
</div>
<p>Kapapanhik pa lamang ni Maring sa kaniyang bahay, ay dumating si
<abbr>D.</abbr> Eduardo Sanchez.</p>
<p>Sa kabila ng mahigit sa apat na taong lumipas, ay nagkitang muli
ang dating nagkakasintahan, ang dalawang pusong biglang pinagwalay
ng saliwang palad noon pa namang malapit ng magkabuluhan sa haba ng
buhay.</p>
<p>Sa unang pagpipinkian ng dalawang tingin, anaki ay nagbalik na lahat
ng <a class="correction" name="p34_panahong" id="p34_panahong"
title="'pnahong' sa orihinal">panahong</a> lumipas; anaki ay muling
nanariwa yaong nasangal na
pagmamahalan.</p>
<p>Si <abbr>D.</abbr> Eduardo ay kinabahan, dahil sa kaniyang pagsinta kay Maring.
Kinabahan din si Maring, dahil naman sa kaniyang pagmamahal kay
Gonsalong ama ng kaniyang mga anák.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_35" id="Page_35">[35]</a></span></p>
<p>Maluwat na hindi nakaimik ang dalawa.</p>
<p>Pagkamasid ni <abbr>D.</abbr> Eduardo doon sa halos gibang dampang walang anó
mang kasangkapan, pagkamasid niya kay <a class="correction" name="p35_Maring"
id="p35_Maring" title="'Marig' sa orihinal">Maring</a> at sa mga batang may
gutay gutay na damit, kulang lamang ay di mawasak ang kaniyang puso
sa malaking habag.</p>
<p>—¿Kaninong mga anák itó?—ang kaniyang tanong.</p>
<p>—Mga anak ko,—ang sagot ni Maring.</p>
<p>Parang linason ang pag-iisip ni <abbr>D.</abbr> Eduardo. Kaniyang napagnilaynilay,
na kung hindi inagaw ang kaniyang kasintahan, ay siya’y may dalawa na
sanang anák na gaya rin noong dalawáng batang kaniyang pinagmamasdan.</p>
<p>Maluwat na namang kapuwa hindi nakaimik ang dalawá.</p>
<p>Sa akala ni <abbr>D.</abbr> Eduardo ay kung nandoon lamang sana si Gonsalo, ay
sampu man ang kaniyang buhay ay kulang pang ibayad sa kapaslangang
kaniyang ginawa. Pag-agaw niya kay Maring, ay parang inagaw sa
kaniyang puso ang lahat ng tuwa sa sangsinukuban.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_36" id="Page_36">[36]</a></span></p>
<p>—Maring,—ani <abbr>D.</abbr> Eduardo,—¿Nalimutan
mo na bagá ang kanitang
pagsisintahan?</p>
<p>Si Maring ay hindi nakasagot: siya’y nahahabag sa napakalumbay na
anyo ni <abbr>D.</abbr> Eduardo: ang tingig nitó ay lubhang kalunos-lunos; basag
na anaki tingig ng pusong tumatangis.</p>
<p>—Ikaw, Maring,—ang dugtong ni <abbr>D.</abbr> Eduardo,—ay
hindi mo tinupad ang
iyong pangako sa akin, at nag-asawa ka kay Gonsalo; datapuwa’t akó,
akó ay tumupad sa aking pangako sa iyó, at ang katunayan ay ako’y
bagong-tao hangga ngayon.</p>
<p>—Hindi akó nakatupad,—ang pakli ni Maring,—hindi dahil sa kusang
pagtalikod sa iyó, kungdi dahil sa kusang paghabol ko sa aking puring
nalugso.</p>
<p>—Si Gonsalo ay taksil,—ani <abbr>D.</abbr> Eduardo,—nguni’t
ikaw ay banal. Ikaw
ay hindi mangyaring suminta kay Gonsalo, sapagka’t ang kabanalan ay
hindi dapat suminta sa kataksilan.</p>
<p>—Ang kataksilan,—ang tugon ni Maring,—kung hinggil sa pag-ibig,
ay mangyayaring hugasan ng kapatawaran ng pinagtaksilan. Dahil dito,
sakali mang si Gonsalo ay nagtaksil laban
<span class="pagenum"><a name="Page_37" id="Page_37">[37]</a></span>sa
aking puri, ay siya’y
malinis na ngayón, sapagka’t siyá’y pinatawad ko ng lubos.</p>
<p>—¿At papaano ang kanitang pagsisintahan?—ang malumbay na tanong
ni <abbr>D.</abbr> Eduardo.</p>
<p>—Paglabanan mo,—ang sagot ni Maring,—gaya ng aking paglaban hangga
ngayon. Akalain mong kapag ako’y nabuwal sa putik, ay mapuputikan
din sampu ng aking mga anák.</p>
<p>—Ikáw ay dinaya ni Gonsalo,—ang dugtong ni
<abbr>D.</abbr> Eduardo.—Siya’y
hindi napatungo sa Mindanaw, kungdi sa Hawaii.</p>
<p>Si Maring ay biglang namutla. Ngayon niya napagnilay-nilay ang
dahilan ng maluwat na di pag-uwi ng kaniyang asawa.</p>
<p>—Siyá’y babalik din dito,—ang kaniyang sagot.</p>
<p>—Hindi mo na siyá makikita kailan pa man,—ang tutol ni
<abbr>D.</abbr> Eduardo,—sapagka’t matunog ang balitang siyá ay nag-asawa na
doon.</p>
<p>Hindi nakakibo si Maring. Biglang sumagi sa kaniyáng puso ang
masidhing kamandag ng panibugho. Datapuwa’t palibhasa’y siya’y may
katutubong lakás,
<span class="pagenum"><a name="Page_38" id="Page_38">[38]</a></span>kaya
agad niyang dinaig ang gayong udyok, at
pagdaka’y sumagot ng banayad:</p>
<p>—Ako’y hindi naniniwala,—aniya.</p>
<p>—Maniwala ka’t marami ang nagbabalita ng gayon,—ang ulit ni
<abbr>D.</abbr> Eduardo.—Hindi mo na makikitang muli si Gonsalo.</p>
<p>—¿Papaanong hindi ko siya makikita,—ang tugon ni Maring,—sa
talagang siyá’y nakikita ko nga sa lahat ng sandali? Si Gonsalo ay
hindi nakakanlong kailan pa man sa mga mata ng aking pag-iisip.</p>
<p>—¡Oh Maring!—ang buntong hininga ni
<abbr>D.</abbr> Eduardo.—¡Anóng katigas
ng iyong puso! ¡Walang pinag-ibhan sa batong hindi mapayanig ng
malumbay kong himutok! Ikaw ay minahal kong mahigpit pa kay sa aking
sariling buhay; nguni’t ikaw ay pinagtaksilan at kinaladkad sa burak
ni Gonsalo. ¿Sino sa aming dalawa ang iyong minamabuti?</p>
<p>—Ako’y minahal mong mahigpit pa kay sa iyong sariling buhay, at
ikaw ay minahal ko ring mahigpit pa kay sa aking pagkatao, nguni’t
kita’y hindi magkaisang palad. Tunay din naman
<span class="pagenum"><a name="Page_39" id="Page_39">[39]</a></span>ang
wika mong ako’y
pinagtaksilan ni Gonsalo, nguni’t siya naman ay naging kabiyak ng
aking kaluluwa’t katawan, at dahil dito ay katungkulan kong damayan
siyá sa lahat ng bagay. Ang amá ng aking mga anák ay mamahalin ko
hanggang sa libingan.</p>
<p>—¡Anong kalupit mo, Maring!—ang hibik ni
<abbr>D.</abbr> Eduardo.—Ikaw ay
sininta kong taimtim, mahigit kay sa lahat ng pagsinta sa silong ng
langit. Ang pagkapanganyaya mo kay Gonsalo ay tinanangisan ko ng
walang lubay, gabi’t araw sa lahat ng sandali...—“Lumubog na si
Maring”—ang aking himutok sa tuwi-tuwi na.—“Lumubog na ang araw
ng aking pag-iisip, ang sula ng aking buhay, ako’y linisan at hindi
na babalik, kaya dapat na siyang limutin.” Nguni’t ¡ay! Samantalang
pinagpipilitan kong katkatin sa aking guniguni <a class="correction" name="p39_ang"
id="p39_ang" title="Wala sa orihinal">ang</a> iyong ala-ala,
ang iyong larawan naman ay lalo pang nalilimbag sa kaubud-uburan ng
aking kaluluwa.</p>
<p>“Sapol pa noong gabing ikaw ay agawin ng mga buhong ay hindi na ako
nakakain at hindi na ako nakatulog. Inakala kong natapos na ang mundo
sa akin. Sa boong buhay ko ay walang
<span class="pagenum"><a name="Page_40" id="Page_40">[40]</a></span>ibang
tumitibok kundi pawang
kamatayan.</p>
<p>“Tunay nga sana at sa kabila ng kamatayan ay may namamanaag na walang
katapusang ligaya sa langit, nguni’t,... nguni’t ligayang luksa,
kasayahang mapanglaw, langit na malungkot, sapagka’t ikaw Maring,
ay wala ka doon. ¿Anhin ko ang langit, kung ikaw ay naritó sa lupa?</p>
<p>“At sapol pa noon ay ako’y lumakad na walang tinutunguhan, ako’y
nagngingitngit na walang kinagagalitan; akó’y tumatawa ng walang
kinatutuwaan; ako’y nagsasalita ng walang kinakausap... Saka... Saka
biglang lumabo ang aking pag-iisip. Ewan kung anó ang nangyari,
nguni’t,... nguni’t naparam sa akin ang boong linaláng.</p>
<p>“Lumipas ang kung ilang taon. Nanag-uli sa akin ang nawala kong
pag-iisip. Pinagmasdan ko ang aking kinalalagyan, at... ¿Nalalaman
mo ba kung saan akó nandoon? ¡Sa San Lazaro!”</p>
<p>—¿Bakit?,—ang biglang tanong ni Maring.—¿Nagkasakit ka bagá?</p>
<p>—Hindi akó nagkasakit,—ang sagot ni
<span class="pagenum"><a name="Page_41"
id="Page_41">[41]</a></span><abbr>D.</abbr> Eduardo.—Akó lamang ay
<em class="allcaps">NAULOL</em>.</p>
<p>Sabay tumalon ang luhang kangina pa gumigilid sa kanilang mga
pilikmata.</p>
<p>—Ako’y kakaiba, Maring, sa lahat ng tao,—ang baság na tingig ni
<abbr>D.</abbr> Eduardo.—<a class="correction" name="p41_Kung"
id="p41_Kung" title="'kung' sa orihinal">Kung</a> kailan ako’y ulól,
ay noon akó matino; at kung
kailán akó matino, ay noon ako ulol.</p>
<p>—¿Bakit namán?,—ang malumbay na tanong ni Maring.</p>
<p>—Dingin mo,—ang tugon ni <abbr>D.</abbr> Eduardo.—Noong
ako’y ulól at nakakulong
sa San Lazaro, ay ako’y tahimik at ako’y nakakakain, ako’y nakakatulog
ng mahimbing at ako pa raw ay masayá. Nguni’t ngayong ako’y matino
na, ay ako’y balisá, lagalag na walang pinatutunguhan hindi akó
makatulog, at wala akong kinakain kungdi ang mapait kong luha,
mabisang pait na nagsusumiksik hangang sa kaubud-uburan ng puso kong
naghihingalo.</p>
<p>—At sapol pa noong ako’y tumino, ikaw ay hinanap kong walang lubay
sa mga gubat at parang. Nabalitaan ko ngang ikaw ay nagbalik dito
at iniwan ka ni Gonsalo. At ngayong kita’y nakikitang
<span class="pagenum"><a name="Page_42" id="Page_42">[42]</a></span>may wasak na
damit ngayong maputla ka’t naparam na ang dating luningning ng iyong
hiwagang karikitan, ngayong ikaw ay may dalawa ng anak, ngayong
nalugso na ang iyong dalisay na puri, ngayong ayaw ka ng batiin at
kinaiinipan ng magdarayang buhay, ay ngayóng pa kita lalong sinisinta,
ngayón pa kitá lalong dinadalanginan. Maring, ¿nalalaman mo kung
kaya gayón? Dahil sa ang sinisinta ko sa iyó ay hindi ang abang
katawan, kungdi ang kalooban mong wagas pa kay sa sinag ng araw, ang
kaluluwa mong kaluluwang <span xml:lang="es" lang="es">virgen</span>.
Maring, Maring, mahabag ka na sa
akin. Kapag-hindi ka lumingap sa aking mga daing, ay pagka-asahan
mong ako’y mamamatay sa madaling panahón, kungdi kaya ako’y mauulol
na muli.</p>
<p>Si Maring ay hindi sumagot ng kahit iisang bigkás. Samantalang
naririnig ang mga hibik ni <abbr>D.</abbr> Eduardo ay parang naiinis ang kanyang
hininga.</p>
<p>—¿Anó ang iyong kasagutan?—ang tanong ni <abbr>D.</abbr> Eduardo.</p>
<p>—Hindi mangyayari,—ang mátatag na tugon ni Maring.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_43" id="Page_43">[43]</a></span></p>
<p>—¡Hindi raw mangyayari!,—ang dugtong ni
<abbr>D.</abbr> Eduardo.—Huwag ka ng
mahabag sa akin: mahabag ka na lamang sa iyong mga anak at sa iyong
sariling buhay. ¡Damit man ninyo ay wala...! Maring, ¿ibig mo na
bagang kayo’y mangamatay ng gutom?</p>
<p>—Masakit nga sana ang mamatay ng gutom,—ang pakli ni Maring,—nguni’t
lalo pang masakit ang mamuhay sa kasamaan. Ako’y hindi mangyayaring
suminta sa iyo.</p>
<p>Maluwat na di nakakibo si <abbr>D.</abbr> Eduardo, at pagkatapos nagnilay-nilay
ay nagsalita ng ganito:</p>
<p>—Maring, ikaw ay ibibilang kong parang tunay na kapatid, nguni’t
iligtas mo ang buhay ninyong mag-iina. Ako’y may inihahandang bahay
na talagang titirahan ninyo: malaki at may maraming kasangkapan. Sa
tabi nito ay may isang mahabang bahay na may sampung pintong sadyang
paupahan. Ang malaking bahay na aking binangit, at gayon din ang may
sampung pintuan ay inyong lahat, ari ninyong sarili, upang kayo’y
may ipamuhay.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_44" id="Page_44">[44]</a></span></p>
<p>—Salamat,—ang sagot ni Maring,—nguni’t hindi ko matatangap.</p>
<p>—¿Hindi mo matatangap at bakit?,—ang nangigilalas na tanong ni
<abbr>D.</abbr> Eduardo.—Ako’y hindi dadalaw sa inyo kailan pa man; hindi.
Nalalaman kong ako’y hindi mo ibig makita at ikaw ay hindi ko
bibigyan ng kahit munting samá ng loob. ¿Nalalaman mo bagá Maring
kung bakit ipinagkakaloob ko sa inyó ang aking dalawang bahay? Sa
pagka’t ako’y ulila sa ama’t sa ina, walang kapatid, walang kamaganak,
walang kaibigang tapat. Dahil dito ay hindi ko ibig na ang aking
mga ari-arian ay masayang bukas ó makalawang ako’y mamatay ó muli
kayang maulol.</p>
<p>Sabay na napatangis ang dalawa.</p>
<p>Sa tingig ni <abbr>D.</abbr> Eduardo ay may kahambal-hambal na tunog na anaki
hibik ng naghihingalo.</p>
<p>—¿Tatanggapin mo?,—ang nabubulunan niyang tanong.</p>
<p>—Hindi,—ang matatag na sagot ni Maring.</p>
<p>—¿Bakit?,—ani <abbr>D.</abbr> Eduardo.</p>
<p>—Hindi nga sana masama,—ang tugon ni Maring,—kung tanggapin ko
naman <span class="pagenum"><a name="Page_45" id="Page_45">[45]</a></span>ang
iyong handog; nguni’t, ¿ano kaya ang wiwikain ng madla?
Nalalaman ng lahat ng tao na kita’y nagkasintahan, at kung tatanggapin
ko ang iyong bahay, ay may magsasabi kayang ako’y hindi mo...</p>
<p>—Sabihin nila ang ibig sabihin,—ani
<abbr>D.</abbr> Eduardo.—Kung ikaw ay
walang ginagawang masama ay...</p>
<p>—Hindi gayon,—ang sabat ni Maring.—Hindi kailangang libakin man
ang talagang gumagawa, ng masama. Nguni’t kung ang hindi gumagawa ng
masama ay siyang libakin, dahil sa siya’y nagbigay ng daan, upang
siya’y... ¡Ah! Hindi mangyayari. ¡Eduardo, hindi mangyayari!</p>
<p>Si Eduardo ay tumindig. Hindi niya malaman kung dapat niyang
kagalitan, sintahin ó igalang ang babaying yaón; nguni’t ibig manding
masira ang kaniyang pagiisip.</p>
<p>—Huling tanong—aniya,—¿tatanggapin mo ó hindi?</p>
<p>—Hindi,—ang matatag na sagot ni Maring.</p>
<p>Ang sagot na itó ay nakasabay ng sigaw ng mga bata.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_46" id="Page_46">[46]</a></span></p>
<p>—Inang,—anilá,—nagugutom na kami.</p>
<p><a class="correction" name="p46_Pagkaringig" id="p46_Pagkaringig"
title="'Pakaringig' sa orihinal">Pagkaringig</a> ni <abbr>D.</abbr> Eduardo
sa daing ng mga bata ay siya’y nangatal
sa malaking lunos.</p>
<p>Binuksan ang kaniyang “<span xml:lang="es" lang="es">cartera</span>,”
kumuha ng sampung salaping papel na
tigdalawang puong piso bawa’t isa, at kaniyang inilagay sa ibabaw
ng hapag ng dambana.</p>
<p>Pagkakita ni Maring sa salapi, ay siya’y kinabahan, nangdidilat ang
kaniyang mga matá, at tila wari ibig niyang damputin. Nanglamig ang
kaniyang boong katawan, parang umakiat sa kanyang ulo ang lahat
niyang dugo, at tila mandin masisira ang kaniyang pag-iisip. At hindi
nga malayong magkagayon, sapagka’t si Maring ay maluwat nang hindi
nakakakita ng gayong karaming salapi. Dalawang daang piso. Hindi man
lamang niya napangarap ang gayong kayamanan, saka ngayon ngayón ay
tinatanaw niya sa ibabaw ng kaniyang dambana, at ipinagkaloob pa sa
kaniya.</p>
<p>Gayon pa man, palibhasa’y si Maring ay may katutubong hinhin, ay
nanaig <span class="pagenum"><a name="Page_47" id="Page_47">[47]</a></span>ang
kaniyang gawing bait; saka nagsalita ng banayad.</p>
<p>—¿Anóng salapi iyan?,—ang kaniyang tanong.</p>
<p><a class="correction" name="p47_Iyan-ay-handog" id="p47_Iyan-ay-handog"
title="Walang simula ng bagong talata sa orihinal">—</a>Iyan ay handog
ko sa mga bata,—ang sagot ni <abbr>D.</abbr> Eduardo.</p>
<p>—Salamat,—aní Maring,—nguni’t hindi ko matatanggap.</p>
<p>—¡Inang!,—ang halos nakapanabay na sigaw ng mga bata.—Kami ay
nagugutom.</p>
<p>Ang hibik ng mga paslit ay tumagos hanggang sa kaibuturan ng kaluluwa
ni Maring.</p>
<p>—¿Hindi mo tatangapin?,—ang ulit ni <abbr>D.</abbr> Eduardo.</p>
<p>—¡¡¡Inang!!!,—ang sabat ng mga bata.—¡¡¡Kami ay nagugutom!!!</p>
<p>—Hindi ko tatanggapin,—ang matatag na sagot ni Maring.</p>
<p>Kinuha niya ang salapi sa dambana, hinawakan ang kamay ni <abbr>D.</abbr> Eduardo,
saka inilagay ang salapi sa kaniyang palad.</p>
<p>—Kapag tinangap ko ang iyong salapi,—aniya,—ay hindi mangyayaring
hindi ko rin tangapin ang iyong pag-ibig. Eduardo sinabi mong kami
ay iyong minamahal. Kung gayón ay dapat kang mahabag sa akin, dapat
kang <span class="pagenum"><a name="Page_48" id="Page_48">[48]</a></span>mahabag
sa aking mga anak, at huwag mong ipilit ang iyong
salapi. Ibig mo na bagáng ang aking mga anak ay tawaging anak ng...</p>
<p>—¡¡¡Sus!!!,—ang piping sigaw ni <abbr>D.</abbr> Eduardo
at biglang umalis na
anaki’y ulol.</p>
<div class="ender">
<img class="ender" src="images/ender_mustache.png" style="max-width: 150px;" alt="" />
</div>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_49" id="Page_49">[49]</a></span></p>
<div class="chapter-begin">
<a name="Kabanatang-IV" id="Kabanatang-IV"><img class="header" src="images/ch4-ch6-header.png"
style="max-width: 750px;" alt="" /></a>
<h2 class="chapter"><span class="chap-no">KABANATANG IV.</span><br />
<span class="chap-title"><a class="correction" name="p49_Inang-Malingap"
id="p49_Inang-Malingap" title="'INANG MALINGAP' sa orihinal">Inang Malingap</a></span></h2>
</div>
<p>Ang mga bata’y nag-iiyakan at humihingi ng pagkain.</p>
<p>Si Maring ay nanghiram ng gunting sa isang kapit-bahay at pinutol
ang kaniyang mayabong na buhok saka binalot ng papel.</p>
<p>Pagdaka’y pinanyuan ang ulo at nanaog.</p>
<p>—¿Baka po may nais kayong bumili ng buhok?,—aniya sa isang taong
nasalubung sa daan.</p>
<p>—Tingnan natin,—ang sagot ng kausap.</p>
<p>Matapos makita nito ang buhok, ay pinagmasdang mabuti si Maring,
at ng makita ang kaniyang marálitang anyó at pananamit, ay siya’y
pinangdilatan.</p>
<p>—¿Saan mo ninakaw ang buhok na iyan?—aniya.</p>
<p>—Hindi ko po ninakaw,—ang sagot ni Maring.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_50" id="Page_50">[50]</a></span></p>
<p>—¿Hindi mo ninakaw?,—ang ulit ng kaniang kausap.—¿At saan ka
kumuha ng ganiyan kagandang buhok? Ang mga mayayaman ay siya lamang
nagkakaroon ng buhok na ganiyan karikit, at ikaw ay hindi ka mayaman.</p>
<p>—Kung ayaw po ninyong bilhin ay huwag,—ani Maring.—Hindi ko naman
ipinamimilit.</p>
<p>At siya’y umalis.</p>
<p>Nagkátaon ay may nagdadaang pulis sa pook na yaon. Itó ay kinalabit
ng kausap ni Maring.</p>
<p>—¿Nakikita ba ninyo ang babaing yaon?,—aniya.</p>
<p>—Opo,—ang sagot ng pulis.</p>
<p>—Habulin ninyó, at iyan ay magnanakaw,—anang nagsumbong.—Kagabi,
ang isa kong kapit-bahay ay ninakawan ng maraming hiyas. Ang gayon ay
alam na ninyó marahil, sapagka’t ipinagbigay alam na sa pamunuan ng
pulis. Kasamang nawala ng mga nasabing hiyas ang isang mayabong na
buhok na talagang gagawing postiso ng may-ari. Ang buhok na sinabi
ko ay dala at ipinagbibili ng babaying yaon.</p>
<p>—¿Siya nga ba?,—ang biglang tanong
<span class="pagenum"><a name="Page_51" id="Page_51">[51]</a></span>ng
pulis, saka matuling hinabol
si Maring.</p>
<p>—Oy,—ang tawag sa kaniya.—¿Anó iyang dalá mong nakabalot?</p>
<p>—Buhok po,—ang sagot ni Maring.</p>
<p>—Tingnan ko,—anang pulis.</p>
<p>Ibinigay ni Maring ang buhok.</p>
<p>Binuksan ng pulis ang balutan, at pagkakita sa buhok, ay muling
binalot at isinilid sa kaniyang lukbutan.</p>
<p>—Sumama ka sa akin,—ang utos kay Maring.</p>
<p>Si Maring ay parang napaakyat sa langit inakala niyang bibilhin ng
pulis ang kaniyang buhók.</p>
<p>—¿Bibilhin po ba ninyó?,—ang kaniyang masayang tanong.</p>
<p>—Oo, bibilhin ko,—ang tuya ng pulis.—Halina at sumama ka sa akin.</p>
<p>—Mahaba pong buhok iyan at mayabong, bukod sa malinis at
makinang,—aní Maring samantalang sila’y lumalakad.</p>
<p>Sila’y nagtuloy sa cuartel ng pulís sa Tundó.</p>
<p>—¿Bakit po dinala ninyó akó dito?,—ang tanong ni Maring.</p>
<p>—Huwag kang kumibo,—ang kagulat-gulat na bulas ng pulís saka
itinulak <span class="pagenum"><a name="Page_52" id="Page_52">[52]</a></span>si
Maring sa bilanguan, at isinima ang pinto.</p>
<p>Si Maring tumangis ng di gayon lamang. Naala-ala niya ang mga batang
iniwang gutom.</p>
<p>Siya’y parang ulól sa loob ng bilanguan: tumatadyak sa sahig,
kinakalampag ang pinto, saka sumigaw ng ubos lakás.</p>
<p>—Ako’y ilabas ninyó dito,—anang aba.—Wala akong ginagawáng
kasalanan. ¿<a class="correction" name="p52_Bakit" id="p52_Bakit"
title="'Babit' sa orihinal">Bakit</a> at ako’y ibinilanggo ninyo?</p>
<p>Binuksan ng sargento ang pinto, at pagkakita sa kagandahan ni Maring,
ay kaniyang linapitan.</p>
<p>—¡Kay ganda mo!,—ang kanyang biro.</p>
<p>—¿E di kasi ako’y ibinilanggo ninyo dahil sa ako’y maganda?,—ani
Maring.—Pagbabayaran ninyó sa akin itó: ako’y magsasakdal sa mga
pinuno.</p>
<p>Anaki’y tinampal ang sargento sa pangahás na banta ni Maring.</p>
<p>—Doon sa Bilibid ka magsakdal.</p>
<p>—¿Anong Bilibid?,—ang nagngingitngit na tanong ni Maring.—¿Bakit?
¿Anó bagáng kasalanan ang nagawa ko?</p>
<p>Siya’y tinitigan ng sargento.</p>
<p>—¡Kay gandang magnanakaw nito!,—aniya,
<span class="pagenum"><a name="Page_53" id="Page_53">[53]</a></span>saka
biglang isinima ang
pinto.</p>
<p>Ang salitang “magnanakaw” ay narinig ni Maring, nguni’t hindi niya
natausan ang kahulugan.</p>
<p>—¿Akó kaya ang pinanganlang magnanakaw?,—ang tanong sa kaniyang
sarili.—Hindi: ako’y nagkariringan lamang. ¿At sino sa sangdaigdigan
ang makapagsasabing ako’y magnanakaw?</p>
<p>Muling kinalampag ang pinto.</p>
<p>—¡Teniente! ¡Capitan!,—ang kaniyang ubos lakás na sigaw.</p>
<p>Muling binuksan ng sargento ang pinto ng bilangguan, may dalang
yantok na pamalo, pumasok at hinampas sa mukha si Maring.</p>
<p>—¡Huwag kang maingay!,—ang kaniyang kakilakilabot na bulas.</p>
<p>Nagputok ang tinamaan ng dulo ng mabangis na yantok. Sinugod ni
<a class="correction" name="p53_Maring" id="p53_Maring"
title="'Maing' sa orihinal">Maring</a> ang sargento at pinan-gigilang
kinagat sa kamay. Bumaón ang
kaniyang mga ngipin sa kamay na kinagat, tumalsik ang dugo, nawaray
ang laman, kaya’t nakabitiw ang mga nagngangalit na ngipin, nguni’t
bigla niyang binaltak at inagaw ang malupit na yantok, at ubos lakás
na inihampas sa mukha ng sargento. Tumama sa matá nitó ang
<span class="pagenum"><a name="Page_54" id="Page_54">[54]</a></span>dulo ng
<a class="correction" name="p54_yantok" id="p54_yantok"
title="'yantak' sa orihinal">yantok</a>, at nagputok ang balintataw ng kaniyang matá.</p>
<p>Pumasok sa bilangguan ang mga kawal, hinawakan si Maring at saká
ginapos.</p>
<p>—Naulol, naulol,—anilang lahat.</p>
<p>Dumating ang Capitán.</p>
<p>—Huwag po kayóng lumapit,—anang mga kawal,—sapagka’t siya’y naulól.</p>
<p>—Silá po ang naulol,—ani Maring sa Capitán.—Tingnan po ninyó,
ginoong Capitán, ako’y ibinilango nila, pinapagputok nila ang aking
mukha, at ako’y ginapos pa nilá, sa ako’y walang ginagawang kasalanan.</p>
<p>Ang Capitán ay pumasok sa kaniyang tangapan.</p>
<p>—Alisan ninyó ng gapos ang babaying iyan at iharap sa akin,—ang
kaniyang utos.</p>
<p>Ipinag-utos ng isang kabo sa mga kawal na alisan ng gapos si Maring
at ilabás sa bilanguan.</p>
<p>Ang mga inutusan ay naghihiliang tumupad sa utos. Sila’y natatakot
na baká sila’y bunuin ng “ulol”.</p>
<p>Ang kabo, bagá ma’t malaki rin ang pangambá, sa takot sa Capitán ay
siya na ang tumupad sa utos.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_55" id="Page_55">[55]</a></span></p>
<p>Dahan-dahan niyang binuksan ang pinto, sumilip muna, tinanaw ang
kinatatakutang “ulol”, at pagkakitang itó ay tumatangis na mag-isa,
nakalupagi sa sahig, ay biglang sinugod at hinawakan sa kamay, at
inalisan ng gapos.</p>
<p>Paglabas sa bilanguan ni Maring, ay inirapan ang mga kawal na kaniyang
nadaanan. Ang mga itó ay nagsipangatal ng takot.</p>
<p>—¡Kay tatapang na mga kawal!—ani Maring.</p>
<p>Siya’y iniharap sa Capitán.</p>
<p>—¿Sino ang humuli sa babaying itó?—ang usisa ng Capitán.</p>
<p>—Akó po,—ang sagot ng isang kawal na kaharap.</p>
<p>—¿Anó ang kaniyang kasalanan?,—ang ulit ng Capitán.</p>
<p>—Siya po ang nagnakaw kagabi ng mga hiyas at buhok sa bahay ni
<abbr title="Doña">D.a</abbr> Consuelo Jimenez. Ang buhok po ay lumitaw na, at kaniyang
ipinagbibili: narito po.</p>
<p>At ibinigay ng kawal ang buhók sa Capitán.</p>
<p>—¿Saan mo kinuha ang buhok na ito?—ang tanong ng Capitan kay Maring.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_56" id="Page_56">[56]</a></span></p>
<p>—Ang buhók pong iyan ay akin,—ang sagot ni Maring.</p>
<p>—Oo nga at iyo,—ang ulit ng Capitán;—nguni’t, ¿saan mo kinuha?</p>
<p>—Sa ulo ko po,—ang tugon ni Maring.</p>
<p>Saka inialis ang kaniyang panyo sa ulo.</p>
<p>Biglang namangha ang lahat na kaharap. Maliwanag ang katunayang ang
buhok ay hindi nga nakaw. Ang kulay at putol nitó ay kaisá at kaakma
ng may mga isang dangkal na naiwan sa ulo ni Maring.</p>
<p>Tiningnan ng matang nanglilisik ng Capitán ang kawal na dumakip kay
Maring, at isinauli sa kaawa-awang babayi ang kaniyang buhok.</p>
<p>—¿Sino ang pumutol ng iyong buhok?,—ang tanong ng Capitán kay
Maring.</p>
<p>—Akó po,—ang sagot nitó.</p>
<p>—¿Bakit mo pinutol?,—ang ulit ng Capitán.</p>
<p>—Ipinagbibili ko po,—ang tugon ni Maring:—ako’y walang sukat na
maipakain sa aking mga anak.</p>
<p>—Umuwi <a class="correction" name="p56_ka-na" id="p56_ka-na"
title="'kana' sa orihinal">ka na</a> at ipagbilí mo,—anang Capitán.</p>
<p>—¿At papaano po itong mukha kong nagputok?,—ang tanong ni Maring.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_57" id="Page_57">[57]</a></span></p>
<p>—Ikaw ay nakagantí na,—ang sagot ng Capitán,—sapagka’t binulag
mo naman ang sa iyo’y pumalo.</p>
<p>—Hindi po kailangang ang siya’y mabulag man,—ang tutol ni
Maring,—sapagka’t ako’y kaniyang tinampalasan, nguni’t pinapagputok
niya ang aking mukha, gayóng ako’y walang munti mang kasalanan.</p>
<p>—Tunay nga,—ang pakli ng Capitán,—at dahil dian ay asahan mong
mapaparusahang lahat ang mga lumapastangan sa iyo.</p>
<p>Si Maring ay nagpa-alam, muling pinanyuan ang kaniyang ulo, matuling
lumabás sa kuartel at napatungo sa dako ng simbahan. Siya’y lumapit
sa isang tindahang bayan.</p>
<p>—¿Baka po ibig ninyong bumili ng buhok?</p>
<p>—Tingnan po natin,—ang sagot nitó.</p>
<p>Ibinigay ni Maring ang buhók. Nagdumami ang mga nanonood na tao.</p>
<p>—¡Karikit na buhok!,—anang isá.</p>
<p>—At mahaba,—ang saló ng isá pá.</p>
<p>—Mainam nga sana,—ang katlo ng may tindahan,—nguni’t buhok ng
patay.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_58" id="Page_58">[58]</a></span></p>
<p>—Iyan po’y buhók ng buhay,—ang tutol ni Maring.</p>
<p>—Buhók nga ng patáy,—anang isang babaying nandoon.—¿At sino ang
buháy na puputol ng ganiyan kagandang buhok?</p>
<p>Ibig na sanang sabihin <a class="correction" name="p58_ni-Maring" id="p58_ni-Maring"
title="'niMaring' sa orihinal">ni Maring</a> na iyon ay kaniyang buhok, nguni’t
doon ay maraming tao, at ikinahihiya niyang ipakita ang kaniyang
ulong gapas.</p>
<p>Siya’y umalis at humanap ng ibang tindahan nguni’t gaya rin ng una,
ay siya’y pinagkulumutan ng maraming tao, at sinabi niláng iyon
daw ay buhok ng patay. Hindi nilá makayang paniwalaan na ang isang
babaying buháy ay magputol ng gayóng karikit na buhok.</p>
<p>Umalis na naman si Maring, datapuwa’t biglang sumagi sa kaniyang
bait ang nagugutom na iniwang anák sa bahay, kaya’t agad nagbalik
sa tindahang pinangalingan.</p>
<p>Gaya rin kangina, ay nagdumami ang mga tao.</p>
<p>—Hindi po buhok ng patay ang aking ipinagbibili,—aniya—itó po ay
buhók ng buháy, at ang katunayan ay narito.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_59" id="Page_59">[59]</a></span></p>
<p>Inalís ni Maring ang panyo sa kaniyang ulo.</p>
<p>Naghalakhakan ng tawa ang mga taong nandoon pagkakita nila sa ulong
gapas ni Maring. Inakala nilang itó ay ulol.</p>
<p>Palibhasa’y nakikita nilang si Maring ay na sa malaking kagipitan,
kaya binabaratán ang halaga ng kaniyang buhók. Talagang gayón sa
buhay na ito: kung sino na nga ang nalulunod, ay siyang lalong
pinagdidiinan.</p>
<p>Sa dalawang puong piso man ay mura pa ang buhók ni Maring, nguni’t
natawaran lamang ng dalawang piso. Ng makita niyang ayaw ng sumulong
ang tawad, ay ibinigay na niya sa nasabing halagang dalawang piso.</p>
<p>Siya’y bumili ng tinapay at <span xml:lang="es" lang="es">mantequilla</span>,
halos tumatakbong umuwi ng
bahay at kanyang pinakain ang mga batang gutom.</p>
<p>Ang Capitán ng pulis ay tumupad sa kaniyang pangako. Ikatlong araw
ay nangatiwalag sa kanilang tungkulin, ang kawal na dumakip kay
Maring at ang nabulag na sargentong nagpaputok ng kanyang mukha.
May balitang ang
<span class="pagenum"><a name="Page_60" id="Page_60">[60]</a></span>sargentong
itó, ng wala ng makain, ay namuhay sa
mga gubat at nanulisan.</p>
<p>Isang lingo pa lamang ang lumipas, si Maring ay wala na namáng
maibili ng pagkain.</p>
<p>Ang kaniyang mga anak ay nagiiyakan ng gutom.</p>
<p>Wala nang mahirap kalabaning gaya ng mga bata. Hindi nilá nalalaman
ang kahirapan, at walang taong may matigás na loob na makalalaban sa
kanilang daing. Ang kalaban ni Maring ay dalawang batang lalaking
kalikut-likutan. Si Maring ay nakalaban sa isang mabangis na sargento;
at kasalukuyang lumalaban sa salot ng kahirapan, nguni’t siya’y hindi
mandin makalaban sa hibik ng dalawang batang humihingi ng pagkain.</p>
<p>Sa likot ng mga bata, ay kinuha ang Santo Cristo sa dambana at
pinagbali-bali nila. Dinatnan ni Maring na kagat ng bunso ang isang
paa ng nasabing Santo Cristo.</p>
<p>—¿Bakit sinira ninyó ang Santo Cristo?,—ang tanong ni Maring sa
mga bata.</p>
<p>—Ako’y nagugutom,—ang sagot ng matabil na bunso,—kaya kinakain
ko ang kaniyang paa.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_61" id="Page_61">[61]</a></span></p>
<p>Si Maring ay parang tinarakan sa puso.</p>
<p>Kinuha niya ang bali-baling Santo Cristo, pinulot sa sahig ang mga
paa at kamay na natanggal, iginapos sa cruz <a class="correction" name="p61_at"
id="p61_at" title="Tinanggal ang naulit na 'at'">at</a> muling ipinako.</p>
<p>Sa lagay na iyon ni Maring ay kahalintulad ng mga judiong nagpako
kay Cristo; ang kahigitan lamang ni Maring, bukod sa ipinako niya
ang kaniyang Cristo, ay binilibiran pa ng gapos na kawad sa Cruz,
buhat sa paa at sa kamay hangang liig.</p>
<p>Si Maring ay nanaog, dalá ang kaniyang Santo Cristo, at ipinagbibili
sa mga bahay-baháy.</p>
<p>Ngayon namán ay siya’y tulad kay Judas. Ang kaibhan lamang ay ang
pagbibilí nitó kay Cristo sa halagang tatlong puong salapi; datapuwa’t
ang Cristo ni Maring ay mura at ipinagbibili lamang sa halagang
“isang salapi”.</p>
<p>At sa halagá mang itó ay wala pang makabili, sapagka’t ang Cristo
ni Maring ay Cristong nagkapilay-pilay, Cristong nagkabali-bali ang
mga kamay, paa, baiwang at liig.</p>
<p>Si Maring ay napatungo sa Divisoria
<span class="pagenum"><a name="Page_62" id="Page_62">[62]</a></span>at
doon niya ilinako ang kaniyang
Santo Cristo.</p>
<p>Siya’y nasagasaan ng isang nagtutumuling may pasáng batulang, tumapon
ang Santo Cristo sa bató at gumulong sa putik.</p>
<p>Pinaliguan ni Maring sa <span xml:lang="es" lang="es">grifo</span>
ang kaniyang Santo Cristo, at
pagkatapos, ay nakita niyang tapias ang ilong, bungi ang labi at
bulag ang mata.</p>
<p>¡Caawa-awang Santo Cristo! Sa lahat ng Santo Cristo sa sanglibután
ay malaki ang pinagdaanang hirap ng Santo Cristo ni Maring.</p>
<p>Siya’y may natanawang isang kamatis na sirang nakatapon sa pangsol
(canal) sa tabi ng kabiak na tinapay. Maliksi niyang dinampot kapuwa,
tinakpan ng mangas ng baro ang kaniyang bibig, saka minsang isinubo
ang kamatis. Siya’y nahihilo na ng gutom.</p>
<p>Anyó na namang isubo ang tinapay, nguni’t biglang natigilan, iniurong
ang kaniyang kamay sa bibig at isinilid ang tinapay sa lukbutan.
Naalala niya ang kaniyang mga anak, at ang tinapay ay itinira sa
kanilá.</p>
<p>Nadaanan niya ang matong ng layak. Matuling linapitan ni Maring,
dinampót ang isang sirang bayabas na doo’y
<span class="pagenum"><a name="Page_63" id="Page_63">[63]</a></span><a class="correction"
name="p63_kaniyang" id="p63_kaniyang" title="'kaniyan' sa orihinal">kaniyang</a> nakitang
nakatapon; nguni’t siya’y biglang itinulak ng isang sanitario, inagaw
nito ang bayabas sa kamay ng kaawa-awang babayi, muling itinapon sa
matong, at siya pa’y pinagbantaang dadalhin sa kuartel.</p>
<p>Si Maring ay tumangis, hindi dahil sa siya’y nasaktán, kundi dahil
sa bayabas na hawak na niya’y sinambilat pa sa kaniyang kamay.</p>
<p>—Inagaw sa akin ang bayabas,—aniya sa sarili,—at ibinigay lamang
sa matong ng layak. ¡Mahal pa kay sa akin ang matong na iyan!</p>
<p>Mawiwika marahil ng ginoong bumabasa na si Maring ay hindí dapat
dumanas ng gayong kalaking hirap, sapagka’t dito sa Filipinas ay
marami ang madudulugan at mahihingan ng pagkain, damit at ibá pa.
Nguni’t ¿anó kaya ang magagawá natin, kung si Maring ay siyang aayaw
manghinging talaga? Si Maring ay dalá na. At bukod sa kasamaan ng
kapwa tao na kaniyang dinanas, na walang ibang adhika kundí ang siya’y
paglaruan, ay siya’y may katutubong mataas na loob, maramdaming
dangal at matibay na pananalig sa lakas niyang sarili sa laot ng
kahirapan. Ang mga taong gaya ni Maring ay maaaring
<span class="pagenum"><a name="Page_64" id="Page_64">[64]</a></span>mangamatay ng
gutom, nguni’t hindi maaaring kailan pa man ang sila’y sumuko sa
magdarayang biro ng buhay.</p>
<p>Si Maring ay nagtuloy sa sadsaran (<span xml:lang="es" lang="es">muelle</span>)
at doon naman inilalako
ang kaniyang Santo Cristo.</p>
<p>Makapal ang taong umahon, galing sa isang sasakyang bagong dating.</p>
<p>Si Maring ay sumalubong.</p>
<p>—Bilhin na pó ninyó itong Santo Cristo,—aniyang sumisigaw.</p>
<p>Siya’y biglang niyakap ng isang lalaking payat, maputlá at
susuray-suray.</p>
<p>—¡Maring!,—anang lalaki.</p>
<p>Siya’y liningon ni Maring, at...</p>
<p>—¡Gonsalo! ¡¡¡Gonsalo ko!!!,—ang kaniyang matalim na sigaw, at
biglang hinimatay.</p>
<p>Si Maring ay madaling isinakay ni Gonsalo sa isang calesa at saká
siya inuwí ng bahay.</p>
<p>Ng mahimasmasan si Maring ay na sa kandungan siya ng kaniyang asawa
sa kanilang bahay.</p>
<div class="ender">
<img class="ender" src="images/ender_leaf.png" style="max-width: 150px;" alt="" />
</div>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_65" id="Page_65">[65]</a></span></p>
<div class="chapter-begin">
<a name="Kabanatang-V" id="Kabanatang-V"><img class="header" src="images/ch5-header.png"
style="max-width: 750px;" alt="" /></a>
<h2 class="chapter"><span class="chap-no">KABANATANG V.</span><br />
<span class="chap-title">Asawang Mairugin</span></h2>
</div>
<p>Si Gonsalo ay nangaling sa Hawaii. Malubhá ang sakit, at walang
dalang salapi kundí ang lilimang pisong napag-arimuhanan niyang
inawás unti unti sa kaniyang pamumuhay doon, sa loob ng mahigit sa
isáng taóng di kawasang pagod.</p>
<p>Siya’y naka-uwí dito, sapagka’t ang isá niyang kaibigang magdaragat ay
siya’y lihim na pinapasok sa sasakyan, ng ito’y malapit ng tumulak.
Si Gonsalo ay bumaón sa bunton ng uling na bato at ng sila’y malayo
na sa Hawaii at saka pa lamang umahon sa kaniyang libingan.</p>
<p>Ng siya’y makita ng Capitan sa sasakyán ay siya’y nakagalitan ng
di gayon lamang, nguni’t wala ng mangyari at siya’y nakasakay na,
lalo’t hindi naman
<span class="pagenum"><a name="Page_66" id="Page_66">[66]</a></span>mangyaring
patalunin siya sa dagat, at lalong
hindi mangyari ang dahil lamang sa kaniya ay ibalik pa sa Hawaii
ang sasakyan. Dahil dito, ay nagtuloy ng paglalayag at si Gonsalo
ay kasama.</p>
<p>Pagdating sa Hongkong ay siya’y pinalunsad, nguni’t, gaya rin ng una,
sa pamamagitan ng isá niyang kaibigan ay siya’y lihim na nakapasok
sa isang sasakyán at siya’y nagtago sa kinalalagyan ng mga baka, at
doo’y hindi siya lumabas hanggang di sumadsad dito sa Maynila.</p>
<p>Kayá bagá ma’t anong hirap, si Gonsalo ay nag pumilit umuwí dito,
ay dahil nararamdaman niyang malalagot ang kaniyang hininga sa
malaking hirap na naranasan sa Hawaii, ay ninais niyang makita muna,
kahit sandali bago siya mamatay ang kaniyang sinisintang Maring at
pinakamamahal na dalawang anak.</p>
<p>Sa makatuwid, ang dalawang batang alaga ni Maring ay nadagdagan pa
ng isang may malubhang sakit.</p>
<p>Si Maring ay pumasok na alilá sa isang babaying americanang
naninirahan sa Ermita. Pinagkasunduan nilang si Maring ay tatangap
ng walong pisong bayad sa bawa’t buan, nguni’t siya’y darating
<span class="pagenum"><a name="Page_67" id="Page_67">[67]</a></span>ng
ika 6 ng umaga sa bahay ng kaniyang panginoon at sa ika 8 ng gabi
saká lamang siya uuwí ng bahay.</p>
<p>Ang anak na panganay ni Maring ay mahigit na sa limang taóng gulang,
at itó ay siyang sumisiyasat sa kaniyang amá at sa kaniyang kapatid
na bunsó.</p>
<p>Sa pagkapa-alila ni Maring ay doon nakita ang kaniyang saganang
kasipagan.</p>
<p>Madaling araw pa’y nagbabangon na’t sinisiyasat ang asawang may
sakit, ang dalawang anak, at ang boong pamamahay na iiwan sa habang
maghapon.</p>
<p>Pagkatapos ay siya’y matuling susugod sa Ermita. Nagbubukang liwayway
kung siya’y dumating sa bahay ng kaniyang panginoon. Pagdaka’y
sisiyasatin na niya ang pagkaing agahan.</p>
<p>Ang mga cubiertos, pingan, vaso, serbilyeta at ibá pang gamit sa
pagkain ay pawang maayos at malinis na lahát.</p>
<p>Bago magising ang kaniyang panginoon ay siya’y nagbabantay na sa
tabi ng pinto ng kaniyang silid, pagtawag sa kaniya, saka pa siya
papasok, ihahanda ang kaniyang hilamusan, hihiluran niya sa likod at
sa bisig, huhugasan ang kaniyang mga binti at paa, susuotan
<span class="pagenum"><a name="Page_68" id="Page_68">[68]</a></span>niya ng
medias, pakikintabin ang kanyang mga botitos, saka isusuot sa paa ng
kaniyang dakilang poon, tutulungan pa niyang magbihis at magsuklay
ng buhok, pagpapalain ang nalukot na hihigan. Paglabas ng kaniyang
panginoon, at samantalang ito ay kumakain, si Maring ay nakatayo sa
kaniyang harapán, upang sa kahit anó man lamang munting kailangan
ay siya’y maliksing makapangasiwa.</p>
<p>Pagkatapos nitó saka pa lamang siya kakain sa tira ng kaniyang
panginoon, malalaki ang subo hindi dahil sa siya’y gutóm, kungdi
dahil sa siya’y nagmamadali, at ibig niyang agad magawa ang lahat
ng bagay na dapat niyang siyasatin.</p>
<p>Bago pa lamang nakaiinom ng tubig ay kaniya ng hawak ang walís at
linilinis ang buong bahay.</p>
<p>Bago manaog ang kaniyang panginoon ay siya’y binibigyan ng pisong
maipamili ng pananghalian at hapunan.</p>
<p>Pag-alis ng kaniyang panginoon ay kukuskusin na ng basahang may
pitróleo ang sahig ng bahay, pagkatapos saka niya bubulihin ng
basahang tuyo, matuling gumagapang upang madaling kumintab na anaki’y
salamin. Sa gayong
<span class="pagenum"><a name="Page_69" id="Page_69">[69]</a></span>kalaking
bahay nabubuli ni Maring sa loob ng
sandali. Doon ay walang ibang alila kungdi si Maring.</p>
<p>Pagkatapos at saka lilinisin at aayusin ang lahat ng kasangkapan.
Isa-isang inilalagay sa kani-kaniyang dapat kalagyan.</p>
<p>Didiligin pa ang maraming halaman ng kaniyang panginoon.</p>
<p>Kung matapos itó ay saka pa siya mamimili ng pagkain. Sisiw, ibon,
isda, karné ó anó man kayáng pagkaing masarap at mura, huwag na di
magkasiya lamang ang dalá niyang piso.</p>
<p>Pagdating ng kaniyang panginoon ay susuyuan niya sa pagkain, at
pagkatapos ay kaniyang susundan sa silid, aalisin ang kaniyang
botitos sa paa at ang kaniyang bihis sa katawán, saká pa siya kakaing
nagmamadali upang muling makapasok sa silid at mapaypayan ang kaniyang
panginoon. Kung itó ay nakakatulog na, at saka pa liligpitin ang
kinanan, at pagkatapos ay kukunin namán ang may kasiraang damit at
susulsihan.</p>
<p>Sa ika 2 ng hapon ay magigising ang kaniyang panginoon, at gaya rin
kaninang umaga, ay tutulungan niyang magbibihis, magsuklay ng buhok,
at susuotan <span class="pagenum"><a name="Page_70" id="Page_70">[70]</a></span>pa
ng butitos at hindi hinihiwalayán hangang di manaog
at pumasok sa kaniyang pangasiwaan.</p>
<p>Pag-alis nitó, ay bubulihin na naman ni Maring ang sahig, hangang
hapon, saka pa sisiyasatin ang pagkaing hapunan.</p>
<p>Si Maring ay siya pa ang utusán sa lahat ng dako.</p>
<p>At ang lalo pang pagod ni Maring ay kung magsidating ang mga
panauhin ng kaniyang panginoon. Siya ang tanging utusan sa pagkuha
ng sari-saring alak, pulutan, matamis, kung saan-saang almacen, at
kung sila’y langó na, ay palagi pa siyang namumura.</p>
<p>Ang lahat ng itó ay pinagtitiisan ni Maring, alangalang sa kaniyang
asawang nakaratay sa banig at sa kaniyang dalawang anak na mumunti.</p>
<p>Ang kaniyang panginoon ay isang babaying americanang hindi pangit
at hindi naman maganda: Kainaman lamang, datapuwa’t maayos magbihis
at bantog sa kalinisan ng kaniyang puri.</p>
<p>Gayón pa man ay madalas makita ni Maring, na siya’y nakikipagsarilinan
sa silid sa kung sino-sinong mga lalaking dalaw na kaniyang kaibigan.
Doon sila nag-iinuman ng alak, doon ang malakas
<span class="pagenum"><a name="Page_71" id="Page_71">[71]</a></span>na halakhakan ng
tawa, mamaya’y biglang tahimik, mamaya’y bigla na namang kaingayan
tawanan... Nguni’t ang lahat ng ito’y walang anó mang masamá: talagang
ang gayong kaugalian ay karaniwan daw sa lahi ng kaniyang panginoon.</p>
<p>Isang gabi, itó ay nagkaroon ng panauhin. Isang lalaking anaki’y
supling ng mga higante sa taas at laki ng pangangatawan. Ang kaniyang
mukha’y kasingpulá ng kamatis na hinog. Anim ng botelyang
<span xml:lang="es" lang="es">cerveza</span> ang
kaniyang nainom, bukod pa ang dalawáng botelyang “wisking” kasalit.</p>
<p>Pagtugtog ng ika 8 ng gabi sa relos, si Maring ay nagpaalam sa
kanyang panginoon, nguni’t ang panauhin ay siyang sumagot.</p>
<p>—Huwag ka munang umalis,—aniya,—sapagka’t wala kaming mautusan
dito.</p>
<p>—Hindi po mangyayari,—ang sagot ni Maring.</p>
<p>—¿Bakit hindi?,—ang tanong ng panauhin.</p>
<p>—Sapagka’t ang asawa ko po ay nakaratay sa banig,—ang tugon ni
Maring,—bukod sa ako’y may dalawang
<span class="pagenum"><a name="Page_72" id="Page_72">[72]</a></span>anak
na maliliit na naghihintay
sa akin ngayon sa bahay.</p>
<p>—Lalo nang hindi mangyayari ang kami ay iwan mo ngayon,—ang ulit
ng panauhin.—Ikaw ay aming kailangan sa boong magdamag.</p>
<p>—Hindi po mangyayari,—ang tutol ni Maring.—Akó po’y paalam na.</p>
<p>Si Maring ay anyong aalis, nguni’t siya’y hinawakan sa kamay ng
panauhin.</p>
<p>Ang panginoon ni Maring ay humahalakhak ng tawa.</p>
<p>—Ako po’y bitiwan ninyó,—ani Maring sa panauhin.</p>
<p>—Huwag kang umalis, sapagka’t ikaw ay aming kailangan,—ang pilit
nitó, saka kinaladkad si Maring at ipinasok sa silid.</p>
<p>Si Maring ay lumaban.</p>
<p>Siya’y niyakap ng panauhin at biglang inihampas sa sahig.</p>
<p>Si Maring ay nabuwal; at sa pagkabiglá ay nagputok ang kaniyang ulo
sa dakong likuran.</p>
<p>Sa gayong kalagayan ay siya’y kinababaw noong taong malaki: siya’y
ibig gawán ng mahalay, nguni’t sa sandaling yaon ay <a class="correction"
name="p72_naala-ala" id="p72_naala-ala" title="'nala-ala' sa orihinal">naala-ala</a> ni
Maring ang kaniyang lanseta sa lukbutan, madaling
<span class="pagenum"><a name="Page_73" id="Page_73">[73]</a></span>dinukot, lihim na
binuksan at biglang tinarakan sa dibdib yaong lalaking namimilit.
Itó ay napasigaw ng malakas.</p>
<p>—¡Mamamatay ako!,—aniya at binitiwan si Maring.</p>
<p>Naglawa sa sahig ang dugó.</p>
<p>Dumaló ang panginoon ni Maring at siya’y anyong hahawakan, nguni’t
si Maring, kaisang liksi ng kidlat, ay lumuksó at nagtaanan.</p>
<p>Sa kaniyang pagmamadali ay siya’y nahulog sa hagdanan, nguni’t hindi
tumigil kaunti man. Paglagpak niya sa lupa, ay maliksing tumindig
at tumakbó.</p>
<p>Siya’y nakatagpo ng isang calesang walang laman. Tinawag niya at
sinakyán.</p>
<p>—Sa Tundó,—aniya sa <span xml:lang="es" lang="es">cochero</span>.</p>
<p>Ang kabayo ay matuling tumakbó.</p>
<p>Ng ang calesa’y papaakyat na sa tulay ng Espanya, ay nasagasaan
ng isang <span xml:lang="es" lang="es">trambia</span>. Ang calesa ay tumapon at nagiba, ang
<span xml:lang="es" lang="es">cochero</span> ay
nasugatan sa mukha, nguni’t si Maring ay hindi naano.</p>
<p>Pagdaka’y lumapit sa kanilá ang isang amerikanong pulis, at sila’y
dinaluhan ng maraming tao.</p>
<p>Napagmasdan ng pulis ang damit ni Maring, tigmak ng dugó. Yao’y dugo
<span class="pagenum"><a name="Page_74" id="Page_74">[74]</a></span>noong
malaking americanong kaniyang tinarakan sa bahay ng kaniyang
panginoon.</p>
<p>—¿Nasugatan ka ba?,—ang tanong ng pulis kay Maring.</p>
<p>—Opó,—ang sagót nitó.</p>
<p>—Tingnan ko ang iyong sugat,—anang pulis.</p>
<p>Si Maring ay nanginig ng takot, sapagka’t siya’y hindi nasugatan.</p>
<p>—¿Saan nandon ang iyong sugat?—ang ulit ng pulis.</p>
<p>—Naritó po sa loob,—ang sagot ni Maring.</p>
<p>—Ipakita mo,—anang pulis.</p>
<p>—Hindi po maaaring ipakita ko,—ang tugon ni Maring,—sapagka’t
narini sa loob.</p>
<p>—¿Malubha baga ang sugat mo at ganiyan na karami ang dugo sa iyong
damit?—ang usisa ng pulis.</p>
<p>—Malubha nga po kung kaya ako’y tigmak ng dugo,—ang tugon ni Maring.</p>
<p>—Kung gayon,—anang pulis,—ay sumama ka sa akin sa Hospital.</p>
<p>Si Maring ay lalo pang nanginig ng takot. Inakala niya na kung
siya’y sasama sa Hospital, at doo’y makitang siya’y walang sugat ay
sapilitang uusisain kung bakit tigmak ng dugo ang
<span class="pagenum"><a name="Page_75" id="Page_75">[75]</a></span>kaniyang damit,
at dahil dito ay walang salang di nila malalamang siya ang tumarak
sa dibdib noong amerikanong iniwan niyang naghihingalo marahil sa
bahay ng kaniyang panginoon.</p>
<p>Ang pulis ay lumapit sa isang telefonong na sa malapit na haligi sa
daan, at siya’y humingi ng isang “<span xml:lang="es" lang="es">carro ambulante</span>”.</p>
<p>Ang sandaling yaon ay sinamantalá ni Maring at siya’y matuling
nagtaanang umakyat sa tulay ng Espanya.</p>
<p>Siya’y hinabol ng pulis at siya’y anyong abutan sa kalagitnaan ng
tulay. Pagkakita ni Maring na siya’y dadaklutin na lamang ng pulis,
ay maliksing sumampa sa gabay ng tulay at lumuksó sa ilog.</p>
<p>Ang americanong pulis ay lumuksó rin at siya’y hinabol sa tubig.</p>
<p>Sa mga sandaling yaon ay bumabaha ang ilog Pasig, kaya’t ang mabilis
na agos na sinasagabalan ng tulay ng Espanya ay dumaragundong at
namimilipit sa pagpupumilit malampasan yaong makakapal na haligi ng
nasabing tulay.</p>
<p>Palibhasa’y kinagisnan ni Maring ang pamamalakaya, kaya’t siya’y
malakás lumangoy.</p>
<p>Ang pulis ay linulon ng isáng malaking
<span class="pagenum"><a name="Page_76" id="Page_76">[76]</a></span>uli-uli
at nalunod. Datapuwa’t
si Maring ay lumaban sa dumaragundong na tubig, at sa kalalangoy, at
sa kasisisid, ay siya’y nakarating na walang nakamalay sa kaniya sa
sadsarang may hagdanang batóng malapit sa tapat ng bahay ni Yangko.</p>
<p>Siya’y umahon at matuling lumakad. Namimili ng madaanang madilim,
upang siya’y makubli sa liwanag ng mga ilaw sa lansangan.</p>
<p>Siya’y nakarating sa kanilang bahay, nangangapos ang hininga sa
pagod.</p>
<p>—Ako’y nakamatay ng tao,—aniya kay Gonsalo.</p>
<p>—¿Bakit?,—ang gulat nitó.</p>
<p>—Ako’y pinagnasaang gawán ng mahalay ng isang amerikano,—ang dugtong
ni Maring,—kaya’t siya’y aking tinarakan ng lanseta sa dibdib.</p>
<p>Si Maring ay madaling nagbihis.</p>
<p>Noon ding gabing iyon, si Maring ay humanap ng banka sa pampang ng
ilog at kaniyang inakay ang malubhang asawa at maliliit na dalawang
anak.</p>
<p>Sino pa mang makakita sa anyo ni Maring ay sapilitang mahahabag.
Sunong ang nakabigkis na banig, unan at tampipi ng damit, akay ng
kaliwang kamay ang anak na bungso, kapit sa kaniyang
<span class="pagenum"><a name="Page_77" id="Page_77">[77]</a></span>saya sa dakong
likuran ang anak na panganay, at si Gonsalong halos hindi makagulapay
ay nakasimbabá sa kaniyang balikat na kanan.</p>
<p>Ang sariling bangkang dinatnán nilá sa pampang ng ilog ay tigib ng
lulang talabang may balat. Gayon pa mán, ito’y kanilang sinakyán,
sapagka’t doo’y wala ng ibang bangka.</p>
<p>Doo’y may <a class="correction" name="p77_iisang" id="p77_iisang"
title="'iiisáng' sa orihinal">iisáng</a> lalaking pinakiusapan ni
Maring upang sila’y ihatid
sa nayong Baluarte, sakop ng Bulakan.</p>
<p>Sa di masaway na galaw ng mga bata lalo na’t ang bangka ay tigib ng
talabang may balat, itó ay tumaob, noon pa namang siya’y malapit ng
sumadsad.</p>
<p>Gayón na lamang ang sama ng palad. Hindi malaman ni Maring kung sino
ang unang sagipin sa kaniyang mga anak at asawa.</p>
<p>Palibhasa’y siya’y may buháy na kaisipan sa mga biglang panganib,
ay agad niyang sinagip ang anak na bungso; ang panganay ay sinagip
namán ng bangkero.</p>
<p>Si Gonsalo ay lumubog na parang bató.</p>
<p>Pagkakita ni Maring na si Gonsalo ay wala, ay iniabót sa nasabing
bangkero ang anak na bunso at pagdaka’y
<span class="pagenum"><a name="Page_78" id="Page_78">[78]</a></span>sumisid.
Kinapa sa ilalim
ng tubig ang kaniyang asawa, at ng kaniyang matuklasan ay niyakap,
at biglang sumikad sa lupa, kaya’t silang dalawa’y lumitaw.</p>
<p>—Ilangoy ninyo at ihahon sa pampang ang dalawang batá,—ang sigaw
niya sa mananagwan.</p>
<p>Halos hindí pa man natatapos ang kaniyang huling salitá, ay muling
lumubog na namán ang mag-asawa, sapagka’t si Gonsalo ay nanguyapit
sa liig ni Maring.</p>
<p>Hindí makatulong kay Maring ang mananagwan sapagka’t dalá nitó ang
dalawáng batá at siya naman ay halos lumubog.</p>
<p>Dahil dito, ay pinag-ubos ng mananagwan ang kaniyang lakas, at
bahagya ng makagulapay ng siya’y makaarok sa dako ng pampang.</p>
<p>Siya’y madaling umahon, binitiwan sa lupa ang dalawáng paslit at
muling lumusong sa tubig.</p>
<p>Siya’y sumisid sa kinalubugan ni Maring at ni Gonsalo. Nakapá niyang
nagkakayakapan ang dalawa sa ilalim. Si Maring <a class="correction" name="p78_ay"
id="p78_ay" title="'y' sa orihinal">ay</a> hindi na mangyaring
lumitaw pa, sapagka’t mahina na ang kaniyang katawán, at hindi niya
makayang <span class="pagenum"><a name="Page_79" id="Page_79">[79]</a></span>dalhin
ang nangunguyapit sa kaniyang liig.</p>
<p>Hinawakan si Gonsalo ng mananagwan. Ito’y biglang sumikad sa lupa,
kaya silang tatlo’y lumitaw.</p>
<p>Si Maring ay nakahingá.</p>
<p>Pinag-ubos nitó ang kaniyang lakas, at silang dalawá ng mananagwan
ay pinagtulungang ilinangoy si Gonsalo hanggang sa pampang.</p>
<p>Sila’y umahón.</p>
<p>Si Gonsalo ay hindi humihingá.</p>
<p>Doon ay may isang dampang tirahan ng isang matandang bantay
palaisdaan. <a class="correction" name="p79_Silay" id="p79_Silay"
title="'sila’y' sa orihinal">Sila’y</a> nanuluyan sa matanda.</p>
<p>Si Gonsalo ay binihisan, kinumutan at nagsiga sa silong ng bahay
upang siya’y mainitan, kaya’t di nalaonan ay nanaguli ang kaniyang
hininga.</p>
<div class="ender">
<img class="ender" src="images/ender_leaf.png" style="max-width: 150px;" alt="" />
</div>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_80" id="Page_80">[80]</a></span></p>
<div class="chapter-begin">
<a name="Kabanatang-VI" id="Kabanatang-VI"><img class="header" src="images/ch4-ch6-header.png"
style="max-width: 750px;" alt="" /></a>
<h2 class="chapter"><span class="chap-no"><a class="correction" name="p80_KABANATANG"
id="p80_KABANATANG" title="'KABANATA' sa orihinal">KABANATANG</a> VI.</span><br />
<span class="chap-title">Tinugis ng Lisyang Palad</span></h2>
</div>
<p>Hindi lubhang malayo sa dampang tinuluyan nila Maring ay may isang
malaking palaisdaan, ari ng bantog na mayamang si Capitang Juan.</p>
<p>Si Maring ay natangap na bantay sa palaisdaang yaon, kaya’t sila’y
madaling lumipat sa kaniyang dampa.</p>
<p>Isang hapon, nagtatakip-silim na, si Maring ay sumasalap ng hipon,
upang sila’y may ulamin sa hapunan.</p>
<p>Dumating si Capitang Juan sa palaisdaan at lumapit kay Maring.</p>
<p>—Maring,—aniya,—labis mo ng nahahalata marahil ang maluwat ng
mataimtim kong nais sa iyong kariktan. At yayamang ako’y mayaman,
ay ibig kong ikaw ay yumaman din naman.</p>
<p>—Hindi po mangyayari ang inyong
<span class="pagenum"><a name="Page_81" id="Page_81">[81]</a></span>nais,—ang
sagot ni Maring,—batid
po ninyong ako’y may asawa.</p>
<p>—Paka-asahan mong walang makakaalam na sino pa man,—ani Capitáng
Juan.</p>
<p>—Mayroon po,—ang tugon ni Maring:—ang Maykapal at akó. Akó’y
nahihiya sa Maykapal at sa aking dangal na sarili.</p>
<p>—Akalain mong si Gonsalo ay may sakit,—ang ulit ni Capitáng
Juan.—Kapag siya’y namatay ay walang lilingap sa iyo at sa iyong
mga anak.</p>
<p>—Akó po namán ay may sariling lakás,—ang pakli ni Maring.</p>
<p>—Kapag hindi nangyari ang aking nais,—ang banta ni Capitang
Juan,—ay aalisin ko sa iyo ang palaisdaan.</p>
<p>—Ari po ninyo ang palaisdaan,—ang tahimik na sagot ni Maring,—at
magagawa ninyó ang balang ibigin.</p>
<p>—¡Kay-tigás namán ng loob mo!,—ang malambing na samo ni Capitang
Juan at anyong yayakapin si Maring.</p>
<p>Si Maring ay umurong ng dalawang hakbang.</p>
<p>—Capitang Juan,—ang nakangiting paklí ni Maring:—Marahan at huwag
po kayóng mangahas. May mga babaying maamo pa kay sa inakay na
kalapati, <span class="pagenum"><a name="Page_82" id="Page_82">[82]</a></span>kung
sila’y hindi linalapastangan; nguni’t kapag hindi
iginalang ang kanilang karapatan, ay marurunong din namang manuka
at mangamot na masahol pa kay sa lawin.</p>
<p>Si Capitang Juan ay napahiya, kasabay ng malaking galit na biglang
sumilakbó sa kaniyang puso at utak.</p>
<p>Yaong bantog na Capitáng Juan na hindi na halos mabilang ang mga
babaying kaniyang nabihag; yaong Capitang Juan na may himalang titig
na sa tuwi-tuwi na’y sinusukuan ng mga dalaga’t babaying may asawang
natitisuran sa paglakad ng kaniyang maligayang buhay, ay naroroon
ngayon at pinangdidilatan at hinahamunan ng isang marálitang bantay
palaisdaan.</p>
<p>—¡Napakataas ng iyong pangungusap!,—ani Capitang Juan.</p>
<p>—Sa katwiran po lamang,—ang sagot ni Maring.</p>
<p>—¿Anó bagang katwiran ang isinasatsat mo?,—ang bulas ni Capitang
Juan.—Magpasalamat ka’t ikaw ay napiling naisin ng aking pita.
Panunghan mo ang iyong kaliitan, at tingalain mo ang aking kalakhan,
saka ka magsabi kung...</p>
<p>—¡Oh bulag na matanda!,—ang sabat
<span class="pagenum"><a name="Page_83" id="Page_83">[83]</a></span>ni
Maring.—¡Paslang na mayaman!
Ang kaluluwa mo’y kasing-dumi ng salaula mong kalooban. Hindi ka pa
nasiyahan sa pamumutawi sa iyong mga labi ng mga salitang mahalay,
laban sa marangal na ugali, at ngayon ay nag-anyó ka pang lumapit sa
akin, upang lapastanganin mo ang aking pagka-babayi... ¡Ulol! Akalain
mong ikaw, sa gitna ng iyong masagwang kayamanan, ay maliit ka pa
kay sa hanip nguni’t ako, sa laot ng aking marangal na kadalitaan,
ay kasinglaki akó ng kalinisan, ng karapatán at ng katwiran. At ang
katunayan ay narito.</p>
<p>Dinukot ni Maring sa kaniyang lukbutan ang isang lanseta, at dagling
binuksan. Ang talim nito ay kumislap.</p>
<p>—Lumapit ka ngayon,—ang dugtong ni Maring. Si Capitang Juan ay
nangatal ng takot. Ang katutubong tapang ng kaniyang puso at utak
ay dagling bumaba sa kaniyang talampakan, at sa katunayan ay siya’y
mabilis na lumayas.</p>
<p>Ng siya’y malayo na, at inakala niyang siya’y hindi na aabutan ni
Maring, sakali mang siya’y habulin, ay sumigaw ng malakas:</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_84" id="Page_84">[84]</a></span></p>
<p>—Iwan ninyó ang dampa ngayon din,—aniya.</p>
<p>Si Maring ay umuwi. Dinatnan niyang nagkakaumpok ang tatlong mag-aama.</p>
<p>Si Gonsalo ay lumalakas lakas na nguni’t hindi pa makalakad.</p>
<p>—Gonsalo,—ani Maring,—tayo’y pinaaalis dito ni Capitang Juan
ngayon din.</p>
<p>—¿Bakit daw?,—ang malumbay na tanong ni Gonsalo.</p>
<p>—Ewan nga,—ang sagot ni Maring.</p>
<p>Ipinagkaila ni Maring ang dahilán, ala-ala niya’y baka lalong sumama
ang loob ng kaniyang kaawa-awang asawa.</p>
<p>Maluwat na di nakaimik ang dalawa.</p>
<p>Ngayong pinagmamasdan ni Maring ang kaniyang dalawang paslit na anak
at ang asawang may sakit, yaong puso niyang kasingtigas ng bakal
ay naging marupok, at anaki’y sasabog sa mariing hampas ng lisyang
palad.</p>
<p>—¿At papaano tayo ngayon?,—ang kahambal-hambal na tanong ni Gonsalo.</p>
<p>—Tayo ay umalis dito ngayon,—ang lalong kahabag-habag na sagot ni
Maring.</p>
<p>Ang dalawang bata ay nangakatanga sa pakikinig sa salitaan. Tila
wari ibig <span class="pagenum"><a name="Page_85" id="Page_85">[85]</a></span>niláng
mataosan ang <a class="correction" name="p85_kahulugan" id="p85_kahulugan"
title="'kaáhulugan' sa orihinal">káhulugan</a> ng usapan ng kanilang amá’t
ina; nguni’t ang kanilang malalagong utak, ang kanilang maliliit
na puso, ay wala pang kayang lumasap ng lasong handog sa kanila ng
lahat ng bagay na nangyayari.</p>
<p>—¿At saan tayo titira ngayon?,—ang lubhang malungkot na tanóng ni
Gonsalo.</p>
<p>Si Maring ay ngumiti, ngiting pilit, ngiting malumbay pa kay sa
tangis, ngiting mapait pa kay sa apdó.</p>
<p>—Malapad ang lupang matitirahan,—aniya,—at maaliwalas ang langit
na masisilungan. Ang lahat ng parang, gubat at bundok ay pawang
nangaghahandog ng kamote, gabe, mga ubod, sari-saring bungang kahoy,
bukod pa ang maraming tikling at iba’t ibang ibon at hayop; gayón
din naman ang mga sapa, ilog at dagat, ay pawang nangaghahandog ng
walang katapusang biyaya, gaya ng mga suso, kabibi, palaka at laksa
laksang isdang hindi sukat maubos ng tao sa habang panahon.</p>
<p>—Tunay na nga,—ang pakli ni Gonsalo,—nguni’t akó ay may sakit
at... ¡Kaawa-awa ka namán, Maring!</p>
<p>Saka siya biglang napatangis.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_86" id="Page_86">[86]</a></span></p>
<p>—¿Bakit?,—ang masintahing tanong ni Maring.</p>
<p>—Kaawa-awa ka naman, sapagka’t ako’y hindi makatulong sa iyo kaunti
man,—ang himutok ni Gonsalo.</p>
<p>—Tatay,—anang matabil na bungso,—akó ay tutulong sa inang ko.</p>
<p>—Akó mán,—ang dagling dugtong ng panganay.</p>
<p>—¡¡¡Dios ko!!!—ang malakás na sigaw ni Gonsalo, saka niyakap na
mahigpit ang dalawang anak.</p>
<p>—Ako’y mag-aararo at magtatanim ng palay,—ang ulit ng panganay.</p>
<p>—Ako’y mamamalakaya at ipagbibili namin ng inang sa bayan,—ang
dugtong ng di mapakaling bungso.</p>
<p>—¡¡¡Dios ko po!!!,—ang matalim na sigaw ni Maring.—¡¡¡Anong
kaliliit ng aking mga anak!!!</p>
<p>Saka minsang niyakap ang tatlong mag-aamá.</p>
<p>¡Kakila-kilabot na larawan!</p>
<p>May mga larawang hindi mangyayaring dalubhasain ng lalong pantas na
panulat. Ang larawan nila Maring, Gonsalo at dalawang anak ay isá
sa mga binangit.</p>
<p>Ang mag-asawang Maring at Gonsalo ay sabay na tumangis. Ang malalagong
<span class="pagenum"><a name="Page_87" id="Page_87">[87]</a></span>utak
at maliliit na pusó ng dalawang paslit ay nangahawa mandin
sa hinagpis ng kanilang ama’t ina, at sila’y tinablan ng mapait
na luhang dumadagisdis at pumapatak sa kanilang ulo, kaya silá ay
nagsi-tangis din.</p>
<p>Ang mag-asawa at ang kanilang mga anak ay ayón at nagkakayakap at
nagsisitangis na walang lubay. Sila’y parang binigkis ng lalong
masaklap na kamatayan.</p>
<p>Ang silong ng bahay ay nabasa sa kadadagisdis ng kanilang luha.</p>
<p>¡Kaawa-awang Maring! Ang sinumpaan man ng mga katalunan ay hanggan
doon na lamang ang hirap. Karamihan sa babayi ay nangapapala dahil
sa kanilang kagandahan; nguni’t si Maring, sapol pa man sa una,
sapol pa noong siya’y agawin ni Gonsalo, ay siya’y tinugis na ng
mababangis na ligalig, dahil lamang sa kaniyang hiwagang dilag.</p>
<p>Iwan natin ang kabanatang itó, sapagka’t napakalumbay.</p>
<div class="ender">
<img class="ender" src="images/ender_leaf.png" style="max-width: 150px;" alt="" />
</div>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_88" id="Page_88">[88]</a></span></p>
<div class="chapter-begin">
<a name="Kabanatang-VII" id="Kabanatang-VII"><img class="header" src="images/ch7-header.png"
style="max-width: 750px;" alt="" /></a>
<h2 class="chapter"><span class="chap-no">KABANATANG VII.</span><br />
<span class="chap-title">Ganting-pala ng <a class="correction" name="p88_Pagtitiis"
id="p88_Pagtitiis" title="'pagtitiis' sa orihinal">Pagtitiis</a></span></h2>
</div>
<p>Inakay na namán ni Maring ang kaniyang dalawang anak at asawang may
sakit.</p>
<p>Si Gonsalo ay nabinat.</p>
<p>Sila’y naparoon sa dampa noong matandang kaniang tinuluyan noong
unang sila’y dumating sa pook na iyon, at ipinamanhik ni Maring sa
kaniya na sila’y ihatid ng bangka sa Obando. Ipinagtapat ni Maring
ang naging dahilan <a class="correction" name="p88_ng" id="p88_ng"
title="'ang' sa orihinal">ng</a> kanilang pag-alis.</p>
<p>Ang matanda ay nahabag at pumayag sa pamanhik.</p>
<p>Hinakot ni Maring ang kanilang banig, unan at tampipi ng damit,
inilulan sa bangka, sila’y sumakay at napatungo sa Obando, sa dakong
Taliptip.</p>
<p>Ang bangka ay sumadsad at sila’y napasalamat
<span class="pagenum"><a name="Page_89" id="Page_89">[89]</a></span>sa
matandang sa kanila’y
naghatid.</p>
<p>Hindi pa nalaonan ang kanilang paglakad, ay sila’y may isang kubong
dinatnan.</p>
<p>Nagpataupo si Maring, nguni’t walang sumagot.</p>
<p>Siya’y sumilip sa linib at ng makitang walang tao, ay ipinanhik ang
kaniyang asawa’t mga anak.</p>
<p>Ang kubong yaon ay parang inihanda kilá Maring. Nagkaroon sila ng
bahay na di pinagkagugulan ng salapi at pagod. Lamang ay napakaliit
at wasak pa. Yao’y kubong maluwat ng iniwan ng may-ari.</p>
<p>Gayon pa man, si Maring ay natuwa ng di mamagkano, at napasalamat
sa Maykapal.</p>
<p>Siya’y naglatag ng banig, at pinatulog ang mga bata.</p>
<p>Palibhasa’y hapo si Gonsalo, kaya di nalaonan at nakatulog din.</p>
<p>Hating gabi at maliwanag ang buan.</p>
<p>Pagkakita ni Maring na nakakatulog na ang kaniyang asawa at mga anak,
ay siya’y marahang nanaog at napatungo sa isang palaisdaang hindi
lubhang malayo doon. Tahak ni Maring ang pasikot sikot ng pook na
yaon, sapagka’t
<span class="pagenum"><a name="Page_90" id="Page_90">[90]</a></span>noong
buhay pa ang kaniyang nasirang amá ay sila’y
madalás na mamili ng isda doon.</p>
<p>Siya’y napatungo sa bahay na tirahan ng bantay sa palaisdaan. Bagama’t
hating gabi ay nakita niyang maliwanag sa loob ng bahay. Siya’y
napataupo.</p>
<p>Dumungaw ang isang matanda at siya’y pinapagtuloy. Pagdaka’y nakilala
niya ang matandá sapagka’t itó ay kaibigan ng kaniyang nasirang amá
at ngayo’y siyang may ari ng palaisdaan.</p>
<p>Ipinamanhik ni Maring na siya’y pahintulutan mangdukot ng alimango sa
mga lunggang nangasa-pilapil ng palaisdaan. Ang may-ari ay pumayag.</p>
<p>¿Sabihin pa kayá ang tuá ni Maring?</p>
<p>May mga dalawang oras pa lamang siya sa palaisdaan, ay mahigit na
sa apat na puo ang alimangong kaniyang nahuli.</p>
<p>Sa katapusán ay nasipit ng isang sakag ang kaniyang hintuturo.
Nabutas ang kukó at nadurog ang dulo ng kaniyang daliri.</p>
<p>Siya’y umuwí. Ang dugo’y walang lubay na tumutulo sa kaniyang sugat;
nguni’t siya’y masayá, sapagka’t may dalang apat na puo’t walong
matataba at malalaking alimango.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_91" id="Page_91">[91]</a></span></p>
<p>Pagdating ng bahay ay tinalian ang kaniyang sugat, ginising si
Gonsalo at nagpaalam na umuwi ng bayan, upang ipagbili ang alimangong
kaniyang nahuli.</p>
<p>Siya’y nag-iwan ng apat upang sila’y may ulamin.</p>
<p>Nagbubukang-liwayway na ng si Maring ay umalis.</p>
<p>Ng siya’y umuwi ay may dalang bigás, petróleo, ilawan, palayok,
suklob, sandok, banga at asin.</p>
<p>Namaga ang kaniyang hintuturong may sugat at hindi na mangyaring
siya’y makapangdukot ng alimango.</p>
<p>Kinagabihan ay siya’y nananglaw ng kanduro.</p>
<p>¡Kay tuwa ni Maring! Sasandali pa siyang nananglaw ay dalawang puo’t
anim na ang kaniyang nahuling ibon. Nguni’t sa kabila ng kaniyang
tuwa, ay siya’y nasubyang ng isang bubog na bumaon sa kaniyang
talampakan ng kulang lamang sa isang dali ang lalim.</p>
<p>Tinalian ng panyo ang kaniyang sugat at umuwing titingkod-tingkod.</p>
<p>Kinaumagahan, at pagkatapos naipagbili ang kaniyang mga nahuling
ibon, bagá man at masakit na lubha ang kaniyang paa, ay siya’y
bumilí ng
<span class="pagenum"><a name="Page_92" id="Page_92">[92]</a></span>tubig
na inumin, sinasalok niya ng banga sa mga bangka,
at ipinagbibili sa bayan. Ikaapat na balik, ay siya’y natisod sa
isang bato, naparapa at nabasag ang kaniyang banga.</p>
<p>Si Maring ay umuwi ng bahay na gumigilid ang luha sa kaniyang mga
pilikmatá.</p>
<p>Naala-ala niya ang kanilang bahay na iniwan sa nayon ng B. Siya’y
naparoon at ang bahay ay ipinagbili ng dalawang puo’t limang piso.</p>
<p>Si Maring ay magaling tumugtog ng alpa at lalo pang magaling
manalindaw (magkanta). Dahil dito ay siya’y bumili ng isang alpa,
umuwi ng bayan at siya’y nanapat sa mga bahay na malalaki. May mga
tatlong oras pa lamang na siya’y nananapat, ay mahigit na sa piso
ang kaniyang kinita.</p>
<p>Siya’y masaya na sanang umuuwi, nguni’t siya’y nasagasaan ng isang
mabilis na kalesa, nagulungan ang kaniyang alpa at nagkadurugdurog,
saka nagputok ang kaniyang mukha sa pagkapasubasob.</p>
<p>Siya’y tumangis na naman, hindi dahil sa siya’y nasaktan, kungdi
dahil sa pagkalansag ng kaniyang alpa.</p>
<p>Kinabukasan siya’y bumili ng isang
<span class="pagenum"><a name="Page_93" id="Page_93">[93]</a></span>tagá
at pisi. Gumawa siya ng isang
baliwasan, at kinagabihan ay siya’y napatungo sa ilog at namitmit.</p>
<p>Maliwanag ang buwan.</p>
<p>Noong gabing yaon lamang sinama si Maring, at hating gabi na ay wala
pang nahuhuling isa mang isda.</p>
<p>Kaginsa-ginsa’y lumapit kay Maring ang isang lalaking may saluksok
na <span xml:lang="es" lang="es">revolver</span> at sundang sa baywang.
Ang lalaking itó ay bulag ang
isang mata, nguni’t yaong isa niyang matang natitira ay katimbang ó
mahigit pa kay sa dalawá, sapagka’t lubhang malaki, matalas, madilat
at halos nag-aalab.</p>
<p>Pagkakita ni Maring sa lalaking itó ay biglang nagulat at
nanghilakbot. Gayon pa man ay tinatagan ang kaniyang loob, binawi ang
kaniyang dating lakas sa mga panganib at hindi nagpakita ng kaunti
mang takot.</p>
<p>—¿Nakikilala mo akó?—ang tanong ng lalaki.</p>
<p>—Oo,—ang sagot ni Maring.—Ikaw ang sargentong nagpaputok ng mukha
ko sa kuartel ng pulis sa Tundó.</p>
<p>—At ikaw namán,—ang pakli ng lalaki,—ang nagpaputok ng balintataw
ng kanan kong mata. Narito ang katunayan.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_94" id="Page_94">[94]</a></span></p>
<p>Itinuro ang bulag niyang matá.</p>
<p>—At yayamang ikaw ang siyang bumulag sa akin,—ang dugtong ng
lalaki,—yayamang ako’y natiwalag sa aking katungkulan dahil sa iyo,
at yayamang kitang dalawa ay pinagtagpo ngayon ng mabuting kapalaran
ay kailangang sumama ka sa akin, upang ako’y damayan mo sa buhay at
kamatayan.</p>
<p>—Hindi mangyayari,—ang matatag na sagot ni Maring.</p>
<p>—¿Bakit hindi mangyayari?,—ang bulas ng lalaki.—Ang balang ibigin
ko ay sapilitang mangyayari nga, sa mabuti at sa masama mang salitaan.</p>
<p>Inakala ni Maring na labanán na naman ang kaniyang haharapin. Iginayak
niya ang loob at hinawakang mahigpit ang puno <a class="correction" name="p94_ng"
id="p94_ng" title="'na' sa orihinal">ng</a> kaniyang baliwasan.</p>
<p>Si Maring ay talagáng matatag sa panganib.</p>
<p>—Sumama ka sa akin,—anang lalaki, kasabay ang paghawak sa kaliwang
kamay ni Maring.</p>
<p>Nguni’t si Maring, kasing liksi ng kidlat, ay biglang sinaksak sa
mukha ang lalaki ng puno ng kaniyang baliwasan. Napalaran niyang
tinamaan ang matang hindi bulag, itó ay pumutók,
<span class="pagenum"><a name="Page_95" id="Page_95">[95]</a></span>lumabas sa dating
kinalalagyan, kasabay ng bumulwak na dugo.</p>
<p>Sa makatuwid si Maring ang siyang pinalad na bumulag sa kanang matá
ng dulingas na sargento, at ngayon ay siya pa ring pinalad na bumulag
sa kaniyang kaliwang matáng natitirá.</p>
<p>Ang lalaking may iisang bulag na matá, ngayon ay naging bulag ng
lubós.</p>
<p>Binunot nito ang kaniyang <a class="correction" name="p95_rebolber"
id="p95_rebolber" title="'revolber' sa orihinal">rebolber</a>,
nguni’t pinagubos ni Maring ang
kaniyang lakás, biglang binaltak ang kaniyang kamay na hawak ng
lalaki, saka lumayo.</p>
<p>Ito’y bumaril, nguni’t hindi niya tinamaan si Maring, sapagka’t ang
bumaril ay bulag. Siya’y muling binaril, nguni’t ang punglo ay lalo
pang napalayo sa binabaril.</p>
<p>Si Maring ay nakapulot ng isang pidpid na kahoy, dahan-dahang lumapit
sa dakong tagiliran ng lalaki, saka pinalo ng ubos lakas sa kamay
na may hawak ng rebolber: Ito ay tumapon at pinulot ni Maring.</p>
<p>Ang bulag ay pipihit-pihit at hindi matutuhan ang tunguhan. Siya’y
lalong nagalit, walang magawang paghihiganti. Binunot ang kaniyang
sundang at ngangapa-ngapa sa hangin. Muling pinalo
<span class="pagenum"><a name="Page_96" id="Page_96">[96]</a></span>ni Maring sa
kamay, at ang sundang ay umilandang sa malayo. Pinulot din ni Maring
ang nasabing sundang.</p>
<p>Ang taksil na sarhentong nawalan ng mata, ngayon ay nawalan pa ring
lubos ng sandata.</p>
<p>Ibig niyang magtaanan, nguni’t hindi niya nakikita ang kaniyang
tutunguhan.</p>
<p>Nagkataong nagdadaan doon ang mga kostabulario. Pagkarinig nila
sa dalawang putok ng rebolber, ay nangagtumulin at lumapit sa
naglalabanan.</p>
<p>Si Maring ay sumalubong sa pamunuan at talagang ibibigay sana sa
kaniya ang rebolber at ang sundang, nguni’t pagkakita sa mukha nito,
ay biglang nahintakutan at anyong tatakas. Ang pamunuang ito ay dili
iba kungdi yaong malaking amerikanong tinarakan ng lanseta sa bahay
ng kaniyang panginoong amerikana sa Ermita.</p>
<p>Pagkakita ng pamunuang amerikano na si Maring ay may anyong tumakas,
ay hinawakan agad sa kamay.</p>
<p>—¿Saan ka paparoon?,—aniya.</p>
<p>Saka hinarap ang kaniyang mga kasamang kawal.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_97" id="Page_97">[97]</a></span></p>
<p>—Dakpin ninyo ang lalaking iyan,—aniya, sabay turo sa bulag.</p>
<p>Ang mga kawal ay nagsitupad sa utos.</p>
<p>—Patawarin po ninyo ako,—ang samo ni Maring sa pamunuan.</p>
<p>—¿Ikaw nga bagá,—ang tanong ng pamunuan,—ang sumugat sa akin
noong isáng gabi, sa bahay ng isang americana sa Ermita?</p>
<p>—¡Ako nga po!,—ang kahambal-hambal na sagot ni Maring.</p>
<p>—Kung gayon ay huwag kang mag-alaala,—anang pamunuan.—Ikaw ay
waláng kasalanan. Ipinagtangol mo lamang ang iyong dalisay na puri.
Ako ang siyang may kasalanan. Noong gabing yaon ay ako’y nalangó
at ikaw ay pinagnasaan kong lapastanganin. <a class="correction" name="p97_Ibigay"
id="p97_Ibigay" title="'Ibibay' sa orihinal">Ibigay</a> mo sa akin ang
iyong kapatawaran. Ang aking sugat ay maluwat ng gumaling. Ngayon
ay sabihin mong lahat sa akin ang nangyari dito.</p>
<p>Ang takot ni Maring ay biglang napalitan ng pagkakatiwala doon sa
americanong, sa akala niya’y maluwat ng patay, at ngayon ay kumikilala
ng kasalanang nagawa, bagama’t nasugatan.</p>
<p>Sinalaysay ni Maring ang pakikipaglaban
<span class="pagenum"><a name="Page_98" id="Page_98">[98]</a></span>niya
sa bulág, magbuhat sa
punó hanggang dulo.</p>
<p>Dumukot ang pamunuan ng isáng kandila sa kaniyang lukbutan at
tinanglawan ang mukha ng bulag. Pinahiran niya ang dugong namamalisbis
sa kaniyang mukha, pinagmasdang mabuti, saka tumango-tango.</p>
<p>Dumukot pa rin sa kaniyang lukbutan ng isang larawan, saka iniyagapay
sa mukha ng bulag.</p>
<p>—Ito nga,—aniya,—at wala ng ibá.</p>
<p><a class="correction" name="p98_Isinama-ang-bulag" id="p98_Isinama-ang-bulag"
title="Sumusunod sa kasunod na pariralang 'Maring ... Heneral ng' sa orihinal">Isinama
ang bulág, at gayón din si</a> Maring, sa Kuartel Heneral ng
mga Kostabulario.</p>
<p>Dahil dito, si Maring ay muling kinabahan. Ang kaniyang pagkakatiwala
sa americano ay muling napalitan ng takot, gulat at hapis.</p>
<p>Inasahan niyang siya’y mabibilanggo, lalu na’t ang kaniyang sinugatang
americano ay pamunuan pa naman.</p>
<p>¡Nguni’t...! ¡Katakataka! Kinabukasan ng umaga, si Maring ay umuwi
sa kaniyang kubo. Masaya pa kay sa Paskó. Siya’y may dalang salaping
papél na halagang dalawang libong piso.</p>
<p>Nangdidilat ang mga matá ni Gonsalo
<span class="pagenum"><a name="Page_99" id="Page_99">[99]</a></span>pagkakita
sa gayong karaming
salapi. Nangatal ang buo niyang katawan.</p>
<p>—¿Saan nangaling ang salaping ito?,—ang kaniyang tanong.</p>
<p>—Kagabing ako’y namitmit,—ang tugon ni Maring,—ay hindi ako
nakahuli ng <a class="correction" name="p99_kahit" id="p99_kahit"
title="'kahi’t' sa orihinal">kahit</a> isang munting isda. Ang nahuli ko ay isang bantog
na tulisan.</p>
<p>—¡Tulisan!—ang gilalas ni Gonsalo.</p>
<p>—Oo,—ang sagot ni Maring,—isang bantog na tulisan. ¿Nalalaman
mo kung sino? Dili iba kungdi yaong kakilakilabot na tulisang
nagpapamagat na Bulág.</p>
<p>—¿Ha?—ang biglang tanong ni Gonsalo.</p>
<p>—Ang bantog na Bulág na kilabot nitong buong lalawigan,—ang ulit
ni Maring.—Ang tulisang itó ay dili iba kungdi ang Sargentong
nagpaputok ng mukha ko sa kuartel ng pulis sa Tundó, ng ikaw ay na
sa Hawaii pa. Dahil sa ginawa niyang kapaslangan sa akin ay siya’y
natiwalag sa kaniyang katungkulan, at ng naghirap na ang kaniyang
buhay ay siya’y nanulisán, at sapol pa noon ay ipinagbayad na siya
ng Pamahalaan ng dalawáng libong piso sa sino mang makadakip o
makapagturo ng kaniyang kinaroroonan.
<span class="pagenum"><a name="Page_100" id="Page_100">[100]</a></span>Ang
salaping itó ay ganting
palang bigay ng Pamahalaan sa akin, sapagka’t ako ang nakadakip sa
nasabing bantog na tulisán.</p>
<p>Sinalaysay ni Maring ang lahat ng bagay na nangyari sa kaniya,
tungkol sa Pamunuang Americanong kaniyang sinugatan.</p>
<p>Si Gonsalo ay nabinat sa malaking tuwa.</p>
<p>Iniuwi ni Maring sa Maynila ang kaniyang mga anak at si Gonsalong
kaniyang asawa, tuloy ipinagamot ito sa lalong magagaling na mga
Doctor. Marami ang kaniyang iginugol na salapi, nguni’t si Gonsalo
ay hindi gumaling, at di naluwatan ay namatay.</p>
<p>Pagkatapos ng pagluluksa ni Maring, ay kaniyang nabalitaan na si
<abbr>D.</abbr> Eduardo ay nakukulong sa San Lazaro, sapagka’t siya’y naulol
magbuhat niyaong gabing kanyang makausap.</p>
<p>Si Maring ay dumalaw sa San Lazaro, at pagkakita sa kaniya ni
<abbr>D.</abbr> Eduardo, ito’y lumuksó at si Maring ay niyakap.</p>
<p>—¡Salamat sa iyó, Maring!—anang ulol.—¡Salamat!</p>
<p>Ang dating nagkakasintahan ay sabay na tumangis.</p>
<p><span class="pagenum"><a name="Page_101" id="Page_101">[101]</a></span></p>
<p>Sapol pa noon ay gumaling si <abbr>D.</abbr> Eduardo sa pagkasira ng kaniyang
katalinuhan, at silang dalawa ni Maring ay napakasal.</p>
<p>Natipon ang kayamanan ni <abbr>D.</abbr> Eduardo. Mahigit sa limang pung libong
piso, pati ng kaniyang dalawang malalaking bahay.</p>
<p>Sila’y hindi nagkaroon ng anak, nguni’t kinilala ni <abbr>D.</abbr> Eduardo ang
dalawang anák ni Maring, na parang tunay din niyang anak.</p>
<p>Sila’y namuhay na mahabang panahón sa laot ng saganang kayamanan at
dangal.</p>
<p>Ang panganay na anak ni Maring ay nag-aral sa pag aabogado at ang
bungso ay sa pag-dodoctor sa pangagamot.</p>
<p>Ang lahat na kahirapan at pagtitiis ni Maring ay napalitan ng di
mamagkanong biyaya at kaligayahan, hanggang sa oras ng kaniyang
kamatayan.</p>
<p class="end">WAKAS</p>
<div class="ender">
<img class="ender" src="images/ender_mustache.png" style="max-width: 150px;" alt="" />
</div>
<p class="ad-alert">MAY<br />
MAHALAGANG BALITA SA<br />
KABALIGTARAN</p>
<!--Advertisements-->
<div class="patalastas">
<h2><a name="Bakit-Di-Basahin" id="Bakit-Di-Basahin">¿BAKIT DI BASAHIN?</a></h2>
<p>Kung ang mga nobelang tagalog na sinulat ni Aurelio Tolentino ay
siyang kinasasaligan ng lalong maririkit na kasaysayan at buhay ng
ating Lahi, ¿ay bakit di basahin at namnamin sa madaling panahon?</p>
<p>At wala ng napakamura, nguni’t napakamahalagang gaya ng mga nasabing
aklat. Sa pamamagitan ng mga ilang sentimo lamang, ay kakamtan
ninyo at lalasapin ang mga masasarap na bunga ng walang kapagurang
pagpupuyat ng gumawa, at ng kaniyang mga matiyagang pakikibaka sa
larangan ng mithing Kalayaan, at ng kaniyang mga matiising pagod
dili-dili sa makasiam niyang pagkabilanggong laban sa mga Pamahalaang
Kastila at Amerikano, dahil sa kaniyang pagtatanggol sa mga katwiran
at karapatan ng bayan.</p>
<p>Narito ang mga nasabing aklat:</p>
<h3>Kasulatang Ginto</h3>
<p class="price">HALAGA—40 SENTIMOS</p>
<p>May sampung maririkit na kabanata:</p>
<ul class="ad-chapters">
<li>I—Sangdugo.</li>
<li>II—Bagong Araw.</li>
<li>III—Tatlong Bituin.</li>
<li>IV—Ang Haring Maliwat.</li>
<li>V—Malagablab na pag-ibig.</li>
<li>VI—Si nunong Sinukuan, ang kaniyang mga tikbalang at mga tianak.</li>
<li>VII—Labanan sa gubat.</li>
<li>VIII—Ang bangis ng panibugho.</li>
<li>IX—Kakilakilabot na lihim.</li>
<li>X—Katapusan.</li>
</ul>
<!--page boundary-->
<h3>Kahapon Ngayon at Bukas</h3>
<p class="price">HALAGA—30 SENTIMOS</p>
<p>May pitong mahalagang kabanata:</p>
<ul class="ad-chapters">
<li>I—Talimhagang paalam.</li>
<li>II—Ang libingan ni Lakhang-Bayan.</li>
<li>III—Watawat ng Kalayaan.</li>
<li>IV—Ang mag-inang bihag.</li>
<li>V—Pangakong mahigpit.</li>
<li>VI—Maligayang kababalaghan.</li>
<li>VII—Natupad ang tipan.</li>
</ul>
<h3 title="Buhay">BUHAY</h3>
<p class="price">HALAGA—50 SENTIMOS</p>
<p>May dalawang puo’t anim na kabanata.</p>
<ul class="ad-chapters">
<li>I—Kung sino si Buhay.</li>
<li>II—Ang unang halik.</li>
<li>III—Si Dining at si Daluyong.</li>
<li>IV—Dalawang halimaw.</li>
<li>V—Handa sa labanan.</li>
<li>VI—Ang lihim.</li>
<li>VII—Sápilitan.</li>
<li>VIII—Lumala ang ligalig.</li>
<li>IX—Ang kapaslangan sa harap ng kabaitan.</li>
<li>X—Ang sulat ni Dining.</li>
<li>XI—Luha.</li>
<li>XII—Naglalamay na lahat.</li>
<li>XIII—Patayan.</li>
<li>XIV—Ang sundang na basa ng dugo.</li>
<li>XV—Si Manuel.</li>
<li>XVI—Ang sigaw ng kasalanan.</li>
<li>XVII—Simula ng litis.</li>
<li>XVIII—Tinubos ni Marcial si Buhay.</li>
<li><a class="correction" name="ad_XIX" id="ad_XIX"
title="'XVIIII' sa orihinal">XIX</a>—Tinubos ni Buhay si Marcial.</li>
<li>XX—Saksing pipi.</li>
<!--page boundary-->
<li>XXI—Ang talas ng hukuman.</li>
<li>XXII—Ang paglagpak ni Daluyong.</li>
<li>XXIII—Dakip.</li>
<li>XXIV—Ang kasinungalingan.</li>
<li>XXV—Ang katotohanan.</li>
<li>XXVI—Katapusan.</li>
</ul>
<h3>Ang Buhok ni Ester</h3>
<p class="price">Unang Bahagi<br />
HALAGA—40 SENTIMOS</p>
<p>May sampuong makasaysayang kabanata:</p>
<ul class="ad-chapters">
<li>I—Kidlat sa loob ng isang bahay.</li>
<li>II—Bagyó sa loob ng isang puso.</li>
<li>III—Simula ng kapaslangan.</li>
<li>IV—Namitak ang pag-ibig.</li>
<li>V—Ang tabil ni Gloria.</li>
<li>VI—Dinaig ng munting pipit ang lawing hari ng bangis.</li>
<li>VII—Kahapon, Ngayon at Bukas.</li>
<li>VIII—Hapunan at talumpati.</li>
<li>IX—Abogadong palaka, Kupidong manok, Haring alipin, Ulupong na
makabayan.</li>
<li>X—Dinagit ng lawin.</li>
</ul>
<p class="price">Ikalawang Bahagi<br />
HALAGA—40 SENTIMOS</p>
<ul class="ad-chapters">
<li>I—Gumagalaw ang lupong.</li>
<li>II—Ang babaying lalaki.</li>
<li>III—Mabisang kamandag.</li>
<li>IV—Ang halik ng bangkay.</li>
<li>V—Lagaring ginto.</li>
<li>VI—Si Juana at ang kaniyang kalapati.</li>
<li>VII—Limang libong piso ang isang buhok.</li>
<li>VIII—Ang pagsisi ni Dimas.</li>
<!--page boundary-->
<li>IX—Ang himutok ni Ester.</li>
<li>X—Bagong Judit.</li>
</ul>
<p class="price">Ikatlong Bahagi<br />
HALAGA—40 SENTIMOS</p>
<p>May sampung makasaysayang kabanata.</p>
<ul class="ad-chapters">
<li>I—Singsing na katumbas <a class="correction" name="ad_buhay"
id="ad_buhay" title="'buhaáy' sa orihinal">buháy</a>.</li>
<li>II—Ang sugo ng katarungan ay pumulas sa liwayway.</li>
<li>III—Ang dalawang <a class="correction" name="ad_bangkay" id="ad_bangkay"
title="'banggkay' sa orihinal">bangkay</a> ng isang buháy.</li>
<li>IV—Hatol bitay.</li>
<li>V—Sa kuko ng kamatayan.</li>
<li>VI—Muling nabuhay.</li>
<li>VII—Sa harapan ng Hukuman.</li>
<li>VIII—Ang paglagpag ni Gerardo.</li>
<li>IX—Ang sigaw ng kasalanan.</li>
<li>X—Katapusan.</li>
</ul>
<p>Ang mga may nais magkaroon ng mga nasabing aklat ay maaaring sumulat
kay N. Hilario, 237 <span xml:lang="es" lang="es">Mercado Yanco</span>,
Tabora <abbr>Int.</abbr>, San Nicolas, Manila,
K. P.</p>
<p>Kalakip sa loob ng sobre ang halagang kailangan, maging pilak, ó
maging “<span xml:lang="es" lang="es">giro-postal</span>” man, at maaasahang
tatanggapin nilá sa pagbabalik
ng <span xml:lang="es" lang="es">Correo</span>.</p>
<p>Hindi malalaunan ay ipalilimbag din namin ang mga nobelang na nga
banggit sa likuran at marami ang humihingi sa amin.</p>
<div class="ender">
<img class="ender" src="images/ender_leaf.png" style="max-width: 150px;" alt="" />
</div>
</div>
</div> <!--end of div#text-->
<div class="transnote">
<p class="tntitle">Talâ ng Tagapagsalin</p>
<div class="epub-only">
<p class="tntext">Ang pabalat ay ginawa ng tagapagsalin gamit ang isang larawan
mula sa aklat. Ito ay inilalagay sa <i>public domain</i>.</p>
</div>
<div class="html-only">
<p class="tntext">Ang mga ilang bilang ng pahina ay wala dahil sa mga
tinanggal na blankong pahina.</p>
</div>
<p class="tntext">Ang <a href="#Contents">Mga Nilalaman</a> ay wala
sa orihinal at idinadagdag ng tagapagsalin.</p>
<p class="tntext">Isinaayos ang pagbabantas (<i>punctuation</i>). Ginawang tatlo ang mga
tuldok ng lahat ng mga elipsis (...).</p>
<p class="tntext">Walang binago sa mga salita sa orihinal, kabilang ang mga di
pagkakatulad sa pagbabaybay, paggamit ng gitling, at paggamit ng
mga tuldik, maliban lamang sa mga sumusunod:</p>
<ul class="tnlist">
<li><a href="#p9_Gonsalo">Pahina 9</a>,
“Gonsalo” binago mula sa “Gonzalo” (nagngangalang Gonsalo;
Si Gonsalo ay may; pag-ibig ni Gonsalo).</li>
<li><a href="#p9_nila">Pahina 9</a>,
“nilá” binago mula sa “niliá” (nilá Maring, palibhasa’y).</li>
<li><a href="#p10_Gonsalo">Pahina 10</a>,
“Gonsalo” binago mula sa “Gonzalo” (ni Gonsalo ang gayon;
si Gonsalo ay muli).</li>
<li><a href="#p10_bagong">Pahina 10</a>,
“bagong” binago mula sa “bagon” (bagong-taong may mga).</li>
<li><a href="#p12_magiging">Pahina 12</a>,
“magiging” binago mula sa “maginging” (magiging poon ng).</li>
<li><a href="#p14_maging-dapatin">Pahina 14</a>,
“maging dapatin” binago mula sa “magingdapatin” (inyóng
maging dapatin).</li>
<li><a href="#p15_Ano-ang-balak">Pahina 15</a>,
wala nang simula ng bagong talata bago ang “¿Anó ang
balak mo”.</li>
<li><a href="#p16_kaawa-awang">Pahina 16</a>,
“kaawa-awang” binago mula sa “kaa-awang” (ng kaawa-awang
Maring).</li>
<li><a href="#p18_kailangang">Pahina 18</a>,
“kailangang” binago mula sa “kailngang” (kailangang
ilugso ko).</li>
<li><a href="#p25_ng">Pahina 25</a>,
isiningit ang “ng” bago ang “mga babaying sawing”.</li>
<li><a href="#p34_panahong">Pahina 34</a>,
“panahong” binago mula sa “pnahong” (ng panahong
lumipas).</li>
<li><a href="#p35_Maring">Pahina 35</a>,
“Maring” binago mula sa “Marig” (Maring at sa mga
batang).</li>
<li><a href="#p39_ang">Pahina 39</a>,
isiningit ang “ang” bago ang “iyong ala-ala”.</li>
<li><a href="#p41_Kung">Pahina 41</a>,
“Kung” binago mula sa “kung” (Kung kailan ako’y).</li>
<li><a href="#p46_Pagkaringig">Pahina 46</a>,
“Pagkaringig” binago mula sa “Pakaringig” (Pagkaringig
ni D. Eduardo).</li>
<li><a href="#p47_Iyan-ay-handog">Pahina 47</a>,
naglagay ng simula ng bagong talata bago sa “—Iyan ay
handog ko”.</li>
<li><a href="#p49_Inang-Malingap">Pahina 49</a>,
“Inang Malingap” binago mula sa “INANG MALINGAP”.</li>
<li><a href="#p52_Bakit">Pahina 52</a>,
“Bakit” binago mula sa “Babit” (Bakit at ako’y).</li>
<li><a href="#p53_Maring">Pahina 53</a>,
“Maring” binago mula sa “Maing” (ni Maring ang sargento).</li>
<li><a href="#p54_yantok">Pahina 54</a>,
“yantok” binago mula sa “yantak” (yantok, at nagputok).</li>
<li><a href="#p56_ka-na">Pahina 56</a>,
“ka na” binago mula sa “kana” (Umuwi ka na at).</li>
<li><a href="#p58_ni-Maring">Pahina 58</a>,
“ni Maring” binago mula sa “niMaring” (ni Maring
na iyon).</li>
<li><a href="#p61_at">Pahina 61</a>,
tinanggal ang naulit na “at” (at muling ipinako).</li>
<li><a href="#p63_kaniyang">Pahina 63</a>,
“kaniyang” binago mula sa “kaniyan” (kaniyang nakitang
nakatapon).</li>
<li><a href="#p72_naala-ala">Pahina 72</a>,
“naala-ala” binago mula sa “nala-ala” (naala-ala
ni Maring).</li>
<li><a href="#p77_iisang">Pahina 77</a>,
“iisáng” binago mula sa “iiisáng” (may iisáng lalaking).</li>
<li><a href="#p78_ay">Pahina 78</a>,
“y” binago mula sa “ay” (ay hindi na mangyaring).</li>
<li><a href="#p79_Silay">Pahina 79</a>,
“Sila’y” binago mula sa “sila’y” (Sila’y nanuluyan).</li>
<li><a href="#p80_KABANATANG">Pahina 80</a>,
“KABANATANG” binago mula sa “KABANATA” (KABANATANG VI).</li>
<li><a href="#p85_kahulugan">Pahina 85</a>,
“káhulugan” binago mula sa “kaáhulugan” (káhulugan
ng usapan).</li>
<li><a href="#p88_Pagtitiis">Pahina 88</a>,
“Pagtitiis” binago mula sa “pagtitiis” (Ganting-pala
ng Pagtitiis).</li>
<li><a href="#p88_ng">Pahina 88</a>,
“ng” binago mula sa “ang” (dahilan ng kanilang).</li>
<li><a href="#p94_ng">Pahina 94</a>,
“ng” binago mula sa “na” (puno ng kaniyang).</li>
<li><a href="#p95_rebolber">Pahina 95</a>,
“rebolber” binago mula sa “revolber” (kaniyang rebolber,
nguni’t).</li>
<li><a href="#p97_Ibigay">Pahina 97</a>,
“Ibigay” binago mula sa “Ibibay” (Ibigay mo sa akin).</li>
<li><a href="#p98_Isinama-ang-bulag">Pahina 98</a>,
inilipat ang “Isinama ang bulág, at gayón din si” sa
unahan ng “Maring, sa Kuartel Heneral ng mga”.</li>
<li><a href="#p99_kahit">Pahina 99</a>,
“kahit” binago mula sa “kahi’t” (ng kahit isang).</li>
<li>Sa mga patalastas sa dulo ng teksto,
<p>“<a href="#ad_XIX">XIX</a>”, binago mula sa “XVIIII” (XIX—Tinubos ni Buhay).</p>
<p>“<a href="#ad_buhay">buháy</a>”, binago mula sa “buhaáy” (na katumbas buháy).</p>
<p>“<a href="#ad_bangkay">bangkay</a>”, binago mula sa “banggkay” (bangkay ng isang).</p></li>
</ul>
</div>
<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 43902 ***</div>
</body>
</html>
|
