diff options
Diffstat (limited to '43034-8.txt')
| -rw-r--r-- | 43034-8.txt | 11930 |
1 files changed, 0 insertions, 11930 deletions
diff --git a/43034-8.txt b/43034-8.txt deleted file mode 100644 index 4b125a1..0000000 --- a/43034-8.txt +++ /dev/null @@ -1,11930 +0,0 @@ -Project Gutenberg's Zes maanden bij de commando's, by Nico J. Hofmeyr - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - - -Title: Zes maanden bij de commando's - -Author: Nico J. Hofmeyr - -Release Date: June 25, 2013 [EBook #43034] - -Language: Dutch - -Character set encoding: ISO-8859-1 - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ZES MAANDEN BIJ DE COMMANDO'S *** - - - - -Produced by The Online Distributed Proofreading Team at -http://www.pgdp.net (This file was produced from images -generously made available by The Internet Archive/American -Libraries.) - - - - - - +----------------------------------------------------------------+ - | | - | OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER: | - | | - | De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele, | - | verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te | - | moderniseren. | - | | - | Bladzijde-nummering is verwijderd. Afgebroken woorden aan het | - | einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Voetnoten zijn | - | verplaatst naar het eind van de alinea met de verwijzing. | - | | - | De in het origineel als cursieve tekst is weergegeven als | - | _cursief_. Uitgespatieerde tekst is weergegeven als | - | ~uitgespatieerd~; vette tekst is weergegeven als #vet#. | - | | - | Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn | - | gecorrigeerd. Variaties in spelling zijn behouden: bv. | - | met/zonder accent, met/zonder afbreekstreepje, | - | met/zonder hoofdletter, met/zonder extra spatie. | - | | - | Aan het eind van het boek volgt een overzicht van de | - | aangebrachte correcties. | - | | - | De illustraties zijn beschikbaar bij de html-versie van | - | dit e-boek op http://www.gutenberg.org/ | - | | - +----------------------------------------------------------------+ - - - - -ZES MAANDEN BIJ DE COMMANDO'S - - - - - ZES MAANDEN - BIJ - DE COMMANDO'S - - DOOR - - N. HOFMEYR - - _Aangesteld als Geschiedschrijver van den Oorlog - door den Uitvoerenden Raad Z. A. R._ - - - [Decoratieve illustratie] - - - 's-Gravenhage - - W. P. VAN STOCKUM & ZOON - - 1903 - - - - -VOORREDE - - -De volgende bladzijden zijn tijdens den oorlog te Pretoria begonnen en -te Oudtshoorn verder voortgezet. Zij zijn niet geschreven, om de eene of -andere geliefkoosde stelling, in verband met de groote Zuid-Afrikaansche -worsteling, te verdedigen of te wederleggen. Aan de critiek en de -politiek heb ik mij zooveel mogelijk onthouden. Ik heb slechts willen -verhalen, uit een en ander door mij gezien en ondervonden, gedacht en -gevoeld gedurende de eerste negen maanden van den strijd, waaraan ook -ik, als Transvaalsche burger, heb deelgenomen. Met verstand en geweten, -zoowel als met hart en bloed, sta ik aan de zijde der Republikeinen. -Ik maak derhalve geene aanspraak op de schoon-klinkende, maar voor de -meeste menschen onmogelijke onpartijdigheid. Daarbij echter, heb ik -mijne oogen niet willens en wetens voor het goede en het edele in de -tegenpartij gesloten. De klove tusschen de twee groote blanke rassen -van ons land is reeds zóó groot, en eene mannelijke verzoening en -samenwerking tusschen die beide is zóó noodzakelijk voor de stoffelijke, -intellectuëele, zedelijke en godsdienstige welvaart van Zuid-Afrika, dat -het de plicht van elken waren patriot is, om zoo veel mogelijk die klove -te dempen en de gewenschte harmonie te bevorderen. Zelfs Sir Alfred -Milner--die, onzes inziens, in vele opzichten »de teekenen der tijden" -in ons zuidhoek verkeerdelijk gelezen heeft--heeft moeten erkennen, dat -het heil van Zuid-Afrika in de wederkeerige achting der Hollandsche en -Engelsche bevolking voor elkander gelegen is. Daartoe heb ik ook het -mijne willen bijdragen, door de eenvoudige en ongekunstelde waarheid en -werkelijkheid, zoo als die aan mij duidelijk geworden zijn, zonder vrees -of gunst--maar niet zonder liefde, en gastvrijheid van geest--bekend te -maken. - - N. HOFMEYR - - _Oudtshoorn_, April 1901 - - - - -I - -Oorlog of Vrede? - - -'t Is de maand September van het jaar 1899. De beide Volksraden zitten -te Pretoria. Dikwijls, al te dikwijls is er een geheime zitting, nu eens -in den Eersten, dan weêr in den Tweeden Raad. Soms vindt er ook wel een -vereenigde zitting plaats met gesloten deuren. Wat is er gaande? Wat -wordt er besproken? De oningewijden weten slechts dit: dat de politieke -situatie hoogst ernstig is en dat de oorlogswolken zich boven den -geliefden Staat samenpakken. - -Oorlog of vrede?--ziedaar de vraag, die in elk hart onophoudelijk -opdoemt, en op aller lippen zweeft. Gretig wordt elk nieuwsblad -verslonden; angstig wordt het gelaat van den grijzen President, wanneer -hij zijn kantoor verlaat, bestudeerd. Wat zal het zijn? Is er hoop op -een vreedzame schikking? Is er kans op een eervolle oplossing? Wat zal -het nieuwe depêche nu weer bevatten? O! die akelige kabelgrammen! Zij -maken het ons zoo zwaar, om kalm en bedaard te denken en te spreken. Zij -vullen ons gemoed met toorn. Zij verspreiden een onuitblusschelijk vuur -van rassenhaat. Zij willen den oorlog, niets minder dan den oorlog! God -vergeve die draadtrekkers: want zij weten niet wat zij doen. Zij lachen -nu; later zullen zij niet meer lachen, maar wel op de tanden knersen. - -Gij ontmoet iemand op de straat. Vroeger wisselde hij geen woord met u. -Thans komt hij u tegen met de ernstige vraag: »weet ge ook wat nieuws -over de situatie? Wat staat ons voor de deur?" Gij spreekt als oude -kennissen met elkander: de groote, brandende, alles verslindende kwestie -doet vreemdelingen zelfs voor het oogenblik ineensmelten. - -Een vriend uit Johannesburg, die _uw_ oordeel nooit over eenig onderwerp -inriep, komt u tegen met de vraag: »Zal ik mijn goudaandeelen van de -hand zetten, of nog meer geld in aandeelen beleggen?" - -»Man! wat weet _ik_ van zulke zaken af? Ik ben geen makelaar. Waarom -vraagt u _mijne_ opinie over zulke dingen?" - -Hij fluistert u in 't oor: »Jij kent meneer Reitz, niet waar? Of Jan -Smuts, den Staats-Procureur? Of een van de Leden van den Uitvoerenden -Raad of den Volksraad. Hebben _zij_ u niets verteld? Hoe lijkt het, -vriend? Zeg mij in 's hemels naam, wat ik doen moet om.... geen geld te -verliezen." - -In vroegere eeuwen klonk het: »wat moet ik doen om zalig te worden?" -Thans hoort men gewoonlijk: »wat moet ik doen, om geld te maken?" Geld -kan immers zoo vele dingen koopen, die (op 'n manier!) ook zalig maken! - -Groot is de man, in de maand September 1899 te Pretoria woonachtig, -die in een tram gezien wordt met den heer Reitz sprekend--mogelijk over -het weêr, of over een gedicht! Nog grooter de man, die zich een vriend -van een Lid van den Uitvoerenden Raad durft noemen. Grootste van al, -die zijne pijp met presidentieel tabak op den welbekenden stoep in de -Kerkstraat gestopt heeft! Elk een, die hem tegen komt, verlangt van hem -het jongste nieuwtje te vernemen. Elk een hoopt door zijne bemiddeling -een kijkje achter de gordijnen te krijgen. - -Oorlog of Vrede? Wat zal het zijn? Waar gaan wij henen? Wat staat -ons voor de deur? Elk huis, elk hart, elk uur, elke plaats wordt -overschaduwd door een donkere, angstige onzekerheid, over het gansche -Zuid-Afrika hangt er een huivering-wekkend? - -Johannesburg loopt langzamerhand leêg, zeggen de couranten. De -»Uitlanders", die hun uiterste krachten hadden ingespannen om de -Transvaal in een oorlog met Engeland te wikkelen, zijn nu zeker dat hun -doel zal bereikt worden. Zij gaan derhalve bijtijds naar Durban, Port -Elizabeth of de Kaapstad--»voor eenige weken, of maanden," zeggen zij, -»wanneer de Britsche legers wel zegevierend Pretoria zullen instappen." -Twee, later drie treinen per dag dragen de loyale Britten en anderen, -die zich in den naderenden strijd niet mengen willen, naar de kust. -'t Is een slecht teeken voor degenen, die den vrede begeeren en om den -vrede bidden. De schaduw des oorlogs schijnt bij voorbaat reeds op het -land te vallen. De Engelsche nieuwsbladen worden al onstuimiger. Zij -blazen het oorlogsvuur al meer en meer aan. Zij ontvlammen de kalmste -en bezadigste gemoederen. Weten zij wel wat zij doen? Willen zij de -zaden van een eeuwigen rassenhaat in Zuid-Afrika planten? Willen zij -het Britsche volk bedwelmen door hun buitensporige artikels, hun lage -leugentaal, hun hartstochtelijke uitbarstingen? Willen zij de Regeering, -de Raadsleden, ja elken man en elke vrouw, die zich »Transvaler" of -»Afrikaner" noemt, met woede vervullen, en alzoo een vreedzame schikking -onmogelijk maken? Helaas! het schijnt maar al te waar: de _Star_, de -_Transvaal Leader_, de _Cape Times_, om andere organen niet te noemen, -werken met macht en kracht voor den oorlog en tegen alle toenadering -tusschen de twee Regeeringen en volkeren, die elkander reeds niet te -veel liefde toedragen. - -Groot is de macht der pers; grooter is de macht van het goud der -kapitalisten; vereenigd in een onheilig verbond kunnen die twee machten -werelddeelen tegen elkaar in 't harnas jagen. - -Menig gesprek mocht ik in die dagen van spanning met mijn twee naaste -buren, de heeren Piet Cronjé en Koos de la Rey, voeren. Eerstgemelde -hield met de hem eigene hardnekkigheid vol, dat het tot geen oorlog -komen zou. »God zou het niet zoo ver laten komen"--was zijn vast -geloof. Tot op het laatst nog, toen hij mij groette bij zijn vertrek -als Hoofd-Generaal der westelijke commando's--toen nog beweerde hij -heel kalm, dat er een vreedzame oplossing zou gevonden worden. - -Kenmerkend van den man is het volgende, dat ik bijna woordelijk, zoo als -door hemzelven gesproken, teruggeef. Het was op een namiddag, kort na -hij van eene vergadering van den Uitvoerenden Raad, (waarvan hij lid -was) naar zijn woonhuis was teruggekeerd, dat ik hem ging bezoeken. Voor -zoo ver ik mij herinner, gebeurde het tegen het midden van de maand -September. - -»Er zal geen oorlog zijn," zei de grijze held, op zijn zachte doch zeer -besliste wijze. »God heeft het mij in een droom of gezicht geopenbaard. -Ik zag een groot beest op mij afkomen. Het was een vreeselijk -monster--een soort beer, of zoo iets. Het kwam al nader en nader. Ik was -in den grootsten nood, want ik had slechts mijn knipmes als wapen tegen -het beest. Het ding scheen op het punt om op mij te springen. Wanhopig -opende ik mijn mes om mij te verdedigen. Doch ziet! wat gebeurde? Het -ondier viel vlak voor mij neêr, zoo effens links van mij, en lag -doodstil op zijn rechter zij. Verbaasd liep ik toe, om het van nabij -te bekijken--en toen zag ik, wat er meê gebeurd was: er waren groote, -sterke touwen of draden om zijn lijf gewikkeld, zoodat het monster zich -niet kon verroeren!" - -Op mijne vraag: wat dat al mocht beduiden, antwoordde mijn -eerbiedwaardige oude vriend met den grootsten eenvoud. »Kijk, het beest -moet natuurlijk Engeland, het machtige Engeland voorstellen. Ik ben de -Transvaal. De touwen of draden zijn Europeesche verwikkelingen, die -Engeland beletten zullen om ons te verbrijzelen." - -Toen ik later eenige maanden te Magersfontein bij Generaal Cronjé's -commando's vertoefde, vond ik in hem nog dezelfde kinderlijke, -eenvoudige zekerheid, dat God hem zijn wil bekend maakte, ook in -verband met oorlogszaken! - -De man, die later als Generaal de la Rey wereldberoemd zou worden, was -van een gansch anderen stempel. Hij had ook een ander oordeel over de -brandende kwestie van den dag. Innig vroom, zooals bijna alle mannen -van karakter en gewicht onder het oudere geslacht der Boeren, was -hij daarbij volkomen nuchter en helder van geest. Hij was een Lid van -den Eersten Raad, die steeds als »progressief" gekenmerkt stond. In -menig opzicht veroordeelde hij de politiek van President Kruger. Zijn -patriotisme was boven allen twijfel verheven, maar hij gaf zich nooit -over aan blinde partijzucht en uiterste maatregelen. »De teekenen der -tijden" bestudeerde hij met zijn helder en gezond verstand en zij -leerden hem het volgende: »Er is een oorlog op handen"--zei hij, kalm, -ernstig, bedroefd, vooral bedroefd. »Wij kunnen er niets aan doen. -Al geven wij ook toe op het punt van 't stemrecht, het zal toch niet -helpen. Onze vijanden willen ons land, ons goud hebben. Als wij op één -punt toegeven, komt er weer een tweede eisch voor den dag. Als het -tweede uit den weg geruimd wordt, komt er een derde op het tooneel. -En zoo zal het voortgaan, totdat de vijand zijn zin krijgt. 't Is een -uitgemaakte zaak--welke concessies wij ook geven--hoe wij ons ook -vernederen--de oorlog komt gewis." - -Heel toevallig kwam ik in die onvergetelijke dagen ook met mijn ouden -vriend uit den Vrijstaat, den heer Christiaan de Wet in aanraking. Het -was op het perron van het prachtige Park-Station te Johannesburg dat wij -elkander eenige minuten mochten zien. Het gesprek liep over de bekende -»Gezamenlijke Commissie" door den heer Chamberlain in een zijner laatste -depêches voorgesteld. Ik trachtte een woordje ten gunste der aanname van -dat voorstel intebrengen, maar de toekomstige held van Sanna's Post was -er beslist tegen. Hij zag er geen heil in, daar hij den heer Chamberlain -met een volkomen wantrouwen wantrouwde? Ook hij was van oordeel, dat »de -Engelschen ons land en onze mijnen wilden hebben." Ook hij meende, dat -de oorlog geheel en al onvermijdelijk was. Ook hij protesteerde, dat er -geene schikking zou of kon plaats vinden. Met innige droefheid zag de la -Rey den naderenden storm tegemoet, met uitdagende fierheid riep de Wet -uit: »Laat hem komen." Kalm als een Stoicijn redeneerde de schrandere -Transvaler over den onvermijdelijken strijd; de onverschrokkene -Vrijstater deed denken aan het ongeduldige oorlogsros van 't Boek Job, -»dat den Krijg van verre riekt." Beiden zijn zij later gewogen, keer op -keer gewogen in de hitte zoowel als de koude des strijds, in maanden van -voorspoed en in weken van moedeloosheid,--en geen van beide werd te -licht bevonden. - -Voor eenige dagen flikkerde de hoop op een vreedzame oplossing der -situatie weêr op in menig vredelievend gemoed, maar ook dat laatste -vonkje werd spoedig uit gebluscht. Wij zinspelen op de delikate, -semi-officieele onderhandeling tusschen den Heer Jan Smuts, den -Staatsprocureur, en den Heer Conyngham Greene, den Britschen Agent te -Pretoria. Onze lezers weten, hoe de ongelukkige schaduw der zoogenaamde -»Suzereiniteit"--dat onheilspellend spook uit de Middeleeuwen--ook die -poging verijdelde. _Bijna_ kwam het tot eene overeenkomst, maar helaas! -de teleurstelling was des te pijnlijker, omdat de verzoening zoo nabij -scheen:-- - - _»The pity of it, Iago, the pity of it."_ - -De stroom was te machtig geworden. De oorlogskoorts was te hoog -gestegen. Het bloed van Majuba scheen om wraak te roepen, en 't -Engelsche volk riep luide om oorlog. »Majuba moet gewroken! Majuba -moet gewroken!"--zoo klonk het uit veler mond en in veel meer harten. -De couranten en tijdschriften--ja, zelfs de kansels--hadden gezaaid; -het zaad had diepe wortels geschoten; de oogsttijd was gekomen. - -De oorlogskoorts ging van den Brit op den Boer over. - -»Niet meer toegeven! Geen duim meer!"--klonk het door de lengte en -breedte van den Transvaal. »Genoeg, genoeg!"--riepen de Vrijstaters. En -de Koloniale Afrikaanders, en ook velen, die zich niet Afrikaanders maar -Britten noemen, zeiden »Amen" erop. De Republikeinen van Zuid-Afrika -waren immers ook menschen van vleesch en bloed, en van gelijke beweging -als andere natiën. Zij werden boos; zij werden woedend. De maat hunner -vernedering was vol geworden. Hunne schande werd ondragelijk. Hun toorn -liep over. Hun nationaal zelfrespect was op 't spel. Hun nationaal -bestaan scheen bedreigd. Welaan dan, liever als helden sterven, dan als -verachte lafaards blijven leven. - - - - -II - -Te Wapen! - - -Generaal Joubert, de bekende Commandant-Generaal van den Transvaal was -een van de meest vredelievende menschen op den aardbodem. De natuur -heeft hem niet voor een man van ijzer en bloed bestemd, maar de burgers -kozen hem nochtans herhaaldelijk tot Opperbevelhebber. Zijne politiek, -als Lid van het Uitvoerend Gezag, was tevens allesbehalve vijandig -tegen Uitlander of Engelschman. Hij pleitte steeds voor een gematigde, -billijke, sympathieke behandeling van alle kwesties tusschen de oude -en de nieuwe burgers. Den heer Rhodes wantrouwde hij lang voor den -Jameson-Inval reeds, maar hij wanhoopte niet aan de mogelijkheid van -harmonie, samenwerking en vrede tusschen Brit en Boer. Zijn ideaal -mocht hij echter niet verwezenlijkt zien. Integendeel, de groote -Boer-Kampioen voor de Uitlander-zaak werd door een vreemd noodlot -bestemd, om zijn volk tegen Uitlander en Engelschman in den krijg -aantevoeren. Waarlijk: »de mensch mikt, maar God beschikt"! Sedert den -onbezonnen en verraderlijken inval van Dr. Jameson op Transvaalschen -bodem won de _anti_-Engelsche politiek bij den dag veld, en de jongste -presidentsverkiezing was slechter dan eenig vorige voor den Generaal -uitgevallen. De tijden en de winden waren hem inderdaad tegen. - -Lang, echter, verzette hij zich tegen de gedachte zelfs, dat er een -oorlog aan de deur van Zuid-Afrika klopte. De gedachte was hem te -onaangenaam, te akelig, te verschrikkelijk. Hij hield de oogen zoolang -mogelijk er van af. Hij hoopte tegen de hoop, lang na alle anderen -alle hoop op vrede hadden vaarwel gezegd. Zijne wensch worstelde met -de werkelijkheid, zijne idealen bekampten zijne overtuigingen. - -De Britsche troepen worden nader en steeds nader naar onze grenzen -geschoven. Bij Kimberley vooral zijn zij gevaarlijk dicht bij de -Vrijstaatsche lijn. Een gevoel van angst en onrust trilt door de -Republieken. Men herinnert zich de bange dagen van Jameson. Men -vreest eene herhaling van die geschiedenis--op groote schaal! Allerlei -geruchten vliegen van mond tot mond--zooals in dagen van overspanning en -angst altoos het geval is. Aan kalme redeneering is er, wat de groote -meerderheid der bevolking betreft, een einde, en de algemeene opinie is: -dat de oorlog hoe eerder hoe liever maar beginnen moest. - -O! dat waren dagen, zwanger aan groote gebeurtenissen--gebeurtenissen, -die niemand kon beletten, die niemand kon bedwingen. De verstandigste, -gematigdste, meest verlichte en progressieve Transvalers redeneerden -(met enkele uitzonderingen) als volgt: - -»Daar de oorlog toch onvermijdelijk is, laat het dan hoe eerder hoe -liever maar tot het uiterste komen. De Engelschen hebben veel belang -er bij om tijd te winnen. Ons eenig voordeel ligt hierin, dat wij -_terstond_ beginnen! Indien wij wachten, zullen wij al de strijdbare -krachten van Engeland te gelijk te bekampen hebben. Nu kunnen wij -ze »bij de kleine maat" beet pakken, eerst de troepen, die reeds in -Zuid-Afrika zijn, daarna de legers, die geland zullen worden. Als wij -bevinden, dat wij tegen White, Baden-Powell en Kekewich niet bestand -zijn, dan kunnen wij het hoofd in den schoot leggen en vrede vragen. -Er is bitter weinig kans voor ons, om het op den duur te winnen, maar -hoe langer wij wachten, hoe kleiner wordt de kleine kans. De strijd -wordt al ongelijker en zwaarder, hoe langer hij wordt vertraagd. »Nu -of nooit"--dat is ons wachtwoord!" - -Tegen 't begin van October begonnen de commando's zich te verzamelen -op de grenzen der Zuid-Afrikaansche Republiek. Weken te voren, echter, -begon het Staats-Gymnasium leêg te loopen. Niemand werd opgeroepen, -maar elkeen wilde »op commando" gaan. Geen een werd gecommandeerd, maar -ruim veertien dagen voor den oorlog zat er geen enkele buitenjongen van -zestien en opwaarts op de schoolbanken. Zij hadden hunne ouders per -brief gesmeekt om ook het geweer in de vuist te mogen leggen, en o! hoe -blijde waren zij, wanneer er een gunstig oor aan hun smeeken verleend -werd. - -Vroolijke, bezielde jongens! nog zie ik u, een voor een, uit de klas -verdwijnen. Nog hoor ik het »Meneer! ik moet naar huis. Mijn vader zegt, -ik kan ook op commando gaan." En dan werd er haastig hier en daar met de -hand gegroet en de jongen verdween, door al de achterblijvenden benijd. -Den volgenden morgen werd hetzelfde tooneel herhaald, totdat het -Gymnasium, zoo wat tien dagen voor den oorlog, moest gesloten worden, -omdat er zoo weinig leerlingen waren. - -Vroolijke, onbedachtzame jongens! Ik heb meer dan een van u later bij -de commando's ontmoet, nadat gij bij eigene ervaring de beteekenis van -het vreeselijk woord, oorlog, geleerd had. Toen stond er ernst, zoo -wel als levenslust op uw gelaat te lezen. Toen hadt gij mij veel van -gevechten te vertellen, maar niet zonder 'vreeze en beving'. Toen -waren er weinigen onder u, die geen bloedverwant of vriend onder de -gesneuvelden betreurden. - -Vroolijke, dappere jongens! Velen uwer zijn niet meer in het land -der levenden. Ik heb uwe graven gezien bij Dundee en Elandslaagte en -Magersfontein. Uwe teedere beenderen zijn aan de oevers van de Tugela en -de Modderrivier begraven, en over vele andere slagvelden verstrooid. In -'t prille uwer jeugd zijt gij afgesneden, gij edele zonen van een edel -geslacht. Gij wordt door menig vader- en moederhart beweend, maar de dag -komt dat uwe dierbaren over u slechts roemen zullen, want gij stierft -voor vaderland en voor volk, en fluistert ons toe van uit het rijk der -dooden: - - _Dulce est pro patria mori._ - -De geestdrift om te velde te trekken was algemeen in de eerste dagen -van October. Alle klassen en standen wedijverden met elkander in -vaderlandsliefde en offervaardigheid. Elk beroep en ambt werd onder -de commando's vertegenwoordigd. Alle talen werden er gehoord. Geen -nationaliteit werd er gemist--zelfs niet de Engelsche, daar er -verscheidene geboren Britten in de Transvaal waren, die van harte met -de republieken sympathiseerden. Welk een tooneel was er dagelijks bij -het spoorwegstation te Pretoria te zien! De Britsche Agent verstomde -zich en zelfs de Transvaalsche Regeering was verbaasd over de wonderbare -eenstemmigheid en de hooge geestdrift die er allerwege geopenbaard -werden. Boeren en ambtenaren, advocaten en procureurs, winkeliers en -agenten, schoolmeesters en klerken, pennelikkers en ellenridders--zij -waren allen met één geest vervuld; zij snelden allen naar de grenzen -van hun geboorteland of aangenomen vaderland; zij gevoelden zich allen -bereid en gewillig, om voor een vrije Transvaal te vechten en, zoo -noodig, te vallen. Velen hunner waren lange jaren Britsche onderdanen -geweest; sommigen hadden den grootsten eerbied voor Engelands -geschiedenis en instellingen; allen wisten zij echter, even als elk ware -Brit of Rus, Duitscher of Franschman of Japanner het weet: _dat het veel -beter en edeler is om een vrij, dan om een onderworpen volk te zijn_. - -»Gaat _gij_ ook tegen de Engelschen vechten, indien het tot een oorlog -komt?"--de vraag werd mij op straat door mijn Engelschen collega gedaan. - -»Wel stellig"--was mijn antwoord. »Er bestaat bij mij geen kwestie in -deze." - -Hij stond stil en zag mij aan, om te zien of ik het werkelijk meende. -Toen vervolgde hij: - -»Ik verbaas mij, hoe jullie _Koloniale_ kerels zoo kunt spreken. 't Is -mij een raadsel!" - -De uitleg ligt echter voor de hand. Het raadsel is gemakkelijk op te -lossen. Ziet! de liberale kieswet, pas door den Volksraad aangenomen, -had ons allen met de Regeering van den Transvaal geheel en al verzoend. -Wij waren tevreden met »Zeven Jaren" verblijf in 't land, als voorwaarde -van burgerschap. Het hardnekkig vastklemmen aan de leuze: »Vijf Jaar! -Niets minder dan dat"--scheen ons, op zijn zachtst gezegd, eene -kleingeestige openbaring van Engelsche verwaandheid en verachting van -andersdenkenden. De oude Transvalers hadden onze bewondering en liefde -gewonnen, door de zware offers die zij ter wille van den lieven vrede -brachten. De Imperiale Regeering had onze verbazing en ons wantrouwen -opgewekt, door haar zoogenaamde »gewapende pressie" om inwendige -veranderingen in de Republiek te verkrijgen. De steeds klimmende -eischen van den heer Chamberlain vermeerderden onze sympathie met onze -conservatieve Regeering en Volksraadsleden. De valsche beschuldiging -omtrent een zoogenaamd »Hollandsch-Afrikaansch Komplot tegen Britsche -Heerschappij in Zuid-Afrika" droeg ook zeer veel bij om ons met -verontwaardiging tegenover de »nieuwe methoden" van Imperiale -Staatslieden te vervullen, terwijl de lage lasterlijke scheldwoorden -tegen de voornaamste Hollandsch-sprekende Transvalers, Vrijstaters en -Kolonisten geslingerd, ons met verontwaardiging en toorn bezielden. Ons -algemeen menschelijk gevoel, ons rechtsgevoel, zoowel als ons nationaal -gevoel smolten ons met de Transvalers en Vrijstaters samen. Het gold -niet een _zekere_ regeering, maar een _eigene_ regeering, die op -onrechtvaardige wijze bedreigd werd. Het was geen despotisme of -oligarchie meer, die men wilde omverwerpen, maar een vrij volk, dat -men aan banden wilde leggen. Vooral was het ons duidelijk, dat het om -geen kiesrecht te doen was maar om den val van het Afrikaanderdom. -De twist was niet aanvaard om Britsche onderdanen te Johannesburg in -Republikeinen te veranderen, _maar om geheel Zuid-Afrika onder de -Engelsche vlag te brengen en alle Afrikaanders in Zuid-Afrika tot -Britten te herscheppen_. - -Zoo dachten, zoo gevoelden wij althans, en elkeen onzer, die een -greintje eergevoel had, riep terstond uit: »Ik heb geene keuze. Ik -werp mijn lot in met de Republieken, en dat wel van heeler harte." - -Daarbij kan nog gevoegd, dat wij als volle of genaturaliseerde burgers -door onzen eed _verplicht_ waren, om onze Regeering loyaal in de ure -van gevaar te steunen--maar in die onvergetelijke dagen van ridderlijke -opgewondenheid was de geest, die ons bezielde, zóó warm, zóó gloeiend, -zóó vrij, dat het koude woord »plicht" zich vooreerst niet behoefde te -doen gelden. - -De Hollanders gedroegen zich flink. Een sterk corps werd er -georganiseerd en van de voornaamsten en invloedrijksten sloten zich -_vrijwillig_ erbij aan. In deze waren zij alle andere genaturaliseerde -burgers ten voorbeeld. Zij togen ten strijde, niet slechts omdat zij -veel aan de Regeering te danken hadden, maar omdat zij zich ten nauwste -aan het Transvaalsche volk verbonden gevoelden en ook van ouds af aan -»menig appeltje" met Engeland »te schillen" hadden. - -Vele Ieren kwamen zich ook met geestdrift aanbieden, om tegen Engeland -de wapenen optenemen. Ook _zij_ hadden vele bittere geschiedkundige -herinneringen, die ze in deze aanspoorden. Ook _zij_ wisten van -onrechtvaardige behandeling en van onderdrukking van den zwakke door -den sterkere te spreken. Ook _zij_ behoorden tot eene natie, die -naar vrijheid dorstte, maar onder de »beschermende vleugelen" van 't -Imperialisme aan 't verkwijnen en uitsterven was. Geen wonder dus, dat -zoo vele vurige zonen van Erin zich bij de bedaarde Boeren aansloten. -Zij hielpen mede, niet omdat zij _onze_ Regeering lief hadden, maar -omdat zij de Imperiale Regeering haatten. - -Ook een Duitsch Corps werd er op de been gebracht, de Scandinaviërs van -Johannesburg volgden weldra hun voorbeeld, terwijl een aanzienlijk getal -Italianen en zelfs eenige Franschen ook »op commando" gingen. - -In die eerste dagen van schoone enthousiasme en edele offervaardigheid -werd de _eenheid_ der Transvalers vooral treffend geopenbaard. Alle -verdeeldheid was terstond uit de wereld verdwenen. Elke grieve tegen de -Regeering was vergeten; elk vermeend onrecht vergeven. Alle partijgevoel -ontplooide zich tot nationaal-gevoel. Conservatieven, progressieven, -regeeringsmannen, opgevoeden en ongeletterden, godsdienstigen van -alle gezindten en ongodsdienstigen van welke kleur ook--allen toonden -zich één volk te zijn. Ja, mannen boven de zestig wedijverden in die -onvergetelijk-schoone dagen der »eerste liefde" voor land en volk met -jongens beneden de zestien, in ijver en ongeduld om de vierkleur te gaan -verdedigen. Eén machtige polsslag trilde er door het gansche land-- - - Bliss was it in that dawn to be alive, - But to be young was very Heaven. - - (WORDSWORTH). - -Een typisch verhaal uit die dagen verdient aan de vergetelheid ontrukt -te worden. Een gymnasiast van zoo wat zestien zomers, wiens vader erop -tegen was, dat hij zich vrijwillig bij een of ander commando zou voegen, -besloot zijn eigen weg naar het front te vinden. Op de eene of andere -wijze wist hij een Mauser-geweer en bandelier in handen te krijgen en, -aldus gewapend, liep onze jonge burger op 'n avond naar het station te -Pretoria. Ongelukkig voor den jongen Orlando Furioso, zou er geen trein -naar de Natalsche grens vóór den volgenden morgen vertrekken. Dit wist -onze vriend echter niet en, daar de chef hem dikwijls gezien had en -zijn vader goed kende, ontbrak hem den moed om te veel nieuwsgierigheid -omtrent den treindienst aan den dag te leggen. In een groote overjas -gehuld en met het hoofd in een ruimen hoed gedoken, stapte hij heen -en weer op het perron als een soldaat op de wacht.... Het sloeg tien -uur--en geen trein vertrok naar het zuiden! Twaalf uur--nog geen kans -om weg te komen! Hé, wat nu gedaan? Naar huis gaan? Néén, hij was -reeds te ver gegaan en vreesde zijn vader te ontmoeten. Op en af, op -en af stapte de _would-be_ soldaat ongeduldig en radeloos. Wanneer -gaat er toch een trein? Het sloeg één uur. »Lieve hemel, wat moet ik -beginnen?"--dacht de kleine vuur-eter. »Hoe kom ik weg? Hoe kom ik naar -huis? Heer! waar dan heen?" - -Ongeveer twee uur in den nacht kwam de beangste vader bij het station -aangevlogen. »Hebt je ook misschien mijn zoontje hier gisteren avond -gezien?" vroeg hij den stationschef vervaard en buiten adem. »Overal -rond bij zijn speelmakkers heb te vergeefs naar de ondeugd gezocht. -Zeg mij toch, was hij niet misschien op het perron in den nacht?" - -De chef liet zijne gedachten gaan en na een korte pauze viel het hem -te binnen, dat hij een jongen meer dan eens op het perron bemerkt had. -Mogelijk was _dat_ het mannetje, dat absent was zonder verlof! Hij uitte -eenige woorden in dien zin en--eenige seconden later werd de kwâjongen -levensgroot door zijn eigen vader ontdekt! - -Het beste deel van de grap kwam echter eerst later voor den dag. -De kleine deugniet wist het heel spoedig met vader in orde te -krijgen,--vooral toen de moeder van blijdschap over den terugkeer van -haar verloren zoon in tranen uitbarstte. Hij had echter een speelmaat in -zijn vertrouwen genomen en, zelf aan alle gevaar van straf zoo heerlijk -ontkomen, besloot hij zijn onschuldigen vriend een prettige poets te -bakken. Die trouwe medeplichtige had hem plechtig beloofd, om vroeg op -den morgen na zijne vlucht het heele geheim aan zijn ouders te komen -bekend maken. Daar kwam hij ook werkelijk aangestapt, tot barstens toe -vol van de gewichtige tijding, die hem als lood op het gemoed drukte. -De held van ons verhaal bevond zich toen juist in den tuin vóór de -ouderlijke woning, in 't gezelschap van zijn verzoenden en verheugden -vader. Ongemerkt verdween hij achter een boom, zonder een woord te -spreken. Alzoo hoorde hij, hoe zijn boezemvriend het pijnlijke nieuws -omtrent zijne ontvluchting naar de commando's met bevende stem bekend -stelde, met de hoop eindigende, dat de vader den weglooper toch -zou vergeven, daar hij stellig met roem beladen naar huis zou -terugkeeren!--Ha! Ha! Ha! schaterde ons levendig ventje het meteen uit, -terwijl hij te voorschijn kwam en zijn verlegen vriend de hand drukte. - -De wakkere, levendige jongen kreeg later toch zijn zin. Hij ging naar -Ladysmith, met goedkeuring zijner ouders, en gedroeg zich bijzonder knap -in menig gevecht, zonder iemands verlof daartoe te vragen. - -Zulke en dergelijke gevallen kwamen er dikwijls in die tijden voor. -Schoolknaapjes van twaalf en dertien sprongen binnen in de wagens, -op opene »trucks" staande, gereed om met de burgers naar het front te -gaan. Sommige werden ontdekt en moesten weêr naar de schoolbanken terug; -enkelen wisten op die wijze te ontsnappen, om later tot verbazing van -ouder of voogd bij een of ander commando weêr opteduiken. Heel kleine -jongens wisten een rijpaard te bemeesteren--mogelijk te stelen!--en -weenden bitterlijk, toen het dier hun ontnomen en aan oudere en grootere -burgers gegeven werd. In Natal zag ik telkenmale twee kleine zonen van -Erin, geen tien jaar oud, onder het Iersche Corps bij Ladysmith. Zij -waren onopgemerkt in een bagagewagen te Johannesburg geklommen, werd -mij verteld, en later stonden hun vaders (die leden van 't corps -waren) verstomd, toen de kleine snaken als 't ware uit een meelzak te -Zandspruit vielen. - - - - -III - -Te Zandspruit - - -Op een namiddag kwam Generaal Cronjé en zijn goede, trouwe gade bij mij -aan huis aan, om mij en de mijnen te groeten, eer zij naar de westelijke -commando's vertrokken. Het was ons allen een aandoenlijk oogenblik, want -de lucht ging zwanger aan het donkere onbekende, hoewel de Generaal nog -vast hield aan zijn geloof: dat er geen vechten zou plaats vinden. - -»Ik had gehoopt, om ditmaal thuis te blijven", zei de grijze krijgsman, -»want ik ben al eenige jaren boven den ouderdom bij de wet bepaald. Ik -ben drie-en-zestig, en ik ben moede van vechten en oorlogmaken. Maar.... -de roepstem van mijne Regeering en mijn volk mag ik niet afslaan. Ik -ga, waar God en mijn plicht mij roepen." - -Hij ging naar Mafeking, vanwaar hij haastig geroepen werd, om Lord -Methuen in zijn zegevierenden marsch op Kimberley te stuiten. - -God zegene U, buurman en vriend! Wij zullen elkander bij Magersfontein -weer ontmoeten. - -Generaal Schalk Burger drukte ik de hand op het station te Pretoria, -alwaar ik hem op een namiddag aantrof, druk bezig eenige wagens op den -trein te laden, die hem en zijn staf naar Komati Poort zou voeren. -Het trof mij zeer toen ik hem letterlijk »den schouder aan meer dan -een wiel" zag plaatsen, om het werk klaar te krijgen. Zóó doen onze -Boeren-Generaals, al zijn zij ook Uitvoerende Raadsleden. - -Generaal Jan Kock, die de Johannesburgers en Hollanders en een deel van -'t Duitsche Corps zou aanvoeren, was reeds naar het zuiden vertrokken, -en Generaal Lukas Meijer, Voorzitter van den Eersten Raad en vroeger -Commandant van Vrijheid, werd benoemd om de burgers der zuidoostelijke -districten ten strijde te leiden. - -De Commandant-Generaal was te Zandspruit, om persoonlijk aan de spitse -te treden der zuidelijke commando's, die door Laing's Nek in Natal -zouden afzakken. - -Het was op den gedenkwaardigen Maandag, waarop ons _ultimatum_ de -geheele wereld verbaasde, dat ik te Zandspruit van den trein stapte. -Het tooneel, dat zich daar aan mijne oogen ontvouwde, zal ik niet licht -vergeten. Men moet weten, dat de commando's van zoo wat zes districten, -waaronder die van Heidelberg en Pretoria (die de meeste burgers -leverden), alsmede 't Hollander Corps, 't Iersche Corps en 't Duitsche -Corps, te zamen met de sterkste batterij der Staatsartillerie aldaar -vergaderd waren. Links en rechts van den spoorweg stonden de duizenden -tenten in ongelijke groepen verdeeld, daar sommige districten meer -en anderen weêr minder burgers hadden bijgedragen. Daar ginder op -eene helling is het groote lager van de stad Pretoria met die van -de verschillende veldkornetschappen er dicht bij. Ruim een half uur -rijdens ervan verwijderd, tusschen eenige heuvels als verscholen, zijn -de Nederlanders bezig onder Commandant Jan Lombard in het paardrijden -en snel op- en afstijgen wat te oefenen. De vroolijke boeren zeggen -lachend: dat zij nog al die lessen hoog noodig hebben! Maar--daartegen -kan men de vraag opperen: »wie drommel kan met een paard omgaan, zoo als -de boer het doet?" Tenten, wagens, paarden en ossen, overal waar het oog -zich wendt. Tot hiertoe had de bodem van Zuid-Afrika niet zulk een massa -gewapende burgers in 't veld gezien: er waren immers meer mannen (ruim -10,000) te Zandspruit dan Generaal Joubert ooit in den Vrijheidsoorlog -(verkeerdelijk zoo geheeten!) onder zijne banieren telde! - -Maar de tijd verstrijkt; de zon begint ten westen te neigen--ik moet mij -haasten naar de tent van Generaal Joubert. Te midden van de kanonnen en -maxims der eerste batterij, op een zachte deining links van den spoorweg -naar Volksrust in positie gesteld, staat er een onaanzienlijke witte -veldtent, waarin de Commandant-Generaal zijn eenvoudige spijzen nuttigt -en ook zijn krijgsraad houdt en audiënties verleent. Het gaat met die -audiënties echter heel eenvoudig, misschien al te eenvoudig toe. Mij -dunkt een weinig meer ceremonie in zulke zaken, zou den Generaal, -wanneer hij afgemat en uitgeput mocht zijn, verbazend goed te pas -kunnen komen. _Mij_ kwam de vrije toegang tot den Opperbevelhebber dien -namiddag echter goed te stade. Ik wachtte slechts eventjes bij de wijd -opengesperde tent, totdat de Generaal zijn laatsten bezoekers had te -woord gestaan, en--stapte zonder verlof naar binnen. Ik had mijn lang -Mauser-geweer in de hand, en een wel gevulde, splinternieuwe bandelier -om den schouder--het was zoo de algemeene mode in 't begin van den -oorlog, lezer; elk een liep toen als 't ware gewapend rond; maar later, -toen het gevaar op den man afkwam waren »vele eersten de laatsten" en -(Goddank) »vele laatsten de eersten"! Maar _pardon_, wij zijn in de -tegenwoordigheid van den Generaal. - -Hij zit op een eenvoudigen stoel bij een eenvoudige tafel (zonder -kleedje natuurlijk) met zijn Secretaris aan zijne rechterhand. Eenige -Adjudanten wandelen er in en uit naar goedvinden. Buiten de tentdeur -wordt er nog al vrij en druk gesproken en ook soms gelachen. Zonder -staatsie, zonder tusschenpersonen, zonder complimenten of ceremonies, -zonder stilte of verpoozing stroomt de massa werks op den grijzen, -conscientieuzen man af--'t is om er dol van te worden. Begrijpt u, -eens kwam er een oude burger den Commandant-Generaal in diens tent -bij Ladysmith persoonlijk vragen (verkondig het niet te Gath):-- - -Of deze hem toch geen schoenriempje kon verschaffen! _Great Scott!!_-- - -Maar ik loop de geschiedenis heelemaal vooruit, en laat den lezer op mij -wachten. Ik haal mijn hoed af, en sta vlak voor den Generaal, wien ik -natuurlijk meermalen in zijne woning te Pretoria ontmoet had. Zoodra hij -van het papier, dat voor hem ligt, opziet, neem ik mijne kans waar [Men -moet er bij der hand zijn, anders komt een andere persoon je stellig -voor]. - -»Goeden middag, Generaal." - -»Goeden middag."--Hij geeft mij de hand. Een goed begin, hoor! Na eene -pauze zegt hij kort af: - -»Wel, wat kan ik voor jou doen?" - -»Ik heb een brief van Meneer Reitz, Generaal." Daarbij overhandig ik hem -een schrijven van den Staatssecretaris, hetwelk deze mij persoonlijk te -Pretoria had ter hand gesteld. Het hield in, dat de Uitvoerende Raad -geen objectie had tegen mijn wensch, om de verschillende republikeinsche -commando's te bezoeken, met het doel om eene geschiedenis van den oorlog -optestellen voor het nageslacht, mits de Generaal zelve zijne -goedkeuring aan mijn plan hechtte. - -Hij las den brief, keek op, en zeide heel familiaar: - -»Zoo! ik zie jij wilt met ons meêgaan, om te zien wat er gedaan wordt." - -»Ja, Generaal, heel graag." - -»Wel! ik heb er niets tegen. Maar, ik waarschuw jou, dit zal maar zwaar -gaan voor jou om ons bij te houden. Ik ben eraan gewoon. Maar ik weet -niet of jij mij door wind en weer en allerhande ellende zal kunnen -volgen." - -Dit zeide hij zonder in 't minst te glimlachen, maar ik wist wel, dat -het een soort van boeren-grapje was, en een duidelijk bewijs leverde: -dat ik genade in zijne oogen gevonden had. - -Op ootmoedigen toon antwoordde ik: »Ik zal mijn best doen, Generaal", -waarop hij van de zaak afstapte door mij aan den zorg van Kapitein -Bosman (mijn goeden vriend en schoolmakker, die bij de eerste batterij -gevoegd was) optedragen. - -De zaak was beklonken. Mijn doel was bereikt. Ik was gelukkig. Van jongs -af aan was het mijne begeerte, om boeken te schrijven. Welnu, hier had -ik eene kans om materiaal voor een _magnum opus_ te verzamelen. Veel had -ik van oorlogen en slagvelden, overwinningen en nederlagen, heldendaden -en heldenrampen gelezen. De prachtige schilderijen hadden mij betooverd. -Thans zou ik uit eigen oogen gaan zien, wat oorlog maken eigenlijk -beteekende. Van nabij zou ik de naakte werkelijkheid mogen onderzoeken. -De Generaal had wel gezegd: gij zult het zwaar hebben, maar mijn loon -zou groot zijn. Ik zou immers de Waarheid der dingen zien, de koude -Werkelijkheid betasten, en daarna met eenig gezag eene geschiedenis van -den grooten Anglo-Afrikaanschen oorlog kunnen schrijven! En toch, lezer, -heb ik dikwijls later gewenscht, dat ik mijne verantwoordelijkheid in -deze op iemand anders kon leggen. De Waarheid is soms zoo pijnlijk! De -Werkelijkheid zoo vernederend! Maar hierover spreken wij elkander later. - -Den eersten nacht werd ik reeds in de mysteriën van oorlogvoeren onder -onze Boeren ingewijd. Ik moest op een paar zakken kaf mijn vermoeide -ledematen uitstrekken. Het artilleriekamp was vol officieren dien -avond, zoodat mijn goede vriend, kapitein Bosman, geen bed of matras -voor mij vinden kon. Daar het bitter koud was, begaf ik mij met al -mijne kleederen aan 't lijf (overjas en al) ter ruste. Lang bleef ik -wakker, want het was de vooravond van groote, onbekende dingen voor ons -volk,--en mijn bed was alles behalve zacht. Ik troostte mij, echter, -met de gedachte, dat ik daar was, om indrukken te ontvangen; en de -harde grond maakte een bijzonderen _indruk_ op mij! Ook dacht ik aan de -andere arme drommels, mijne vrienden uit de stad Pretoria bijvoorbeeld, -die van 27 September reeds te Zandspruit gekampeerd waren. Veertien -dagen lang waren zij daar, en bijna altoos door regende het, zoodat de -aarde vochtig en het water modderig en bijna ondrinkbaar werd. Na de -warmte in de hoofdstad was de nijpende koude op het hooge veld bij de -Drakensbergen vooral onaangenaam voor de verfijnde dorpelingen. Ook -zij hadden het zwaar, bitter zwaar, veel zwaarder dan ik het had. Arme -burgers uit onze steden en dorpen! Sommigen hadden veel moeite, om het -vuile water in de plaats van het heldere vocht bij hunne woningen te -drinken. Anderen hadden het nog moeilijker, om zwarte koffie in plaats -van hun geliefkoosd bier of whisky te nuttigen. Allen, echter, waren in -die dagen vroolijk en opgewekt. 't Was alles zoo nieuw, zoo vreemd, zoo -grootsch, zoo romantisch. Wij waren betooverd door het morgenrood van -den oorlog. - - - - -IV - -Over de Drakensbergen - - -'t Is Woensdag namiddag, 13 October. Al de lagers zijn nu rondom -Volksrust getrokken, wachtende op 't antwoord van Lord Salisbury. -Het geschiedkundige dorpje--de hoofdkwartieren van Generaal Joubert -gedurende den korten oorlog van 1880-'81--de plaats waar het eenvoudig -gedenkteeken van dien roemrijken strijd staat--wemelt nu van menschen. -De drukte is ontzettend, vooral in de nabijheid van het telegraafkantoor -en het hotel. Op eene helling, dicht bij het Monument, ziet men het -artilleriekamp, met de tent van Generaal Joubert in 't midden ervan. -Daar vindt er een laatste, groote, vereenigde Krijgsraad plaats. Al de -Generaals, behalve Generaals Burger en Cronjé, zijn daar vergaderd. -Kolonel Trichard, hoofd der Staatsartillerie is ook met de meeste -zijner onderofficieren tegenwoordig, alsmede vele Commandanten en -Veldkornetten. Het krijgsplan werd besproken en Commandant Daniel -Erasmus van het Pretoria District werd, volgens den wensch van Generaal -Joubert, tot Generaal over de centrale colonne gekozen. Het werd daar -vastgesteld, dat, terwijl de Commandant-Generaal en Generaal Erasmus met -de hoofdafdeeling der burgermacht (de centrale colonne) den grooten weg -over Laing's Nek Pas naar Newcastle zouden inslaan, Generaal Kock een -meer westelijke route naar dezelfde plaats en Generaal Meijer langzaam -het pad langs Vrijheid naar de Jagersdrift (in de Buffelrivier, op den -weg naar Dundee) moest volgen. Ter gelegener ure zou men later een -vereenigde poging op Dundee aanleggen, en daarna, in samenwerking met -de Vrijstaters, tegen Ladysmith optrekken. - -Toen het antwoord van Lord Salisbury op ons ultimatum bekend werd en -elkeen zeker wist, dat de krijg feitelijk begonnen was, stond er ernst -op bijna elk gelaat (voor zoo ver het mijne omgeving betrof) te lezen. -Later vernam ik, dat er ook te Pretoria een plechtige stilte heerschte. -De burgers waren mannen des vredes. Zij hadden geen persoonlijk belang -bij den oorlog. Geene promotie, geen onderscheidingsteekens, geen -geldelijke belooning voor hen! Wat gaven zij tevens om den ijdelen roem, -den soldaat voor beroep zoo dierbaar? Zij gehoorzaamden slechts de stem -hunner Regeering en Leidsmannen, in het volste vertrouwen dat deze, -ten volle op de hoogte van zaken zijnde, het beste voor land en volk -besloten hadden. Geen champagne werd er gedronken; geen klokken geluid. -Met de armen over de borst gekruist en met een zucht of gebed, namen de -edele Transvalers en Vrijstaters het geweer in de vuist. Zij hadden hun -land lief en geloofden ten volle, dat de oorlog noodzakelijk was voor -het behoud hunner onafhankelijkheid en nationaliteit. En wie durft -zeggen, dat zij het geheel en al mis hadden? Heeft de geschiedenis van -den oorlog niet getoond, dat 't huidige Britsche Ministerie geen aparte -nationaliteit, geen tweede blank volk naast het Engelsche in ons land -wil dulden? _Is de annexatie-politiek niet slechts een onderdeel van de -groote denationalisatie-politiek?_ - -_Jacta est alea_: de teerling is geworpen. De God der geschiedenis heeft -zijn decreet uitgevaardigd; er zij oorlog in Zuid-Afrika! Daar omtrent -is er thans geen twijfel meer. Het groote, angstige? hangt niet meer -boven onze hoofden. Andere vragen houden nu meer dan een denkend hoofd -dezen nacht bezig: Wat zal het einde zijn? Waar zal het einde zijn? -Wanneer zal het einde zijn? - -Lang kon ik de oogen dien nacht op mijn veldbed (een »stretcher" werd -mij door Kapitein Bosman verschaft, en ik sliep met hem en den Kolonel -te samen in ééne tent) niet sluiten. De voornaamste vraag, die in mij -opkwam, was deze: Zal de lieve, oude Kolonie, de grijze Moeder der -Republieken, ook in dezen maalstroom worden ingezogen? Zullen de -Hollandsche Afrikaanders onzijdig blijven, of zullen zij van lieverlede -zich bij ons aansluiten? Een komplot bestond er niet: van eene -samenzwering tusschen den Bond en de Republieken was er geen sprake. -Maar de vraag was: of onze Koloniale broeders het op den duur zouden -kunnen uithouden, om bloote toeschouwers van den strijd te blijven? Te -Pretoria werd de vraag mij bijna dagelijks door mijn Nederlandsche -vrienden gedaan en ik bleef hun altoos een beslist antwoord schuldig. -Schouder ophalend woog ik de _pro's_ en de _con's_, en het scheen mij -alsof de laatsten het wonnen, maar--er was altoos nog een »maar" in mijn -binnenste op dat allergewichtigste punt. De crux van den heelen oorlog -lag, mijns inziens, in de eventueele houding der Koloniale Hollandsche -bevolking. Op een vereenigd Hollandsch Zuid-Afrika kon Engeland -nauwelijks de zege behalen, meende ik. Maar--zouden de Koloniale -Afrikaanders van Hollandschen bloede zich in deze opofferen?--Een tweede -vraag, die zich aan mij voordeed, was deze: Zou ons betrekkelijk klein -conflict na verloop van tijd in een Europeeschen oorlog verzwolgen -worden? Zulke dingen zijn te voren gebeurd en konden wel weêr plaats -vinden. Is de roemrijke 80-jarigen Oorlog niet in de vreeselijken -30-jarigen Krijg opgegaan? Heeft de Amerikaansche Vrijheidsoorlog -niet Frankrijk in het strijdperk doen treden? Liever een Europeesch -bloedbad--zoo dacht ik dien nacht--dan dat onze twee kleine vrije Staten -door de overmacht van kanonnen en soldaten zouden verpletterd worden. O -God! help ons arm, klein Volk! Als het waar is, wat Frederik de Groote -zeide: dat die den laatsten _thaler_ in den zak heeft, het langst den -strijd kan volhouden--dan zijn wij reeds verloren. Is de overwinning -steeds aan den kant der grootste legers, zoo als de groote Napoleon -beweerde, dan is de uitslag gewis tegen ons. Maar onze zaak is immers -rechtvaardig, zeide ik tot mijzelven, en zal God dan geen recht doen -op de aarde? Moet de Waarheid niet altoos over de Onwaarheid de zege -behalen? Kan Macht over Recht triomfeeren? Helaas! wat van Polen? -Hongarije? Bohemen? De Tirolers? Ach! de God der geschiedenis schijnt -voor het menschelijk verstand zoo dikwijls een andere dan de God des -gewetens te zijn! De mensch tast in het duistere rond. Hij weet -niets--hij kan het Raadsel des levens niet oplossen: - - Er is geen priester, - Die U verklaart; - In raadselen wandelt - De mensch op aard'. - - (DE GENESTET). - -»Kerels! helpt! die tent valt om! Maak licht, een van jullie!" Ik schrok -wakker onder een hevig gedruisch, diep in den nacht, en hoorde de -Kolonel de bovenstaande woorden uitgillen. Haastig sprong ik op en -werktuigelijk kreeg ik de kaars aan den voet van mijn 'stretcher' -beet. In een oogwenk was er licht op het tooneel gevallen. Er was -een geweldige stormwind op ons losgebroken, vergezeld van regen. De -tentpalen bogen als rieten voor den orkaan--het was een ronde tent, -met een acht of tien kleine palen langs den omtrek en een grootere en -sterkere in 't midden ervan geplant--en elk oogenblik kon de boel »als -een doek opgerold" en erheen geslingerd worden. - -»Houdt vast! Kerels!"--bulderde de Kolonel, die in zijn 'stretcher' -rechtop zat en den paal binnen zijn bereik tegen den wind op drukte. Het -geraas was oorverdoovend en de koude ondragelijk. Bibberend klemde ik -mij aan den centralen paal vast en trachtte ik dien recht op te houden. -De andere slapers werden ook spoedig wakker, en elk een greep den paal, -die het dichtst bij hem was, om de waggelende tent te steunen. Voor -eenige minuten was het twijfelachtig wie het winnen zou: de storm of de -mensch. De tent beefde en sidderde onder de ruwe geeselslagen van den -stormgod. De Kolonel en zijne tentgezellen zwoegden en zweetten als of -zij een »Tug of War" met de elementen hadden. Het was inderdaad een -»Tug of War"--maar niet een, die voor de grap ondernomen was! - -Plotseling viel de wind, terwijl de regen in een onafgebroken stortvloed -nederdaalde. De crisis was voorbij. Onze tent was gered en wij waren aan -een gedwongen koud bad voor lichaam en kleederen en beddegoed ontkomen. -De Kolonel liet zijn paal los en keek ons aan. - -»Kijk daar!" riep hij onverwachts uit, terwijl hij het luid uitschaterde. -»Haal af jou kappie!"--Te met wees hij al lachende op een onzer -slaapgenooten, die een dameskapje voor slaapmuts op 't hoofd had en -met beide handen zijn paal _in de richting van den storm duwde_! Onze -vriend was eenigszins doof en daarbij zoo diep in het ruime hoofddeksel -gedoken, dat hij het niet bemerkt had, dat hij werkelijk zijn best deed -om ons te verongelukken. - - * * * * * - -Vrijdag morgen, 15 October, ging de colonne, waarbij ik mij gevoegd had, -over den Rubicon tusschen Transvaalsch en Britsch gebied--een klein -stroompje tusschen Volksrust en Charlestown, onbeduidend in omvang, -veelbeduidend in verband met de treurige geschiedenis, die toen geopend -werd. Welk eene gedachte: Van nu af aan kan elke vreemdeling, die u -tegenkomt, uw lichaam als schijf voor een schietoefening gebruiken! -Foei, 't is om er kippenvel van te krijgen. Eén troost: als je gauw -bent, kunt je aan hetzelfde spel doen--ten koste van den vreemdeling, -natuurlijk. Houd je roer dus bij der hand!--Wat is zoo'n oorlog toch een -gek ding. Begrijpt u, een boel goede, zachte, lieve menschen gaan Natal -binnen. Morgen, overmorgen ontmoeten zij een massa andere menschen, -in _khaki_ gekleed, en ook best mogelijk heel goeie, brave lui. En -dan?--Dan doen zij hun best elkander de eeuwigheid in te jagen. Zij -hebben malkander nooit te voren gezien. Zij dragen elkaar geen haat toe. -En toch beschieten zij elkaar met kanon en geweer! Bah! de mensch is -krankzinnig. Wij zijn allen mal geworden. Doch _basta_; 't is niet mijne -zaak. Voorwaarts! Marsch! - - * * * * * - -Ik volgde de eerste batterij, gezeten in de geschiedkundige kar, waarin -Dr. Jameson zijn befaamden tocht naar Johannesburg trachtte te doen. -De Kolonel had mij daarin eene plaats aangewezen. Het rijtuig werd -door vier muilen getrokken en een paar jonge, vroolijke artilleristen -ageerden als koetsiers. Te Charlestown reeds moest ik met een van de -schaduwzijden van den oorlog kennis maken. Tegen het uitdrukkelijk -bevel van Generaal Joubert werd een groote verlaten winkel langs den -weg opengebroken. Wie het deed, is natuurlijk onmogelijk te verklaren. -Sommige burgers beweerden, dat de hongerige benden Kaffers uit de -Johannesburgsche mijnen naar Natal vluchtend, de schuldigen waren. Ik -kan slechts getuigen, dat de winkel open was en dat er eenige burgers -druk bezig waren, zich aan het een en ander te helpen. Mijn twee Jehu's -maakten natuurlijk ook halt, om aan de pret deel te nemen, en ik -maakte van deze gelegenheid gebruik, om een indruk op te doen. Het -plunderen was gewis al ten vorigen dage begonnen, oordeelende naar den -onbeschrijfelijken chaos daarbinnen. Bijna knie-diep moest ik mijn weg -door de laarzen en schoenen, op den vloer gesmeten, vinden. Het waren -meestal voor dames en kinderen bestemd, daar al wat eenigszins voor -mans bruikbaar kon zijn, was weggenomen. En dan de groene hemden-doozen -en witte hoeden-doozen, en allerlei andere grootere en kleinere _dito -dito_! Hun aantal was legio. Alle mogelijke soorten kleedingstukken -lagen er ook op den grond rond gesmeten, om van de duizend en één andere -zaakjes, die men in een grooten Zuid-Afrikaanschen dorpswinkel aantreft, -niet te spreken. Elk een, die binnenkwam, had eene of andere bijzondere -behoefte, hetzij een werkelijke of een denkbeeldige, en niet wetende -waar de verschillende voorwerpen geborgen waren, rukte en plukte hij -maar zoo alles van de rekken af, om zijn doel te bereiken. Ondertusschen -echter, viel het begeerige oog op meer dan een ding, dat eene afwezige -echtgenoote of vriendin later mocht te pas komen. Zoo zagen wij meer dan -een burger met een boel damesartikelen, noembare en onnoembare, soms -heel fijne nog al--den winkel uitstappen. Daar het alles zeer haastig -toeging, zou men op een afstand staande, zweren, dat er een brand -ontstaan was, en de goede lieden druk bezig waren zooveel mogelijk van -het goed te redden! - -Met moeite kreeg ik mijn twee heel jonge reisgezellen van het verlokkend -lokaal weg, daar het voor hen bepaald een buitenkansje was en zij beide -veel belang in dameskleederen schenen te stellen. Verbeeld u echter -mijne verbazing, lezer, toen ik vlak buiten het dorp ook een menigte -Zulus aantrof.... elk met zijn specialen bundel gestolen winkelgoed op -den arm! Als men bedenkt dat er, gedurende de week van het ultimatum zoo -wat 7000 naturellen, in kleinere en grootere klompen, als een dikke, -zwarte stroom uit de Witwatersrand goudvelden naar Natal doorsijpelden, -is het wel de vraag: of hun lange vingers wel uit de onbewaakte winkels -konden blijven? Waar er geen blanke opzichters bij hen waren, hebben zij -zichzelven gewis niet in dezen bedwongen. - -Voort gingen wij over het steeds steiler en zwaarder wordend pad over -de Drakensbergen. De vele regens hadden den weg doorweekt. De grond -was turfachtig, kleiachtig, aan de wielen vastklemmend en hun gang -erg verzwarend en vertragend. Van den spoorweg kon er vooralsnog -geen gebruik gemaakt worden, daar men nog niet wist, dat er geen -dynamiet-mijnen onder verborgen waren. De trouwe paarden en muilen -moesten dus al het werk doen. Heuvel op, heuvel af, tot vervelens toe -ging het. Er kwam geen einde aan die hoogten en diepten. En dan, de -akelige modderige driften door de veelvuldige bergstroompjes; wat waren -hun wallen steil en glibberig! Arme artillerie-paarden! Zij moesten de -breedgewielde kanonwagens en zware caissons over dat moeilijk turfpad -sleepen--en zij deden het ook! Het was echter bijna donker, eer zij den -korten afstand van Volksrust naar Mount Prospect achter den rug hadden. - -Boven op Laing's Nek gekomen, was het zoo bitter koud, dat ik Kapitein -Bosman (die te paard was) voorstelde de reis verder te voet voort te -zetten. Wij waren opgewonden door de unieke gebeurtenis in ons leven en -stapten dapper voort, terwijl de zware wagen van den Kolonel, waarin -onze kleederen en ons voedsel waren, nog ver achter was. De trotsche -kruin van Majuba bezielde ons met hoop voor de toekomst, en wij spraken -elkander moed in. Telkenmale, echter, kwam een stille vrees over ons bij -de gedachte aan den grooten sprong in het duistere, dien dag door de -Republieken gewaagd. Zóó druk waren wij aan 't spreken en peinzen, dat -wij geen acht op het weêr gaven, eer de regen op ons neerstortte. - -'t Was een fraai spelletje: zonder kost, zonder paard, zonder rijtuig, -zonder drooge kleederen gingen wij de duisternis en den nacht tegemoet. -Terug te keeren naar den grooten tent-wagen van Kolonel Trichard zou het -verstandigst zijn geweest, maar een soort van extase vervulde ons dien -onvergetelijken dag. Wij berekenden niets; wij omhelsden onze nieuwe -ondervinding met beide handen. Majuba stond achter ons, Ingogo lag voor -ons, wij zouden Colley's Graf wel vinden. Moedig stapten wij voort door -modder en slijk. Onze groote regenjassen waren ons van grooten dienst, -maar onze laarzen werden zwaar op de proef gesteld en onze sokken bleven -niet lang droog. - -Wat is de weg lang! Wanneer komen wij er? Wat wordt van ons van avond? -Hemel! wat een regen! Is er dan geen einde aan?--De groote droomen, door -Majuba en Ingogo opgewekt, beginnen hun invloed te verliezen. De nare, -natte werkelijkheid heeft het over het ideale gewonnen. Eindelijk zien -wij eenige vuren. Sakkerloot! dat zijn stemmen van onze menschen. Ja! -hier zijn wij bij de muren van de Engelsche begraafplaats op Mount -Prospect, te midden van de onzen. - -Toen, echter, begon de treurigheid eerst een acuten vorm aantenemen. -Wat nu gedaan? Ons wagen is niet opgedaagd! Geen voedsel of koffie, -geene tent of drooge kleêren dus voor ons. Welk een treurspel! Jong -en onervaren in het vak van oorlogvoeren, zijn wij in de grootste -verlegenheid en ellende gedompeld. Nat en koud stappen wij rond, om te -zien hoe onze medestervelingen zich gedragen. Hier en daar vinden wij -een groepje Boeren, rondom een keteltje water op een vuurtje gezet, -wachtend op de heerlijke, onmisbare koffie, die al hun lijden zal -verzachten. Ginds is men reeds bezig de ingewanden met het kostelijke -vocht te verwarmen. 't Is om te watertanden, maar de leuze is heden -avond: »elk een voor zichzelven"--zoo blijven wij op een eerbiedigen -afstand staan. 't Is te koud en onpleizierig, om koffie voor jan en -alleman te maken. Elke vriendenkring hangt als een zwerm bijen om zijn -eigen keteltje. De Boer haalt zijn koffie en beschuit uit den zadelzak -of knapzak. Met zijn knipmes snijdt hij zijn biltong aan stuk. _Hij_ -weet, wat het is om op commando te gaan, en kan zich altoos redden.--De -arme artilleristen, echter, moesten al hun aandacht aan kanon en caisson -wijden. Hun commissariaat-wagens waren in den modder ergens vastgeraakt. -Zij--en wij met hen--waren er derhalve ellendig aan toe, en dat wel op -den eersten den besten avond van den Natalschen veldtocht. - -En toch liet ik het hoofd niet hangen, dank zij het vonkje kunstgevoel -dat ik geërfd had, en de avontuurzucht die mij eigen was. Ik werd -geïnteresseerd in wat er rondom mij voorviel: dat was mijn redding. -Het eigenaardige, het vreemde, het geheel nieuwe mijner omgeving en -ondervindingen verlosten mij van »het lichaam des vleesches". Ik -leefde en zweefde in eene wereld van ideeën en indrukken, die mij met -de klamme en koude en hongerige werkelijkheid eenigszins verzoende. -Hoe kalm en tevreden waren de burgers rondom mij! Geen murmureering -hoorde ik, geen klagen, geen gezanik, geen gelol. Zwijgend en zelfs -lachend gingen zij hun gang. Zonder tent of dak moesten zij den nacht -doorbrengen. Hunne kleederen waren niet droog en de regen viel gestadig -op hen neer, maar onze hedendaagsche Spartanen begaven zich ter ruste, -alsof zij aan zulk een leven gewoon waren. - -Ter ruste?--Hoe kan dat? Volg mij naar die zwarte massa op gindsche -helling zichtbaar. Het zijn menschen, die daar op de natte aarde liggen! -Een partij groote, sterke boeren hebben zich naast elkander, in hun -regenjassen en dekens gehuld, uitgestrekt. Zij hebben elk een zadel aan -het boveneind van hun harde bedstede recht opgesteld,--dat geeft in elk -geval eenige beschutting tegen wind en water. Veiligheidshalve, echter, -is een kafferbediende bezig met een graaf een kleine groeve te kappen, -evenwijdig met de lijn der zadels loopend, om het regenwater eenigszins -weg te leiden. - -Verbaasd roepen wij uit: »Kerels! Wat maakt jullie hier?" - -»Wij gaan slapen"--antwoordt er een heel droogjes. - -»Wel ik zeg! Maar man, hoe op aarde slaapt je hierin zulk weêr?"--Het -regende altoos maar sterk door. - -Een soort van binnensmondsche lach is het eenig antwoord op deze vraag. - -Welk prachtig materiëel voor een leger! Hoeveel zou Engeland vandaag -niet willen geven, om zulke soldaten aan zijn kant te hebben? - -Daar mijne sokken erg klam waren, waagde ik het niet, om het voorbeeld -dier geharde mannen te volgen. »Gezondheid vóór alle dingen"--was mijne -leuze. Zoo stapte ik heen en weer om geen koude te vatten en ook om -alles rondom mij gade te slaan. Eindelijk kwam ik op een ammunitiewagen -af, die door een groot bokzeil (teerkleed) gedekt was. Ziezoo! nu kan -ik een weinig schuiling van den storm vinden en ook wat uitrusten. -Verblijd lichtte ik een punt van het zware kleed op. Wat?--Elke duim -gronds is door levend menschenvleesch bedekt. Als haring in de ton waren -de artilleristen er opeengepakt. Men kon er nauwelijks adem halen. - -Geen plaats voor mij dus, maar wat geef ik er om? Ik ontvang immers -indrukken! Ik bezie het tooneel als het ware van buiten--al ben ik zelf -ongelukkig een deel van het aandoenlijk geheel, dat wel heel aardig, -maar vooral zeer nat is. Zoo lijkt het commandoleven en ik wilde immers -weten, hoe het er »op commando" toeging, niet waar? Ook _dit_ is een -voorname zijde van wat men oorlog maken noemt; en ik verlangde immers -een oorlog met eigen oogen en van nabij te bekijken. Ja, zoo is het, -lezer; en deze gedachten waren mij werkelijk tot grooten steun en -troost. Ik gevoelde mij van tijd tot tijd zelfs bezield dien avond door -mijn wonderlijken eersten nacht in het veld. Hoe grooter de ellende, -des te sterker het gevoel. Hoe kouder en klammer het lichaam, des te -tastbaarder de impressie. Hoe meer honger en dorst ondervonden, des te -hooger de waarde van de schilderij, die ik was komen aanschouwen. - -Maar intusschen word ik al meer hongerig en nat--vooral het laatste. -»There's the rub". Goeie gunst, als ik ziek word, dan kan ik niet verder -met het commando meêgaan; dan zal ik geen gevecht kunnen bijwonen.--Dit -zal mij niet betalen, hoor! 't is bij middernacht en ik heb wat rust -noodig, anders word ik mogelijk _hors de combat_, terwijl er nog zooveel -te zien zal zijn.--Maar waarheen? wat begonnen? Ik heb het! Ik zal den -weg, dien wij gekomen zijn, volgen. Terug dus, terug.... totdat er een -of andere wagen wordt aangetroffen. - - * * * * * - -Een half uur later zat ik in eene tent van Dr. Hohls--een Duitschen -geneesheer, die bij de Staatsartillerie gevoegd was en aan 't hoofd van -'t Geneeskundig Departement voor den Oorlog stond. Goede, geniale, -levenslustige Dr. Hohls! Nooit zal ik U voor uwe vriendelijkheid en -gastvrijheid kunnen beloonen. Gij gaaft mij dien nacht brood en -vleesch en whisky, een paar drooge sokken en een warm bed binnen -in uw Ambulance-wagen. O! dat was een heerlijkheid en weelde, die -ik nooit vergeten zal. Buiten regende het onafgebroken door--arme -burgers!--binnen in den wagen lag ik hoog en droog te slapen, dank zij -den ruwen, maar goedhartigen Duitscher, die zijne tent op eene afstand -van ons kamp had opgeslagen, omdat (zooals hij mij in 't oor fluisterde) -hij het niet mooi vond van de Boeren, om bij Generaal Colley's graf te -kampeeren. - -Meermalen had ik het voorrecht later, om wat spijs en drank bij Dr. -Hohls te nuttigen. Ja, dikwijls was hij mij een _Deus ex Machinâ_, die -mij van algeheele uitputting door een lekker middagmaal of een glaasje -Schotsch vocht redde. Sterk gespierd, breed geschouderd, energiek en -gehard tegen alle vermoeienis en ontbering, had hij een »wee drap of -Scotch" steeds gereed voor hemzelven--en ook voor anderen. - -»Als het tot een slag komt," zeide hij mij menigmaal op weg naar -Ladysmith, »ga ik geheel binnen de vechtlinie, om onze gewonden te -helpen". Zijn rechterhand en apotheker, den heer Townshend, stemde met -hem in dit gevoelen samen. Zij waren in deze van éénen geest. En zij -hielden hun woord gestand! - -Op Pepworth's heuvel bij Ladysmith gingen zij beide tot vlak achter -onze kanonnen de gewonde artilleristen verbinden. De heer Townshend -kwam er dien dag--het was de groote slag te Modderspruit en Nicholson's -Nek--met een gebroken been van af; de dokter schoot er het leven bij in. -Terwijl hij een gewonden man verpleegde, te midden van een ontzettenden -kogelregen uit achttien Engelsche vuurmonden op dien heuvel stortend, -werd hij doodelijk getroffen. De dappere Dr. Hohls was de eerste man, -die in den slag van Modderspruit aan onzen kant sneuvelde; het eerste -offer door de hoofdcolonne onder Generaal Joubert gebracht. - - - - -V - -Newcastle-Herinneringen - - -Het eerste Natalsche dorpje, waar onze vierkleur geheschen werd, is -Newcastle. De Ermelo-vlag werd daartoe gebruikt. Later vernam ik, dat -Warrenton, op de Vaalrivier, de eerste plaats in de Kaapkolonie was, -die op gelijke wijze geëerd werd. »Geëerd" zeg ik, zonder mijn loyale -Koloniale vrienden te willen beledigen. Voor mij is het jaren lang reeds -eene eer geweest, om onder een republikeinsche vlag te leven. Mij dunkt -'t is geen schande, om in deze naar de Grieken van Pericles te aarden. -De oude Romeinen hadden immers ook hunne republiek lief, om van de -hedendaagsche Amerikanen, Switzers en Franschen te zwijgen. Wat zeg ik? -Is niet Engeland zelf met reuzenschreden vooruitgegaan onder den grooten -Protector, Oliver Cromwell? En zingt Tennyson niet van Groot Brittannië -als een »gekroonde republiek"? Worden Canada en Australie en Nieuw -Zeeland niet als »_vrije_ zusternaties van Engeland" bestempeld? Nog -ééne stap in de richting van vrijheid en ze zijn Republieken! Daartoe -zal en moet het immers met alle groote zelfregeerende Koloniën op den -duur komen, indien zij in mannelijkheid, zelfstandigheid, rijkdom en een -eigendommelijk nationaal gevoel toenemen. - -'t Was op een Maandagmorgen, dat wij Newcastle binnen reden. Den vorigen -dag werd als een Sabbat, een dag voor rust en godsdienst op de hoogten -van de Ingogo doorgebracht. Daar sprak de Eerw. heer Müller, een vriend -van den Kolonel, de schare burgers en artilleristen toe in den morgen, -terwijl ik in den avond het voorrecht had het Ermelo-commando, op -uitnoodiging van Commandant Grobler, toe te spreken. Het behoeft -nauwelijks gezegd, dat mijne toespraak historisch was. Wij waren op het -slagveld van Ingogo, waar Generaal Nicolaas Smit in 1881 zoo veel roem -verwierf. Het fraaie monument van graniet, met zijn lange, droeve lijst -van dappere dooden was niet verre van ons kamp te zien. De grond waarop -wij stonden, was heilig. Er was veel bloed daar gestort. Ach, waarom -komt er niets groots tot stand zonder bloedstorting?--Doch genoeg: -Newcastle is in 't zicht. - -Een huis aan brand! dat was het eerste voorwerp, dat mij in het dorp -trof. Het was een ijzeren gebouw, een Coolie-winkel. Of het per ongeluk -of met opzet der vlammen ten prooi gegeven werd, wist niemand mij te -vertellen. Dit kan ik echter verklaren, en dat wel met trots: Dat ik -nooit weer een brandend huis gezien heb, zoo lang ik op commando was. -Ruim zes maanden heb ik met de Boeren in Natal, bij Magersfontein, -rondom Kimberley, bij Warrenton en in den Vrijstaat doorgebracht. Nimmer -heb ik zelfs gehoord, dat er een huis door hen aan brand gestoken -werd--behalve natuurlijk door een bom in een belegerde stad vallend. Ik -spreek van de eerste negen maanden van den strijd. Hoe anders echter, -hebben de Engelschen met ons gehandeld! Drie maanden later ontmoette ik -Commandant Lubbe van Jacobsdal--die zich ook wel _Multatuli_ mag noemen! -Met toorn en verontwaardiging verhaalde hij mij, hoe zijn woonhuis -en molen door dynamiet verwoest waren. De dappere man had een oog te -Graspan verloren, later ging zijn vee en goed en huis er aan. Britsche -soldaten hebben zijne woning in de lucht doen vliegen. De Britsche -naam heeft ontzaggelijk veel door al dat huizenverbranden geleden. -Strategische redenen en militaire proclamaties kunnen de eeuwige -schande niet dekken, noch minder uitwisschen. Onze menschen hebben -gebuit maar niet--verbrand--althans niet in 't eerste jaar. Wij hebben -meubelen vernield te Dundee en elders, gansch onnoodig en tot onze -oneer, maar de beschaafde Brit heeft honderden private woningen, ja -zelfs dorpen van het aangezicht des aardbodems verdelgd. Welk een -zedelijke val voor 't aangezicht van de zon en de maan en--de eenvoudige -hulpelooze Boerenvrouwen en kinderen! Voorwaar, zulke tooneelen worden -niet licht vergeten. Zij branden zich een weg tot het geheugen en het -geweten van geslacht na geslacht! - - * * * * * - -Bij de Magistraatskantoren vond ik een menigte burgers en--een -allesbehalve verkwikkelijke taak. Generaal Erasmus had mij, namelijk, -nauwelijks gezien, of hij vroeg mij een inventaris van al wat er in -de publieke kantoren was, te maken. Hij ontsloot de voordeur toen en -overhandigde mij al de sleutels, met de opdracht ze later aan Generaal -Joubert te bezorgen. Gaarne had ik eerst mijne schreden naar een hotel -gewend, want wij waren dien morgen om vier uur reeds te Ingogo begonnen, -en ik had noch koffie, noch voedsel van eenigen aard dien dag genoten. -Gehoorzaamheid ging echter voor de gezondheid zelfs, zoo moest ik mijn -ontbijt voor nog een uur langer uitstellen. - -Vergezeld van een veldkornet ging ik van kamer tot kamer, alle kasten -openend en het geld, de zegels, wissels enz. tellend. Het een en ander, -zoowel als de voornaamste meubelen en boeken, werden zorgvuldig door -mij opgeschreven. De grijze Magistraat van Newcastle, die er bleek en -aangedaan uitzag, werd ook toegelaten met een zijner klerken, om ons te -assisteeren. Laatstgenoemde schreef op eene lijst in 't Engelsch wat ik -in 't Hollandsch plaatste. De lijsten werden toen door den magistraat en -mijzelven onderteekend en het Engelsche document werd aan den klerk -overhandigd. - -Op plechtigen toon sprak de grijze zwijger toen voor 't eerst: - -»Mag ik deze pen behouden?" - -»Met het grootste genoegen"--was mijn antwoord. - -»Deze pen is historisch"!--vervolgde het orakel van Newcastle, terwijl -hij haar voorzichtig opnam. - -Ik keek hem aan en, zoodra hij zijn ernstige blikken van mij aftrok, -knipoogde ik in de richting van den jovialen en geämuseerden klerk. - -Wederom opende de Sfinx den mond, zeggend, terwijl hij op 't papier -keek: - -»Hofmeyr! Is dat uw naam? Zijt gij verwant aan den Leider van den -Afrikaander Bond?" - -»Ja. Ik heb de eer zijn neef te zijn." - -»Ah! I see.... ahem!.... very remarkable"--zeer merkwaardig, bromde de -oude Fossiel half tot zichzelven, en opziende, zag ik de schaduw van een -spotlach op zijn koude gelaatstrekken. - -De lieve, bevooroordeelde, oude ziel meende eene ontdekking te hebben -gedaan. Hij had een rebel voor hem, niets minder dan een rebel, en dat -wel een neef van den grooten Samenzweerder (à la Sir Alfred en Sir -Gordon). Jan Hendrik Hofmeyr--en naar huis gaande verkondigde hij gewis -aan zijne vrouw, dat het alles klink-klare waarheid was omtrent »het -groote Pan-Afrikaansche Komplot tegen al wat Engelsch was," want zie! -hij zelf had een neef van Jan Hofmeyr, den grooten Bondsman van de -Kaapstad, in levende lijve bij de commando's gezien!! - -Het was alles heel vermakelijk, lezer, daar in 't kantoor te Newcastle; -maar ik had niemand om mede te lachen--en ik had honger! - - * * * * * - -Wat later had ik mijn eerste aanraking met een valsch alarm. Ik was -juist bezig de laatste _chop_ (een taaie, hoor!) in 't hotel met -enthousiasme te bestormen, toen er een officier van het Iersche Corps -uit adem de eetzaal binnen liep. - -»Hullo! mates," gilde hij uit, »come along. The English are coming!" -Een koude rilling ging mij door 't lijf, maar ik hield mij stil en kalm. - -Ze zijn al te Dannhauserstation--hoorde ik hem verder aan eenige Ieren -in 't vertrek uitleggen, en ik begon weer wat adem te scheppen. - -»All the Boers are preparing to go out to meet them"--brulde hij weer, -toen zijn makkers hem half slapend toekeken--»Come along!" - -Spoedig was het groote vertrek leeg, maar mijn inwendige mensch was ook -nog leeg. Zoo besloot ik vooreerst maar nog wat te eten. Dat eenvoudig -besluit redde mij van veel moeite en vrees. Al etende, kreeg ik mijn -verwarde gedachten weer onder contrôle. Dannhauserstation is heel ver -van hier! Ik hoor ook nog geen kanongebulder. Het gevaar is nog veraf. -Zulke gedachten kwamen mij al etende te binnen, en ik besloot op meer -licht te wachten. Mijn eerste plicht was immers zeer duidelijk: ik -moest eten en drinken. De tweede en volgende plichten zouden wel later -duidelijk worden. De lezer zal wel ter dezer plaatse opmerken, dat ik -niet te vergeefs mijn Carlyle gelezen had! Good old Carlyle! - -Toen mijn ontbijt afgeloopen was, was het alarm ook in wind opgegaan. -Of de Iersche officier zijn manschappen wilde wegkrijgen, omdat zij -mogelijk wat droog van lever waren, kan ik met zekerheid niet zeggen. -Mogelijk was er werkelijk een valsch gerucht, dat een tijdelijke -consternatie door het dorpje verspreidde. - -Tegen den namiddag reed ik naar ons nieuw kamp, zoo wat een uur rijdens -ten zuiden van Newcastle. Op weg zag ik een menigte lagertjes, rechts en -links gelegen. Al de commando's die er te Zandspruit waren, hadden zich -weer vereenigd, zonder eenigen tegenstand te ontmoeten. De Engelschen -hadden blijkbaar Noordelijk-Natal prijs gegeven. - -Wederom vond er een groote krijgsraad plaats, de laatste die de oude -Generaal Kock met Generaal Joubert zou bijwonen, want 's daags daarna -scheidden onze wegen weêr: de hoofdmacht trok over Dannhauser naar -Dundee; Generaal Kock zwenkte rechts en moest Wessels Nek in de -Biggarsbergen voor ons in bezit nemen en open houden, en tegelijkertijd -trachten de spoorwegcommunicatie tusschen Glencoe en Ladysmith te -breken. Zijn werk was hoogst gewichtig. Hij heeft het letterlijk willen -uitvoeren--helaas! tegen een duren prijs. Hiervan, echter, later. - -Bitter-zoet zijn mij de verdere herinneringen van dien Maandag bij -Newcastle. De tijding van ons eerste succes werd ons dien namiddag -bekend gemaakt. Te _Kraaipan_ op de Mafeking lijn had de la Rey een -gepantserden trein doen verongelukken en eenige prisoniers en kanonnen -genomen. De eerste schot in den oorlog was gevallen, en de uitslag was -ons gunstig. - -Na afloop der krijgsvergadering, echter, wenkte de Commandant Generaal -mij in het voorbijgaan, om nader te komen. - -»Er zijn ook te Lobatsi eenige prisoniers door onze burgers gevangen", -zeide hij mij op zachten toon, »en één ervan is uw broeder!" Daarop -ging hij verder naar de voorpunt der hoogte waarop ons geschut gesteld -was, en vanwaar men een heerlijk uitzicht had op het grootsche plein, -dat zich tot aan de verre Biggarsbergen uitstrekte. Het was een zeer -vriendelijke, hoffelijke daad van den Generaal, te treffender omdat -de typische Boer allesbehalve sentimenteel is, even min als de flinke -karakters, die Schotsche schrijvers als Barrie en Maclaren in hun -welbekende novellen afschilderen. - -Goede, humane Generaal! Gij hebt mij geen aangenaam nieuws meêgedeeld, -maar uwe bedoeling was goed en ik blijf u ervoor dankbaar. Mijn broeder -een prisonier, en dat wel in onze handen! En hier ben ik met een geweer -in de vuist op weg naar Dundee. Welk een warreboel hebben wij in ons -land! 't Is niets minder dan een burgertwist en burgeroorlog. Broeder -vecht tegen broeder, vriend tegen vriend, schoolmaat tegen schoolmaat. -Akelige werkelijkheid! Bittere waarheid! - -Hedenmorgen nog zag ik eene dame te Newcastle vroolijk lachend en -schertsend met onze Boeren, terwijl haar man (een geboren Engelschman) -geen woord sprak en ons mogelijk in zijn binnenste verwenschte. - -Natal was vroeger Hollandsch--getuige de namen van vele steden en -bergen en rivieren. De oude voortrekkers waren hier lang voor de -Engelschen het land in hun bezit namen. Wat is natuurlijker, dan dat een -Hollandsche Afrikaander, in Natal woonachtig, dagelijks aan de roemrijke -geschiedenis zijner vaderen zal herinnerd worden? Hoe kan hij anders, -dan trotsch zijn op zijn Hollandsche of Fransche afkomst? Voorwaar! -de bergen en rivieren roepen hem toe: »gij zijt een afstammeling der -mannen, die met Retief en Maritz in 1838 en daarna de Republiek -Natalia gesticht hebben." En nu? Wat gebeurt er voor zijne oogen? -Boerencommando's gaan er bij zijne deur voorbij. Hij hoort de burgers -in zijn eigene taal spreken. Ze zijn volks- en geloofsgenooten. Nog -erger: onder die commando's is er reeds een zoon of broeder of neef, -die te Johannesburg of Vrijheid wonend, een Transvaalsch burger werd -en thans de wapens tegen Engeland draagt. Welk eene worsteling in -menige Hollandsche familie! Welk een slingeren tusschen loyaliteit -en nationaliteit, gehoorzaamheid aan de wet en gehoorzaamheid aan -het hart! God helpe die arme, arme, zwaar beproefde, heen en weer -bewogene lieden--ze zijn in allen deele beklagenswaardig. Helpen zij -den Boer--dan zondigen zij tegen hunne Regeering en komen zij later -mogelijk in de grootste moeilijkheid. Helpen zij hem niet, worden zij -door bloedverwant en stamgenoot uitgescholden als ontrouwen aan hun -eigen bloed en vleesch. Helpen zij de Engelschen?--neen, daaraan wil ik -niet denken: de gedachte is mij te afschuwelijk, te laag, te walgelijk. - -En toch--ik ben te opvliegend--ach! hoe uiterst gemakkelijk gebeurt -het, dat leden van dezelfde familie, ja, van hetzelfde huis, in de twee -vijandige kampen verdeeld raken! Wat doet de school niet in deze: de -zoogenaamde opvoeding? Welk eene scheiding wordt er niet in ons land -door het onderwijs alleen teweeg gebracht? En dan, er zijn zoo vele -andere dingen, die de steeds zich herhalende _Zuid-Afrikaansche -tragedie_ veroorzaken. Het nieuwsblad, dat men dagelijks leest; het -boek, dat men toevallig ter hand neemt; de boezemvriend onzer keuze; -de omgeving, waarin wij geplaatst worden; een vrijerij, een innige -liefde, ons beroep, onze woonplaats, een twist, eene verlegenheid, -eene uitredding uit eene groote moeilijkheid--al deze dingen scheiden -ons bewust en onbewust van elkander. Stil en onopgemerkt werken die -onzichtbare krachten in elke familie van Zuid-Afrika voort. - -Ik heb een vriend, die in de Kaapkolonie geboren en opgevoed, geheel -en al Engelsch in zijne sympathieën en idealen en ideën was, totdat -de heer Jan Hendrik Hofmeyr een rede bij zekere gelegenheid over -de Zuid-Afrikaansche Geschiedenis voerde. Het gevolg was: dat hij -van toen af aan elk boek over onze geschiedenis gretig las. De -uitslag was onvermijdelijk: hij dweepte met de Voortrekkers en hun -liefde voor de Vrijheid. Een nieuw leven golfde hem door de aderen. -Nationaliteitsgevoel begon in zijn boezem te ontwaken, en van lieverlede -werd hij een Afrikaander, die zich verzette tegen den Jingo-Imperialen -geest van inmenging met onze inwendige zaken en van verachting van zoo -veel, dat niet-Engelsch en toch echt Zuid-Afrikaansch was. Niet slechts -door inwoning, maar van heeler harte werd hij een republikeinsche -burger,--terwijl zijn broeder tegen hem vocht. Zulke gevallen zijn er -meer. - -Opmerkelijk is het, dat in tijden van crisis, bij nationale keerpunten -in de geschiedenis van elk volk, een dergelijke verwarring en -verdeeldheid te vinden zijn. Willem van Oranje had een zoon, in Spanje -opgevoed en Spaansch van hart tot zijn dood toe. Zijn schoonbroeder -pleegde verraad met den Prins van Parma. Washington had met dezelfde -moeilijkheden te kampen. De zoogenaamde »Tories" in de Staten waren -bepaald aan de Engelsche zijde en een gedurige bron van gevaar voor -de republikeinen. Nergens echter is de scheidslijn tusschen de twee -partijen zoo fijn, zoo delikaat, zoo onzichtbaar soms, als in ons arm, -onstuimig en bewogen land--'t is inderdaad gelijk aan een geometrische -lijn, pure lengte zonder breedte! De oorlog heeft wel voor een tijd -de scheiding tusschen de twee vijandige kampen treffend aan 't licht -gebracht. Maar als de strijd afgeloopen is, zal de lijn weer verborgen -zijn als te voren. Men weet eigenlijk niet, wie men voor zich en -rondom zich heeft in tijden van vrede. Vandaar dat zoo velen zich den -Heidenschen God, Janus, ten voorbeeld stellen en naar beide kanten -tegelijk kijken--naar den éénen kant met het gelaat van een Imperialist, -naar den anderen met dat van een Afrikaander. Het _betaalt_ immers zoo -goed! Vandaar ook dat niet weinigen gedurig de leuze van de cynische, -wreede Catherine de Medicis beoefenen--zoo slim en toch zoo laag, zoo -politiek, maar zoo verachtelijk in 't oog van alle echte mannen en -vrouwen--»nous devons toujours en user avec nos ennemis comme s'ils -devaient être un jour nos amis, et avec nos amis comme s'ils devaient -être un jour nos ennemis." - - - - -VI - -Naar Dundee - - -Het akeligste uur om uit de warme dekens te kruipen is gewis zoo wat 3 -uur in den morgen. Dat nu was het geliefkoosde uur voor den Kolonel, om -het _reveille_ te doen blazen. Maanlicht was er niet; lantarens mochten -niet gezien worden; en toch moest het goed opgepakt, de trekdieren -ingespannen, de paarden opgezadeld en de tent neergehaald en opgerold -worden. O! die tent heeft ons wat moeite veroorzaakt. De pennen waren -zoo moeilijk te vinden en nog moeilijker uit den grond te halen. Foei! -als ik _daaraan_ denk, ben ik dankbaar dat ik niet meer op commando -ben. Aan de vervelige herhaling van dat onderaardsch vroeg opstaan kon -ik mij niet gewennen. Het was geene uitzondering: het was de regel. -Waarom?--dat weet Joost.--De Engelschen waren ver van de eerste batterij -verwijderd. Er was geen gevaar voor eene verrassing, wat ons commando -betrof. Wij hadden de voorzichtigsten van alle voorzichtige officieren: -Generaals Joubert en Daniel Erasmus. Schijnbaar onnoodig dus marcheerden -wij in de duisternis en bleven wij dagen lang op verschillende plekken -talmen. De ergste van al was, dat wij geen koffie mochten maken eer -wij met den optocht begonnen, en dus met leêge maag, zoo wel als -ongewasschen oogen en de vuilste handen moesten voortjagen. - -Er zijn vrouwen en jongedochters in Natal, wier namen mij geheel en -al onbekend zijn, maar die ik niet stilzwijgend kan voorbijgaan. Zij -wonen op den hoofdweg en ook soms op een zijweg tusschen Newcastle -en de Biggarsbergen. Nooit vergeet ik de heerlijke kopjes koffie, die -ik (en vele burgers met mij) van haar vriendelijke handen ontvingen. -Niet dat de koffie bijzonder goed gemaakt was. O neen, dat niet. Niet -dat zij echt Javavocht inschonken. Dat nog minder. 't Is omdat wij een -achttien of twintig mijl op de nuchtere maag gereisd hadden, dat wij die -koffie niet kunnen vergeten. De invloed van zulk een kopje, onder zulke -omstandigheden genoten, is niet te beschrijven. Voor gij het drinkt, -zijt gij lichthoofdig, laf, gemelijk, ongelukkig; daarna gezond, sterk, -vroolijk en opgeruimd. Wonderlijke, wonderdoende kopjes koffie! gij -zijt onsterfelijk voor menig burger-geheugen. Vertel mij niet van uw -»three star" of »Bols" of »Scotch"! _Ons_ nationale Kaapsche drank -(van de Oost gestolen) overtreft ze allen. Dank, duizendwerf dank, -gezegende Natalsche schoonen, die de koffie bij emmers vol voor de -voorbijtrekkende commando's inschonken. Wij willen het hopen, dat -geen onpoëtische, ongastvrije, bekrompene geest u die humane, echt -Afrikaansche daad tot disloyaliteit of verraad heeft toegerekend! - -Hoe nader wij naar Dundee kwamen, hoe voorzichtiger en langzamer ging -het. Verkenners waren natuurlijk ver voor de colonne uit, om informatie -omtrent den vijand in te winnen. Eenige jonge Natalsche boeren hielpen -ons ook veel met raad en nieuws. (Arme kerels! zij moesten later er -zwaar voor boeten!) Sterke patrouilles te paard werden ook steeds -vooruit en links en rechts van de hoofdmacht gezonden, die gewoonlijk -in den grooten, gebaanden weg bleef. De regeling van den marsch was -gewoonlijk als volgt:--eerst een sterk commando paardenruiters, daarna -de kanonnen en maxims met de artillerieofficieren en artilleristen, dan -de ammunitiewagens voor de kanoniers en voor de burgers, gevolgd door -den tentwagen van Kolonel Trichard, de Jameson-kar (zoo noemden de -artilleristen het rijtuig) en een paar commissariaat-wagens bij de -eerste batterij gevoegd. Eindelijk had men er een sterke achterhoede, -ook uit paardenruiters bestaande. Voetvolk was er niet. - -Een eigenaardig verschijnsel in verband met onzen tocht in Natal -verdient vermelding. Telkenmale bemerkte ik, dat er een lichte kar, of -chais, of »spider" zich bij onzen langen stoet aansloot. Waar kwamen die -rijtuigen toch vandaan? Een paar burgers zaten gewoonlijk in die dingen, -met wat goed en vooral zadels erop geladen. Zij hadden klaarblijkelijk -hun rijpaarden er voor gespannen, om wat gemakkelijker en aangenamer -over den weg te komen. Het was natuurlijk niet heelemaal in den haak, -voor een soldaat tot de ruiterij behoorend (!) om per as den vijand te -gemoet te gaan, maar de officieren lieten het oogluikend toe. Zoodra er -eenig gevaar was, of bijzonder haastige operaties plaats grepen, werden -die geheimzinnige rijtuigen maar zoo achter gelaten. En dan, na eenigen -tijd, doemde zoo'n ding weêr op! Het brood, dat op het veld gesmeten -werd, werd na vele dagen weer gevonden--door iemand anders. Zoo herinner -ik mij goed de lotgevallen van zeker netten »spider". Te Newcastle werd -het door een paar jonge kerels uit een wagenhuis geraapt. Te Ingogo -kreeg ik het voor het eerst weer in 't zicht. Te Dannhauser werd het -achtergelaten door zijn tijdelijke »eigenaars" of »huurders". Daar het -mij heel comfortable uitzag, werd het door mij geännexeerd, maar bij de -»Navigation Collieries", dicht bij Dundee, moest ik het geriefelijke -voertuig achterlaten, uit gebrek aan de noodige trekdieren. (De lezer -wete, dat er gedurig een of ander muil zoek raakte, en dat mijn Jehu's -elken morgen een hevige ruzie hadden, eer wij onze dieren mochten -optuigen,--totdat wij er later met twee magere luie knollen werden -afgescheept). Bij ons volgende uitspanplek zag ik tot mijne verbazing -den identischen spider weer op 't tooneel verschijnen. Te Ladysmith -verloor ik zijn spoor geheel en al. - -Mij dunkt, meer dan een dier nuttige rijtuigen zal wel naar gevraagd -worden in Natal, nu dat de goede eigenaren weer bij hunne huizen zijn. -Zoo ja, dan beklaag ik de arme lieden. Zij zullen zoeken, maar niet -vinden. Naalden in hooimijten hebben meer kans, om ontdekt te worden. - -De waarheid is dikwijls meer verrassend dan de stoutste vlucht der -verbeelding. Het volgende is er een voorbeeld van. - -We waren op marsch van Dannhauserstation naar de Imbaban heuvelen, recht -noord van Dundee. Een patrouille paardenruiters was ver voor ons uit in -het golvende plein[1] tusschen voormelde heuvelen en den Impatiberg. Ik -stond met mijn verrekijker op eene hoogte en kon ver op de vlakte zien. -Onze ruiters reden langzaam en voorzichtig op een weg, die naar Dundee -liep. Plotseling kwam er een tweede groep ruiters op het tooneel. Zij -reden op denzelfden weg, maar in tegenovergestelde richting. Zou dat -een afdeeling Engelsche troepen zijn? Het was ruim zes mijl van ons af -en ik kon de _khaki_-kleur niet goed uitmaken. Ellendig uitvindsel! -Hoe gemakkelijk zou het zijn het helder rood van 1880 op dien afstand -met een goeden veldkijker te onderscheiden! Maar die beroerde _khaki_! -Wel, geduld! Laat 's zien, wat er voorvalt.--Kijk! de twee groepen -komen elkander langzaam nader, maar zij schijnen elkander niet te -zien. Wat zou het zijn? Waarom schieten zij niet?--Ha! daar verdwijnt -de veronderstelde Engelsche patrouille uit het gezicht. Nu is de -zaak mij ietwat duidelijker: de vlakte _lijkt_ wel gelijk, maar in de -werkelijkheid zijn er hellingen en diepten daar, die van hier onmerkbaar -zijn.--Langzaam rijden onze kerels vooruit.... de vijand is vlak voor -ze, achter een bultje. Sakkerloot! kan niemand ze waarschuwen? Kunnen -wij niet die kleine Britsche macht omsingelen en oppikken? 't Is om -razend te worden. De spanning, de onzekerheid is vreeselijk. - -[1] Vlakte. - -Lezer, denk eens goed na over het gevoel, dat zich van u meester -maakt, wanneer gij in de duisternis eene kamer binnenstappend uwe hand -onverwachts tegen een tafeltje aanstoot. Er zijn kostbare voorwerpen op -de bewuste tafel: eene lamp, een bloempot, een klok,--wie weet wat nog -meer. Gij weet niet of de tafel omver zal vallen, of weer recht zal -komen. Gij weet niet, of de kostbare dingen aan 't aftuimelen zijn, of -niet. Gij zijt bang uwe handen uittesteken, want mogelijk stoot gij dan -juist een of ander ding te pletter. De machteloosheid en de onzekerheid -waarin gij verkeert, zijn onbeschrijfelijk. In één enkele seconde moet -het gekraak komen, óf--de tafel heeft haar evenwicht behouden! Maar welk -eene seconde voor _U_! Welk eene intense ondervinding maakt gij erin -door! Wat voor gedachten, en vragen vliegen u door het brein! Hoop, -vrees, twijfel, angst--een heele geschiedenis maakt gij door, en dat -alles in één klein oogwenk!--Zóó was het mij dien dag te moede, toen -de Engelschen weer te voorschijn kwamen. Zij schenen mij vlak voor -onze burgers te zijn en ik kon niet anders dan een hevig geweervuur -verwachten. Daar hoor! Kr.r.r.r.... neen! nog niet. Hoe is 't mogelijk? -Het _moet_ gebeuren. Daar!--neen! hoe hangt het onvermijdelijke dan zoo -lang in de lucht? Het vuur _moet_ vallen. Hoor!--Nog alles stil. Geen -geraas--geen gekraak. Wat? De onzen vliegen om! Zij jagen terug. En de -_Khaki's_? Vuren zij dan niet? Neen! Ook zij verdwijnen van 't tooneel -zoo snel zij kunnen. - -Gij haalt--weer vrijen adem. De tafel is niet omgevallen--de lamp is -gered--de mooie vaas staat er nog. Gij trekt een lucifer: alles is in -orde. - -Verbeeld u 'reis. Na al die angst, onzekerheid, akelige gewaarwordingen, -is er _niets_ gebeurd! De Boeren kwamen van 't verre Noorden; de -Engelschen kwamen over de groote wateren. Zij voerden oorlog met -elkander. En ziet! Zij kwamen..... zagen..... en liepen weer terug, -toen zij elkander voor het eerst op 't lijf kwamen! Zij vergaten, dat -zij zoo ver gereisd waren, om elkander de eeuwigheid in te jagen. _Ex -Africa semper aliquid novi_ is maar al te waar. 't Was voorwaar een -geheel nieuwe, en zeer origineele wijze van een campagne te openen! - -Na drie lange dagen op de Imbaban heuvels vertoefd te hebben, met -ongeduld op den trotschen Impati starend, waarachter het Engelsche kamp -te Dundee gelegen was, kwam er eindelijk wat »beroering in de dorre -beenderen." Generaal Erasmus was in communicatie gekomen met Generaal -Meijer, die bij den Doornberg nabij de Buffelsrivier gelegerd was. -Halverwege tusschen de twee legers, was er eene ontmoeting plaats -gevonden, waarbij eenige officieren van beide zijden tegenwoordig waren. -Daar werd het plan van den aanval besproken en de dag daartoe bepaald. -Op Vrijdagmorgen, 20 October, zou het Engelsche kamp van drie zijden -worden aangevallen, namelijk: Generaal Meijer van het oosten, Generaal -Erasmus van het noorden en Commandant Weilbachs Heidelbergers van het -westen. De zaak werd geheim gehouden, maar onze geheimen waren destijds -gewoonlijk van het soort, dat men »open" noemt. - -'t Was op een donkeren, regenachtigen avond, dat ik de Pretoria- en -Standerton-burgers ons kamp zag verlaten. Stil als spoken verdwenen zij -uit ons midden in de duisternis. Hunne bestemming was de Impatiberg. -Zij hadden een zware taak voor zich, en, zooals wij toen dachten, eene -gevaarlijke. Later bleek het echter, dat de onderneming van alle gevaar -ontbloot was, daar de Engelschen (vreemd maar waar!) al de hoogste en -belangrijkste punten rondom Dundee onbeschermd lieten. Onze tent was -neergehaald en alles was in de wagens gepakt, kant en klaar om eenig -oogenblik voorwaarts te rukken. 't Was drie uur in den morgen, echter, -eer de Kolonel (ouder gewoonte) de trompet liet steken. De Ermelo -burgers en het Iersche korps dienden als escorte voor de kanonnen der -eerste batterij. In een klein half uur was alles gereed en de lang -verbeide marsch op Dundee nam een aanvang. Groote dingen werden door -ons dien dag te gemoet gezien. Moedig trotseerden wij dan ook al de -ongemakken van den vroegen rit, die mij nog zoo helder voor den geest -staat alsof het gisteren gebeurde. - -De weg was bijzonder drassig en slecht; de regen erg lastig; de koude -vinnig. Mijn historische kar had wel drie veeren, maar geen kap. Ik werd -heel aangenaam gewiegd, maar niet tegen den regen beschut--_hae misero -mihi_! Hoe wij over den weg kwamen? Ja, dat weet ik niet. Om de tien -minuten moest er halt gehouden worden, daar de kanonnen en caissons in -de vele slaggaten vast raakten en slechts na veel oponthoud en gesukkel -weer weg konden. Wederom trof mij de vele stroompjes in het gezegende -land van gras en water. De modder lag dieper dan ooit te voren; de -driften waren lastiger dan immer voor de trouwe trekdieren. Meer dan een -ammunitiewagen rijd ik voorbij in de vroege schemering. - -Allo! wie is dat? Is het mogelijk?.... Neen, toch niet, ja toch. -'t Is mijn oude vriend, Advokaat Ewald Esselen. Hij zit op een -ammunitiewagen van het Pretoriacommando. Hij is korporaal van een aantal -ammunitiewagens. Daar zit hij, hoog en 'nat' met onzen vriend Mike -Maritz naast hem. Beiden zijn uit Pretoria, en oude schoolmakkers van -mij. - -»So the world wags, Mor'e Ewald! Mor'e Mike! Hoe gaat het, kerels?" Het -gaat beroerd, maar wij lachen lekker ten spijte van alles. Bar! als ik -aan onze vuile handen en gezichten, en nog vuiler kleeren denk. 't Was -een tooneel voor de schoone Grieksche goden! Zonder scheermes, zonder -zeep, zonder brood, zonder koffie, zonder bed en zonder tent moesten -de meeste mannen in die dagen het stellen. En onder hen waren er -predikanten en schoolmeesters, advocaten en hoofdambtenaren. - -Adieu, mijne vrienden! Later zien wij elkander weer, vuiler dan immer, -maar vroolijker tevens en--wij willen het hopen--wijzer en mannelijker -en beter ten gevolge van wat wij hebben doorgestaan. - -Wij gaan naar Dundee!--Neen, toch niet. In elk geval, nog niet. Het -bevel kwam: afzadelen, uitspannen bij de »Navigation" koolmijnen--meer -dan een uur rijdens van de plaats mijner bestemming. Haastig tracht elk -nu wat te eten en te drinken te krijgen. De honger is groot en de dorst -niet minder. 't Is meer dan tijd om wat in de maag te doen. Er zijn -kleine woonhuisjes bij de mijnen en in een keuken maken wij ons spoedig -een heerlijk ontbijt gereed. Er was een winkel dichtbij en mijn drijvers -wisten er wat 'porridge' en 'jams' te bemachtigen. Het beste van alles -was, echter, een jonge kip, die zij ergens op weg hadden opgepikt en -voor ons klaar maakten. Onvergetelijk hoen! Zaliger nagedachtenisse! Nog -was ik bezig een beentje te pluizen, toen er onverwachts een onaangenaam -geluid tot ons doordrong. - -_Boem! Boem!_--klonk het uit de verte. Er wordt gevochten! Lukas Meijer -is bezig--en wij? Wat doen wij hier?--Wij luisteren en schudden onze -hoofden. _Boem!_ daar valt weer een hard schot. Een groote, pijnlijke -twijfel beknelt ons gemoed. Is er misschien een fout begaan? Daaraan -valt niet te twijfelen. »Some one has blundered?"--Wie? Hier staat de -geheele eerste batterij, met haar prachtige snelvuurders en pom-poms. -Alles nutteloos, terwijl er ginds achter dien berg hard gevochten wordt. - -Ik snel naar de hoogte boven de mijnen, waar onze kanonnen gesteld zijn, -en vraag den Kolonel, wat ons te doen staat. Hij zegt: »Generaal Erasmus -heeft mij doen weten, dat de Impatiberg in zulk een dikken mist gehuld -is, dat hij niets zien kan en dus niet weet, waar de kanonnen te laten -plaatsen". 't Is een akelige geschiedenis--die van dien Vrijdagmorgen. -Er was een dikke mist, ongetwijfeld. Maar die lag maar op de bovenste -helft des bergs. Indien Generaal Erasmus eenige verkenners had -afgezonden aan de zijde van Dundee, dan zou er spoedig heel wat licht op -het vechtterrein gevallen zijn. Geen uur te paard van de Pretorianen -verwijderd, vond de slag van Talana Kop plaats--van den morgen vroeg tot -tegen den middag. Men hoorde het kanongebulder onafgebroken dreunen, -maar de gansche colonne bleef »op orders" die nooit kwamen, wachten, -terwijl zij het heele Engelsche leger in het holle harer hand had. De -gewaarwordingen van de Pretorianen moeten onuitsprekelijk pijnlijk zijn -geweest, daar zij zoo dicht bij het vuur waren--zoo nabij en toch zoo -ver! - -Nimmer vergeet ik het dof gedreun der kanonnen van Dundee en Talana Kop -op dien Vrijdagmorgen. Na zóó veel inspanning, zóó veel zelfopoffering, -zóó veel plannen maken, zóó veel tijdverlies--zulk een resultaat! De -heerlijke Creusot snelvuurders waren van Pretoria tot hier bij de -kolenmijnen gebracht--om werkeloos te blijven, terwijl er een hevig -gevecht aan den gang was! De Pretoria- en Heidelberg-burgers hadden -regen en koude, honger en allerlei ontberingen en ellende vroolijk -getrotseerd--om _hier_ te komen en.... niets te doen. De Engelschen -waren totaal verloren, indien er slechts een boodschapper naar Generaal -Meijer was gezonden, of omgekeerd, indien deze zich met Generaal -Erasmus tijdens den slag in communicatie gesteld had. De weg naar den -»Helpmalkaar Pas" (zuid van Dundee) werd door Generaal Meijer's mannen -beheerscht. Het pad naar Glencoe liep over een nauw en open plein, -dat van den westelijken schouder van Impatiberg door onze vuurmonden -bestreken kon worden, terwijl Commandant Weilbach met zijn sterk -commando en eenige stukken nog daar waren, om den vijand het vluchten in -die richting te beletten. Het gansche leger van vijf of zes duizend man -zou tot de overgave gedwongen zijn, indien het afgesproken plan slechts -eenigszins werd nagekomen. O! de bittere ironie der fortuin! De berg was -in barensnood, weken lang, en ziet! een muis kwam er voor den dag.--En -toch vergete men niet, dat de Boeren toen nog maar »groenen" in de kunst -van aantevallen waren! Geen wonder dus dat wij zulk een fiasco maakten. -Geen wonder, dat ons eerste aanval zoo treurig afliep. Ook hadden wij -geen de la Rey daar, om alles met zijn helder hoofd te regelen en met -zijn kalmen moed uittevoeren. Welk een kluchtspel werd er dien morgen -afgespeeld, wat de centrale colonne betreft! Maar o! welk een treurspel -was het voor de mannen van Wakkerstroom en Utrecht, Middelburg en -Vrijheid, Krugersdorp, Bethal en Piet Retief, die daar zoo schandelijk -in den steek gelaten werden! - - - - -VII - -Een brilliante Schermutseling - - -Tusschen een en twee uur van dienzelfden noodlottigen Vrijdag, -21 October, waarop Generaal Meijer gedwongen werd, om tot over de -Buffel's rivier terugtetrekken, vond er een korte, maar brilliante -schermutseling plaats, die een apart hoofdstuk waardig is. Zoo wat -twee honderd Engelschen--zij waren van de King's Royal Rifles en de -18de Hussars--kwamen heel onverwachts op ons af. Zij werden tusschen -de kolenmijnen en den Impatiberg door een patrouille onder den wakkeren -Kapitein Daniël Theron (Hoofd van het Wielrijder's Corps) aangetroffen, -en, even als een lot springbokken kwamen zij wild in onze richting -aangejaagd, met Theron's patrouille op hunne hielen! Zij waren -verdwaald, dachten wij toen; maar later vernamen wij, dat zij deel -uitmaakten van een grootere macht, die Meijer's commando trachtte -omtetrekken en er deerlijk gehavend van afkwam. Mogelijk wilden zij -Dundee van 't noorden weer binnen rijden, niet wetende, dat de Boeren -reeds dien weg hadden afgesneden. Hoe het ook zij: daar komen zij aan! -Door het mistig weer is het ons in 't begin twijfelachtig, of het -Engelschen zijn. »Schiet!" schreeuwt er een, maar er wordt geen bevel -daartoe gegeven, en eer wij van onze verbazing bekomen, zwenken de -ruiters rechts en snellen zij in vollen galop naar de Imbaban bergen. - -Toen volgde er een merkwaardig schouwspel. De tweehonderd man werden -in 't begin door slechts zoo wat vijftien man nagezet. De schrik was -echter zoo groot, dat zij er niet aan dachten, om hun achtervolgers te -beschieten. Zij zoeken slechts veiligheid in een haastige vlucht. Daar -snellen zij heen! 't Is een wedren zoo als ik er nog nooit een heb -bijgewoond. Zullen zij vrij komen? Het lijkt er wel naar, want zij -tellen veel meer dan hun achtervolgers en zijn ze ver vooruit. - -Doch ziet! wat is er gaande aan mijn linkerhand? Veldkornet Ernst van -Ermelo is er als een pijl uit een boog met een twaalftal waaghalzen, -zoo als hij zelf is, van de Mijnen uitgeschoten. Ha! die mannen kunnen -rijden! Hun paarden zijn versch en sterk, en zij geven ze den vrijen -teugel. 't Is een »race" naar het hart van den boer, die dikwijls op -zijne plaats het gewond wild zoo achterna zet, of ook met Nieuwjaarsdag -voor de pret met zijne vrienden te paard wedijvert. Het terrein is hun -onbekend en daarbij erg gebroken en lastig, maar paard en man zijn aan -zulke dingen gewoon. Sa! mijn dappere kerels! Sa! mijn flinke jongens. -Gij wint reeds op den vijand. Jaagt, dat het zweet je aftapt, maar -breekt toch je nekken niet. - -Het gelukt hun werkelijk de Engelschen 'voortesnijden', ze voortekeeren, -ze den aftocht onmogelijk te maken. Bravo! dat's flink gedaan. Dat -kleine klompje heeft de vliegende colonne Engelschen in de grootste -verlegenheid gebracht. Zonder eenig bevel daartoe aftewachten, zetten -zij den vijand achterna en keerden zij hem voor. Daar hebt je een van de -sterkste zijden van een Boerenmacht. De individu kan soms zoo veel doen! - -Intusschen, echter, waren er honderden burgers ook te paard gestegen, om -aan de jacht deeltenemen.--Verschoon mij het gebruik van die schijnbaar -wreede uitdrukking; er is geen beter woord denkbaar voor het tooneel van -dien namiddag.--Niet slechts de Ermelo-burgers en de Ieren, maar een -aantal Pretorianen kwamen ook van den hoogen Impati aangejaagd, om hun -bloed een weinig te koelen, na het vreeselijke abuis van den morgen. -Het zijn de kleine klompjes Boeren, echter, zoo even genoemd, die de -vluchtelingen in een hoekje keerden. Ja, zij waren inderdaad in de engte -gebracht. Zij zochten schuiling, namelijk, in twee kleine huisjes en -achter eenige steenen muren van een boerenplaats. Daar sprongen zij van -hun paarden af en trachtten zij het een tijd lang uittehouden. - -Langzaam en voorzichtig sluiten de burgers ze in. Zij laten hunne -paarden op een afstand achter, en kruipen nader, steeds nader, al -schuilend en schietend. Elke burger gaat zijn eigen gang, behalve waar -een veldkornet in de nabijheid is, die bevelen geeft. Bevelen zijn -trouwens ook niet noodig. De Boer is in zijn element hier. Hij heeft -scherpe, geoefende oogen; een gezond en helder verstand; een bedaard en -kalm gemoed. Zijn zenuwen plagen hem niet; hij is phlegmatisch. _La -Gloire_ heeft voor hem geene betoovering, daarom ligt hij plat op den -grond, glijdt hij op zijn buik, of koest hij achter een klip, of schuilt -hij in een sloot, al schietende en steeds schietende, zooveel als -mogelijk. Hij haast zich langzaam--want het einde is zeker, en hoe -minder offers van onzen kant, hoe beter voor ons in de toekomst. - -Têk-tek-tek. Tak-tak-tak-tak-tak. Têk-tek. Zoo knallen de Mauser en -Lee Metford schoten onophoudelijk door. Het duurt ruim een uur, en de -Engelschen verdedigen zich knap. Zij houden zich goed en schieten dat -het kraakt. Hunne paarden (prachtige ingevoerde dieren) worden één voor -één getroffen, want _zij_ zoeken geene schuiling, stomme, trouwe dieren. -De positie der Engelschen is hopeloos. Toch houden zij den tegenstand -vol. Lafaards zijn zij niet. Van alle kanten worden zij nu beschoten, -en de vuurkring wordt al nauwer om hen getrokken. Daar zij zich -hardnekkiglijk verzetten en tot geen overgave komen, zendt iemand -bericht aan Kolonel Trichard, om een kanon ook eens het woord te geven. -Een ruiter komt aangevlogen naar de plaats, waar onze kanonnen zoo -nutteloos den mond houden, en schreeuwt: »Vuur! kerels--jullie moet -vuur! Daar, op die huizen. Die Engelschen zijn erin." - -Boem.... kraak! 't Is ons eerste kanonschot. Luitenant de Jager, Kolonel -Trichard's rechterhand,--verbitterd over het droevig nietsdoen van -den morgen, en waarschijnlijk al te begeerig, om toch eindelijk een -beetje meê te praten--loste dat schot, onder daverend gejuich van de -omstanders. - -Boos kwam de Kolonel, die bezig was de schermutseling met zijn -verrekijker gade te slaan, naar den Luitenant, uitroepende: »Wacht! Moet -niet schieten zonder mijne orders. Jullie mag van onze menschen dooden." - -Daarin lag ongetwijfeld ook heel wat waarheid, maar de menschen -waren toen reeds overspannen over het gebeurde (en vooral over het -niet-gebeurde) van dien dag, zoo vond er een hevige ruzie tusschen een -Veldkornet en den Kolonel plaats! Voor het aangezicht en ten aanhoore -van al de burgers en artilleristen in den omtrek werd er getwist -tusschen twee officieren. Ja, sommigen van de burgers nemen van tijd -tot tijd ook deel er aan. 't Is eene verwarring als die van Babel. Wat -hebben die lui met de zaken van den Kolonel uitstaande? Hoe durven zij -zich in den twist mengen? Zijn al de burgers gelijk? Is er geen tucht, -geen discipline in een Boerenleger mogelijk? Heeft men geene vrees -voor officiers--geen eerbied voor het gezag? Is deze de noodzakelijke -_schaduw van de sterke zijde_ onzer Boeren, die wij zoo even geprezen -hebben? Is deze »de ondeugd onzer deugd" _par excellence_?.... De goede -God helpe ons om het spoedig in te zien, als het zoo is! - -Wederom snelt er een ruiter in vollen galop naar de kanonnen. Er -moet een kanon naar het vechtterrein komen zegt hij. De burgers -krijgen het anders niet klaar van avond. Na een kort onderhoud met -hem geeft Kolonel Trichard bevel aan Luitenant de Jager, om met een -Krupp-snelvuurder op te rukken. Alles was in orde; de paarden stonden -klaar, tuigen en zadels waren op hun plek, en de jonge artilleristen -toonden dien dag, dat zij hun werk op meesterlijke wijze verstonden. -In eenige minuten was de affuit de hoogte af en in vollen galop ging -zij voorbij de mijnen in de richting van de boerenplaats, waar het -kogelgefluit nog onafgebroken voort ging. Een diepe drift moest men -door, en later ging het buiten den weg over heuvels en door kloven, maar -de uitgelaten Luitenant vertraagde zijn snelle vaart niet, aleer hij bij -de plaats gekomen was, waar hij zijn stuk wilde stellen. - -De rest behoeft nauwelijks verhaald. De derde kogel trof het huisje dat -links stond, en de witte vlag kwam voor den dag. De Engelschen telden -12 gewonden en 4 dooden. Ruim zes maanden later ontmoette ik Kolonel -Möller, die ze dien dag aanvoerde, te Pretoria. Hij vroeg mij ernstig: -hoevelen er aan onzen kant dien namiddag getroffen waren. Ik antwoordde: -»twee, zeer licht gewond,--eene in den bovenarm, de andere in de hand. -Dat was al!" Noodeloos te zeggen, dat hij mij niet wilde gelooven, en -toch is het de eenvoudige, volle waarheid. - -Daar bij den muur van het huisje, dat door den bom getroffen werd, zag -ik voor de eerste maal een gesneuvelde. Een jongeling, nog baardeloos, -lag er op zijn rug uitgestrekt, onder eene kar, waar hij schuiling had -gezocht. Eene bomscherf had ook daar haar weg tot het hart van den -jongen Engelschman gevonden. Leeft zijn vader of zijne moeder nog? Zijn -er anderen, die hem beweenen?--Het leven is wreed: de oorlog is nog -wreeder! - -Op een kopje dichtbij hoorde ik eenige honderden burgers een Psalm -aanheffen en, met ontbloote hoofden in den regen staande, Gode voor de -overwinning dankend--een typisch oorlogstooneel, aan de dagen van Gustav -Adolf en die van den ouden Voortrekker Charl Cilliers herinnerend. - -Daar bij het andere huis vindt er iets plaats, dat ook zeer aandoenlijk -is. Een sterke, welgebouwde boerenvrouw wordt uit het huis gebracht, -doodsbleek en bevend. Twee krachtige mannen ondersteunen haar, en -verscheidene kinderen volgen haar. Het zijn de vader en de moeder -des huizes, die met hun kinderen den heelen middag in dat huis met -eenige soldaten doorbrachten. Het dak des huizes was doorboord van -Mauserkogels, en de gewonden werden in het huis gedragen en verpleegd. -Arme vrouw! Dat alles moest zij doorstaan en aankijken. En dan--het -bombardement! Geen wonder, dat zij er als een doode uitzag. Het -oorlogsgetij was schijnbaar voorbij de »plaats" gegaan, maar onverwachts -sloegen de stormen met geweld tegen het woonhuis aan, een schok -veroorzakende, die niet licht door die familie vergeten zal worden. -Toen ik twee maanden later die plaats weer bezocht, vond ik er slechts -een paar zwarten. Het huis was gesloten en verlaten. De eigenaar -woonde op eene nabijgelegene plaats met zijne vrouw en kinderen. Zeer -waarschijnlijk was de vrouw er niet toe te bewegen, om naar haar met -bloed bevlekt huis terug te keeren. - -De naam van »de plaats" is Adelaïde, en de eigenaar beroemt zich op den -aristocratischen familienaam Maritz, en is stellig een afstammeling van -den fieren Voortrekker, Gerrit Maritz, wiens naam bij dien van den -grooten Pieter Retief in Natal's hoofdstad, Pietermaritzburg, voor -eeuwig gevoegd is. - -De Engelschen zochten schuiling tegen de Boeren in het huis van een -_Maritz_! Welk een vreemd geval! Wilde de grillige Godin ons wat humor -met de bittere ironie van dien dag mengen? - - - - -VIII - -Een Roemlooze Vangst - - -Zaterdag namiddag werden onze kanonnen eerst op den Impatiberg gebracht. -Zaterdag namiddag, toen Generaal Meijer's geheele commando over de -Buffelrivier op Transvaalschen bodem stond, en de weg naar het zuiden -voor het groote Engelsche leger weer open was! Een Kruppkanon werd -met groote moeite tot boven op den top van Impatiberg door de burgers -getrokken--evenals zij vroeger een groote vestingkanon boven op een -hoogen top in de Drakensbergen (tegenover Majuba) gesleept hadden, en -later.... maar daarover vooreerst niet. De overige stukken werden op de -westelijke helling van den Impati, vlak boven »Marshall's Farm", in -positie gesteld. Er waren er vier heerlijke Fransche veldstukken van 7½ -c.m. en twee eerste klas Krupps van 7½ c.m., een pom-pom (Vickers-Maxim -van 3.7 c.m., die 2 lb. bommetjes over de 4000 treden werpt), en een -gewone maxim. Er was geen Britsche macht op die belangrijke stelling, -om ons haar bezit te betwisten. Een paar geweerschoten met een kleine -buitenpost gewisseld maakten ons den weg daarheen open. Even zoo waren -een paar bommen uit onze Creusot's voldoende om het gansche leger in de -bergen ten zuiden van Dundee te doen vluchten. Er was geen kanon of fort -op eenige hoogte om het Engelsche kamp gesteld. Generaal Penn-Symons had -een zeer lagen dunk omtrent de strijdkracht der Transvalers en zijn -gansch leger kon gemakkelijk, _zelfs na_ den ongelukkigen slag van -Talana Heuvel, in onze handen zijn gevallen. Hij zelf lag doodelijk -gewond in het dorp en zijn opvolger toonde weinig vechtlust. De Talana -overwinning was inderdaad een van die, waarvan Koning Pyrrhus van Epirus -zou gezegd hebben: »Nog zulk eene zegepraal, en ik ben verloren!" -Het was ongetwijfeld een bloedig gevecht van beide kanten, maar het -Engelsche verlies was natuurlijk veel grooter dan dat der Boeren. De -aanvallers lijden immers altoos veel meer dan de verdedigers. Het -_moraal_ der Britsche troepen liet dus heel wat te wenschen over--even -als 't met Generaal Meijer's commando voor eenige dagen het geval -was--terwijl de hoofdmacht van Generaal Joubert nog niet in den slag -geweest was en, vooral na de kleine schermutseling te Adelaide, vol -vuur en geestdrift was. Indien er toen nog een sterke afdeeling--zegge -de Heidelbergers--om Dundee ware gezonden, dan zou Generaal Yule (de -opvolger van Generaal Symons), zich tusschen twee vuren geplaatst -ziende, in wanhoop de witte vlag geheschen hebben. Dit werd, echter, om -de eene of andere reden, niet gedaan. Mogelijk dacht Generaal Erasmus, -dat Generaal Meijer nog den Helpmalkaar Pas in zijn bezit hield. -Mogelijk zag hij geen kans, om Commandant Weilbach er toe te krijgen, -om zoodanige flankbeweging uittevoeren, daar hij meermalen in mijne -tegenwoordigheid verklaarde: »Weilbach wil mij niet gehoorzamen. Zeg ik, -dat hij oost moet gaan, dan gaat hij west en omgekeerd. Ik kan op hem -niet rekenen." _Great Scott!_ - -Onwillekeurig heb ik mij tot een weinig critiek laten verleiden. Of -ik gelijk heb, zal den lezer verder duidelijk worden uit het vervolg -van mijn verhaal. Zoodra ons geschut in positie kwam, werd er op het -Engelsche Kamp, dat geen zes mijl van daar verwijderd lag, gevuurd. -Een paar schoten werden terug gezonden, maar het Armstrong veldgeschut -was niet bij machte onze stelling te bereiken, en de vijand verdween -achter de heuvelen ten zuiden van het dorp! De verachte Boer had wel -veel minder, maar veel beter grof geschut dan de met zichzelven steeds -ingenomen Brit. Daar lagen zij achter Dundee, machteloos en verstomd -over de situatie, waarin zij zich bevonden. Voedsel hadden zij er -voor ruim drie maanden voor een 6000 man. Hun veld-hospitaal was -vol gewonden. Ook andere gebouwen in het dorp werden tot hospitalen -ingericht, van vriend en vijand. (Zoo lag er bijvoorbeeld de wakkere, -dappere Mike du Toit, Luitenant bij de derde Batterij, die op Talana's -Kruin bij zijn kanon zwaar gewond werd.) Er bleef den trotschen Brit, -echter, niets over, dan alles achter te laten en op de vlucht te gaan. -_Dat deed hij echter eerst Zondag nacht_, aan ons ruim genoeg tijd -gunnend, om hem totaal intesluiten! 't Is om hoofdpijn te krijgen, als -men over de »blunders" van die dagen nadenkt. - -Wij bleven Zaterdag nacht op Marshall's plaats. Het regende gruwelijk -en ik bewonderde de gehardheid en gehoorzaamheid en tevredenheid onzer -mannen meer dan immer te voren. Daar zaten zij tegen de kraal muren, -klaar om een aanval eenig oogenblik afteslaan. Hoe jammer, dat zij niet -aanvallenderwijze konden optreden? - -Den volgenden morgen, Zondag 23 October, maakten de Engelschen eene -beweging in de richting van Glencoe. Het was mistig weer, en zij waren -een heel eind weegs uit hun kamp getrokken, eer wij hun plan ontdekten. -De Heidelbergers versperden ze echter spoedig den weg, en onze Creusot's -speelden met hunne kanonnen, zoo als een kat zich met een muis vermaakt. -Vriend Armstrong zond een paar bommen in onze richting, die echter -alleen een paar honderd treden te kort vielen. Wij stonden er volmaakt -veilig op onze hoogte, terwijl onze bommen onder hun gelederen vielen. -Evenzoo kan men het zich voorstellen, heeft de bekende Gulliver op zijne -reizen de kleine Lilliputianen dikwijls van een heuvel met steenen -lastig gevallen, zonder het minste gevaar voor zijn eigen persoon. De -Engelsche batterijen keerden zich toen in woede tegen de kopjes, waarop -de Heidelbergers zich bevonden, maar ook dat bleef zonder eenige vrucht. -De Mausers lieten een hagelbui van kogels op hunne hoofden los en--zij -keerden terug naar hun onzichtbare schuilhoeken achter Dundee. Waarheen -zij gegaan waren, wisten wij niet zeker, maar niemand scheen te -vermoeden dat zij hun kamp en hunne vele gewonden in ons bezit zouden -laten zonder verderen tegenstand. - -Een groote Creusot vestingkanon van 15½ cM., die een bom van 85 [Symbol: lb bar] -gewicht 12000 meter ver werpt, werd nog dien Zondag met oneindig veel -moeite van Dannhauser naar Marshall's plaats vervoerd. Wat een gesukkel -met de zware houten balken, die tot platform voor het monster-geschut -moesten dienen! En wederom was al die moeite bloot tijdverspil! - -Den Zondag werd verder als een dag van rust doorgebracht! Niets werd -er gedaan, om de positie en de plannen van den radeloozen vijand te -ontdekken, laat staan, om hem te omsingelen. Niets. Het was een dag van -rust. Het was de Sabbatdag. Wij mochten dien dag niet vrijwillig en op -eigen initiatief door krijgsoperaties ontheiligen. Ach! hoe jammer, dat -onze menschen het niet begrepen, dat de ééne, groote vraag deze was: -of zij den oorlog met een goed en rein geweten begonnen waren! Als dat -eerst in orde was, dan bestond de ware godsdienst voor den krijgsman -verder vooral in het oorlogvoeren met geheel zijn verstand en hart en -met al zijne krachten! Zoo moet een leger op actieven dienst zijn God -dienen, mijdunkt. Maar onze voormannen dachten er blijkbaar anders -over--en verzetten verder geen trede, om den vijand vast te keeren. - -Den volgenden morgen werd het groote vestingkanon in positie gesteld, -terwijl de Heidelbergers langzaam en voorzichtig al langs de bergen in -een zuidoostelijke richting trokken om den vijand uit zijn schuilplaats -op te jagen. Met gespannen aandacht werd hun tragen gang door ons -gadegeslagen. Elk oogenblik kon een gevecht zich ontspinnen--meenden -onze Generaals. - -Niets van dat alles vond er plaats. De vogel was in den nacht reeds -gevlogen! Den stal wilden wij sluiten, na het paard eruit was. Een enkel -kanonschot dreunde er van den top van den Impati--het was Luitenant de -Jager nog eens, die gewis tot berstens toe ziek was van de herhaalde -fiasco's onzerzijds gepleegd--en eene wacht kwam uit de stad met een -witte vlag te voorschijn. Hospitaal en gewonden, kamp en dorp werden -ons overgegeven. Vooral de massa voedingsmiddelen (er was een heele -pyramide) kwamen ons goed te pas en mochten een kolossale, hoewel -roemlooze vangst heeten. - -Zoo werd Dundee door ons genomen! Onze Zondagsrust kostte ons duur: het -geheele leger was ontsnapt en kwam werkelijk veilig te Ladysmith aan! -De teleurstelling was dubbel groot na den treurigen afloop van den slag -op den vorigen Vrijdag. De Engelschen waren onuitsprekelijk dwaas om -daar, te Dundee, midden in de bergen, (die zij nog al aan de Boeren -overlieten) zulk een kostbaar kamp te vormen. Wij waren niet minder -dwaas in de wijze, waarop wij van den Vrijdagmorgen tot den volgenden -Zondagavond te werk gingen om Dundee in te nemen. Generaal Penn-Symons -was overmoedig en onderschatte de kracht zijner tegenpartij; Generaal -Erasmus had te min moed en overschatte de macht der Engelschen. -Allerwege en voor allen was de Dundee-geschiedenis een treurige -mislukking. Geen van beide partijen behaalde er veel eer mede. -Vele dapperen sneuvelden er op Talana heuvel aan onzen kant, en de -echtgenoote van Generaal Penn-Symons, die den val van Dundee niet -overleefde, had een profetisch voorgevoel, toen zij haar man per kabel -liet weten: - -»Ik ben de hoogmoedigste vrouw in Engeland; vreeselijk angstig; -verlangend naar boodschap. Leef om mijnentwille." - - - - -IX - -Een Nachtelijk Avontuur - - -Meer dan eens is mij de vraag gesteld: »Hoe ging het in de eerste weken -van den oorlog op het punt van voedsel voor de commando's"? Wel, het -ging in het begin uiterst beroerd. Dagen lang was er geen brood. Die -geen beschuit, door vrouw, of vriendin, of zuster voor hem gebakken, bij -zich had, moest meermalen honger lijden. Want zelfs met het slachten -van vee ging het toen zeer ongeregeld. De meeste burgers hadden echter, -wat kost van huis meegebracht, en anderen hadden geld in den zak, om -er koopjes op weg mee te doen. Te Newcastle, bijvoorbeeld, konden de -hotelhouders niet genoeg spijze voor de hongerige mannen verschaffen, -hoewel zij er goed voor betaald werden. Opmerkelijk is het, dat noch -spijs noch drank aldaar door eenig een maar zoo genomen, of, zooals men -het euphemistisch noemt, »gecommandeerd" werd. Langs den grooten weg, -echter, ging het meer ongeregeld toe, vooral waar men verlaten huizen -en winkels aantrof. Een oplettende burger kon gedurig kleine klompjes -burgers (heel toevallig!) zien verdwalen in de richting van een of -ander hoen, of eend, of gans: geen gewoon Afrikaander kon met Paddy -in een varkenjacht wedijveren. Hetzij deze de lieve diertjes gewoon -weg storm liep, of met eenige kameraden in de flanken aanviel, zijne -manoevers werden steeds op meesterlijke wijze en met schitterend succes -uitgevoerd. En 's avonds, als wij ergens op een groot buiten ons bivak -hadden, kon men op het geschreeuw van zieltogende zwijnen rekenen als -een veilige aanwijzing naar de kwartieren der dartele zonen van Erin. -Men moest zichzelven, echter, in die dagen op alle mogelijke manieren -behelpen. Het brood werd op reuzenschaal te Pretoria gebakken en versch -uit de ovens naar 't front gezonden. Maar waar was het front? Wij bleven -soms een, soms twee, soms drie dagen op eene plek. Zelfs de Generaal, -kon niet altoos met zekerheid zeggen, waar zijne commando's over twee of -drie dagen zouden kampeeren! Wat nu gedaan? Men zond eenvoudig het brood -bij trucks vol per spoor naar Natal, alwaar het bij de stations dikwijls -lag te verschimmelen, terwijl de arme burgers ernaar versmachtten. De -Nederlandsche Spoorwegmaatschappij werkte hart en ziel en krachtig met -de Regeering en den Commandant-Generaal zamen, maar de fout lag hierin: -dat men het brood _te Pretoria_ liet bakken en dan nog al _versch_ over -al die lange mijlen spoors verzond. Later werd deze gewichtige zaak -veel beter geregeld. Er werd niet slechts te Glencoe Station een groote -veld-bakkerij op touw gezet, maar al het brood in de hoofdstad gebakken, -werd eerst opgesneden, met wat vet bestreken en dan nog eens in de ovens -goed droog en hard gebakken, eer het naar de commando's ging. Als een -soort smakeloos, maar toch zeer voedzaam beschuit werden de harde sneden -in de koffie door de burgers geweekt en met pleizier gegeten. Zulk brood -kon natuurlijk niet verschimmelen, al bleef het ook hoe lang op weg naar -het onbekende en beweegbare front. - -Wat het vleesch aangaat, werd er later mede gemorst, kan men zeggen, -toen de commando's vaste lagers rondom Ladysmith en de Tugela en -de Modderrivier getrokken hadden. Er was altoos een overvloed van -ossenvleesch, en soms werd er ook wel een kudde schapen voor de -commando's gekocht. Zekere personen in elk lager werden afgezonderd, om -het vleesch te verdeelen, en elk korporaalschap (ongeveer 25 man) kreeg -zijn bescheiden deel. Desgelijks werd de koffie en suiker, de thee en -de tabak, de zeep en de blikjes jam en visch--en natuurlijk ook het -brood-beschuit--uitgedeeld. Drank werd niet verschaft, maar die in een -flesch whisky of brandewijn behagen vond, wist die wel uit Pretoria of -Johannesburg of elders per spoor aan zijn adres te doen zenden. - -Wat mijn eigen persoon betreft, mijn vriend, de kapitein, hield er een -soort adjudant op na, die tegelijkertijd ook naar den kookpot moest -kijken. Gewoonlijk had hij een kuiken, soms ook wel een taaien haan op -'t vuur, eenmaal per dag. Wij vroegen niet vanwaar die dingen kwamen, -maar bleven goed op de hoogte omtrent den weg waarheen zij gingen. Aan -een gezonde spijsvertering was er bij ons in de open lucht geen gebrek, -en ons appetijt was kolossaal. Soms kwamen wij in een stortregen 's -avonds bij ons bivouac voor den nacht aan, en in een ommezien was er -eene kamer voor den kapitein en zijn gast gecommandeerd en een kip op -'t vuur. Dit hadden wij alles aan den adjudant te danken, die weinig -moeite had om voor den kapitein een bed te krijgen, daar deze tot het -commissariaat-departement der Staatsartillerie behoorde en alzoo ruime -rechten en machten kon uitoefenen. 't Was dus goede politiek, om hem van -dienst te zijn. Op zijne beurt, weêr, vereenzelvigde mijn goede, oude, -Stellenbossche schoolkameraad altoos mijne belangen met de zijnen, -zoodat ik steeds met hem zijn hoen, zijn koffie en brood en zijn bed -deelde. Soms spoorde de kapitein de trage gangen van een en ander -surnumerair-artillerist, van wien hij iets wilde gedaan krijgen, met -het volgende heel ernstig uitgesproken grapje aan:-- - -»Toe, kerel! Gedraag je nou fluks--dan kom je ook in 't boek van meneer -Hofmeyr!" - -Goede, ondeugende, handige jongens! Gij hebt ons onschatbare diensten -op commando bewezen. Zonder u waren wij gewis verhongerd, of op de -invalidenlijst gekomen. Wij vergeten u nooit, vooral niet wegens die -hoenderboutjes; maar uwe namen zijn ons ontgaan. Het ga u wel, waar gij -ook zijt. - -Maar wat heeft dit alles met het opschrift van dit hoofdstuk te -doen?--Zeer veel, lezer, zeer veel. Zie! toen het mij duidelijk werd -dien Maandagmiddag, dat Dundee in onze handen was gevallen, verlangde ik -zeer naar een lekker diner. Droog beschuit en koffie voor 't ontbijt, -_dito dito_ om twaalf uur--als er kans daartoe bestond--met _dito dito -plus_ een stukje vleesch tegen zonsondergang--wel, dat zegt veel voor -iemand, die de eerste weken met het Natalsche commando was, maar!... -_Enfin_, een _table d'hôte_ lachte mij uit de verte toe, terwijl ik het -schoone Dundee van den Impatiberg bewonderde. - -En zoo werd mijn nachtelijk avontuurtje voorbereid. - -De Magistraat van Dundee had Generaal Erasmus om eene wacht bij zijn -huis voor den nacht verzocht. Terwijl ik nu bij Marshall's plaats rond -wandelde, in twijfel of ik naar Dundee zoude stappen of niet, ratelde er -een trolley (een open rolwagentje) mij snel voorbij. Ik keek op en zag -mijn vriend Mike Maritz erop, met nog een negental andere burgers. Zij -vormden de wacht, door den Generaal naar den Magistraat gezonden. - -»Gaat ge meê," bulderde de gezellige Mike. - -»Ja wel" en ik rende den wagen achterna en sprong er achter op. Daar -ik als 't ware mijn eigen baas was en bij geen veldkornet of officier -ingedeeld was, kon ik mij aan dergelijke avontuurtjes ongestraft wagen. -Later echter, en dat wel te Magersfontein, werd ik onverwachts heel -zwaar gestraft voor een mijner onschuldige ondekkingsreisjes. Maar dit -is een ander verhaal. - -Een klein half uur rijdens bracht ons bij het veldhospitaal, rechts van -den weg gelegen, tegenover het verlaten kamp, dat links van den weg -was. Daar sprong ik af en liep eenige soldaten te gemoet. Zij pasten de -gewonden op en sommigen waren zelf gewond en kreupel. - -»Een groot gevecht, hè?" - -»Ja," zei Tommy, »a bloody fight--nothing like this since the Crimea." - -»Hm. Was er mist op den berg?" naar Impati wijzend. - -»O ja, den heelen dag, maar niet lager af dan die plek daar"--zei een -hunner in 't Engelsch, met den vinger zoowat halverwege den berg -opwijzend. - -»Is u zeker hieromtrent?" - -»Ja, zeker!" - -Dit punt was dus mijns inziens als feit geconstateerd: er was een dikke -mist op den bergtop laatsten Vrijdag. Generaal Erasmus werd daardoor -natuurlijk zeer belemmerd. - -De gewonden telde ik niet: het was mij geen verkwikkelijk werk. Volgens -Dr. Hohls hadden de Engelschen 184 gewonden te Dundee dien Maandag. - -Het kamp liet ik vooreerst daar, omdat het laat begon te worden en ik -het dorp wilde doorwandelen en dan een hotel wilde vinden. De doodsche -stilte, de algeheele verlatenheid van het dorpje trof mij zeer. Slechts -voor ééne deur waren er twee dames met een heer te zien. De inwoners, -die nog achtergebleven waren, hielden zich binnenshuis »vanwege de -vreeze der wreede, ruwe, vuile Boeren!" Zoo waren zij immers door -hun geliefkoosde Engelsche couranten geleerd. O! de domheid van den -ordinairen Jingo-Engelschman is iets, om Engelen te doen weenen of--wilt -gij het liever?--te doen lachen. - -Alleen wandelde ik de hoofdstraat van Dundee op, zuchtende terwijl ik -mijn oog op Talana Kop liet vallen. Zóó dicht bij den Impati! Foei! wat -'n wanbestuur! - -Mijne aandacht wordt door een aantal mannen bij gindschen winkeldeur -afgetrokken. Laat 's zien, wat daar te doen valt. O! ze zijn aan 't -buiten--zooals men zulke streken noemt. Een van de groote voorruiten -(show window) is kortweg ingeslagen en onze vrienden zijn bezig de -anderen, die reeds binnen zijn, te volgen. Het zijn burgers die, zonder -verlof, ja, tegen het verbod van hun Generaal en Commandant, bij het -vallen van den avond het dorpje zijn ingeslopen. Of zij nu den winkel -reeds ingebroken vonden al dan niet, is mij onbekend. In elk geval, -zij namen er slechts het allernoodigste uit: zooals laarzen, broeken, -jassen, wollen hemden, enz. En--ik gun ze dat alles van heeler harte, -al spijt het mij om den handelaar, die mij totaal onbekend is. - -Ietwat later stap ik weêr denzelfden weg terug, naar zeker hotel, dat ik -in 't oog had. Er brandden eenige lichten in de eetzaal, maar de deuren -waren dicht. Ik klopte aan. Een oude praatzieke Jood kwam naar de deur. - -»Kan u mij wat kost en een slaapplek verschaffen?" Met de grootste -beleefdheid noodigde hij mij, hem te volgen. Hij bracht mij in een ruime -eetzaal, alwaar er een half dozijn kinderen van Israël aanzaten. Zij -groetten mij allen vriendelijk en mijn gastheer riep uit: - -»Kijk hier, die man is mijn gast van avond. Vraag hem en vertel hem ook -niets van den oorlog. Ik wil geen ruzie hebben. Laat ons samen eten en -drinken." - -Tot mijn innige spijt was er geen warm eten! Zalm, kaas, »blikjesvleesch" -(ingevoerd vleesch in blikjes, aldus op commando genoemd), thee, whisky -_en galore_, maar geen gebraden vleesch, geen aardappelen, geen rijst -(den Afrikaner der steden zoo onmisbaar), geen puddings. Hé, wat is dat? -Bakkersbrood, heerlijk, versch! Dat heb ik langen tijd niet gezien, -hoor. Smakelijk werd er dus gegeten, alhoewel het mengelmoes voor -mij ten toon gespreid op geen fatsoenlijk _table d'hôte_ geleek. Al -etende vond ik uit, dat die lieden allen Johannesburgsche Refugee's -waren--wachtende op de zegetocht naar Pretoria, door Engelsche bladen -zoo luidkeels uitgebazuind. Zij hadden gehoopt van Dundee naar de -goudstad terug te mogen gaan. In plaats ervan werden zij per spoor naar -Delagoa Baai gezonden, om vandaar hun weg naar de groote wereld te -vinden. Arme drommels! Zij hebben mij gastvrij en vriendelijk onthaald -en ik wensch ze een veilige terugkeer naar Johannesburg--over een jaar! - -Na den eten riep ik den waard op zijde: »Geef mij toch alsjeblief een -bad, man. Ik verga van vuil."--»Een bad heb ik niet, het spijt mij -zeer".--»Wel! eene kamer dan met waschwater en een bed".--»O Ja, dat -wel. Volg mij maar." - -Ik volgde mijn onbekenden geleider door een langen gang naar een ruime -kamer. Daar gekomen, wenkte hij mij geheimzinnig toe. Ik naderde hem. -Hij fluistert mij in 't oor: - -»You are in a trap! Ze English will come again to night. I warn you". - -Ik hield mijn hoofd hoog en sprak op dood gerusten toon (al wist ik er -niets van af!) - -»Nonsense. They're fled, man." Hij haalde zijn schouder op en de schaduw -van een spotlachje speelde op zijne breede lippen, terwijl hij opmerkte: - -»Hm! Alsof de Engelschen zóó op de vlucht zullen gaan! Man, ik waarschuw -jou, verlaat het dorp. Zij komen van nacht terug" (in 't Engelsch -natuurlijk). - -Ik begon erg te twijfelen, omtrent den stand van zaken, maar hield -staande, dat er geene sprake van hun terugkeer was en dat ik een lekker -»perpendiculier bad" en een heerlijke nachtrust ging genieten. - -Hij zag mij verbaasd en medelijdend aan, en verliet de kamer. Plotseling -kwam hij weer terug en fluisterde mij met nog meer geheimzinnigheid in -ernst toe: - -»Kijk. Neem dezen sleutel. Als de Engelschen bij de voordeur komen, kan -je hiermede door de buitendeur van den gang ontsnappen." - -Ik lachte spottend, maar nam den sleutel uit zijne hand. - -»Zoo," zeide hij, »dat's goed. Ik mag je niets vertellen. Ik moet mijn -mond dichthouden. Maar ik weet.... ik weet.... pas op! de Engelschen -komen van nacht terug. Ik weet het." De laatste woorden werden mij heel -zacht in 't oor gestooten. - -Toen bemerkte ik eerst, dat mijn waard heel diep in het glas gekeken -had. De opgewondenheid der laatste paar dagen hadden hem gewis een -hevigen dorst gegeven. En er stonden niet minder dan twee tamelijk -gevulde bottels Scotch op de tafel--herinnerde ik mij. - -Ik besloot hem toen op de proef te stellen. Hem sterk in de oogen -ziende, donderde ik los: - -»De _Boeren_ komen van nacht het dorp in--niet de Engelschen." - -»Vader Abraham! Zullen ze mij dooden?"--riep hij angstig uit. - -Ha! hij was dus alles behalve zoo zeker van zijne zaak, als hij mij -wilde diets maken. - -»Och neen, vriend! Ze zullen je geen kwaad doen. Wees maar vriendelijk -en geef ze wat te drinken,"--zei ik. - -»Goed," antwoordde hij, »ik blijf den heelen nacht op. Ik zal ze goed -ontvangen." - -»Wel, goeden nacht dan, old chap."--Ik schudde hem al lachend de hand. - -Hij stond mij besluiteloos aan te kijken. Krabde zijn hoofd eenige -seconden, in diep gepeins verzonken en toen stotterde hij: - -»Ah! I have it. I shall keep coffee ready for ze Boers.... and beeftea -for ze English!" - - - - -X - -Een Romantische Rit - - -Dinsdag morgen begon de droevige tijding omtrent Elandslaagte in -ons kamp doortesijpelen. Ik zeg »doorsijpelen" met opzet, want we -kregen het nieuws bij kleine stukjes en brokjes. »Generaal Kock is -dood"--fluisterde een je in 't oor. »Hij en al zijn officieren zijn -gevallen." »Neen", merkte een ander op, »bijna al zijne menschen zijn -ontvlucht, en hij zelf is licht gewond." - -Wij waren zeer ter neêr geslagen bij het vernemen van deze nieuwe ramp. -»Sorrows never come singly". Zoo was het ook met ons. Met hangende -hoofden aten wij ons morgenmaal te »Marshall's Farm", toen wij eensklaps -uit ons droomerigen, lusteloozen, »bek-af" toestand gewekt werden. - -_Boem! Boem! Boem!_ We hoorden het duidelijk. Daar ginder in de -Biggarsbergen is het, of anders er achter. Boem! Boem! Het gaat geweldig -aan. Er wordt weer gevochten. Het klinkt zoo nabij, dat meer dan een, -met ongeduld vervuld, opspringt en uitroept: »Om God's wille! laat ons -van hier wegkomen. We zijn ziek van Dundee. Elandslaagte maakt ons -woedend. Laat ons voorwaarts rukken. Onze broeders vechten al weer, en -wij.... doen weêr niets"! - -Zoo voelen wij allen, al zeggen wij het ook niet overluid. - -Goddank! daar komt Generaal Joubert in eigen persoon in ons kamp -aangereden. Hij is boos en opgewonden, en roept met zijn fijne schelle -stem uit: - -»Wat maakt jullie hier? Waarvoor wacht jullie? Voorwaarts, kerels! Hier -is niets te doen. Er is geen tijd te verliezen. Voorwaarts!" - -Spoedig is het geheele commando op weg naar Glencoe. O! hoe branden wij -van verlangen, om _daar_ te komen, waar het kanongebulder plaats vindt. -Het schijnt ons zoo dichtbij te zijn, maar het bleek later, dat het te -Rietfontein (dichtbij Ladysmith!) was, dat de Vrijstaters dien Dinsdag -morgen hun vuurdoop ondergingen. In Natal, wegens de vele bergen en de -heldere lucht, kan men het grof geschut verbazend ver hooren, wanneer de -wind gunstig is. - -Eer wij Glencoe bereiken komen wij een locomotief en een paar -trucks tegen. Het zijn de Hollanders van de Zuid-Afrikaansche -Spoorwegmaatschappij (kortelijks _Zasm_ genoemd), die reeds _daar_ -zijn, druk bezig de taklijn van Glencoe naar Dundee in orde te brengen. - -»Bij Jupiter!"--hooren wij een bekende Afrikaander, die nooit een goed -woord voor de Zasm had, uitroepen, »die Hollanders zijn wakkere kerels. -Zij verstaan hun vak. _They mean business!_ That's sharp work, eh?" - -Eere wien eere toekomt! De Nederlanders hebben de Republieken trouw en -_con amore_ gedurenden den oorlog, voor zoover mij bekend, bijgestaan. -Gewis hebben zij niet geschroomd, de Transvalers ten oorlog aantesporen. -Maar, zij voegden de daad bij het woord, in de meeste gevallen, en de -zware offers, die zij voor ons brachten, zijn meer dan voldoende om hun -bitterste tegenstanders onder ons volk te ontwapenen. - -Voort gingen wij, de Commandant-Generaal in een klein »spider" vóór -aan, voor een paar uur, toen hij weer naar het naaste telegraafkantoor -terugkeerde. Wij gingen den schilderachtigen Biggarsberg Pas in bij -Glencoe-station, maar vandaag hebben wij geen oog voor natuurschoon. We -zijn enkel oor: hoor dat gedreun als van den donder! Geen ruwe bergkrans -imponeert, geen kabbelende stroom bekoort: onze broeders vechten, en -wij? wij zijn er niet bij om ze te helpen. Talana Kop, Elandslaagte, -en nu? God! geef onze mannen de zege vandaag! Eenige dames staan er bij -een huis dat wij voorbij snellen: heden heeft niemand een oog voor de -schoonen, noch lust om met haar een praatje aanteknoopen. Onze broeders -vechten ergens naar voren, we weten niet waar--ze roepen ons toe: »komt -over en helpt ons." Onze aangezichten zijn streng en stroef: we hebben -geen lachje voor de kinderen op onzen weg. De onzekerheid is te akelig. -De twijfel te pijnlijk. Wat gebeurt er toch? Voorwaarts! Spoedt u, eer -het te laat is. Onze eer is er mede gemoeid. Er is geen tijd te -verliezen. - -Iemand zegt: er is een soldaat daar naar voren geschoten. Hij werd door -onze verkenners tegen gekomen, de arme drommel. - -»Wat is er aan, Dokter?"--vragen wij Dr. Hohls in het voorbijgaan. - -»Ja!"--zegt hij, »de arme kerel ligt daar boven in eene hut doodelijk -gewond. Ik wilde hem verwijderen, maar hij smeekte mij hem daar te -laten. Hij wordt door eenige kaffers verzorgd." Welk eene gedachte! -Zonder vriend of bloedverwant, zonder iemand, die zijne taal kent, ligt -er een blanke man langs dezen weg te zieltogen. Zou het waar zijn, wat -de dichter Gray zoo schoon zegt?-- - - _On some fond breast the parting soul relies, - Some pions drops the dosing eye requires._ - -Het gedicht vliegt ons door het geheugen en tegelijkertijd ook het -bekende verhaal van den Engelschen Generaal Wolfe, die Gray's »Elegy" -(waaruit bovengemelde regels genomen zijn) reciteerde, toen hij den -aanval op Quebec leidde, niet wetende dat hij zijn eigen graflied -zong. Maar in een oogwenk hebben wij den stervenden vreemdeling en -den dichterlijken Generaal vergeten. Wij zijn te bekommerd over de -onzen, die daar onder in de vlakte alleen »den wijnpersbak betreden" -Haast u! Mannen! Broeders! Haast u! Sneller, steeds sneller! -Hoort!--_Boem_--_boem_--_boem_--dreunt het voor ons! - -Onze arme dieren kunnen het echter niet veel langer volhouden. De weg is -verspoeld, turfachtig, vol modder en vol steenen. Een voor een blijven -de zwaar beladen wagens staan. Mijn vier armzalige muilen overwinnen -wel alle hinderpalen, maar mijn Jehu's gebruiken de zweep meer dan de -leidsels: zij spelen viool op de arme langooren.... op krassende wijze. - -Ho Ka! Halt! daar staat de wagen van Advokaat Esselen weêr. Wat is 't? -Ach! de moddergaten zijn te veel voor den zwaren ammunitiewagen. En de -regen stort geweldig op de arme muilen neder. Zij kunnen niet verder. - -»Goeden dag, broers! Tot ziens!" Wij zien elkanders aangezichten niet -meer vóór Donderdagmorgen bij Elandslaagte. Zoo ging het op dien zwaren -tocht naar Ladysmith. De regen! Foei, dat was het ergste van al. Het -water viel ongenadig op ons af dien namiddag. Zonder tent of dak moesten -de burgers het stellen. Welk eene toets voor iemands constitutie naar -lichaam en ziel tegelijk! Die den onvergetelijken tocht naar Ladysmith -met de voorste commando's meêdeed, heeft geen kleinigheid achter den -rug. Hij kan met eenig recht zeggen: »ik was ook eens op commando!" Ba! -dat was een nacht in het lange, natte gras, langs den weg. Geen vuur -mocht aangestoken! Geen koffie gemaakt! Gelukkig hij, die voor zulke -gelegenheden een zoopje in zijn veldflesch heeft! - -De volgende dag is een van de prominente dagen uit mijn Natalsche -herinneringen. Vroeg, heel vroeg natuurlijk, waren wij door de -Biggarsbergen gereden en hadden wij ons kamp in de prachtige -Zondagsrivier vallei opgeslagen. Het was een dag van zonneschijn -in den morgen, met een regenvloed tegen den avond--een type van onze -ondervindingen! We vormden een gezelschap van zeven, en meenden naar -Ladysmith te kunnen gaan. Het kwam aldus: - -Zekere jonge Transvaler wist den Staatsprocureur te verzekeren, dat de -Engelschen Ladysmith verlaten hadden. Generaal Erasmus lachte, toen hij -dit hoorde, zeggende, dat de man het mis had. De Staatsprocureur hield -echter staande, dat zijn informant hem alleszins vertrouwbaar toescheen -en wilde in elk geval de reis ondernemen, om informatie in te winnen. -Hij was te Marshall's plaats bij ons commando gekomen, en brandde van -ongeduld en ergernis over den tragen en tragischen gang van zaken. Hij -wist heel goed, hoe noodzakelijk het voor de Republikeinen was, om spoed -te gebruiken. - -»Wel," zeide de Generaal, »ga dan maar, als je lust hebt, maar neem een -man van ondervinding met je meê. En--neem de stad over in mijn naam!!" - -De Heer Tobias Smuts, vroeger Commandant van Ermelo, thans lid van den -Eersten Raad, verklaarde zich gereed te gaan. Kapitein Bosman en ik -stonden het gesprek aan te hooren, en vol geestdrift sloten ook wij -ons bij het gezelschap aan. Ds. van Broekhuizen van Pretoria, een -patriot-predikant zooals wij er meer in den oorlog aantroffen, kon -niet achterblijven. Met geweer en bandelier gewapend ging hij met ons -meê. Hij was vroeger een beroemde voetbalspeler te Stellenbosch--het -scheen mij, of de geest van het voetbalveld hem dien dag weêr bezielde. -Dan hadden wij ook nog Advocaat J. Roos, _Reuter's_ specialen -oorlogscorrespondent aan onzen kant, die door dik en dun met de -commando's ging, en de wakkere Kapitein Daniël Theron, vroeger reeds -door ons aan den lezer voorgesteld. Wij waren allen te paard en allen -gretig, om wat groots te verrichten. - -Wat een aardig geval, indien wij de eersten zouden zijn, om Ladysmith -binnen te rijden! Voort dus in vollen galop! Wie weet, wat ons voor de -deur ligt? Mogelijk wordt deze rit nog geschiedkundig en onsterfelijk! -Onze Staatsprocureur heeft een helder hoofd; hij is een geoefend denker; -gewoon te wikken en te wegen--koud en scherp als staal, om waarheid van -onwaarheid te scheiden. 't Is best mogelijk, dat Ladysmith door Generaal -White ontruimd is. Leve de Republiek! Voorwaarts! - -Onze _ex_-Commandant spreekt weinig, maar kijkt veel rond met zijn -verrekijker. Hij is verantwoordelijk voor onze veiligheid, en kan dus -niet te voorzichtig zijn. Er zijn reeds te veel van onze menschen -prisoniers gemaakt, en dat wel hier dichtbij, te Elandslaagte. - -Ach! daar zijn de roodbruine heuveltjes links van Elandslaagte-station. -Daar staat de groote tentwagen van Generaal Kock nog, wit en blinkend in -de middagzon. 't Is een van de ouderwetsche, ruime Voortrekkers wagens, -en staat midden in het slagveld van Elandslaagte: plaats van bittere -nagedachtenis voor alle ware Republikeinen--een tweede Weenen voor 't -Afrikaanderdom. Tot _zulk_ eene vernedering is het met den Voortrekkers -wagen gekomen. - -Een oogenblik zijn wij in twijfel, of wij het slagveld terstond bezoeken -zullen, of niet, maar onze tijd is kort en we hebben nog ver te rijden. -We zijn immers op weg naar Ladysmith en 't is reeds één uur. - -Bij 't spoorwegstation gekomen, spreken wij met eenige Indische -mijnwerkers--er is een groote kolenmijn bij 't station--omtrent de -Engelschen, en tot onze verbazing zeggen zij: dat de soldaten daar -achter de bergen zijn. Met de hand wijzen zij naar de bergen zuidwest -van Elandslaagte en noordoost van Ladysmith. 't Is onmogelijk, denken -wij: de coolies bedriegen ons; maar de ex-Commandant wordt onrustig. Wij -rijden naar een heuveltje aan onze rechterhand, alwaar wij afzadelen -en den horizon met onze veldkijkers onderzoeken.--Neen! er is niets te -bespeuren, en toch kan 't best zijn, dat eene patrouille van den vijand -ons op dit oogenblik bespiedt en onverwachts mag bekruipen. Een -onaangenaam en onzeker gevoel begint in ons op te komen. - -»Wacht!" zeide de Commandant, »blijf jullie hier, terwijl ik daar naar -die Kafferkraal rijd. Snijdt jullie intusschen den telegraafdraad -stuk hier boven ons hoofd. Wij kunnen niet te voorzichtig zijn." De -Staatsprocureur vergezelt hen, en de achterblijvenden pakken den -draad aan. Geen kleinigheid, hoor! want de palen zijn zeer primitief, -bestaande uit dunne boomstammen, vol knoesten en kwasten en haakplekken -voor het achterste gedeelte van de broek, die er op- en afglijdt. Twee -van ons die zich aan de onderneming waagden, zijn er ook letterlijk -»broekscheur" (zooals de Boer het noemt) van afgekomen. Het moeilijkste -is, om aan de ééne hand te blijven hangen, terwijl de andere de dikke -draden tracht door te knippen met een soort schaar, die daarvoor -gebruikt wordt. Daar de kraal een goed half uur rijdens van ons -verwijderd is, hebben wij tijd om intusschen een beetje rond te -wandelen, terwijl onze paarden op het schrale gras weiden. - -Wij wenden onze schreden naar het station en het duurt niet lang, of -wij vinden er verscheidene tastbare herinneringen aan het ongelukkige -commando, dat ons zoo ver vooruit was gesneld, om weer gebroken en -bebloed terug geslingerd te worden. Ziedaar eenige geweren op den grond, -voor de deur van een klein hotel. Het zijn Mausers! Gebroken Mausers! -Een duidelijk teeken, dat de onzen er de nederlaag hadden. In een -vertrek zien wij bloedvlekken, nagelaten brokjes brood en beschuit en de -asch van vroegere vuurtjes. Er waren gewonden in deze kamer, mogelijk -ook prisoniers--ook Engelsche gewonden, te oordeelen naar de bebloede -_khaki_-kleedingstukken, die hier rond liggen. Wij loeren door het -venster van een andere kamer en worden door een sterke brandewijn-geur -getroffen. Ha! daar hebt je een Coolie op zijn rug liggend, -dood-dronken, of dood--een walgelijk schouwspel! Laat ons verder gaan. - -Wat hebben wij hier? Een massa bottels, overal rond gestrooid, allen -ontkurkt en ledig! Wellicht heeft gindsche aanbidder van Buddha de -laatste gevulde bottel brandewijn, die hier te vinden was, geledigd; -maar wie heeft dit gansch groot geestrijke heir verslonden? Het zijn nog -al fijne exemplaren, hoor!--meestal van de aristocratische lang-nekken, -die waarin de keurige wijnen van Champagne en den Rijn gedaan worden. -Bij Jupiter! die onbekende drinkers hadden een goeden smaak: zij lieten -slechts het Natalsche bier onaangetast. Er zijn er niet minder dan -twintig groote leggers van dat plebejisch vocht op de trucks, allen -onaangeroerd. 't Is heel duidelijk, dat er een trein vol kost en drank, -voor de troepen te Dundee bestemd, door Generaal Kock's mannen hier -opgehouden werd, en dat onze vrienden zich, als goede officiers, bij de -duurste en uitgezochtste dranken bepaalden. Van harte hopen wij slechts, -dat geen een van onze arme makkers laatsten Zaterdag hier _eerloos_ -in plaats van op het slagveld _eervol hors de combat_ geraakte. Zoo'n -gebottelde schare van geesten (»spirits") is nog al gevaarlijk voor een -dorstige menschheid, vooral na een langen en vermoeienden en kouden -marsch. _Humanum est errare!_--Zoo dachten onze Generaals ook, want -nog dienzelfden namiddag werden eenige mannen vooruit gezonden, om de -gevaarlijke vaten onschadelijk te maken, door het bier op den grond te -verspillen. Voor het eerst, en waarschijnlijk voor het laatst in mijn -leven, heb ik toen een rivier van louter bier zien vloeien. - -Een tijd lang vermaakten wij ons ook met het lezen der jongste Engelsche -telegrammen, die wij in het kantoor aantroffen, maar mijn hart was op -die treurige bruine heuveltjes, waar de Johannesburgers en Hollanders -en Duitschers den laatsten Zaterdag het onderspit moesten delven. -De romantische hoop om Ladysmith dien avond te bereiken, scheen mij -verijdeld, maar de Kapitein en eenige anderen van ons gezelschap wilden -met geweld verder gaan. Toen onze ex-Commandant van de Kafferkraal -terugkeerde met een ongunstig rapport, kon ik de verzoeking, hierboven -genoemd, niet langer weerstaan; vooral daar Kapitein Bleksley van -Johannesburg, mij te kennen gaf, dat hij mij gaarne in die richting -vergezellen wilde. De kapitein was reeds ten vorigen dage bij -Elandslaagte, op instructies van Generaal Joubert, aangekomen, vertelde -hij mij, om te zien, of er niet nog van onze gewonden in de omgeving te -vinden waren. Hij verhaalde mij, dat hij er werkelijk eenige gewonden -en ook dooden in nabijgelegen kafferhutten had ontdekt, waar de arme -drommels dien noodlottigen Zaterdag nacht of daarna een schuilplaats -hadden gezocht. Terwijl de meerderheid van ons partijtje dus den -weg naar Ladysmith verder volgden en de minderheid naar ons lager -terugkeerden, vervoegde ik mij bij Kapitein Bleksley voor den namiddag -en den nacht. - -Onze bevindingen zullen in een volgend hoofdstuk verschijnen. - -Eenige dagen later eerst ontmoette ik mijn vriend Kapitein Bosman. Wij -waren weêr op weg naar Ladysmith, maar ditmaal met de eerste batterij -en vele duizenden burgers. We gingen toen de Engelschen in de stad -vastkeeren en belegeren. Ik vroeg mijn trouwen vriend: - -»Wel, hoe is het met jullie dien middag afgeloopen?" - -Hij antwoordde: - -»Man! wij gingen voor ongeveer een half uur verder op den grooten weg, -zonder een sterveling tegen te komen, toen eenige paardenruiters ons -tegemoet reden. Ze kwamen van de heuvelen op onze rechterhand. Ze waren -Boeren tot onze blijde verbazing! Spoedig bleek het, dat het eene -patrouille Vrijstaters waren, die zich zeer verheugden bij het vernemen, -dat de Transvalers zoo dichtbij waren. Ze hadden den mond vol van -een geduchten aanval, dien zij den dag te voren met succes hadden -afgeslagen, maar verlangden zeer naar onze komst. Over het doel van onze -romantische expeditie, maakten zij zich erg vroolijk: de Engelschen -waren wel degelijk in Ladysmith, zeiden zij, en dat wel te veel en te -sterk naar hun smaak. Daarom spoorden zij de Transvalers nog eens aan, -om toch met allen spoed voorwaarts te rukken." - -»En waar sliept je dien akeligen stormachtigen nacht?" vervolgde ik. - -»Kerel! we hadden het bitter zwaar, glô mij. Wij reden den geheelen -langen weg weêr terug naar ons kamp! Maar dat was niet het ergste. Te -Elandslaagte ving de duisternis ons reeds. En jij weet, hoe het regende! -Wel, jij kent de diepe »spruit" dicht bij het station. Daar ik bijziend -ben en het stikdonker was, tuimelde ik over 't hoofd van mijn paard -heen. Ik bleef dus wat achter, en riep te vergeefs naar mijne makkers. -Zij waren in de duisternis verdwenen. Ik hoorde niets. In zalige -eenzaamheid moest ik dus eenige uren lang naar ons kamp terugrijden. -'t Was bij negen uur toen ik daar aankwam. Goeie deugd! ik was stellig -negen uur in den zadel dien ellendigen dag. Of ik niet afgemat, papnat -en hongerig was! 't Was maar een treurige bezigheid, hoor!" - -Ik troostte hem met de gedachte, dat de »Ridders van de Ronde Tafel" -van Koning Arthur wel eens zich in 't zoeken naar den »Heiligen Graal" -uitgeput hebben, en toch niet minder helden om die reden heeten. Ook -hadden zij heel nuttige informatie omtrent onze Vrijstaatsche vrienden -meêgebracht, en dat was veel meer dan Don Quixote ooit deed! - - - - -XI - -Elandslaagte - - -'t Was een treurige pelgrimstocht dien Woensdag namiddag naar de plaats, -waar vier dagen vroeger een groot lager gestaan had, vol van leven en -vreugde en hooge eerzucht--en nu? En nu? Laat ons zien, wat er nu nog te -zien is. 't Is een goed half uur wandelens van het station, zoo gaan wij -te paard--Kapitein Bleksley en ik. Wij reden over de gelijke vlakte naar -de heuvelen-groep--er zijn er zoo wat drie of vier dicht bij elkaar, -één waarvan min of meer dwars tegen over de anderen loopt--waar de -tragedie werd afgespeeld. Onverwachts komen wij op een lijk af, zoo -wat halverwege naar den naasten heuvel. Een lijk in het open veld, -vier dagen na den slag! Wij stijgen af en doen onderzoek. 't Is een -sterk gebouwde, forsche man, blijkbaar een Duitscher, van middelbaren -leeftijd. Hij ligt op den rug en er is een kleine ronde wond recht boven -het linker oog en een tweede in het achterhoofd. De kogel trof hem -terwijl hij stond, of liep, of reed, mogelijk op weg naar de kopjes. -Maar hoe kwam hij daar, in het open veld? - -Zijn linkerhand is in zijn jaszak gestoken. Wij halen haar uit en -ziet!--er is een Mauser-patroon tusschen zijn duim en voorvinger -vastgenepen! In den dood hield hij den kogel nog stijf vast. Hij was -op 't punt om zijn geweer te laden, arme man, toen de doodsengel, in -den vorm van een Lee Metford kogel, hem arresteerde. - -Te vergeefs onderzoeken wij zijne kleeren en zakken voor een naam, of -eenige andere vingerwijziging omtrent zijne identiteit. Wij kunnen -slechts dit verklaren: dat hij in alle waarschijnlijkheid tot het -Duitsche Korps onder Kolonel Schiel (die ook dien dag gewond en gevangen -genomen is) behoorde. Zijne daden zoo wel als zijn naam zijn begraven -daar in het plein bij Elandslaagte, waar wij hem haastig een graf -maakten, ver, ver van zijn vaderland. - -Helaas! mijn onbekende broeder! Op uw grafheuvel passen de aandoenlijke -woorden van Adelaide Proctor: - - No name, to bid us know - Who rests below, - No word of death or birth, - Only the grass's wave - Over a mound of earth, - Over a nameless grave. - -Met een bezwaard gemoed zetten wij onzen tocht voort naar de naaste -tent, die wij zagen. Het bleek de tent van den heer de Witt-Hamer te -zijn, een Nederlander, lid van den Tweeden Raad en Luitenant van het -Hollandercorps. Eenige enveloppen op den grond liggend droegen zijn -bekenden naam. Dicht bij de tent lagen een geelgeverfden reiskoffer, -met den naam »C. Mansvelt" in groote witte letters er op geschilderd. - -Goeie deugd! Dan was mijn leerling, Cornelis, niet lang geleden hier! -Zijn vader, de Superintendent van Onderwijs der Zuid-Afrikaansche -Republiek, weet niet of zijn oudste zoon dood of levend is. Is hij -gesneuveld, of prisonier? Is hij slechts gewond, of reeds begraven? -Niemand weet. Kon de kleerenkoffer toch maar spreken over het gevecht -en het lot van zijn jongen meester!--Later kwam de blijde tijding, dat -de jongen prisonier was en in goeden welstand verkeerde. - -Wij haasten ons verder, daar de regen al weer dreigt. Daar staat de -groote wagen van den Generaal, vlak onder het dwarskopje (zoo even -genoemd), en in het midden van den heuvelengroep, waar de Republikeinen -stelling namen. De twee veldkanonnen (Maxim-Nordenfeldts, 7½ cM.--van -Dr. Jameson destijds afgenomen) stonden op de dwarshoogte, niet ver van -des Generaals wagen. 't Is ons goed, te weten, dat de grijze Generaal -(een lid van den Uitvoerenden Raad nog al) als een held op zijn post -bleef, totdat zijne zware wonden hem deden neerstorten. - -De strijd moet hier hevig geweest zijn, hier in de omgeving van den nu -verlaten wagen, want er zijn verscheidene lange, versche graven in den -maagdelijken bodem gedolven. - -Wij zien eenige tenten op de helling van den hoogsten heuvel der groep, -niet ver van ons af, en gaan daarheen. Op weg moeten wij een diepen, -droogen sloot (donga) door en worden aan den grond genageld door wat -er te zien valt. Een twintig of dertigtal doode paarden liggen er in -den sloot op een hoop. Zij zijn daar aan elkander gekoppeld, mogelijk -door de Engelsche bommen neergeveld, die er over den dwarsheuvel -donderden; of misschien zijn zij later door de troepen daarheen gesleept -en op elkander gesmeten. Hoe het ook zij, de verscheidenheid van houding -en ligging der nobele dieren, alsmede hun wederkeerige betrekking -tot elkander, zooals zij daar opeengestapeld zijn, vormen een -onbeschrijfelijk treffend geheel. Och! dat het penseel van Potter mij -dit afgrijselijk-schoon, natuurlijk-artistiek tooneel kon afschilderen! -'t Is een scène, het plastische doek van een Hogarth meer dan waardig. -Ik kan er geene woorden voor vinden. Ik werd er door tegelijk betooverd -en afgeschrokken. Trouwe, fiere, krachtige, verminkte, verwrongene, -bebloede strijdrossen. Gij vormt een passend monument van den -vreeselijken slag. 't Is mij alsof de ziel van Elandslaagte laatstleden -Zaterdag nacht tusschen deze heuvelen rondwarend, en eindelijk sidderend -in uw koude, ontzielde lichamen tot rust kwam. - -Wij gaan voort zonder een woord te spreken, totdat de Kapitein een -voorwerp ziet, dat een teedere snaar in het hart doet trillen. 't Is de -tent van zijn vriend, Majoor Hall, van Johannesburg. Hij herkent haar -aan de voering van groene baai en eenige stoelen in de nabijheid. »Ik -kende hem zeer goed," zeide hij treurig, »hij was mijn vriend. Hij viel -in den slag van laatsten Zaterdag." - -Overal op de helling van dien heuvel staan er nog tenten, en tusschen de -tenten in liggen er doode paarden bij de aschhoopen van doode vuurtjes. -Verschoten patronen, Mausers en Lee Metfords, lagen er overal rond -gestrooid. Helmen en gordels van soldaten waren er naast aan de zadels -en tooms en portmanteaux onzer menschen. - -Hier vond de hardste en laatste worsteling te midden van een zwaren -donderstorm plaats. Het Engelsche voetvolk stormde hier van twee kanten -in deze kloof op, nadat de granaten en granaat-kartetsen (wie weet hoe -lang?) hier bijna alles verpletterd hadden. En toen?--Toen ontspon -zich een strijd van man tegen man, met aangezicht tegen aangezicht, -hand tegen hand, geweerkolf tegen sabel, vuist tegen lans, zoo als de -oorlog er geen tweeden heeft opgeleverd. Uit brieven van Engelsche -soldaten oordeelend moet het hier een kleine hel zijn geweest, dewijl -sommige Lanciers zich, volgens die brieven, gedroegen alsof zij op -een zwijnen-jacht uit waren, in plaats van een oorlog met Boeren -(a _boar_-hunt instead of a _Boer_-war) voerden. - -Hier bezweek De Jonge (Dr. Mansvelt's Secretaris), door meer dan een -lanssteek doorboord, de liefde van velen in Zuid-Afrika, door zijne -geschriften van hem vervreemd, door zijn heldendood herwinnend. - -Twee groote lange grachten zijn hier gegraven voor de vele dooden van -beide zijden. Ze zijn een paar voet van elkander verwijderd. Mogelijk -zijn de Engelsche lijken in de ééne, de Boeren lijken in de andere -geworpen. Heel waarschijnlijk echter, is er geen onderscheid gemaakt. -De dood kent geen rassenhaat. Het graf weet van geen nationaliteiten. -Vriend en vijand rusten hier dicht bij elkander. Nederlander en -Engelschman, Afrikaander, Duitscher en Schot,--allen zijn zij vereenigd -onder de haastig omgekeerde zoden. - -Mijn jonge vriend, Luitenant Joubert van het Johannesburg -Vrijwilligerscorps, telg van een dapperen vader, die als -Commandant-Generaal in den laatsten Basuto-oorlog van den Vrijstaat -figureerde, ligt best mogelijk in een van die breede, groote graven -te slapen. Hij gedroeg zich gewis zijnen grijzen vader waardig. Vrede -zij zijne assche! - -De beste, de edelste, de talentvolste, de onvergetelijkste van allen -echter, die te Elandslaagte sneuvelde, is Dr. Coster, Nederlander van -geboorte, advokaat te Pretoria, Staatsprocureur der Zuid-Afrikaansche -Republiek tijdens den Jameson-Inval. Ter onzaliger ure werd de -rechtschapene man beledigd door lippen, die het eene eer moesten geacht -hebben, om hem te eeren. De fiere Nederlander legde zijn ambt als -Staatsprocureur zonder een woord neêr.... zonder een woord, en _zonder -eene grieve_! _Dat_ was het zedelijke wonder, dat de kroon op zijn -grootmoedig karakter zette. Toen de oorlog ons voor de deur stond sloot -hij zich vrijwillig bij het Hollandercorps aan--en dat na hetgeen er -achter de Staatsgordijnen was gebeurd. Te Elandslaagte liet hij het -kostbaar leven voor zijn aangenomen vaderland en volk. - -Zoolang er nationaliteitsgevoel in de Transvalers, de Vrijstaters en -de Hollandsche Afrikaanders blijft branden, zoo lang zal het reine -patriotisme en de ridderlijke dood van Dr. Coster, in eervolle -gedachtenis blijven voortleven. Zijn standbeeld prijkt in Nederland, -zijn graf is diep in elk edel Afrikaander hart gezonken. - - This was the noblest Roman of them all,.... - His life was gentle; and the elements - So mix'd in him, that Nature might stand up - And say to all the world: »This was a man"! - - - - -XII - -Het Licht breekt door - - -In de voorgaande hoofdstukken hebben wij gezien, hoe zwaar de moed en -het _moraal_ onzer burgers in Natal gedurende de eerste weken van den -oorlog op de proef gesteld werden. - -Bij Dundee moest Generaal Meijer onverrichterzake het slagveld ruimen -en tot over de Natalsche grenzen de wijk nemen. Er werd wel een maxim -van de Engelsche ruiterij afgenomen en een groote slachting onder -het Britsche voetvolk te weeg gebracht, maar de uitslag was erg -teleurstellend en ontmoedigend op de burgers, en velen vertrokken zonder -verlof naar hunne woningen. De val van Dundee gaf wel wat verademing, -maar de veilige terugtocht van Generaal Yule bedierf de vreugde geheel -en al. Op het _moraal_, den _geest_ onzer menschen had dat feit dus geen -invloed van eenige beteekenis. Toen kwam de onvergetelijke nederlaag -te Elandslaagte als een donderslag bij klaren hemel op de burgers af. -Zij wisten niet anders, dan dat het zeer goed met Generaal Kock en -Commandant Ben Viljoen ergens in de Biggarsbergen ging. Zoowat 800 vette -beesten waren er te Waschbank-station met trein en al op den 19den -gebuit en het spoor was later met succes te Elandslaagte opgebroken. -Alles scheen dus goed te gaan met de voortvarende en ambitieuze -commando's onder Generaal Kock. En toen?--Elandslaagte! »Een totale -nederlaag, zoo groot als nog nooit door het Afrikaansche volk geleden -is"--om de eigen woorden van Generaal Joubert te bezigen. - -Daarbij kwam nog dit, dat wij van de Vrijstaters niets hoorden. -Hoofd-Commandant Marthinus Prinsloo moest van de Drakensberg-Passen op -Ladysmith afzakken, den spoorweg van Harrismith naar gemelde stad in -handen krijgen, met onze commando's aansluiten en vooral de Britsche -connectie per spoor met het zuiden afbreken. Langzaam, uiterst langzaam -werd met dat werk gevorderd. De lijn naar Pietermaritzburg bleef -onaangeroerd en de verbintenis met onze commando's vond niet plaats. - -Generaal Joubert begon zeer onrustig te worden. In plaats van de -Engelschen zuidwaarts te drijven, vreesde hij het tegenovergestelde. -»Als de Vrijstaters niet beter helpen," telegrafeerde hij in die -angstige dagen, »zal mijne positie onhoudbaar worden!" Hij dacht, dat -er mogelijk een groote aanval van uit Ladysmith op ons werd voorbereid. - -Plotseling, echter, brak het licht door de wolken heen. De romantische -rit vergewisde ons èn van de nabijheid èn van het schitterend succes der -Vrijstaters in hun eerste treffen van beteekenis met den vijand. De slag -van Elandslaagte had ze wakker geschud daar boven bij Bestersstation -op de Harrismithlijn. Een commando van 900 man met één kanon werd in -allerijl van daar naar de Zondagsriviervallei gezonden. Voorzichtiger -dan de Johannesburgers, de Hollanders en Duitschers, namen zij een -sterke positie in op eenige hooge heuvelen, op de plaats Rietfontein, -ten noordoosten van Ladysmith, alwaar Sir George White ze aanviel, maar -met groot verlies werd teruggeslagen. - -Dat gebeurde op Dinsdag den 24sten October--een dag, die met helder -rood in de geschiedrollen van den Oranje Vrijstaat dient gemerkt -te worden--een dag, die veel invloed op het _moraal_ onzer burgers -uitoefende--de dag, waarop het licht door de donkere wolken begon door -te breken. - -Ladysmith is ongeveer 18 mijl van Elandslaagte verwijderd, zooals de -spoorweg gaat. Een weinig meer dan halfweg van laatstgenoemde plaats -naar Ladysmith, op de rechterhand van het wagenpad naar het zuiden, is -het land zeer bergachtig. Terrasgewijze stijgen de heuvelen al hooger -en hooger, totdat zij zich in de hooge Drakensbergen en Biggarsbergen -verliezen. Daar nu, op een van die heuvelen, of liever, op eene -heuvelen-groep, nestelden de Vrijstaters zich zóó vast, dat Sir George -ze niet kon uithalen. Daar ontvingen onze dappere wapenbroeders hun -vuurdoop. Daar stonden zij de proef flink door en wonnen zij hunne -sporen. - -Op Donderdag 26 October kwam de hoofdmacht der Transvalers van het -Noorden langs den weg van Elandslaagte naar Ladysmith aangereden, en -waar de weg tegenover Zwartbooi's Kop op Tinta Inyoni (den hoogsten top -der Vrijstaatsche stelling) komt, vond de lang verbeide verbintenis -tusschen de federale machten plaats. Vroolijk mengde de zijstroom zich -met de groote rivier! Groot en algemeen was de vreugde onder de burgers -dien dag. - -Ik had het voorrecht tegenwoordig te zijn toen Vecht-Generaal Andries -Cronjé onze hoofdofficieren de hand drukte. Ook hoorde ik hem vertellen, -hoe zij van 8 uur v.m. tot 4 uur n.m. door voetvolk en ruiterij werden -bestookt, door drie batterijen en vele maxims gesteund--hoe flink de -burgers zich onder het hevig kanonvuur gedroegen--hoe de herhaalde -aanvallen van den vijand werden teruggeslagen. Het Vrijstaatsche kanon, -(een Krupp) kon slechts nu en dan zijne tanden wijzen en blaffen, -daar het vijandig vuur te hevig daarop neerstortte. Van tijd tot tijd -verdween het dan ook geheel en al van het tooneel, om weer onverwachts, -als er een kans was, vooruit te schieten en een schot of wat te lossen. -Er waren acht burgers in den slag gevallen, zes zwaar en zestien licht -gewond; maar dat belette ons niet met stralende aangezichten elkander -aan te zien en de hand te schudden. De gesneuvelden worden heel -gemakkelijk door de vechtende burgers vergeten, zoo lang als er nog -gevochten moet worden. Het hart wordt door het vechten en het gedurig -zien van menschenbloed verhard. De hoofdgedachte dien dag was deze: -Indien de Vrijstaters alleen, met een enkel kanon, _dat_ konden doen, -dan moeten onze vereenigde machten wonderen kunnen verrichten! Alzoo -werd de geestdrift van Zandspruit in ons herboren; alzoo kwam ons oud -vertrouwen weer terug; alzoo werd de geest en het _moraal_ en de moed -onzer burgers hersteld. - -Dienzelfden namiddag besteeg ik, in 't gezelschap van den -Staatsprocureur, den hoogen bergtop, vanwaar men een heerlijk uitzicht -had op het slagveld van _Rietfontein_--aldus genaamd naar den naam -der boerenplaats, waarop er gevochten werd--eenerzijds en dat van -Elandslaagte anderzijds. Vroolijk en opgewekt gevoelden wij ons op de -hoogte; terneergedrukt en verontmoedigd waren wij in gindsche laagte: -een waar symbool van onze lotgevallen, ja van 's menschen leven ten -allen tijde-- - - _A double picture with its gloom and glow, - The splendour overhead, the death below._ - - (LONGFELLOW) - -Maar ik moet u voorstellen, lezer, aan twee mannen daar bij Generaal -Cronjé. Ik bedoel de twee broeders de Wet. De man, die uw aandacht het -meest trekt en 't oog terstond boeit, is bepaald de jongere broeder: -Piet de Wet. Hij is ruim zes voet drie duim hoog, zou ik schatten--een -ware Saul onder de burgers. Een Saul ook hierin: dat hij een van de -schoonste boeren is, die ik ooit gezien heb. Zijn gelaatstrekken -zijn regelmatig, eer dan sterk geteekend. Hij is bijzonder blond -van huid voor een Afrikaander. Zijn blauwe oogen, lichtgeel haar en -blozende wangen herinneren aan Noord-Europeesche stamvaders. Zijn -gestalte is prachtig, doch mogelijk een weinig te gezet voor groote -krachtsinspanning en bewegelijkheid. Verwacht in hem echter niets -van het oude Berserk-karakter der Noormannen van vroegere eeuwen. -Zijn geheele wezen verkondigt zachtheid, teederheid, gevoeligheid, -hartelijkheid en sympathie. Zijn mond is ietwat zwak en onstandvastig. -Hij is een man om te beminnen en om bemind te worden--een man, die geen -vrees inboezemt, maar het harte steelt. Als eenvoudige burger ging -hij ten strijde, om eerlang tot veldkornet verkozen te worden, en te -Rietfontein was hij reeds ageerend-Commandant der Bethlehemmers. Later -werd hij tot nog hoogeren rang bij Colesberg verheven, en hij heeft goed -werk daar, te Sanna's Post, te Dewetsdorp en elders verricht. - -Maar let wel op dien korten, breed geschouderden, sterk gespierden, -donker gekleurden ouderen broeder, Christiaan de Wet. Hij is hoegenaamd -niet iemand, die terstond in 't oog valt. Schoon kan hij niet genoemd -worden. Hij is bruin van huid; zijne oogen zijn klein en zwart; er -speelt een embryonisch lachje op zijn welsprekenden mond. De mond treft, -als gij hem eerst goed in acht neemt. Er is kracht en zelfbeheersching -in de rechte lijn der lippen; er sluimert humor in dat lachje. In deze -doet hij aan President Kruger denken. Dan de kin! Die is prominent -breed, krachtig. Er is beslistheid, standvastigheid, individualiteit in -zijne ferme kin en massieve jukbeenderen. Als hij den mond open doet, -hoort gij terstond dat hij lispelt. Zijne stem is echter zacht en zoet; -en hij sprak vloeiend en aangenaam. Ontbloot hij zijn hoofd, dan treft -u zijn breed, hoog voorhoofd, door diep gepeins geploegd. Zijn hoofd -is bijzonder groot in vergelijking met zijn kort lichaam. Hij is zeer -kalm, bescheiden, natuurlijk in zijn voorkomen en houding; maar als hij -zijn oordeel over iets geeft, gevoelt men terstond, dat er overtuiging -en zelfvertrouwen in den man zetelen. Als hij van u wegstapt, bemerkt -gij dat de man van ijzer en staal gemaakt is: sterk gebouwd, en tegelijk -elastiek, snel, vurig. Hij heeft de kracht en de veerkracht van een -zwaardvechter uit de oude Romeinsche tijden. Onbekende talenten -sluimeren er in dien onaanzienlijken, korten man; hij is verordineerd, -om al de andere officieren, daar tegenwoordig, verre te overtreffen. - -Hij begon den oorlog als Veldkornet der Heilbronners en was ageerend -Commandant te Rietfontein. Later zien wij hem weer en hooren wij veel -van hem. - -Het contrast tusschen de twee broeders de Wet doet denken aan de schoone -beschrijving van Miles Standish en diens vriend, John Alden in een -gedicht van Longfellow: - - _Short of stature he was, but strongly built and athletic, - Broad in the shoulders, deep-chested, with muscles and sinews - of iron; - Brown as a nut was his face...._ - -En dan de jongere broeder Piet: - - _Fair-haired, azure-eyed, with delicate Saxon complexion, - Having the dew of his youth and the beauty thereof._ - - - - -XIII - -De Boeren om Ladysmith - - -Sir George White had nu al zijne beschikbare troepen in het versterkte -kamp te Ladysmith vergaderd en de Boeren haastten zich het groote leger -van ruim twaalf duizend man aldaar intesluiten. Een beslissende slag -kon elk oogenblik verwacht worden, gevoelde onze Commandant-Generaal, -zoo trad hij persoonlijk aan 't hoofd der verzamelde commando's op, na -eene ontmoeting met Generaal Prinsloo. Toen zag ik onzen waardigen -Commandant-Generaal werken! Dag na dag was hij in den zadel, alle -posities om Ladysmith zelf inspecteerend. Krijgsraden werden bijgewoond, -soms bij de hoofdkwartieren van Generaal Prinsloo, ten westen van de -stad, soms bij zijn eigene hoofdkwartieren, achter Pepworth's heuvel, -ten noordoosten van Ladysmith. Om acht uur 's avonds moesten alle -lichten uit zijn, maar om drie uur 's morgens was de rustelooze -krijgsman reeds op de been. Dikwijls zag ik hem daar bij »Pepworth's -Hill" van tent tot tent gaande, om de luiaards te wekken met zijn -tenoorstemmetje:-- - -»Opstaan! Opzaal! Klaar staan elk oogenblik voor een aanval. Gauw! -Gauw!" - -Meer dan eens schrok ik wakker onder het geluid dier woorden bij onze -tentdeur. - -Soms riep de oude uit: »De Engelschen trekken uit! Opzaal! Maak gauw." - -Of wij groenen ervan schrokken! Grootere waakzaamheid heb ik nooit -in den oorlog gezien, als die van Generaal Joubert. De man scheen -nooit te slapen. Om voedsel en drank bekommerde hij zich niet. Zijn -trouwe gade zorgde, echter, dat hij steeds wat te eten kreeg, al ging -het ook hoe »hals over kop". Wij werden tusschenbeide boos op den -energieken, onvermoeiden, woeligen Generaal. Waarom al die drukte en -moeite?--vroegen wij elkander--en die blinde alarmen? En dat paarden -halen en opzadelen in het holle van den nacht? Mijne oogen werden later -geopend, om die dingen te begrijpen. Onze veteraan-Generaal wist bij -dure ondervinding, wat een _volks_-commando beteekende! De waakzaamheid -van den Engel Gabriel, de energie van een Napoleon, het geduld van een -Job waren noodig, om zulk een ongelijksoortige schare van boeren en -dorpelingen eenigszins op een leger te doen gelijken. De moederlijke -bezorgdheid en lollerigheid en bekommerdheid van een kakelende hen -tegenover hare kleine kiekens werd door den Generaal in die eerste dagen -tegenover de burgers uitgeoefend--omdat hij wist.... wat hij wist! Geen -wonder dat de man geen »Transvaalsche Jingo", geen oorlogszuchtige was. -Geen wonder, dat hij voor toegeven tot het uiterste pleitte. Zijn oogen -waren open voor de feiten, voor de werkelijkheid der dingen. Vandaar ook -zijn gebrek aan zelfvertrouwen en hoop. De oorlog was voor _hem_ geen -jachtpartij, geen buitmakerij, geen schietwedstrijd, geen picnic voor -groote kinderen. Waarachtig niet! De oorlog eischte, volgens hem, de -hoogste en volste inspanning van de beste krachten van lichaam en geest -in officiers en in manschappen, alsmede de stiptste gehoorzaamheid aan -alle bevelen. Helaas! vele officieren deelden niet zijn gevoelen, en al -deden zij het ook, dan waren zij te zwak om zijn voorbeeld te volgen. -Met blijdschap, echter, wensch ik te constateeren, dat het woord en het -voorbeeld van den grijzen Commandant-Generaal een uitmuntende uitwerking -op onze commando's in die dagen hadden. Zijn oog was op elkeen, en -ieders oog was op hem gericht. Hij sprak de burgers overal bij hunne -posities in krachtige, welsprekende taal toe. Zijne woorden trilden -door elk hart, en hij werd alzoo in letterlijken en in zedelijken zin: -De Ziel en de Held van de Overwinning te Modderspruit en Nicholson's -Nek op 30 October behaald. - -Vóór wij onze indrukken van het gevecht meêdeelen, zal een woordje -omtrent de Boeren-posities niet te onpas zijn. Ladysmith is in een soort -van natuurlijke Kom gelegen. Rondom de stad ziet men aan bijna alle -zijden hooge heuvelen en kopjes. Deze zijn echter op een aanzienlijken -afstand van de stad gelegen--zegge van vier tot acht mijl. Ten -noord-oosten ligt _Pepworth's Hill_, groot, breed, tamelijk hoog en -steil: een van de aanzienlijkste hoogten in ons bezit. Zonder slag of -stoot liet Generaal White deze belangrijke stelling in onze handen -vallen. Een kleine mijl van den heuvel in oostelijke richting staat het -woonhuis van den heer Pepworth een Natalsche Parlementslid, eigenaar van -de uitgestrekte plaats, »Rietfontein", waarop Pepworth's Hill gelegen -is. De eerste batterij der Transvaalsche Staatsartillerie was boven op -dien heuvel, aan de zijde naar Ladysmith ziende, in een halven cirkel -gesteld. Behalve de 4 Fransche snelvuurders, de 2 Krupp's en de 2 -Pom-pom's (vroeger genoemd), werd het groote vestingkanon, dat bij -Marshall's plaats ook gebracht werd, daar in positie gesteld. Dit -reusachtige moordtuig was pas den avond voor den slag aldaar aangekomen, -maar eenige honderden sterke armen bij de kracht van twee-en-twintig -groote, ingevoerde muilen gevoegd, overwonnen alle moeilijkheden. Ter -inlichting van den nieuwsgierigen lezer zij gezegd: dat er twee lange, -sterke touwen aan den zwaren, ijzeren kanonwagen vastgeknoopt werden, -aan elken kant een, waaraan de burgers in een lange rei trokken, terwijl -de muilen in 't midden zwoegden. Opmerkelijk is het ook: dat er geen pad -voor de zware kanonnen en caissons naar den top des heuvels bestond, -maar een menigte rappe handen, met pikken en graven gewapend, wisten -er spoedig een soort van weg te banen. Daar de heuvel als het ware met -groote ijzerklippen bevloerd was, zag het haastig gemaakte pad er maar -akelig en gevaarlijk uit. Toch--het beantwoordde aan zijn doel. Zondag -avond werd het groote Creusot erop getrokken, en in de duisternis van -den nacht werkte de heer Léon--een Fransche deskundige, jaren te voren -in Transvaalschen dienst genomen--onverpoosd aan platform en beschutting -ervoor. Tegen 4 uur den volgenden morgen was de »Long Tom" gereed om -zijn basstem te doen hooren--tegen half vijf begon de kanonmuziek van -Modderspruit. Colonel Trichard, met Luitenant de Jager en 2de Luitenant -H. du Toit hebben bevel over al die vuurmonden. - -De Ermelo-burgers, toen slechts eenige honderden in getal, en het -Iersche Corps, ongeveer 120 sterk, werden op den grooten heuvel tot -dekking van de kanonnen geposteerd. - -Een half mijl van Pepworth's heuvel, in zuidelijke richting, vlak bij -de spoorlijn uit Ladysmith naar Elandslaagte gaande, is er een kleine, -boschachtige verheffing. Daar stond Generaal Joubert met zijn staf en -een kleine lijfwacht van Heidelbergers gedurende den slag. Vandaar uit -spoedden zijne adjudanten links en rechts met orders naar de -verschillende officieren. - -Als men den spoorweg overgaat en zich in een zuidoostelijke richting -begeeft, verder van Ladysmith, komt men in aanraking met den bekenden -Transvaalschen staatsman en patriot Generaal Schalk Burger, met zoo -wat vierhonderd Lijdenburgers. Van Oshoek (op de grens van het verre -Swazieland) is hij over Amsterdam, Piet Retief, Vrijheid en Dundee -naar Ladysmith gekomen, om ons te helpen. Het was één van die snelle -marschen, die de verbazing der wereld wegdragen, waarvan de Boeren -er zoo velen in den oorlog hebben afgelegd. Met 3 Howitzers (Krupp, -snelvuur, 12 cM., model '97, een 35 lb. projectiel 6400 meter ver -werpend) en een hand-maxim is hij net bijtijds aangekomen, om aan den -slag deel te nemen, Majoor Erasmus en Luitenant Malan zijn aan 't hoofd -dier kleine batterij. Er zijn geen hooge heuvelen waar Generaal Burger -zich bevindt--slechts een lange, lage rand van noord naar zuid loopend. - -Naast aan de Lijdenburgers bevinden zich de Heidelbergers, ruim 1000 man -sterk, met twee Krupp veldkanonnen (7½ cM., 12½ lb. projectiel, model -'95) onder den zorg van de tweede Luitenants Groothaus en Oelofse. -Ook zij hebben niet juist prominente heuvelen, die in 't oog vallen. -Inderdaad is het land aan de oostzijde van Ladysmith, gelijk en open -in vergelijking met de overige zijden. - -Onze linkervleugel, eindelijk, bestaat uit Generaal Lukas Meijer's -commando--met Standertonners erbij gevoegd--nauwelijks 2000 in tal. -Majoor Wolmarans steunt hem met Kapitein Louw Pretorius. Het terrein, -dat zij bedekken is zeer heuvelachtig en sterk. Zij hebben 4 Krupp -snelvuurders, 2 Fransche kanonnen (7½ cM., 19 lb. projectiel 8500 meter -ver spuwend--evenals die op Pepworth) en een Pom-pom, alsmede het maxim -van de Engelschen achter Talana Kop genomen. Eene afdeeling Duitschers, -onder Luitenant von Quitzow (zoo wat 60 in 't geheel) is ook bij -Meijer's commando gevoegd. - -Generaal Kock ligt met den dood te Ladysmith te worstelen. Commandant -Ben Viljoen is te Newcastle en elders, alle krachten inspannend, om ons -sterk commando Johannesburgers weer te organiseeren. - -_Lombard's Kop_ en de hooge _Bulwana Berg_ liggen tusschen Meijer's -mannen en Ladysmith. Ze zijn twee belangrijke punten, die nog in het -bezit der Engelschen zijn. De spoorweg naar het zuiden loopt daar in -de vallei van de Kliprivier--die door de stad gaat,--aan den voet van -Bulwana en de voorpunt van Lombard's Kop (ook wel »_Gun Hill_" genoemd). -Als Sir George zijne communicatie met Durban wil open houden, mag hij -die hoogten niet verliezen. Aan de overzijde der breede vallei, zijn er -hooge heuvelen en bergen, zooals de bekende _Plat Rand_ (of Wagon Hill), -treuriger nagedachtenisse, maar daaromtrent thans geen woord, want het -heeft met den op handen zijnden slag niets te doen. - -Onze rechtervleugel strekte zich uit achter een heuvelenreeks, -van Pepworth's tot aan _Surprise Hill_, die zuiver noord van -Ladysmith stond, vlak voor de bekende _Nicholson's Nek_. Het groote -Pretoria-commando, van district en stad, ruim elf honderd man thans -tellend, onder Generaal Daniel Erasmus en diens broeder Stefanus -(ageerend Commandant) hield een deel der uitgestrekte positie, en -de Vrijstaters waren op Surprise Hill en vooral onder aan den voet -van den hoogen heuvel, later »_Klein Majuba_" genoemd, waarop de -Engelschen gevangen genomen werden. Daar, rechts van dien heuvel en -van Nicholson's Nek, als men het aangezicht Ladysmithswaarts wendt, -hadden de Heilbronners--zegge 500 man, onder Commandant Steenkamp en -zijne rechterhand Christiaan de Wet--hun lager, met een klein klompje -Kroonstadschen (Com. Nel) de nabijheid. Dat waren de eenige Vrijstaters, -die aan 't gevecht deelnamen, de overige commando's meer west en -zuid-west van Ladysmith gelegerd zijnde. Grof geschut was er hoegenaamd -niet tusschen Pepworth's en Nicholson's Nek, maar onze rechtervleugel is -sterk wegens zijn heuvelen-forten. Van Generaal Meijer's linkervleugel -tot aan de Heilbronners vormden de Federalen een halven cirkel van -negen of tien mijl in omvang. Dan had onze voorzichtige, slimme -Commandant-Generaal nog eene andere kaart, die hij desnoods kon -uitspelen, namelijk een flinke, georganiseerde reserve-kolonne -scherpschutters. Hij had Commandant van Dam, van de Johannesburg -Rijdende Politie, met zijn 800 man naar Ladysmith ontboden. -Met ongelooflijken spoed was de wakkere Commandant met zijne -manschappen,--voorzien van paarden, tenten, commissariaatwagens, -voedsel, alles compleet en in eerste klas orde--per spoor naar -Elandslaagte gekomen. Van daar snelde hij toen met eene vliegende -colonne van ongeveer 400 man naar Pepworth's Hill, alwaar hij laat -Zondagavond aankwam. Toevallig had ik nog de eer, den Commandant naar -des Generaals tent te geleiden, daar hij mij in de duisternis haastig -toeriep: »Waar is de tent van Generaal Joubert?" Hoe laat het was, voor -de Politie dien nacht een oog kon toedoen, kan men wel gissen. - -Welk nuttig werk zij den volgenden morgen deden, zullen wij weldra zien. - - - - -XIV - -De Slag van Modderspruit en Nicholson's Nek - - -Maandag morgen vroeg werd ik door het donderend knallen van een -kanonschot gewekt. De Generaal had mij en den Kapitein dien morgen niet -wakker geschreeuwd, en daar wij zoo te zeggen ons eigen bazen waren, -sliepen wij door, na de andere burgers reeds lang op de been waren. -_Boem!_ dreunde het van Pepworth's heuvel door de heldere morgenlucht. -Het was Luitenant de Jager, die aldus het bal opende. - -De Engelschen waren den vorigen nacht reeds uitgetrokken in dichte -drommen voetvolk en ruiterij, gesteund door zes batterijen veldkanonnen, -en vele maxims. Zij sliepen onder de lage, maar toch dichte doornboomen -op het plein[2] tusschen Commandant Weilbach's en Generaal Burger's -posities in de stad. Hun Centrum was ruim drie mijl van Pepworth's -heuvel verwijderd, maar krachtige oogen ontdekten de zwarte streepen -zoodra het licht werd, en Kolonel Trichard tastte den vijand met geweld -aan. - -[2] Vlakte. - -'t Was een dag, dien ik nimmer zal vergeten, daar ik in 't midden van -den kogelregen verkeerde en het mijn eerste ondervinding van dien aard -was. Te Dundee kon ik bij onze Creusot's recht op staan kijken, waar -onze bommen vielen, daar de Engelsche veldkanonnen niet bij machte waren -onze hoogte te bereiken. Op Pepworth's ging het heel anders! Om andere -zwakke medezondaars tot hulp en bemoediging te zijn, zal ik mijne -gewaarwordingen breedvoerig mededeelen. - -_Boem_--_boem_--_boem_--dreunde het op den heuvel. Haastig trok -ik mijn baatje (jas) en stevels aan--meer werd er niet 's avonds -uitgedaan--wierp mijn bandelier om den schouder, nam mijn roer in de -hand en stopte een paar handen vol beschuit in den zak. Ik was erg -zenuwachtig, maar vergat toch niet een klein fleschje whisky--dat -ik van huis nam, met het voornemen om het slechts voor gewonden te -gebruiken--uit mijn portmanteau te halen. Het klinkt wat ongeloofelijk -voor dorstige naturen: dat fleschje was nog volmaakt vol, zoo als het -in mijn huis te Pretoria door mijne vrouw was gevuld! Maar wij moeten -ons haasten. Er wordt gevochten van daag. Ik loop zoo snel ik kan, den -heuvel op, naar onze kanonnen. Werktuigelijk, instinctmatig beweeg -ik mij naar dien ijzeren cirkel van vlammende vuurmonden. Achter onze -kanonnen nu is er een groote holte op den heuveltop, waarin de caissons -en trolleys, de »Jameson kar" en eenige tenten schuilen. Daarheen begeef -ik mij. Eer ik bij mijne kar aankwam, echter, zag ik dat er een hagelbui -van kogels en bomscherven op die plaats neersloeg. Onze kanonnen voerden -een tweegevecht met drie batterijen (18 stuks) Armstrongs, die den -heuvel met bommen beploegden en bezaaiden. Waarheen nu? Ik wilde _zien_, -_weten_, _ondervinden_. Maar 't is drommels onveilig daar bij dien -vuurcirkel, boven en vóór mij. Daar kom ik nooit, hoor! Als het mij -geboden werd, dan misschien; maar nu? Foei! Waar berg ik mij? - -Hoe kan ik het helsche rumoer beschrijven? Waar vind ik woorden voor al -de geluiden van dien morgen? In 't begin kon ik de ontploffingen tellen, -maar spoedig werd het vuren, heen en weêr, zóó hevig, zoo woest, zoo -kwaadaardig, dat mijn hoofd dreigde te bersten, en mijne ingewanden -als een vulkaan rommelden. Ik kreeg een akelige hoofdpijn en.... ook -maagkrampen, die gelukkig spoedig verdwenen. De hoofdpijn bleef mij -echter den ganschen dag bij. - -Goethe vergelijkt het geluid van bommen bij »het gonzen van tollen en -het fluiten van vogelen," maar sedert zijn tijd heeft men zooveel nieuwe -ontploffingsmiddelen en soorten granaten en granaat-kartetsen en wat -niet al uitgevonden, dat men nu moet spreken van »Brobdignagiaansche -tollen" en »Mammothvogelen," zal men aan een hedendaagsch -artilleriegevecht recht doen wedervaren. Het gefluit dier looden -vogeltjes in de lucht dringt tot merg en been. De onzichtbare ijzeren -tollen gonzen zoo vreeselijk boven uw hoofd, dat hooren en zien vergaan. - -Hoe snel de granaten ook de lucht doorklieven, gij kunt ze hooren -aankomen, al nader en nader. Het duurt slechts eenige seconden, maar -gij hoort het duidelijk: nader, al nader, bij u--Heere! help--gij houdt -den adem op--_phutt!_ valt het monster voor uwe voeten in den grond. -_Whir_--r-r-r-r-r-sh-sh-sh-_shu!_ ploft er een tweede achter u neer. -Jing-g-g-g-e-e-e-e-e-_paf!_ barst er een derde aan uwe rechterhand. De -granaat-kartetsen zijn nog verschrikkelijker. Zij ontploffen eerst boven -uw hoofd, storten dan met een geweldig gedruisch hun half-emmer looden -kogels op de aarde uit. Gelukkig is de afstand zóó groot, dat het den -kanonniers zelden gelukt om die moorddadige bommen op het juiste moment -te doen ontploffen. Hunne berekeningen zijn natuurlijk naar gissing, en -de kogelregen komt òf te vroeg òf te laat af. De gewone granaten zijn -dus het gevaarlijkst, daar zij rechtuit op hun man afgaan en gewoonlijk -zware wonden, zoo niet den dood veroorzaken. Zoo'n bomscherf in 't -lijf is geen speldenprik, hoor. Daardoor werden Luitenant H. du Toit -en Apotheker Townshend onder meer dien dag zwaar getroffen, en onze -onverschrokkene Dr. Hohls gedood. - -Ik dwaal en draai er eenige minuten doelloos rond, niet wetende -waarheen ik mij wenden zal. Naar den bovenrand des heuvels wil ik niet. -Er is wel veel te zien, maar 't is mij te gevaarlijk. Ik ben geen -artillerist. Ik ben slechts een nieuwsgierige burger. Den heuvel te -verlaten zou het veiligste zijn, maar daartoe ben ik te eergevoelig en -te nieuwsgierig. Al vallende en opstaande, links en rechts springende, -waggelend als een dronken man, kom ik ongemerkt nader aan een groepje -burgers, die een weinig rechts van onze kanonnen op de helling van den -heuvel rondspringen. Midden van het gevaar van een vreeselijken dood, -die mij elk oogenblik treffen kan, merk ik toch als in een droom op, hoe -zij elkander zonder opzet naäpen. Als de een valt, vallen allen; hoest -er een, dan volgen allen zijn voorbeeld; springt een rechts of links, -allen doen desgelijks. Allen zijn even gek, even dronken, even aardig, -als zoo vele poppen door een onzichtbaren draadtrekker beheerscht. In -dit marionettenspel, echter, zijn de menschen aan het verkeerde eind van -de vertooning!--een feit, dat veel humor aan het tooneel voegt, als men -er op terugblikt, maar dat heel tragisch kan uitvallen, als men zelf aan -'t dansen is. - -Toen Saul onder de profeten kwam, begon hij, even als zij, te -profeteeren. Zoo gaat het elk een, die zich bij een groepje menschen -van daag voegt: hij volgt onwillekeurig hun voorbeeld. Zoo ging het -ook mij: ik word met mijn medeburgers door de onzichtbare, maar al te -hoorbare vogeltjes en tollen heen en weer geslingerd, omvergeworpen, -gemesmeriseerd, betooverd, beheerscht. Wij zijn aan een gedwongen orkest -bezig. Ons Satanische kapelmeester geeft ons een gedurige afwisseling -van deuntjes en wij volgen gedwee zijne grillen na. Wee ons! Wee ons! -Ha! Ha! lachen de vogeltjes in de lucht. Dreigend zongen de tollen ons -tegemoet. Al de baren en golven van een boosaardigen oceaan zijn over -ons gekomen. - -Hoe het kwam, weet ik niet, maar hier ben ik achter een laag muurtje -van losse steenen. Het zijn ruwe steenen, op den heuvel opgeraapt, en -losjes op elkander gestapeld. Er zijn er zoo wat vijftien man met mij -achter die bouwvallige beschutting. Wij liggen zoo plat als mogelijk. -Gelukkig de man, die van daag het schraalst en tegelijk het kortst is. -Gezegend de onbekende wilde, die dit muurtje lang geleden bouwde...... -om ons het leven op dezen dag te redden. Mijn hoofd bonst geweldig; de -maag is geheel ledig. De onmisbare slok koffie werd ons heden morgen -niet gegund. Goddank! het schijnt hier tamelijk veilig te wezen. - -Ietwat later zegt een uit onzen groep: »Kerels, komt, laat ons wat lager -af naar dat kraaltje gaan. Hier zijn wij in de lijn van het hevigste -vuur. Hier wordt het al te gevaarlijk." - -Wij aarzelen, want 't is een waagstuk om die vijftig treden af te -leggen. De bomscherven en kogels warrelen er rond als dun stof. - -»Ik loop!"--riep onze leidsman uit, en wij volgen hem. _Kraak!_--plat -liggen wij allen. _Shut!_--wij springen als bokken rond. _Whirr!_--wij -zijn aan den grond genageld. Pauze!--wij zijn achter het kraaltje, -veilig, ongedeerd, dankbaar, hijgend. Maar foei, wat een warmte, en -'t is nog zoo vroeg. Geen woord wordt er voor eenige minuten gerept. -Wij liggen plat op den grond,--de beenen, echter, zoo veel mogelijk -optrekkende. Zoo'n bom kan gemakkelijk een voet verbrijzelen. Het -kanonvuur van den vijand wordt zóó verschrikkelijk, dat het ons den adem -wegneemt. Mij dacht, ons laatste ure was geslagen. Of liever, ik kon -niet eens denken. Ik gevoelde slechts, en dat wel eene vreeze, zooals -mij nog nooit overkomen was. 't Is de eenvoudige, ronde waarheid, lezer, -dat de voornaamste uitwerking van kanonnen _de zenuwen_ geldt, en dus -onthutst, ontsteld, verwijfd, bang maakt. Een hevig kanonvuur uit een -achttien of meer stukken tegelijk verschrikt het stoutste hart. Voor het -eerst gehoord, maakt het eenvoudig de meeste menschen lafaards--voor -korteren of langeren tijd. Een meer doeltreffend middel dan dat, om een -commando of regiment te demoraliseeren, valt moeielijk te noemen. En -toch--gelukkig dat het zoo is--zelfs daaraan raken de meesten later -gewoon. De vuurproef _à la canon_ is ontzettend zwaar om met eere te -doorstaan, maar elken keer gaat het een weinig gemakkelijker zulks -te doen. Een »ik en weet niet wat", zooals vader Cats het zoo lief -uitdrukt, wordt telkenmale bij het karakter gevoegd. Elk bombardement, -met een weinigje zelfrespect doorgemaakt, voegt wat ijzer bij het bloed -en mannelijkheid bij de persoonlijkheid. - -Laat ons echter naar den kraalmuur terug gaan. Daar ging het mij zoo: -in 't begin enkel benauwdheid, algeheele ontzenuwing en lichamelijk -bankroet. De oogen zelfs zijn toegenepen!--Een paar minuten duurt deze -verlamming voort, totdat de rede zich langzaam begint te doen gelden. -Wat is er toch gaande? Wat gebeurt er om ons?--vroeg ik mijzelven af. -Het kost inspanning, maar ik open mijne oogen en kijk voorzichtig op. -Het eerst werp ik het oog op mijn mede-burgers, en tot mijne verbazing -bemerk ik, dat ook de helft van hen de oogen nog dicht gesloten houden! -_Die enkele waarneming doet mij veel goed._ »Ik ben bang, zeer bang; -maar toch niet de bangste!"--zeg ik tegen mijzelven. Alzoo krijg ik -een vasten bodem in mijn binnenste, hoe gering ook, om mijn zelfrespect -op te bouwen. Ik heb dus een klein vonkje moeds, of ik ben in elk geval -niet zoo bang als de helft mijner vrienden hier bij mij. Dat troost! Dat -geeft hoop! _De eerste sport in de ladder is gewonnen._ - -De tweede stap werd dus gemakkelijk gemaakt. Waarom niet omdraaien en -rondkijken? Ik doe zulks en aanschouw de arme paarden, daar onder op de -helling van den heuvel, geen vijftig treden van ons. Zij grazen daar op -het weinigje gras, dat er tusschen de steenen schuilt. Plotseling zakt -er een ter aarde, zonder een geluid te geven. Hij ligt zwaar gewond op -den grond. Een tweede wordt in het been getroffen en loopt er hinkende -rond. Een derde krijgt een heupschot. Een vierde wordt in den rug door -een bomscherf getroffen. Sommige wonden zijn onzichtbaar, anderen -gapend, bloedig, afgrijselijk. De overblijvenden grazen onverschillig -voort. - -Al rondziende, wordt het mij duidelijk, dat bijna al de bommen te hoog -gaan, om ons te kwetsen. Vandaar dat er zoo veel paarden daaronder -getroffen worden. Er is veel troost in deze ontdekking en de moed stijgt -wat hooger--of liever, de vrees vermindert nog wat. Ja, dat 's beter -uitgedrukt. Lezer, vrees en moed zijn, voor de meeste menschen, zeer -dicht bij elkander. Ze zijn de twee zijden van hetzelfde muntstuk, of, -beter gezegd, de lagere en hoogere sporten van dezelfde ladder. Frederik -de Groote vluchtte van zijn eerste slagveld! Daar stond hij op de -laagste sport, die een soldaat kan bereiken. Langzamerhand echter werd -hij _le plus brave des braves_ van zijn tijd. Daar bereikte hij de -hoogste sport van de ladder. Geduld, vriend, bijt maar gedurig op je -onderlip, houdt je hoogmoed met beide handen vast, en gebruik je gezond -verstand onder alle omstandigheden in een gevecht en eindelijk wordt ge -een held, al begint ge ze als een lafaard. - -Dien dag, den eersten dag van dien aard voor mij, bracht ik het echter -niet heel ver op de ladder. Toch won ik een paar sporten, Gode zij dank! -alhoewel ik mij schaam, dat ik het niet verder bracht. - -Langzamerhand beginnen wij wat moed te scheppen en rond te zien, maar -geen woord wordt er gewisseld. Toen bekroop mij de begeerte om een -gesprekje te voeren. Het was niet juist een begeerte, maar ik wilde -zien, of het mij en anderen niet mogelijk in onzen benarden toestand kon -helpen. - -»Kerels!"--riep ik uit, »waarom houdt jullie de oogen dicht? Hoe rekent -jullie, als die Engelschen ons hier stormloopen?" Die de oogen open -hebben lachen--niet luid, maar zacht en ik vat moed. Alle beetjes -helpen! Het geluid van mijne stem heeft mij ook goed gedaan. Als ik -toch maar voor ééne minuut dat oorverdoovend gedruisch kon vergeten en -de altoos tegenwoordige vrees voor een plotseling en akelig uiteinde -hier op den heuvel kan overwinnen! Neen! daar valt niet aan te denken. -Als wij eens zelf aan 't schieten konden gaan met onze Mausers, dan -mocht het wel gebeuren. Zoo zeggen de menschen. Ons helpt het echter -niet: wij krijgen geene kans het geweer te gebruiken. Als schapen worden -wij ter slachting geleid, zonder een geluid te kunnen geven. - -»Dominé!"--begon ik weêr. Er lag een vriend van mij, die predikant was, -ook bij ons; hij had hoofd en schouders onder een groote klip gestoken. -Gelukkige man! ik benijdde hem die lekkere klip. Maar _onder ons_, -lezer!--wat ziet hij er toch aardig uit, met zijn »achterkant" omhoog! - -»Dominé! Hoe gaat het?" - -»Né, goed!"--was het diep antwoord van onder de klip. - -»Het gaat maar zwaar om onder _zulke_ omstandigheden het geloof te -behouden, nê?" - -Stilte. Een paar kerels kijken mij echter aan, en knipoogen ondeugend. -Wij gaan vooruit, hoor? Het begint te beteren. Als dit ellendige geraas -toch maar wil afbreken. Ach! de zee zwijgt nooit. De baren bruischen; de -golven klotsen; het dondert steeds tegen de rotsen voort. O! dat ik wéér -een man ware! Een man zonder vrees! Een man, die den dood kalm in 't -aangezicht staart en zelfs uittart: Bah! hoe koezen wij hier achter de -klippen. Hoe zwak en ellendig gevoelen wij ons. Hoe laf zien wij eruit. -Sommigen hebben de oogen nog toe! Foei! - -Ik begin weer! - -»Dominé! Hoe gaat het?" - -»Nog goed," komt het onderaardsche geluid, te voorschijn. - -»'t Is gemakkelijker om van den preekstoel te zeggen: 'menschen! -vertrouwt op God!', dan om het hier te doen, nê?" Pauze!--»Ja, -kerels!" vervolg ik, »zoo'n dag laat 'n mensch gevoelen, hoe nietig en -nietsbeteekenend hij is. Eenig oogenblik kan een granaat-kartets op ons -barsten. Eenig oogenblik! En dan?--Wel, al wat wij doen kunnen is om die -heele affaire maar aan God over te laten. Wij zijn ware nullen--pure -nullen, hoor!" - -Het gesprek wil niet vlotten. De dood is te zichtbaar, te tastbaar, te -nabij ons: Wij kunnen niet praten, nog minder lachen. 't Is alsof er -begraven wordt. - -Wat is dat?--Iemand steunt hier achter ons in de kraal. »Een Ier is -gewond"--zegt iemand--»wie heeft iets te drinken voor hem?" Met -blijdschap geef ik den spreker een flinken »dop" uit mijn ongerepte -veldflesch voor den Ier! Gelukkig is de wond niet gevaarlijk--slechts -eene wond in de hand--en wij hooren den Ier niet meer kreunen. - -Het gevaar komt al nader. De Ier is binnen in het kraaltje, waartegen -wij aanleunen. Nu komt er weêr een kogel uit een granaat-kartets tegen -mijn zijmaat aangevlogen. Zijn linkerbeen is vast tegen mijn rechterheup -geperst. »Eina!" schreeuwt hij, terwijl hij de hand op het been legt. -Hij is doodelijk verschrikt, maar vindt spoedig uit, dat de kracht van -den kogel reeds verspild was, toen hij er door getroffen werd. Ik raap -den kogel op en geef hem dien, met een gevoel van verlichting. Het kon -zoo anders zijn geweest! - -Het vijandig vuur neemt erg toe. Het wordt hier, waar wij zijn, bepaald -gevaarlijk. Een ernstig gevoel maakt zich van mij meester. Ik gevoel mij -als een populier blad, trillend in den wind, elk oogenblik in gevaar om -weggerukt te worden van den boom des levens. Ai mij! Wat is de mensch -met al zijn hoogmoed en idealen toch klein! Zijn leven hangt aan een -draad. Hij is niets! »We are such stuff; as dreams are made of". - -Intusschen was er een nieuw geluid op onze ooren gevallen. De lezer moet -weten, dat het nog vroeg in den morgen is--geen uur na het eerste schot -viel. Een uur geeft soms een leeftijd van indrukken en sensatie. Daar, -rechts van ons, heel ver, wordt er met het geweer geschoten! Wat mocht -dit beduiden? Wij, kunnen geen enkel mensch zien--'t is goed twee mijlen -van hier--en ook is het vechtterrein (Nicholson's Nek: Klein Majuba) -niet van hier goed zichtbaar. Hoort! - -Têk--têk--têk.... têk--têk.... têk--têk--têk--têk--têk--têk--têk -_ad infinitum_. Het geluid is zeer gemakkelijk van alle anderen te -onderscheiden, behalve van Maximschoten. Soms knallen er eene reeks -geweerschoten zóó snel op elkaar volgend, dat men in twijfel verkeert, -of ze wel door geweer of maxim veroorzaakt zijn--wij bedoelen natuurlijk -de hand-maxims, die Lee-Metford-, of Martini Henri-, of Mauser-patronen -uitbraken--bij de el. - -De tongen beginnen eindelijk los te gaan. Wij wisselen gedachten omtrent -de beteekenis van dat schieten. Een ding is ons duidelijk: het gevecht -komt niet nader, daar er geen helder, fijn, »ping-ping" geluid de -lucht doorklieft. De kogels komen dus niet _naar_ ons toe, maar men -is aan 't vechten ergens achter de heuvelen, waar de Pretorianen -en Vrijstaters zich bevinden. Vooreerst zijn wij er buiten. Later, -natuurlijk, kan de aanval ook tot ons naderen. Wij turen door onze -kijkers, maar 't is te vergeefs. Er is niets te zien--dank zij den -uitvinder van rookeloos kruit! Arme oorlogscorrespondenten! Arme -photografen! Arme kunstschilders! Arme schrijvers! Prenten zonder -rook!--verbeeld u reis!--Het ergste van al is nog dit: dat van de -Britsche zijde gezien, er nog al wat rook soms te teekenen valt. Onze -Long Toms, bijvoorbeeld, maken niet slechts een vuur-, maar ook een -rook-kolom van enorme proporties. De Vrijstaatsche Krupps en Armstrongs -gebruiken ook het ouderwetsche, donkere, rookende kruit. Welk eene kans -voor mijne _confrères_ thans in Ladysmith! Hoe dankbaar is een George -W. Steevens, bijvoorbeeld, voor ons rookgevende kanonnen en Martini -Henri's! De talentvolle man moest echter de totale mislukking van dezen -dag met bitterheid des geestes aanschouwen, en later te Ladysmith aan de -koorts bezwijken. - -De onzekerheid omtrent wat er achter en voor ons gebeurt, is zeer -onaangenaam, maar onze schuilplaats willen wij niet uit eigene beweging -verlaten. Het artilleriegevecht breekt nimmer af, noch van onze, noch -van Britsche zijde. Om de vijf minuten brult onze Long Tom met een -geweldige dreuning. Zijne bommen zijn op de stad gericht. Zij moeten -ontsteltenis en vrees te weeg brengen, den vijand demoraliseeren en -verwarren. Als een diepe diapasons-pedaalklank trilt zijne stem door -het kanonorkest duidelijk boven alle andere vuurmonden hoorbaar. Als -een verre donderslag ploffen zijne zware bommen in de stad neder. Aan -de beangste vrouwen en kinderen, de zieken en gewonden, de stervenden -(waaronder Generaal Kock) denken wij vandaag niet. Er wordt thans -gevochten! Têk--têk--têk--têk--têk.... têk--têk! (rechts)--Boem--m--m-- -Whirr-r-r-r-r-r--Sh--s-s-s-s-shut--tjing--ng-ng--phut--kraak--phiz-- -pâks--pocks--plof (boven en achter, op zijde en voor u)! Inspanning -genoeg voor alle zintuigen, niet waar? - -'t Wordt half acht. De hitte brandt sterker en sterker. 't Gaat een -schroeiende zomerdag worden. En daarbij geen ontbijt, geen koffie, -niets--dat's te erg. Ik deel een paar klinkers uit mijn zak aan eenigen, -die dichtbij zijn, uit. Dat helpt ook. De andere kerels hadden niets bij -zich. Wij zijn nog maar jong op 't gebied van oorlogvoeren. - -»Wat is dat?"--roept iemand luide uit. »Daar op dien berg voor ons?" - -Wij kijken, en ziet! waarlijk, daar daalt een lange, donkere streep -ruiters langzaam den berg af. Zij komen in onze richting! De zon schijnt -op hen en we zien lichtflikkeringen nu en dan, die ons aan Lanciers doen -denken. Na Elandslaagte hadden wij een groote vrees voor die kerels. -Heeft de vijand misschien onzen rechtervleugel teruggeslagen? Rijdt -hij mogelijk heelemaal om onze stellingen? Gaan die mannen ons in -den rug aantasten? De heuvel, of liever berg, waarlangs zij afdalen, -is ongeveer twee mijlen van hier in een noordoostelijke richting, -schijnt het. Wij hebben geene commando's daar, zoover wij weten! Wat -kan het toch beduiden? Voor het oogenblik vergeten wij de bomscherven en -kartetsmuziek. Aller aandacht is op dien berg gevestigd. Elke veldkijker -staart die paardenruiters aan. De spanning is groot, want 't is geen -kleinigheid, om van achteren nu ook te worden bestookt. De aanval, van -voren komend, is erg genoeg voor vleesch en bloed. - -»'t Zijn _onze_ menschen!" zegt er een eindelijk, die een eersteklas -»Zeiss"-veldkijker had. »Kijk, zij draaien rechts! Zij gaan onze -menschen helpen, die met klein-geweers vechten!" - -En zoo bleek het ook later: het waren de Johannesburgers onder -Commandant van Dam, de reservecolonne door Generaal Joubert vroeg dien -morgen reeds op dien hoogen heuvel gestationeerd, om, desvereischt, op -eenige punt in de vechtlinie te kunnen toeschieten. De blinkende -voorwerpen waren de tinnen bekertjes, die de Boeren aan hun zadels -vastgemaakt hadden, om water meê te scheppen. Van zijn hoog standpunt -kon Commandant van Dam precies weten, van welke zijde hij den vijand -bij Nicholson's Nek moest bekruipen. Het duurde ook niet lang, of het -têk-têk-têk der Mausers steeg in kracht en geweld, totdat wij niets -dan Maxims meenden te hooren: têk-têk-têk-têk-têk-têk-têk-têk-têk -- -têk-têk-têk-têk-têk-têk-têk-têk-têk-têk-têk-têk-têk-têk-têk! Ai mij! -dat was muziek voor onze bekommerde harten! 't Geleek precies op een -aanhoudend getimmer van duizenden hamers op honderden ijzeren daken, -gedragen door de diepe zee-bas der kanonnen. Mij dacht, de oude Thôr -was weer op aarde bezig met zijn geduchten hamer te spelen. 't Was een -concert, den Heidenschen God waardig. - -Plotseling werd ik weer aan ons persoonlijk gevaar herinnerd door een -groot stuk ijzer, een stuk van een bom, dat met een gonzend geluid geen -duim van mijn rechtervoet ter aarde viel. Een koude rilling voer mij -door de leden. Dat was een nauwe ontkoming, hoor. Bijna een voet kwijt! -Dat ijzer moet bewaard worden, ter herinnering aan dezen dag--als ik -er door kom. Wanneer komt er een einde aan het onnatuurlijk gedonder -en getimmer, getjingel en gesis, gefluit en gekras? Wij worden al -meer gedemoraliseerd en gedegradeerd en verwijfd--hoe langer wij hier -blijven. - -Wat te doen? Schieten kunnen en mogen wij niet. Dezen heuvel verlaten? -dat durven wij ook niet: èn onze plicht èn ons zelfbehoud roepen ons -toe: »hier blijven!" Hier zijn wij gesteld, om een mogelijken aanval -op ons geschut af te slaan. Gaan wij van hier weg, worden wij best -mogelijk, zoo als gindsche rossen, ter aarde geworpen. Zoo gaan er uren -van zenuwachtige opgewondenheid voorbij, zonder dat wij iets te doen, of -te eten, of te drinken krijgen. - -Eindelijk komt er eene gelegenheid voor ons, om iets te doen. Zoo wat -11 uur verschijnt er een jonge artillerist op het tooneel. Hij was een -opgeschoten jongen van zoo wat 17 jaar. Hij kwam uit de richting van de -holte (achter de kanonnen op den heuveltop) aanrennen, en, ons ziende, -riep hij:-- - -»Burgers! Komt en helpt ons om ammunitie voor de kanonnen op te dragen. -Gauw! Gauw!" - -De Hemel helpe ons! Bommen die helling opdragen? Zware granaten die -hoogte uit torschen? Recht tegen de Engelsche bommen in loopen? -_Woep_--scheren zij daar over onze kanonnen en den heuvelrand elke -seconde. _Paf_--plompen zij daar rondom u neêr. Ik wist er alles van, -doordien ik vroeg dien morgen daar verdwaald raakte. - -»Loop slaap! Jongen!"--schreeuwt er een van ons. »Go to -Jericho"--mompelt een andere. Niemand verroert zich. - -Hoe kalm en rechtop staat zoo'n jongen toch. Waar komt hij eraan? Hij -vreest geen bom of kogel, hoor! 't Is een flinke rakker. Hij wenkt ons -met de hand: - -»Komt! Kerels. Daar is hulp noodig! Die ammunitie is op daar bô bij die -kanonne. Die burgers moet kom help!" - -Door bloote schaamte gedreven, spring ik op. »Volgt mij! Burgers!"--roep -ik uit: »Komt, laat ons gaan helpen." - -Geen vin verroert zich. - -Ik sta nog over eind, maar met vreeze en beving. Mijn hart zit me in de -keel, hoor! - -»Komt dan! Broers! Komt gaat saam met die kerel."--Probeer ik nog eens. - -Twee man springen op. Daar staan wij nu met ons drieën, elkander -aantekijken, en vooral onze vrienden, die blijven liggen, aanstarend. - -»Komt! Laat ons gaan!"--roepen wij nog eens uit. 't Is te vergeefs. Zij -zijn vastgenageld aan den grond, vastgelijmd aan de steenen. - -De andere twee zonken ook spoedig weer neêr, en een hunner bromt:--»Ons -is te min om iets uitterichten; als jullie kerels niet gaat, dan ga ik -ook niet." - -Daar sta ik den jongen held aantekijken, die zoo wat dertig treden van -ons af is, besluiteloos, weifelend, zwak. De moed zijpelt me door de -hand- en voet-vingers heen! Ik gevoel mij als door een magneet ter aarde -getrokken, want het raast en krast, bonst en sist, kraakt en gonst maar -altijd door. Het gevaar is verdriedubbeld, als men zoo staan blijft. - -Een blik op den jongen Transvaler redt mij. De hoogmoed komt mij ter -hulpe. Weêr gaan liggen? Neen, waarachtig niet..... voor het aangezicht -van dien kleinen jongen. Die schande is te groot. Ik stap recht op naar -hem af, en daar staan wij de kerels toe te schreeuwen, om ons te volgen. - -Paf!--hier bij ons valt er een bom! Kraak!--vlak boven ons breekt er -een granaat-kartets. Plof!--wij springen beide op zij. Ik tuimel op den -grond, terwijl de vuureter een kalmen glimlach plooit. Nog niet gewond! -Dat 's goed--maar.... bommen dragen in een bom-regen? Onmogelijk! Dat -niet! - -Terug dan?--Nimmer. Een idée schiet mij te binnen. Ik had terloops -vernomen, dat Veldkornet Breijtenbach van Ermelo »om den draai" van den -heuvel, niet ver van ons met zijne manschappen was. - -»Kom! Ik zal jou naar een Veldkornet brengen."--Daarop loop ik snel den -hoek om, door den Artillerist gevolgd. Allerlei capriolen worden door -mij op weg uitgevoerd, maar de jonge snuiter stapt maar even koel en -kalm door alle gevaren heen. Zoo zijn onze jonge Artilleristen. - -»Daar 's de Veldkornet!"--wijs ik hem aan.... en verdwijn te met van -het verschrikkelijk terrein eens en voor altijd. Ik loop den heuvel af -naar een punt, alwaar ik een klomp burgers in der haast had opgemerkt. -Zij waren daar op een kleine verheffing--een lager terras, deel van -Pepworth's heuvel uitmakend--bij een muurtje van steenen bijeen, _buiten -de lijn van het kanonvuur_. - -Daar vond ik mijn vriend, ex-Commandant Smuts van Ermelo en vele andere -vrienden. Wij hadden een prachtig uitzicht in volmaakte veiligheid -op het slagveld. Onze kanonnen waren links, ver boven ons hoofd--de -Engelschen vuurden slechts op de kanonnen--vandaar onze gerustheid te -midden van den kogelstorm. Wij waren als 't ware in de holligheid onder -en achter een Niagara-Waterval verscholen. Heerlijke rust, verademing, -verlossing van doodsgevaar! Hoe heb ik de uren, welke ik daar mocht -doorbrengen, eer de slag was afgeloopen, genoten! Op den muur staande, -met mijn verrekijker voor de oogen, trachtte ik uittevorschen wat er -gaande was. - -Daar onder de doornboomen zie ik de zwarte strepen, die geregeld bliksem -uitschieten. Dat zijn de achttien Engelsche veld-kanonnen, die het ons -zoo warm op Pepworth's heuvel maakten. Geen rook, slechts vuurtongen -zijn er zichtbaar. En dan het gefluit en geklap, gekraak en gejank in -de lucht of tegen den heuvel aan. Onze Artilleristen hadden het bitter -zwaar dien dag, maar zij gedroegen zich als mannen. Rechts, verreweg, -ratelden de Lee Metfords en Mausers onafgebroken voort, te Nicholson's -Nek en op de »Kleine Majuba". Noch ruiterij, noch voetvolk kon ik in 't -begin ontwaren; slechts kanonvuur links, slechts geweervuur rechts. Hoog -boven de stad hing er een _balon-captif_, onbeweeglijk, geheimzinnig, -spookachtig, met een kleine parachute eronder aan vastgehecht. Het ding -deed denken aan een groot, allesdoordringend oog, dat bezig is al onze -posities, plannen en toestanden uittevinden. - -Mijne medeburgers roepen mij toe, van den muur aftestijgen, om de -aandacht niet op ons trekken, maar ik heb te weinig gezien (en te veel -gevoeld) dien morgen. Thans wil ik zien, wat er te zien valt. Hitte, -dorst, hoofdpijn, honger--alles is vergeten, terwijl ik als van den -veiligen lichttoren van een lichthuis den onstuimigen oceaan gadesla. - -'t Is bij twaalven. Er zijn donkere massa's zich in de richting van -Generaal Meijer's posities bewegende. 't Is zoo ver, dat ik slechts met -moeite kan uitmaken, wat er gaande is. Het zijn ruiters en ook kanonnen. -Zij zijn van het Engelsche centrum, naar het schijnt, daarheen gezonden. -Een goed teeken! Zijn Meijer's mannen te sterk voor hun rechtervleugel? -Wie weet? Zij gaan hun rechtervleugel versterken, lijkt het. Bij -Jupiter! Hoe slaan de stofwolkjes tusschen hunne gelederen op! En boven -hun hoofd zijn er kleine, ronde, witte wolkjes. Ha! Majoor Wolmarans is -aan 't woord. Hij neemt wraak voor Talana Kop. »Go it, old chap!" Nog -eens: »druk op, kerel! Kap hullie om!" Snel rukken de kanonnen vooruit. -Dikker worden de stofwolkjes en veelvuldiger de cirkeltjes in de lucht. -»Tast toe! Majoor! Tast toe!" - -»Hoera! Zij komen weer terug! De poging is verijdeld. De aanval is -teruggeslagen. Zie! de paardenruiters gaan in vollen galop in de -richting van Ladysmith." Duidelijk zien wij nu de lange rijen ruiters. -Zij zijn verslagen! Zij nemen de wijk! - -»Maar wat is dat ding, daar in den weg achtergelaten?"--'t Zijn -affuiten, met kanonnen en al natuurlijk. De vluchtenden lieten ze -achter. De kanonpaarden zijn gewis doodgeschoten. Dat's weer buit voor -ons. - -Neen! niet zoo gauw. Een klein klompje ruiters jaagt terug. Zij gaan het -stuk halen! Bravo! Zij pakken het beet. De paarden zijn voorgehaakt.... -hier komen zij met het kanon aan.... onder een regen van bommen en -kogels. Bravo! Daar hebben zij eer van! - -Toen kwam het laatste tooneel. Als door een tooverslag was de vlakte -daar dicht bij de Engelsche batterijen met voetvolk besprenkeld. Waar -kwamen zij vandaan? Mogelijk lagen zij verscholen achter een heuveltje, -of onder de boomen, klaar om Pepworth's heuvel te bestormen. Mogelijk -hadden zij zich reeds vroeg in den slag uitgeput in den mislukten aanval -op Generaal Burgers' positie. Later vernam ik, dat onze menschen het -daar in ons centrum voor een korten tijd zeer zwaar hadden en hun -voorste positie moesten opgeven. De Howitzers en Krupps deden, echter, -van twee kanten zulk goed werk, dat het Engelsche centrum geene -vordering kon maken. De Engelsche rechtervleugel kreeg het nog heeter. -Van heuvel tot heuvel dreef Generaal Meijer's mannen ze dien morgen -terug, totdat zij Lombard's Kop en Gun Hill en Bulwana zelfs opgaven--en -naar Ladysmith vluchtten. Ook daar deden onze kanonnen prachtig werk; -terwijl de burgers er ook uitmuntend de kopjes bestormden. - -Thans zag ik het voetvolk hard loopen. _Sauve qui peut_ scheen nu de -orde van den dag. Zij waren niet in gelid, of bij hoopen te zien. -Gescheiden, apart, elk voor zich zelf, renden zij daar over het plein. -Er moet een paniek daar onder hen zijn, te oordeelen uit de verwarring -die er heerscht. Zij dwalen rond als schapen zonder een herder. - -Pom--pom.... pom--pom--pom.... pom--pom--pom--pom--pom--pom--pom! Voor -het eerst in Natal wordt ons groote Maxim van Pepworth's heuvel gehoord. -'t Is een onvergetelijk oogenblik. Het ding kraakt geweldig hard en -draait er 2 lb. kogels los bij de honderd in minder dan eene minuut. -Zijn bommetjes kan hij 4,500 yards ver schieten! 't Is een monster, dat -den Engelschen groote vrees inboezemt, en de _chaos_ in het plein zoo -mogelijk verergert. Overal waar de soldaten loopen slaan er kleine -stofvlekken uit den grond op. De aarde is gestippeld met die vale -plekjes--zoo dik valt de Pom--Pom-regen. Foei! die kerels rekken d'r -beenen. Men zou zweren, dat er een groote picnic-partij door een -hagelstorm verrast werd! - -Intusschen zijn onze andere kanonnen niet stil. Zij donderen voort, -kwaadaardiger dan immer. Maar de Engelsche batterijen gedragen zich ook -flink. Zij moeten den aftocht van het leger dekken, en ik moet erkennen -dat zij vuur en ijzer, lood en staal spuwen tot het laatste toe. Meer -dan een onzer stukken krijgt het zoo heet, dat het voor een tijdje moet -zwijgen. Long Tom acht »voorzichtigheid de moeder van de porseleinkast", -en blijft liever voor eene wijle dood stil achter zijn fort gedoken. -Terwijl de eene batterij de paarden voorhaakt en in vollen galop -terugvliegt, schieten de overigen uit alle macht. Zoo retireeren zij -batterij na batterij, elkander ondersteunende totdat allen buiten -onze gezichteinder zijn. Lang voor dit geschied is echter, zijn de -voetgangers, die er heelhuids van door gekomen zijn, ook achter de -heuveltjes die rondom de stad zijn, verdwenen. Weldra is er slechts -een groote, lange, roode stofwolk in de richting van Ladysmith zich -uitspreidend, die ons ten teeken dient, dat Sir George White te -Modderspruit totaal verslagen is. - -Nog erger ging het hem bij Nicholson's Nek. Daar gingen Majoor -Carleton's 1200 man in den nacht op een hoogen heuvel schuiling zoeken, -om den volgenden morgen door de Heilbronners en een paar dozijn -Kroonstadters van de westzijde, en later door de Johannesburgsche -Politie van de noord- en oostzijde te worden bestormd. Tegen het einde -hadden de Pretorianen ook eene kans om wat »meêtespreken." _Enfin_, -na een hardnekkig gevecht en zware verliezen, gaven de Gloucesters -en Dublin Fusiliers zich tegen één uur over. Aldus vielen er over de -duizend prisoniers en eenige veldkanonnen en hand-maxims in onze handen. - -Daar deze de eerste _groote_ slag was, door de Boeren gewonnen, heeft -hij een geweldigen indruk op geheel de beschaafde wereld gemaakt, en mag -men wel op Pepworth's Heuvel de fiere woorden van den grooten Emerson -toepassen:-- - - _Here once the embattled farmers stood, - And fired the shot, heard round the world._ - - - - -XV - -Na den Slag - - -Toen het toornig brullen der Britsche kanonnen ophield, snelde ik -naar de plaats, waar de »Jameson Kar" en de caissons waren. Tot mijne -verbazing, vond ik, dat geen caisson ontploft was, alhoewel er één door -een granaat getroffen werd en de nabijzijnde tenten door vele kogels -doorboord waren. Veiligheidshalve, echter, werden de ammunitiewagens -dien dag onder den heuvel gebracht, alsmede de tenten en rijtuigen. -Dicht bij de kar was er een kaffer kraal van losse steenen, alwaar -ik Luitenant Henri du Toit vond. Hij was zwaar bij zijn kanon gewond -en lag onder een soort afdak, van een paar zinken platen gevormd, te -kreunen. Hij opent zijne oogen en herkent mij. Ik vraag hem, of hij wat -whisky hebben wil. Hij knikt bevestigend en krijgt een goede teug uit -mijn flesch. Of het hem goed deed? Hij was bleek, erg bleek, en had veel -pijn. Toen hij weggedragen werd naar ons veldhospitaal (het woonhuis van -den heer Pepworth), gaf ik hem nog een zoopje meê. 't Was wel der moeite -waard, het kostbare vocht al den weg van Pretoria hierheen te brengen, -en mijzelven onder weg te verloochenen.... om zoodanigen velddienst -ermeê te kunnen verrichten. - -De jonge artillerist, die naast hem lag, was buiten hoop. Zijn voorhoofd -werd door een bom getroffen--een akeliger wond heb ik nooit gezien. Daar -lag de dappere jongen, als een doode. Men dacht het niet noodig, hem te -verwijderen. Waarom den armen, bewusteloozen stervende nog plagen? En -toch.... vond men werkelijk nog leven in hem den volgenden morgen! Het -geweten en hart van meer dan een werden door deze gruwzame ontdekking -pijnlijk getroffen, maar wij willen het hopen, dat de jongeling niet -dien nacht tot zijn bewustzijn gekomen is, om zich daar op dien akeligen -heuvel eenzaam en verlaten in de ure zijner uiterste pijnen te bevinden. - -Dr. Hohls lag in een tent dichtbij: hij was ter ziele, de sterke man, -gehuld in den purperen mantel van een edelen dood. In het vervullen van -een nobele, zelfopofferende daad, in 't verplegen van een gewonde, -ontsliep hij. Kan men een beter uiteinde begeeren? - -Aan zijn zijde hijgt een sterkgebouwde Ier pijnlijk om adem. Zijn -laatste snik is nabij. Het Iersche corps deed flink werk dien dag: zij -hielpen ammunitie voor de kanonnen aandragen en brachten verscheidene -offers voor ons land en volk. Boven op Pepworth's Heuvel is er een -eenvoudig houten kruisje geplant, de plaats aanduidend, waar twee -Ieren begraven zijn. Colonel Blake, die aan het hoofd van hun corps -stond, werd door een bomscherf in den bovenarm getroffen en moest -lange maanden daarna zijn arm door een draagband ondersteunen. - -Bij een onzer Krupp's komend, waar het vuur dien dag zeer heftig -was, vond ik een korporaal bij zijn stuk zittend, afgemat, uitgeput, -bleek.... met een kleine opening in den rug van zijn opperkleed, -waardoor er een straaltje bloed vloeide. Hij was gewond, licht gewond; -maar bekreunde zich niet in 't minst daarover. »Komaan, o Stoïcijn van -Pepworth's heuvel! een borreltje zal u geen kwaad doen. Drink! vriend! -Drink diep en lang!--Gezondheid!" Het mooiste van dien kerel is, dat -hij een held was zonder het zelf te weten. Hij had eenvoudig zijn kanon -bediend tot het einde toe: daartoe werd hij opgeleid, daarvoor was hij -hier. Per ongeluk raakte hem een kogel, maar dat doet niets aan zijn -gewone plichtsvervulling toe. Hij blijve dus naamloos, want zoo zou hij -het zelf willen hebben. - -Overal rond op den heuvel lagen er doode en gewonde paarden en de -steenen waren bont en blauw van de duizenden kogeltjes, die er -neergeslagen waren. - -Terwijl wij er zoo rondliepen, elkander ondervragend en gelukwenschend, -werd onze kalmte plotseling opnieuw gestoord. - -Een ontzettende knal werd er gehoord, en kort daarop ontplofte een -lyddiet-granaat niet verre van ons op den heuvel. Kolonel Trichard, de -Staatsprocureur en eenige anderen waren bijna »onder stof!" Een tweede -volgde kort op de hielen van het eerste schot. Zij werden allen op Long -Tom gemunt. Het waren ontzaggelijke bommen, een schrikwekkend gedruisch -makend en groote gaten in de aarde ploegend. Zij veroorzaakten groote -ontsteltenis op den heuvel. Generaals en Commandanten waren daar, -gezellig koutende, maar elk een moest nu schuiling zoeken. Niemand -werd geraakt, maar meer dan een had een nauwe ontkoming dien dag. De -projectielen maakten een helsch geluid en groote rotsen werden door -ze verpletterd of gespleten. Later eerst vernamen wij, dat zij van -de geweldige scheepskanonnen van de »Powerful" kwamen. Die geduchte -zeemonsters waren haastig te Durban geland en per spoor naar Ladysmith -gezonden, alwaar zij tijdens den slag werden opgesteld en om 2 uur hun -krachtige stemmen deden hooren. (Er waren er niet minder dan 6: 2 -groote 4.7 stukken en 4 twaalfponders met 288 matrozen.) Zij hebben -ontegenzeggelijk goed werk voor de belegerden van toen af aan tot het -einde van het beleg gedaan. Dat hadden wij aan ons verzuim in het -vernielen van den spoorweg naar het zuiden te danken. In 't licht der -latere geschiedenis van den oorlog, is het bijna onbegrijpelijk, dat -de Vrijstaters zoo uiterst voorzichtig in deze te werk gingen. - -Tegen drie uur in den namiddag eerst, had ik het genot met Kolonel -Trichard en Kapitein Bosman een kopje koffie bij den grooten wagen -van den Kolonel, aan den voet van Pepworth's, te drinken, en een uur -later ons eerste maal te nuttigen. De Kapitein had zich dien dag zeer -onderscheiden in het dragen van ammunitie en van gewonden, en de Kolonel -werd door een krachteloozen kogel in de dij getroffen. Commandant -Grobler van de Ermeloërs had een nauwe ontkoming: een bomkogel wondde -zijn paard een paar duim achter den zadel, terwijl de Commandant op den -heuvel reed. Onze dooden dien dag telden geen 20 in 't geheel over het -gansche vechtterrein, onze gewonden bij de 60. Er was groote drukte dien -avond in het groote woonhuis van den heer Pepworth, en ook in andere -boerenwoningen dicht bij Ladysmith, die als hospitalen gebezigd werden. -Generaal Kock stierf dien dag, niet wetende, wat de uitslag van den -strijd was. Men zegt, dat het verschrikkelijk kanongebulder zijn dood -verhaast heeft. Over het Britsche verlies zeg ik liever niets, daar ik -hun dooden en gewonden niet heb kunnen tellen, en niet de gewoonte van -Engelsche schrijvers wil opvolgen, door losweg allerlei groote cijfers -omtrent het verlies der tegenpartij op te disschen. (Volgens Conan -Doyle was ons verlies omtrent 300 dooden en gewonden.) - -Tegen zonsondergang kwamen de prisoniers aangestapt. Zij waren vermoeid -van de groote hitte en den langen strijd van dien dag. Ter eere onzer -Boeren zij het gezegd, dat de schare van toeschouwers geen geluid liet -hooren, toen de lange rij gevangenen hen passeerden. Zwijgend, zelfs -medelijdend werden zij aangestaard; maar geen spot- of schimptaal, geen -gejuich werd er vernomen. Daar ik zelf onder de menigte toeschouwers -stond, kan ik als ooggetuige in deze optreden. Gedurig hoorde ik een -onzer Boeren zeggen: - -»Arme kerels! _Zij_ hebben er geen schuld aan den oorlog. _Zij_ kunnen -het niet helpen, dat zij tegen ons vechten. Zij moeten slechts -gehoorzamen." - -Een wonderlijk volk is het Boeren-volk! Op hen vooral zijn de woorden -van John Dryden toepasselijk: »Men are but children of a larger growth". -Zij worden gauw weêr goed jegens hunne vijanden. Zij vergeten spoedig -met wien zij oorlog voeren. Zij haten niet, gelijk de Europeesche -volkeren elkander haten. - -Hoort wat George W. Steevens van hen op »Klein Majuba" vertelt:--»De -Boeren hadden hunne wraak voor Dundee en Elandslaagte in den oorlog. Nu -namen zij die, bij de volle maat.... in vriendelijkheid. Onze gewonden -werden naar Ladysmith gezonden; water werd hun door de Boeren uit hun -eigen bottels gegeven; dekens van hun eigen zadels losgegespt; muilen -voor hospitaalwerk verschaft" enz. - -Den volgenden dag (zoo werd mij verteld), zijnde er een wapenstilstand -voor dat doel door Sir George White gevraagd, woonden een aantal Boeren -de begrafenis der Britsche soldaten op het slagveld van Modderspruit -bij, en zongen er een van onze plechtige Hollandsche Psalmen bij het -geopend graf. Te zamen bogen Boer en Brit daar het hoofd voor den -onzichtbaren Heer der gansche schepping, allen rassenhaat vergetend, -alle wraak op zijde stellend. Al zingende werden zij gastvrij van geest -en hart, en verlost van alle kleinheid en bekrompenheid.--En toch? Is -patriotisme ook niet eene beperking des geestes? Is nationaliteitsgevoel -niet een edele bekrompenheid? Zoo is het. Daarom blijven zij steeds -Boeren, Hollandsche Afrikaners, een apart volk, »een eigenaardige natie, -met heur eigendommelijk karakter, en onder alle omstandigheden en onder -elke vlag." - -Een komische gebeurtenis in verband met den Modderspruitslag mag wel -vermeld worden. Onze koffieketel, die op 't vuur stond bij den wagen -onder Pepworth's heuvel, werd heel netjes door een Engelschen bom of -liever door een bomscherf omvergeworpen, met koffie en al natuurlijk. De -ketel had een respectabele en eervolle deuk; en onze kok zei droogjes: -»Na _dit_, dacht ik het veiliger, vandaag liever geen koffie te maken." - -Een ander geval is nog treffender. Zoowat een maand na den slag bevond -ik mij voor de tweede maal op »Klein Majuba", toen een jongeling er een -Engelsch _10 shilling-stuk_ uit het stof opraapte. Het muntstuk was in -den vorm van een »Heil's Leger Hoedje" gebogen, en lag bij eenige ledige -Lee Metford patronen. Na zorgvuldig onderzoek, was het de algemeene -opinie, dat het geldstuk door een Mauserkogel _in den zak_ van een -soldaat getroffen werd. Een klein teeken aan den rand van het kleine -geldstuk wees duidelijk aan, waar de kogel ervan afgegleden was. -Afgegleden! Waarheen? Ai, dat is de vraag. In de lucht, of in het lijf -van den eigenaar? Of in het lijf van een makker? Wij willen hopen, dat -dat 10 shilling-stuk den gelukkigen bezitter ervan gered heeft. Gaarne -zouden wij de volledige en ware geschiedenis van dat fraai gebogen -goudstukje vernemen. 't Is waarlijk eene curiositeit van den grooten -oorlog, die men den tegenwoordigen bezitter (een Johannesburger) wel mag -benijden. - -Het mooiste incident uit den slag heb ik, echter, uit den mond van -Majoor Wolmarans in zijne tent achter Bulwana vernomen. Zijne kanonnen -waren op den kruin van een heuvel gesteld (verhaalde hij mij met -opgewektheid), die met kreupelhout (boschjes) bedekt was. Tusschen hem -en de Engelsche batterijen op den rechtervleugel was er een tweede -heuvel, lager dan zijne positie, waarover hij zijne bommen deed vliegen. -De Engelsche kanonnen repliceerden, maar tot zijne verbazing vielen -hunne schoten allen op den voorsten heuvel. Dus ging hij in volmaakte -veiligheid voort zijne granaten en granaat-kartetsen op den vijand -uittestorten. De uitwerking erg teleurstellend en demoraliseerend voor -de Britsche kanonniers, die alle pogingen tevergeefs aanwendden, om -den juisten afstand te vinden. Zij waren zoo dicht bij elkaar, dat de -Majoor voor langen tijd dit vreemd verschijnsel niet begrijpen kon. -Later werd hem alles duidelijk, vervolgde hij, toen hij het terrein -waarop de Engelschen waren, persoonlijk bezocht. _De heuvel, die vóór -zijne positie was, scheen deel uit te maken van den achtersten heuvel._ -Beide heuvels hadden precies denzelfden vorm; beide waren met dezelfde -boschjes begroeid; zij geleken op één heuvel van de plaats, waar de -Engelsche kanonnen waren. Geen wonder dus, dat de vijandelijke bommen -allen te kort vielen. Zij werden allen tegen een stommen heuvel gericht: -een kordaatstuk aan den woesten aanval van den heldhaftigen Ajax op eene -kudde schapen herinnerend! Wie kan zeggen, hoe veel dit zoogenaamde -toeval tot de totale nederlaag van den Britschen rechtervleugel heeft -bijgedragen. - -Dat Generaal Joubert met recht blij en trotsch was over het gedrag -zijner manschappen en den uitslag des strijds, behoeft niet gezegd te -worden. De vreemde _attache's_ schudden wel hunne hoofden, zeggende: -»Waarom zijn de Engelschen niet in de flanken bij hun terugtocht -aangevallen? Waarom niet de stad dien namiddag nog ingenomen?"--maar zij -vergaten, dat onze commando's uit gewone burgers en niet uit gehuurde -troepen bestonden. Tot _zulke_ dingen zijn onze menschen niet in staat: -dat heeft de oorlog gedurig bewezen. Zij waren maar te blij, om wat -rust en voedsel en koffie weer te krijgen, na de ontzaggelijke hitte en -vermoeienis en de gevaren van dien dag. Morgen, of overmorgen, zouden -zij verdere plannen maken; vandaag niet. »Elke dag heeft genoeg aan zijn -zelfs kwaad." - -Dan, Talana Heuvel en Elandslaagte waren nog versch in het geheugen. -Was het te Modderspruit met ons verkeerd afgeloopen, dan was de oorlog -spoedig tot een roemloos einde voor de Republieken gekomen. Want ziet! -Het plan van Sir George White was: Pepworth's Heuvel als met eene -reuzen-schroef vast te knellen. Zijn rechtervleugel moest door onze -gelederen (tusschen Lombards Kop en Generaal Burger's positie) breken, -terwijl zijn centrum alle onze krachten ter zelfverdediging eischten. -Intusschen zou Colonel Carleton om onzen rechtervleugel werken, of -dien terugdrijven, en alzoo Pepworth's Heuvel tusschen de twee groote, -lange, ijzeren armen van de schroef gekomen zijn. Onze beste stukken -waren daar. Ons groote Long Tom was daar. Het verlies van dien heuvel -zou ontzaggelijk demoraliseerend voor de federalen zijn geweest. Het -grootste Boerenleger was thans om Ladysmith--ongeveer 7000 man--Sir -George had een 12,000 man ter zijner beschikking. Volgens het algemeen -oordeel der beschaafde wereld, moest hij ons met wortel en tak dien dag -hebben uitgeroeid. In plaats van dat te doen, echter, moest hij met pak -en zak Ladysmith binnenvluchten en ruim 1000 prisoniers met eenige -bergkanonnen en maxims in onze handen laten. - -Generaal Joubert vond dat genoeg, vooreerst. Hij was tevreden. Hij was -gelukkig. Hij dankte God voor eene groote verlossing. Nooit heb ik den -grijzen Staatsman, Patriot en Krijgsman--met - - _Een hoofd vol kreuken, een geweten zonder rimpel_ - -zoo stralend van vreugde als dien avond gezien. 't Was _zijne_ -victorie, _par excellence_, roemrijker dan Laing's Nek, of zelfs Majuba! - - * * * * * - -»De Artillerie heeft zich goed gehouden en verdient allen lof"--seinde -de Commandant-Generaal dien dag naar President Kruger. Zoo was het -ook. Tot hiertoe hadden de boeren smalend en schouderophalend over de -Artilleristen gesproken. Tot hiertoe hadden zij met verachting op kanon -en maxim neergezien, terwijl zij al hun geloof »in God en hun Mauser" -vestigden. Op 30 October vond er eene openbaring voor hunne oogen -plaats. Zij stonden verstomd over de koele, bedaarde dapperheid en het -goed mikken en treffen onzer kanonniers. Van toen af aan hadden zij den -mond steeds vol van den lof der flinke Artillerie-kerels. Modderspruit -was inderdaad eene _apotheosis_ voor de vroeger miskende Artilleristen -en de Artillerie. - -Nog iets: ook de Johannesburgsche Politie gedroeg zich bijzonder -knap dien dag. Hun Commandant werd in de heup gewond, maar bleef -op het slagveld bevelen gevende. Een Luitenant liet het leven bij -Nicholson's Nek. Nog 13 man werd er uit hun gering getal gewond. Nu, de -Heidelbergers en de Heilbronners b. v. telden ook even veel gewonden -dien avond; maar de Politie kwam van verren afstand, in gelid, in -volmaakte orde, man voor man op zijn plek,--om zich in het strijdperk -te werpen. _Dat_ was het kenmerkende van hun werk. »Geen klauw bleef -er achter!" Er was orde, tucht, gehoorzaamheid in dat corps. Geen -willekeur, geen persoonlijke grillen, geen individuëele dapperheid -of lafhartigheid kon onder hen alles redden--of ook wel alles -verongelukken. Generaal Joubert was met recht tevreden met zijn -burgers, maar vooral trotsch op zijn reservecolonne. - -Hoe vele »achterblijvers" waren niet te Talana Heuvel? Hoe veel -verwarring was er niet te Elandslaagte? Goddank! te Modderspruit ging -het veel beter. De Republikeinen bedekten zich niet slechts met roem, -maar zij wonnen vooral in zelfrespect en zelfvertrouwen. Ons _prestige_, -ons _moraal_ was volkomen gered: Colenso en Spionkop werden mogelijk! - - - - -XVI - -Klein Majuba - - -Den dag na den Modderspruitslag ging ik met eenige vrienden te voet -naar Nicholson's Nek. 't Was weêr een zeer warme zomerdag, en ik had -geen paard voor de reis willen vragen, zoo vond ik den weg wat lang en -vermoeiend; maar mijn loon was zeer groot. Ik zag een slagveld, waarop -er nog geen twintig uur geleden hard gevochten werd. Als type van vele -anderen, zal ik het beschrijven. Laat mij zien: wat heb ik er dien dag -alles waar genomen, gevoeld, gedacht? Pijnlijke visioenen komen mij voor -den geest, te akelig bijna om in woorden ingekleed te worden. Ik zal, -echter, trachten om ook het afschuwelijke van den oorlog te teekenen, -in de hoop om daardoor ook mijn klein gewicht in de schaal tegen alle -oorlogvoeren te doen. Eén oorlog is genoeg voor een leeftijd. Ja, -van harte verlang ik naar den nog ver verwijderden dag, waarop de -gezamenlijke opinie der opgevoede menschheid zal verklaren: dat het -beslissen van verschillen tusschen volkeren door het zwaard, even dwaas -en belachelijk als een duel tusschen twee woedende individuën is. - -De historische heuvel is op verre na niet zoo hoog als Zwartbooi's Kop, -en niet met Majuba in dat opzicht te vergelijken. Hij heeft den vorm van -een bekende letter, met den kop naar Ladysmith gekeerd, aldus: - N - W b O - Z. -De steel moet men als zeer dik en breed voorstellen. Aan de zuid-, oost- -en westzijde is de heuvel tamelijk steil; de steel is veel lager en -stijgt regelmatig op van noord naar zuid. Bij den hoek, waar de boog en -het handvatsel (of steel) elkander treffen, is het vrij gemakkelijk om -den heuvel te beklimmen, hoewel er daar veel meer tijd toe noodig is, -daar bij den top. Van de zuidoost zijde heb ik den heuveltop gemakkelijk -in twintig minuten tijds bereikt, tijdens mijn tweede bezoek. Van daag -echter, zullen wij den langen en gemakkelijken weg gaan, waar langs de -gewonden zijn afgebracht tot onder aan den weg, die daar langs naar -Ladysmith loopt. - -De Engelschen occupeerden het grootste deel van den halven cirkel, -een gelijke oppervlakte, goed voorzien van losse steenen en ook kleine -Kafferkraaltjes en muurtjes. Voor Tshaka en Dingaan het schoone Natal in -een bloedbad herschiepen, was het land als bezaaid met Bantu-stammen. -Vandaar al die muurtjes op elke hoogte te vinden. Daarmede en daarachter -nu, verschansten de Irish Fusiliers en de Gloucesters zich den nacht -voor het gevecht. Ook was het plateau met groote ruwe rotsen omkranst, -die heerlijke schansen voor scherpschutters aanboden. Ze waren in één -woord, in een sterke, hooge, natuurlijke vesting. Water was er wel niet, -maar zij hadden hunne gevulde flesschen bij zich, alsook voedsel in -overvloed. Hunne bergkanonnen waren uit orde geraakt in den nacht, door -het wegloopen van de muilen (hoorden we later), maar zij hadden hunne -flinke Lee Metfords met een overvloed van patronen en ook een hand-maxim -om te gebruiken. - -Vroeg in den morgen zag een patrouille Kroonstadters ze van een -naburigen heuvel (»Surprise Hill", in de richting van Ladysmith, ruim -2,500 yards van de Engelschen). Vandaar uit, echter, konden de Mausers -niet veel kwaad doen, nog minder de Martini's. De wakkere Heilbronners -besloten toen den berg van de zuidwest- en zuidzijde te bestormen. Later -zond Generaal Joubert zijn »staatmakers" onder Commandant van Dam ook -daarheen, die zich langs de noordoostzijde opwerkten. »Opwerkten" is -precies het rechte woord voor de wijze waarop de Boeren en de Politie -een berg bestormen. 't Is geen opklimmen, al wordt er ook hoeveel dood -geschoten; geen opstormen, al ziet de vijand ze ook hoe duidelijk; 't is -een werk, dat alle krachten van verstand zoo wel als lichaam inspant. -Het gaat langzaam maar zeker. Het gaat voorzichtig, maar zij komen er. -De vijand ziet ze nooit lang genoeg, om goed te mikken. Als tijgers -bekruipen zij hun prooi: elk voor zichzelf, elk op zijn eigene wijze, -gebruik makende van elke schuiling en dekking, en gedurig het ééne oog -op den vijand houdend, om een scherpschutter aan den grond te nagelen, -eer hij zijn gevaarlijk schot kan lossen. 't Is vooral een werk van -_oog_ en _gezond verstand_. - -Daar het hier een tweegevecht tusschen Lee Metfords en Mausers gold, -en Koning Armstrong aan het orkest niet kon deelnemen, kon er maar één -uitslag zijn. De Boer schiet te goed voor den Engelschman. Ook is hij te -gauw, te slim, te behendig, te handig, te vernuftig (»resourceful" is -het beste woord) voor een gewoon soldaat. Gelijk weleer te Majuba, zoo -werd ook hier: (a) den heuvel des nachts door de Engelschen onverwachts -in bezit genomen, en (b) door de Boeren weêr in den morgen beklommen, -en de Engelschen er afgehaald. Mogelijk is deze de reden, waarom onze -menschen die plaats »Klein Majuba" gedoopt hebben. Of, misschien komt -de benaming van een navolgende uitdrukking door een Engelschman op dien -heuvel gebezigd. Wij komen er zoo bij, lezer. - -Volg mij dan eerst op dien Dinsdag morgen naar het plateau, waar de -Engelschen verschanst waren. Een groep mannen staan er onder de welkome -schaduw van een grooten, breedgetakten doornboom. Wij naderen ze. -Het zijn Engelsche Ambulance-menschen; sommigen hunner zijn hooge -officieren. Hunne taak is: de stervenden onder den boom te verzamelen. -Er zijn er goed een stuk of achttien daar op den grond liggend: de -meesten hunner reeds gestorven, sommigen stervende. Een jongeling van -geen zeventien jaar ligt daar naar adem hijgend, zijn naakte borst -worstelt pijnlijk om lucht en leven. Zwijgend staren wij allen op den -stervende. Helaas! Zoo jong, zoo onschuldig, en--hier gedood door een -kogel, ver van zijn huis! Geen medicijn of dokter kan hem redden. 't Is -een akelig gezicht, dat aan Lord Byron's woorden herinnert: - - _O God! it is a fearful thing - To see the human soul take wing._ - -Een officier keert zich naar mij om en wij knikken elkander toe. - -»By God! This is worse than Majuba"--bromt hij tusschen de tanden. - -Die woorden heb ik aan anderen meêgedeeld en 't is niet -onwaarschijnlijk, dat zij aanleiding tot den nieuwen naam van dien -heuvel gegeven hebben. - -Een ander »Roode Kruis" officier is zoo woedend, dat hij zich aldus in -'t Engelsch tegen mij uitlaat:-- - -»Hoe kan jullie kerels uw Maker te gemoet gaan, na zulk bloedig werk?" - -Ik vroeg hem, wat _wij_ ermeê te doen hebben? Regeeringen beslissen over -een oorlog: burgers vechten zoo goed zij kunnen. »Their's not to reason -why." Hij spreekt niets meer, waarschijnlijk omdat hij zichzelven -eenigszins vergeten had. - -Wij verlaten die »plaats der dooden" en nemen eene wandeling al langs -den rand des heuvels, waar de groote rotsen en rotsspleten zijn--een -waar bolwerk om tegen duizenden aanvallers te houden. - -Ook daar was de doodsengel ons voor: achter elk rotsblok, in elke -spleet, in elken schuilhoek ligt er een doode. Bijna allen zijn door het -voorhoofd geschoten, terwijl zij bezig waren naar den vijand te zoeken -of op hem aan te leggen. Wij zien rond, en telkenmale valt het oog op -been, of arm, of rug, of hoofd van een in _khaki_ gekleeden persoon, die -zijn dood tusschen de klippen vond. 't Is een afgrijselijk tooneel, en -toch (vergeef het mij, lezer) gaan wij verder rondom den zoom van die -»tweede Majuba", de lijken tellend. Sedert gisteren namiddag zijn de -Engelschen bezig, met verlof van onzen humanen Generaal, de gewonden te -vervoeren en de dooden te begraven. Nu nog zijn de Coolie-dragers bezig -de zwaar gewonden in de zoogenaamde »doolie's" met hun groene gordijnen, -den heuvel af te brengen. Anderen, die lichter gewond zijn, worden door -twee man gesteund, terwijl zij den berg afsukkelen. Onder aan den voet -des heuvels tellen wij een halfdozijn Ambulance-wagens. En toch tellen -wij er dien laten morgen nog een veertigtal lijken op het plateau -verspreid! - -Zoodanig is de oorlog! Honderden zijn in de kracht en schoonheid der -jeugd afgesneden. Zij zijn in de lange grachten, die de reiziger boven -op den naamloozen heuvel vindt, geworpen. Achter elk muurtje, achter -elke hoop gestapelde steenen, binnen in elke kraal, achter elken grooten -boom was er op 30 October 1899 een doode. Ik zag er soms drie lijken -naast elkaar in ééne kraal liggend! Brood lag er bij hen en beschuit en -»blikjes vleesch", en patronen, beide geladene en ledige. Maar de kleine -Mauser-kogel vond zijn weg overal heen. Aandoenlijk was het bij sommigen -het versch bakkersbrood te zien, _uitgehold door de vingeren_!--de -zachtere deelen gegeten, de korst achtergelaten. Een groote, sterke, -prachtige soldaat was bezig van den buitensten rand des bergs naar het -midden te loopen; een kogel trof hem in het hoofd; hij zonk zielloos -neêr--'t was mij alsof ik hem kon zien loopen en vallen, zoo natuurlijk -lag hij daar met zijn athletische figuur. _Zoo lijkt de oorlog_, als de -slag voorbij is en de glans er van wordt afgehaald, Lezer! Als gij op -Klein-Majuba staat, en uw oog zuidwaarts werpt over de stad, dan ziet -gij den grooten Platrand. Ook daarop zijn vele grachten gegraven, maar -ditmaal voor Boer _en_ Brit. En daar ginds aan den verren horizon kunt -gij den beroemden Spion Kop zien. Daar is het nog doller toegegaan, daar -en overal aan de boorden van de Tugela. Hoeveel dapperen zijn daar niet -haastig onder de harde, steenachtige aarde gelegd? Waarom? waarom? -Nogmaals: _Waarom?_ Kome de schoone dag spoedig, - - _When every nation, that shall lift again - Its hand against a brother, on its forehead - Would wear the brand of Cain._ - (LONGFELLOW). - -Den volgenden dag zag ik drie personen in ééne tent bij ons -veldhospitaal samen rooken en drinken: Commandant van Dam, Colonel Blake -en Majoor Kincaird. De Transvaler was in de heup, de Ier in den arm, de -Engelschman (naar het mij voorkwam) in den voet gewond. In elk geval: -hij liep kreupel... Vriendelijk werd ook ik binnen genoodigd, om een -sigaartje te rooken en op hun aller gezondheid te drinken. Het deed mij -denken aan den edelen Hector en den krachtigen Ajax, die elkander eerst -goed te lijf gingen, en daarna--elkander heel vriendelijk geschenken -gaven (Ilias Bk. VII). Was het ook eene profetie? Zullen de vijanden -later onderling vereenigd en verzoend zijn? Zoo zij het! - - - - -XVII - -Een kijkje achter de Gordijnen - - -Niemand weet eigenlijk minder van wat er overal op het vechtterrein -gedurende een grooten oorlog plaats vindt, dan de man, die bij een of -ander commando zich heeft aangesloten. Die tehuis blijft hoort in deze -veel meer, dan die zijne plicht aan 't front doet. Te Pretoria hadden -de menschen dagelijks eenige nieuwsbladen, waarin er een soort van -overzicht over de geheele, uitgebreide vechtlinie te vinden was. Aan -'t front had men, in 't begin vooral, de handen vol aan den strijd om -lichaam en ziel aan malkander te houden, terwijl er gedurig gereden en -gestreden werd. De Regeering te Pretoria wist natuurlijk ook heel wel, -wat er op elk punt gaande was, en van een en ander hooggeplaatsten -persoon kon men altoos de jongste nieuwtjes erlangen. Zóó vond ik -het althans, toen ik in het begin van November eenige dagen in den -hoofdzetel der Zuid-Afrikaansche Republiek mocht doorbrengen. Dank zij -den vriendelijken Staatssecretaris had ik ook vrijen toegang tot de -_Oorlogstelegrammen_ der Regeering, wier getal »Legio" mag heeten. O! -wat heb ik in die op fijn papier getypeerde telegrammen van en naar -Pretoria gesnuffeld! Veel heb ik aan mijn persoonlijke ondervinding van -zaken aan 't front te danken voor een helder en juist begrip der dingen; -veel ben ik ook aan gemelde telegrammen verschuldigd, wat een algemeen -overzicht van het geheel der dingen en een blik in de grootere en -kleinere raderen der oorlogsmachinerie. Zie hier eenige dingen die mij -troffen: - -_De uitgebreide vechtlinie_, die als _mogelijk of waarschijnlijk_ geacht -werd. In een oorlog moet men waken tegen den vijand dien men _niet_, -zoowel als tegen hem, die men wel ziet. Het onbekende speelt ook in -oorlogszaken--evenals in de wetenschap en in den godsdienst--een -grooten rol. Een Generaal moet steeds vragen: »Wat is er mogelijk, -of waarschijnlijk?"--zoo wel als de oogen sterk op den vijand vóór -hem richten. De verbeelding is een machtige factor in de dispositie -van de verschillende grootere en kleinere commando's (of regimenten), -waarover een Commandant-Generaal te beschikken heeft. Voor twintig -gebeurlijkheden moet hij zich gereed maken, al wordt er slechts ééne -werkelijk tot feit verheven. Voorwaar de taak, die op de schouders -der twee Regeeringen te Pretoria en te Bloemfontein rustte, en de -verantwoordelijkheid der Presidenten en Hoofd-Generaals was geen kleine. - -Behalve het belegeren van Ladysmith, Kimberley en Mafeking, waren er -nog de volgende krijgsoperaties aan den gang. In 't Noorden stond -Generaal F. Grobler (»Groot-Freek" noemde men hem, wegens zijn groote -gestalte) op de drift door de Krokodilrivier te loeren. Er waren -troepen in Rhodesia; er was een garnizoen te Tuli. Zij konden haastig -op Pietersburg afstormen! Wie weet, wat er kon gebeuren? Het kon ook -geen kwaad, indien wij door de rivier op Tuli aanrukten, zoo als nog -voor het einde van November werkelijk gebeurde. Groot Freek met zijn -Zoutpansbergers waren onze noordelijke wacht, of vliegende colonne, al -naar omstandigheden hun werk mochten aanwijzen. Een heel commando ging -er echter in die noodelooze onderneming (van _achteren_ gezien! na de -gebeurtenis geprofeteerd!) een tijd lang op. - -Bij Komati Poort lagen er een aantal Lijdenburgers, alsmede te Oshoek en -te andere plaatsen op onze oostergrenzen. Wie wist wat er kan gebeuren? -Wie kon de toekomst voorspellen? Onze Regeering en Commandant-Generaal -moesten tegen alle waarschijnlijke en mogelijke dingen waken. Engeland -mocht troepen door Delagoa Baai zenden--alle dingen zijn mogelijk in -oorlogstijd. De Swazies moesten scherp in 't oog gehouden worden. Zij -konden »hun oude krijgslustigheid" weêr bot vieren. Zij konden tegen de -Republiek opstaan. Vandaar het verspillen van nog meer burgerwachten ook -aan de oostelijke grenslinie--een bloot mogelijke vechtlinie, maar toch -even lastig als een werkelijke. - -De vrijheidsgrens werd door een sterk commando vrijheidsburgers opgepast -tegen de oude vijanden der Boeren: de geduchte Zulu's. Honderden -telegrammen handelen over de mogelijkheid en waarschijnlijkheid van -onstuimigheid van dien kant! Wederom eene verdeeling onzer reeds zoo -kleine krachten. Ook de Basutolandgrens wordt op dezelfde wijze door -Vrijstaatsche commando's bewaakt. - -Dan, te Volksrust en Charlestown waren er groote wagenlagers. Nooit heb -ik zoo veel wagens bij elkander gezien. Zij waren de wagens der boeren, -die te paard Natal waren ingevallen. Generaal Joubert belette hun de -wagens mee te voeren. Hij was uiterst voorzichtig. Hij moest tegen een -mogelijke mislukking waken. Eerst den vijand uitkloppen en opsluiten, -daarna de trouwe wagens met drooge kleeren, biltong, tabak, beschuit, -naald en garen, riempjes en wat niet al, naar de Tugela en Ladysmith -brengen. - -Op 23 October seinde Generaal Joubert aan den President: - -»De burgers zijn nu al negen dagen zonder tenten, zij leven in natte -kleeren; zij zijn zonder regenjassen; zij lijden gebrek en ellende". - -De wagens zouden alles weer later recht maken, de trouwe, geliefde -voortrekkerswagens. O welk een vreugde, toen zij door de Biggarsbergen -in November afdonderden! Ook _dat_ was de vrucht van de overwinning van -Modderspruit en Nicholson's Nek. - -Intusschen echter, zijn er burgers noodig om de wagens op te passen en -de ossen te doen weiden. Al weer een groot en geducht commando _hors de -combat_ gesteld. - -De spoorweg moest ook bewaakt, niet slechts in het veroverd, maar ook -in Transvaalsch gebied. Er waren nog velen in den lande, die men niet -vertrouwen kon. De commando-treinen liepen dus meestal slechts over dag. -Een doorloop of brug kon gebroken, de spoorstaven verwijderd worden. -Zoo ook met de telegraafdraden. Dit alles, echter, eischte nog meer -burgers. Nog heugt het mij, hoe er overal bij de stations en »sidings" -en »culverts", en bruggen gewapende burgers in die dagen stonden. -Zij hadden geen tenten in 't begin, maar woonden in allerlei haastig -gefabriceerde afdaken; toch waren zij vroolijk en levenslustig, den -reiziger groetende en toeroepend: - -»Dag, Burger! Pleizierig!" Vroolijke, groote kinderen! Zij vonden het -alles zoo pleizierig in 't begin. Het was hun een groote picnic. De -Regeering zorgde voor alles. Waar zijn die pleizierige kerels nu? -Wat is er van hun pleizier overgebleven? Waar zijn hunne huizen en -echtgenooten, ouders en kinderen?--Welk een _picnic_! - -Gaan wij nu naar de westergrens der twee republieken. Daar vooral -schuilde het gevaar. Men zie op eene kaart hoe open en gelijk en -toegankelijk de twee Staten van die zijde zijn. Ten Noorden van Mafeking -had men den spoorweg naar Buluwayo, waarlangs troepen konden verwacht -worden. De Waterberggrens, dor, droog, zanderig, akelig, lag ook -bloot aan een aanval van een onbekenden vijand. De arme Waterbergers -patrouilleerden daar maanden lang, tot vervelens toe, zonder ooit een -vijand te zien. Aan den spoorweg gaat het beter: de Marico burgers nemen -Lobatsi in, en Vecht-Generaal Snijman vecht nu en dan te Gaberones -en elders, eer hij Generaal Cronjé bij Mafeking opvolgt. Dicht bij -Gaberones in het verre noorden moeten er 400 burgers waken, en te -Derdepoort, den sleutel tot Rustenberg, staan er 300 man. Zoo worden -de krachten versnipperd. - -Ten zuiden van Mafeking is Commandant Tollie de Beer van Bloemhof -tusschen Vrijburg en Taungs werkzaam. Hij neemt Vrijburg in, vroeg in -October, en beschermt onze grenzen in die deelen. - -Vecht-Generaal de la Rey is op 17 October reeds van Kraaipan naar -Warrenton met 1000 Transvalers en eenig geschut vertrokken. Hij gaat -Hoofd-Commandant C. Wessels van den Oranje Vrijstaat helpen, om -Kimberley te bedwingen en vestigt zijn hoofdkwartieren bij de Kimberley -Waterwerken dicht bij de Vaal. Van hem zullen wij nog meer hooren. - -Tegen 31 October gaat de eerste trein vol Transvalers Bloemfontein -voorbij, op weg naar Norvals Pont. Zij gaan met een commando Vrijstaters -onder Hoofd-Commandant I. Grobler van Philippolis de Kaapkolonie -bij Colesberg invallen. Generaal Hendrik Schoeman is tot hoofd der -Transvalers gekozen; maar hij is niet juist de rechte man op de rechte -plaats. Eigenlijk gezegd, is er een Christiaan de Wet of de la Rey -noodig voor het groote werk, dat _daar_ te verrichten is. Maar die -mannen kunnen thans niet gespaard worden. Dat commando moest naar -Nauwpoort en vandaar naar De Aar zijn doorgedrongen. Op 21 November -brak Generaal Schoeman werkelijk een spoorwegbrug op ergens tusschen -Nauwpoort en De Aar, maar dit was ook al, dat wij in die richting -vernamen. Het was trouwens ook toen al te laat! De guldene kans was -de laatste week van October of de eerste week van November. Generaal -French, de held van Elandslaagte, was met den laatsten trein uit -Ladysmith ontsnapt en tegen de laatste week van November al druk bezig -van Nauwpoort als basis in de richting van Colesberg te opereeren. - -De eerste week van November was er geen enkel kanon en slechts één enkel -regiment te De Aar. Bij de Oranjerivier spoorwegbrug waren er een paar -duizend man met eenig grof geschut. Nauwpoort en Stormberg werden beide -toen verlaten! De Engelschen hadden geene troepen, om een sterke macht -Republikeinen met kanonnen te keeren, al wilden zij ook tot naar de -Tafelbaai gaan. Nooit hadden de Federalen zulk eene kans om de Engelsche -wapenen een geduchten slag toetebrengen, als in de laatste dagen van -October en de eersten van November. Buller's macht was nog op de -wateren. Maritzburg was in gevaar. Durban sidderde. Alle krachten werden -ingespannen om de zuidelijke helft van Natal te redden: de Kaapkolonie -lag open voor een man van onderneming, zoo als de Vrijstaat er later zoo -velen te voorschijn bracht. De ure was daar, maar de man was er niet. - -'t Is noodeloos om er thans over te spreken, maar het kan niet ontkend, -dat de Republieken een prachtige kans in 't begin van November hadden, -om de zwaartekracht van den oorlog in eenige weken tijds naar de -Heksrivier Bergen te verplaatsen. Had men toen gedaan, wat later -zoo herhaalde malen gedaan werd, dan was de oorlog jaren lang op -Kaapkolonialen bodem gevoerd, eer de grenzen der Republikeinen bedreigd -werden. - -Langzaam, voorzichtig, doch bedaard gingen de meeste federale Generaals -en Commandanten echter destijds te werk. Zoo is ons volkskarakter in den -regel. Wij zijn uiterst conservatief van aard. Nieuwe dingen worden niet -gaarne onder onze vleugelen genomen. Die diepgewortelde volksaard kwam -den Engelschen goed te stade meer dan eens in den oorlog, maar nooit zoo -zeer als in die weken. Wisten onze voormannen toen echter, wat zij nu -weten? Hadden zij toen het zelfvertrouwen, dat zij later opdeden?--maar -genoeg; »gedane zaken hebben geen keer!" - -De energieke Generaal Olivier treedt in de maand November ook op het -tooneel en dat wel te Bethulie. Hij gaat de Bethuliebrug over en neemt -Aliwal Noord in bezit op den 13den der maand. Later dringt hij door -tot bij Stormberg, maar de junctielijn van daar tot aan Rosmead (bij -Middelburg) wordt door ons niet veroverd! Overal werd er te lang -verzuimd, te lang gewikt en gewogen. Wij hadden geen tijd te verliezen; -de Engelschen baden slechts om tijd! - -De Fauresmithers hadden nog de beste kans van allen, om zich een naam te -verwerven. Zie op de kaart, hoe open, dicht bij, genaakbaar de groote -spoorweg op hunne grenslijn is. Lord Methuen moet langs die lijn van -de Kaap komen. Al de paarden, al het voedsel, al de soldaten moeten -over dien weg reizen. De Fauresmithers voeren ook niets uit. Tevergeefs -ijvert de wakkere Regeeringscommissaris in die deelen, de Heer C. W. H. -van der Post, lid van den Volksraad, voor een oogenblikkelijken aanval -op het Grootrivier-Kamp. Er wordt wel een plan gevormd tegen het einde -van October (juist ter rechter tijd), maar--er is _verdeeldheid_ onder -de Officieren, en deze hoeksteen van alle verdere krijgsoperaties wordt -roekeloos weggesmeten! - -Rechter Hertzog is in die dagen reeds ijverig aan het werken. Hij is -te Barkly West bezig zaken te regelen. Honderd man staan hem als een -soort Politie ter zijde. Hij is een Fauresmither van geboorte. Hij is -een van de Rechters des lands; hij is thans Rechtsgeleerd-Adviseur -zijner Regeering in het pas veroverd gebied van Griqualand West. Later -ontmoeten wij hem weêr. Hij is één uit duizend! - -Diep in Bechuanaland eindelijk vinden wij den ondernemenden Veldkornet -Visser, die Kuruman zonder eenig grof geschut tracht te veroveren. Het -gelukt hem ditmaal (12 Nov.) niet; maar later komt hij er weer met een -ouderwetsch kanonnetje--en de zaak is beklonken. - -»There is a tide in the affairs of men, which, taken at the flood, -leads on to fortune," zegt Shakespeare. Voor de Republieken kwam dat -getij in de laatste week van October en de eerste week van November te -voorschijn. Wij wierpen ons niet snel en krachtig genoeg op de gunstige -golven--en ziet! de wateren daalden. Wij liepen tegen de rotsen en -kwamen in engten. God helpe ons! - -Vergeten wij, echter, nooit: dat er veel, zeer veel in die eerste dagen -te regelen was, en dat wij het oorlogvoeren nog leeren moesten. Denk aan -de verbazende uitgestrektheid velds, die moest bewaakt worden, de vele -manschappen daartoe benoodigd, en--het voedsel en de kleeren, die naar -alle richtingen moesten gezonden worden. Naar Mafeking had men geen -trein. Alles, zelfs het groote vestingkanon, werd door paard of muil -daarheen vervoerd. Zoo waren er ook andere deelen van het reusachtig -vechtterrein (actuëel en mogelijk), die op die wijze van al het noodige -moesten voorzien worden. Van ammunitie, bandeliers, geweren, paarden, -zadels en tooms spreken wij niet eens; ook niet van de rijtuigen, welke -men den Generaals en andere groote heeren moest verschaffen. - -De drukte bij de Gouvernementsgebouwen te Pretoria en te Bloemfontein -heb ik persoonlijk gezien. Er waren Hoofdcommissies voor Commissariaat -in 't algemeen, voor Proviand in 't bijzonder, voor Krijgstoerusting -meer bepaald, met sub-commissies op verschillende belangrijke punten -zoo als Klerksdorp in de Transvaal en later Edenburg in den Vrijstaat. -Te Bloemfontein was er een vaste, gekozene Krijgscommissie, met den -Staatspresident aan 't hoofd. Te Pretoria was de grijze Staatspresident -een Heir in eigen persoon. President Steyn was _generalissimus_ zijner -burgers krachtens de Grondwet; President Kruger was feitelijk de -Opperste Generaal der federale machten, krachtens zijne positie en zijn -karakter. Alles ging door zijne handen of door zijn hoofd. Hij wist -van alles en wilde in alles gekend wezen. Van alle kanten stroomden -de electrische boodschappen hem toe. Naar alle zijden zond hij zijn -praktische, bezielende, geestelijke raadgevingen en vermaningen. -Geen belangrijke Krijgsraad vond in eenig deel van het uitgestrekte -vechtterrein plaats, of de oude Staatsman sprak als 't ware een woordje -mee. Geen gewichtig krijgsplan werd vastgesteld, voordat hij er in -gekend werd. Met den nobelen President van den Oranje Vrijstaat was hij -in gedurige communicatie. Hartelijk en heerlijk was de samenwerking -tusschen de twee Presidenten, en tijdens den oorlog liet de verhouding -tusschen President Kruger en den Commandant-Generaal niets te wenschen -over. - -President Kruger was te oud en ziekelijk, om bij de commando's tot het -einde toe te blijven, maar geen Transvaler of Vrijstater zal het hem in -de verste verte ten kwade duiden. Zijne telegrammen tijdens den oorlog -persoonlijk gedicteerd, toonen zijn onwrikbaar geloof, zijn onverpoosden -ijver, zijn innig patriotisme en zijne krachtige persoonlijkheid. -In boekvorm uitgegeven, zullen zij een blijvend monument van den -waardigen man uitmaken. De ridderlijke trouw, edele zelfopoffering en -standvastige volharding van President Steyn kunnen een van de schoonste -erfenissen van den oorlog voor 't volk van Zuid-Afrika en voor de -menschheid in 't algemeen geacht worden. - - - - -XVIII - -Een Bicycle Rit - - -Tegen het midden van November ging ik voor de tweede maal naar de -Natalsche commando's. Ditmaal nam ik een bekenden jongen kunstschilder, -den heer F. H. Oerder, met mij meê, die gaarne het een en ander in -verband met den oorlog wilde zien en teekenen. Zoo gingen wij dan samen -per trein, onze wielen (bicycles) meênemende. Ons plan tezamen een -geïllustreerde Geschiedenis van den Oorlog[3] in 't licht te geven, en -wij stelden ons voor groote dingen met behulp dier fietsen uitterichten. -Nooit weêr echter, zullen wij per bicycle het heuvelachtige Natal met -zijn slechte paden bezoeken. Wij hadden er genoeg aan, toen wij Dundee -verlieten! - -[3] _Later in 't licht te worden gegeven._--(SCHRIJVER.) - -In plaats van de groote zware Mausers, waren wij van de geriefelijke en -toch gevaarlijke Mauserpistolen voorzien. Het zijn heerlijke wapens, die -tegelijk ook als geweers kunnen gebezigd worden en tien kogels duizend -treden ver in eenige seconden kunnen werpen. Wij gingen naar Natal, om -de slagvelden te Dundee, Elandslaagte en Ladysmith te bezoeken, en ook -omdat het bekend was dat Generaal Buller daarheen met zijne hoofdmacht -wilde gaan. Er zou dus heel wat aan de Tugela spoedig voorvallen, -meenden wij, en onze kunstenaar rekende er op een _bataille_ uit het -leven te gaan schetsen. - -Na eenige dagen te Newcastle vertoefd te hebben, om een paar schetsen -te maken, stoomden wij voort naar Elandslaagte, die destijds de basis -van al de zuidelijke operaties was. Later werd er te Modderspruit een -perron (»platform") en eenige loodsen door de Z. A. S. M. gebouwd, die -den commando's van grooten dienst waren, maar Elandslaagte bleef altoos -de _terminus_ voor de groote ossenwagens en een belangrijk depôt van het -Commissariaat-departement. Wat een leven en woeligheid op het kleine -station in de Zondagsriviervallei! Gebouwen waren er overvloedig in de -nabijheid, zoowel voor goederen als menschen. De plaats was wel gekozen -door Generaal Joubert en later volgde ook Generaal Buller maandenlang -zijn voorbeeld, toen de Natalsche commando's de Biggarsberg hielden. - -Tot onze verwondering zagen wij (welk eene verlichting, om nu dat -woordje »wij", in plaats van het vervelige »ik" te mogen bezigen!), dat -er ook boerenvrouwen daar logeerden. Sommigen woonden er pal, anderen -waren op bezoek; allen waren echter, waar zij niet behoorden te zijn. -Niemand nam het den Generaal ooit kwalijk, dat zijne oude, trouwe -levensgezellin en »krijgskamerade" maanden lang bij Ladysmith in het -hoofdlager vertoefde; zij was een historisch figuur van den oorlog -1880-81--zij was een noodzakelijk bijvoegsel, als 't ware, tot »Oom -Piet". Er lag dus geen humor hoegenaamd in zijne strenge bevelen, dat -geen vrouwen (behalve die aan 't medisch departement verbonden waren, -natuurlijk) bij de commando's mochten worden toegelaten. Newcastle en -Dundee wemelden reeds van vrouwen, die hun mans kwamen bezoeken. Nu is -de voorhoede van het Amazonen-leger al te Elandslaagte! Zou dat den -krijgslust verder zuidwaarts bevorderen? Zou dat onze menschen niet -naar huis doen verlangen? De geschiedenis der twee Republieken toont -meer dan één treurige bladzijde onder het opschrift: »Huis toe". Hoe zal -het gaan als de »verlofpest" (zooals het aanhoudend gekerm om verlof -later bestempeld werd) onder ons uitbreekt? Ter eere onzer burgers -dient echter gezegd, dat (voor zoover mij bekend is) slechts eenige -weinige echtgenooten van »burgers op commando" toegelaten werden, om -verder dan Elandslaagte te gaan. In het westen, rondom Kimberley en -zelfs bij Magersfontein bijvoorbeeld, ging het erger. Maar hierover -later. - -De verlofziekte is eene natuurlijke onder mannen, die niet als gehuurde -soldaten te velde trekken. De meeste burgers zijn gehuwd; zij hebben -vrouw en kind tehuis; zij hebben grond en vee en akker, om naar om te -zien. Als zij eene maand op commando zijn, verlangen zij naar hunne -woningen terug te gaan. Als het twee maanden wordt, smeken zij hun -commandant om verlof. Als zij drie maanden van huis zijn, breken zij den -Generaal het hoofd, als hij ze geene kans geeft, om eenige weken naar -vrouw en kind en plaats te gaan. 't Is wel jammer, dat er niet van den -beginne af aan een bepaald systeem van verlof werd vastgesteld--eene wet -die automatisch en algemeen kon werken, en in de natuurlijke behoefte -om naar huis te gaan kon voorzien »zonder gunst of vrees." Hoe ging het -thans? Het persoonlijk element trad op den voorgrond. Een burger gaat -naar zijn Commandant, wiens tent ten allen tijde voor hem open staat. -Daar nu, ten aanhoore van elk een, die er mocht zitten rooken of praten, -wordt zijn verzoek ingediend, besproken, overwogen en afgehandeld! Heel -gezellig, familiaar, losjes weg gaat het toe--en toch wordt er een -allergewichtigste zaak beslecht. De toekomst van den oorlog is in de -verlofkwestie begrepen--dat moet de Commandant natuurlijk weten. De -onmiddellijke toekomst van den burger--hetzij hier te blijven of zijne -vrouw te gaan zien--weegt natuurlijk het zwaarst bij den applikant. -Zulke dingen moeten volgens vaste regels, geheel en al onpersoonlijk, -geregeld worden. Het is een aller pijnlijkste positie, waarin een -Commandant geplaatst wordt, als hij in elk bijzonder geval als rechter -in zulke brandende kwesties moet optreden. - -Het gevolg bleef niet lang achterwege. Het bleek heel spoedig, dat -terwijl één Commandant bijna geen verzoek weigerde, een andere bijna -elkeen afsloeg. Binnenkort ontstonden er natuurlijk ontevredenheid, -twist, klachten bij den Commandant-Generaal, telegrammen naar den -President, ja een menigte klaagliederen van verontwaardigde Penelope's, -die heur mans zeer beminden en erg van noode hadden, trilden door de -lengte en breedte van het land. - -De bepaling werd toen gemaakt, dat slechts de Generaal of diens -plaatsvervanger (de verschillende Hoofdgeneraals) verlofbrieven mochten -uitreiken. Zóó ging het wel wat beter, daar de Generaals zeer karig in -'t uitreiken van »huis-toe-gaan passen" waren, maar het spreekt van -zelf, dat de moeielijkheid hoegenaamd niet daardoor opgelost werd. Een -vast stelsel, eene wet met bepaalde regulatiën ontbrak er. De gewichtige -kwestie hield de aandacht van beide Presidenten en hun raadgevers en -voornaamste Krijgsofficieren gedurig en lang bezig, want men gevoelde, -dat zij een levenskwestie voor de Federalen was, en later werd er een -soort van formule gevonden, waarop wij later mogelijk terugkomen; maar -de vraag mag wel gedaan worden: »Of het mogelijk is, een leger van -boeren en burgers, die niet betaald worden, op het punt van verlof -onder vaste, systematische militaire regelen te brengen!" - -Het was waarlijk vermakelijk daar te Elandslaagte, om den stroom van -komende en gaande burgers gade te slaan. Beide waren even gelukkig, -beide schenen even talrijk. Zij reisden allen met eerste klas biljetten, -die vrolijke kerels. Niemand wilde in een tweede klas rijtuig gaan -zitten. De Regeering betaalde voor alles, ook voor de spoorwegkaartjes. -Waarom dan niet zoo lekker als mogelijk reizen? Op weg bij de stations -kregen zij versch brood, blikjes vleesch, jam, visch, tabak--wat wil men -meer? Koffie kon men op weg voor 6 d. per kopje koopen. O! welk een -pret! Zij lachten en zij tergden elkaar, als groote schooljongens. Zij -groetten elkander luidruchtig, wanneer twee treinen elkander passeerden. -Ping--ping--ping vlogen de Mauserkogels door de lucht achter een -wild bokje aan: de trein in volle vaart, het wild in dollen angst. -Ping--ping--ping--ping--ping; uit elk raam staken de roers en de -schaterende gezichten. De Regeering was rijk; er was overvloed van -ammunitie; »Oom Paul" had er voor gezorgd! Schiet maar op, kerels! Ha! -Ha! Ha! hoe loopt het diertje. Allemaal mis! Hij is vrij. Het was wel -verboden, dat verspillen van patronen; maar wie stoorde zich in die -dagen aan een verbod? Er was wel eene boete van £ 5 op dien misdaad -gelegd; maar wie klaagde ooit een _burger_ (die onbetaald voor zijn land -ging vechten) aan, en welke vrije burger heeft die boete ooit betaald, -indien aangeklaagd en schuldig bevonden? Druk maar op, jongens, schiet! -O 't is zoo heerlijk, dat schieten met de nieuwe Mausers, die zoo goed -treffen, met patronen, die geen penny kosten. Zulk eene kans komt nooit -weêr! Zulk een holiday keert nimmer terug! Neen--dat 's waar ook.... De -holiday ging spoedig voorbij, om niet weer terug te keeren! Buller en -Methuen, French en Roberts, met hun kwart millioen troepen en honderden -kanonnen en duizenden lyddiet bommen hebben de prettige vacantie -eenigszins gestoord. - -En toch--gunnen wij van harte hun die korte vroolijkheid en -brooddronkenheid. De burgers lezen geen sensatiewekkende romans. Zij -bezoeken geen schitterende theaters. Zij verlustigen zich niet in de -heerlijke muziek van schoone opera's. Zij worden niet geboeid door de -groote geschiedenissen van oudere en nieuwere volkeren. De betooverende -kracht van de beroemde werelddichters en schilders is hun nog niet -bekend. (Wij spreken natuurlijk van de overgroote meerderheid onzer -burgers.) Ja, van heeler harte gunnen wij hun al die vreugde, al die -weelde, al die uitgelatenheid. Zij hebben het zwaar gehad, en zij -zullen het nog zwaarder krijgen. Hun leven was altoos eentoonig; het -kanongebulder bij de Tugela zal hun weldra tot dagelijksche muziek -moeten dienen. Vermaken hebben zij niet vele, en spoedig zullen zij stof -leveren voor vele romans. De genietingen der hoogere beschaving kennen -zij niet, maar zelf zullen zij ten tooneele optreden en de wereld -met hun opera's verbazen, terwijl toekomstige Afrikaansche dichters, -schilders en schrijvers hunne daden zullen vereeuwigen. Het een en ander -zal echter veel bloed en tranen en lijden en ellende kosten. Dus--geniet -den vroolijken dag van heden, jongens. Gij weet nog niet wat het woord -oorlog alles met zich meêbrengt. Gij weet nog niet hoe vele troepen en -hoe veel schepen en hoe veel hulpbronnen Engeland bezit. - -Ai mij! indien gij alles vooruit wist!.... maar neen! 't is beter zoo. -De handschoen is neergeworpen. Tot het bittere einde gaat het! God -zegene u, geharde, taaie, eenvoudige, zorgelooze, lachende, schietende -schare van reizende medeburgers! Als ware »sportsmen" treedt gij het -gevaar te gemoet. Gij haat den »Rooinek" niet--neen! dat niet!--er -wordt slechts gejaagd, gebuit, geschoten, gegeten en gedronken, -en dat vindt gij zoo prettig, niet waar? »Goeien dag dan, burgers! -Pleizierig!"--morgen en overmorgen en nog lang daarna zullen wij -weenen en begraven. Heden wordt er gelachen en geschertst. - -Wij bezochten Dundee, van Glencoe onze wielen gebruikende. Den volgenden -dag ging het naar »de plaats van Maritz", waar de paar honderd Engelsche -ruiters werden vastgekeerd. Dat was eene onderneming per bicycle. Ouf! -welke wegen, welk eene hitte, welk een zweeten en zwoegen was dat! Een -fraaie schets van het tooneel--ziedaar! ons loon voor een zwaar dagwerk. - -Naar Talana Heuvel (waarop de dappere Veldkornet Sassenberg en nog vele -brave burgers begraven zijn) ging het gemakkelijker. Wij reden tot -de plaats, waar Generaal Sir Penn-Symons van zijn paard geschoten -werd (Smith's Farm) en toen ging het te voet den berg op. Alle eer der -Engelsche Infanterie voor hare bestorming onder een kogelregen nog al, -van dien steilen heuvel. Het kostte hun veel tijds en veel bloeds, maar -een zeker aantal kwam toch eindelijk boven op den top. Waren de twee -muren van losse steenen niet daar op de helling, zij bereikten hun -doel nooit. Vooral de lange muur, die van noord naar zuid liep en den -geheelen heuvel in de breedte in tweeën deelde, vormde een volmaakte -borstwering tegen de Transvaalsche scherpschutters, die er boven op den -heuvel stonden. Wat wil men meer? De muur was sterk en hecht en hoog en -lang genoeg om eenige regimenten te dekken. Zij aan zij, schouder aan -schouder, knielden de Britten daar achter, terwijl de Republikeinen -aan bom en schroot en geweerkogel waren blootgesteld. Wij vonden er -wel eenige duizenden ledige Lee Metford-patronen achter die welkome, -natuurlijke vesting. Zij schijnen er werkelijk te hebben getabernakeld, -eer zij verder opwaarts gingen. Zij bleven er inderdaad wachten, totdat -onze kanonnen tot zwijgen gebracht waren en de Boeren nauwelijks het -hoofd konden oplichten. - -Wij zagen de plaatsen (onder bij Dundee), waar de Engelsche kanonnen -getrokken werden--geen 3000 treden van den top des heuvels! Er waren -slechts 2 Krupps, 1 Fransch kanon (Creusot snelvuurder), en een -handmaxim op Talana Kop. En op een spitsvormigen heuvel, rechts van -Talana (van Dundee kijkende) stond er slechts één pom-pom, zonder meer. -Deze stukken en niets meer weerstonden het vuur van al het grof geschut -uit Dundee: 12 kanonnen (Armstrongs) die tusschen 2000 en 2300 treden -van ons vuurden, en nog 6 van hetzelfde kaliber bij het kamp. Om half -tien ure moesten onze stukken het vuur staken: zij werden eenvoudig -weggenomen naar achteren en alzoo in veiligheid gebracht. Toen werd er -met verdubbelde energie om het verdunde klompje Boeren boven op Talana -gebombardeerd, en--de Infanterie kon den langen muur eindelijk verlaten, -_om vooral door hun eigen kanonnen in den rug met schroot begoten te -worden_. Arme kerels! Zij verdienden een beter lot. Zij streden zwaar -en lang en moedig--en toen zij den laatsten, steilsten, zwaarsten sprong -deden, maaiden hunne eigene Artilleristen ze bij tientallen af! - -Maar hoe is het, dat de Boeren dien prachtigen muur niet in bezit namen? -Er is een breed terras achter dien muur eer de laatste, korte steilte -naar den top begint. De muur omzoomt het terras. De plek was uitgeknipt -voor onze Mausers en geen voetvolk zou van Smith's Farm levend bij dien -muur zijn aangekomen, terwijl geen granaat of granaat-kartets ze achter -dien steenen zoom zou gedeerd hebben. 't Is wel jammer, dat er slechts -weinige Boeren van die prachtige positie gebruik maakten, maar àl oorlog -voerende leerden wij oorlog voeren. 't Was onze eerste slag in den -oorlog en onze eerste aanval op Britsche troepen (met kanonnen). Dit -ééne feit bedekt veel, zeer veel, in verband met de verwarring en -mislukking van den stoutmoedigen aanval op Dundee. - - * * * * * - -'t Was terwijl de heer Oerder dien onvergetelijken muur teekende, dat -een onbekende zijn splinternieuwe bicycle buit maakte! Hij had een ander -bij Smith's Farm gelaten, geen mensch ziende, geen diefstal vermoedende. -Aangenaam zat hij te schetsen, maar die schets kostte hem nog duurder -dan de vorige. Nooit meer per wiel in Natal reizen, vooral niet in -oorlogstijd! Wij fabriceerden een armoedigen plaatsvervanger uit een -aantal oude, versletene, lamlendige bicycles, die wij in de publieke -kantoren van Dundee vonden, en hij reisde zijn weg verder al krassend en -krakend en binnensmonds groote woorden mompelend. Mijn wiel had ook zijn -eerste _lustrum_ al achter den rug, zoo verschafte ik mijn vriend een -passend accompagnement voor de geluiden, die hij maakte. - -Schoone, golvende heuvelen van Natal. Den dichter doet gij denken aan -machtige golven, al golvende versteend op den boezem eener wreede, -prozaische aarde. Den schilder, helaas! herinnert gij slechts aan -kreunende en steunende en afmattende apologieën voor bicycles. - - - - -XIX - -Een donkere Week - - -De laatste week van November brachten wij te Ladysmith door. 't Was een -donkere, angstige tijd. Lord Methuen kwam snel van de Oranje Rivier -aanrukken op Belmont, waar de Vrijstaters hun voorpost hadden. Er waren -niet velen: slechts een 1800 man. Lord Methuen had er 8000 man en twaalf -kanonnen van de Royal Field Artillery (Armstrong vijftien ponders). -Kapitein (later werd hij tot Majoor verheven) Albrecht had er een paar -oude Vrijstaatsche Kruppkanonnetjes, zonder meer. De slag duurde -nauwelijks vier uur en liep natuurlijk slecht voor ons af. We hadden -er een 40 dooden en 80 gewonden (waaruit 21 in de handen des vijands -kwamen), terwijl de Engelschen er (volgens Engelsche boeken) een -vijftigtal dooden en twee-honderd gewonden telden. - -De ontsteltenis onder degenen, die »achter de gordijnen" mochten kijken, -(dat wil zeggen: die de telegrammen in het hoofdlager mochten lezen) was -groot. Met gespannen aandacht volgden wij den loop van zaken. - -De blijde tijding drong tot ons door: Generaal de la Rey is erheen -gesneld, om de Vrijstaters te steunen. Wij hadden geloof in die -schralen, kalmen, taaien man. Te _Graspan_ (_Rooilaagte_ of ook wel -_Enslin_ genoemd) kwam het tot een treffen op 25 November reeds, twee -dagen na Belmont. Er werd ditmaal veel beter en hardnekkiger door de -onzen gevochten, maar de overmacht was te geweldig. De la Rey kon -slechts een 700 Transvalers in der haast daarheen voeren, met 1 Krupp en -2 maxims. De Vrijstaters kregen het vooral zwaar dien dag en de dappere -Commandant Lubbe van Jacobsdal verloor er een oog. Van zonsopgang tot -twaalf uur hielden zij, echter, staande, met zware verliezen. Wederom -hadden de Britten ruim twee honderd dooden en gewonden, maar--de weg -naar Kimberley was geheel open! - -Had Lord Methuen het slechts geweten! De toestand was hachelijk. Ons -westerfront was gebroken. 't Was een ernstige ure in de geschiedenis van -den oorlog. Dienzelfden noodlottigen 25sten dag van November werd ons -lager te Derdepoort onverwachts door gewapende Kaffers aangevallen! -Een donkere wolk scheen zich over onze arme Republiek te verspreiden. -Hoe zal het ons gaan, indien de Zulu's, de Swazies, de Basuto's, de -Lijdenburg en Zoutpansberg Kaffers het voorbeeld der Barolongs volgden? -Welk eene slachting zou dat afgeven: blanken tegen blanken, en zwarten -tegen blanken! O! het was een treurige, droevige, akelige dag, die -25ste November, toen de tijding van Derdepoort op die van Graspan -volgde--die dag was voor ons de donkerste in de eerste periode van den -oorlog. - -Het ging ons gelijk vader Job, toen de fortuin hem den rug toekeerde: -een _derde_ treurmare kwam er van Kimberley. Pas was generaal de la -Rey weg, of de voorposten van het Bloemhof commando, ten westen van -Kimberley, werd door den dapperen Scott-Turner met succes bestormd. Zoo -wat dertig Transvalers werden gevangen genomen, maar het kanon werd, als -gewoonlijk gered. Drie dagen later, echter, hadden de Bloemhoffers weêr -hunne beurt, toen Scott-Turner met 21 man op dezelfde plaats gedood en -28 gewond werden (volgens Conan Doyle's »Great Boer War"). - -De 25ste November kan een _crisis_ in de geschiedenis des oorlog genoemd -worden. Generaal Joubert was, na lang wachten, eindelijk er toe gekomen -(op 13 November) om een _reconnaissance en force_ naar het zuiden van -Natal persoonlijk te ondernemen. Hij had goed 2500 man onder zijne -banier, een keurbende Transvalers en ook een aantal Vrijstaters. Was hij -'s daags na den Modderspruitslag gegaan, hij was gewis tot aan de zee -doorgedrongen! De weg lag zoo te zeggen open! Er was toen geen Britsche -macht, die 2500 Boeren, zoo als hij bij hem had, door eenige Creusot -snelvuurders en Pom-Poms gesteund, kon tegenhouden. De hulptroepen, -die het hem later te Mooi Rivier zoo lastig maakten, waren nog op -de wateren. Pietermaritzburg en Durban lagen in het holle zijner -hand,--maar, even als in het Westen, zoo ging het ons in het Zuiden: wij -waren te langzaam. Het schijnt echter boven allen twijfel verheven, dat -»_Generaal Joubert's tocht Buller en zijn hooge raadgevers tot een voor -de Engelschen zeer noodlottig besluit bracht_." In plaats namelijk, van -zijn _oorspronkelijk plan_ uittevoeren en _door den Vrijstaat_ naar de -Transvaal door te dringen--zoo als Lord Roberts later zoo gemakkelijk -deed--ging hij bij de Tugela met Generaal Joubert's uitgezochte -commando's zijne krachten meten! Hij kon, volgens Conan Doyle en andere -Engelsche schrijvers, 60,000 man in de eerste week van December reeds -bij de Grootrivier gebracht hebben. Met onze duizenden bij Mafeking, -duizenden om Kimberley, en bij de achtduizend in Natal, om van al de -andere posten niet te gewagen, konden wij Buller niet op de opene -vlakten van den Vrijstaat gekeerd hebben. Hij kon, even als Lord -Roberts, al onze legers _omgereden_ zijn--door louter flank-bewegingen -uit zijn weg geruimd hebben. Tegen Februari kon hij bij de Vaal met een -nog grootere macht zijn geweest. En dan?--was Ladysmith van zelf ontzet -geworden, en Kimberley als overrijpe vrucht hem in den schoot gevallen. -Dan hadden de Engelschen geen Magersfontein en Stormberg, Colenso en -Spionkop te betreuren. - -Generaal Joubert ging wel wat laat--te laat om Natal te veroveren--maar -hij drong toch door tot aan de Mooirivier (40 mijl van Natal's -hoofdstad) na te Chieveley een gepantserde trein met een kanon en -prisoniers te hebben opgepikt. Een groote 15,000 versche troepen waren -echter op 9 November reeds te Durban aangekomen en er bestond niet de -minste kans toen voor de Boeren om veel verder te gaan. Het Estcourt -garnizoen gedroeg zich ook zeer flink in een nachtelijken aanval op -Generaal Joubert's mannen ten zuiden van Estcourt, het zoogenaamde -»Willow Grange" gevecht. In een hevigen donderstorm kwamen de troepen -op de burgers aangestormd en, hoewel zij met vrij groot verlies werden -teruggeslagen, gaven zij toch den indruk aan den Generaal, dat het voor -hem veiliger zou zijn den terugtocht te blazen. - -»Ik ben hier in een akelige en onaangename positie", telegrafeerde de -grijze krijgsman naar Pretoria; »wij regenen hier verrot met alles -wat wij hebben. Terugkeeren is noodzakelijk." En zoo deed hij ook: -teleurgesteld, ontmoedigd, uitgeput en--krank. Door het struikelen van -zijn paard had hij zich erg bezeerd, zoodat hij weken lang te Volksrust -in het Hospitaal moest blijven. - -Opmerkelijk is het echter, dat de Natalsche bladen den tocht als een -»allerbrilliantste manoeuvre" beschouwden--dat Maritzburg en zelfs -Durban in den grootsten nood geraakten, en Buller alzoo zedelijk -verplicht was naar Natal met alle beschikbare machten te snellen. -Het Ministerie te Downingstraat had bij monde van den Natalschen -Gouverneur--zoo hoorden wij later--de gansche macht van 't Rijk verpand -om Natal, zoo noodig, tegen de Boeren te verdedigen. De beangste -inwoners van de Tuin Kolonie maakten aanspraak op de vervulling van -dat akkoord, en--Buller moest toegeven. Uit een zedelijk oogpunt deed -hij wat recht was; uit een militair oogpunt beging hij de grootste -»_blunder_" die den Engelschen in den ganschen oorlog kan ten laste -gelegd worden. - -Zóó gaat het in den oorlog: beide kanten begaan grove fouten, omdat zij -niet ten volle op de hoogte van de zaken der tegenpartij zijn. Terwijl -de Engelschen in doodsangst verkeerden, was onze Commandant-Generaal in -grooten nood, dat hij in den bergpas te Weenen, waar hij door moest, zou -worden afgesneden! - -Weinig wisten de burgers om Ladysmith in die bange dagen, wat de -telegraafklerken vreesden! Zij vreesden, dat de Generaal met zijn -geheele leger afgesneden was. Goddank! zij kwamen er veilig door, maar -de Generaal is nooit weer de man geworden, die hij te Modderspruit was. -Hij was krank naar 't lichaam, en krank naar den geest. De berichten -omtrent Belmont en Graspan, Derdepoort en 't Bloemhof lager waren te -veel voor zijn zwaarmoedig karakter. Hij gevoelde de hopeloosheid der -groote worsteling zoo als nimmer te voren. De twee Presidenten hadden -een lang en ernstig gesprek _per_ telegraafdraad met elkander--een -gesprek, dat strikt geheim was, maar later gerust mag bekend gemaakt -worden. Het werpt een helder licht op de groote, doch korte crisis van -die eerste periode des oorlogs. Is het noodig te zeggen, dat, dagen -reeds vóór den slag van Modderrivier verademing gaf, onze twee groote -Voormannen elkander en anderen hadden bemoedigd en versterkt, om den -strijd met kracht voorttezetten? - -Een vriend vertelde mij later te Pretoria, met aandoening en geestdrift, -hoe dat President Kruger in die duistere dagen zijn oud geloof en zelfs -zijn opgeruimden geest niet voor een oogenblik verloor, en den Leden van -den Uitvoerenden Raad Psalm 103 liet voorlezen! Die vreugdepsalm was hem -in den nacht van God gezonden, zeide hij, tot troost en bemoediging voor -hem en anderen. - -Vechten kon hij niet meer: Psalm 103 was zijn antwoord op de uitdaging -van Belmont en Graspan. 't Geweer kon hij niet meer hanteeren: hij zond -Bijbelteksten naar 't front! - -Toen volgde (op 29 November) het bloedige gevecht bij den samenloop -der Riet- en Modderrivieren--»Twee Rivieren" zoo noemden de Boeren -destijds den slag--een gevecht, dat van den morgen tot den avond duurde. -Feitelijk was de slag een onbesliste. Geen der beide partijen wist, hoe -het met den tegenstander gesteld was. Beiden waren uitgeput, afgemat, -hongerig en dorstig. Wegens de duisternis werd het schieten gestaakt, -en den volgenden morgen waren de Boeren verdwenen. Lord Methuen was zoo -geducht gehavend, dat hij eerst na elf dagen het waagde, de Boeren te -Magersfontein aan te tasten. Hij had dus niets bij den slag gewonnen. -Voor de Republieken echter, was die dag een keerpunt ten goede. De -Boeren vochten hardnekkig, flink, boven verwachting goed, over 't -algemeen. Hun _morale_ verbeterde dus na elke nederlaag. Methuen -worstelde tegen een Hydra. Te Belmont bleven zij slechts drie uur lang -staan, te Graspan zes uur, te Modderrivier den ganschen dag. De hoop -herleefde. Met mannen als Generaal de la Rey en Generaal Cronjé aan hun -hoofd, zouden zij den volgenden keer wonderen van dapperheid verrichten. -Modderrivier was ons Alkmaar, »van waar de victorie begon!" De donkere -nacht was voorbij! - - - - -XX - -»Delenda est.... Ladysmith"! - - -De geschiedschrijver Thucydides vertelt, dat de kracht der oude -Spartanen niet in het belegeren van steden gelegen was. Ze waren -ontegenzeggelijk een dapper volk, maar in het bedwingen van steden -muntten zij geenszins uit. Hetzelfde kan van de Boeren gezegd worden. -Hunne belegeringen waren allen mislukkingen. Geen versterkte stad werd -door ons ingenomen. Dundee werd verlaten vóór dat het belegerd werd, zoo -kan de val van die stad niet in deze worden meêgerekend. Baden-Powell -te Mafeking, Kekewich te Kimberley en Sir George White te Ladysmith -stonden alle drie pal en ferm op hun respectieve posten, totdat zij -ontzet werden. Zij verdienen allen lof voor hun beleid en volharding en -moed; maar het feit blijft: de Boer is geen Frederik Hendrik, geen -»Stedenbedwinger!" - -Laat ons echter niet vergeten, dat de gansche wereld destijds verbaasd -was, dat de eenvoudige boeren en burgers der twee kleine Republieken -een Engelschen Generaal met 12,000 troepen en vijftig vuurmonden in -Ladysmith konden vastzetten en vasthouden. Was het niet de algemeene -opinie onder het Engelsche publiek, dat Sir George White binnen weinige -weken te Pretoria zou zijn? Werd er niet in Britsche militaire kringen -met beslistheid geprofeteerd: dat de Engelsche marsch naar Pretoria de -wereld zou verbazen? Nog meer: ook de groote meerderheid der opgewonden -Afrikaanders meenden, dat de oorlog geen drie maanden zou voortduren, -daar de Engelsche overmacht in getallen en kanonnen te geweldig was. -Toen Dundee in 't holle van den nacht door een leger van 4 of 5000 man -met drie eerste klas veldbatterijen ontruimd werd, kon de beschaafde -menschheid het nauwelijks gelooven. Spoedig daarop echter, volgde de -slag van Modderspruit en Nicholson's Nek en--men verstomde! Wat? Een -leger van 12,000 met 50 kanonnen teruggeslagen door boeren en klerken? -En een duizend man gevangen genomen?--Men wreef zich de oogen uit. Het -klonk al te gek! De Engelsche officieren hadden de wereld verbaasd, -maar--niet juist zooals zij het bedoelden. - -Het scheen mij, alsof Sir George het in het begin niet kon gelooven, dat -hij werkelijk vastgenageld en ingesloten was door de »domme, onnoozele -Boeren". Op Vrijdag, 3 November, (wij gaan nu eenige weken terug) zond -hij een sterke afdeeling ruiterij en voetvolk uit in de richting van -Colenso, om te zien of er geen kans was de Vrijstaters vandaar te -verjagen. 't Was op een helderen, warmen namiddag, dat de poging werd -aangewend en ik zat op Pepworth's Heuvel met mijn veldglas, om zooveel -mogelijk van het tooneel met eigen oogen te zien. Ongelukkig woei de -wind in de richting van het gevecht, zoo kon ik niets hooren en bitter -weinig (dank zij den uitvinder van rookeloos kruit) zien. Stofwolken -zag ik er overvloedig--ver, aan de overzijde van Ladysmith--en dikke, -zwarte streepen, die nu en dan vlammen uitschoten, en daar ginds op -de heuveltoppen, waarin de Heilbronners en Winburgers en Bethlemieten -zich genesteld hadden, zijn er kleine, blanke wolkjes. Er wordt met de -Engelsche Armstrongs gebulderd en de wolkjes toonen de plaats aan waar -de Engelsche granaat-kartetsen bersten. In den verren achtergrond, op -den hoogen Tafelkop, is er van tijd tot tijd een groote rookwolk te -zien, die langzaam opwaarts stijgt. Daar was het ééne Vrijstaatsche -kanon, dat op den vijand schieten kon, tegen de Engelsche batterijen aan -'t bassen. - -Hé! wat dreunt er op mijn linkerhand? 't Is Long Tom, die ook mee wil -spreken. Hoog over de stad slingert hij zijn geweldige projectielen; -lang moeten wij wachten, eer wij weten waar zijn bommen neerslaan--zoo -ver schiet onze oude staatmaker!--»daar barst hij" roept er een uit. -Werkelijk! daar bij de zwarte streepen ploft de 85 lb. bom neer, ruim -11,000 meter van hier! Wij hooren zelfs zijne granaten niet -ontploffen--de slag gelijkt een »Dumb Charade." - -Plotseling verschijnen er vier Engelsche veldstukken op de helling van -een heuvel vóór ons (»Observation Hill" in Engelsche boeken geheeten.) -Ze zijn boos op onzen grooten Bulhond, die keffertjes, en zij blaffen -hem tegen, zoo hard als zij het kunnen. In een paar minuten tijds komt -Luitenant De Jager met een Creuzot snelvuurder en een Krupp van den top -van Pepworth's Heuvel aangejaagd. Hij trekt zijne stukken in positie -hier dicht bij ons (een paar honderd treden rechts van hun vorige -stellingen), en blakert op de Armstrongs los. Het dreunt en barst en -vlamt hier om ons voor een half uur, toen de batterij het veiliger -achtte naar Ladysmith de wijk te nemen. Slechts de scheepskanonnen en -Long Tom blijven aan deze zijde van de stad aan het orkest deelnemen, -terwijl de Engelsche ruiterij de Heilbronners bestormen. Lange maanden -daarna verhaalde Generaal Christiaan De Wet mij, hoe hij en zijn -Heilbronners (onder Commandant Steenkamp) het zóó zwaar kregen, dat zijn -broeder Piet De Wet met eene afdeeling Bethlehem-burgers en Commandant -Theunissen met een vijftigtal burgers ter hulpe moesten snellen. - -Alles liep goed af. De Vrijstaters stonden pal. Sir George White voerde -niets uit. Wederom toonen de roode stofwolken ons, dat zijne manschappen -en kanonnen op de stad terugvallen. - -Op den 14den November werd er nog een aanval op de Vrijstaatsche -posities gedaan, maar deze was zóó flauw, dat het bij de laatste -flikkering van eene stervende kaars kan vergeleken worden. De Boerenmuur -was te hecht, te sterk, te flink om de stad getrokken. Sir George -berustte in het onvermijdelijke--al liep het ook op paardenvleesch en -meliepap uit. - -En toen?--Ladysmith werd _niet_ bestormd, en werd bij den dag al meer en -meer verschanst en voorbereid tegen latere bestormingen! - -Onze vurige Staatsprocureur deed wat hij kon om het tot eene bestorming -der stad te brengen; hij was als 't ware vereenzelvigd met de plaats, -die hij tegen het einde van October reeds hoopte binnen te rijden; -maanden lang vertoefde hij in het lager, in zijn wagentje, in zijne -tent met eenige vrienden; met ééne gedachte in hart en brein: »_Delenda -est_, of liever, _Captanda est Ladysmith_!" Krijgsraden woonde hij bij; -gesprekken voerde hij dagelijks met onze Generaals en Commandanten; meer -dan eens reed hij om de stad te paard met mannen van ervaring en kennis -in zake het bestormen van steden; meer dan eens zond hij telegrammen -over deze brandende kwestie naar Pretoria. Het hielp alles niets--totdat -het eigenlijk te laat was, totdat de bestorming ons honderd lijken -kostte--en toch niet kon gelukken! Gelijk een Cato van ouds gedurig -uitriep: »delenda est Carthago", zoo herhaalde hij onverpoosd: »captanda -est Ladysmith" (Ladysmith _moet_ ingenomen worden!)--maar hij heeft niet -het geluk van den Romein in deze mogen smaken. - -In die dagen stelden onze officieren en burgers _te veel_ vertrouwen -in de macht hunner kanonnen--de noodzakelijke reactie op hun vorig -smalen op de Artillerie. Een tweede Long Tom werd van de Pretoria-Forten -gehaald en op het hooge Bulwana gesteld. Dat was een Boerenmeesterstuk! -Begrijp u, lezer, in den slag van Modderspruit hadden de Engelschen geen -gewoon veldkanon op Lombard's Kop, noch »Gun Hill", laat staan Bulwana's -Kruin. Het gewoon gezond verstand van een Afrikaansch burger kan zulk -een abuis niet vatten. Indien Sir George grof geschut op die heerschende -posities gesteld had, was het met zijn rechtervleugel geheel anders -afgeloopen. - -Ook de tweede Long Tom kon geen wonderen verrichten. Een derde moest -ter hulpe snellen. Met groote moeite werd No. 3 van Pretoria naar -Elandslaagte en van daar om het zuiden der belegerde stad gevoerd. Toen -moest het op een hoogen bergtop, den weg naar Colenso en den beroemden -»Plat Rand" beheerschend, door mensch en dier langs maagdelijke -bergpaden en niet-paden getrokken worden--om de taaie stad te bedwingen. -Tezamen met de twee andere vesting Creusot's en al de overige kleinere -stukken zou er zóó op Ladysmith gebombardeerd worden, dat de stad op het -geklank der kanonmuziek (als een tweede Jericho) moest bezwijken. - -Er werd wel een soort van algemeenen aanval (zoo genaamd) op 9 November -reeds ondernomen, maar het kostte ons slechts een paar dooden en enkele -gewonden, alhoewel er van 5 uur 's morgens tot 3 uur 's namiddags -»gestormd" werd! De kanonnen moesten het onmogelijke verrichten, terwijl -de burgers een soort van demonstratie op touw zetten. - -Tegen 1 December, toen ik met den heer Oerder Ladysmith voor de tweede -maal bezocht, hadden wij de volgende kanonnen en maxims op de volgende -posities om de stad:-- - -_Op Bulwana_: 1 Vestingkanon, 1 Creusot snelvuurder en 1 handmaxim (te -Talana den vijand ontnomen). - -_In den Nek_ (tusschen Bulwana en Gun Hill): 1 Krupp en 1 Pom-pom. - -_Op Gun Hill_ (de projectie van Lombards Kop, op Ladysmith ziende): 1 -Vestingkanon (van Pepworth daarheen gebracht), 1 Krupp Howitzer, 1 -handmaxim. - -Tegenover Generaal Burger's Lager: 1 Pom-pom. - -_Op Pepworth's heuvel_: 1 Creusot snelvuurder, 1 Krupp Howitzer, 1 -Pom-pom. - -_Bij de Pretoria burgers_: 1 Engelsch bergkanon, 1 Krupp Howitzer. - -_Bij de Johannesburgers_ (verder, noordwestwaarts): 1 Pom-pom. - -_Bij de Vrijstaatsche commando's_ (van Harrismith, deel Winburg, -Heilbron, Kroonstad, deel Senekal en Ventersburg, west en zuidwest van -de stad): 1 Krupp, 1 Creusot snelvuurder, 3 Krupp's (oud model), 1 -Vestingkanon, en eindelijk - -_Bij het Duitsche commando_ (zuid van de stad): 1 Krupp en 2 Pom-poms. - - * * * * * - -De Engelschen hadden zich intusschen goed verschanst, dank zij ons -verzuim om krachtig op te treden. Er waren heel wat heuvels om de stad, -veel nader dan die, welke wij in bezit namen. In die binnenste lijn was -er bijvoorbeeld de geduchte Platrand, een breede, hooge en lange heuvel, -die spoedig met forten en »sangars" en loopgraven als bezaaid was. De -oostpunt werd »Ceasar's Kamp", de westpunt »Wagon Hill" genoemd. Er was -een »Colt" veldkanon bij Caesar's Kamp en, ingeval van een aanval op -den Plat Rand, konden twee batterijen veldstukken in een ommezien de -bemanning der forten en grachten ter hulpe snellen--zoo als later ook -geschiedde, toen de groote aanval van 6 Januari 1900 plaats vond. Ten -noorden der stad, wederom, was de »Observation Hill" en »Rifleman's -Post", die den Pretorianen den weg versperden. Ten zuidoosten, in de -Kliprivier vallei, stond de »Helpmalkaar Heuvel" met een groot fort -erop. Van het westen kon er onmogelijk met eenig succes een aanval -gedaan worden, daar er een groote opene vlakte tusschen de stad en de -verre heuvelen-forten der Vrijstaters gelegen was. Manschappen, geweers, -ammunitie had Sir George White meer dan voldoende, ter verdediging van -al die buitenposten, om zijn vijftig vuurmonden (waaronder twee 4.7 -Scheeps- en 4 twaalfponder kanonnen) niet te noemen. - -Spoedig was het onzen Officieren overduidelijk, dat de Platrand de -sleutel tot Ladysmith was. Van daar kon men al de andere forten en -de stad incluis gemakkelijk beheerschen en plat schieten. Had men -dien sterken, breeden heuvel in handen en eenige kanonnen erop, goed -verschanst, dan zou geen Engelsche macht uit Ladysmith in staat zijn, -de positie te hernemen. Die plek _moest_ bestormd!--dat gevoelde men -al meer en meer. - -Ten Noorden was er ook eene kans om nader aan de stad te komen, -namelijk, als men Observation Hill kon nemen. Die heuvel werd, echter, -bijzonder sterk bemand; ook was er een ruime opene vlakte (waardoor de -spoorweg naar Harrismith liep) tusschen de Engelsche schansen en de -begeerige Pretorianen, vlak er tegenover. Verscheidene halfhartige en -zwakbestuurde pogingen werden door de Pretorianen ondernomen, om dien -geduchten heuvel vol wallen en schietgaten te naderen, maar het gaf -niets dan moeite en verdriet en ontevredenheid. Weinig roems werd er -behaald, en weinig bloeds gestort. Toch--_daar_ werd er wel _iets_ -gedaan; elders moesten de kanonnen de kastanje's uit het vuur zien te -krijgen. Behalve op den noodlottigen 6den Januari, waarover later meer. - -De Platrand, dus was de Achilleshiel van Ladysmith. Op dat punt -vestigden onze Officieren alle aandacht. Dag na dag, week na week werd -er over die »Platrand" gesproken, en nog eens gesproken. Krijgsraden -werden erover gehouden; Commissies van onderzoek gekozen; den sprong -wilde men echter niet wagen. Het zou te veel levens kosten, te veel -bloed eischen. Zoo is het ook--zoo bleek het later wel; maar zonder -bloed krijgt men niets in den oorlog. Er is geene keuze in deze, -geene ontkoming aan de groote wet der bloedstorting. De noodzakelijke -bestorming werd uitgesteld en steeds uitgesteld. Wij wilden den prijs -voor Ladysmith niet betalen, en moesten de gevolgen voor lief nemen: -zoo wat zes duizend burgers (minder of meer) bleven bij Ladysmith -»picnicen", totdat Lord Roberts al onze plannen in duigen deed storten. - -De heer G. W. Steevens, de talentvolle nieuwsbladcorrespondent reeds -genoemd, kan ons best vertellen hoe wij de stad belegerd hebben. Hoort -eens! - -»Bommen zijn een holle vrees--veel geraas bij tijden, een vreeselijke -symphonie.... De Boeren voeren krijg gelijk heeren, die op hun gemak -leven; zij beperken hun werksuren met de stiptheid van een Werkers' -Unie. 's Zondags was er altoos vacantie; desgelijks den dag na er -bijzonder veel gevuurd was. Zelden begonnen zij het schieten vóór het -dag werd; tegen etenstijd hielden zij geregeld op. Zij vuurden bijna -nooit na »thee" en nooit in den regen. De Boeren hebben de groote fout -van alle amateur-soldaten: zij hebben hun gemak lief en zijn niet van -plan om gedood te worden." En op eene andere plaats: - -»Vermoeiend, eentonig, flauw, nutteloos is de heele zaak. In 't begin -van het beleg gaf een bombardement eene rilling, later werd het eene -grap--thans is het niets dan een vermoeiende, afmattende verveling. Wij -doen niets dan eten, drinken en slapen--een soort van dof-droevig -bestaan." - -Zoo is het. Kanonnen kunnen slechts bang maken, indien men eerst tijd -had zich een gat in den grond te boren. Denk aan Generaal Cronjé te -Paardenberg! De moederaarde is den krijgsman zeer goed, als deze slechts -zijn gezond verstand wil gebruiken. Denk aan Baden-Powell te Mafeking! -Wij wisten het wel, maar hoopten tegen de hoop, ja tegen ons beter -weten, dat de verdedigers der stad (zooals de Korybanten van ouds door -'t fluitspelen) door ons kanongebulder dronken en machteloos zouden -worden. - -'t Is een pijnlijke bladzijde uit de geschiedenis van den oorlog, van -Republikeinsche zijde beschouwd. Te Mafeking ging het evenzoo. Er werd -getalmd en getalmd--totdat Sarel Eloff zijn brillante poging aanwendde -en er bijna in slaagde. »Bijna, maar nog niet!" Bittere woorden om neer -te schrijven, vooral als men weet hoe ellendig de loyale samenwerking, -zoo onmisbaar in zulke zaken, daar geweest is! - -Te Kimberley ging het nog treuriger toe, maar later brengen wij ook die -stad een bezoek. - -Intusschen kwam Buller al nader naar de Tugela; Methuen lag reeds bij -de Modderrivier zich voor een laatsten sprong naar het nabijgelegen -Kimberley krommend, en President Steyn riep luide om hulp tegen den -storm, die zijn naakten, bergloozen Staat bedreigde. Overal was er reeds -behoefte aan meer burgers: te Magersfontein, Colesberg en aan de Tugela -vooral. De nood was hoog en zou al hooger stijgen. In 's Hemelsnaam, -Mannen! Broe-Broeders! laat ons iets doen. De burgers worden hier -verwijfd, ontzenuwd, gedemoraliseerd. De picnic duurt te lang: 't Is -oorlog, _oorlog_, OORLOG! Captanda est Ladysmith! - - - - -XXI - -Een Fiasco - - -'t Was op een Maandag namiddag, den laatsten Maandag in November, dat ik -een grooten gecombineerden Krijgsraad der Federale Officieren onder de -breede schaduwen van een mimosaboom bij ons veldhospitaal (Pepworth's -woonhuis) zag bijeenkomen. De Vrijstaters waren daar van het westen en -het zuiden; de Transvalers van het noorden, het oosten en het zuidoosten -van Ladysmith. Generaal Schalk Burger, de plaatsvervanger van den -Commandant-Generaal, nam den eerestoel in. Er was een groote schare van -ernstige mannen. Zij gevoelden het allen: _iets moet er gedaan worden, -en dat terstond_. Generaal Prinsloo en Generaal Erasmus waren daar met -een twintigtal Commandanten en Veldkornetten. De rustelooze, onversaagde -»pushfull" Staatsprocureur was natuurlijk ook tegenwoordig, vol geest en -leven en energie, en Majoors Erasmus en Wolmarans van de -Staatsartillerie bleven niet achterwege. - -Ik zat op een lekkeren leuningstoel bij de vriendelijke gastvrije tent -van »Burke's Ambulance", waar ik pas een goed ontbijt had genoten, en -bemerkte spoedig, dat er groote dingen op 't spel stonden. Uren lang -werd er geredeneerd. Er broeide iets in 't gras onder dien historischen -boom. Wat zou het wezen?--Mijn vriend, Kapitein Bosman, lag krank in het -Hospitaal, maar ik gevoelde mij gedrongen om hem te verlaten, en het -»groot geheim" te gaan opsporen. Eenige dagen later kwam ik er achter: -er zou een groote, algemeene aanval op Ladysmith schijnbaar plaats -vinden, maar _de Platrand_ was het eigenlijk doelwit, waarop alles zou -uitloopen. De sleutel tot Ladysmith zou eindelijk in onze handen vallen! -Dit vernam ik slechts op den avond voor de bestorming zou gebeuren en ik -maakte mij voor wat groots en heerlijks gereed. - -Lang voor de heete zon het hoofd boven de oosterkim verhief, waren -wij--de heer Oerder en ik--in den zadel onzer patente bicycles. Als een -pijl uit een boog vlogen wij op onze bouwvallige ijzeren rossen over -het open veld naar Lombard's Kop. Wij waren enkel opgewondenheid. Nu of -nooit!--dachten wij. Vandaag zullen wij een gevecht zien. Welk eene kans -voor schilder en schrijver! Hoe prachtig zullen wij alles van de voorste -punt van Lombard's hoogen Kop gadeslaan--daar op »Gun Hill", waar onze -Long Tom zijn langen nek vooruit steekt! Voort! Er wordt gevochten -vandaag! Laat de bicycles maar janken en kraken--wat geven wij om zulke -kleinigheden van morgen? - -Hé! Daar staan onze Lijdenburgers al, achter een klipkopje verscholen, -aan den weg tusschen Pepworth's en Lombard's. Sht.... Ze hebben een -Pom-pom met vier flinke muilen bespannen bij zich, voor eenige -ontwikkeling en verwikkeling, of wat men die dingen ook noemt, gereed. -Doodstil, kant en klaar staan zij daar het psychologisch moment -ongeduldig af te wachten. - -Wij snellen ze voorbij, ongestoord: men acht ons waarschijnlijk tot de -depêche-rijders van Daniël Theron te behooren. - -Onder aan den voet van den nek (pas) tusschen Lombard's Kop en Gun Hill -laten wij onze wielen bij het Artilleriekamp van Majoor Erasmus, en -stappen haastig naar de kanonnen. Er is een vrij goede weg daarheen -gemaakt en 't was geen kwart uur loopens. Boven gekomen, gingen wij -naar onzen ouden vriend van Pepworth's Hoogte, Long Tom, die in den -slag van Modderspruit in den open muil door een Armstrong bom getroffen -werd,--gelukkig van ter zijde, anders was de wond heel wat ernstiger dan -thans nog zichtbaar is. Onze »zuigeling" is in den nacht heel stilletjes -hier gebracht en opgesteld, terwijl Luitenant de Jager er een groote, -lange boomstam in zijne plaats te Pepworth's Heuvel laat prijken. Achter -de sterke en hooge borstwering van grond en steenen voor Long Tom -vervaardigd is er ook ruimte voor een groot gat, dat de Artilleristen er -in de aarde gegraven hebben. Er worden granaten en granaat-kartetsen in -volmaakte veiligheid geborgen en--ook whisky wordt daar soms gedronken, -zooals thans het geval is. - -»Goeden morgen"--roepen de jolige kornuiten ons uit het gat toe. »Wil -jullie 'n zoopje hebben?" - -»Heel graag, kerels; goeden morgen ook. Hoe gaat het?" - -'t Is nog vóór zonop, maar 't is oorlogstijd, en er wordt zelden van -dat gevaarlijke vocht onder onze burgers gezien en nog zeldzamer ons -aangeboden. Dus--_prosit_ burgers! - -Na nog een paar haastige woorden gewisseld te hebben, daalden wij de -punt van den heuvel een vijftig treden lager af en zaten wij daar -Ladysmith te bekijken. De ondervinding op Pepworth's heuvel had mij -geleerd, dat het _onder en vóór_ de lijn van het kanonvuur verre weg -het veiligste is. Open en onverschillig zaten wij daar onder een -overhangende rots, overtuigd dat de Engelsche kanonniers bij dien tijd -de afstanden goed kenden, en geen veldglas een paar menschen daar -tegen het ruwe bergfront aan zou kunnen ontwaren. De hitte zou spoedig -ondragelijk worden en wij hadden schuiling noodig, terwijl wij het een -en ander bekeken en schetsten. - -'t Was een heerlijk panorama aan onze voeten ten toon gespreid. -Ladysmith en de Platrand waren duidelijk te zien, alsook het Intombi -Kamp voor de gewonden, zieken en niet-vechtenden. Maar-- - -_Boem_--dondert het boven onze hoofden. Weg vloog de 85 lb. ijzeren -vogel. Wij konden hem de stille morgenlucht hooren doorklieven. Wij -keken opwaarts! ja, een dikke, witte wolk stond er boven het fort, -waarachter Long Tom schuilde. Ongelukkig kon hij zijne tegenwoordigheid -niet verbergen: zijn kruit verraadde hem. Verbeeld u, lezer, 18 zware -ponden kruit, groote zwarte kruitsteentjes, werden hem in de ingewanden -gestopt en dan--»_Boem!_ Hier ben ik!" riep hij luidkeels al de Britsche -kanonnen toe..... »Raak mij als jullie kunt!" 't Was puur bravado, -echter, want Long Tom was slim genoeg om na elk schot onmiddellijk -achter zijn schans te duiken. 't Was bijna onmogelijk om hem te -beschadigen door kanonvuur; daarom deed Generaal Hunter het geen -twee weken later (9 December) op een andere wijze (worse luck!). - -Eene vlam schiet er uit het fort, dicht bij het klooster, op eene hoogte -bij de stad gebouwd--en in een oogwenk gonst het schreeuwend ijzer over -onze hoofden schram over Long Tom henen. 't Is het antwoord van het lang -scheepskanon, dat geweldig, snel en goed schiet. Een tweede bom wordt in -de wallen vóór Long Tom begraven. Uitslag: stof, kleine steentjes gruis, -en nog eens stof. Verder niemendal. Het monster brult afgrijzelijk en -schiet raak ook, maar _cui bono?_ _Was giebt's?_ Stof, niets dan stof. - -Van »Surprise Hill", rechts van het Pretoria-commando, dat dien dag eene -demonstratie of schijnaanval moest doen, doet onze Howitzer ook zijne -plicht, en zelfs het kleine bergkanonnetje ten noorden der stad blaft -samen met de grootere oorlogshonden. Links van de Platrand, van ons -oogpunt beschouwd, betimmert Luitenant Groothaus het Engelsche Colt -kanon, dat het davert en kraakt, en hoog boven allen uit doet Long Tom -No. II zijn diepe basstem van Bulwana's Kruin trillen. Majoor Wolmarans -is daar aan 't roer, en hij doet altoos goed werk. Luitenant de Jager -lacht een grooten langen lach, terwijl de matrozen zijn boomstam met -dure granaten begroeten. Zoodra niet, echter, is zijn _ruse de guerre_ -ontdekt, of hij laat zijn Fransch Kanon en Howitzer aan 't koor -deelnemen. - -Het rumoer is verschrikkelijk en wij zitten met onze veldkijkers op den -Platrand te turen, groote dingen verwachtende. - -Ai!.... tap, tap, tap--tek, tek, tek, tek, tek--daar rechts, boven de -stad. De begeerige maar ongelukkige Pretorianen zijn al weer aan den -gang met de Mausers en Martini's. Ze zijn het naast van allen aan de -Engelsche scherpschutters, en »sniping" over en weêr is daar dagelijks -aan de orde. Zij »maken maar bang" van daag. 't Is slechts om de -aandacht van het zuiden af te trekken. Eenige weken geleden nog -lagen zij daar onder bij het treinspoor een ganschen dag (sommigen -hunner wakkerste jongkerels) achter de miershoopen in de brandende -zon te bakken. Zij konden noch naar voren, noch naar achteren. De -avondschaduwen vielen op de arme drommels, eer zij meer dood dan levend -uit hun benauwde positie verlost raakten. Vandaag echter, lachen zij -over het afgeloopen gevaar, terwijl zij van achter hun steenen muren de -bandeliers leegschieten. - -Tek--tek--tek--tak--tak--tak.... zonder einde aan de noordzijde. Stilte -aan den kant van Generaal Burger. Boem--kraak--whirr--shuut, en allerlei -onder- en bovenaardsche geluiden boven onze hoofden en op de hoogten. -Het woedend sissen en spatten der granaatscherven vlak boven ons bij -onze kanonnen, was vooral huiveringwekkend en het gedonder van Long Tom -oorverdoovend. De _Balon-captif_ steeg ten hemel uit de rivierwallen -en bosschen ten zuiden der stad en wij meenden toen stellig, dat er -iets ernstigs gaande was, maar geen geweerschot werd van de zuidzijde -vernomen. Wat moest dat beduiden? Waar blijven de bestormers? - -Voor afwisseling mikte Long Tom een paar maal op den ballon. Roode -stofwolken stegen er uit de dichte bosschen, maar verder ging alles zijn -ouden, tragen gang. De zon was reeds een uur op en het begon reeds warm -te worden daar op de rotsen. Het bombardement werd vervelig en hield -eindelijk geheel en al op, behalve boven op Bulwana. - -Op den Platrand heerschte een doodsche stilte! - -Wij gingen weer op naar onze kanonnen en vonden Kolonel Trichard daar, -boos, teleurgesteld en zwijgend! - -Alzoo liep de groote algemeene bestorming van den Platrand af! De berg -had voor de honderdste maal in de wereldgeschiedenis niets dan muizen -gebaard, en dat wel met veel omslag en moeite. - -Ik was erg uit mijn humeur over al dat praten en praten en nog eens -praten, zonder meer, en toen eenige mannen in mijne nabijheid aan 't -pochen gingen, viel ik hen in de rede met een vinnig: - -»_Doet_ iets--wat _praat_ jullie zoo veel!" Een paar kerels gingen kort -daarop henen, zonder een woord te uiten, en ik was de zaak reeds lang -vergeten, toen mijne aandacht door een vijftig of meer ruiters getroffen -werd. Zij verlieten den voet van Gun Hill en reden op een stap de vlakte -der Kliprivier in. Na een half uur rijdens verdeelden zij zich in twee -groepen en verdwenen zij geruimen tijd in de dichte doornboomen, die -daar welig tieren. Aller aandacht werd van toen af in de richting van -Helpmalkaar Heuvel getrokken. De ruiters gingen blijkbaar daarheen. -Was het Fort op den top des heuvels verlaten, of scholen er Lee -Metfords achter de vele schietgaten?--We hielden den adem op en -zwegen. Plotseling knetterden de geweren in de schijnbaar verlaten -vlakte. Er was niets in het fort te zien, maar, er werd ongetwijfeld -daar geschoten. Wat gebeurde er? Wat was er van onze waaghalzen -geworden?--Het antwoord kwam spoedig in den vorm van een boel jagende -ruiters. Zij kwamen in vollen galop naar Lombard's Kop terug. Of de Lee -Metfords en Maxims dreunden! Of onze Howitzer niet blij was, om een -paar welgerichte bommen in 't midden en tegen de wallen van 't fort te -spuwen. Hier komen de wilde jagers aan: sommigen zonder hoed. Anderen -komen er achterna te voet aangehold. Later bleek het, dat de heeren -Boshof en Maynard--die er met ons aan 't praten waren--een boel Ieren -en anderen (Jack Hinton, de roekelooze Engelsch-Transvaler was er ook -onder) bij malkaar gekregen had, en dus op een verkenningstocht naar -het »verlaten fortje" gegaan waren. Zij kwamen op een paar Engelsche -paardenruiters af, die zij uit hun zadels lichtten door kleine -Mauserpillen en werden onmiddellijk daarop door een hagelstorm van -kogels uit 't fortje begroet. Het fort was »very much alive" zei Jack -Hinton! Menig Ier liet er een hoed achter en sommigen hunner konden niet -gauw genoeg hun paarden bestijgen, vandaar de gedwongene voet-_race_. -Een ambulancewagen snelde naar het vermeende slagveld, maar er was geen -gewonde of doode te vinden. Het fraaiste van het heele kluchtspel was -dit: dat geen officier die vagebonden gelast hadden het zaakje te -ondernemen, maar de heeren Boshof en Maynard mij gaarne met eene _daad_ -wilden verrassen! - -Eenige weken later werd het andere raadsel mij eerst opgelost. De -burger-officieren in de nabijheid van den Platrand hadden een eigen -private vergadering gehad en waren tot het besluit gekomen: om _niets te -doen_! Zij stemden in de minderheid in den bewusten grooten Krijgsraad -hierboven genoemd; op _hen_ viel het gevaar van de bestorming--zij -bleven dus eenvoudig in hunne tenten. Het waren Transvaalsche en -Vrijstaatsche officieren--het was een schandaal een fiasco tegelijk; -niet werd er echter in de zaak verder gedaan. Er werd ook gezegd, dat -Generaal Prinsloo en Generaal Joubert beide tegen de bestorming waren, -maar voor de waarheid hiervan kan ik mij niet borg stellen. Het andere, -treurige, akelige heb ik van de beste bronnen vernomen. - -Commentaar is onnoodig. - -Ik heb dit feit, echter, met opzet prominent voor de aandacht gebracht, -omdat het een helder licht werpt op de ontzaglijke moeilijkheden van -oorlog voeren met een _volks_-leger. Wie kan zich een denkbeeld vormen -van de taak, die onze voormannen op de schouders drukte? Wie kent de -onderlinge jaloesie en naijver en wederkeerige verachting van elkander, -die helaas! maar al te dikwijls onder onze Officieren gevonden werden? -Zij waren de kinderen der Voortrekkers, de groote doch zeer menschelijke -Helden, die hun die treurige erfenis nalieten. - -Indien dit nu met »het groene hout" geschiedde, wat van »het drooge"? -Wat van de gewone burgers? De brilliante schrijver, G. W. Steevens, de -student der menschelijke natuur bij uitnemendheid teekent onze boeren -aldus af:-- - -»Zij zijn groote, gebaarde mannen,--los van leden, onverschillig omtrent -hunne kleeding,--die hun kleine paarden op een pas-gang (»rocking-chair -canter") rechtop en gemakkelijk berijden. Hun ongekamde, ruwe, -door de zon gebrande gelaatstrekken en blauwe oogen drukken trage -goedaardigheid, bedaarde standvastigheid en sluimerend vuur uit. Zij -vragen om nieuws in zacht, lispend Hollandsch, als door eene vrouw -gesproken; maar de trage heerschzuchtigheid in hunne manieren -doorstralend bestempelt ze als vrije mannen." - -Ja! zij waren »vrije mannen". Goddank voor den edelen vrijheidszin, de -liefde voor onafhankelijkheid, die ook van de vaderen geërfd is. In -oorlogstijd, echter, moet de gewone burger niet al te vrij zijn. Hoe -kan er een behoorlijk, georganiseerd geheel zijn, als de leden, die -dat geheel moeten vormen, geen tucht of discipline willen verduren? - -'t Is weer de oude, oude waarheid: _elke deugd heeft hare eigene -ondeugd_, als men niet ervoor oppast! Elke lichtstraal vormt eene -schaduw. Onze Boeren, gelijk alle andere menschen, hadden de -schaduwzijde hunner bijzondere kracht, de fout hunner eigenaardige -individualiteit, de beperking aan hun eigendommelijk karakter verbonden. -Zij waren zeer vrij, al te vrij, veel te vrij voor de behoeften van een -leger. De edele geest van onafhankelijkheid en gelijkheid werd ons ten -vloek en ten val.... voor een tijd! - -Krachtige persoonlijkheden als Generaals Cronjé, de la Rey, de Wet en -Botha hebben veel door woord en daad bijgedragen, om den al te vrijen -geest der burgers te beteugelen. Hun voorbeeld en ook dat van vele -ernstige en invloedrijke mannen werkte als een krachtige zuurdeesem, -tegen het dreigend gevaar van bederf en verrotting. Maar het was vooral -door bittere, duurgekochte ondervinding, dat de overgeblevene burgers -wijsheid leerden. De wreede, meedoogenlooze marsch der gebeurtenissen -verwerkte het prachtige »ruwe materiaal" tot de beste commando's, die -de wereld ooit aanschouwd heeft, tot keurbenden, die de Thebaansche -phalanxen in bewegelijkheid en gevaarlijkheid overtroffen. - - - - -XXII - -Naar de Tugela - - -Het begon ons weldra boos te vervelen bij Ladysmith. Onze voornaamste -vijand was: de kleine Natalsche vlieg, koppiger dan eenig ding in de -wijde wereld. De hitte werd ook al meer ondragelijk. Wij bezochten vele -lagers, en vonden, dat lusteloosheid de algemeene kwaal was. De mannen -van intellect en energie waren bepaald ziek van dat nietsdoen en werden -somber en neerslachtig wanneer zij aan de toekomst dachten. De groote -meerderheid der burgers, zijnde vaders van huisgezinnen en boeren, -bezonnen allerlei plannen om een »verlofbriefje" meester te worden. -Slechts de »arme blanken" waren in een Paradijs. Voor hen was de -omgeving van Ladysmith »een land van melk en honig"--er was overvloedig -versch vleesch en gedroogd brood, koffie en thee _en galore_, tabak _ad -libitum_ alles _gratis_, en een lui lekker leven _ad infinitum_--naar -het scheen. Ze waren er allen van top tot teenen in nieuwe kleederen -gestoken. Er werd oorlog gemaakt! »Wat een aardig geval!" Hoe langer het -duurde, hoe beter. Voor de eerste maal in hun leven waren zij bij eene -plek aangeland, waar er »_genoeg_" van alles was: zoo als zekere oude -vrouw uitriep, toen zij voor 't eerst bij den oceaan kwam. - -In de eerste week van December gingen wij op reis naar de Tugela, waar -Generaal Louis Botha bezig was zijn commando's voor den grooten aanval -van Generaal Buller voortebereiden. Generaal Lucas Meijer was nog -ongesteld te Pretoria, en zijn mantel viel als van zelven op zijn -jongeren wapenbroeder en vriend, wiens magnetische persoonlijkheid, -dapperheid en buitengewone populariteit hem als de beste man om te -Colenso den post van gevaar en van eere te vervullen aanwezen. Hem werd -het opperbevel over de federale machten aan de Tugela opgedragen en hij -was inderdaad »de rechte man op de rechte plek." De Regeering had even -veel vertrouwen in hem als de Commandant-Generaal had, en de burgers in -'t algemeen kleefden hem aan. Hij werd weldra de Held van de Tugela. - -Wij gingen per bicycle tot aan het Artilleriekampje van Majoor -Wolmarans, achter Bulwana Berg. Opweg maakten wij een korte halt bij het -Middelburg lager, dat toen op 't punt stond naar de Tugela verplaatst te -worden. Een fraaie schets en een paar nieuwe laarzen werden door mijn -vriend daar in der haast opgedaan. - -Het orakel werd aldus bewerkt:--Bij elk lager was er eene tent of soms -ook eene kamer, die als een »Algemeene Kleeren en Schoenen Winkel" onder -toezicht van een paar burgers gedreven werd. Daar moet de behoeftige -burger aankloppen en zijn nood klagen. Niemand kreeg er echter iets -zonder een bewijs te teekenen, de ontvangst van een pak kleeren of -een paar laarzen enz. erkennend, met den naam van zijn commando en -veldkornetschap erbij gevoegd. Onze artist had verbeeldingskracht -genoeg, om zich als tot »het commando van Generaal Joubert" behoorende -aantemelden. Het maakte effect, en het zaakje liep flink van stapel. -Inderdaad was onze Transvaalsche Washington ook de eenige authoriteit -waarop wij ons in dergelijke gevallen steeds beroepen konden, daar ik -de volgende kennisgeving van hem in mijn zak droeg: - - _Hoofdlager, 30 October 1899._ - -_Aan alle officieren, burgers en ambtenaren. Zij het mits dezen -kennelijk, dat de heer N. Hofmeyr met mijn verlof en toestemming de -verschillende lagers bezoekt en van een en ander merkwaardige -gebeurtenis aanteekening houdt._ - - P. J. JOUBERT. - -Er vloeide een machtige stroom van kleederen en schoenen, uit Pretoria -en vooral uit Johannesburg naar de vele lagers. De Z. A. S. M. stoomde -op en af, door Britsch gebied en met Britsche kolen, waar zij dit -noodig had; maar het geroep bleef altoos: »Nog meer! Nog meer!" De -behoeften aan kleeren was onverzadigbaar. De groote winkels van -Johannesburg--vooral de verlatene--werden een na den ander geopend en -geledigd, op last der Regeeringscommissie van 't Commissariaat. Achter -valsche muren, onder valsche vloeren, boven het plafond en uit alle -mogelijke en onmogelijke bergplaatsen werden de goederen gehaald en -naar 't front gezonden. De heer Japie Cilliers, 't wakkere Hoofd der -Commissie in de goudstad groef er eens een 30,000 wollen hemden uit één -enkele schuilplek op! Alles stroomde naar de lagers, maar de lagers -hadden nooit genoeg. De Commissie werd radeloos. 't Was haar alsof zij -water in een mand droegen. 't Ging haar als de dochteren van Danaüs in -de onderwereld. Al de rivieren stroomden in de zee (van burgers), maar -de zee werd nimmer vol. Eindelijk vond men de lekkage uit: er waren -vele vroolijke kornuiten onder de burgers, die een rekbaar geweten er -op na hielden, en gedurig op verlof naar huis keerden met welbeladene -kleerenkoffers, die toevallig zeer leeg naar het front met hun eigenaars -telkenmale terugkeerden. Geen wonder dat de dam nooit vol liep: er waren -heel wat gaten in den wal. Voorwaar, menig dappere zoon des lands zal -het na den oorlog zeer moeilijk vinden, om weer hard te werken voor de -noodige contanten--voor broek en hemd, jas en stevels, kost en tabak. - -Een paar aangename dagen werden door ons bij Majoor Wolmarans -doorgebracht. Hij was een onzer beste en knapste Artillerieofficiers. -Jong en sterk, zonder eenige _airs_ en inbeeldingen sliep hij op den -harden grond met zijne tentgenooten. Zonnig en gezellig van aard, werd -hij door allen bemind. Kalm en kloek in het hevigste vuur, werd hij door -onderofficieren en manschappen gerespecteerd en vertrouwd. Matig in -leefwijze, gematigd in taal, meester van zijn vak, schoon en welgevormd, -was hij een sieraad voor 't Artillerie-Corps der Zuid-Afrikaansche -Republiek. Veel hebben wij samen gesproken en besproken. De Majoor -had een helder en gezond inzicht in zake den grooten strijd, waarin -wij gewikkeld waren, en betreurde gedurig het gemis aan de noodige -samenwerking en solidariteit tusschen en onder onze burgers en -officieren. De toekomst was hem niet helder, omdat wij niet genoeg -_esprit de corps_ hadden. - -Den langen kronkelenden weg naar den top van Bulwana hebben wij te paard -afgelegd. Het nam ons bijna een uur rijdens. Welk een werk voor onze -Artilleristen en burgers! Een groot span sterke ossen trok het groote -vestingkanon op dien hoogen berg. Daar er overvloed aan helder water -boven op was, kon Sir George White er gemakkelijk een onneembaar fort -opgebouwd hebben, vanwaar hij het belegeren der stad ten zeerste kon -belemmerd en onze communicaties met de Tugela bijna onmogelijk gemaakt -hebben. - -Het uitzicht van Bulwana was verrassend ruim en schoon. Al de Engelsche -forten en Boerenposities waren duidelijk te zien, alsmede de stad en het -schijnbaar verlaten kamp er vlak boven liggend. De talrijke kronkelingen -van de Kliprivier konden wij met het oog gemakkelijk volgen en naar -het zuiden verhieven zich de hooge bergen en bergtoppen, die thans -zoo historisch geworden zijn, terwijl de reusachtige Drakensbergen -een prachtigen achtergrond voor de majestueuse schilderij vormden. - -Naar Colenso ging het op een open »trolley" (rolwagen)! Er was geen -betere kans om daar te komen. De weg liep over steile bergpassen en -onze wielen waren _cadux_. Met een overjas en een paar blikjes vleesch -gewapend, sprongen wij op het stampende en hortende rijtuig, vrolijk als -schooljongens, die op een expeditie in het veld uit zijn. De weg--spreek -mij niet van een weg!--was niets anders dan het oude, lang vergetene, -ongebaande, ongebruikte pad der Voortrekkers, uit de dagen toen Natal -nog eene Republiek heette! Andries Pretorius, vader van den eersten -Transvaalschen President, heeft dat pad meer dan eens bereden. Maar dat -gebeurde in 1838 en 1840! Door de Kliprivier, die nog al lastig vol -kan worden, links voorbij Pieter's station, over Pieter's hoogte, door -Groblerskloof werden wij op ongenadige wijze geschommeld en gekneusd. -Later heeft de Z.A.S.M. een locomotief te Johannesburg uit elkaar -gehaald en tot aan Pieters vervoerd (geen kleine taak!), alwaar er een -goederentrein _minus_ machine door de Engelschen werd achtergelaten, -zoodat Sir George White uit zijn luchtballon op een dag met verbazing -een heele, levendige trein, door Natalsche kolen gedreven, van het -tweede spoorwegstation op den lijn van Ladysmith naar Colenso kon zien -stoomen! »_Hm_.... die domme Boeren.... zoo vuil en ongekamd ook.... met -hun vervl.... taal--wat drommel doen zij _daar_ nu weer?"--kon hij wel -dien dag tot zichzelven gezegd hebben. »Het was een aardig geval" voor -de belegerden: treinen dagelijks van het noorden tot dicht bij de stad -stoomend, en dan (gelijk sommige rivieren) verdwijnend ... en weer te -Pieters plotseling opdoemend--vol voedsel en ammunitie? - -Voort gingen wij in de brandende zon. Het was een eindeloos gesukkel, -want we hadden er zes van de luiste muilen in een lui land te vinden -vóór het onbarmhartige rijtuig. Van Pietersstation af aan heeft elke -duim pads zijn eigen steen, of gat, of sloot. Het gedruisch van ons -wagentje was als dat van een pom-pom in een gevecht. Maar wat gaven -wij erom? Wij wilden Colenso en de Tugela zien! Wij kwamen de leêge -Onderbroekspruit (een naam om Quintilianus te doen verstommen!) veilig -door en reden verder tot aan het Artilleriekampje van Kapitein -Pretorius. - -Binnen een uur zou de zon achter den horizon verdwijnen, maar wij waren -te ongeduldig, om daar voor den nacht te vertoeven. Naar de Tugela! -Naar de Tugela! wilden wij. De avontuurgeest had zich van ons meester -gemaakt en wij waren niet te keeren. Te voet ging het nu verder naar de -groote wagenbrug bij Colenso, een goed half uur loopens van het kampje, -om ergens in het ons onbekende Colenso een herberg voor den nacht te -zoeken. Als twee landloopers zagen we er uit. Wij wisten niets omtrent -het dorpje, waarheen wij gingen. Wij vroegen niets omtrent de positie -onzer buitenposten. Het onbekende, het onzekere, het vage verhoogde -slechts de pret. - -Eindelijk zijn wij bij den breeden stroom, die er zoo statig en -onbekommerd henenvloeit, alsof er niets buitengewoons op zijne oevers -gaande was, alsof het treffendste drama van den ganschen oorlog--de -worsteling tusschen Buller en Botha--niet aan zijne zoomen zou opgevoerd -worden. Morgen zullen wij ons in de historische wateren baden, vanavond -moeten wij een herberg zoeken. Aan de overzijde der rivier kwamen een -paar Boeren ruiters ons tegen: zij waren op weg van Hlangwane-heuvel -naar hun lager. Uit een gesprek met hen bevonden wij, dat er een -Boerenvoorpost op genoemden heuvel was, maar geen enkele wacht te -Colenso of ergens anders ten zuiden der rivier. Daar Hlangwane nu in een -gelijke lijn met het Artilleriekamp van Kapitein Pretorius was, wegens -een groote noordwaarts uitschietende bocht in de rivier, waren wij wel -een mijl of drie nader aan de Engelsche voorposten dan onze medeburgers -op dien Kop gestationeerd. Dat was minder geruststellend dan interessant -voor ons, maar wij waren nu eenmaal zoo ver gekomen, dus--voorwaarts, -marsch! - -Er kwam een vreemd gevoel in ons op, toen de ruiters ons »Goei'n Na'nd" -toeriepen. Wij waren alleen in een vreemd land, in een vijandig land. -Er mocht wat gebeuren vannacht in Colenso. En dan?--De coolies in het -dorpje staarden ons verbaasd aan, terwijl zij ons den weg naar het -station aanwezen, waar wij eene kamer hoopten te vinden. Het huis -van den chef was heel schoon van buiten, maar van binnen--zoo als -gewoonlijk--tamelijk gespeend op het punt van meubelen. Een dubbele -bedstede, zonder matras, kon ons echter voor éénen nacht wel dienen; in -de keuken maakten wij koffie (van de coolies gekocht), en met een paar -stukjes vleesch in de maag begaven wij ons ter ruste. Eene geur van -_jodoform_ vervulde het gansche huis, dat blijkbaar als hospitaal kort -te voren gediend had, en onze eetlust werd daardoor niet verbeterd. -Gelukkig hadden wij een fleschje eerste klas »Scotch" meegebracht, dat -veel kwaads bedekte--en 't was alles zoo romantisch, zoo nieuw, zoo -origineel, zoo avontuurlijk, dat.... - -»Maar! Als de Engelschen eens vannacht op ons afkwamen?"--opperde mijn -vriend. »Of als de Coolies het in den zin krijgen, om ons te komen -vermoorden?" - -Ik _gevoelde_ mij inwendig alles behalve op mijn gemak, maar was mijn -Dundee- en Pepworth-les niet vergeten. Grootpraten is de helft der -Victorie! Dus: - -»Gunst! man! bent je gek? Niemand zal ons vannacht plagen. Geloof mij. -_Ik_ verzeker het je." - -Alzoo bezwoer ik de booze geesten der verbeelding in mijn vriend en -(onder ons, lezer) in mijzelven. Wij keken tusschenbij, echter, zoo -ongemerkt door het venster onzer kamer, die direct naar het zuiden zag, -waar de Engelschen waren. - -»Maar, veronderstel eens dat er gevaar komt", vervolgde hij, »wat -zullen wij doen?" - -»Al langs den spoorweg hard loopen en op de eene of andere wijze door de -rivier zien te komen. Dat 's het minste!" - -Ik wist er niets vanaf, maar volgde het voorbeeld van alle goede -Generaals, die steeds veel meer gesteld zijn op den _moed_ hunner -troepen, dan--wel, laat mij het maar uitspreken--dan op de _waarheid_. -En waarom niet? Een goed Generaal wil den naderenden slag winnen, -niet waar? Wel, als de naakte waarheid den moed zijner manschappen zal -doen zinken, is de onderdrukking ervan dan niet de beste politiek -om te volgen? Kan een verstandige Generaal zijne manschappen in zijn -vertrouwen nemen? Moet hij niet soms de waarheid vermijden, om een -nederlaag te voorkomen? Ja, zijn er niet oogenblikken denkbaar, wanneer -een verhaal omtrent eene overwinning, _die bloot op de verbeelding -gegrond is_, noodzakelijk mocht zijn? We zeggen het niet: we vragen het -maar! - -Wat is de mensch toch een zonderling wezen! Zoo groot en toch zoo klein. -De verbeelding, bijvoorbeeld, is een van de heerlijkste schatten zijns -geestes. Zonder verbeelding is godsdienst of kunst mogelijk, noch -begrijpelijk. Zonder verbeelding is de taal denkbaar, noch bruikbaar. -Diezelfde verbeeldingskracht, echter, maakt ons soms tot de grootste -lafaards en de ellendigste aller schepselen. De groote Napoleon kende -de onmetelijke macht der verbeelding. Welke edele rol liet _hij_ de -verbeelding onder zijne troepen niet spelen! »Uit niets" moet een goed -Commandant gedurig »eene wereld" scheppen. Zoo lang zijne manschappen -met een geest van geloof en moed bezield zijn--_al zijn al de feiten -tegen het behoud van zoodanigen geest_--kunnen zij wonderen van -dapperheid en volharding verrichten. Zoodra die geest verdwijnt -(al zijn de feiten ook er voor), valt zijn leger, bij den minsten -tegenstand, in duigen. Geen wonder dus, dat er in oorlogstijden allerlei -leugens--moedgevende, patriotische, schoone, bezielende leugens!--de -ronde doen. Geen wonder, dat er ook wel schijnoverwinningen gefabriceerd -worden om werkelijke zegepralen voor te bereiden. Het [Greek: oi polloi], het -gewone volk, dat vecht, _moet_ van overwinningen en hoopvolle -gebeurtenissen hooren, anders verdwijnt de moed, de vechtgeest. Wat nu -gedaan, als er geen gunstige feiten zijn? Ze moeten uit niets getooverd -worden! 't Is pijnlijk, vernederend, onzedelijk, verachtelijk.... maar -gebeurt het niet overal en altoos, waar er met wisselend fortuin wordt -oorlog gevoerd? We vragen het maar: we zeggen het niet! - -Met die filosofische paradoxen heb ik, echter, mijn vriend dien avond -niet lastig gevallen. Natuurlijk niet. Ook vraag ik den lezer, en -bij name alle deskundigen op krijgsgebied om verschooning voor deze -afwijking over zaken, die eigenlijk niet in mijn kader passen. Wat -verstaat een gewone burger, een leek op oorlogsgebied, van zulke diepe -dingen? - -Wat er van ons dien nacht geworden is?--Wij werden wel degelijk -aangevallen! Onze bestormers waren geducht en hardnekkig ook. Hun getal -was legio. Ook waren zij geen bloote scheppingen der verbeelding, lezer. -O neen! Ze waren levende, koppige wezens, die ons geen rust gaven. Lang -hielden wij den strijd vol. Eindelijk moesten wij zwichten. De overmacht -was te groot, de strijd te ongelijk--even als het later met de Federalen -in 't algemeen het geval was. Moedeloos, verslagen, gedemoraliseerd, vol -puisten en pijnen, lagen wij er onder het bed op den harden vloer--ons -laatste wanhopige manoevre, die door een flank beweging van beide kanten -verijdeld werd--want geen sterveling kan het tegen de moskieten der -Tugela des zomers volhouden. - -Wij sliepen niet. Wij spraken niet. Wij lagen er eenvoudig--elkeen zijn -eigen toorn, »zijn eigen rook--à la Thomas Carlyle--slikkend". - -Vroeg den volgenden morgen verlieten wij het onherbergzame huis, om de -groote spoorwegbrug, die pas door dynamiet vernield was, te zien en te -teekenen, en ook (_sotto voce_, lezer) om een weinig nader aan onze -menschen te zijn, want wij wisten niet wat er elk oogenblik mocht -gebeuren. Vandaar ging het langs de rivier op naar de wagenbrug, om er -een heerlijk bad te nemen, en toen retireerden wij naar de tent van -Kapitein Pretorius. Hij wordt als de »beste schutter" met het kanon -onder onze Artillerieofficieren gerekend. Wat hij onder schot krijgt is -»er bij". Hij is onze »fancy shot"--zoo als Luit. Mike du Toit mij eens -zei. Schraal en slank van postuur, met fijn gesneden gelaatstrekken, en -een soort van franschen bokkebaard, ziet hij er nogal aristocratisch -uit. In den omgang is hij stil--toch aangenaam; een man van daden, niet -van woorden; steeds op den achtergrond staande, maar _nolens volens_ op -den voorgrond tredend. Zijn solied karakter, zijn moed en onmiskenbare -talenten wonnen hem spoedig de bewondering der burgers in 't algemeen en -het vertrouwen van Generaal Louis Botha in 't bijzonder. Zoek hem met -zijn onfeilbare vuurmonden steeds in de nabijheid van gemelden Generaal. -Destijds had hij er twee Creusot's en een Howitzer en Pom-pom onder -zijne zorg. Daar zat de jonge Transvaler, doodbedaard en kalm, met -ijzeren zenuwen, de geduchten Buller met zijn 30 Veldstukken en niet -minder dan 16 Scheepskanonnen bij de beroemde »rooikopjes" boven Colenso -aftewachten. Hoe Pretorius zijn werk op den 15den December verricht -heeft, is aan de gansche wereld bekend. Op dien dag, echter, was er ook -nog een Creusot veldkanon op onzen rechtervleugel en een tweede achter -ons centrum geplaatst, terwijl de onzichtbare Mausers eigenlijk den -bestormers het grootste kwaad aandeden. - -Misschien is deze de plaats, om eens voor altoos te verklaren: dat al -dat praten over _vreemde officieren_ onder onze Artilleristen puur -onzin is. Wij hadden eenige Duitsche onderofficieren, zoo als de Tweede -Luitenants Groothaus en Oelofse bijvoorbeeld, maar die waren al jaren -vóór den strijd in onzen dienst, en zullen de laatsten zijn, om te -zeggen, dat zij onze Majoors en Kapiteins en Luitenants hebben leeren -schieten. Onze beste Artillerieofficieren waren ontegenzeggelijk geboren -Transvalers (uitgesloten Majoor Albrecht, die den Vrijstaat onschatbare -diensten bewezen heeft en bij »de twee Rivieren" vooral uitmuntend werk -deed). Kapitein Schiel heeft niets met de kanonnen te Elandslaagte -te doen gehad; de Villebois stond eenvoudig met bewondering bij Colenso -toe te kijken, hoe onze burgers en Artilleristen zich van hun -respectieve taken kweten; de heer Léon stelde slechts de Long Toms op -hun »platforms," en zelfs Majoor Albrecht was ruim twintig jaar in den -Vrijstaatschen dienst, eer de ongelukkige oorlog begon. Al het schieten -met de kanonnen, overal en in elken slag, was het werk van de gewone, -bekende leden van de Artillerie Corps (meestal jonge boerenzoons) der -twee kleine Republieken. Er is zelfs iets ironisch in die bijtende -aanmerkingen in Engelsche bladen en boeken, omtrent de hulp door -Europeesche, vooral Duitsche en Fransche Artillerieofficieren aan -ons betoond. Hadden wij liever wat meer notitie van die Europeesche -deskundigen genomen! De Boer denkt temin van den zoo genaamde -deskundigen! Hunne raad werd zelden gevraagd, en, indien gegeven, -bitter weinig opgevolgd. _Tot ons schade en nadeel--zagen onze -Officieren die Europeanen gewoonlijk over het hoofd._ - -Gehoord hebbende dat mijn oude vrienden van het Ermelo-commando, op -onzen rechtervleugel aan de Tugela lagen, stapten wij daarheen in de -brandende hitte van dien zomerschen dag. 't Was eene wandeling van -goed drie kwart uur, maar wij werden beloond door volop kost en een -hartelijke ontvangst. Commandant Grobler gaf ons wat koffie en -beschuit--of wij niet honger dien dag hadden!--en de heer Tobias Smuts -was ons tot gastheer voor de weinige dagen, die wij daar mochten -doorbrengen. - -Dienzelfden avond nog vond er een _impromptu_, publieke vergadering, in -het Ermelo-kamp plaats. Generaal Daniel Erasmus was van het Hoofdlager -bij Ladysmith met een telegram van Generaal Joubert--toen op een ziekbed -te Volksrust--overgekomen en Generaal Prinsloo vergezelde hem. Het -geschiedde alles bij het licht der sterren en zonder eenige formaliteit. -Men hoorde een geroep van: »Vergadering! Burgers!" en die lust had, -ging naar de plaats, waar er een klein klompje reeds bijeengekomen was. -Het klompje wies aan tot een vrij groot heir, en Generaal Erasmus nam -het woord. De voornaamste punten waarop de Commandant-Generaal in -zijn boodschap aan de burgers wees, waren: (_a_) de aanstelling van -mannen als de burgers Fourie en Tobias Smuts--die later beiden tot -Vecht-Generaals verhoogd werden--en andere geschikte burgers, ter -assistentie der Generaals in 't gevecht, en (_b_) de keuze van een -korporaal door elk klompje van vijfentwintig (min of meer) burgers van -elk veldkornetschap, die als voorman van die kleine afdeeling in den -strijd kon optreden. Alzoo werd de Boer allengskens wijzer, terwijl hij -oorlog voerde, en kwam er langzamerhand orde en regel onder onze losse -en onsamenhangende gelederen. - -Generaal Prinsloo sprak ook een kort woord, dat nog al puntig en -krachtig klonk. Hij was een korte, breede, gezette man, min of meer van -hetzelfde postuur als Generaal Joubert en Generaal Cronjé--een typische -patriarchale »vader in Israël", zeer vroom en uiterst eenvoudig. Hij had -echter noch het brein van een Joubert, noch het vuur van een Cronjé. -Niemand echter, zou in die eerste dagen zulk een pijnlijk aftreden van -'t oorlogstooneel als te Fouriesburg (onzaliger nagedachtenisse!) in -_hem_ hebben tegemoet gezien! - -De heer Tobias Smuts was in vele opzichten het tegenovergestelde van al -de andere Boerenofficieren. Hij was kort en daarbij schraal, klein en -fijngevormd; blond van kleur als Piet de Wet en voorzien van dezelfde -azuren oogen. Daarbij echter was hij een man, die een degelijke -opvoeding had genoten--te Stellenbosch en elders--en zich zeer goed -in beide, 't Hollandsch en 't Engelsch, kon uitdrukken. Aan zijne -persoonlijke dapperheid twijfelde niemand, aan zijne voorzichtigheid, -zijn beleid en zijne helderheid van geest nog minder; maar de -magnetische persoonlijkheid van Generaal Botha had hij niet. Uit zijne -pen hebben wij een verslag van het Colenso-gevecht ontvangen, dat later -in dit werk zal opgenomen worden. Van hem ontving ik ook een »Leven van -Washington" in 't Engelsch, dat ergens op den tocht om Estcourt werd -opgeraapt en mij en anderen later veel troost verschafte. De naam van -Generaal Louis Botha was toen reeds op aller lippen. Jong als hij -was (tusschen 35 en 40), werd hij door oud en jong bemind en geacht. -Ongelukkig vonden wij hem niet in zijne tent--zoowat een half uur -te paard van 't Ermelo-lager--toen wij hem den volgenden dag gingen -bezoeken. Hij was druk bezig persoonlijk het terrein te bezoeken en te -onderzoeken, en zich alzoo voor den grooten schok van het zuiden klaar -te maken. Sterk en gezond, werkte hij in die dagen reeds zooals weinige -Generaals het hem kon nadoen. Daar hij nog jong en onervaren was, -ging hij steeds met zijn oudere wapenbroeders te rade. Ootmoedig en -bescheiden van aard, raadpleegde hij mannen als Generaal Burger, Colonel -Trichard en Generaal Daniel Erasmus, in verband met de door ons op te -nemen stellingen te Colenso. Mogelijk is het aan dit ééne feit vooral -te wijten, dat hij zelfs door zijne medeofficieren geacht en bemind -werd. Alle jaloezie en naijver en achterdocht smolten weg voor zijn -hartelijke, nederige, eerbiedige houding jegens zijn medegeneraals. -Generaal Botha heeft wonderen in den oorlog verricht: dit laatste is, -onzes erachtens, niet het kleinste! - -Ver naar het zuiden, rechts van Frère-station kon men in die eerste -dagen van December met een goed _Zeiss_ veldkijker de heuvelen zien, -waar Generaal Buller zijne legertrossen verzamelde. De tijd om deze -concentratie van troepen te beletten, door de communicatie met de -zee aftesnijden, was voorbij. Met vastberadenheid en moed wachtte -de Boer toen den naderenden storm af. Zijn talent voor wachten en -zelfverdediging was altoos zijn sterke zij: aan de oevers der Tugela zou -dat weêr schitterend bevestigd worden. Onze verkenners kropen 's nachts -tot na aan het vijandelijke kamp (Kapitein Ricciardi bijvoorbeeld, -een dappere Italiaan, die door Generaal Botha zeer geprezen werd), -en waren van oordeel, dat het nog eenige weken kon duren, eer er een -slag te Colenso zou plaats vinden. Dit was ongelukkig voor de twee -landloopers, om redenen die hier niet behoeven genoemd te worden, van -het Tugela-tooneel moesten verdwijnen naar Pretoria, om vandaar een -nieuwe expeditie naar Magersfontein te ondernemen. - -Toen wij met leedwezen onze vrienden aldaar verlieten, waren er reeds -eenige duizenden kloeke burgers vergaderd. Generaal Andries Cronjé -(Winburg) hield ver naar het westen voorbij Trichardsdrift de wacht -op ons uitersten rechtervleugel, en dicht bij de Ermeloërs zagen wij -de lagers van Standerton, Vrijheid en Wakkerstroom; terwijl die van -Krugersdorp, Heidelberg, Zoutpansberg, en de Swazieland Politie in de -richting van den spoorweg zich uitspreidden. De tenten blonken er in de -zon bij honderdtallen--in die dagen had men reeds de tenten, te Dundee -genomen, in gebruik, alsook anderen uit Pretoria en Johannesburg -verzonden;--de zware wagens kwamen met een geweldig geruisch over het -oude bergpad aanrollen--een duidelijk teeken van het zelfvertrouwen, -dat er toen reeds in onze gelederen heerschte: een zelfvertrouwen, dat -slechts de keerzijde van vertrouwen op God bij de meesten was. - - - - -XXIII - -De »Platte Rand" - - -Van de Tugela naar den zoogenaamden Platrand ging het te voet. Per spoor -waren wij Natal binnengekomen; per rijwiel zetten wij de reis voort; -later ging het in een rolwagentje; thans volgden wij het voorbeeld der -Duitsche studenten. Met Mauser-pistool en overjas over den schouder -geworpen en een paar blikjes vleesch in den zak, verlieten wij de Tugela -vroeg op een morgen. Wij bekommerden ons over geen pad, maar peilden -recht uit in de richting van zekere hooge kopjes, die wij op onze reis -naar Colenso langs den weg hadden opgemerkt. Het waren niets minder dan -de beroemde Pieter's hoogten, die wij in 't oog hielden. Het geval -wilde, dat Commandant Christiaan Botha, broeder van Generaal Louis -Botha, de laatste man was, wien wij de hand bij de Tugela-posities -drukten. Hij stond er dicht bij zijn lager (Zoutpansberg Politie), dat -wij voorbij moesten. In postuur en gelaatstrekken gelijkt hij veel op -zijn bekenden broeder. Later werd hij tot Vecht-Generaal verkozen en -toen Buller tot aan Laing's Nek was doorgedrongen, tegen het einde van -Mei 1900, was »Chris" Botha de eenig overgeblevene Boeren-Generaal in -Natal, die hem met een paar duizend moedelooze burgers den weg trachtte -te versperren. Vriendelijk, hartelijk en opgeruimd, groette hij ons -dien vroegen morgen en dapper gedroegen hij en zijne mannen zich in het -Colenso-gevecht. - -Het was geen gemakkelijke taak, de steile hellingen van Pieter's hoogten -te beklimmen. De hitte was ook bijzonder sterk en het kostte ons menige -zweetdroppel. Wij wisten toen natuurlijk niet, dat die hoogten de -laatste stellingen onzer burgers in hun geweldigen strijd tegen Buller -zouden uitmaken, en dat er meer bloeddruppelen daar dan op eenige -plaats in Natal, behalve op Spionkop zouden vallen. - -Op den namiddag van 23 Februari 1900 zouden eenige Iersche regimenten -twee maal alle krachten inspannen, om deze hoogten in te nemen, maar -telkenmale met groot verlies teruggeslingerd worden. Veel, veel bloeds -werd er daar verspild. Volgens Winston Churchill, die bij Buller was, -zijn er niet minder dan 2 Kolonels, 3 Majoors, 20 andere officieren -en 600 man op dien éénen namiddag daar gedood of gewond! Ook de onzen -hebben er zwaar geleden. Ongelukkig kunnen wij geen cijfers opnoemen. -Hoort ook hoe Conan Doyle zich over dit gevecht uitlaat: - -»'t Was een uitermate brillante aanval tegen een uitermate standvastige -verdediging, want de Boeren vochten nooit beter, dan zij dien dag deden. -Onder een verpletterend kanonvuur, zooals geen levende schepsels ooit -hebben doorgemaakt, stonden zij pal en ferm, snel en juist op de Ieren -schietend. De Inniskillings waggelden, sprongen voorwaarts, waggelden -nogmaals, werden door afdeelingen van de Dublins en Connaughts gesteund, -snelden weer voorwaarts, waggelden nogeens en--werden nu eindelijk -opgelost in brokjes en reepjes, die haastig terugliepen, om schuiling te -zoeken. Nooit op deze aarde is er eene terugwijking geweest, waarover -de overgeblevenen zich minder behoefden te schamen. Zij hadden tot het -uiterste toe volhard. Menschelijke kracht kon niet meer verduren. Eere -aan hen, en eere ook den dapperen Hollandschen (Afrikaanders), die zulk -een hevigen aanval hebben getrotseerd. Vandaag voor hen, morgen voor -ons--maar het past een soldaat den God des oorlogs voor waardige -vijanden te danken!" - -Hier op dezen heuvel viel de vroolijke, dappere Jan Luttig van Pretoria, -een oud-leerling van 't Victoria College te Stellenbosch en jaren -lang een trouwe ambtenaar der Zuid-Afrikaansche Republiek. Toen zijn -aangenomen Staat in gevaar kwam, was hij een van de eersten, om het -geweer in de vuist te nemen. Bij het opblazen van den Howitzer op -Surprise Hill door de Engelschen, in den nacht van 12 December, had hij -een nauwe ontkoming en onderscheidde hij zich op bijzondere wijze. - -»Vier Engelschmans kregen Jan Luttig beet", schreef een zoon van den -heer F. W. Reitz, die zich ook aldaar zeer flink gedroeg,--» zij sloegen -hem op 't hoofd met hun geweren en staken hem in den buik met een -bajonet. Hij greep er twee hunner bij de keel en schreeuwde: »Help -kerels"! Zijn naaste buren schoten er twee en de andere twee gingen -er van door". Bij deze gelegenheid sneuvelden ook de flinke Johnnie -Niemeyer en Desiré de Villiers, van Pretoria. Jan Luttig keerde terug -naar Ladysmith, na zijne wonden genezen waren, en als vrijwilliger zien -wij hem te Pieter's vechten en helaas! sneuvelen. - -»Geestige, grappige vriend! uw grafheuvel is ons niet bekend, maar uw -naam is voor duizenden in Zuid-Afrika onsterfelijk. Rust in vrede!" - -Welk een ontzettende kanonnen-symphonie zou er gedurende de laatste, -donkere dagen van Februari--juist nu Generaal Cronjé zich had -overgegeven!--alhier gehoord worden. De breede vlakte aan den voet -der hoogten, van hier tot ver bij Bulwana, is betrekkelijk open en -effen, bij uitnemendheid voor een flankbeweging op onzen linkervleugel -geschikt. Zulks geschiedde dan ook, eer Buller de Pietershoogten in -bezit kon krijgen. Gemakkelijk kon hij met zijn scheepskanonnen tot over -de Kliprivier schieten, want de hooge en gewichtige Hlangwane was in -zijn bezit geraakt. Men verhaalde ons later, dat de lyddiet-bommen het -werkvolk aan den reusachtigen dam in de rivier op de vlucht sloegen. -»Duizenden zakken zands, minstens 40 voet hoog boven de oppervlakte der -wateren en zoo wat 70 tot 80 voet wijd over de rivier gestapeld"--zegt -Lord Rosslyn in zijn werk »Twice Captured"--»waren het middel, waardoor -men het grootste deel eener brug over de Kliprivier bouwde. 't Was -een wonderwerk!" Het doel ervan was, om de Engelschen uit hunne -schuilhoeken in de rivierwallen enz. te verjagen. Evenals menig -ander groot en kostbaar werk in oorlogstijden, bleek het een totale -mislukking--een Sisyphus arbeid--te zijn. Even als het beleg van -Ladysmith, moest ook dat reuzenwerk gestaakt en opgegeven worden. -Toornig en brullend verliet Long Tom No. II zijn hooge stelling op -Bulwana's kruin in het holle van een donkeren nacht, terwijl de -electrische zoeklichten en gevaarlijke scheepskanonnen van Ladysmith -op Majoor Wolmarans en zijn trouwe trawanten speelden. Ook die arbeid -was tevergeefs. Al de moeite en het lijden en de offers waren op -niets uitgeloopen. O! welk een treurige nacht voor onze Generaals, -toen zij, na Ladysmith 118 dagen te hebben ingesloten, de stad in -der haast moesten verlaten. Waar was onze Frederik Hendrik--onze -»Stedenbedwinger?" - -Eén ding kon die ramp hebben voorkomen: de inneming van den Platrand. -Dat wist elkeen. Daarvoor ijverde onze Staatsprocureur en de Villebois -en ook andere mannen van invloed en energie, totdat het eindelijk, op 6 -Januari 1900, zoo ver kwam--dat wij den Rand _bijna_ innamen. Bijna, -maar nog niet. Bijna.... dus geheel en al niet! - -Wij stapten van Pieter's naar het lager der Duitschers (ongeveer 100 -man), dat het naast aan den Platrand lag, omdat wij vermoedden, dat er -vroeger of later wat groots aldaar zou gebeuren. Wij wilden in elk geval -het terrein goed in oogenschouw nemen en ook den sterken, drie mijl -langen heuvel schetsen. Wederom ging het zonder wegwijzer of gids. Wij -liepen eenvoudig voort in de richting van den Platten Rand, in de hoop -er wel vroeger of later te zullen aanlanden. Een paar Kaffers werden -op weg door ons aangetroffen, die ons van eenige hulp waren, toen wij -verdwaald raakten. Zij konden ons tenminste met den vinger wijzen in de -richting, waar er Boerenlagers waren. Treffend was het ons een ploeg op -een stuk land door een os te zien trekken, onder toezicht van een paar -Kaffers. Nuttige arbeid te midden van een onnoodigen, verwoestenden -oorlog: landbouw tusschen gewapende legers! Zola heeft iets dergelijks -lang voor ons in de omgeving van Sedan met het oog der verbeelding -gezien, zooals de lezers van zijn »Débâcle" zich herinneren zullen. -Geheel en al uitgeput kwamen wij tegen één uur dien dag bij de gastvrije -tenten der Duitschers aan. De afstand van de Tugela naar het Duitsche -lager wordt op twaalf of dertien mijl geschat, maar wij kenden den -korsten weg niet en liepen eenvoudig »achter onzen neus aan", zoo als -men het noemt. Commandant von Quitzow en zijn opvolger Commandant Krantz -behandelden ons beiden zeer vriendelijk. Wij waren hongerig, en wij -kregen overvloedig te eten; dorstig, en men gaf ons genoeg te drinken. -Een paar flesschen Duitsch bier, die wij met den heer Schmitz-Dumont in -diens tent ontkurkt hebben, bleven ons in aangename herinnering, vooral -toen de treurmare tot ons te Magersfontein de volgende maand doordrong: -dat ook hij te Spionkop gevallen was! Luitenant Groothaus deelde zijn -tent met mij en dikwijls bespraken wij de toestanden om Ladysmith met -elkaar. Hij liet zich natuurlijk sterk uit over het fiasco, in een -vroeger hoofdstuk beschreven, en ging met ons zoo na als mogelijk aan -de Britsche posities, om ons het een en ander duidelijk te doen zien. - -Het was, terwijl wij door onze veldkijkers de menigte forten en fortjes, -sangars en schansen te Caesar's Kamp en Wagen Heuvel bekeken en -bespraken, dat het Engelsche kanon van den Heuvel een paar schoten in -onze richting loste. Geen seconde verliep er, naar het mij toescheen, -tusschen het dubbele geluid, in zulke gevallen zoo duidelijk hoorbaar: -het eerste wanneer de bom het kanon ontglipt, het tweede, wanneer hij in -uwe nabijheid tegen den grond ontploft. 't Was mij alsof een geweldige -Pom-pom twee harde schoten afvuurde. Zóó dicht bij de Engelsche -verdedigingslijn, als wij daar waren, bevonden wij ons slechts bij de -voorste posities der Pretoria-stedelingen, recht noord van de stad; maar -daar was geen grof geschut op »Observation Hill", of wat het Engelsche -fort ook heeten moge. Er is trouwens ook slechts een breede, vruchtbare -vallei, waarin de prachtige boerenplaats van den heer Willem Bester Sr. -gelegen is, tusschen ons en Caesar's Kamp. Het woonhuis en de kraalmuren -en landerijen van mijn ouden vriend, den heer Bester voornoemd, konden -wij duidelijk onderscheiden. Twintig jaar geleden had ik het genot eene -aangename muzikale week, onder datzelfde gastvrije dak door te brengen: -thans is het huis verlaten en vliegen er Engelsche en Transvaalsche -bommen en kogels over de plaats henen. Cachet's »Worstelstrijd der -Transvalers" las ik voor het eerst daar in dat huis: thans zag ik een -nieuwen, oneindig grooteren Worstelstrijd voor Vrijheid met eigen oogen. -De eerste strijd bracht geen volkomene vrijheid: wat zou de tweede -opleveren? - -_Apropos_: een onzer slachtossen, ver achter ons weidend, werd in 't -been dien dag door het kanon getroffen. - -Laat ons het oog van deze hoogte wat rond werpen: links van ons, daar -onder dien hoogen kop, eenige mijlen van het Duitsche Kamp, is er -een lager. 't Is dat der Harrismithers onder hun dapperen Commandant -Cornelis de Villiers. Als jongeling, hoewel Vrijstater, nam hij aan de -bestorming van Majuba deel. Als grijsaard, hoewel nog in de volle kracht -zijns levens, zal hij aan een veel grootere onderneming op 6 Januari het -leven wagen. Boven op den top van de hoogte, bij zijn kamp, is er een -Boerenfort, waarin Long Tom No. 3 bij zijne aankomst geplaatst werd. -Spoedig echter, moest hij die gevaarlijke positie ontruimen, daar de -lyddietbommen het hem te lastig maakten. Aan de Tugela, echter, en bij -name in het gevecht tusschen de Pont- en Molendriften (Buller's _derde_ -poging om door te breken), kreeg onze teleurgestelde Creusot zijne kans -om wraak te nemen. »Maar deze is een andere storie"--zoo als Kipling het -uitdrukt. Verder treffen wij de Winburgers, Heilbronners en een deel der -Kroonstadters aan, die allen tezamen met de Harrismithers op 6 Januari -de westelijke punt van den Platten Rand (Waggon Hill) zullen bestormen. - -Rechts van ons zijn er de Vrijheid- en Utrecht-lagers, die, met -vrijwilligers uit de Pretoria stedelingen, de Heidelbergers en de -Lijdensburgers, de oostpunt (Caesar's Kamp) zullen bestoken. - -Dat was een gevecht, zooals de oorlog er maar weinige heeft opgeleverd! -Van 4 uur in den vroegen morgen tot den avond duurde het onafgebroken -voort. De Vrijstaters verwierven zich grooten roem in den aanval en -verloren eenige voorname mannen zooals Veldkornet J. C. Cilliers van -Heilbron. De Transvalers hadden echter, volgens Conan Doyle, veel betere -versterkte posities tegenover zich dan de Vrijstaters. Gevolgelijk -kregen zij het wat zwaarder en verlieten zij het slagveld het eerst. -Long Tom No. 1 kon dien dag ongelukkig niet helpen, daar Generaal Hunter -hem en zijn zijmaat, den Howitzer, in den nacht van 9 December op Gun -Hill had vernield. Ook hij echter kreeg zijn _revanche_ te Kimberley, -waar hij onverwachts weer, als een Fenix uit de assche, te Kamfer's Dam -verrees. Van Bulwana's hoogen top deed Majoor Wolmarans wat hij kon met -Long Tom No. 2, om de twee Engelsche batterijen, die de verdediging -steunden, in haar werk te belemmeren. Volgens alle rapporten ging het er -woest en bloedig toe op den Heuvel op dien onvergetelijken dag. De -Boeren vermeesterden de helft des Heuvels; maar de Britten klemden zich -aan de andere helft zoo geducht vast, dat zij er niet van af te krijgen -waren.--»Hadden zij, zooals in de oude Majubatijden (schrijft Conan -Doyle) gevochten,--_en masse_ in gelid, bij hoopen en klompen schietend, -en zich overal aan de kogels der Boeren blootstellend--zij zouden in een -uur tijds van den Heuvel zijn afgeveegd." De Brit had echter, ook al -oorlogende, oorlog leeren voeren! Van den Boer nam hij de kunst van -schuiling te zoeken en ook te vinden en te gebruiken over. Ook kregen de -verdedigers veel geregelder en beter en meer dan wij, de zoo noodige -versterking, die in zulke harde gevechten zoo onmisbaar zijn. In dat -opzicht viel er heel wat onzerzijds te klagen--vernam ik uit goede -bronnen. De samenwerking was nog niet, wat zij behoorde te zijn! En toch -is de Platrand dien dag bijna voor de Engelschen verloren. Meer dan eens -trilde het lot van Ladysmith op 6 Januari in de weegschaal. Getuige een -heliogram als dit, bijvoorbeeld, uit Ladysmith naar Buller verzonden: -»The attack received. Very hard pressed." O! het was ongetwijfeld ook -voor den vijand een zware en bijna wanhopige worsteling. Het lot van de -stad stond op het spel. De val van Ladysmith zou noodwendig--volgens -deskundigen--op de inneming van den Platten Rand zijn gevolgd. En -dan?--Welk eene verandering had de oorlogsgeschiedenis niet mogelijk -ondergaan? Maar genoeg: het is niet gebeurd. De Brit vocht met moed en -de taaie Boer moest den strijd opgeven en den sleutel tot Ladysmith voor -altoos uit zijne bebloede hand laten vallen. - -Opmerkelijk is het, dat tegen 4 uur in den namiddag er een geweldige -donderstorm, evenals te Elandslaagte, op de vechtenden losbrak. De -watervloed kon echter het bloedbad niet dempen. De Homerische strijd -duurde voort totdat de duisternis de aarde bedekte en de Federalen op -alle punten de wijk namen, ruim honderd dooden op 't veld latend. - -Op Spionkop, geen drie weken later, zou het beter voor ons afloopen: De -Boer wordt wel ontmoedigd, maar zijn moed herleeft ook spoedig weer. Er -is pit, er is ruggegraat in hem; hij kan volharden met eene volharding, -die men zelden onder de meer beschaafde volkeren aantreft. Wij spreken -natuurlijk van het beste deel der Transvalers en Vrijstaters,--dat deel, -dat de onafhankelijkheid van land en volk liever had dan goud en gemak, -huis en akker, vrouw en kind, ja dan het leven zelf. - -Toen de Harrismithers in den nacht den geduchten rand beklauterden, was -hun leeraar, Ds. J. D. Kestell, in hun midden. Hij ging meê, niet om te -vechten, maar om de gewonden te verplegen en de stervenden te troosten. -Tot bij de Engelsche _sangars_, die door onze mannen stormenderhand -werden ingenomen, volgde hij zijne gemeenteleden. Lezer! zijn geval -is typisch. Zoo waren er meer Hollandsche predikanten in den oorlog. -Hij is geene uitzondering op den regel: hij is één uit velen. Ik noem -geene namen, omdat hun getal te groot is. Groot is de achting, die de -Hollandsche Afrikaander zijn leeraar toedraagt; de oorlog heeft bewezen, -dat de meeste predikanten die achting ten volle waardig zijn. Heb ik ze -niet in regen, koude en zomerhitte bij de commando's aangetroffen? Waren -zij niet steeds vol ijver en liefde voor hun zwaar geteisterd volk? -Spraken zij niet altoos woorden van bemoediging en hoop en troost? De -eeuwigheid alleen zal openbaarmaken, hoe diep en innig en hartelijk -de band tusschen vele Hollandsche leeraren en hunne gemeenteleden op -commando geweest is, en hoe veel de arbeid en 't voorbeeld dier trouwe -herders hebben bijgedragen, om de burgers de wonderen van dapperheid en -volharding te doen verrichten, welke de wereld verbaasd hebben. Enkelen -gingen met 't geweer op den schouder; de meesten waren ongewapend; allen -waren echte patriotten en geestelijke leidslieden. Zij waren één met hun -volk: zij droegen de lasten en de belangen huns volks op 't hart, ja in -hun lichaam, het voorbeeld van een Jesaja en Jeremia, en Esra en Nehemia -volgend. - -»Maar"--vraagt iemand--»wat heeft dit nu met den loop des oorlogs te -doen"? Veel mijn vriend, ontzaggelijk veel. De godsdienstoefeningen, de -krachtige preken, het voorbeeld, de geestdrift, de invloed der leeraren -werkten zeer heilzaam op het karakter der burgers en de algemeene tucht -en discipline der lagers. De meerderheid der Afrikaners hebben een -teeder hart voor den godsdienst. Zij gelooven nog in den Bijbel. -Zij respecteeren den Evangeliedienaar. Het kon niet anders, of de -tegenwoordigheid van zulke flinke mannen moest als een zuurdeesem -de commando's van ontaarding, achteruitgang en demoralisatie helpen -bewaren. De Boeren bleven alzoo zichzelven gelijk en getrouw. - -De meeste burgers waren eenvoudig, ongeletterd, bijna kinderlijk van -aard. Hooge sentimenten, fijne gevoelens, eerzucht, hoogmoed en wat dies -meer zij hadden niet zoo veel vat op hun gemoed als de godsdienst had. -Of beter gezegd, de godsdienst was het kanaal, waardoor het hooge en het -edele hen bereikten. Ze zagen Gods wil in alles: in hun verleden, hunne -geschiedenis, hun nationaliteitsgevoel, hunnen vrijheidszin, hunnen -oorlog. Niets was voor de meesten hunner toevallig; alles kwam van -Boven. Natuurlijk was er ook geveinsdheid en bijgeloof onder de Boeren, -zooals onder elk volk, waar de godsdienst algemeen geëerd en gevierd -wordt. Maar het feit blijft: dat de Boeren, als volk, vroom en biddend -zijn. Zij gingen dus ten strijde als Cromwell's »Ironsides" en Gustav -Adolfs regimenten. Hunne predikanten waren hun een zichtbaar teeken van -Gods nabijheid en hulp en steun. Elk verlies, elke nederlaag was hun -slechts ter loutering en reiniging, en dus ter voorbereiding voor groote -daden in de toekomst gezonden. Vandaar hunne taaie hardnekkigheid, hun' -moed na moedeloosheid, hunne hoop na wanhoop, hunne volharding tot het -bitter einde toe. Zij geloofden letterlijk: - - »Er reikt van den Hemel onzichtbaar een Hand, - Om 't lot van de menschen te meten." - - - - -XXIV - -Een Schitterende Week - - -In een vorig hoofdstuk hebben wij gezien, hoe donker het voor de -Republikeinen tegen het einde van November uitzag. Zij hadden hunne -eenige kans, om den toevoer van versche troepen naar hunne grenzen -aftesnijden, laten voorbij gaan. Zij waren te langzaam in hunne -bewegingen, anders konden zij de Britsche hulptroepen bij de zee reeds -den weg versperd hebben. De spoorwegen door de twee Koloniën konden zij -in bezit genomen, en alzoo het oorlogstooneel, voor jaren althans, van -hunne landpalen verplaatst hebben. Dit werd echter niet gedaan, alhoewel -het onverwachte ultimatum ongetwijfeld daartoe de gelegenheid gaf. Het -ontbrak hun in die dagen aan den noodigen moed, om het initiatief op -zulk een groote schaal te nemen. Zij vreesden het onbekende te zeer. Zij -bleven om Kimberley en Ladysmith hangen, alsof er geen groote operaties -mogelijk waren, eer die steden veroverd waren. Wat mannen als Rechter -Hertzog en Commandant Kritzinger later met eenige honderden waagden, zou -niemand met even zoo vele duizenden in de eerste weken des oorlogs -ondernomen hebben. Alzoo wonnen de Engelschen het ééne noodige: Tijd. -Generaal Buller kwam en ging met zijne hoofdmacht naar de Tugela; Lord -Methuen rukte op Kimberley aan; Belmont en Graspan liepen slecht voor -ons af; Generaal Joubert keerde teleurgesteld van de Mooirivier naar -Colenso terug, en eene vlaag van moedeloosheid en somberheid greep de -stoutste harten aan. - -Mannen als Generaal de la Rey en Generaal Cronjé gingen Lord Methuen, -echter, onverschrokken in den weg staan, en Generaal Botha nam vroolijk -de wacht op de Tugela onder zijne zorg. Het bloedig en lang gevecht -te Modderrivier toonde duidelijk aan, dat de Boer geenszins den moed -verloren had. Het beleid van een de la Rey wekte vertrouwen op; de -bloote naam van een Cronjé bracht wonderen te weeg. Nieuwe burgers -stroomden naar Cronjé's vaandelen te Magersfontein, en de moed, het -_moraal_, de vastberadenheid der Federalen werd bij den dag beter en -sterker. - -Op de hoogten bij de Stormberg Junctie stond commandant Olivier met een -commando Vrijstaters en Koloniale rebellen (onder Commandant Swanepoel) -de komst van Generaal Gatacre van het zuiden aftewachten. - -Op alle punten, dus, waren de Boeren tot hun aloude tactiek -teruggekeerd: zij stonden namelijk den vijand in posities, door -henzelven uitgezocht, aftewachten; zij namen een zuiver defensieve -houding aan. Van ouds af aan waren zij in de kunst van zelfverdediging -geoefend en bedreven. Tegen Moselekatze en Dingaan hadden zij in 1836 en -1838 reeds hunne kracht in deze getoond. 't Was hun eigenlijk element. -Vandaar dat het hun zoo zwaar viel, om van die vastgewortelde methode -aftewijken, totdat jongere en geheel nieuwe Leiders ze later daarin -voorgingen. - -Niemand wist, echter, dat de Boer zulk een meester op defensief -gebied was, als de onvergetelijke week, die met 10 December aanving, -openbaarde. Op Laing's Nek had de Engelschman er een klein proefje van -gehad; thans zou hij de volle maat ervan drinken. De »verachte, domme, -ongeleerde" Boer gaf Generaal Gatacre op Zondagmorgen, den 10den -December 1899, een _Stormberg_-nederlaag ter gedachtenis--den dag daarop -kreeg Lord Methuen een _Magersfontein_-beker te drinken--en op Vrijdag, -15 December, verloor Generaal Buller met zijn 21,000 man, 30 veldstukken -en 16 zware scheepskanonnen niet slechts den slag, maar ook tien -kanonnen te _Colenso_! - - De gansche wereld stond verbaasd! - Engeland verstomde! - De Boer was vereeuwigd! - -Het kan zijn, dat een Europeaan over eenige eeuwen te Pretoria of -Bloemfontein zal staan--God verhoede het!--en zijn reisgezel aldus mag -toespreken: - -»Hier hebben wij een der regeeringszetels van een uitgestorven volk: -het volk der Boeren. Ze waren een eenvoudig en ongeletterd volk, zeer -godsdienstig, zeer gehecht aan hun land, hartstochtelijk verkleefd aan -hunne onafhankelijkheid en vrijheid. De grootste en rijkste goudmijnen -der wereld werden, ongelukkig voor dat volk van boeren binnen hunne -landpalen ontdekt. Een stroom van vreemdelingen vloeide hun land binnen. -De meesten dezer waren Engelschen, en er bestond reeds lang tevoren eene -wrijving tusschen Boer en Brit in Zuid-Afrika. Geen wonder, dus, dat het -nieuwe en het oude element der bevolking het op den duur met elkander -niet vinden konden. Zij wantrouwden elkaar! Het kwam later tot een -samenzwering tegen de Boeren, waaruit de verradelijke inval van zekeren -Jameson geboren werd. De spanning werd daardoor grooter dan immer te -voren. Eindelijk ging de Imperiale Engelsche Regeering zich met de -Uitlander-kwestie bemoeien, en.... de groote Oorlog ontstond, die den -Boer zijn land, zijne onafhankelijkheid en later ook zijn volksbestaan -kostte"..... Maar na een korte pauze, zal de denkbeeldige spreker er -gewis ook dit bijvoegen:-- - -»Zij waren een dapper volk, die Boeren! Lang en hardnekkig hielden -zij het tegen de overmacht van het Britsche Rijk vol. In ééne week -versloegen zij drie Britsche legers: te _Stormberg_, _Magersfontein_ en -_Colenso_! Nooit werden de Britsche wapenen zóó vernederd, als door die -eenvoudige veeboeren. Zelden, indien ooit, heeft de wereld zulk eene -volharding tot het bittere einde toe, zulk een edelen strijd voor de -vrijheid aanschouwd. Al zijn de Boeren ook als een apart en zelfstandig -volk van het wereldtooneel verdwenen, hunne naam is en blijft -onsterfelijk." - -Wat ook de uitslag van den langen strijd zij, de burgers der twee -Republieken van Zuid-Afrika kunnen den Engelschman fier in 't aangezicht -zien. 't Is eene eer een Transvaler of Vrijstater te zijn, of te zijn -geweest. Geen Hollandsche Afrikaner, die zelfrespect heeft, zal zich -ooit kunnen schamen, dat het bloed der Boeren hem in de aderen vloeit. - -En toch.... en toch.... is het uiterst jammer, dat deze overwinningen -niet op een ander vreemd volk, dat onze kusten kwam aanvallen, door Boer -en Brit te zamen behaald zijn. De Engelsche en Hollandsche elementen in -Zuid-Afrika moeten te zamen één groot en sterk volk vormen, zal er iets -van ons land terecht komen. Te zamen moeten wij leven en werken, eten -en drinken, muziek en geschiedenis maken. Wederkeerige haat spelt en -voorspelt slechts onheil, achteruitgang en ellende op elk gebied. Och! -dat wij liever schouder aan schouder, zij aan zij, hand aan hand tegen -een vreemde mogendheid hadden gestreden! Dan waren wij in den warmen -gloed des oorlogs tot één patriotisch geheel samengesmolten. Geen -Slachtersnek of Majuba, geen Jameson-inval of Kieswet zou ons van -elkander hebben kunnen scheiden, indien wij gezamenlijk een vreemden -indringer van onzen dierbaren, nationalen bodem geweerd hadden. - -Die hoop is, echter, nu verijdeld. Van verzoening, samenwerking, -wederkeerige achting tusschen de twee groote blanke rassen van onzen -zuidhoek is er thans nauwelijks sprake. De hel dreigt dagelijks den -hemel uit ons schoon maar ongelukkig land te verdringen. - -Ziet! toen Sir George White in den trein te Durban stapte, op weg naar -Ladysmith, riep een opgewondene schare hem toe: »Remember Majuba!" Dit -wordt ons door Creswicke in zijn uitgebreid werk over den oorlog met -blijkbaar welgevallen medegedeeld. _Nu_ hebben de lieve dames en -heeren--wij noemen de dames vooraan, niet slechts beleefdheidshalve, -maar omdat zij altoos in zulke zaken boven de heeren uitmunten--van -Natal een »tweede Majuba" te betreuren. 't Is wel jammer voor hen, maar -er is niets aan te doen. Het feit blijft. Der geschiedenis kan men niet -_sh-t-t-t_ toeroepen. Eene daadzaak kan niet gearresteerd en levenslang -verbannen worden! - -Toen Generaal Buller voor de Residentie van den Gouverneur te Kaapstad -afstapte, weerklonk het »Avenge Majuba! Avenge Majuba!" uit duizenden -kelen. Dat vertelt dezelfde Engelsche schrijver ons, zonder eenige -blijken van afkeuring. Mogelijk, gilde hij mee--als een echte »loyale" -_van de twintigste eeuw_. Welnu, die goede lieden van de Kaapstad kregen -een _Colenso_ en _Magersfontein_ in ééne week, om te herkauwen en te -wreken. - -De Boeren zijn ook geen Engelen--evenmin als zij Engelschen zijn. Wij -hebben meer dan een--van de Britsche troepen als »die vuil natie" of -»die vuil goed", of »die verd...e rooinekke" hooren spreken, en ook -andere ronde, Homerische uitdrukkingen hooren bezigen. Nooit echter -hebben wij een geroep om wraak, als door Creswicke te boek gesteld, in -de Republieken gehoord, of van zoo iets vernomen. Hunne nederlagen, -zoowel als hunne overwinningen, werden bijna stilzwijgend ontvangen! -Zij zijn phlegmatische, kalme, ingetogene menschen, in den regel; -hunne zenuwen worden niet door het lezen van sensatiewekkende romans -en nieuwsbladen en »penny weeklies" geprikkeld en verzwakt; zij houden -niet van luidruchtige vertooningen, van fakkeloptochten, straatrumoeren, -klokkengelui en vlagwaaierij. Zelfs na Colenso was Pretoria dood stil! -Er was geen uitbundig gejuich en feestvreugde en dronkenschap: men ging -ter kerke, om Gode de eer en den dank voor de overwinning te brengen. - -De »loyale" Queenstowners hebben ook een groot ophef over Generaal -Gatacre gemaakt, en meer dan één heeft gewis den mond volgehad van de -»dirty Boers" en de »b--y Dutch". Wij gelooven, echter, niet, dat zij -ooit »Avenge Stormberg!" tot wapenkreet later gebruikt hebben, want hun -held is daar het mikpunt der wereldbespotting geworden. Elkeen, zoo wel -Brit als Boer, moet medelijden hebben met den armen Generaal, die met -zijn leger zeven uur lang in den nacht ronddwaalde, om onverwachts -tusschen zijne vijanden te land te komen. In plaats van aantevallen, -werd hij aangevallen; en toen zijn voetvolk een heuvel wilden bestormen, -werden zij door hun eigene batterijen in den rug beschoten! Arme -drommels! Geen wonder, dat er ruim zes honderd stuks op het slagveld -werden opgetild--waarvan velen aan 't slapen waren. Zij waren uitgeput, -verward, moedeloos en vooral »disgusted" over den gekken afloop der -onderneming. Of de Vrijstaters en de Koloniale Rebellen zich niet over -het kluchtspel verbaasden! - -Ongelukkige Gatacre. Aan persoonlijke dapperheid en lichamelijke energie -ontbrak het hem niet, maar wel aan gezond verstand en een gelukster. -Twee kanonnen verloor hij te Stormberg--de acht kanonnen, te Sanna's -Post, door Generaal Christiaan de Wet later genomen, werden ook op zijne -rekening gesteld. Hij kreeg zijn _congé_, hij moest van het -oorlogstooneel verdwijnen. - -»Waarom ging hij ons dan op een _Zondag_ morgen aanvallen?"--zal een -Boer van den echten stempel eraan toevoegen. »Hij kon nog wel een dag -langer gewacht zijn. Geen wonder, dat het met hem zoo slecht afliep." - -Dienzelfden Zondagnamiddag, zegt Conan Doyle, zond Lord Methuen zijn -beroemde Schotsche Regimenten uit, om halfweg naar Cronjé's posities te -Magersfontein te marcheeren. Om één uur den volgenden morgen zetten zij -hun noodlottigen tocht--hun _via dolorosa_--voort. Gansch onverwachts -kwamen ook zij onder het Mauser-vuur der Boeren en »700 man beten het -stof in omtrent vijf minuten" (volgens Doyle). Generaal Wauchope, hun -aanvoerder, werd doodelijk getroffen--eene paniek ontstond er onder de -geoefende troepen--de eerste aanval was totaal mislukt. De Transvalers -en Vrijstaters vochten dien dag als leeuwen, en Methuen met zijn 14,000 -man kon zijn weg niet door dien levenden muur naar Kimberley -doorbreken. - -Later bezoeken wij het slagveld en spreken met Generaal Cronjé en -anderen erover. - -Bepalen wij onze aandacht wat langer bij de schitterendste, hoewel -geenszins de zwaarste der Boerenoverwinningen: die van Colenso, op -Vrijdag 15 December behaald. - -Om dezen roemrijken slag te verstaan en te waardeeren, moet men weten, -hoe moeilijk het ging, om den Boschkop of »Hlangwane" door onze mannen -behoorlijk bezet te krijgen. Het fijne van de gansche geschiedenis is -voor den Boer in dit ééne feit gelegen. Wij gingen in die dagen juist -Generaal Meijer bezoeken, die nog te zwak en ongesteld was, om naar het -front terug te keeren. Hij zat op zijn stoep te Pretoria en ons gesprek -was bijna uitsluitend tot dien »Boschkop overkant der rivier" beperkt. -De Generaal leefde als 't ware in den geest aan de Tugela bij zijn -vriend en krijgskameraad, Louis Botha. Hij vertelde mij van de vele -telegrammen, die er heen en weer over dien Boschkop gewisseld waren en -nog werden. Hij zelf had aan Commandant Jozua Joubert van Wakkerstroom -geseind, om persoonlijk zich voor het behoud dier gewichtige positie -in de bresse te stellen--en later vond ik uit, dat gemelde Commandant -dien eerepost met Commandant Muller van Standerton verdedigde. Ik -vond ook later uit, hoe moeielijk het ging, om tot eene aannemelijke -regeling omtrent de bemanning van dien gevaarlijken post te geraken. De -opgewondenheid onder de officieren bij de Tugela moet zeer groot geweest -zijn. Ja, het kwam zóó ver, dat op den Woensdagnacht vóór den slag er -slechts één veldkornet met zijne manschappen op den Kop bleef. Zijn naam -dient aan de vergetelheid ontrukt te worden. Het was Veldkornet Strijdom -van Zoutpansberg. Had Buller dat geweten! In plaats van 1000 man, -slechts een 50 of 60 op den sleutel tot de Tugela! - -Wat zeg ik? Is Hlangwane niet ook de sleutel tot Ladysmith? Is dat -niet later duidelijk gebleken? Toen Buller Hlangwane had, kon zelfs de -Pieter's Hoogten niet tegen een flankaanval van den linkerkant (der -Boeren) verdedigd worden. Zoo komt het mij althans voor. Maar ik kan -in deze wel dwalen. Hoe het ook zij: Hlangwane was de sleutel tot de -Tugela. Al onze overige posities beteekenden niets zonder het behoud van -dien heuvel. De rivier schoot zoo diep naar het noorden in, dat de kop -feitelijk achter de lijn der voornaamste heuveltjes en kopjes van ons -centrum lag. Een paar kanonnen op Hlangwane--en wij moesten naar de -groote bergranden tusschen Colenso en Pieter's terug! - -»Die kop kan onmogelijk worden opgegeven", seinden Generaal Botha en -Generaal Burger. Kolonel Trichard was hetzelfde oordeel toegedaan. -Generaal Erasmus evenzoo. Uit zijn ziekbed te Volksrust smeekte Generaal -Joubert de burgers, om die positie toch niet in de handen des vijands -te laten vallen. Van Pretoria telegrafeerde President Kruger, dat -indien wij dien kop opgaven, wij alles konden opgeven. De ijverige, -patriotische Staatssecretaris deed ook wat hij kon, om de officieren in -deze moed in te praten. Aller aandacht was, vooral gedurende de laatste -dagen, kort voor den aanval, op dit ééne groote punt gevestigd. - -»Maar"--zegt iemand--»waarom was het dan zoo zwaar, om die positie -te bezetten?" Omdat de kop zoo hoog en droog _over_ de rivier lag, -zonder eene brug zelfs achter den rug, waarlangs men in tijd van nood -kon retireeren, en daarbij zoo ver van al onze andere posities was -verwijderd. Men moet weten, dat vele boeren niet zwemmen kunnen, en -de meesten hunner niet in staat zijn over zulk een breeden stroom te -zwemmen. Gelijk Kolonel Carleton's duizend man zouden zij daar op dien -boschkop heel gemakkelijk kunnen worden ingesloten, indien het met -de onzen slecht afliep. Als in een groot vinknest hing men daar hoog -in de lucht, en dat wel aan den verkeerden kant der rivier! Dat was -alles behalve prettig voor den gewonen burger. De Commandanten en -Veldkornetten keken elkander schuin aan, en elkeen dacht bij zichzelven: -»Waarom moet juist ik en niet hij, of hij op dien Eifeltoren gaan -klimmen?" Alzoo liep de toren bijna leeg, terwijl Buller met zijn 21,000 -man elk oogenblik kon aanstormen. - -Generaal Botha werd bijna radeloos; maar, gesteund door de vele -krachtige telegrammen uit Pretoria en van Volksrust, en onder den indruk -van het gewicht der zaak, riep hij nog een laatsten krijgsraad op den -Donderdag vóór den slag bijeen. Daar werd toen uitgemaakt, (door het -lot, werd ons verteld!) welke veldkornetschappen daarheen zouden gaan. -Alzoo stonden er duizend dapperen dien Donderdagnacht weer op Hlangwane, -met twee flinke Commandanten aan hun hoofd. Den volgenden morgen -vielen de Engelschen _eerst_ ons rechtervleugel en toen ons centrum en -linkervleugel--op dien historischen heuvel--met geweld aan, om op elke -punt met zwaar verlies te worden teruggeslagen. Ter elfder ure dus werd -de sleutel tot de Tugela en Ladysmith door onze burgers goed en ferm -aangegrepen en tegen alle aanvallen verdedigd. Later wierp de Z. A. S. -M. er een stevige brug over de rivier tegenover de Tugela, en het was -slechts uit gebrek aan manschappen, dat Generaal Botha tegen het einde -van Februari die positie niet kon behouden. - -[Illustratie: Slag bij Colenso.] - -Onze voornaamste posities tegenover Colenso waren: _een klein -heuveltje_,--met een fort erop, kort te voren door de Engelschen -verlaten--vlak tegen de rivier aan, waar de gebrokene spoorwegbrug -gelegen was. Daar achter en op scholen de Krugersdorpers en een kleine -afdeeling Johannesburgsche Politie. Dat was links van den spoorweg naar -het zuiden loopend. Aan den rechterkant van de lijn was er een tweede -heuveltje en verder rechts vinden wij de voornaamste punten door ons -centrum bezet: de _Rooi-Randjes_, zoo als de Boeren ze noemden. Het -waren twee lange heuvels, die evenwijdig van elkander naar de rivier -afliepen, en een derde, die ietwat hooger was en dwars tegenover en -achter de anderen. Daarop waren er steenen muren gestapeld en een groot -commando burgers uit verschillende districten namen daar hunne stelling -in, vooral in de voorste twee randjes. Op den achtersten rand waren er -2 Krupps, 1 Howitzer en 1 Pom-pom gesteld. Dat was al het grof geschut -voor ons centrum! Op Hlangwane was er niet eens een Pom-pom, volgens de -informatie mij gegeven. Dan was er ook bij de Wagenbrug een klein kopje, -door ons bemand. - -Rechts van de »Rooi-Randjes" liep het groote wagenpad naar Ladysmith. Er -was een wijde, effene vlakte van eenige mijlen, eer men weer schuiling -kon vinden. Zoo groeven eene afdeeling Heidelbergers en de Swazieland -Politie zich lange slooten van oost naar west. Deze was de eerste maal, -dat er in Natal door onze burgers zoodanige grachten gemaakt werden. -Het experiment beantwoordde uitmuntend--evenals te Magersfontein--en -werd later meermalen beproefd. Dan volgde er een heuvelrand ook door -de Zoutpansbergers bezet, en een Fransche snelvuurder werd ver naar -achteren op een bergtop, ter bescherming dier posities gesteld. De -Ermelo-burgers vormden onzen rechtervleugel. Zij maakten gebruik van -eenige kopjes, die er in de breede vlakte waren en van de voorpunt van -een grooten bergrand, waarop er ook een Creusot geplaatst werd. - -Het verslag van 't gevecht door den heer Tobias Smuts--later tot -Generaal gekozen--opgesteld, zal nu wel duidelijk zijn. Het luidt als -volgt: - - Colenso, 22 Dec. '99. - - Den Weled. Heer N. HOFMEIJR, Pretoria. - - _Waarde Heer en Vriend!_ - -Op uw verzoek zend ik U een verslag van het gevecht van 15 Dec. j.l. Gij -moet in aanmerking nemen, dat ik mij daartoe niet in staat acht, toch -wil ik trachten U zoo nauwkeurig mogelijk de toedracht van de zaak te -beschrijven en U de feiten, die mogelijk eenige historische waarde mogen -hebben, naar waarheid weertegeven, voorzooverre ik er ooggetuige van -geweest ben. Daar gij zelf hier waart en onze posities gedeeltelijk -in oogenschouw hebt genomen, vlei ik mij met de gedachte, dat mijn -beschrijving voor U wel verstaanbaar zijn zal. Als U erin slaagt, -daaruit eenige informatie te kunnen putten, en ik alzoo zal hebben -bijgedragen tot het weergeven van de ware feiten, tot nut en leering van -ons nageslacht en tot de juistheid onzer geschiedenis, zal ik mij voor -mijne moeite volkomen beloond achten. Ik sluit hierbij eene schets van -het terrein, die gij beschouwen moet, als komende van iemand, die van -schetsen geen idee heeft. - -De ochtend van 15 December brak aan met alle teekenen, die een -verschrikkelijke hitte voorspellen. Zelfs bij het aanbreken van -den dag was het warm en er woei niet de minste wind. Het was als de -stilte, die een zwaren storm voorafgaat. Die storm zou echter op dezen -gedenkwaardigen dag geen wind, regen of hagelslag, maar een regen van -bommen en kogels onder het gedonder van kanonnen zijn. Toen het nog -schemerde, en het bloote oog op een afstand niets kon bekennen, zag ik -door mijn kijker een lange, breede, bruine streep uit het vijandelijke -kamp komen. Spoedig maakten wij uit, dat het de vijand was, die op -ons aanrukte. Dit werd natuurlijk door allen, uit al onze posities -opgemerkt. Allen namen hunne posities in slooten en achter steenen -en schansen. Eenieder trachtte een veilige schuilplaats te vinden, -vanwaar hij ook tegelijkertijd den vijand zou kunnen beschieten. In der -haast werden er ook nog steenen op elkander gestapeld en om vijf uur -waren allen gereed zich te verdedigen. De hitte was zeer drukkend. -De vijandelijke liniën ontplooiden zich. Van uit de dichte drommen -ontsponnen zich lange, bruine streepen, die alle dunner en dunner -werden, naarmate zij ons naderden. Overal op de vlakte stonden groote -troepen paarden en ruiters en overal kwamen er batterijen grof geschut -te voorschijn, als reusachtige slangen, die dood en verderf voorspellen. -De batterijen namen hunne stellingen in en het voetvolk stormde op -de rivier aan. Hun rechtervleugel ging op den Boschkop, overkant der -rivier, af; het centrum op Colenso; de linkervleugel op onze posities -hooger op langs de rivier, alwaar de Tugela een groote bocht maakt. De -laatste bestond uit zestien regimenten, ondersteund, of liever gedekt -door twee batterijen. - -Te halfzes bulderden de kanonnen en brak het geknetter der klein-geweren -los. De bommen vielen als hagel op sommige onzer posities, voornamelijk -op die tegenover Colenso. Het scheen soms of de kopjes letterlijk aan -brand stonden. Zij waren geheel in rook en stof gehuld. In al onze -posities heerschte er intusschen een doodsche stilte. Men zag niemand. -Men hoorde niets. Op het eerste kanonvuur des vijands werd niet -geantwoord. Dit bracht den vijand in den waan, dat wij onze posities -verlaten hadden. Zij waren in elk geval blijkbaar in de war, omtrent -de linie door ons ingenomen. Zelfs de posities onzer kanonnen konden -zij niet ontdekken. Deze was, mijns inziens, de beste tactiek, die -onze officieren hadden kunnen volgen. Deze was ook de reden, waarom de -Engelschen hunne kanonnen zoo dicht onder onze Mausers waagden. Generaal -Botha verdient allen lof voor de kalme en vastberadene wijze, waarop hij -erin slaagde de ongeduldige burgers lang genoeg tegen te houden. - -Toen het juiste oogenblik echter gekomen was, lieten de burgers de -Mausers kraken en de kanonnen begonnen tegelijk te bulderen--en zij -joegen dood en verderf in des vijands gelederen. Onbeschrijfelijk zijn -de indrukken van dat oogenblik op den toeschouwer. Overal op de vlakte -over de rivier kon men het stof, door de Mauserkogels opgeworpen, -zien--even als sprinkhanen, die opvliegen. De soldaten vielen overal -neer. Zelfs op lange distanties doodden de Mauserkogels, die te hoog -gericht waren, van de achterste vijanden. Nergens konden zij zich -bergen. Gingen zij liggen, dan waren de granaat-kartetsen uit de -Fransche stukken daar, om ze weer op te jagen. Stormden zij nader, dan -velden de Mausers ze bij dozijnen neer. Toch gedroeg de vijand zich -dapper. Keer op keer stormden zij hunne gesneuvelden en gewonden -voorbij. 't Is waarlijk een wonder, dat menschen zich voor zulk een -slechte zaak kunnen laten doodschieten. Het moet gezegd worden: de -troepen stormden door dood en verderf heen op eene wijze, een betere -zaak waardig. Toch was het vuur zelfs voor de dappersten te hevig. -Herhaalde malen trachtten zij de rivier te bereiken, maar slechts -weinigen zijn zoo ver gekomen, dat zij den prachtigen stroom zien -konden. Weldra was de geheele bocht, die de rivier bij onze positie -maakt, met dooden en gewonden bezaaid. - -Ondertusschen was de hitte ondragelijk geworden. De zon stond hoog en -hare stralen schoten onmeedoogend op ons neer. Het moet verschrikkelijk -geweest zijn voor de vechtenden, en vooral voor de gewonden, om zich -zoo dicht bij het heerlijke water te zien en toch niet in staat te zijn -een droppel te krijgen, om hun lijden te verzachten en hunnen dorst te -lesschen. Ik ben er van overtuigd, dat er vele gewonden omkwamen aan -dorst en bloedverlies. Een der gevangenen verklaarde later, dat hij -naar een kogel, die hem den dood mocht brengen, gesmacht had. - -Op deze punt en ook op den rechtervleugel begon de vijand te half tien -ure te retireeren, onder bedekking van zijn geschut, terwijl het centrum -te Colenso nog wanhopige pogingen deed, om de kanonnen, die door de -onzen »vrijgeschoten" waren, terug te krijgen; maar tevergeefs. Zij -moesten hunne kanonnen, hoe ongaarne dan ook, prijsgeven, om hun leven -te redden. Zelfs de Artilleristen moesten zich in een sloot verbergen, -alwaar zij ook na den slag gevangengenomen zijn. - -Diegenen van den vijand, die zich te ver naar voren gewaagd hadden, -moesten het bij hun terugkeer duur vergelden. Zoodra zij opstonden, -werden zij door de meedoogenlooze Mausers weer neergeveld. Ongeveer -drie- à vierhonderd bleven stil op het slagveld liggen, om, onder -bedekking van het Roode Kruis, een veilig heenkomen te zoeken. Dit -heeft velen hunner echter niet gebaat, aangezien onze burgers hunne -plannen maar al te goed doorzagen. Het was ook bij dit terugtrekken, -dat de vijand, in den waan verkeerend dat het onze menschen waren, die -door de rivier op hen aanstormden, zijn eigene soldaten met kanonnen -neermaaiden. In 't eerst begrepen wij niet, waarom zij op hun eigen -volk schoten. Het geval deed zich aldus voor: eene batterij, die hun -linkervleugel ondersteunde, was ver naar achteren teruggevallen. De -tweede batterij, dicht bij onze positie, trachtte de terugtrekkende -troepen te dekken, door een vreeselijk vuur op de Zoutpansbergers te -richten. Wij dachten voor een oogenblik, dat zij allen verpletterd -waren. Maar hier heeft onze God weer treffend zijne almacht getoond. -Hoewel er bijna geene schuilplaats was, kreeg toch niemand zelfs eene -schraap. Wij openden toen vuur op deze batterij met onze geweren, -gesteund door het Fransche stuk, dat achter ons op den berg stond. Wij -konden het zelf niet gelooven, dat de Mausers hunne artillerie zouden -bereiken, toch was het zoo en namen zij de vlucht. Toen zij nu weer tot -stilstand kwamen, zagen zij hun eigene troepen voor vijanden aan en -ontdekten hunne vergissing niet, vóór zij een heelen boel hadden -nedergeveld. - -Van onze zijde namen de volgende commando's deel aan 't -gevecht:--Standerton, Wakkerstroom, Krugersdorp, Heidelberg, Middelburg, -een deel van Vrijheid, de Swazieland-Politie, Zoutpansberg en Ermelo -[ook een deel van de Johannesburg-Politie--_Schrijver_]. Het getal onzer -mannen bedroeg ongeveer 2000 tot 2500. - -Te ongeveer één ure in den namiddag was deze gevreesde aanval -afgeslagen en trok de vijand op alle punten terug. Neemt men het -verlies des vijands in aanmerking, [± 900 dood en gewond; ± 250 -prisoniers--volgens Doyle] dan was deze bepaald de grootste slag -ooit door ons geleverd. Aan den anderen kant kan ik echter niet -zeggen, dat er aan onze zijde hard gevochten werd. In de eerste plaats -duurde het gevecht niet erg lang, en in de tweede kon eene menigte -van ons er niet eens aan deelnemen, terwijl een groot deel slechts op -lange afstanden kon schieten. Ook was ons verlies weinig [slechts 7 -dooden!--_Schrijver_] en moeten wij ons met verbazing afvragen: »Hoe is -'t mogelijk?" Op die vraag is er slechts een antwoord: »Bij God, op Wien -wij ons vertrouwen vestigen, is alles mogelijk." Niet door onzen moed of -ons beleid werd deze prachtige overwinning behaald. Laten wij onzen God, -die onze voorouders reeds zoo wonderbaarlijk beschermde, de eere geven. -Zonder zijne hulp was het ons onmogelijk den overmachtigen vijand terug -te slaan. Ik vertrouw, dat gij U dit ook tot plicht zult rekenen in uw -voorgestelde geschiedenis onze jeugd hierop in 't bijzonder te wijzen. - -En wat was nu de uitwerking van de vijandelijke kanonnen, met hun -helsche projectielen en gevreesde lyddiet-bommen. Ik erken, dat ik U -daaromtrent eene opinie geef, die niet door velen gedeeld zal worden. -Mijne beschouwing is, dat indien onze vijand op zijne kanonnen blijft -vertrouwen, hij maar gerust naar huis kan gaan. Om een fort te -demoraliseeren, of een stormenden vijand te verpletteren mogen de -kanonnen hun nut hebben, maar om gedetermineerde Afrikaners, die -trachten hunne lichamen zooveel mogelijk te bergen, uit hunne posities -te verdrijven, zijn zij zonder uitwerking, altoos natuurlijk onder de -beschermende hand des Heeren. Onze vijand begrijpt niet, dat wij het -beter achten om voor ons land in levende lijve te strijden, dan ons aan -de vernielende projectielen bloot te stellen. - -Onze burgers gedroegen zich allen goed, en onze Artillerie bewees al -weer, dat zij voor geen andere behoefde onder te doen.... - - Met beste groeten, - - ~Uw Vriend~, - T. SMUTS. - -Onmiddellijk na dezen merkwaardigen en zelfs wonderlijken slag, seinde -Generaal Botha aan President Kruger: - -»_De God onzer voorvaderen heeft ons heden een schitterende overwinning -gegeven._ - -_Beleefd verzoek ik de Regeering per proclamatie een algemeene Biddag te -proclameeren en Hem te loven en te danken, die ons de overwinning gaf._" - -Nooit zal ik den indruk dezer woorden vergeten, toen zij door Ds. H. -Bosman, van Pretoria, van den kansel werden voorgelezen. Niet slechts op -»Dingaan's Dag", den dag na de overwinning, maar ook op den volgenden -Zondag werd er overal in de twee Republieken bij al de lagers gebeden en -gedankt. Gode werd al de eere voor de drie onvergetelijke overwinningen -gegeven. Er werd feest gevierd--met ontbloote hoofd voor den troon der -genade. - -Vergelijk deze feestelijkheid met de uitbundige tooneelen, die er overal -in de steden en dorpen van 't Britsche Rijk, na het ontzet van Kimberley -en Ladysmith en Mafeking voor het aangezicht van de zon en de maan -werden bloot gelegd! Vergelijk de waardige mannelijke, kalme houding -onzer Boeren voor het aangezicht van God en mensch, bij die van het -Londensche publiek toen de »City Imperial Volunteers" van 't front -terugkeerden! Let op _deze_ schilderij--en op _gene_!!! - - - - -XXV - -Naar Kimberley - - -De »Bicycle Expeditie" had ons wijsheid geleerd. »Never again!" zeiden -wij tegen elkander--de heer Oerder en ik--onbewust de klassieke uiting -van Sir Alfred Milner op de lippen nemend. De groote wandeling van -Colenso naar het Duitsche lagertje, ten zuiden van Ladysmith, waren -wij ook niet vergeten. In het hart van den zomer maakt men niet gaarne -in Zuid-Afrika lange en steile tochten te voet. Dus nog eens: »Never -again!" - -De energieke heer Japie Cilliers, die wel met evenveel recht als -Odysseus [Greek: poikilometes] (slimme raadgever) mag heeten, gaf ook in deze raad: - -»Ga met mij naar Johannesburg en wij zullen zien, wat Commandant Daniel -Schutte voor jullie kan doen." - -Zoo gezegd, zoo gedaan. - -Eenige weken later waren wij per spoor te Bloemfontein aangeland en -wachtten wij slechts op een wagentje en twee sterke paarden, uit de -goudstad naar ons te worden gezonden, om de reis naar Kimberley en -Magersfontein voort te zetten. - -Aangenaam was het mij onder het vriendelijke dak van mijnen zwager, -den heer Bartmann M. A., Superintendant van Onderwijs, eenige dagen te -mogen vertoeven, en President Steyn in diens huis te mogen bezoeken -en spreken. Daar hij aan 't Hoofd der Vrijstaatsche Burgermachten, -krachtens de Grondwet, gesteld was, vroeg ik hem _de kennisgeving_ door -Generaal Joubert aan mij overhandigd (zie Hfd. XXII) in te zien en zoo -mogelijk goed te keuren. Met een vriendelijken glimlach en de hem eigene -hartelijkheid hechtte hij zijne volle toestemming aan het geschrevene, -door met zijn potlood er dwars over te schrijven: - - _Door mij gezien en goedgekeurd_, - M. T. STEYN. - -1 Jan. 1900. - -Na het overlijden van Generaal Joubert, legde ik gemeld dokumentje -Generaal Louis Botha voor, die er onder het door den President -geschrevene met zijne pen bijvoegde: - - _Gezien en goedgekeurd_, - LOUIS BOTHA, - Wnd. C.-G. - -15.5.00. - -Een heel klein en onaanzienlijk dokumentje, uiterlijk beschouwd; maar -voor den bezitter van groote waarde. - -Het wagentje--geriefelijk en licht: een »delivery van" van een bekende -Handelsfirma, met een heele geschiedenis omtrent »Schoenen en Laarzen" -en »Kleeren" en »Kruidenierswaren", in 't Engelsch in groote zwarte -hoofdletters op de kap-klappen geschreven--en twee groote, sterke -paarden daagden tot onze blijdschap te Bloemfontein op, en vroeg in de -eerste week van 't nieuwe jaar reden wij vroolijk en welgemoed naar -Kimberley. Wij hadden heel wat scheepsbeschuit, »Quaker Oats"--een -weeldeartikel van groot belang in die dagen--en blikjes vleesch en -visch met het wagentje meêgekregen--er was ruimte genoeg voor onze -portmanteaux en een klein matras, te Bloemfontein gekocht--en wij hadden -een eerste klas kleurling-koetsier, die op den klassieken naam »Bokkie" -boogde, in handen gekregen. Dezen laatsten zegen--geene kleinigheid, -hoor!--hadden wij aan de bemoeiingen van een goeden vriend uit vorige -jaren, den heer W. Poultney, van Bloemfontein--die in verband met het -Vrijstaatsche Commissariaat zoowat dezelfde rol als de heer Japie -Cilliers vervulde--te danken. - -Goede, degelijke, ouderwetsche, oude Bokkie! Hij was klein van postuur, -maar meester van zijn vak. Zijn hart zat op de rechte plek, hoewel zijn -gezicht als een rozijn geplooid was, of zoo--als de jolige Justus van -Maurik het heeft:--»rimpelig als een overjarige appel" er uit zag. Wat -was er van onze paarden zonder Bokkie geworden! Hoe veel zorg en moeite -en tijd heeft hij niet aan die onmisbare dieren--onmisbaar, vooral toen -wij een ganschen nacht door moesten vluchten!--besteed. Voeder was -bitter schaars, gras was er hoegenaamd niet bij de Modderrivier en om -Kimberley; de twee dieren, die wij »Ladysmith" en »Kimberley" doopten, -kregen een hevige verkoudheid (de zoogenaamde »nieuwe ziekte") en werden -mager als Farao's gulzige koeien.... maar Bokkie wist altoos raad, en -redde ons van gedwongene vacantie op het ruwe St. Helena. - -Wij namen den weg ten zuiden van de Modderrivier tot aan Koedoesrand -drift, waar wij naar de overzijde doorgingen en een nacht onder het -gastvrije dak van den oude heer Hendrik Groenewald doorbrachten. Wat -waren wij in ons schik met ons rijtuig, en paarden, en koetsier! Welk -een contrast tusschen deze reis en onze laatste in Natal. Wij lachten -lekker bij de herinnering aan die lamlendige bicycles en al ons sukkelen -en zwoegen en zweeten daar bij het verre Ladysmith. »Het oude was -voorbij gegaan: alles was nieuw geworden." Er was ook overvloed van melk -op weg. Overal bij de boerenwoningen kregen wij er een bottel versche -melk, enkel voor het vragen, van de vrouw of de dochter des huizes. -Zelden was er een blanke manspersoon te zien op de boerenhoeven: de -vrouwen moesten met behulp van eenige Kaffers de gansche boerderij -voortzetten. Edele, onovertrefbare boerenvrouwen! Of zij zich dapper en -flink en ferm gedroegen! Zijn zij ook niet heldinnen? Zijn zij niet met -nog meer roem beladen dan heur mans? Hebben zij niet feitelijk veel meer -en veel zwaarder dan hunne echtgenooten of vaders of zonen geleden, -omdat zij meer gevoelig en teeder, liefhebbend en bekommerd van aard -zijn, en ook omdat de _verbeelding_ ze de dingen aan 't front veel -akeliger afschilderde, dan zij in _werkelijkheid_ waren? Maar wij moeten -ons haasten; wij gaan naar Kimberley en Magersfontein. Latere schrijvers -zullen den lof der Boerenvrouwen in lied en geschiedenis en roman -verkondigen. - -»Voort! _Ladysmith_--flink! _Kimberley!_ Wat zijn zij heerlijke, sterke -paarden, Bokkie?" - -»Ja, Baas! maar die zand is zwaar en die pad is lang. Ons moet langzaam -gaan, anders raak die perde gedaan, en dan? Wat vang ons dan aan?" - -Zoo was het ook. De weg van Bloemfontein door de Modderrivier naar de -lagers om Kimberley en bij de Modderrivier was een zeer zanderige en dus -bitter zware voor paard en muil en os. Even zoo de weg van Edenburg over -Jacobsdal naar de Magersfontein-posities. En toch was deze onze lijn van -communicatie, ons eenig kanaal voor den stroom van voedsel en voeder -voor mensch en dier, die onafgebroken naar de lagers vloeide. Twee -nachten sliepen wij op weg, en wij hadden een licht rijtuig en twee -sterke, vette paarden. Hoe zou het met Cronjé's burgers en paarden -gaan, als de Engelschen ze daar maanden lang lieten wachten? Voor ons -was het wel een soort van pleiziertocht, een dagelijksche picnic van -Bloemfontein naar de posities onzer commando's,--maar voor de twee -Regeeringen en Commissariaat-Departementen was er geen moeilijker taak -in eenig deel van de uitgebreide vechtlinie, dan de tienduizend burgers -en meer dan tienduizend paarden rondom de diamantenstad en bij de -Modderrivier en in de Magersfontein-posities van al het noodige te -voorzien. Naar al de andere groote commando's--te Colenso, Ladysmith, -Colesberg, Stormberg--had men een spoorweg voor den geheelen weg, of het -grootste deel in elk geval, om te gebruiken. Hierheen, even als naar -Mafeking, ging alles, alles per wagen, door os of ezel getrokken, en -Mafeking had natuurlijk maar een vierde deel van het getal burgers en -paarden, die hier om kost riepen. De Z. A. S. M. kon hier niet helpen. - -Daaraan dachten wij toen echter niet. Wij gingen voorspoedig en -pleizierig voort, met geweer en Mauser-pistool, zakboek en schetsboek -gewapend, en _Ladysmith_ en _Kimberley_ en _Bokkie_ zorgden dat alles -goed ging. Later heb ik dikwijls over den aangenamen rit, en vooral over -ons lekker avondeten, weelderige bedstede en zoete rust te »Koedoesdam" -(de naam der plaats) met weemoed nagedacht. Immers, niet verre van de -vriendelijke hoeve, wat lager af langs de rivier, zagen wij dien avond -den donkeren Paardenberg. Tusschen de Koedoesdrift en Paardenberg zou -het ongelukkige lager van Generaal Cronjé voor het laatst getrokken -worden. Op Koedoesrand zou er te vergeefs tegen Generaal Kitchener -gevochten worden, terwijl hij den kring van ijzer en staal om Cronjé's -duizenden hielp trekken. Dezelfde drift, waar wij door kwamen, zou -Generaal Cronjé geen twee maanden later trachten te bereiken; maar -French zou hem daar te gauw zijn, en hem den doortocht voor goed -afsnijden. Daar bij Koedoesrand zou de edele Hoofd-Generaal, Ignatius -Ferreira, door een ongeluk in het holle van den nacht den dood -ingaan--diep betreurd onder de duizenden, die met hem in den oorlog -beweend worden. Ja, op den stoep, waarop wij gezellig zaten te praten, -zou er een Britsch maxim geplant worden, en het huis, dat ons zoo -goed ontvangen had, zou weldra verwoest worden. Waar zwerft onze -grijze gastheer met zijne zwakke gade nu? Wat is er van hen geworden, -sedert--zij met zoo velen als kaf voor den wind door de legioenen van -Lord Roberts werden voortgedreven? - -Den volgenden dag tegen 1 uur waren wij te Olifantsfontein, ten oosten -van Kimberley, de hoofdkwartieren van Hoofd-Commandant C. Wessels. -Voor het eerst bevonden wij ons in een Vrijstaatsch lager, dat der -Hoopstadters namelijk. Sedert het einde van October waren zij reeds op -bovengemelde plaats, die minstens zes mijl van Kimberley gelegen was. -De Vrijstaters hadden verschillende kleine lagers van spoorlijn tot -spoorlijn, dat is: van Dronfield Siding ten noorden tot Spijtfontein, -ten zuiden der stad. De Transvalers hadden weer zekere posities op de -tegenovergestelde helft van den cirkel rondom Kimberley. - -De Hoofd-Commandant was ons zeer vriendelijk en voorzag ons van het -noodige voor mensch en dier. Uit gesprekken met hem verstond ik: dat de -grootste redenen waarom hij de stad niet nauwer insloot: _a._ gebrek aan -water en _b._ gebrek aan kanonnen was, terwijl voor hem afdoende reden -om geen aanval te wagen _c._ in de aanwezigheid van dynamietmijnen bij -de toegangen tot de stad gelegen was. Zoo legde de Commandant de zaak -uit. Of men zeker was op 't punt der dynamietmijnen, of slechts »het -onbekende" vreesde, zooals meermalen in oorlogstijden gebeurt, laat ik -aan anderen over om te beslissen. Dat het beleg van Kimberley een nog -grooter _fiasco_ dan dat van Ladysmith of Mafeking was, wordt door velen -beweerd. Mij kwam het voor, heel veel op een groote picnic in een dorre -woestijn te gelijken. Heldendaden werden er heel zelden verricht. Men -had er vooral met de ongevoelige Natuur te kampen, en die worsteling was -soms bitter zwaar, zoo als ik uit eigen ondervinding kan getuigen. De -droogte was dat jaar buitengewoon. Zelfs de ouden van dagen herinnerden -zich niet zulk een aanhoudende, regenlooze treurigheid in die gewesten -ooit gesmaakt te hebben. Was de omgeving van de diamantenstad nu schoon -en schilderachtig, dan had men toch iets om oog en hart te bekoren, -terwijl het lichaam van mensch en dier verkwijnde. De derde regel van de -Genestet's prachtig couplet kon, echter, in die dagen op de omstreken -van Kimberley, als een geheel, geenszins worden toegepast--de overigen -wel: - - _Natuur!--wat deert haar - Uw lief of leed? - Ze is reed'loos lieflijk - En zielloos wreed._ - - - - -XXVI - -Te midden der Rebellen - - -Tegen drie uur weerklonk er een alarm door het lager; »de Engelschen -komen uit de stad." In een oogwenk was alles in rep en roer. Er werd -geschreeuwd en geloopen, om de paarden in handen te krijgen. Haastig -werd er opgezadeld en zoo als gewoonlijk, reden eenige burgers lang voor -de overigen reeds in de richting der stad weg. - -»Bokkie! zaal op die merrie"--het kwam ons voor, dat »_Ladysmith_" -een goed rijpaard zou uitmaken, al was het dan ook braaf vreemd in -die dagen, om vrouwelijke paarden op commando te bezigen. Het bleek -ook later, dat »Kimberley" meer pijn dan pleizier aan zijn ruiter -verschafte, terwijl »Ladysmith" een gemakkelijken gang had. - -Zoo ging ik alleen voort, achter de paar kerels aan, die reeds waren -vooruit gesneld, op avonturen en nieuwe ondervindingen belust. Na een -goed half uur rijdens kwam ik op een heuvelrand, vanwaar de stad goed -zichtbaar was, en ik ook eenig kanongebulder kon hooren. Daar ginds in -de verte, links van onze posities, tegenover de Winburgers (als ik 't -wel heb) werd er dan ook heel blauw _à la Kimberley_ gebombardeerd. -Generaal Wessels trok ook met zijne burgers en een Krupp-veldstuk nader -naar de stad, maar kreeg geene kans om een schot dien namiddag te -lossen. Na het vreeselijk gedreun der scheepskanonnen te Ladysmith, was -het mij alsof ik een kinderspel bijwoonde, waarbij er met kanonnetjes -gevuurd werd--zoo klein en zwak waren de veldstukken van het garnizoen -met »Long Cecil" maakte ik eerst later kennis. - -Het veel belovend alarm was op niets uitgeloopen. Mogelijk was de -geheele demonstratie slechts bedoeld om het garnizoen van verveling -en _ennui_ te verlossen. Zij waren moede van het wachten en steeds -wachten op Lord Methuen. Zij waren ziek van al de mooie heliogrammen en -berichten, die allen op niets waren uitgeloopen. De belegering ontaardde -al meer van onzen kant in een stilzitten, om te zien of de honger niet -het werk van de kogels kon doen. Colonel Kekewich gaf ze stellig wat -oefening dien namiddag, om ze wat tijdkorting te verschaffen en--wij -willen het hopen--een _extra_ lb. vleesch voor hun avondeten te doen -verdienen. Arme drommels! Zij kregen destijds slechts ¼ lb. vleesch en -14 ons brood per dag! - -Daar het kinderachtige »vuurwerk" afgeloopen was, reed ik recht naar -een hoogen heuvel, waar ik een hoop paardenruiters bemerkte. Het was -de Generaal met zijn Hoopstadters en Krupp, de plannen van den vijand -beloerende, klaar om, waar noodig, toeteschieten. Van middag, echter, -was zijne hulp niet noodig, zoo reden wij--het geheele commando--naar -een klompje Boeren, die wij op de opene vlakte voor ons zagen. Zij waren -omtrent twee mijl nader naar de stad, wat rechts van onze positie, -en dus min of meer ten noordoosten van Kimberley. Ik wist niet welke -burgers het waren en bekommerde mij er ook niet om. Het begon mij -inderdaad te berouwen, dat ik mijn reeds vermoeid paard zoo lang onder -het zadel had. Het schijngevecht herinnerde mij ook zoo veel aan -dergelijke kluchtspelen te Ladysmith, dat ik eenigszins lusteloos met -de Vrijstaters verder ging. - -Verbeeld u, echter, mijne verbazing en mijn blijdschap, toen eene schaar -van mannen en jongelingen mij daar in 't veld toestormden en omringden, -uitroepende: - -»Dag! Meneer Hofmeyr! Is Meneer ook hier? Wie het dit ooit verwacht? -Wel; wie het dit ooit kon denk? Dag! Dag! Ons is al te blij om ons ou -Leeraar weer te ontmoet. Ha! Ha! Ha! Hoe gaat het nog met Meneer? Kan -Meneer dan ook schiet? Ha! Ha! Maar hoor! 't Is een pleizier om ons -ou Leeraar weer te zien. Goei'n dag! Goe'n dag! Hoe gaat het nog met -die vrouw en kinders? Almal wel? Mooi zoo. Ha! Ha! Maar dit 's 'n -onverwachte ontmoeting. Wie het dit ooit kon droom? Goei'n dag! Goei'n -dag! Welkom! welkom!" - -Ach! dat was mij een genot, eene weelde! Onvergetelijk oogenblik mijner -rondzwervingen! Zoo wat tachtig mijner oude gemeenteleden--ik was zes -jaar predikant te Warrenton, 1884-90--kijken mij in de oogen en groeten -mij met de hand en lachen van blijdschap, om hun vriend uit de »goede -oude tijden" weer te zien. De band tusschen ons was en is en blijft -innig nauw. Wat haalt er in de wijde, wijde wereld bij vriendschap en -liefde? Niets! niets. - -»Dag Oom Piet! Dag Neef Hansie! Dag Jan! Kerels! ik ben blij om jullie -te zien. Ken jullie mij nog? Hoe gaat het? Hoe gaat het? Jullie ziet -daar flink uit. Is alles wel thuis? Wat 'n ontmoeting hier in 't open -veld bij Kimberley!" - -Het was een handdrukken en groeten zonder einde. - -»En wat maak jullie almal hier?" riep ik uit, op hun geweers en -bandeliers lettend. »Is jullie allen Rebellen?" - -Vroolijk antwoordde er een uit den kring:--»Ja! Maar wie hebt ons -rebellen gemaakt?" - -Ik vroeg hem: »Wie?" - -Hij zei met een lach: »Jullie." - -Lezer! denk over dat klein woordje goed na. Er zit veel in. Voor -negen uit de tien Rebellen zit alles erin. Zij werden door de -_tegenwoordigheid_ der Vrijstaters of Transvalers als 't ware gedwongen, -om zich bij onze commando's aantesluiten. Zij konden zich in de meeste -gevallen niet helpen. Innig gehecht aan de burgers, die hun eigen bloed -in de aderen hadden; hart en ziel één met de Boeren _als personen_, -waren zij toch niet ontevreden met de liberale Regeering, die zij onder -de Imperiale Vlag genoten. Maar--zij hadden geene protectie van de zijde -der Engelschen. Zij werden onbeschermd door de vluchtende Politie en -troepen in hunne huizen achtergelaten. De Boeren kwamen--en _zij moesten -kiezen_ tusschen twee besturen. Bleven zij loyaal aan hunne Regeering en -Vlag, dan raakten zij natuurlijk in ongenade bij de Boeren Regeering, -die over hen feitelijk alles te zeggen had, en op slot van rekening -moesten zij huis en akker verlaten en naar de Engelsche liniën trekken. -Dat is met vele kolonisten gebeurd: zij waren de »undesireables" -bij de Boeren. In deze kan de Brit hun geen verwijt doen: _zijn_ -»undesireables" tellen Legio (God helpe de arme drommels!) Wel nu, -_zulk een offer_ zal men alleen brengen, als men door en door Engelsch -of Engelschgezind is. Dan is er (of behoort er te wezen) een enkele -hartstocht in het binnenste, een zelfverterende liefde voor het Britsche -Rijk en de Britsche vlag en den Britschen naam, waarvoor geen armoede of -ellende of verlies te zwaar weegt. Wij hebben ook allen eerbied voor -zulke karakters, al staan zij lijnrecht tegenover ons. Zij volgen hunne -natuur, hunnen aard, hunne gezindheid. Zij zijn eerlijk. Zij blijven -zichzelven gelijk en getrouw. Hun patriotisme en loyaliteit zijn innig -en echt. Vandaar hun enthousiasme, en offervaardigheid. Zulke lieden -worden natuurlijk in de hitte des strijds door de tegenpartij gehaat -en getergd en mishandeld, dat ziet men aan beide kanten gedurig -gebeuren--thans in Zuid-Afrika, en later--waar er ook oorlog mocht -gevoerd worden, maar _na den oorlog_ zullen zoodanige oprechte, -eerlijke, standvastige en edele karakters elkander wel weten te -respecteeren. Alle eere dus dengenen, die ten koste van schade en -schande, huis en akker, lijden en armoede, loyaal aan hunne Regeering -gebleven zijn. - -Maar--laat ons de vraag in alle eerlijkheid voor de rechtbank van het -gezond verstand der wereld leggen--kan en mag men zoodanig gedrag van -den gewonen Hollandsch sprekenden en Hollandschgezinden Kolonialen -Afrikaander verwachten of eischen? Het antwoord van den kalmen _denker_, -van den _non_-politieken, onpartijdigen menschenkenner kan niet anders -zijn dan: »Neen, geenszins!" - -Neem de Warrentonners, bijvoorbeeld. Ik ken ze persoonlijk. Zes jaar -lang leefde ik in hun midden. Zij hadden destijds niet den minsten -haat tegen de Imperiale Regeering. Zij waren hoogst tevreden met hun -Verantwoordelijk Bestuur. Hunne kinderen lieten zij in 't Engelsch even -veel, zoo niet meer, dan in 't Hollandsch onderwijzen. Zij spraken -nooit over een eigene, vrije, republikeinsche vlag. Het ging hun goed -en zij waren gelukkig. Hun eenigste klachte was: dat zij tegenover de -stedelingen van Kimberley bij de stembus geene kans hadden en dus van -te weinig invloed op parlementair gebied waren. - -Met de twee Republieken hadden zij, een innige, diepe, natuurlijke -sympathie--niet om redenen der politiek zoozeer als om redenen des -bloeds. Zij beschouwden de Boeren als een deel van de »Hollandsche -Afrikaanders", die zij gewoon waren »ons volk", of »onze natie" te -noemen. Toen Jameson de Transvaal binnenviel, stonden zij hart en ziel -aan de zijde der Republiek. Toen de »League" het tegen den »Afrikaander -Bond" opnam, waren zij als van zelven Bondschgezind. En toen de »Game -of Bluff" _alias_ de »Gewapende Pressie" tegen de Zuid-Afrikaansche -Republiek begon, sympathiseerden zij sterk met het volk, den Volksraad -en de Regeering over de Vaal. Maar geen enkele hunner dacht er aan, om -tegen zijn wettige Regeering de wapenen op te nemen. Zij sympathiseerden -wel met de burgers, omdat deze vleesch van hun vleesch en been van hun -been en bloed van hun bloed waren, maar zij waren gelukkig en tevreden -onder hun liberale, vertegenwoordigende en verantwoordelijke Regeering, -en waren hoegenaamd niet van plan tegen hunne Overheid optestaan en te -rebelleeren. - -Toen kwam de ongelukkige oorlog en de Boer plantte zijne vlag -in hun midden. Hij annexeerde Griqualand West als deel van den -Oranje-Vrijstaat--met veel recht nogal, want het land was werkelijk -Vrijstaatsch grondgebied, totdat de diamanten te Kimberley gevonden -en de grond door de Imperiale Regeering aan den zwakken Vrijstaat -ontfutseld werd. De Voormannen der Boeren riepen toen vergaderingen -bijeen en spraken de Kolonisten toe. In Natal voerde de Vice-President, -Generaal Schalk Burger, het woord; te Colesberg, Burgersdorp, Dordrecht -en elders spraken Generaal S. Grobbelaar en H. Schoeman en Commandanten -Olivier en Swanepoel enz. de Koloniale Afrikaanders toe; en te Warrenton -traden invloedrijke Vrijstaters uit Boshof en elders in deze delikate -zaak op den voorgrond. _Deze mannen wilden natuurlijk recruten hebben_: -hoe meer, hoe beter. Dat spreekt vanzelf, want hun getal was zeer klein -tegen de legioenen van Engeland. De Kolonisten echter, waren niet zoo -gretig om zich bij hen aan te sluiten, als velen denken of dachten. Zij -waren natuurlijk bevreesd, dat de zaak een »verkeerden draai" kon nemen, -om nu van geen hooger en edeler gewetensbezwaar te reppen. - -»_Het zal ons gaan zooals bij Slachtersnek!_" riep een hunner te -Colesberg op eene vergadering »als wij gevangen worden!" (Profetisch -woord ten deele!) - -Toen werd het aan die menschen voorgehouden, dat zij door de aanhechting -van hun land feitelijk burgers der Republiek waren geworden en dus tot -krijgsdienst gedwongen konden worden--en vooral werd nog _dit_ er -bijgevoegd: Dat de Transvaalsche Regeering plechtig belooft, de Rebellen -in een toekomstigen Vrede te zullen insluiten! - -_Alzoo_ werden de eerste Rebellen--omtrent 3000 man, zou ik zeggen--uit -Bechuanaland, Griqualand West, Colesberg, Burgersdorp, Aliwal Noord, -Barkly Oost, Dordrecht, Newcastle, Ladysmith, omgehaald, om den stouten -sprong te wagen en hun lot met hun Republikeinsche bloedverwanten -en stamgenooten in te werpen. Wij spreken niet van de enkele -uitzonderingen, die best mogelijk uit antipathie tegen de Engelschen -zich geheel vrijwillig en ongevraagd bij de Federalen aansloten. Wij -hebben de Rebellen van die eerste maanden, als een geheel, in 't oog. -Zij werden omgehaald, bepraten, tot zwijgen gebracht, beschaamd gemaakt, -betooverd, gevleid, bespot, gedreigd, gerust gesteld--al naar den aard -van spreker of hoorder!--totdat zij »half gewillig, half onwillig" -zeiden: - -»Nou toe dan maar,--geef ons geweers! Maar ons reken op jullie belofte, -broers!" - -Na Stormberg, Magersfontein en Colenso ging het natuurlijk veel -gemakkelijker, om »rebellen te maken". De vrees voor eene verandering -van het oorlogsgetij verdween; de hoop op de eventueele zege der -Boeren nam geweldig toe. 't Is een treurige waarheid: dat de meeste -Adamskinderen zich heel gemakkelijk laten bewegen, om aan den sterksten -kant te gaan staan! Velen, die vroeger op twee gedachten hinkende waren, -sloten zich na die groote slagen bij de meerderheid aan. Zoo steeg het -getal rebellen best mogelijk in Januari 1900 tot 5000. - -Het groote feit blijft echter: dat, die zich bij ons aansloten zulks -in den regel niet vrijwillig deden. Er was pressie noodig, om ze zoo -ver te krijgen. Om het op zijn sterkst uittedrukken: Zij moesten door -Proclamaties en Annexaties en Beloften gevangen worden! En om het -op zijn zwakst uittedrukken: »Zij waren gewillig om gedwongen te -worden"--zoo als één hunner het heel leuk verklaarde. - -Op de vraag van een Engelschen Kolonel, hoe het te verklaren was, dat -Kolonisten de wapens in die dagen tegen hun milde, liberale, vrije -Regeering konden opnemen, heb ik mij eens ongeveer aldus uitgelaten:-- - -»Zij waren niet zoo _anti_-Engelsch, als zij _pro_-Boer waren. Zij -waren niet zoo boos op hunne eigene Regeering, als verkleefd aan -hun eigen vleesch en bloed. Zij zijn niet zoo zeer tegen den Brit -_uitgetogen_, als door den Boer _ingezogen_. »Den eene hebben zij niet -zooveel gehaat, als zij den anderen liefhadden", om een bekend Engelsch -spreekwoord omtekeeren (»They did not love the one so much, but hated -the other more")." - -En dan--voeg er ook aan toe »den strijd om te bestaan". Honger is een -harde tuchtmeester. Armoede heeft geene keuze voor gewone lieden. Er -was vleesch en brood en kleeding in overvloed bij de Boerenlagers. Alle -armen kregen daar het noodige--mits zij gewapend waren. Ja, zelfs hunne -vrouwen en kinderen werden door de Boerenregeeringen ten deele gevoed -en gekleed, als zij op commando gingen. Niet slechts te Pretoria en -Johannesburg (waar er duizende families door den Staat onderhouden -werden), maar overal in de steden en dorpen en zelfs buitenwijken der -Republieken werden de huisgezinnen van vechtende burgers zoo veel -mogelijk van Staatswege geholpen. En ditzelfde stelsel werd ook in -al de dorpen, waar onze vlaggen wapperden, gevolgd. - -Welnu, de mensch moet leven. 't Is alles behalve pleizierig om honger -en koude te lijden. _Ergo_: de commando's groeien aan. Er wordt een -stad belegerd--»wat een aardig geval!" Men kan er volop te eten krijgen -en zelfs cricket spelen. Zwaar werk is er niet: geen »drill" elken -dag (wat zeg ik? er is nooit zoo iets), geen »sentry go" of »op en af -looperij" (zoo als de Engelsche soldaat moet doen), geen presentielijst -(»rollcall") wordt er ooit gelezen. Slechts eenige uren bij nacht uit de -warme dekens om »wacht te staan". Verder voor mijn paard en mijzelven -zorgen. Hoera! Er wordt gevochten van daag. Ik ga mee. 't Is een aardig -geval. - -Zoo is het gegaan, zoo en niet anders, in den regel. 't Is klinkklare -onzin om van een »diepgewortelden haat tegen Engeland en al wat Engelsch -is en een groot _pan_-Afrikaansch komplot, om de Engelschen de zee -in te jagen en de Transvaalsche of Vrijstaatsche Vlag met geweld te -Kaapstad en Durban te planten", in verband met het aansluiten der -Kolonialen te spreken. - -Als die theorie de rechte was, hoe kwam het dan dat er hoegenaamd geen' -zweem van een opstand in de Kaapkolonie _zelfs na Magersfontein_ te -zien was? Neen, die sleutel past niet op de deur der feiten. Waar de -Republikeinsche commando's kwamen en bleven en wortels schoten, daar -sloten er Rebellen zich bij ons aan. Daar en niet elders. Deze was -de algemeene regel. Persoonlijke aanraking, tastbare indrukken, -aanstekelijke gesprekken, gloeiende toespraken, dagelijksche omgang met -elkander--het eenigste komplot aan mij bekend. Proclamaties, beloften, -overwinningen en, in sommige gevallen ook »de brooden en de vischjes" -hebben het mirakel der samenzwering tegen de Britsche vlag -teweeggebracht. - -Droomen, idealen, gedachten, aspiratien zijn er wel degelijk in menig -hart geweest. Wie kan den Australiër beletten, om naar een vrij en -geheel en al zelfstandig Australische Republiek te verlangen? Wie zal -het den Canadees erg kwalijk nemen, als hij ten gunste van een vrij -Canada, onder een eigene vlag en zelfgekozen Hoofd pleit? Het hart -is vrij, om te verlangen en te droomen en te hopen. Niemand kan de -gedachten en idealen van den Hollandschen Afrikaander aan banden -leggen--evenmin als hij »de lieflijkheden van het Zevengesternte" kan -beperken. Welke vlag er ook boven ons wappere--het brein blijft altoos -ons eigendom, het hart is immer vrij. Goddank! dat de mensch zoo -geschapen is! Maar er is een groot verschil tusschen zoodanige droomen -en aspiratien en eene samenzwering tegen Engeland. Duizenden menschen -kunnen bovenstaande idealen in 't harte koesteren, zonder in 't minst -aan eenig komplot of oorlog of geweld te denken, laat staan te willen -deelnemen. - -_Pardon_, lezer! Wij zijn onze Voorrede eenigszins vergeten. Wij hebben -ons woord min of meer gebroken. Het was niet ons plan, om in dit werk -over theorieën te redeneeren. Dan komen wij nooit klaar. Wij wilden -slechts het een en ander van de commando's vertellen. - -Maar die lieve Warrentonners, mijn oude gemeenteleden, mijn trouwe -vrienden, met hun Mausers en Martini-Henri's op den schouder--het waren -meestal Martini's, die ze in die dagen kregen, »stomme goed"!--hebben -mij van koers gebracht. Zij hebben mij doen peinzen over de mysteriën -van het menschelijk hart en het menschelijk bestaan in de ingewikkelde -samenleving van ons arm, verdeeld Zuid-Afrika. Wonderlijk, ja vreeselijk -is de mensch gemaakt. Wie kent zijn eigen hart, laat staan dat van zijn -broedermensch! Wie is tot de diepste roerselen en trillingen van eens -anders gemoed afgedaald? Durven wij dan ooit een medemensch haten met -een volkomen haat, of verachten met een volkomene verachting? - -Arme Rebellen! Ze zijn in vele gevallen de grootste slachtoffers -der situatie geworden. Door den Brit werden zij verlaten; door den -Boer achtergelaten. Zij werden »in het net eens wreeden noodlots -verstrikt"--zouden de ouden gezegd hebben. Die _alles_ weet, zal, al is -hij ook de loyaalste onderdaan van Koning Eduard VII, moeten zeggen: -»Handelt mij zachtkens met den jongeling, met Absalom"--den Rebel! Die -echter een Transvaler of Vrijstater heet, en dien naam waardig is, zal -dat ander treffend woord van David op hem toepassen: - -»Ik ben benauwd om uwentwil, mijn broeder! Gij zijt mij zeer liefelijk; -uwe liefde is mij wonderlijker dan de liefde der vrouwen." - - - - -XXVII - -Verdwaald - - -Dien avond verdwaalde ik. Geen wonder! Er was zoo veel te vragen, zoo -veel te vertellen. De Vrijstaters gingen naar hunne tenten. Ik bleef -achter. De Warrentonners gingen huns weegs, behalve één vriend, die nog -wat met mij te kouten had. Het weder betrok, het werd laat; maar wij -bleven daar in de breede vlakte staan, over het oude en het nieuwe -gedachten wisselend. Was ik toen maar met mijn vriend en wapenbroeder -naar het Warrentonsche lager gegaan, maar ik dacht aan mijn vermoeid -paard en aan den warmen stal en het voeder te Olifantsfontein en meende -mijn weg daarheen wel te zullen vinden. Mijn vriend ging een eind weegs -met mij en toonde mij de richting aan, welke ik verder te volgen had. -Wij scheidden en ik vervolgde mijn weg met blijdschap. - -Ongelukkig, echter, ben ik niet met een al te grooten »knop voor -localiteit" (bump of locality)--zoo als de Phrenologen zekere projectie -boven de oogen noemen--gezegend. Ik raakte van koers. Ik verloor de -juiste richting, zonder het echter te weten. Voort ging het op een -stijven galop, maar de plaatse mijner bestemming kwam niet in 't -gezicht. - -Plotseling overviel de duisternis mij. In Zuid-Afrika heeft men weinig -schemerlicht. De overgang van dag tot nacht is verrassend snel, vooral -voor een Europeaan uit 't verre Noorden. Gij ziet alles voor u helder -en klaar--geen half uur later valt het gordijn, de lichten worden -gebluscht, de schouwburg wordt gesloten, de pret is afgeloopen. Of, -zoo als de dichter en wijsgeer, Coleridge, het zoo prachtig uitdrukt: - - _The sun's rim dips; the stars rush out: - At one stride comes the dark._ - -Ik ben werkelijk aan 't dwalen! dit wordt mij al duidelijker, al wil -ik het voor langen tijd niet gelooven. Voorwaarts »Lady"! Arm dier, -gij krijgt het zwaar op uw eersten dag bij Kimberley; maar wie weet? -misschien is Olifantsfontein daar achter dien heuvel voor mij. Ik jaag -zoo snel ik kan. 't Is een wedren met de duisternis Als ik in de rechte -richting ben, mag ik het nog winnen vanavond; maar als ik verdwaald ben, -kom ik er niet. - -Er is niets aan te doen. Mijn paard is nat bezweet en ik ben hopeloos -verward. »Na vroolijkheid komt oolijkheid" werd mij, als kind, dikwijls -gezegd. Ja, zoo is het ook. Pas was ik tusschen mijn goede vrienden -in; thans!--waar ben ik thans? Dat's juist de groote kwestie. Niets is -gemakkelijker dan om in de omgeving van de diamantenstad te verdwalen. -Er zijn geen prominente natuurlijke bakens, om in 't oog te houden: geen -hooge bergen of boomen. - -Het begint te regenen. Ja, dat moest er slecht nog bij komen. Nu -is de maat bijna vol. Een mooi spulletje, hoor! Dat komt van den -avontuurzucht. Zoo gaat het, als men sensaties zoekt. Hm, je wilt immers -indrukken ontvangen. Hier hebt je ze nu bij dozijnen--allen onaangenaam, -maar daarom des te meer onvergetelijk. - -Hè! Wat steekt me hier in den rug? Ik zie verschrikt om: 't is een -geweldige straal van een electrisch zoeklicht uit Kimberley! Voor de -eerste maal in den oorlog maak ik persoonlijk kennis met een sterk -zoeklicht, en ik moet erkennen, dat het mij veel meer dan de luchtballon -van Ladysmith deed rillen en grillen. Het wierp een verbazend helderen -straal en dat wel op mijn ruggegraat. Het ding doorboorde mij van -achteren als met een scherp mes. Sidderend keek ik telkenmale om, -zoo _nabij_ scheen mij het onbeschaamde monster te zijn. Ik twijfelde -er in het begin geen oogenblik aan, dat de mannen, bij dat licht -staande, mij van kop tot teenen met de oogen opnamen en ik verwachtte -elk oogenblik een schot, op mij gericht. Zóó ontzettend was de kracht -van het electrische toestel, zoo nabij scheen het mij te wezen, en zoo -onzeker was ik omtrent de richting, die ik insloeg. - -Meer dan eens schoot de akelige gedachte mij te binnen, dat ik mogelijk -in een cirkel gereden was en nu veel nader aan Kimberley was, dan toen -ik mijn vriend verliet. Toen er, echter, niets gebeurde en ik aan het -onheilspellend ding begon te gewennen, werd het mij spoedig duidelijk, -dat ik in elk geval al _verder_ van de stad reed. Het zoeklicht bewees -mij een bepaalde gunst, ten slotte, omdat ik daardoor te weten kwam, -waar de vijand was. Zoo zijn er meer »vermomde zegeningen" in de wereld, -niet waar? Hoe afgrijselijker het masker, hoe grooter het nut, dat er -achter schuilt. - -Het regent maar altoos zacht door, maar daarvoor heb ik immers mijn -regenjas meêgebracht. Dus stoor ik mij daaraan niet veel. In Natal werd -ik op dat punt gezouten. Ook kwam ik daar veilig en goed door mijne -avonturen te Dundee, Elandslaagte en Colenso. Het zal wel van avond ook -»alles recht komen", gelijk Jan Brand placht te zeggen. - -De wind begint te loeien en ik ben zoo eenzaam. 't Is tastbare -duisternis rondom en op mij, behalve wanneer de electriciteit als -een bliksemstraal op mij daalt en eenige oogenblikken blijft rusten. -Wat wordt er van mij en »Lady" vannacht? Wij gaan op een stap voort. -Plotseling staat het dier stil. Het wil geen voet verzetten. Ik stijg -af en ontdek, dat er een draad-omheining voor ons is. Wel, het beste -is om al langs de omheining maar voort te gaan. Ik leid het paard aan -den teugel en stap met een bekommerd gemoed en hongerige maag in het -duistere en onbekende voort. - -Er is eene sloot aan mijn rechterhand, zooals de regen er vele rondom -Kimberley in oude paden spoelt. Ik kijk van tijd tot tijd in de -sloot.--Wat is dat ding daar? Het lijkt precies op het lijk eener -vrouw! Daar, diep in de sloot. Met huivering buk ik mij voorover--Neen! -er is niets. 't Is een spel mijner fantasie. Een telegrafist te -Olifantsfontein had ons dien dag verteld van zekere vrouw, die uit -Kimberley trachtte te vluchten en wier lijk ergens in eene sloot -gevonden was! Hij had het _gehoord_, zeide hij, maar niet gezien. Ik -schudde de storie toen gemakkelijk van mij af, daar er zoo vele van dien -aard in oorlogstijd de ronde doen; toch bleef er eene nasmaak van het -verhaal aan mijne verbeelding kleven. Vandaar het gezicht, dat ik meende -te zien. Mogelijk is de geheele geschiedenis van de vrouw op die wijze -geboren. - -Eindelijk zag ik een klein, dof licht voor mij, welkom als een vuurtoren -voor den beangsten zeeman, wanneer de stormwind loeit en de gapende -golven zijn vaartuig bedreigen. Ik vind spoedig eene plaats, waar de -doorndraad slap hangt en met eenige moeite gelukt het mij »Lady" er over -te krijgen. 't Is bij acht uur in den avond. Vijf uur was zij onder den -zadel. - -'t Is een eenvoudige boerenhoeve, van »rauwe steenen" gebouwd, die -ik langzaam nader. Ik klop aan de deur. »Wie is daar?"--roept een -vrouwenstem. »Een vriend--een Transvaler!"--is het antwoord. De deur -gaat open en ik vind mij in de tegenwoordigheid van een gezellig -vrouwtje. Op den achtergrond zie ik een jonge dame en een jongeling in -de kamer zitten. De rest is gemakkelijk te gissen: met behulp van den -jongen Vrijstater kreeg ik wat mielies voor mijn paard--pure mielies, -zonder kaf zelfs, moest »Lady" dien nacht vreten,--die onder een boom -in de opene lucht en den kouden regen den nacht moest doorbrengen. Eene -plaats werd mij aan den avonddisch gegeven, waarop er wat brood en -vleesch gezet en koffie geschonken werd. De huisheer was op commando, en -de vrouw deed wat zij kon in hare eenvoudige en beperkte omstandigheden, -om mijne behoeften te gemoet te komen. Tafel en stoelen, voedsel en -alles binnen in de woning toonden armoede, maar zij gaf, wat zij mij te -geven had, op echte boerenwijze. Een matras werd op den grond in het -voorvertrek--de »zitkamer", waar men gasten ontvangt, als zij door de -voordeur instappen (ik kwam er bij de achterdeur in)--door de jonge dame -gelegd en een bed werd er door hare rappe handen in een oogwenk voor de -twee manspersonen gespreid. Alles was schoon en ik kan de goede lieden -niet genoeg voor de gastvrijheid van dien avond dankzeggen. - -Maar--er waren geen binnendeuren in het huis, dat uit vier kleine -vertrekken bestond. De »voorkamer" had twee openingen, voor deuren -bestemd. De ééne gaf toegang tot de slaapkamer van de moeder en de -dochter des huizes, de andere leidde naar de eetkamer, waardoor men tot -de kleine keuken kwam. Er waren gordijnen van gekleurd linnen voor de -openingen gehangen, maar elk woord dat men sprak, was door het gansche -huis hoorbaar. - -Na een half uur gezellig pratens in het voorste vertrek, verdween -de moeder achter het gordijn. Zij ging slapen. De jonge man was -zeer levendig en vroolijk. De jonge dame zag er blozend en rijzig en -welgevuld uit, zooals een jonge Boerendochter van achttien of negentien -zomers er behoort uit te zien. Het werkzaam leven in de opene lucht, -gepaard met eenvoudige spijzen en volop versche melk geeft overvloed -van groeikracht en rondheid van leest. Aan hare houding en manieren -kon ik spoedig bemerken, dat zij den jongeling niet ongenegen was. -Wat den depêcherijder betreft--hij behoorde aan het Vrijstaatsche -Wielrijderscorps, dat toen reeds hunne wielen meestal met paarden -verwisseld hadden--wel, hij kon de oogen van zijn schoone vriendin -nauwelijks afwenden. - -Ik was blijkbaar in den weg. Beleefdheidshalve moesten de twee -jongelieden mij gezelschap houden. Mogelijk waren zij verloofden--in -elk geval waren zij stellig op elkander verliefd. Dus: naar bed zoo -spoedig mogelijk, opdat de jonge harten en oogen en wangen wat nader -aan elkander konden getrokken worden. De moeder had er blijkbaar geene -objectie tegen. Ik natuurlijk nog minder. - -»Goei'n nacht, jonge vrienden. Ik zal maar gaan slapen. Ik ben moede." - -Heel zedig en doodbedaard stonden de twee verliefden op en ik vond mij -alleen. Zij waren in de eetkamer, achter het gordijn verdwenen. Waar -konden zij anders gaan? Er was geen keuze--'t is oorlogstijd. - -Spoedig lag ik tusschen de warme dekens, druk bezig in slaap te vallen. -Het gefluister en gelach en ook andere geluiden namen, echter, gestadig -toe in de kleine eetkamer, geen acht treden van mijn peluw. Vroolijke -guiten! Laat anderen vrij oorlog maken; zij zullen »een deuntje vrijen". -Zij leven in het zoete heden. Wat raakt ze de toekomst van land en volk? -Morgen wordt er mogelijk gevochten, van avond wordt er stellig--gekust. - -Met lieflijke herinneringen aan de dagen mijner jongelingschap, viel ik -in slaap. - -Toen ik, eenige uren later, ontwaakte, lag ik nog alleen. De twee -tortelduiven kirden er steeds voort achter het dunne gordijn. Het -fluisteren en gichelen waren _crescendo_; de bouwvallige stoelen, waarop -het levenslustig paartje zat, kraakten en piepten op onrustbarende -wijze. 't Was als of de stoelen met geweld aan 't flirten waren. Wat -hebben die rustelooze stoelen mij dien nacht gehinderd!--even als het -knagen en knabbelen van eene muis of het rukken en plukken van een -spoorwegrijtuig soms der vermoeiden reiziger kunnen storen. Welk eene -weelde van woorden hebben vroolijke, jeugdige harten aan elkander -uittestorten! Wat is er alles te vertellen? Worden zij nooit moede? -Krijgen zij nimmer vaak? Kriek... kraak.... tchu-tchu-tchu-tchu-tchu.... -(geheimzinnige pauze); dan weer krieken en kraken, piepen en gichelen -(geheimzinnige pauze--tamelijk lang); nog eens gichelen en vooral -fluisteren, veel fluisteren, oneindig fluisteren. Goeie deugd! -wanneer is de conversatie uitgeput? Shu-shu-shu-shu-shu.-- -tchê-tchê-tchê-tchê-tchê--Kr.r.r.r.r.r.r.r.r.r.rits--kr.r.r.r.r.r.raak. -Och! wat heb ik 'n vaak. Jongens! houdt op! Lo-o-o-o-op sla-a-a-a-ap -t-t-t-t-toch. - -Ik dommelde eindelijk weer in voor een laatsten, verkwikkenden slaap. -Toen ik wakker werd, lag het jongmensch op zijn rug aan mijne zij te -snorken. Het meisje zag ik nooit weer. De oorlogsgolven, door French -naar Kimberley gestuwd, hebben haar en de haren gewis tot diep in den -Vrijstaat ergens geslingerd, totdat zij later in een »Concentratiekamp" -te land kwamen. De dartele ondeugende jongeling is mogelijk nog bij -Generaal De Wet. Het babbelend liefkozend paartje levert ons slechts -een typisch »kijkje achter het _linnen_ gordijn", om dan voor goed -van het oorlogstooneel te verdwijnen. Te midden der commando's, onder -het geknetter der geweren en het gedreun der kanonnen, met het alles -doordringend zoeklicht als 't ware op 't huisje, vermaken zij zich met -een ontijdige conversatie en eene luidruchtige flirtatie. Zoo gaat het -in de wereld ten allen tijde. In de dagen van Noach ging het veel doller -toe.... totdat de Zondvloed er onverwachts een einde aan maakte. Toen -Rome aan brand vloog, speelde Nero op de viool. Onder de lavastroomen -van Pompeji werd de wellust op heeterdaad versteend. - - _Daar ginds bij de linden klonk vedel en trom, - Daar draaide en zwaaide de vroolijke drom, - Daar woelde en krioelde het alles dooreen, - Maar aan lijden en sterven--daaraan dacht er geen!_ - - (JAN VAN BEERS). - - - - -XXVIII - -Aan de oevers der Modderrivier - - -Twee rivieren van Zuid-Afrika zijn door den vreeselijken oorlog met -onsterfelijkheid bekleed. Had men eenig mensch vóór den tijd gevraagd, -aan welke stroomen er vooral zwaar zou gevochten worden, hij had -gewis de Oranje en daarna de Vaal genoemd. Dat zijn immers de twee -grensrivieren der Republieken. »Waar zouden de Federalen meer bloed -kunnen vergieten, dan juist daar?"--zou elkeen gevraagd hebben. Ook deze -profetie, zooals bijna elke voorspelling in verband met den Anglo-Boeren -Oorlog, zou door de feiten worden gelogenstraft. Het zijn de _Tugela_ en -de _Modderrivier_, die door den krijg met roem beladen zijn. - -Bijna drie maanden vochten Buller en Botha aan de schilderachtige -boorden der Tugela; bijna vier maanden streden Boer en Brit op de vlakke -velden langs de Modder. Eerstgemelde getuigt van _Colenso_, _Spionkop_, -_Pontdrift_ of _Vaalkrans_, en de _Pieter'shoogten_; laatstgemelde -herinnert aan de gevechten bij de _Twee Rivieren_, _Magersfontein_, -_Klipdrift_, _Paardenberg_, _Poplar Grove_ en _Abramskraal_. Gelijk de -Trojaansche Xanthos en de Romeinsche Tiber zullen die twee stroomen door -alle eeuwen heen in geschiedenis en lied en storie leven. - -Laat ons eenige oogenblikken bij de oevers der Modderrivier, zoo als zij -in de maand Januari 1900, er uitzagen, vertoeven. Mijn vriend Oerder -heeft er eene reeks van interessante teekeningen van allerlei tooneelen -in zijne portefeuille, die veel sprekender en welsprekender dan mijne -»pen- en inktschetsen" zijn--hij bleef er een anderhalve maand lang -rondkijken, peinzen en teekenen, maar waar is mijn _Fidus Achates_ nu? -Hij is verre van mijne hulp verwijderd. Het heugt mij nog, hoe dikwijls -hij in die dagen mij toeriep: »Dit is een ideaal leven!" Ik zie hem nog -zitten op het voorste bankje van ons gezellig wagentje, starende en -steeds starende en altoos door starende en niets doende. Neen; ik vond -spoedig uit, dat hij wel degelijk iets, ja veel deed. Hij _zag_. Hij -trachtte _te zien_. Hij wilde de natuur in hare wonderlijkheid, hare -schoonheid, hare »God-grootheid" (zoo als Louis Couperus ergens zegt) -omhelzen. Hij wilde een of ander treffend tooneeltje, eer het voor -eeuwig voorbijvloog, verschalken, om het later op het sprekend doek -te vertolken. En dan: de lagers, tenten, paarden, muilen, zadels, -zadelzakken, opgebonden dekens, waterflesschen, kleederen en allerlei -oorlogstuig--hoe heeft hij die dingen, niet bekeken en doorkeken? En de -Mensch, hetzij Boer of Bokkie, vrouw of kind, werd door hem zwijgend -bestudeerd. Vooral »typische koppen"--zoo noemde hij ze--werden door hem -gezocht en ook gevonden en--in den zak gestopt (op papier). - -Week na week wachtten wij daar aan de Modderrivier voor de ontknooping -van het geheimzinnig drama aan de westergrens en dikwijls redeneerden -en verschilden wij over het levensdoel, dat ons het verkiezelijkst -toescheen. 't Was erg warm in die dagen en half geeuwend en half -ernstig, sprak hij eens den wensch uit, om _gelijk een schaap_ te -mogen worden. - -»Een schaap!"--riep ik lachend uit. - -»Ja, een schaap!"--herhaalde hij dood kalm, zonder den minsten zweem van -een glimlach. - -»Hoe zoo?" - -»Wel, kijk eens"--vervolgde hij--»het dier eet en drinkt en slaapt -en--staart de natuur den ganschen dag lang aan. Waar is er een -gelukkiger bestaan te vinden? Ik heb niets zoo lief als de natuur en -wordt nooit moede van haar aantezien. De menschelijke hartstochten en -bepeinzingen, werkzaamheden en worstelingen om te bestaan trekken af van -de natuur, sluiten het oog voor hare schoonheid. Ik wil deel van de -lieve natuur worden gelijk een schaap." - -Mijn goede vriend had blijkbaar ook, gelijk zoo vele kinderen dezer -eeuw, kennisgemaakt met: - - _»The heavy and the weary weight - Of all this unintelligible world."_ - -Wat mij betreft: de Mensch was steeds mijn hoofdstudie, de mensch en den -oorlog--_arma virumque cano_. - -De toevallige uitingen van Burgers en Burger-officieren, Depêche-rijders, -Adjudanten, Secretarissen, Geneesheeren, Hospitaal-nurses, en mannen -van 't Roode Kruis of het Informatie-Bureau waren mij vooral welkom. Ik -zocht tot de waarheid en de werkelijkheid der dingen door te dringen--een -moeilijke taak, ja eene hopelooze. De volle waarheid kan op geen punt -door menschenkinderen gevonden worden, en niet het minst in verband met -oorlogsfeiten. Het eigen _ik_ van spreker en hoorder speelt ongemerkt -een voornamen rol in de indrukken, die men meêdeelt en ontvangt. Dan, -hoeveel van een gevecht, bijvoorbeeld, kan door iemand, die zich in de -hitte er van bevindt, gezien en begrepen worden? Kruimkens, slechts -eenige weinige stukjes en brokjes, op zijn best genomen, kunnen zelfs -door Generaals of Commandanten worden meêgedeeld. In één woord: met -den besten wil der wereld kan geen mensch het koren uit de kafhoopen, -oorlogspraatjes, telegrammen en verslagen uitziften en oppikken. Niet -dat er met bewustheid en opzet onwaarheden worden opgedischt. Verre -daarvandaan. De zaak is eenvoudig deze: »alle menschen zijn leugenaars" -_nolens volens_. Wij kunnen het niet helpen. Het oog is te blameeren, -zoowel als brein en hart. 't Is ons zelfs geographisch onmogelijk om -den werkelijken gang van een grooten slag te bespieden. Voeg er dan nog -bij onze nationale vooroordeelen, onzen familietrots, onze politieke -sympathieën en antipathieën, onze geliefkoosde opinies en bekrompenheden, -ons gebrek aan oordeel en critisch talent en boven en vóór alle dingen: -de zelfzucht, die ons doet zien, wat wij zoo gaarne wenschen te zien -en het oog sluit voor wat ons onaangenaam en hinderlijk is,--en wie -durft beweren, dat hij een volkomen open en eerlijk oog voor de naakte -werkelijkheid bezit, en haar alleen door pen of penseel of woord -afschildert? Een ware geschiedenis van eenig volk of eenigen oorlog is -en blijft een onverwezenlijkt ideaal, een onvervulden droom--de wanhoop -aller eeuwen. Gelukkig de man, die met Darwin durft zeggen: »Nooit ben -ik, ter wille van den roem, een duimbreedte van de waarheid afgeweken." -Hij zal zich onder allen tegenstand en tegenspoed met de woorden van -Carlyle kunnen troosten: - -»Laat iemand met oprechten ernst zijne gedachte, zijne gevoelens, -den werkelijken toestand van het eigen hart uitspreken; en andere -menschen--zoo vreemd zijn wij allen door den band van sympathie aan -elkander samengestrengeld--moeten en zullen op hem acht geven." - - * * * * * - -Van Olifantsfontein gingen wij naar _Brakdam_, eene boerenplaats, waar -de heeren Anderson en Williams (zwager van President Steyn) een soort -van Commissariaat-depôt voor de Vrijstaatsche lagers op kleine schaal -regelden. De plaats grensde aan de Modderrivier en lag ongeveer een uur -rijdens van 't groote lager van Generaal Cronjé. Het was ons spoedig -duidelijk geworden, dat de groote vraag in die gewesten voor ons zou -zijn: hoe onze twee groote, lijvige paarden in goede conditie te houden! -Dank zij gemelde heeren, hebben wij van tijd tot tijd er eenige zakken -kaf en mielies gekregen, een onschatbaar voorrecht boven vele duizenden. -Dat zaakje werd door mijn ouden vriend, den heer Williams, spoedig -beklonken. Den naam der plaats wordt echter om andere redenen genoemd. -Generaal French zou juist in de nabijheid van Brakdam door de rivier, -als een pijl uit een boog, in 't midden van Februari schieten. Ja, in -dezelfde »drift", waar wij een heerlijk bad in die dagen genoten--te -voet van de plaats naar de rivier wandelend--drenkten zijne ruiters -hun dorstige paarden, toen zij Kimberley gingen verlossen. Zonder het -in de verste verte te droomen, wandelden wij een geheelen dag op dien -historischen bodem rond, en van een roodachtigen heuvel, tusschen de -hoeve en de wateren der Modder, zaten wij langen tijd het tooneel voor -ons intedrinken. - -Er waren er niet minder dan drie Vrijstaatsche lagers voor ons ten toon -gespreid--één aan gene, twee aan deze zijde der rivier--schilderachtige -groepjes tenten en wagens, en sierlijke rookkolommen langzaam ten hemel -stijgend. Rondom de lagers heerschte de woestijn. Slechts bij en op -de rivierwallen was er iets groens te zien. Wij blikten overal rond, -en zoo ver als 't oog kon zien aan alle kanten was de aarde woest en -ledig. De »vaalboschjes" waren inderdaad vaal, ziekelijk, bleek-blauw, -stoffig, treurig om te aanschouwen. Geen sprinkhaan zou op dat armoedig -kreupelhout azen, laat staan een paard of muil. Gras was er geen: dat -wil zeggen, gras dat groen en eetbaar was. Hier en daar zag men eenige -lange, gele, uitgedroogde scheuten het hoofd amechtig ten hemel beurend, -of er mogelijk een droppel waters mocht nederdalen! Nooit heb ik zulk -een kale, God-verlatene landstreek gezien. Wij waren inderdaad op de -zoomen van de gevreesde Kalahari. Arme paarden! Arme burgers! Zij -konden noch vooruit, noch achteruit. Daar op de barre, meêdoogenlooze, -brandende aarde hielden zij de wacht op Methuen--die nooit zou opdagen. -Gelijk de koude den grooten Napoleon meer kwaad deed dan de Russen, zoo -putte de droogte de krachten van Cronjé meer uit dan de Engelschen. -»Zielloos wreed" was de Natuur al de lange maanden, die onze burgers -aan de boorden der Modder, aan den uitgebreiden Magersfontein-front -en rondom Kimberley moesten doorbrengen. Mensch en dier verzwakten, -demoraliseerden, verkwijnden. De Engelschen hadden volop geld en -onuitputtelijke bronnen. De troepen klemden zich vast aan den voedenden -spoorweg. De Boeren moesten met een paar handen vol mielies 's morgens -en 's avonds voor hunne onmisbare paarden tevreden zijn--er waren niet -half genoeg wagens, om de groote commando's van het noodige te voorzien, -en de weg tusschen Edenburg of Bloemfontein in de uitgeputte, behoeftige -lagers was lang en zwaar. De Engelsche tactiek aan de uiterste -westergrenzen van het vechtterrein was meesterlijk _na_ Magersfontein. -Zij lieten ons als 't ware aan ons lot over--aan droogte en aan den -Tijd, »den Meester van alle dingen", zoo als Napoleon gewoon was te -zeggen. - - _'t Land was stof, de velden smachtten, - 't Gras werd hooi, de beek was droog, - Plant en boom verloor zijn' krachten, - Kwijnde, dorde voor ons oog, - Alles zonk voor 't zonnevuur,-- - Goede vader der natuur._ - - FEITH. - -Aangenaam was het mij ook Generaal de la Rey op den stoep der woning -te Brakdam te mogen vaarwel zeggen, eer hij met zijn adjudanten en -zijn secretaris (Advokaat Ferreira, die Advokaat De Wet was opgevolgd) -naar Colesberg snelde, om zijne krachten met die van French te meten: -twee van de knapste en beste Generaals, die er in den oorlog zijn -opgetreden--mannen, die elkander volkomen waardig zijn. Nooit vergeet -ik, hoe Generaal de la Rey, de man van ijzeren wil, de Spartaan onder -een volk van Spartanen, den dood van zijn oudsten zoon (Adriaan, een -mijner leerlingen--een jongen van pas 19 zomers) betreurde. Hij had den -jongeling lief, innig lief. Te Modderrivier, waar de »Twee Rivieren" -elkander ontmoeten, daar trof een bomscherf den dapperen zoon, die in -zijns vaders armen te Jacobsdal stierf. Zelf reed de Generaal met zijn -stervend kind van het bloedig slagveld in den nacht naar het dorp. Wat -beteekende hem al den krijgsroem, dien hij behaald had? Niets en minder -dan niets, in vergelijking met het verlies, dat hij daar moest lijden. - -»Na alles, na al dien langen strijd,"--stortte hij zijn hart aan mij -uit (want wij kenden elkander reeds lang)--»moest ik nog mijn zoon ook -afgeven!" - -Met zijn algemeen beminden Veldkornet, J. Coetzee van Lichtenburg, was -het nog veel meer tragisch afgeloopen. Zijn zoon (ook een Gymnasiast) -sneuvelde te Graspan (of Rooilaagte); de vader viel te Magersfontein. -Twee broeders, bijwoners op de plaats van den Veldkornet, bleven -ook te Magersfontein in den slag. Zoo ging er op een morgen een -Hottentot-dienstknecht met de paarden van de vier dapperen naar de -weenende huismoeder terug. - - * * * * * - -Van Brakdam reden wij naar het groot lager van Generaal Cronjé, dat -geen driehonderd treden van de rivierwallen gelegen was. 't Was een -reusachtig Boerenkamp, het grootste, dat er ooit in den oorlog bij de -vechtliniën betrokken werd. Het getal wagens kan ik niet opgeven. Zij -vormden een grooten driehoek, met eene opening of poort bij elken hoek. -Drie veldsmederijen hadden het dagelijks druk met paarden te beslaan. -Twee groote bakovens waren zeer kunstig uit de zachte aarde der -rivierwallen uitgehold en leverden heerlijk versch brood voor duizenden -monden. Van den morgen tot den avond zag men er tal van burgers in de -rivier zichzelven of hunne kleederen wasschen. Sommigen zwommen er -vroolijk in de verkoelende wateren rond. In het lager bevonden zich -vele honderden burgers, sommigen verbonden aan commissariaat-, post- -en telegraafwerkzaamheden, anderen om op de wagens te passen of zich -te komen verschoonen, na eene week in de vuile Magersfontein-posities -te hebben gezeten. Er bestond eene regeling, waarbij de burgers in de -slooten en gaten tegenover Methuen's leger elkander bij de lagers aan de -Modderrivier en omgeving met dat doel aflosten. Voor het eerst zag ik -ook een aantal Boerenvrouwen aan 't front. Zij leefden er in de wagens, -dikwijls met kinderen bij zich. De bejaarde, zachte, goedhartige vrouw -van den generaal woonde met haar gemaal in een ronde tent, in 't midden -des lagers gesteld. Haar nemen wij het evenmin kwalijk als Mevrouw Piet -Joubert, dat zij haar man vergezelde. Maar 't is erg jammer, dat men -ook andere burgervrouwen toeliet, om daar op het gevaarlijk terrein hun -mans te komen bezoeken en bij hen te blijven. Later vonden wij tot onze -verbazing uit, dat bijna al de Commandanten en Veldkornetten rondom -Kimberley hunne vrouwen bij zich hadden, en dat vele burgers hun -voorbeeld volgden. De lange rust na Magersfontein, het »beleg-spel" om -Kimberley, werkte zeer nadeelig op mensch en dier. Velen vergaten er, -dat er een oorlog met het machtige en het rijke Engeland gevoerd werd. -Zij aten en sliepen en dronken koffie--totdat French met zijn -vijfduizend ruiters plotseling op hun horizon verscheen. - -Er waren ook edele vrouwen en jonge dochters bij het groote lager, -die wij niet ongenoemd kunnen voorbijgaan: Mevrouwen Neethling, van -Klerksdorp, en Ameshof, van Pretoria, met haar flinke helpsters. Mevrouw -Neethling was de gade van den Landdrost van Klerksdorp en stond aan -'t hoofd van een Transvaalsch Veldhospitaal, waarvoor zij de noodige -fondsen gecollecteerd had. Van het begin des oorlogs tot kort voor den -val van Pretoria bleef zij werkzaam in 't veld. Mevrouw Ameshof was een -Nederlandsche dame, de bekende echtgenoote van den _ex_-Rechter, die, -ter wille van het geweten, zijn hooge en eervolle betrekking neerlegde. -In wind en weêr, regenstormen en zomerdroogte deelden zij het lot der -burgers. Of zij zware toeren hebben doorgestaan! Vroolijk, gastvrij -en dienstvaardig deden zij, wat zij konden, om kranken en hongerigen, -neerslachtigen en stervenden te helpen. Zij zullen haar loon gewis -ontvangen--niet in geld en goed, maar in de liefde en de liederen van -het Hollandsch sprekend volk van Zuid-Afrika. - -Het grootste figuur aan de oevers der Modder in die dagen was Generaal -Piet Cronjé. Zijne reputatie was toen ten toppunt gestegen. In den -Vrijheidsoorlog had hij zich een naam te Potchefstroom verworven; de -Jameson-inval verhoogde zijn roem; Magersfontein zette er de kroon op. -Assistent-Commandant Christiaan De Wet werd eerst ná dien slag naar -Magersfontein gezonden, om Cronjé, als Vecht-Generaal, bijtestaan. -Niemand wist toen, wat er in dien stillen, kalmen, eenvoudigen man stak. -Generaal de la Rey had toen nog geene kans gehad, om zijn buitengewone -krijgstalenten te openbaren. De ster van Generaal Botha was toen pas -te Colenso boven den gezichteinder verschenen en de Boeren aan de -westergrenzen kenden hem niet. Voor hen dus, was Cronjé de groote man, -de beste Generaal, die wij hadden, de held bij uitnemendheid. Wat -President Kruger op politiek gebied was, dat was Generaal Cronjé op -krijgskundig terrein in het oog der burgers in 't algemeen. Hij was de -Achilles van het leger. Zijn bloote naam wrocht wonderen op het gemoed -en den geest der burgers. Zijne tegenwoordigheid bezielde de wankelende -harten met verschen moed. Zijn geloof, zijn zelfvertrouwen, zijne -persoonlijke dapperheid was zóó groot, dat hij anderen onwillekeurig -met zich meesleepte. Alzoo kwam het, dat hij den brillianten slag van -Magersfontein won. De geschiedenis toont op vele bladzijden, hoe dat -het geloof, het vertrouwen, de verbeeldingskracht des menschen de -grootste wonderwerkers in de wereld zijn. De komst van Cronjé naar de -Modderrivier tegen het einde van November mag een keerpunt in den oorlog -heeten. _Hij redde den Vrijstaat_--voor eenige maanden althans. Hij -hield Lord Methuen bij de Modderrivier, en Kimberley bleef omsingeld. -Dit alles was het gevolg van zijn grooten naam en zijn aanstekelijken -moed. Geen wonder dat zijn gevangenneming te Paardenberg ook een crisis -in den oorlog mag genoemd worden. Mannen als de fiere, krachtige, -godsdienstige Cronjé openen en sluiten epochen in de geschiedenis van -oorlogen. Te Modderrivier begon ons schitterendst hoofdstuk in den -strijd tegen Engeland, te Paardenberg werd het geëindigd. - -Niemand denke echter, dat hij zijne commando's als door een tooverroede -regeerde en tot gehoorzaamheid bracht. Hij droeg een korte »karrewats" -bij zich, die hij wel degelijk op een of ander tragen schouder in den -slag van Modderrivier heeft toegepast. Een veldkornet klaagde bij mij, -dat hij er onschuldigen zoowel als schuldigen meê »inspireerde"! Zijn -gewone geaardheid te Pretoria was zacht en vriendelijk; maar op commando -was hij enkel officier. Hij wilde gehoorzaamd worden. Hij wilde orde en -regel en tucht hebben. Alles moest naar _zijn_ zin geschieden. Wee den -man, die hem in de wielen reed. Kinderlijk en ootmoedig moest men hem -volgen, tegenstand en critiek waren hem een gruwel en een steen des -aanstoots. - -Eens hoorde ik hem iemand, die van hem verschilde, en al redeneerend het -woordje »maar" gedurig gebruikte, toeroepen: - -»Ik hou niet van het woord »maar". Ik wil geen »maar" hebben. Jij moet -tegen mij niet »maar" zeggen"! - -De episode was nog al klassiek.--Zegt Shakespeare niet ergens in een van -zijn Drama's: »but me no buts"? - -Op eene andere gelegenheid zag ik een burger van middelbaren leeftijd -in zijne tent komen, met een »verlofbriefje" (zooals hij het noemde), -om naar huis te gaan. Het briefje was van een Commandant en moest -natuurlijk eerst door den Generaal bekrachtigd worden, eer de man naar -zijne woning kon gaan. - -»Waar is jou verlofbriefje?"--sprak de Generaal op zijn zachte wijze. - -»Hier, Generaal!"--antwoordde de smeeker eerbiedig, hem een stukje -papier toereikend, en een hoopvolle blik toewerpend. - -Hij nam het tusschen de vingeren, en, zonder het in te zien, scheurde -hij het aan stuk; de stukjes op den grond werpend. - -»Daar is jou verlofbriefje!"--voegde hij den verbaasden man met -vonkelende oogen toe. - -De man verstomde. Men kon eene speld in de tent hooren vallen, zoo stil -was het. Niemand sprak er een woord. - -»Dag Generaal!"--zei onze teleurgestelde vriend heel eerbiedig, terwijl -hij opstond, zijn hoed nam en de tent verliet. - -Zulke tooneelen waren een noodzakelijke reactie tegen de losbandigheid -en tuchteloosheid in de verlofpest, die onze gelederen decimeerden en -demoraliseerden. Vrees is een noodzakelijke factor in de opvoeding van -»groote," zoowel als »kleine kinderen". Generaal De la Rey, en later ook -Generaal De Wet, hadden ook veel moeite in menig kritiek oogenblik met -wederspannige burgers en ontrouwe officieren. Ook zij werden gevreesd, -zoowel als bemind. Geen Boeren-Generaal echter was zóó gevreesd als -Cronjé. Dat wist en gevoelde elkeen, die in het lager kwam, heel -spoedig. Hij heerschte zonder vrees of gunst. Hij ontzag geen mensch. -Hij alleen was de Baas. Vandaar de bijnaam, Napoleon, die hem werd -toegevoegd. - -Hij geleek echter veel meer op een Jozua, dan op een Napoleon. Veel van -zijn invloed en macht was aan zijn innige godsvrucht, zijn kinderlijke -vroomheid te danken. 's Avonds ging hij den vergaderden krijgers -geregeld in den gebede voor. In de schemering kwamen de honderden, -die er in de lagers waren, voor zijne tent bijeen. Ds. Winter, of Ds. -Strasheim, of een andere leeraar las een deel uit Gods Woord, deed -een gebed en sprak een kort woord, waarop de Generaal zijn krachtige, -heldere, doordringende stem tot den troon der genade verhief. Als -er geen predikant in het lager was, trad hijzelve, gelijk een Charl -Cilliers of een Paul Kruger vóór hem zoo dikwijls gedaan hadden, voor de -schare op. In elk geval kon men 's avonds zijne stem als een zilveren -bazuin langs de oevers der Modderrivier hooren klinken, terwijl hij -den Allerhoogste om vergiffenis en bijstand smeekte. Uit volle borst -zong het volk dan een onzer fraaie Psalmen of Gezangen, terwijl het -kinderlijk geloof een stralenkrans om het breedgewelfde voorhoofd van -den onverwinnelijken Generaal vlochten. - -Men heeft spottend gesproken en geschreven over den vreemden, -eigenaardigen, »Oud-Testamentischen godsdienst" der Boeren en over -hun »ouderwetsch geloof" zich vroolijk gemaakt. Noem hun godsdienst -»Oud-Testamentisch" en hun geloof »ouderwetsch", als gij wilt, en -vraag uzelven dan af: Ligt die Oud-Testamentische godsdienst niet -misschien aan den wortel van den heldenmoed en de taaie volharding, -door de kern der Boeren ten toon gespreid? Is hun onuitblusschelijke -hope op verlossing niet mogelijk in hun ouderwetsch, voorvaderlijk -geloof gegrond? Vanwaar komt de onwankelbare standvastigheid van de -Boerenvrouwen? De Boeren zijn inderdaad een vreemd, eigenaardig volk, -vooral voor de kinderen dezer materialistische en naar geld en genot -dorstende eeuw. Zij hebben de gansche wereld door hunne daden verbaasd. -Kan zulk een volk geheel en al uitgeroeid of verbasterd worden? Of zal -het blijven voortbestaan, tot een Teeken en eene Getuigenis tegen een -bedorven en verblind geslacht. - - - - -XXIX - -Bij de Magersfontein Randjes - - -Van een laag »kliprandje", waartegen Cronjé's lager als 't ware -aanleunde, kon men de beroemde »Magersfontein Randjes" ten noordwesten -duidelijk zien. Elken avond, kort voor zonsondergang, gingen van de -menschen uit het lager op het randje zitten, om de geregelde avondsaluut -van Lord Methuen's scheepskanonnen bij te wonen. Een donderend geknal, -uit de richting van 't Britsche kamp komend, een tweede van de -Magersfontein-posities en een lichte ronde wolk van de eene of andere -punt in de randjes opstijgend--dat was de orde van den dag. »Daar val -hij!"--riep een of ander toeschouwer dan uit. Nog een--en nog een--en -soms nog een bom of vijf, zes er bij--en de opvoering was afgeloopen. -Het waren lyddiet-bommen als je blieft, maar zij deden niemand eenig -kwaad. Er zaten wachten den ganschen dag lang op al de hoogste punten -dier randjes, die, zoodra zij de vurige tong van het monster zagen, -luide uitriepen: »Daar's hij, burgers!"--waarop elkeen zich op de eene -of andere wijze verschool, eer de gonzende projectiel in hun midden -neerplofte. Niemand bekommerde zich later over die vroeger zoo gevreesde -bommen. Ook _hunne_ manieren leerde men kennen. Waarom Lord Methuen het -deed?--Waarschijnlijk om aan Generaal Cronjé duidelijk te zeggen: »Hier -ben ik nog! Ik ga niet van hier weg!"--en intusschen was Lord Roberts -druk bezig achter zijn rug, om een overweldigende macht te organiseeren. -Methuen bleef doodbedaard wachten. Hij deed niets. Neen--toch niet. -Twee dingen moeten op zijne rekening gesteld worden, gedurende de -lange periode tusschen Magersfontein en de verlossing van Kimberley -door Generaal French: _a._ Colonel Pilcher kwam plotseling in 't begin -van Januari op een lager van de Griqualand West rebellen dicht bij -_Douglas_ af, en nam er zoo wat 40 hunner gevangen, met lager en -Commandant incluis; en _b._ eene afdeeling zijner Cavalerie viel het -_district Fauresmith_ binnen--en verbrandde en vernielde er een aantal -boerenhoeven! Het eerste wapenfeit strekt hem allerwege tot eer, want -Commandant Scholtz en zijne manschappen werden er heel netjes verrast. -Het tweede is een van de schandelijkste gebeurtenissen uit den oorlog. -Volgens een telegram van een Vrijstaatschen officier kwamen er »zoo -wat 2000 Engelsche ruiters met 11 kanonnen twee uur te paard in -den Vrijstaat, _om te vernielen_!--Huizen en meubelen, ja zelfs -schoolmeubelen werden verwoest!" Conan Doyle erkent ronduit, dat er -zulk een vernieltocht plaats vond en hij beklaagde het gebeurde. De -dag komt, wanneer alle fatsoenlijke Engelschen zich zullen afvragen: -»Maar hoe kwamen die officieren van Lord Methuen er toe, om huizen -en meubelen te gaan verwoesten, zonder een enkel schot te vuren"! En -werd niet op hen geschoten. Van verraad of strategische redenen was -er geen sprake. »De beschaafde, galante, wel opgevoede officieren van -Methuen" gingen dus veel verder dan de »onbeschaafde, ongeletterde, -ruwe Boeren" in Natal. Wij hebben geen huizen verbrand of door dynamiet -opgeblazen. Vele meubelen werden vernield, vooral te Dundee! zelfs door -onbeschaamde, lange vingeren weggevoerd, maar--op 9 Januari 1900, werd -er voor 't eerst in den oorlog op koelbloedige wijze door Britsche -troepen een aantal Vrijstaatsche boerenwoningen verbrand! Die smet is -onuitwischbaar. Voor beschaafde menschen is zoo iets onvergefelijk, -omdat het onbegrijpelijk is. Welk een schouwspel voor het aangezicht -van de hooge zon en van de lage naturellen, op de plaatsen hunner bazen -achtergebleven! Treurt en weent allen gij, die trotsch zijt op de hooge -tradities en edele ridderlijkheid van den Britschen Officier--zooals gij -hem in uwe geschiedenissen hebt leeren kennen. - -Er werd destijds een krachtig protest tegen die gruwelen door de -beide Presidenten aan Lord Roberts gericht: wij twijfelen er ook geen -oogenblik aan, dat, als de hitte en de opgewondenheid des strijds -voorbij zijn, de gemoederen van alle partijen eenigszins weêr tot -bedaring komen, het gansche Britsche Rijk op dat protest »Amen" zal -zeggen.... Wie zal echter de onschuldige slachtoffers der Majuba- of -Magersfonteinwrekers weer opbouwen? - -Naar die randjes gingen onze harten vooral uit. Wij wilden het beroemde -slagveld bestudeeren en schetsen. Den dag na onze aankomst bij Generaal -Cronjé, had ik reeds de gelegenheid met het rijtuig van Ds. Strasheim -van Klerksdorp erheen te rijden. Veel werd mij toen reeds verteld en -getoond. Later gingen wij beiden er een gansche week met ons wagentje -tusschen de randjes en kopjes schuilen. Op weg daarheen zagen wij aan -onze linkerhand _de groote sloot_, ruim vijf mijl lang, over de gansche -vlakte, van de rivier tot aan de Magersfontein Randjes door de Boeren -_na den slag_ gegraven. Daarin hielden de Vrijstaters en de Transvalers -naast elkander getrouw de wacht, gereed om elk oogenblik een aanval -afteslaan. De sloot was goed vijf voet diep en een paar voet breed, en -de grond eruit gehaald, werd aan den linkerkant als een wal opgehoopt, -ter verdere beschutting tegen vijandelijke kogels. Tegenover de plek, -waar er een man stond, maakte deze een opening in den wal voor zijn -geweer, om op den vijand aanteleggen. Sommigen hadden er ook steenen -opgestapeld met schietgaten ertusschen, anderen bedekten de openingen -met takken. Elkeen ging zijn eigen gang en maakte zijn eigen deel van -de sloot. Ook liep de sloot niet juist overal door. De aarde was op -verscheidene plekken zeer steenachtig, en ook was het niet noodig om -juist elke trede van den langen afstand uittegraven. Zoo waren er vele -plaatsen, waar de geduchte schansen voor vier, of zes, of meer treden -niet bestonden. Ook in deze zag men het bekende gezond verstand, dat -een hoofdrol in der Boeren tactiek vervult. - -Aan den rechterkant van den weg naar de randjes zagen wij eenige -kleine Vrijstaatsche lagertjes, uit een half dozijn tenten en wagens -bestaande, in de opene vlakte. Daar werd er geslacht en gebakken voor de -Vrijstaters in de sloot. Daarheen werd hun koffie en suiker, hun tabak -en beschuit gezonden. Arme drommels! Ze hadden het daar in de slooten en -te Magersfontein en overal aan de westergrens erg zwaar, vooral in de -eerste weken van Januari. Er was noch koffie, noch suiker in die dagen -en bitter weinig tabak. Thee, zonder melk en zonder suiker smaakt niet -al te lekker. Gelukkig was er steeds volop vleesch en brood. In ééne -maand bijvoorbeeld werden er 4,000 schapen en 80 ossen, volgens -informatie aan mij door den heer Williams gegeven, aldaar geslacht! - -Wij reden de poort, die tot de _binnen_zijde (of noordzijde) der randjes -en kopjes den toegang verschaft, zoo wat tien uur op den morgen door, om -door een treffend gezicht verrast te worden. Daar links van ons hingen -de Potchefstroomsche lagertjes als bijennesten aan de kopjes vast. Vier -of vijf verschillende groepjes tenten en hutten van allerlei aard en -maaksel en fatsoen waren er te zien. Naar 't eerste kampje rijdend, -moesten wij een opene ruimte van ongeveer honderd treden tusschen -twee randjes passeeren. Doodbedaard gingen wij voort, totdat er een -paar lyddiet bommen uit het Engelsche Kamp, dat geen zes mijl ver en -duidelijk zichtbaar was, over onze hoofden vlogen. Bokkie versnelde toen -natuurlijk onzen gang, totdat ook wij achter een randje gedoken waren. -Zoo gering was echter de beschutting daar bij het lager van Commandant -Wolmarans, dat wij gewaarschuwd werden, om ons wagentje elders te -verbergen. Twee maal was er een bomskogel door de tent van Veldkornet -van Graan (onzen gastheer), bijvoorbeeld, gevlogen, waarvan één hem nog -al in het been wondde. Toen de avondschaduwen onze bewegingen ietwat -bedekten, sloegen wij het hazenpad in en vonden wij een heerlijke -schuilplaats in eene kloof tusschen twee hooge randjes. Vandaar uit -gingen wij op onze dagelijksche wandelingen, om de vroolijke burgers in -hunne pondokken en grotten, spelonken en gaten, slooten en »bokzeilen" -optezoeken. »Torren" noemden zij zichzelven lachend: betere benaming is -er moeilijk denkbaar voor de bewoners van de Magersfontein posities. De -meesten hunner hadden zich letterlijk gaten in de randjes geboord. Als -wespen en torren doken zij in hunne holen weg, wanneer de bomscherven de -rotsen rondom hem bont en blauw, ja geel (als er een lyddiet bom viel) -sloegen en vaneen scheurden. Uiterst zelden werd er iemand gekwetst, -en toch waren zij er achter zeer gevaarlijke, lage, rotsige, randjes, -binnen zes mijl van de groote Scheepskanonnen verscholen. De reiziger -zal zich verstommen, als hij de wonderlijke Boeren-plannen aldaar -gadeslaat. - -Aan de zuidzijde dier randjes, zoowat twintig of dertig treden vóór -den voet derzelven, liepen de kromme, kronkelende slooten, die als -eene continuatie van de vorengenoemde »groote sloot" kunnen beschouwd -worden. Chronologisch echter, werden er slechts twee slooten (elkeen -60 of 80 voet lang) _vóór_ de langere, die de vlakte doorkruist, -aangelegd--zooals wij later zien zullen, als het gevecht besproken -wordt. - -Uren lang kan men aan de buitenzijde dier randjes langs kortere of -langere grachten wandelen! Elke duim ervan werd door de burgers -eigenhandig gemaakt. Het was een reuzentaak. Toen wij er waren, in 't -midden van Januari, werd er nog altijd door gegraven; hier werd er wat -dieper, daar wat verder gedolven; deze sloot werd verlaten en gene er -in de plaats van gemaakt. Helder overdag werd er getobt en gezwoegd -in de verschroeiende hitte der zon en in het gezicht der Engelsche -veldkijkers. De wachters stonden altoos klaar op de toppen der kopjes, -om hen tijdig te waarschuwen tegen het naderend gevaar. - -Heerlijke schetsen heeft mijn kunstlievende vriend daar opgedaan--mocht -hij er eens veel bij verdienen. Dergelijke oorlogsprenten zijn nog nooit -gezien! Verbeeld U, lezer! dat gij op den rand van die diepe breede -gracht staat, niet verre van de plaats, waar Generaal Wauchope en zijne -dappere Schotten sneuvelden. Gij kijkt in de schaduwen der sloot en ziet -niets. Toch hoort gij iemand lezen! Gij bukt en buigt u voorover..... -wat? daar steken er een paar naakte teenen uit! Gij springt over -de sloot--en ziet een burger op den rug liggen in eene holte, in -den slootmuur gegraven, met een Bijbel, of een Catechisatieboek van -overleden Professor John Murray in de vuile handen. Zijne laarzen -of veldschoenen zijn uitgedaan wegens de verschrikkelijke hitte. In -zijne hemdsmouwen ligt hij er te lezen. Vuil zijn handen en voeten -en 't gelaat zelfs, omdat er nauwelijks genoeg drinkwater naar de -gevaarlijke kopjes en slooten dagelijks vervoerd wordt. Het water komt -in »tanks" van de fontein bij de hoeve van den heer Bisset, eigenaar -van Magersfontein--een goed drie-kwart uur rijdens vandaar; de tanks -zijn maar schaarsch, en de drinkers zijn vele. _Ergo_: de arme Torren -kunnen zich niet wasschen en moeten eens in de week in de gezegende -Modderrivier een bad gaan nemen. Eens in de week kunnen zij de oogen -wasschen, de arme kerels! En toch--hoe opgeruimd, hoe pleizierig, hoe -speelziek, grappig zijn zij! De geest der burgers in die dagen was beter -dan immer tevoren. Zij wedijverden met elkander in vroolijkheid en -vooral in het vervaardigen van kunstige en veilige hutjes en holen. De -onbekende reiziger zal zich verbeelden, dat hij er nieuwe katakomben -ontdekt heeft, als hij op de slooten afkomt; en, aan de binnenzijde dier -randjes ronddolend, zal hij uitroepen: »Hier woonde eens een vreemd ras -van menschen; in holen woonden zij gelijk de Boschjesmans en Loofhutten -bouwden zij, gelijk de Israëlieten van ouds"! - -Wat hebben wij er aangename dagen bij onze dierbare land- en lotgenooten -doorgebracht! 't Was eene betooverende schilderij, fantastisch en vreemd -als een droombeeld. Eene godsdienstoefening hebben wij er bijgewoond, -die in een groot schilderstuk dient vereeuwigd te worden. Daar achter -het kopje, naast het lagertje van Vecht-Generaal Andries Cronjé, waar -de geniale Veldkornet Roos van Klerksdorp ons zoo dikwijls te gast -had--rechts van den spoorweg, als men op weg naar Kimberley tusschen de -»Magersfontein Randjes" doorstoomt--stond Ds. Winter op een namiddag te -preeken. Zijne gemeente zat er op de groote steenen, die elken heuvel in -die streken bedekken. Wij kleefden altegader aan de noordelijke helling -van het »Kerk-Kopje" (zoo als burgers het spoedig gedoopt hadden), als -een groote zwerm bijen vast. De Engelsche bommen konden immers elk -oogenblik een woordje meêspreken. In 't midden der welsprekende rede, -die met diepe aandacht werd toegeluisterd, gilde onze wacht uit: »Daar -kom hij!"--en elkeen, Herder en Kudde, bukte zoo laag als mogelijk. De -twee harden knallen volgden kort op elkander, de eerste bij het vertrek, -de tweede bij de aankomst van onzen rustverstoorder. Met een gevoel van -verlichting, zagen wij het gevaarte dicht bij de spoorlijn, een vijftig -of zestig treden van onze vergaderplaats, ontploffen. 't Was nog al -een lyddiet-bom en het geraas was oorverdoovend. De Dominé hield zich -echter goed. Hij ging met zijn rede voort en, op de plaats, waar de -bom gevallen was, met de hand wijzend, gebruikte hij het gebeurde als -een voorbeeld, om zijn onderwerp toetelichten. Nog drie projectielen -volgden, allen gelukkig in dezelfde richting geslingerd. De preek was -spoedig uit en het slotgebed volgde. Onze artist meende, ter wille van -zijn werk, wat te mogen rondkijken en zag de goede lieden in allerlei -vreemde houdingen. De meesten stonden overeind met den voorganger, maar -van de anderen waren er sommigen voorover liggend en anderen met het -hoofd achter een steen gedoken. Deze laatsten waren geen lafaards, maar -slechts voorzichtig, zoo als de meesten Boeren zijn, die echtgenooten en -vaders en grondbezitters zijn. Bij het zingen van den slotzang waren -allen op de been. - -Soms kwam Generaal Cronjé met zijn staf en eenige onderofficieren onder -het gastvrije »bokzeil" van Veldkornet Roos wat schaduw en rust zoeken, -terwijl wij ook daar waren. De _Prieska-expeditie_ werd in die dagen -op touw gezet en een Vecht-Generaal (Breytenbach) werd daar onder het -bokzeil aangezegd, dat hij zich moest gereed maken, om met een paar -honderd man dien verren tocht naar het noorden der Kaapkolonie, aan de -oevers der Oranjerivier, te ondernemen. Als manna in de woestijn daalden -er soms wat vruchten uit Klerksdorp op ons af, daar bij datzelfde, -onvergetelijke bokzeil, met de kar van Vecht-Generaal Andries Cronjé -(den zachten, algemeen beminden, maar helaas! ziekelijken broeder van -den Generaal) er onder. Een halven tros druiven, _daar_ gegeten, smaakte -ons als de vruchten van Kanaän, en een slokje Kaapschen brandewijn was -een luxe, die slechts bij dat wonderlijke bokzeil te genieten was--en -dat wel slechts bij bijzondere gelegenheden. - -Niet verre van de plek, waar ons wagentje bij een grooten Mimosaboom -schuilde, geheel en al achter de randjes, was het lager van Veldkornet -Douthwaite, Potchefstroom dorp. Daar werden wij eens op een lekker -diner door den Veldkornet (later tot Vecht-Generaal verheven) en zijn -vriend, ex-Raadslid W. Jooste, onthaald. We hadden er kippenvleesch, -aardappelen, rijst en--een likeurtje, in den vorm van een glas whisky: -een ongehoorde weelde in die barre gewesten. - -Waarnemenden Veldkornet Liebenberg--later Vecht-Generaal onder De -la Rey geworden,--den bij Mafeking gewonden Commandant Wolmarans van -Potchefstroom, Commandant Tollie de Beer van Bloemhof, en vele andere -notabele personen zagen wij in die dagen. Wij spraken tezamen over -de gebeurtenissen van den oorlog op verschillende punten van het -uitgebreide vechtterrein. Allen waren opgeruimd en moedig en zagen een -rooskleurige toekomst tegemoet. - -Helaas! Was het niet de pauze voor den storm, waarin wij ons -verlustigden? Speelden wij niet op den rand eens afgronds? Moesten wij -niet handelend opgetreden zijn, in plaats van te wachten, totdat er een -avalanche op onze hoofden neerstortte?--En toch! De tijd van krachtig en -doeltreffend handelen was toen reeds voorbij: als sprinkhanen uit de -Kalihari, zoo kwamen de Engelsche soldaten uit de zee op onze kusten -af. Wie kon ze uit de landpalen der Republieken weren? Onmiddellijk na -Colenso, werd er te Londen besloten: om Lord Roberts--met Kitchener als -eersten Staf-Officier--naar Zuid-Afrika te zenden; al de resteerende -leger-reserves opteroepen; een 7de en 8ste Divisie (elk 10,000 man -sterk) naar 't front te sturen: elf Militie-bataljons bij het leger -te voegen; een Rijdende Yeomanry-macht op de been te brengen; een -menigte kanonnen, insluitende een Howitzer-brigade uittezenden en -zooveel mogelijk vrijwilligers aantewerven. In de koloniën (Australie, -Nieuw-Zeeland, Canada, Natal en de Kaapkolonie) werden er rijdende en -andere Corps voor den krijg toegerust. Alzoo werd er ruim 100,000 man -in korten tijd bij de 100,000, reeds in Zuid-Afrika aanwezig, gevoegd. -Nationaliteitsgevoel is een krachtige hefboom in tijden van gevaar -vooral. Geen wonder dus, dat er van alle kanten mannen uit het groote -en uitgestrekte Britsche Rijk, na Colenso en Magersfontein, naar de -vaandelen van Lord Roberts toestroomden. Nog eens: hoe konden onze -kleine commando's zulk een heir op de vlakke velden van den Vrijstaat -den weg versperren? Door de bloote getallen des vijands werden wij -genoodzaakt terug te vallen! - - - - -XXX - -De Slag van Magersfontein - - -Op een dag zaten wij met Generaal Cronjé en eenigen zijner adjudanten op -het hoogste kopje van Magersfontein, waarop hij elken morgen vroeg ging, -om Lord Methuen's kamp te bestudeeren. Ons wagentje stond in eene kloof, -achter dien bewusten kop. »_Daar, onder die doornboomen, daar_--hij wees -met den vinger op eene plaats, onder aan onzen voet, links of oost van -de voorpunt der Magersfonteinrandjes--_kwam ik met mijn zeven Adjudanten -op de Bergschotten vroeg in den morgen af_. Het was heel onverwachts. -Een van de kerels dacht, dat het struisvogels waren--je weet immers hoe -snaaks die menschen gekleed zijn,--maar ik wist, dat zij Schotten waren -en riep uit: 'Schiet, kerels! Schiet hulle!' Zóó sprong mijn lijfwacht -van de paarden en begon terstond op hen te vuren. Spoedig knetterden de -geweren van alle kanten: zóó begon de slag van Magersfontein." - -De plaats, waar deze interessante episode voorviel, was werkelijk -_voorbij het voorste kopje_ van onze Magersfontein-posities! Vóór -dat kopje was er eene sloot, die door een klompje Kroonstadters, -Hoopstadters en Potchefstroomers bezet was, maar de voorpunt der -Schotten was voorbij die gevaarlijke positie in de duisternis gekomen, -zonder het zelf te weten. Hadden hunne Officieren geweten, waar zij -zich dien morgen vroeg bevonden, konden zij door links te zwenken -de »Magerfontein Randjes" van de oostzijde hebben genomen, en alzoo -achter ons centrum gekomen zijn. Daartoe echter, kon het onder de -omstandigheden onmogelijk komen, daar zij blijkbaar »als dwalende -schapen" op Cronjé's lijfwacht aanlandden, niet wetende, dat zij te -midden van en ten deele zelfs voorbij de Boeren-posities waren. Zulk -een vreemd voorspel tot een gevecht vindt niet dikwijls plaats. De -Engelschen kenden het terrein hoegenaamd niet, of mogelijk meenden zij, -dat de Boeren de voorste randjes en de groote opene vlakte tusschen de -randjes en de Modder-Rivier verlaten hadden. Toen Lord Methuen daags -tevoren eene batterij veldstukken en een zwaar scheepskanon op de -randjes en kopjes liet donderen, kwam er geen antwoord terug. Tevergeefs -gonsden en sisten de granaten in elk hoekje en scheurtje; tevergeefs -verbrijzelden de lyddiet-bommen de groote klippen; het bleef alles -doodstil op die rotsige randjes. En rechts van die randjes--van -Engelsche zijde beschouwd,--waar er zulk een prachtige, ruime opening -was voor zijne groote macht, om den marsch naar Kimberley voort te -zetten, daar zou geen Boer het wagen, om hen den weg te versperren. -Natuurlijk niet, meende de fiere Engelschman, daartoe zijn zij te bang; -in het open veld vechten zij nooit! Zoo zond hij Generaal Wauchope -met een geheele Brigade Hooglanders, om vlak bij de oostelijke punt -der randjes voorbij te marcheeren en alzoo tegen het breken van -den dag de Boeren uit de achterste heuvelen, of, wie weet, uit de -Scholtznekhoogten, goed zes mijl verder naar Kimberley, te verdrijven. - -Hoe het ook zij: vóór Generaal Wauchope wist, dat hij binnen onze liniën -was, begon Generaal Cronjé's zeven onverschrokken Transvalers op de -voorste gelederen te schieten, en--ergste van al!--uit de opene vlakte -aan zijne rechterhand sprongen er duizende vlammen uit de geduchte -Mausers. Daar in het open veld, zonder _sloot_ of _wal_ of _doorndraad_ -of eenige andere schuiling, dan de dunne, lage doorn-boomen en -vaalboschjes, die er in overvloed aanwezig waren, lagen de »bange -boeren" den vijand af te wachten. Al dat geschrijf in Engelsche boeken -over de grachten en draadomheining, en wat niet al, die ons het voordeel -te Magersfontein bezorgden, is klinkklare onzin. Slechts voor een paar -vooruitstekende kopjes waren er op dien dag slooten gegraven! Eén -enkele, gladde draad hing er slapjes aan een aantal palen--zoowat -50 of 60 treden vóór die slooten geplant, maar elders was er geen. -De Engelschen kwamen er nooit mede in aanraking, volgens mijne -informatie--ook beteekende die draad totaal niets, volgens de getuigenis -mijner eigene oogen. Paarden mogen erover struikelen bij nacht, maar -menschen stellig niet. - -Toen er schuin achter en rechts (oost) van de voorste kopjes gevuurd -werd, begon men ook uit de slooten de dichte drommen van het vijandelijk -voetvolk gewaar te worden, en groot was de slachting der arme Schotten -in de eerste vijf minuten. »Als schapen waren zij ter slachting geleid." -Geen Boer, die kennis van zaken heeft, zal het den dapperen Schot ooit -kwalijk nemen, dat hij dien vroegen morgen retireerde, zoo snel als -mogelijk. Zijn geheele aanval was een »blunder", slechts een weinig -beter dan die van Generaal Gatacre bij Stormberg. - -Laat ons nu bij Cronjé op dien hoogsten top aan de oostzijde der -randjes, wat naar achteren, blijven zitten, en verdere ontwikkeling van -den slag gadeslaan. De Schotten liggen meestal plat op den grond, achter -de vele »boschjes", die er vooral links van de kopjes in 't opene plein -te zien zijn. Met hun kleine graafjes--die tegelijk als pikken dienst -doen--maken zij zich gaten in den grond, waarin zij kunnen liggen -schieten. Er is zoo veel laag hout in de vlakte, dat zij de Boeren nooit -te zien krijgen; maar het scherpere oog van den Boer weet gedurig zijn -man te vinden en te treffen. Zoo wordt er heen en weer onophoudelijk -in het schemerlicht met de geweren geschoten. Onze kanonnen blijven -doodstil. Er zijn twee Vrijstaatsche en een Transvaalsche Krupp, alsmede -twee Pom-poms en een handmaxim op het vecht-terrein. Op order van den -Generaal blijft het grof geschut zwijgend den loop van zaken afwachten. -Zij zijn er op de kopjes en één Pom-pom is dicht bij den spoorweg -gesteld, alwaar de Generaal den hoofdaanval der Engelschen verwachtte. -Daar schuilen de Potchefstroomers van Wijk Gatsrand en Wijk Vaal Rivier, -en de Ventersdorpers en de Bloemfonteiners onder Fourie (later Generaal -geworden), klaar om den spoorweg met hun bloed te behouden. Nog verder -rechts zijn er Ladybranders uit het verre oosten van den Vrijstaat -en Zoutpansbergers uit het uiterste noorden der Transvaal. Die allen -zijn toegesneld in de ure des gevaars; waar is onze Homerus om ze te -bezingen?--zij vormen den rechtervleugel van Cronjé's macht. Zij hooren -het gevecht, maar kunnen er ongelukkig niet aan deelnemen. De spoorlijn -werd ongebruikt gelaten. Geen gepantserde trein zelfs kwam er opdagen. - -Tegen zonsopgang beginnen de Engelsche kanonnen ons linkercentrum -aantetasten. Er zijn er ongeveer 24 veldstukken, waaronder ook eene -batterij Howitzers, die lyddiet spuwen. De randjes en kopjes, waarvoor -de Kroonstadters, Hoopstadters, Potchefstroomers en Klerkdorpers zich in -de bresse stellen, worden verschrikkelijk met ijzer en lood, en geelen -lyddiet begoten. Toen vonden de burgers bij ondervinding uit, hoe goed -het plan beantwoordde, om op een afstand van de rotsige heuveltjes in -slooten te blijven. De weerkaatsende bomscherven en kogels konden ze -daar geen kwaad doen. Die op of achter de lage randjes scholen, hadden -het veel zwaarder, dan die er vóór en dus nader aan den vijand waren. -Vandaar dat er _na_ den slag en ook te Colenso en Paardenberg en Poplar -Grove zoo veel aan grachten-graven door de Boeren gedaan werd. Op onze -burgers in de opene vlakten kunnen de kanonnen niet schieten, daar de -gebrokene Schotsche Regimenten er vóór hen op den grond liggen, tusschen -onze scherpschutters en de Engelsche kanonnen. Daar verre, voor ons -linkervleugel, trachten eenige Engelsche kanonnen de slooten bij de -randjes te enfileeren. Mogelijk vonden de Boeren het zeer onaangenaam, -want na dien tijd zijn al de slooten voor de randjes gegraven. - -Zoodra het aan Generaal Cronjé volkomen duidelijk is, dat de Engelsche -machten uitsluitend op zijn linkervleugel aandringen, begint hij zijn -Reserve-Corpsen met effect te gebruiken. Hij had er namelijk een 600 -paardenruiters, (rijdend voetvolk) uit bijna al de commando's gekozen, -en ver van de vechtlinie, achter de randjes wachtten zij ongeduldig op -het psychologisch moment om toe te schieten. Daar vliegt Vecht-Generaal -Andries Cronjé, met een paar honderd ruiters, van achter de bedekking -der heuvelen uit, dwars over het open veld, om zich bij onzen -linkervleugel te voegen. De ballon staat hoog in de lucht; de Engelschen -zien hem uit de verte; de kanonnen mikken op zijne dapperen. Voort -snelt hij--de onverschrokkene, die tegelijk de zachtaardigste van alle -Generaals mag heeten--onder den kogelregen door. De paarden worden in de -eene of andere holte, of achter een damwal of kleine verheffing van den -schijnbaar gelijken bodem gelaten, en de mannen kruipen naar voren met -de Mausers in de vuist. - -Ook Lord Methuen stuurt natuurlijk versterkingen in die richting: hij -heeft er volk te over. De Grenadier-Garde en vijf compagnieën Yorkshire -Lichte Infanterie (volgens Conan Doyle) worden in de richting der -Modderrivier gezonden, waarop onze linkervleugel rustte. Zij versterken -daar de wankelende rijdende infanterie en lanciers, die te voet, gelijk -de Boeren, daar onder en achter de doornboomen liggen te schieten. - -Wederom laat Cronjé een compagnie van zijn reserveruiterij van achter -de randjes over de opene vlakte jagen. 't Is Veldkornet Coleman, van -Bloemfontein, die vooraan gaat en zij laten zich door de bommen en -granaatkartetsen en het scheepskanon geenszins afschrikken. - -Ons linkervleugel bestaat uit mannen van Wolmaransstad, onder -Commandant Potgieter, van Lichtenburg (Comt. Vermaas), kleinere klompjes -Fauresmithers en Boshoffers (onder waarnemende Commandanten) en de -Bloemhoffers onder Commandant Tollie de Beer. Zij kregen het bitter -zwaar daar in 't open veld. Haastig worden er steenen, waar die te -vinden zijn, opgeraapt en in hoopjes gestapeld ter schuiling; maar de -burgers zijn niet in Natal, waar de overaltegenwoordige Kaffer-kraaltjes -en muurtjes zoo goed te pas komen. Groote steenen zijn hier zeer -schaarsch tusschen de kopjes en de rivier. De groote vlakte, _waarop -de vijandelijke legers tegenover elkander plat op den grond liggen_ -(!) heeft echter den vorm van een lange, breede, nauwelijks van ons -standplaats merkbare deining, waarvan de Engelschen de eene zijde en -de Boeren de andere zijde in veilig bezit hebben. Zoodra een der beide -partijen echter te ver naar voren gaat, wordt de aarde met bloed -bevlekt. De menigte mimosa's en vaalboschjes zijn echter het voornaamste -kenmerk van het vechtterrein daar links. Die daar op den grond ligt, -ziet niets en wordt ook niet licht gezien. De Boeren kruipen echter -gedurig nader, hoe langer de strijd duurt. Ze worden al moediger, -naarmate zij den toestand van zaken begrijpen. - -Nog eens stort zich een groote klomp ruiters uit de richting van Scholts -Nek op den Engelschen linkervleugel af. Het gaat over een lange, opene -vlakte. De granaten en lyddietbommen kunnen ze echter vandaag niet -keeren. _De Boer vecht zoo als nooit tevoren_ in den oorlog. 't Is -Vecht-Generaal Ignatius Ferreira, van den Oranje Vrijstaat, die zich in -de hitte des strijds, tegen elf uur, bij onze gelederen aansluit. Van -'t verre Ladybrand is hij daarheen gesneld. De President heeft hem pas -in de plaats van Vecht-Generaal Prinsloo (van Bloemfontein) gesteld en -met roem heeft hij zich met zijne mannen beladen. Op hem (even als op -Generaal Andries Cronjé) zijn de volgende woorden, op Louw Wepener -bedoeld, zeer toepasselijk: - - _Aan het hoofd dier dappre helden - Staat een man van vrees bevrijd, - Maar ook teêr en zacht als zelden - Harten kloppen in den strijd._ - - (N. HOFMEYER, kijkjes in onze geschiedenis). - -Nog een laatste, wanhopige poging gaat de ongelukkige Methuen wagen, om -de schaal naar zijnen kant te doen overslaan. Er is nog één regiment -Hooglanders: de Gordons. Zij staan er bij de kanonnen, die zoo na als -mogelijk naar onze linien geschoven zijn, _omdat ons geschut nog altijd -zwijgt_. Tegen één uur komen ook de Gordons nader. Zij willen de slooten -vóór ons linker-kopje bestormen en den dood hunner broeders wreken. -Volgens Conan Doyle kwamen zij tot 400 treden van onze posities, hetwelk -zeer te betwijfelen is; maar er was geene kans om verder te komen. Ons -geweervuur wordt al heviger. Ons linkervleugel komt al meer naar voren. -De geheele Schotsche Brigade is in doodsgevaar. Zij vreezen te worden -omsingeld en afgesneden van hun kamp. Daar gaat de heele boel op -den loop: Argylls en Sutherlands, Seaforths en Black Watch, met de -onverwinnelijke Gordons incluis! Zij snellen er heen, alsof de Duivel ze -jaagt. Bij de kanonnen blijven de Gordons staan, maar de overigen zijn -niet te keeren, eer zij een goede »mijl achter den rug hebben" (volgens -Doyle), zulk eene paniek heeft de Mauser verwekt. - -Ach! waarom schieten onze fraaie Krupps toch niet? Wat is het met de -Artilleristen vandaag? Wat doet Majoor Albrecht? Welk eene kans, om de -Britsche kanonnen af te nemen! Indien de Krupps hunne koperen keelen nu -open doen, daar van de voorste kopjes, dan wordt het gansche Britsche -leger gedemoraliseerd niet alleen, maar de Artillerie-paarden bijten -gewis in het stof. Ze zijn geen 2000 treden van onze kanonnen. Schiet! -kerels! schiet! Laat de Krupps kraken en de kogels kletteren--dan kan -geen mensch of dier het bij de drie batterijen Armstrongs uithouden. -Dan kruipen de dappersten onder de burgers voorwaarts, en--eer de avond -valt zijn de stukken onzer. Neen--de doodsche stilte op de kopjes duurt -voort. Eerst toen de gansche Britsche macht tegen vijf uur terugtrok, -begon een Vrijstaatsche Krupp aan het kogel-orkest meê te doen. Zóó goed -mikte onze Vrijstaatsche Sergeant, dat hij een gansch stel paarden vóór -een kanon wegschoot, en ook een kanonwiel buiten gevecht stelde. - - _»Someone had blundered."_ - -De Artilleristen vertelden mij, dat zij orders hadden, om niet te -schieten. Die bevelen zijn nooit herroepen. Vandaar hun zwijgen, totdat -de Engelschen terugtrokken. - -Toen ik den Generaal daaromtrent raadpleegde, zeide hij: - -»De kanonnen waren zoo gesteld, dat zij niet op het eigenlijke -vechtterrein konden werken." - -Er waren omtrent 3000 Transvalers en 2000 Vrijstaters in die dagen aan -het Magersfontein front, dat tien of twaalf mijl breed was. Maar er werd -slechts over eene breedte van vijf mijl gevochten, zoodat velen onzer -burgers niet aan den strijd konden meedoen. Van onze burgers sneuvelden -er ongeveer 70, terwijl er over de 100 gewond werden. Lord Methuen telde -bijna 1000 dooden, gewonden en vermisten (volgens Doyle). Er werden -zoowat 100 Schotten dien dag gevangen genomen. Het getal zou veel meer -geweest zijn, maar de Kroonstadters wisten niet recht, wat zij met hunne -prisoniers doen moesten--zoo lieten zij ze _minus_ hunne wapens weer -naar de hunnen terugkeeren. - -»Maar waar zijn de Skandinaviërs?" vroeg men elkander na den slag af, en -niemand wist, waar hunne positie dien dag was en wat er van hen geworden -was. Ik heb velen gevraagd, om mij de juiste plaats aantetoonen, waar de -ongelukkige, dappere mannen van het kille Noorden zich voor onze zaak -opofferden, maar niemand kon het doen. »Daar ergens, vóór in de vlakte, -tusschen de Modderrivier en de randjes, maar heel ver naar voren, -moesten zij dien nacht geweest zijn." In de duisternis van den morgen -kwam het voetvolk op ze af. Zij werden geheel binnen de vijandelijke -liniën door de aanstroomende Schotten overweldigd. Gelijk de opkomende -vloed bij de zeekust snellijk al de lagere klippen bedekt, totdat er -slechts één groote trotsche rots de kruin tusschen de schuimende wateren -omhoog houdt--de golven klotsen ertegen aan met donderend gedruisch, -maar de rots blijft nog lang zichtbaar, totdat het hooggetij erover -heen stroomt en de onstuimige zee alleen te zien is--zóó ging het met -het Skandinavische Corps. Daar ginds, midden in eene zee van vijanden, -werden zij verpletterd. Zij sloegen met de geweerkolven wanhopig om -zich heen, die tachtig mannen, toen zij zich te midden van de Seaforths -bevonden; maar weinigen zijn aan het wreede noodlot ontkomen. Later zal -er gewis een standbeeld ter hunner eere op het bloedig slagveld -opgericht worden. - -Hun Veldkornet Flygare is ook daar gevallen. Te Mafeking sneuvelde zijn -broeder, en hij seinde daarop aan diens echtgenoote: - -»Gustav is als een held gestorven.... Ik treur, maar zal zijn dood -wreken. Ik zal nooit rusten, tot ons onherstelbaar verlies gewroken is." - -Voortvarende, heftige strijder! Hij was niet te beteugelen. Zijne -dapperheid en toorn brachten hem tot het gevaarlijk besluit, om ver vóór -onze vechtlinie den verwachten aanval des vijands te trotseeren. Zijn -lot was als dat van een Hector, die vóór de poort van Troje alleen de -komst van Achilles bleef afwachten. - -»Mijns is de wrake," spreekt de Heer, »Ik zal het vergelden". - - - - -XXXI - -Een nauwe ontkoming - - -Ook Generaal De Wet gingen wij in die dagen bezoeken. Zijn lagertje was -op de wallen der Modder gelegen, niet verre van de plaats, waar »de -groote sloot" over de breede vlakte tot aan de Magersfontein randjes -begon. Wij reden er heen van Cronjé's lager met ons wagentje, om er een -paar dagen te vertoeven. Vriendelijk ontving hij ons en lang zaten wij -over de Natalsche gevechten te praten. Ook Majoor Albrecht vonden wij -daar met zijn adjudant en eenige onderofficieren en manschappen. Veel -vertelde ook hij ons omtrent Belmont en Graspan. Hij had een hoogen dunk -van Generaal De la Rey en zeide onder anderen: - -»Met hem ga ik door 't vuur". - -De verhouding tusschen hem en Generaal De Wet liet ook niets te wenschen -over. Ze hadden de meeste achting voor elkander. 't Was mij waarlijk een -genot, met zulke intelligente en tegelijk patriotische officieren eenige -uren te mogen doorbrengen. - -Ons linkervleugel was in die dagen wat meer uitgebreid dan tijdens -den slag. Er waren bijvoorbeeld Winburgers en Lichtenburgers _over_ -de rivier, om een aanval tusschen de twee rivieren--op Jacobsdal -bijvoorbeeld--vanuit het Engelsche kamp te weerstaan. Commandant Lubbe -met een paar honderd man hield het oog op de driften door de Rietrivier, -in geval van een inval van den kant van Belmont of Graspan. Nog verder -langs de Oranjerivier waren er kleine commando's Fauresmithers van -ongeveer 150 man, onder Commandanten Jacobs en Hertzog, broeder van den -Rechter van dien naam. - -In die dagen reeds--begin van Januari--kon ik duidelijk bemerken, dat -mannen als De Wet en Albrecht allesbehalve op hun gemak waren omtrent de -uitgestrekte wereld aan onze linkerhand--de grenzen van Jacobsdal en -Fauresmith,--die zoo te zeggen onbeschermd waren. Mijn collega van 't -Staats-Gymnasium, de heer Ellenberger, die voor het Informatie-Bureau -van Professor Molengraaf werk deed, sprak dikwijls met mij, daar aan de -stille oevers der Modder bij Cronjé's Lager, over hetzelfde brandende -onderwerp. Ds. P. Boshof, van Jacobsdal, was zóó ernstig op dit punt, -dat hij mij,--tijdens een bezoek aan 't dorpje, om wat rijst en -aardappelen te bemachtigen!--ertoe bewoog, een schrijven aan een of -ander hooggeplaatsten persoon omtrent onzen gevaarlijken toestand -te richten. Zoo deed ik ook, zonder een antwoord te erlangen--hetwelk -ik trouwens ook niet verwacht had. Ik heb echter de satisfactie in -deze ook mijn klein woordje in de schaal te hebben geworpen. - -Ik herinner mij nog goed, hoe ik mijn vriend Ellenberger in het Hotel te -Jacobsdal, waar wij een nacht samen in ééne kamer vertoefden, toeriep: - -»Weet je wat? Te Jacobsdal kom ik niet weer slapen. De plek is gedoemd. -Als de Engelschen het willen, komen zij er van nacht binnen." - -Nooit weer ben ik daar gaan aardappelen halen! Indien Lord -Methuen slechts een groote vertooning van een aanval op onze -Magersfontein-posities gemaakt had, dan kon hij heel gemakkelijk met -een sterken macht per spoor halverwege naar Enslin 's daags te voren -gezonden, Jacobsdal ingestapt hebben. Hoe kon commandant Lubbe met een -paar honderd man, zonder kanon of maxim, dat belet hebben? Wie kon hun -den weg versperd hebben? Er was niemand, om het te doen. Generaal Cronjé -klemde zich aan de Magersfontein-posities vast en hield hardnekkig -staande, _dat de Engelschen nimmer_ den _spoorweg zouden verlaten_. -De Vrijstaatsche grens voornoemd bleef dus feitelijk open en bloot -en onbeschermd. Methuen of Roberts--wie er het eerste kwam--kon de -wandeling naar Jacobsdal, ver voorbij ons linkervleugel, met onfeilbaar -succes ondernomen hebben, terwijl Generaal Cronjé op het groote Britsche -Kamp van de Magersfontein-kopjes bleef loeren. - -Wederom ben ik de diepe zee van critiek over militaire zaken -ingezwommen. Neem het mij toch niet kwalijk, lezer. Ik vreesde -altoos het ergste in den oorlog en werd door mijne vrienden dikwijls -pessimistisch genoemd. Te Jacobsdal trof het mij zeer in die dagen, hoe -optimistisch zekere lieden onder alle omstandigheden konden zijn. - -Een schoone, lelieblanke deern--luchtig als eene hinde, veelbelovend als -de lente, geheimzinnig als een zwellende rozenknop, kwam nu en dan de -eetzaal binnen, daar in 't Hotel te Jacobsdal. Een flinke athletische, -gezonde jonge man genoot al hare aandacht. Er tintelde een nieuw licht -in haar oogen, als zij met hem sprak, en de blos, die van tijd tot tijd -hare koontjes bezocht, kan bij onzen rooskleurigen hemel, kort voor -de zon verschijnt, in schoonheid vergeleken worden. Arm paartje! Niet -lang zouden zij in het Paradijs vertoeven. Het zoete heden zou een -vreeselijken morgen baren. Terwijl zij daar zaten, hoorde ik reeds het -onderaardsch gerommel van den vulkaan, die er op onze ontbloote grenzen -zou uitbarsten. Zij hadden elkander zeer lief, maar het leven is soms -zeer wreed. De jonge man is een Vrijstaatsche burger. Te Paardenberg -werd hij zwaar gewond en in 't Duitsche Hospitaal, dicht bij het Hotel, -blies hij den adem uit. - -Ja, dat Duitsche Hospitaal, zoo goed en geriefelijk ingericht, zal -weldra veel meer Engelsche, dan Boeren gewonden te verplegen krijgen. -De electrische lampen--door een jongen van Alphen, uit Pretoria, voor -het hospitaal ingericht--zullen binnen weinige weken hun bleek licht op -nog bleeker gelaatstrekken werpen. De knappe, dienstvaardige Duitsche -geneesheeren zullen vele gewonden en stervenden van Paardenberg -ontvangen. Zonder onderscheid van nationaliteit zullen zij daar -behandeld worden. Te zamen zullen Boer en Brit daar lijden en sterven, -of genezen en vroolijk worden. Er is geene plaats voor vijandschap en -rassenhaat in een hospitaal. Er is slechts lijden, en het lijden moet -verzacht en overwonnen worden--hetzij door den geneesheer, hetzij door -den dood. - -Maar wij moeten naar de tenten van Generaal De Wet en Majoor Albrecht -terug. - -Het was tegen drie uur in den namiddag, dat de oude geest van -nieuwsgierigheid zich weer van ons meester maakte. Wij wilden het -slagveld van Magersfontein bewandelen; wij wilden den historischen bodem -betasten; wij wilden de teekenen der vreeselijke slachting met eigen -oogen zien. Wat is het toch heerlijk om soms met vuur te spelen en wat -te wagen! Ter wille van de kunst was de heer Oeder steeds gereed om een -ontdekkingsreisje te doen. Van jongsaf aan zat de avontuurzucht mij in -'t bloed. Wij stapten naar de »groote sloot", bekeken die goed voor -een korten afstand, en--wipten erover heen, het onbekende te gemoet -snellend. De lyddietbommen vielen geregeld op de randjes daar ginder, -tegen half vijf of later in den namiddag. Waarom zouden wij dan niet op -een interessante expeditie over de beroemde vlakte kunnen gaan? - -Ongemerkt dwaalden wij veel verder van de »groote sloot" af, dan wij -wisten. De grond was hoegenaamd niet zoo gelijk als wij gedacht hadden. -Zoo kwamen wij er bijvoorbeeld op een »zoutpan" te land, waar wij niets -van geweten hadden. En het bleek heel spoedig, dat de geheele vlakte -naar de Britsche zijde afdaalde, omdat wij van onze grachten niets -hoegenaamd konden zien. Wij hielden, echter, de Magersfontein randjes -in 't oog, en gingen vroolijk en opgewekt voort. Ledige Lee Metford -patronen trokken weldra onze aandacht, en vooral de papieren waarin zij -gehuld waren.--Onze burgers raapten er omtrent 46,000 hulsels 's daags -na den slag op.--Toen kwamen wij weêr op de haastig gegraven gaten te -land, waarin de Berg Schotten lagen te schieten. Zij waren zeer vlak -en er was blijkbaar geen tijd of moeite aan besteed. Verder en steeds -verder gingen wij in de richting van de randjes totdat wij op de groote, -breede, bruine bloedplassen afkwamen. Ach! dat was een vreeselijk -gezicht, vooral voor het oog der verbeelding. Het was een volle maand na -het gevecht, en daar zagen wij den met bloed gedrenkten bodem duidelijk -voor onze voeten: lange, breede, bruine strepen. Hierin werden de arme -soldaten in 't gelid door den snellen kogel afgemaaid. Bij hoopen gingen -zij naar het Rijk der Schaduwen. In de kracht en de schoonheid der jeugd -zonken zij bij honderdtallen in vijf minuten neder--om in deze dorre, -droeve deining begraven te worden. - -Het werd vier uur: wij moesten terug. Wij liepen het »brakpannetje" -voorbij en draaiden langzamerhand wat links, heel op ons gemak, toen er -onverwachts een dramatisch tooneeltje uit ons leven begon, dat -allesbehalve aangenaam was. - -Lyddiet-bommen, pure lyddiet-bommen en geen anderen begonnen er over ons -hoofd te regenen! - -In een oogwenk vlogen wij er achter een breeden vaalbosch. Andere -schuiling was er niet. Geen welkome rots of kraalmuur. Ons eenigste -troost was deze: dat geen Engelsch oog ons kon zien, al kon een -Engelsche bom ons dwars door het laag en dun hout gemakkelijk doorboren. -Een zwakke troost; maar beter dan niets. Een vreeselijke hoofdpijn -tastte mij oogenblikkelijk aan--even als op Pepworth's Heuvel--maar -ditmaal gebruikte ik mijn verstand kalm en bedaard van den beginne af -aan. De bommen vielen geregeld: òf rechts over, òf rechts, òf links van -onze onhoudbare positie; maar steeds van twintig tot veertig of vijftig -treden van ons af, en dikwijls geheel en al over de helling. - -Mogelijk komen wij er nog ongedeerd vanaf. Het geraas o! het gedruisch -dier verschrikkelijke bommen. Dat vond ik steeds het ergste vanal. Geen -mensch, die eenigszins zenuwachtig is, kan zulk een gekraak en gedreun, -gebulder en gedonder voor zijne voeten zonder hoofdpijn doorstaan. -_Daaraan_ zou ik in elk geval, nooit gewennen--dat werd mij dien middag -overduidelijk. Onze artist was gelukkig phlegmatisch van aard, gelijk -het een goed Nederlander betaamt. Hij hield zich bijzonder goed--onder -omstandigheden! Of hij echter de groote vuil-gele wolken, die er soms -tot drie tegelijk rondom ons uit de verscheurde aarde opschoten, -»_gelijk een schaap_" bestudeerde, betwijfel ik ten zeerste. Ze waren -heel mooie wolken, heel lief, bijzonder sierlijk opstijgend; en zoo hoog -ook, heel hoog; en zoo vreemd van kleur ook, heel vreemd--het gele der -lyddiet het vale der aarde met geweld kussend en omhelzend, ten hemel -voerend--»welk een prachtige schilderij voor ons historisch werk, vriend -Oerder!" - -»Ja wel.... als wij er eens heelhuids vandoor zijn.... maar het ziet er -beroerd uit, hoor!" Er werden ook later granaat-kartetsen over ons hoofd -geslingerd--ellendige monsters, die boven in de lucht reeds kraken en -dan met een oorverdoovend gerommel en gerinkel neerschieten. Hé, dat -doet griezelen en grillen. Tweemaal siste er een kogel in het boschje, -waartegen wij aanleunden. Wij hielden den adem op. Wij waren hulpeloos -en machteloos. Waarheen konden wij vluchten? Waar ons bergen? Lord -Methuen had dien namiddag zijne Howitzers ver naar voren gestooten, -om tegen de groote sloot te brullen. Niemand had dat verwacht; wij -het allerminst. Daar zaten wij in de klem. Foei! ditmaal loopt het -avontuurtje veel slechter af dan te Dundee, of Elandslaagte, of Colenso, -of bij den Platrand! - -Het ergste moet nog komen. De zon daalde achter de westerkimme. Spoedig -zou het gordijn voor dezen dag vallen en de duisternis ons omgeven. -Wat nu begonnen? _Hier blijven?_--maar dan loopen wij gevaar in den -nacht, gelijk de ongelukkige Skandinaviërs, door het Engelsche voetvolk -vertrapt te worden--zulk een schieten met grof geschut gaat immers -bij de Engelschen steeds een aanval vooraf!--Tusschen twee haakjes, -lezer, is het niet vreemd, dat de Boeren herhaaldelijk als 't ware -door Lord Methuen en Buller door zoodanige bombardementen gewaarschuwd -zijn: »Morgen vallen wij jullie aan, of anders overmorgen op zijn -laatst?"--_Opstaan en naar onze liniën gaan?_--helaas! als het later -wordt, vinden wij stellig bij de »lange sloot" den dood. Men zal ons -voor spionnen of nachtelijke aanvallers aanzien--en de vreeselijke -Mauser zal een einde aan onze grappen maken. - -Terwijl wij alzoo twijfelden, wat te doen, kwam het kanonvuur tot -bedaring en ik sprong op: - -»Kom! het zal wel gaan. Laat ons nog wat wagen en naar de onzen -stappen." - -Zoo lang er nog nu en dan een afscheidsbom neerplofte, liepen wij -ver uit elkander, om niet noodeloos de aandacht van een onbekenden -veldkijker van achteren te trekken. Later liepen wij zij aan zij in de -richting onzer vrienden. De vele vaal-boschjes maakten ons nog meer -onrustig omtrent den uitslag van ons waagstuk. Een of andere verziende -Boer kon ons uit de verte reeds tusschen het kreupelhout gewaarworden -en als de voorpunt van 't Engelsche voetvolk beschouwen. We hadden -ongelukkig khaki-kleurige pakken aan. Dat moest er nog bij, tot overmaat -van ramp. - -»Laat ons zakdoeken waaien"!--viel mij in de gedachte. Wij spreidden -onze neusdoeken breed uit, tot scheurens toe, en hielden ze omhoog. - -O! het waren angstige oogenblikken. Wij tuurden en tuurden door het -schemerlicht, maar konden de sloot niet zien. Wij waren gewis een 800 -of 1000 treden, indien niet nog verder, vóór onze liniën gegaan. Elk -oogenblik kon onze laatste zijn. Een knal of twee--en wij bijten in het -stof. - -»Daar zie ik de sloot"--riep mijn vriend uit. - -»Wij zijn er door"--antwoordde ik. »De Boeren hebben _ons_ natuurlijk -al lang in 't oog. Zij zien veel beter dan wij. En wij leven nog. -Dus--alles in orde, Goddank!" - -Doodbedaard en innig dankbaar, stapten wij nader. Een burger kwam er op -ons toeloopen, opgewonden, toornig. Hij arresteerde ons; ik glimlachte, -want er was groote vreugde in mijn hart. Ik wilde gaarne nog wat leven -en wij hadden er werkelijk een nauwe ontkoming. Dies loeg ik met een -gansch anderen lach dan Saraï van ouds, want ik twijfelde er voor geen -oogenblik in mijn hart, dat een of andere burger mij wel zou kennen en -ons arrest van korten duur zou zijn. - -»Kom aan--naar den Commandant"!--zei de oude, barsch en boos. Mijn -lachen stond hem natuurlijk weinig aan. Het was trouwens ook heel -ongepast en _mal apropos_. - -»All right, vriend!"--antwoordde ik--»breng ons maar daarheen". - -»Jullie kom van die Engelschen af"--beet hij ons toe, terwijl hij mijn -vriend bij den rechterschouder pakte. - -»O neen!"--zong ik vroolijk uit--»wij zijn Transvaalsche burgers. Iemand -zal ons wel kennen." - -Over de geduchte van Mausers blinkende sloot ging het, terwijl de -ernstige boeren ons met onvriendelijke nieuwsgierigheid aanblikten, op -weg naar den Commandant. - -Onze kwaaie wacht was haastig en opgewonden. »Ik bleef bedaard, och! -doodbedaard." - -»Naand! Burgers!"--weerklonk mijn lied over de gracht. »Ken jullie mij -niet?" - -Doodstil bleven zij allen. Geen woord werd er gehoord. Zij keken ons -verbaasd aan: de Veldkornet met de zware hand op Oerder's schouder -vóóraan, ik vol prets achteraan. Een vreemd oorlogstooneeltje -onmiddellijk na een bombardement van anderhalve uur. - -»Kom, maak gauw, wat draai jij nog?"--snauwde de oude mij toe, terwijl -ik naar den rand der sloot ging en de burgers een voor een bekeek, of -er mogelijk een bekende onder hen te vinden was. - -»Ken geen een van jullie mij? Ik woonde zes jaar te Warrenton, lang -geleden. Ken jullie mij niet?" - -Geen antwoord. Het waren Boshoffers, en ik meende, dat een of ander uit -hen mij wel in »de goede oude tijden" mijner werkzaamheden in Warrenton, -die aan Boshof grensde, konden gezien hebben. Mijn naam wilde ik, -echter, niet noemen, omdat onze onschuld des te treffender zou blijken, -als een der burgers dat deed. - -Zoo gingen wij voort, totdat wij bij den Waarnemenden Commandant kwamen. -Hij stond in de sloot bij zijne dapperen. Vóór dat de Veldkornet een -woord kon zeggen, riep hij luide uit: - -»'Neer Hofmeyr! Is dit jij? Maar hoe kan jij zoo iets doen? Weet jij dat -jullie in die grootste gevaar was?" - -Temet sprong hij de sloot uit en greep mij bij de hand--mij bijna van -blijdschap de vingeren verbrijzelend. - -Het was mijn vriend uit de »goede, oude tijden", Hendrik Jacobs van -Boshof, een man, die mij wel honderd maal had hooren preeken en duizend -maal met mij over hemel en aarde had geredeneerd. - -Dat was een aangename verrassing en een prettige oplossing van het -raadsel: »wie deze twee _khaki's_ met boerenhoeden toch zijn mochten?" - -De Veldkornet zag er verlegen uit en wilde om verschooning vragen, maar -ik viel hem in de rede, drukte hem de hand en zei: - -»Vriend! je hebt eenvoudig je plicht gedaan. Alles is in orde." - - * * * * * - -Laat, dien avond kwamen wij te voet bij het kampje van Generaal De Wet -aan. Allen waren reeds ter ruste gegaan, behalve Bokkie, die ons met -vreugde en warme koffie ontving. Eer wij ons ter ruste begaven, mompelde -hij iets omtrent »weggaan van nacht", maar wij waren te vermoeid en -slaperig, om er op acht te slaan. - -Toen wij den volgenden morgen vroeg ontwaakten, was het lager spoorloos -verdwenen. Later vernamen wij, dat er den dag tevoren een van de bommen -tot ver over het kampje in de richting van Generaal Cronjé's lager -geslingerd was. Zulk een man is Generaal De Wet!--Nooit overmoedig, -onvoorzichtig, onverschillig. Hij vecht om te blijven vechten, zoolang -als mogelijk, niet om een naam te maken, als een komeet, en dan van het -tooneel te verdwijnen, of liever, als een vallende ster, die in het niet -verzinkt, na slechts een oogenblik de aandacht te trekken. Van zoodanige -dapperen leest men in boeken en in de couranten--ze zijn onder de Boeren -zeer zelden te vinden, want deze hebben een veel ernstiger kamp, een -veel edeler worsteling voor 't aangezicht van God en mensch ondernomen. - - * * * * * - -Eenige dagen later ging ik met »Ladysmith", vóór een lichte -Amerikaansche sjees bespannen, op een tocht om Kimberley. Paarden waren -in die dagen al bitter schaarsch, ja onverkrijgbaar, zoo moest ik tot -mijn spijt, mijn reisgezel achterlaten en »Lady" inspannen. Het -rijtuigje huurde ik van een Ventersdorpschen burger, die er in de -slooten te Magersfontein onder de Torren woonde. Hij liet mij weten: - -»Je kunt het rijtuig krijgen voor £ 1..... en een van jou boeken over -den oorlog." - -Zoo ging ik voort op weg naar Olifantsfontein, waar Hoofd-Commandant -Ferreira pas in de plaats van den aftredenden Hoofd-Commandant was -opgetreden; in den Vrijstaat werden de Hoofd-Commandanten door den -Krijgsraad slechts voor _drie_ maanden gekozen. Een uur rijdens van -de plaats kwam een rijtuig mij tegen. Waarnemende Commandant Hendrik -Jacobs klom er uit en vertelde mij, dat zekere burger (Venter geheeten), -die niet ver van hem in de sloot stond, hem had verteld: - -»Dat hij Oerder en mij zag aankomen en voor Engelschen aanziende op -ons gemikt had, slechts wachtende, totdat wij zóó liepen, dat hij ons -allebei met één kogel kon inrijgen"--toen de Commandant uitriep: »Wacht -kerels! moet niet schieten; daar is maar twee man." - -Zoo! Dan zal mijn onbekende weldoener uit Ventersdorp--dank zij een -Venter!--nog een dag zijn boek over den oorlog krijgen, als hij nog in -het land der levenden is. - - - - -XXXII - -Rondom Kimberley via Warrenton - - -In Italie treedt de reiziger dikwijls op het edelste marmer van Carrara, -zonder het te weten. Er zijn marmeren trottoirs langs de straten en -marmeren vloeren in de kerken, die zóó vuil zijn, dat wij op hun waarde -geen achtgeven, totdat een mede-reiziger ons erop wijst. Zoo staat -het heden in Zuid-Afrika, in verband met veel, dat edel en groot en -voortreffelijk is. Men ziet de waarde ervan niet in. Men vertreedt het -met onheilige voeten. Men bekladt het met onbesneden lippen. Men veracht -het met ongastvrije harten. Het hoogste patriotisme wordt door vele, -zeer vele mannen en vrouwen als eene misdaad veroordeeld. De edelste -heldenmoed wordt bespot. De liefde voor vrijheid en onafhankelijkheid -wordt gehaat en gestraft. Veel, o! zoo veel, dat er op de school als -idealen door onze meesters werd afgeschilderd, wordt thans als -schandalen gebrandmerkt. Is de deugd dan even veranderlijk als het -klimaat? Zijn het hooge en het lage dan met elkander te verwarren? -Bedriegt het hart ons, wanneer het met inwendigen donder verkondigt: -»_dat_ is waarlijk schoon, edel, recht?" - -Helaas! het reine marmer wordt door vuile, onsympathieke voeten betreden -en besmet. De meerderheid der inwoners van Zuid-Afrika zijn op 't -oogenblik met blindheid geslagen. Later zullen zij weer het oneindig -verschil tusschen edel en onedel, recht en verkeerd inzien. De Oorlog -en de Krijgswet hebben _onnatuurlijke_ gevoelens en maatstaffen in het -leven geroepen, en de aloude scheidslijnen tusschen goed en kwaad zijn -thans niet geldig. - -Een Transvaalsch burger en ambtenaar verraadt de oorlogsgeheimen zijner -Regeering aan de vijanden van zijn Staat. Zijn bedrog wordt eerst -uitgevonden _na_ de komst der Engelsche legers te Pretoria, en de -man ontvangt brieven van dank en lof van hooge authoriteiten. Zijne -sympathiën waren Engelsch: dat bedekt al het kwaad. Een Koloniale -Afrikaander van Hollandsch Hugenooten bloede geeft voedsel aan een -bloedverwant, die uit de Republieken gewapend tot hem gekomen is. Hij -doet zulks _niet_ uit vijandschap tegen zijn wettige overheid, maar uit -liefde voor zijn eigen vleesch en bloed. Hij blijft loyaal en getrouw -aan zijne Regeering en Vlag,--maar vindt zich weldra in den tronk en -wordt mogelijk zwaar beboet. 't Is best mogelijk, ja vrij wel zeker, dat -er gelijkluidende gevallen tegen de Boeren authoriteiten kunnen worden -aangehaald. Het ligt in den aard van elken oorlog, en vooral van elken -burgeroorlog, om zulke verwarringen en omkeeringen op zedelijk gebied te -voorschijn te roepen. List en bedrog, leugentaal en laagheid bevorderen -immers »de goede zaak des strijds". Derhalve worden zij geëerd, -geprezen en beloond. De bekende valsche stelregel komt in vollen zwang, -openlijk en onbeschaamd voor het aangezicht van de hooge zon: »Het doel -(namelijk: de zege) heiligt de middelen." Liefde, trouw, eerlijkheid, -mannelijkheid--eenige deugd, die de krijgsoperaties in den weg staat, -of gezegd wordt te staan--is anathema. »'t Is _o-o-r-l-o-g_," wordt -er schouderophalend gezegd; »de oude, eeuwige zedewet is voorloopig -uitgewischt." - -En het arm, onnoozel, oppervlakkig gepeupel, door partijbladen -opgezweept en partijgevoel weggesleept, zegt »Amen" op den -onnatuurlijken en belachelijken toestand van zaken en volgt de -heerschende mode na. Gelijk een klomp ezels op dezelfde wijze balken, -zoo raken zij allen dezelfde geijkte termen en scheldwoorden kwijt. -Gelijk een hoop lafaards voegen zij zich steeds bij de winnende partij. -De »rechte" kant is voor hen de kant, waar het meeste geld bij te -verdienen valt. Eigen huid en zak zijn immers de groote afgoden van -het algemeene publiek. En als de oorlog voorbij is?--Dan gaat de -tijdelijke krankzinnigheid op moreel gebied ook voorbij. Dan eindigt -de zonsverduistering op heroïek gebied. Dan hoort men van alle kanten -van »de dappere Boeren", de »standvastige Boerenvrouwen en dochters", -de »knappe Boeren-Generaals", de »wonderbare liefde voor de -onafhankelijkheid", de »edele hartstocht voor de vrijheid" en het -»onuitblusschelijke vuur van patriotisme", dat alle zelfzucht en -eigenbelang kan verteeren. Ja, _dan_ ziet elkeen het schitterende marmer -onder het vuil, het goud te midden van het slijk, de helden verre -boven de zwakken uitblinken. En de menschen, die zoo luide tijdens de -Krijgswet precies het tegenovergestelde uitbazuinden, zullen _vooraan_ -staan in het nieuwe concert, en geheel en al vergeten, hoe zij kort te -voren met de ezels gebalkt hebben. - -Ach! wat een geluk, dat de genadige Voorzienigheid steeds wat humor -bij den bittersten levensbeker mengt. Wie zou het anders op den duur -op aarde kunnen uithouden? Lacht dan, vriend, als gij lachen kunt, -over het kluchtige, het komische, het gekke, dat er in en onder en -achter de treurige verschijnselen des tijds schuilt. Er is veel stof tot -lachen--als de tranen u niet te gauw zijn. Helaas! de kinderen sterven -bij duizenden in de »Concentratie kampen", de vaders en zoons sneuvelen -bij honderden in het veld en op de heuvelen van Zuid-Afrika--hoe zullen -wij dan lachen? Het gaat den echten Hollandschen Afrikaander thans als -den Israëlieten aan de rivieren van Babel: »hoe zou hij kunnen zingen", -of lachen? Gelijk Andromache staat de Zuid-Afrikaansche vrouw op de -muren van een met ondergang bedreigd Troje, »door de tranen glimlachend" -([Greek: dakruon gelasasa]), als er soms een glimlach zich plooit. - -Geduld! De Tijd zal alles recht maken. De geschiedenis heeft menige -bladzijde, waarop er »Kruis Hem" en »Hosanna" dicht bijelkander -geschreven staan. Wat recht en nobel en waar is, moet toch eindelijk -boven drijven. Het marmer blijft marmer, trots al het slijk er op -geworpen. Lacht ze dus vrij uit, die tegen de wetten der natuur kampen. -Lacht--eer de tranen uw lachen dempen. - -Vraagt gij mij: wat het voorgaande met mijn opschrift boven dit -hoofdstuk te doen heeft? Het antwoord is heel eenvoudig. Ik ging met -mijn licht rijtuigje en »Lady" om Kimberley _via_ Warrenton, en--durf -niet eens de namen noemen van velen, die ik zoo gaarne in dit boek had -willen prijzen. De Rebellen en de Warrentonners hebben mij veel liefde -en vriendschap bewezen--maar »de rechtvaardige zwijgt, daar de tijden -boos zijn". De hartelijkheid, aan een ouden vriend en raadgever en -leeraar bewezen, noemt men »verraad". De goede vrienden, die mij -gehuisvest en gevoed hebben, mag men »disloyaal" en »gevaarlijk" en -»onbegeerlijk" (undesireable) vinden, en uit de heilige, vlekkelooze, -»loyale" samenleving verbannen. De man, dien ik prijs, kan daardoor -in de gevangenis komen; de vrouw, die mij wel deed, kan daardoor in -moeilijkheden zonder tal gedompeld worden. Als ik iemand als goed en -edel en flink aanteeken, zal men mogelijk mijne woorden geheel en al -misverstaan en verdraaien--want waarlijk, de toren van Babel wordt thans -weer van nieuws af aan in ons land gebouwd! - -Onvergetelijke, trouwe Vrienden en Vriendinnen uit de gemeente -Warrenton! Uw namen zijn verzwegen; uw goedheid blijve leven. Waar zijt -gij allen nu? Ik reik u de hand van vriendschap tot aan de onbekende -plaatsen, waar gij u mocht bevinden. Zijt gij in de gevangenis? Ik -druk uw hand des te inniger, en dank u des te hartelijker voor de -gastvrijheid en vriendschap aan mij en vele andere Republikeinen -bewezen. Uw heerlijke druiven en vijgen en perziken hebben onze -»zomerdroogte in sap veranderd". De dagen, ja weken, die ik onder u -doorbracht in den oorlog, hebben mij de jeugd vernieuwd en de krachten -hersteld. Vergeef het mij, dat ik uwe namen niet neerschrijf. Om -uwentwille zwijg ik. Gij hebt reeds genoeg, meer dan genoeg voor uwe -natuurlijke sympathieën met uw Republikeinsche broeders geleden. Och! -dat ik u troosten kon, zooals in de goede oude tijden, toen ik onder -u woonde en in en uit ging. Wie weet? Mogelijk kon ik u nogmaals -toeroepen--zooals ik verleden jaar deed--»En gij, _Warrenton_, zijt gij -klein onder de duizenden van Zuid-Afrika?" Als die blijde dag echter -daagt, dan hoop ik--met uw verlof!--dat het mij niet noodig zal zijn, om -wederom een zwarten jas van uw Dominé, een wit hemd van uw Schoolmeester -en een paar nieuwe laarzen van uw Vrederechter voor dat doel te -commandeeren! - -Wat de Boeren-kampen rondom Kimberley betreft, daaromtrent heb -ik niet veel te zeggen. Te Olifantsfontein vond ik Generaal--of -Hoofd-Commandant, zoo als de Vrijstaters het hebben--I. Ferreira. -Eenvoudig, hartelijk, eerlijk, beminnelijk en dapper mag hij wel genoemd -worden, die lange, gespierde, mooie man. Ook hij kon, echter, weinig te -Kimberley uitrichten. De groote grondhoopen (_débris_) rondom de stad -vormden volmaakte forten. Met duizend man kon men de stad wel een jaar -lang tegen tien duizend verdedigen, indien het noodige voedsel slechts -voorhanden was. Onze kanonnen waren weinig in tal (vijf of zes), en -wat konden zij tegen die groote grondforten uitrichten? Zelfs Long Tom -bulderde zich heesch tegen de stad, en--doodde een paar onschuldige -personen. De kring om de stad was ook zóó reusachtig groot, dat er wel -tienduizend of meer burgers noodig waren, om allen toevoer van vee te -voorkomen. Hoe langer het beleg echter duurde, hoe kleiner werd het -getal burgers, die het kordon erom moesten trekken. Van alle kanten -riepen de Generaals: »zend manschappen, meer manschappen"--en, helaas! -de »verlofziekte" nam ook geweldig toe. Het leegliggen en nietsdoen om -de belegerde steden deden »onze menschen" veel kwaad, al was het dan ook -alleen, omdat zij daardoor des te meer naar huis verlangden. Zij waren -immers geen gehuurde soldaten en zagen geen gevaar, tenzij het duidelijk -en zichtbaar voor hunne oogen stond. - -Van Olifantsfontein ging ik naar het lager der Warrentonners en Barkly -West-manschappen, dicht bij Dronfield Siding, ten noorden van Kimberley. -Van hen hooren wij later meer. Op den namiddag van 7 Februari stond ik -voor de tweede maal daar. Long Tom zou dien namiddag zijn gevreesde -basnoten doen hooren van het noordwesten der stad. Sommige burgers -verwachtten groote dingen van den ouden veteraan, die bij Lombard's Kop -op 8 December 1899 zoo zwaar gewond werd. Ik had den invaliede in de -Z. A. S. M. werkplaats bij het Pretoria-station gezien, toen men hem er -een halve voet van voren had afgesneden, en werkelijk ook een nieuw stuk -achteraan wist te voegen: 't Was een meesterstuk! Vandaar ging de oude -op reis per spoor naar Bloemfontein, en toen weer langzaam en hijgend -per os naar Boshof. Intusschen was Léon--en met hem ditmaal ook Kolonel -de Villebois--te Magersfontein geweest, om een geschikte plek voor het -vestingkanon te zoeken. Generaal Cronjé was zeer begeerig het groote -kanon op Methuen's Kamp een weinig te doen brullen, maar de heer Léon -achtte Kamfersdam de beste positie ervoor, mits de verschillende -commando's om Kimberley nader naar de stad trokken. Wel, daar zag ik -de bekende, groote rookkolommen van Pepworth's Heuvel en Lombard's Kop -en Bulwana, spoedig door de geweldige donderslagen gevolgd. Ditmaal, -echter, zag ik iets, dat ik te Ladysmith nooit had gezien: een groot -huis in de vlammen. Dien eersten dag reeds raakte er een pakhuis in -brand. Veel meer, echter, heeft Long Tom _redivivus_ niet uitgericht, -als men de vreeselijke angsten der arme vrouwen buiten rekening laat. - -Arme, zwakke, gevoelige vrouwen! Wat hebt ge niet veel in zoo'n oorlog -te lijden! Hoe wordt uw teeder gestel niet dagelijks geschokt! Uwe -gezondheid ondermijnd! En hier staan wij, buiten de stad in volmaakte -veiligheid te lachen over de stofwolken en de vlammen door ons -staatmaker kanon veroorzaakt. Geduld maar! Over weinig dagen komt onze -beurt weer om te sidderen en te beven. »Die het laatst lacht, lacht het -lekkerst." - -Den dag daarop bevond ik mij bij Vecht-Generaal du Toit, van -Wolmaransstad. Zijn hoofdkwartieren waren bij een fraaie hoeve, -halverwege tusschen Riverton (op de Vaal) en Kimberley gelegen. Het -water der rivier werd te Riverton door stoommachines uitgepompt en naar -gemelde halfweg-station door ijzeren pijpen gevoerd. Vandaar werd het -water verder naar de groote stad gepompt. Fraaie vruchtboomen stonden er -in de prachtige tuinen om het huis thans te verdrogen. Water was er in -overvloed, maar de oorlog denkt niet aan boomen planten en benatten. De -oorlog verwoest slechts. De lieflijke »oase in de woestijn" was er niet -meer. - -Van de »oase" naar Kampersdam is het nauwelijks eene mijl. Laatsgenoemde -plaats zag er veel bedrijviger uit, toen ik er op 9 Februari aankwam. -De Warrentonners waren er in vollen getale in de mijngebouwen en de -fortjes vóór de mijn, om het kanon tegen alle aanvallen uit de stad -te verdedigen. Wat waren zij vroolijk en opgewekt! Er werd hevig -gebombardeerd dien dag, en zij waren er bij. »Wat een aardig geval!" -Bij hun vorige lager zag ik de jongeren onder hen een »cricket-match" -tegen de Boshoffers spelen. Wat een pret levert zoo'n belegering toch -op! Twee Engelsche kanonnen vuurden gedurig op Long Tom: één van Otto's -Kopje, wat rechts van Kamfersdam (ten westen van de stad), het andere -uit een fort bij Kimberley. Het tweede was de beroemde »Long Cecil", een -29-ponder, die snel en geducht kon vuren. Onze pret dien dag bestond in -het staan boven op de zandbakken van Long Tom's fort, met veldkijkers -voor de oogen, om te zien, waar de projectielen neerploften. Er werd -vooral op zekere bekende gebouwen gemikt, maar telkenmale rezen er -slechts roode stof kolommen omhoog, zonder meer. Long Cecil schoot meer -dan eens in de zakken, waarop wij geen tien seconden te voren gestaan -hadden, maar de vlam waarschuwde ons natuurlijk intijds, om ter aarde -te vallen. Dikwijls regende het blauw gruis en zand op onze hoeden en -jassen. - -Zoo gingen wij voort, totdat onze wacht mij en een vriend--wien ik -ongelukkig niet mag noemen--vergat te waarschuwen, dat het kanonnetje -van Otto's Kop gevlamd had. _Boem_--hoorden wij, aan ons rechterkant -dreunen, terwijl wij hoog en prominent op de zandzakken stonden. In een -oogenblik vielen wij als stukken lood ervan af, om de bom schram boven -onze hoofden te hooren voorbij snorren. Hé, dat was onpleizierig. Wij -rilden--en wenschten elkander geluk--en hielden op met de pret. - -Den 10den verliet ik Generaal du Toit, die mij bijzonder vriendelijk -had ontvangen, hoewel wij elkander onbekend waren. In 't voorbijgaan zag -ik Léon en de Villebois voor hunne tent staan. Zij waren in een druk -gesprek gewikkeld. De zaken liepen hun niet naar den zin. De Krijgsraad -nam besluiten, om van alle kanten »nader te stormen" (zoo noemde men -het), maar de daad bleef achterwege. Even als te Ladysmith, zoo ging het -ook te Kimberley. Er was geen eendrachtige samenwerking. De Villebois -was verstomd, maar hij wanhoopte niet, want hij wist, wat er in den -Boer zat. Léon was bekommerd, want het groote kanon was in gevaar, -tenzij de burgers het kordon om de stad nauwer toehaalden, en de vijand -alzoo beletten om alle aandacht aan Long Tom te wijden. - -»Ik zal verplicht zijn het groote kanon terug te trekken, als al de -posities, zoo als door den Krijgsraad besloten, niet van avond bestormd -worden"--seinde hij voor het laatst naar Pretoria. Nog één dag zou hij -de burgers eene kans geven, om een voorwaartsche beweging te doen. -Dienzelfden dag, echter, trof hem een Lee Metford kogel in het hoofd, -vlak boven het rechteroog, en hij werd voor dood naar een Veldhospitaal -gebracht. Eenige scherpschutters uit de stad waren in den nacht tot -in de »Brick Fields", zoo wat 2,500 of meer treden van Kamfersdam, -gekropen, vanwaar zij den energieken, kleinen, tengeren Franschman bijna -een doodschot toebrachten. Indien Homerus dit verhaal nu verder kon -opnemen, zou hij gewis een of anderen god als Artillerist doen optreden, -of Long Tom als woedend en wraakzuchtig voorstellen, wegens de wond aan -zijn chef bezorgd, want ziet! wat gebeurde er kort daarop? Labram, de -knappe schepper van Long Cecil, werd door een der weinige bommen, die -een doodelijke uitwerking in de stad hadden, verpletterd. Zulke episoden -zijn waarlijk Homerisch. - -Het eenige Transvaalsche lager van Kimberley, behalve dat bij de -Waterwerken, lag ten zuidwesten der stad. Het was eenige uren rijdens -van het eerstgemelde verwijderd, maar zwaarder zandpad ben ik nog nooit -in mijn leven doorgegaan, als dat ten westen van de diamantvelden. -Mijn arm paard had het geweldig zwaar, te meer omdat de zomerzon -hevig brandde. Na veel zwoegen en zweeten kwamen wij bij het kamp der -Lichtenburgers onder Commandant Vermaas aan. Het zag er treurig uit -te midden der zandwegen en ver van het water. Geen wonder, dat men -niet nader naar de stad schuiven kon. Er was geen water! Het was op de -voorpunt van de Lichtenburgsche posities--destijds door de Bloemhoffers -bezet--dat Scott-Turner tweemaal een aanval waagde en zijn leven -verloor. - -Na den middageten reed ik verder naar Scholtznek. Ten zuiden der stad, -dicht bij de spoorlijn, waren de Bloemfonteiners, onder Generaal -Kolbe (Spijtfontein enz.). Als men den spoorweg oversteekt, volgt het -Boshofsche legertje, te Alexandersfontein en verder dan heeft men de -Winburgers. - -Het juiste getal burgers om Kimberley in die dagen is moeilijk te -bepalen. Men kwam en ging. De Transvalers telden, echter, niet meer dan -1500 man; en de Vrijstaters mogelijk 2000. De Rebellen bedroegen precies -230, in drie klompjes gesplitst: die van Barkly West, onder Commandant -van Aswegen, die van Warrenton, onder Veldkornet Joubert, en die van -Griqualand-West, onder Veldkornet Steyn. De twee laatstgenoemden werden -later bij Dronfield onder Commandant van Aswegen, vereenigd en deden een -goed werk in een kritiek oogenblik. - -Zoo ging het rondom Kimberley toe. De inwoners aten nog ¼ lb. vleesch en -14 onz. brood per dag, volgens een correspondent van _de Argus_, wiens -brief door Generaal Cronjé onderschept en aan mij ter inzage verleend -werd. Nu, de meeste menschen eten wel twee- of driemaal zoo veel, als -zij werkelijk noodig hebben. De mensch kan het met weinig voedsel heel -goed stellen. Van hongerlijden zouden de talrijke bewoners en het -garnizoen der stad nog lang niet kunnen spreken. De overgave was dus -slechts een _mirage_, die den uitgedroogden burgers van tijd tot tijd -voor de oogen schitterde. - -Er was ander en beter werk, dat onze burgers hadden mogen en moeten -doen. Nooit vergeet ik een gesprek, dat ik te Olifantsfontein met -Rechter Hertzog in die dagen had. Hij gaf mij een slaapplek in zijne -tent en wij spraken er samen in den nacht tot aan den vroegen morgen. -Het _hoofd idee_ van den Rechter was dit: dat de commando's al lang de -Grootrivierbrug en De Aar in bezit moesten gehad hebben en nog veel -dieper in de Kolonie moesten ingevallen zijn. Scherp veroordeelde hij -zekere Commandanten over hun gedrag in deze aan den dag gelegd. Hij had -niet het minste geloof in de zoogenaamde belegering van Kimberley, maar -pleitte niet voor eene bestorming. Hij wilde het beleg opheffen! Twee -commando's, om het garnizoen in 't oog te houden, waren zijns inziens -ruim voldoende voor de diamantvelden; de overige burgers konden dan -elders hunne sporen gaan verdienen. Hij had er bittere spijt over, dat -de heeren leden van den Krijgsraad anders over deze zaak dachten. Zij -wilden geen Britsche macht achter den rug hebben. Alsof de duizend man -van Kimberley iets konden uitrichten, wanneer zij hunne onneembare -grondforten eens verlaten hadden! - -Het trof mij zeer, hoe ernstig en vaderlandslievend, en tegelijk -onafhankelijk en scherpzinnig van oordeel de geleerde Vrijstater was. -Hij was mij een treffend en afdoend bewijs: dat een degelijke opvoeding -hoegenaamd niet van iemands geschiktheid voor den krijgsdienst behoeft -af te doen. Integendeel. Indien mannen als hij ook van den beginne af -aan als Commandanten en Generaals hadden mogen optreden, dan zou het met -ons op vele punten beter zijn afgeloopen. Het oude wantrouwen tegen -boekgeleerdheid zat er echter nog te diep in het volk. Nu er van de -»groote, onfeilbare oude helden" de grootste blunders en misslagen -begingen, wendde men zich wat meer tot de jongeren en de meer -opgevoeden. Later zien wij dienzelfden Rechter aan het hoofd van een -commando dwars door de Kolonie tot aan den Atlantischen Oceaan rijden. -Tot zoo iets kon men onze krijgsofficieren in het begin der groote -worsteling niet krijgen. Zij waren te bevreesd om van de overige -commando's afgesneden te worden. - -Het verste, dat men het in die richting bracht, was de tocht naar -Prieska; maar de kaart van Zuid-Afrika zal den lezer spoedig aantoonen, -dat die expeditie toch niet bij de latere, stoute ondernemingen van een -Hertzog en Brand, Kritzinger en Scheepers, Malan en Lategan enz. kan -vergeleken worden. Toch waren Generaals Liebenberg en Breytenbach en -Kapitein Jooste en Advokaat Cleaver de eigenlijke pioniers op dit -gebied. - -»Goei'n dag ou maat"!--riep een zwaar gebaarde, lange man mij toe van -zijn paard, toen ik er dicht bij Olifantsfontein in mijn sjees -voortgleed. - -Ik kende hem in het begin niet. Zijn baard was gewichtig als die van -Aäron, doch zonder olie en vol stof. Toen hij den mond weer opendeed, -herkende ik echter de stem van mijn ouden vriend Cleaver, uit -Johannesburg. Zijne stem verried hem, al waren zijne haren als die -van een Esau of Nimrod. - -»Waarheen gaat het?" - -»Naar Prieska!"--antwoordde hij doodbedaard, alsof hij van een picnic -sprak. Hij ging mee als Rechtsgeleerde Adviseur en goed werk deed hij -daar te Prieska en nog dieper in de Kolonie. Later vernam ik, hoedat de -jonge Advokaat in Adam's kostuum dagen lang in de Grootrivier sukkelde, -om er een ponton in orde te krijgen. Nog eens zag ik hem als Veldkornet -in den slag bij _Zes-Mijl-Spruit_, dicht bij Pretoria. Helaas! ook hij, -even als zoo vele onmisbare mannen aan beide kanten, vond den dood niet -op het slagveld, maar in een hospitaal. De geest, die er in Rechter -Hertzog was, blaakte ook in hem. Zij waren vol vaderlandsliefde, vol -geestdrift voor de republikeinsche zaak, ijverig en werkzaam--en daarbij -intellectueel, helder van oordeel en gastvrij van geest. - - - - -XXXIII - -Koedoesberg - - -Op den avond van 10 Februari, 1900, bevond ik mij weer bij mijn wagentje -in het lager van Generaal Cronjé. Groote dingen waren reeds in de -geboorte, maar wij wisten er niets vanaf. De groote storm was nabij, -maar wij hadden er slechts nog het voorspel van te Koedoesberg -ondervonden. - -Of Lord Roberts werkelijk zien wilde, of er kans was, om ons -rechtervleugel om te trekken, en alzoo Kimberley te bereiken, dan of hij -slechts Generaal Cronjé's aandacht zoo ver mogelijk van zijn werkelijke -plannen wilde aftrekken, is mij niet bekend. Indien het laatste zijn -doel was, was het een onnoodig verspillen van tijd en krachten. Onze -Generaal bepaalde al zijne aandacht op het kamp bij de Twee Rivieren -en had geen oog voor den opkomenden orkaan. Indien het eerste zijne -bedoeling was, liep het er maar slecht mee af. Zijn dappere Generaal, -Hector Macdonald, deed wel goed werk, maar de ruiterij gedroeg zich zeer -zwak. - -De hitte was ondragelijk in die week (5 tot 9 Februari), en de -schermutseling vond ver van ons uitersten rechtervleugel--zegge 25 -of 30 mijl van Langberg--plaats. Er was eene drift dicht bij den berg, -maar wij hadden niet genoeg manschappen, om die te beschermen. De -Ficksburgers, Ladybranders en Stellalanders, die den rechtervleugel -vormden, waren nauwelijks voldoende, om de Magersfontein Randjes te -verdedigen. Er waren er echter wakkere verkenners, die een oog in 't -zeil hielden, en spoedig de tijding naar onze Generaals brachten, dat -er een Engelsche macht daar ginds in aantocht was. Laat ons bij wijze -van verandering en ook ter wille van den merkwaardige man, die het -dicteerde, #het Verslag van Generaal De Wet# in zijn geheel overnemen. Ik -ontving het uit zijne hand in zijne tent op Zondag namiddag, 11 Februari, -als eene copij van het telegram, dat hij aan President Steijn verzonden -had. - - »Vecht-Generaal Staatspresident - DE WET Bloemfontein. - Magersfontein. - -10.2.'00. Door afwezigheid van de helio en telegraaf was het mij -onmogelijk behoorlijk van tijd tot tijd, gedurende het gevecht te -Koedoesberg, UH.Ed. op de hoogte van alles te houden. Ik ben heden -te Magersfontein terug en wensch UH.Ed. zoo na mogelijk een volledig -Verslag te doen van het gevecht. - -Zondagmiddag 4 dezer ontving ik van onze westelijke posities bericht, -dat een sterke patrouille van den vijand te Twee Rivieren naar -Koedoesberg aftrok, toen reeds naar alle vermoeden een sterke macht des -vijands daar was. Ik gaf dadelijk order aan Wden Kommandant du Plooy -van Midden-Modderrivier, om met eene patrouille van 100 man onderzoek -intestellen. Laat dien nacht kwam hij te Koedoesberg aan en bemerkte, -dat de vijand in den berg was. Hij deed toen dadelijk rapport. - -Ik ging onmiddellijk met 300 man en kwam Maandag namiddag 4 uur te -Koedoesberg aan, alwaar ik vond, dat eene overmacht des vijands op de -zuidelijke punt des bergs was. De berg is ongeveer 2000 treden lang. -De vijand had den berg zeer goed verschanst op de punt, waar hij was. -Ook had hij een sterke reserve vlak onder den berg bij de drift aan -de overzijde der rivier. Ik bestormde onmiddellijk den berg van de -noordelijke zijde op drie punten en vocht onafgebroken door tot half -acht namiddag, toen wij tot op de helft van den berg gevorderd waren. -De berg is zeer schraal aan posities voor onze burgers, om bij hunne -schansen te komen, en daar wij den geheelen dag door gereisd hadden en -er gebrek aan water was, was ik verplicht ongeveer een half uur ver van -den berg terug te trekken, om water te bekomen. - -Dinsdag 6 dezer bleven wij daarover, om versterking en ammunitie en -een kanon aftewachten. Dien avond kwam Commandant Cronjé, broeder van -Generaal Cronjé, aan, met eene versterking van 200 burgers en een kanon. - -Woensdagochtend halfvijf trok ik den berg in met Commandanten Cronjé, -Froneman, Visser en den Commandant du Plooy, die deeltjes van andere -Commandanten onder zich heeft, namelijk Vrijstaatsche. Commandant -Froneman ging met 80 man aan de westzijde langs de rivier op, alwaar -hij naar schatting den geheelen dag door tot den avond donker uitnemend -dapper vocht met zijn 80 man, bestaande uit Ladybranders en Veldkornet -Geijer, van Griqualand-West, met een deeltje zijner burgers. - -Wij bevochten den berg en kwamen even ver als Maandagavond van hunne -schansen. - -Ten halfvijf dien middag trokken ongeveer 800 tot 1000 paardenruiters -(bereden infanterie) met 2 kanonnen ten oosten om den berg, -waarschijnlijk, om ons op den berg in te sluiten. Ik ging met 36 -burgers, daar ik niet meer ter mijner beschikking had, den berg af en -was geen tien minuten te vroeg, en schoot met Gods hulp--waarvoor wij -nooit genoeg dankbaar kunnen zijn--den vijand onder een hevig kanonvuur -terug. Door gebrek aan water trokken wij weder dien avond ongeveer een -half uur terug. - -Overtuigd zijnde, dat al konden wij den berg nemen, het wegens gebrek -aan water onmogelijk zoude zijn hem in bezit te houden, of wij zouden -ook den vijand uit de rivier moeten verdrijven--waar hij zich vast -gegraven had,--besloten wij toen verschillende posities een half uur -ten noorden van den berg in te nemen. - -Donderdag 8 dezer vuurden zij slechts eenige kanonschoten van een -aanzienlijken afstand op ons af, en Vrijdag, ochtend werden wij gewaar, -dat de vijand dien nacht terug gevlucht was naar Twee Rivieren. - -Wij gingen over het slagveld rond en vonden nog drie lijken des vijands. - -Door de ontferming onzes Gods was ons verlies zeer genadiglijk 3 -gesneuveld en 6 gewond, meestal licht; de namen zal ik u later zenden. -Het verlies des vijands is onbekend, doch moet aanzienlijk zijn, te -oordeelen naar hunne begraafplaats". - -_Later._ »Re verslag hedenmiddag gezonden gevecht Koedoesberg, kan ik -U H.Ed. mededeelen, dat Majoor Albrecht met het kanon kwam en het op de -noorderpunt van den berg plaatste, en den tweeden bom midden in hunne -schansen wierp. Hij vuurde gedurende den dag onverschrokken door op de -schansen, niettegenstaande er bijna onafgebroken met zes kanonnen op hem -en zijne mannen gebombardeerd werd. Slechts een zijner mannen werd licht -gewond. In het geheel hadden zij 10 kanonnen op onze verschillende -posities." - - * * * * * - -Dit was het eerste gevecht, waarvan Generaal Christiaan de Wet de -leiding had. De Schotten vonden hem een harde noot om te kraken: -»Fighting Mac" had zijn Mozes gevonden! - - - - -XXXIV - -Het Gordijn valt - - -'t Is Maandagmorgen vroeg van den 12den Februari. Generaal Cronjé -zit, ouder gewoonte, op den hoogsten top der Magersfontein Randjes, over -de groote, rood-bruine vlakte naar het zuiden te staren. Gedurende den -slag van Magersfontein was dit Kopje voor hem van groot nut, daar hij -met zijn veldkijker vandaar den loop des strijds kon gadeslaan en zijne -plannen desovereenkomstig kon regelen. Onze Generaals hadden geene -ballons, om ze gedurende de wisselende kansen van een hevig gevecht -van alles op de hoogte te houden. Zij moesten zich derhalve van een of -andere hoogte in de nabijheid van een gevecht bedienen, en vandaar uit -hunne adjudanten met de noodige orders zenden. Daar zat onze dappere, -grijze, vrome Generaal dan, gewis voor de honderdste maal, op het -uitgestrekte kamp van Lord Methuen te turen. Eenige leden van zijn staf -vergezelden hem. - -»Wanneer komt den lang verbeiden aanval"--is de vraag, die onwillekeurig -in hunne harten opstijgt. »Hier, hier bij de spoorlijn en nergens -anders"--blijft de vaste overtuiging van hun _chef_. - -»Wat een stilte heerscht er in het kamp vanmorgen?"--vraagt meer dan een -zich ten negen of tien uur af. »De paardenruiters voeren niet vandaag -hun gewone exercities uit. De roode stofwolken zweven niet vanmorgen -over het kamp". Niemand droomt er echter van, dat al de ruiters van Lord -Methuen eenige dagen geleden reeds naar achteren, naar _Ramdam_, dicht -bij Enslin station, vertrokken zijn. Niemand weet, dat Lord Roberts, met -Kitchener en French op Zaterdag, 10 Februari, reeds in 't kamp bij de -Twee Rivieren was en al zijne schikkingen voor de groote omtrekkende -beweging voltooid had. Ja, het grootste deel van Methuen's voetvolk is -ook reeds naar Enslin per spoor vervoerd. Niemand wist met welk doel. -Het geheim werd op meesterlijke wijze bewaard--vooral van onze -verkenners. - -Ginds, achter het Engelsche Lager ziet men den spoorweg achter de -hoogten van Enslin wegduiken, maar wat daar bij Enslin en Belmont, bij -Grootrivier en De Aar plaats vindt, weet onze Generaal niets van af. -Kolonel de Villebois, even als anderen, had hem verscheidene malen -voorspeld, dat Lord Roberts hem te Magersfontein zal trachten af -te snijden, maar de Generaal wist altijd beter dan anderen, wat er -gebeuren zou. Hij was er zoo zeker van, alsof het hem van Boven -geopenbaard was, dat geen groote Britsche macht den spoorweg verlaten -zou. Het was hem een _idée fixe_. Op dit punt bleef hij tot het bittere -einde toe beslist alle waarschuwingen en alle profeten bespotten. -President Steyn vreesde al lang het ergste, precies daar, waar Generaal -Cronjé geene vrees scheen te koesteren. - -Te Ramdam, geen zes mijl ten oosten van Enslin station, trok Lord -Roberts zijn groot leger van alle kanten samen. Twee groote Divisies -voetvolk (10,000 man elk) kwamen per spoor van het zuidwesten; alle -beschikbare ruiters en paarden van French stroomden er heen van -Colesberg _via_ Nauwpoort en De Aar naar de Grootrivier, om vandaar -naar het _rendezvous_ op te trekken; Methuen's manschappen voegden zich -van het noorden bij de groote massa's te Ramdam vergaderd. - -Gisteren (Zondag 11 Febr.) werd er den heelen dag reeds op een 4 of -5000 paardenruiters, die langs de Oranjerivier van Ramah noordwaarts -trokken, door een commando Fauresmithers onder Grenscommissaris Van -der Post en Commandant Hertzog geschoten. De dikke, zwarte massa's, -trokken, echter, steeds noordwaarts, voorbij de kleine grenswacht bij de -Oranje, eenige dooden en prisoniers in onze handen latend. Noordwaarts, -altijd noordwaarts vloeide de machtige stroom, noordwaarts naar de -Vereenigingspunt, te Ramdam. - -President Steyn telegrafeerde om hulp uit Natal. Hij wil de Winburgers -onder Generaal A. Cronjé hebben; maar Veldkornet Spruijt met een klompje -Heidelbergers wordt hem toegezonden. Later snellen de Winburgers en -daarna ook de Senekallers uit Natal, om hun dierbaren Staat te komen -beschermen. Maar Buller was in _diezelfde kritieke week_ juist hard -bezig onzen linkervleugel over de Tugela aan te vallen, en geen man -kon er uit Natal gemist worden. Van alle kanten, behalve te Colesberg -en Stormberg, werd het geroep nu luider dan ooit te voren: »Zend ons -mannen, meer mannen; de overmacht des vijands is verschrikkelijk." - -Slechts Generaal De la Rey had het heerlijk in die ernstige dagen van -spanning en vrees. Zijne wapenen waren allerwege voorspoedig. Clements -was tegen hem niet opgewassen en werd van punt tot punt op Nauwpoort -Junctie teruggedreven. Later komen wij hierop terug. Thans slechts dit: -al de plannen van Generaal De la Rey werden plotseling omvergeworpen -door de tijdingen van den grooten inval van Lord Roberts in den -Vrijstaat. Te midden van het laatste tooneel, als 't ware, viel het -ongewenschte gordijn neer, en hij moest naar Bloemfontein terugsnellen. - -Maandagavond werd het reeds duidelijk, dat er een groote beweging van -Ramdam naar de Rietrivier op het Jacobsdalsche gaande was. Er werd -vandaar door onze grensbeschermers geseind: »14,000 Engelschen met 140 -wagens zijn nabij de Rietrivier". Terzelfdertijd kwam er ook een alarm, -omtrent een dergelijke beweging ten noorden van den spoorweg. Nu, een -Generaal ontvangt er gedurig van die rapporten omtrent hoopen vijands -hierheen of daarheen trekkend, en hij wordt telkenmale door »blinde -alarmen" getergd. Zoo kan men het Generaal Cronjé niet kwalijknemen, -dat hij zich voor eerst niet erg onrustig maakte. Hij zond echter een -commando van 500 Transvalers--onder zijn broeder Andries, als ik 't -wel heb--in de richting van Douglas uit, terwijl Generaal De Wet naar -Blauwbanksdrift, tusschen Jacobsdal en Koffiefontein, met 400 man en een -Krupp snelde. Vóór deze, echter, bij de Rietrivier kwam, was Generaal -French er al door! - -Jammer, dat commandant Lubbe niet in die dagen meer mannen bij zich -had. Met 400 man hield hij de Jacobsdalsche grenswacht: een van de -belangrijkste posten in het gansche oorlogsterrein. Bij Blauwbanksdrift -werd hij door eene afdeeling Engelschen beziggehouden, terwijl de -hoofdmacht bij De Kiel, eene drift wat hooger op, doortrok en naar de -Modderrivier galoppeerde. - -Op 14 Februari kon Generaal De Wet met zekerheid seinen: - -»Gisteren namiddag zijn er ruiters met kanonnen in de richting van -Rondavel's drift getrokken. Ik heb 225 man vóór gezonden." De Wet wist -blijkbaar niet, of er een groote of kleine macht des vijands naar de -Modderrivier snelde. In elk geval rekende hij erop, dat Generaal Cronjé -wel bij de Rondavel en andere nabij gelegene driften door de Modder op -zijne hoede zou zijn. _Hij_ had intusschen (dertig mijl van Cronjé) -de handen vol. Er was immers een groot wagen-lager des vijands aan de -rivier, met 500 of 600 man voetvolk. Gedurig stroomden er versterkingen -daarheen van Belmont en Enslin. Zijne macht telde slechts 550 ruiters. -Vele burgers waren naar de lagers gegaan, om hunne vrouwen wegtebrengen. -Met die kleine macht, echter, tastte hij den vijand daar bij de -Rietrivier aan en het gansche konvooi viel hem later in de handen. - -Daardoor, echter, werd ook hij voor eenige dagen bezig gehouden, terwijl -Lord Roberts met 25,000 voetvolk, 11,000 ruiters en 98 kanonnen--volgens -Engelsche schrijvers--van Ramdam naar den Vrijstaatsche grenzen optrok. - -Zoo wat 10,000 man bleef bij Lord Methuen te Twee-Rivieren, om later ook -aan den grooten strijd tegen Generaal Cronjé te Paardenberg deeltenemen; -maar deze meende, dat al die alarmen en geruchten, bewegingen -en schermutselingen slechts oorlogslisten waren, om hem van den -spoorweg weg te lokken. Het was wel degelijk mogelijk, dat al dat -heen en weer rijden der Engelschen slechts eene repetitie van de -Koedoesberg-demonstratie kon zijn! Die mogelijkheid moest onze Generaal -natuurlijk voor oogen houden. Tegen een aanval uit het kamp moest hij -steeds wakende blijven. Dan, zijne paarden waren zeer zwak. Ja, de -meeste burgers te Magersfontein waren thans voetgangers. Bijna duizend -ruiters met Andries Cronjé en Christiaan de Wet weggegaan zijnde, wat -bleef er nu over bij de Magersfontein en de Modderrivier? Vijf duizend -voetvolk. Ja, zoo is het. Maar men kan bitter weinig met een Boer te -voet uitrichten, als zijn paard niet ergens in de nabijheid staat. -Zoo was het in die dagen, in elk geval,--behalve in de slooten bij de -Magersfontein posities. _Daar_ bleven zij staan, zonder paarden, in 't -vaste vertrouwen op hun Generaal, dat de Engelschen ze weer in het front -zouden komen aanvallen. Maar naar de Rondavels en andere driften, hooger -op in de Modderrivier, zou zelfs de geduchte Cronjé ze niet kunnen -voeren. - -Zoo reed French met zijn duizenden dien warmen Dinsdagnamiddag van de -Riet naar de Modder, zonder eenigen tegenstand van beteekenis, door. -De paar honderd ruiters van Generaal De Wet dansten er in de verte op -zijne flanken; nu en dan viel er een Mauserkogel op de mijlen breede -golf; maar wie kon die massa den weg versperren? Gelijk vliegen om een -spoortrein, zoo hingen onze verbaasde burgers, aan de dichte groote -massa cavalerie over de opene vlakte voortdonderend. - -Als de Modderrivier driften toch maar goed bezet zijn! Als er slechts -een paar honderd ferme Mausers, met eenige kanonnen onder den dapperen -Albrecht de Engelschen daar opwachten! Dan valt er gewis een tweede -Modderrivierslag, indien niet een Magersfontein overwinning voor. Neen! -ditmaal was de Engelschman den Boer vóór. Met heel weinig moeite kreeg -French dienzelfden Dinsdagnacht de Rondavels en mogelijk ook een andere -drift, niet verre daarvandaan, in bezit. De weinige Boeren, die daar -waren, moesten terug wijken. Eenige lagertjes vielen op beide kanten der -rivier in Engelsche handen. Het droge grasveld raakte aan brand en de -onheilspellende rookwolken stegen ten hemel, terwijl het dunne eind -der wigge in den zwakken linker vleugel van Generaal Cronjé gedreven -werd--en de bommen de Vrijstaatsche vrouwen zonder proces uit de lagers -op de rivierwallen verjoegen. - -Toen eerst geloofde onze Generaal, dat er werkelijk wat op zijn -linkerhand gaande was. Het kanongebulder bij de rivier overtuigde hem. -Hij moest eerst hooren en zien en tasten, als 't ware, eer hij in een -aanslag door het Jacobsdalsche op zijn linkervleugel eenig geloof -hechtte. Zelfs nu nog echter, nam hij de zaak niet heel ernstig op. Hij -beschouwde nog altoos, dat alles bijzaak was, in vergelijking met den -aanval langs den spoorweg. Aan Generaal Froneman en Commandant de Beer -droeg hij dus »dat zaakje" op, terwijl hijzelf op zijn wachttoren bij -Magersfontein bleef zitten. Zoo veel moeite was er aan de grepen en -voren, slooten en schansen te Magersfontein besteed, dat hij niet kon, -en op slot van rekening niet wilde aannemen, dat alles, alles daar -tevergeefs was. De teleurstelling was hem te groot, te wreed. Hij wilde -er niet aan denken. Alzoo werkte alles tengunste van Generaal French. -Zijn geduchtste tegenstander stelde zich niet persoonlijk met zijn ouden -leeuwenmoed aan de spitse der burgers. Zijn waagstuk werd dus met -schitterend succes bekroond. Zijn stoutste verwachtingen werden verre -overtroffen. Zijn heerlijkste droomen werden door de werkelijkheid in de -schaduw gesteld. - - * * * * * - -Oerder en ik waren eenige dagen tevoren naar Langberg gegaan, om de -posities der Ladybranders en Stellalanders op ons rechtervleugel -van nabij te bekijken. Wij wisten niets hoegenaamd van de groote -gebeurtenissen der laatste dagen. Terwijl wij er gezellig onder de -heerlijke veranda van den heer Pieter Marais zaten te praten, op -Woensdagmorgen, 14 Februari, dreunden er kanonschoten in het verre -oosten. Hé, dat is wat nieuws. Wat beteekende dat? Daar verre in de -richting van Jacobsdal, of nader wordt er gevochten. Was onze profetie -aan 't vervullen? Werd onze oude vrees thans bewaarheid? Trokken de -Engelschen over Jacobsdal den Vrijstaat binnen?--Niemand kon ons eenige -inlichting geven, zoo besloten wij weer terug te rijden naar Brakdam, om -daar wat nieuws te vergaderen. Het was een lange en vermoeiende tocht -voor onze magere dieren, maar wij wilden zoo veel mogelijk uit eigen -oogen zien, wat er gaande was. Met groote bekommernis in 't hart legden -wij dien warmen dag ruim achttien mijl af, totdat wij op de plaats, aan -Brakdam grenzend, vernamen, dat onze vrienden vandaar in aller ijl -hadden moeten vluchten. De Engelschen waren in de rivier en aan deze -zijde der rivier--en op Brakdam! Goeie deugd! Dat was een pijnlijke -verrassing! - -»En Jacobsdal?"--vroegen wij. - -»Jacobsdal is reeds ingenomen". - -Wij zwegen--en bleven dien nacht bij een dam, door fraaie wilgen -omzoomd, in de nabijheid van het Bloemhof-lager. Wij hadden er volop -water; vleesch werd ons voor den volgenden morgen beloofd; de vijand -was geen zes mijl van ons verwijderd. Onze arme paarden moesten rusten -en kracht verzamelen. Morgen, ja wat kon de morgen niet opleveren? Ik -vreesde het ergste, maar hield mij sterk en sprak geen woord. - -Op den gezichteinder, rechts en links van den weg naar Brakdam, zagen -wij klompjes burgers. Zij namen daar positie voor den nacht en voor den -onbekenden morgen. Rechts, daar ginds bij de Modder was er een Pom-pom -met eene wacht, om een aanval op Cronjé's lager te weerstaan. Tusschen -de Engelschen en hun weg naar Kimberley, zoo wat vier mijl van de -rivier, was er slechts één kopje van eenige waarde voor onze burgers, -om den doortocht van French te beletten. Het land was gelijk en, voor -de Boeren, die slechts één Krupp onder Majoor Albrecht daar hadden, -zeer onvoordeelig. Vaalboschjes waren er in overvloed, maar geen -randjes en heuveltjes. Ook was er geen tijd, en mogelijk ook geene -energie, noch lust om weer slooten te graven. Hoe konden zeshonderd -man met uitgeputte paarden de duizenden van French in een opene vlakte -voorkeeren? De burgers zagen de hopeloosheid hunner taak spoedig -in. Zij wisten, wat er komen zou. De slag was verloren--toen de -Modderrivierwallen in 's vijands bezit kwamen. - -Tegen den avond kwamen er een 60 of 80 burgers te paard bij den dam -afzadelen. Zij waren onder Veldkornet Froneman, broeder van den -Vecht-Generaal. De vroolijke vechtlust was van hen geweken, hoewel -zij dood bedaard en stoicijnsch zoo als altoos te werk gingen. - -»Van waar komt jullie?"--vroeg ik. - -»Van Alexandersfontein"--was het antwoord. - -»Zijn er dan nog genoeg mannen daar achtergebleven, om die plaats tegen -een aanval te behouden?" - -»Neen. Er zijn zoo te zeggen geene burgers daar. Bijna allen zijn hier." - -Vreemd! Terwijl wij samen spraken was Alexandersfontein al door -eene macht uit Kimberley in bezit genomen, en ook daar--werden de -lieve vrouwen, die er picnic vierden, onaangenaam verrast. Wat was -gemakkelijker voor de Engelschgezinde eigenaars der plaatsen om -Kimberley, die in vele gevallen door de toegefelijke Boeren in hunne -huizen gelaten werden, dan een Kaffer naar de stad te zenden met het -bericht: »Kom spoedig hierheen: de Boeren zijn verdwenen?" Zulke dingen -gebeuren in oorlogstijd. Wien kan men vertrouwen? Hoe het ook zij: -de Kimberley-verdedigers maakten goed gebruik van de goede opening. -Zij glipten erin en Generaal Kolbe en Du Toit waren Donderdag tegen -den avond nog druk in de weer om ze eruit te schieten, toen er een -groote massa ruiters van het zuiden opdoemde. Beide partijen stonden -verbaasd!--Kimberley was verlost. Het waren de mannen van Generaal -French! - -Het gebeurde aldus. Toen een divisie voetvolk bij de Modderrivier -aangekomen was, begon French plannen te maken voor zijn laatsten rit -naar de diamantenstad. Generaal Froneman had toen 700 of 800 man ter -zijner beschikking, maar het veld was zoo ruim, dat de ruiters van -French, na een bombardement van eenige uren, eenvoudig _door de dunne -linie galoppeerden_. Omtrent halfnegen begon het kanongebulder, vooral -op het eenzaam, maar manhaftig veldstuk van Majoor Albrecht, die zich -dien dag bijzonder onderscheidde. Meer dan eens dacht men, dat hij met -zijn artilleristen en kanon verpletterd was, maar hij kwam telkenmale -weer uit de stof- en rookwolken te voorschijn, tot het einde toe den -ongelijken strijd volhoudend. Drie uur lang werd er uit ruim twaalf -vuurmonden op onze zwakke posities gevuurd, en tegen noen begon de -groote golf van ruiters zich weer voorwaarts te bewegen. Ver van het -kopje, ver van de meeste Mausers, ver van alle gevaar stroomde de -ruiterij voort naar Kimberley. Een paar dozijn zadels werden er -geledigd. Wat meer paarden dwaalden er in het veld rond--want de -Engelschen hadden ook handpaarden in vele gevallen, en de flauwe dieren -werden eenvoudig achtergelaten,--en--de »race" was afgeloopen. - -Of French zich niet verheugde! Of zijne ruiters niet jubelden, toen -het zoo gemakkelijk ging! Met ontbloote sabels, in de zon schitterend, -vlogen zij zoo snel mogelijk door onze gelederen. Nu en dan werd er -achter een burger gejaagd, en een paar burgers werden neergehouwen; -gevochten werd er echter niet. De Mausers kletterden uit de verte als -muziek in hunne ooren, te midden van het vroolijk getrappel hunner -paardenhoeven »'t Is not the Boers' fighting-day to-day boys! Forward. -To Kimberley!!" - -Alzoo werd Kimberley gered, en French met eeuwigen roem gekroond. - - * * * * * - -Vroeg in den morgen van dien noodlottigen dag kwam er eene kar bij ons -voorbij, in de richting van Magersfontein snellend. Een burger met -vrouw en vier kinderen zaten er in het rijtuig. - -»Waar gaat het heen?"--vroeg ik. - -»Ik breng mijne familie in veiligheid." - -»Maar hoe dan met het gevecht?" - -»Wel, ik moet toch eerst mijne vrouw en kinders wegbrengen"--antwoordde -hij doodbedaard. Zoo is het ook. 't Is gansch natuurlijk. Maar wat deden -vrouw en kinderen aan 't front? - -Kort daarop kwam er eene kar met twee muilen bespannen. Een gewapende -burger had de leidsels in handen en haastte zich naar de Magersfontein -Randjes. - -»'k Heb orders van mijn officier, om zijne vrouw bij Spijtfontein te -gaan halen en weg te brengen"--was zijn antwoord op een dergelijke -vraag. - -Deze zijn feiten, waarvoor ik persoonlijk borg sta. Mijne oogen en -ooren zijn er getuigen van geweest. Waren er niet mogelijk honderden -zoodanige gevallen? Men was al te gerust te Magersfontein en rondom -Kimberley geworden en--de ontnuchtering kwam als een donderslag uit een -helderblauwen hemel. Ruw, pijnlijk, verwarrend was de ontwaking uit den -zoeten droom van blijvend succes en voortdurende triomfen. Geen wonder, -dat de vechtgeest voor eene wijle van de burgers geweken is, en dat -Generaal French zoo weinig tegenstand vond. - -Tegen één uur kwamen wij een paar ruiters tegen. Zij reden langzaam -voort, weg van het slagveld. Wij gingen nader. Een hunner had een groot -Engelsch cavalerie-paard in de hand, terwijl het ros, dat hij bereed, -een wijde, gapende wond boven de oogen had. De sabelhouw was blijkbaar -niet diep, want het paard scheen er niet onder te lijden. - -»Hoe is 't met jullie gegaan?" - -»Vrot!" antwoordde de kerel met het gewonde dier, kortaf. »Al de -Engelschen kwamen op ons klompje Bloemfonteiners af. Wij waren omtrent -20 of 25 stuks. Niemand kwam ons helpen. Wij werden geheel en al in den -steek gelaten". - -»En die sabelhouw, daar?" - -»Die Rooie's het net leelijk onder ons gewerkt, man, 'n paar van ons is -dood, en 'n paar gewond. Ons kon niet gauw genoeg pad gé nie". - -»En die Engelschen?" - -»Och! hull is almal deur." - -Hoe onze vriend in de benauwdheid en de haast nog een vijandig paard -wist te bemachtigen, is mij een raadsel. Hij was er hoegenaamd niet -trotsch op, dus was er waarschijnlijk geen heldendaad aan verbonden. -Omtrent de groote ramp, die ons volk dien dag getroffen had, scheen hij -zich niet veel te bekommeren. Hij had een paard buit gemaakt--dat was -hem genoeg. Zoo reed hij van het vechtterrein weg. - -Daar wij slechts twee zwakke dieren voor ons wagentje hadden, konden wij -op geen avontuurtje uitgaan. Wij hadden er ook weinig lust toe, om de -waarheid te zeggen, daar er geene schuiling tegen de Engelsche bommen -in die gewesten was. Zoo besloten wij ook weldra, om langzaam te -retireeren. - -»Bokkie! Span in! Die zaken lijken maar leelijk. Laat ons voer bij -Cronjé's lager halen." - -Toen wij daar kwamen, was het lager bijna totaal verdwenen. De Generaal -werd eindelijk onrustig daar bij de rivierwallen. De Engelsche kanonnen -aan de overzijde van Rondavel's Drift konden hem heel licht een bezoek -brengen. Zoo trok hij een mijl of vijf van de Modder terug naar een -»pan" of vlei, waar het vooreerst veilig was. Gelukkig voor ons echter, -waren er nog eenige leden van zijn Commissariaat-departement in de oude -legerplaats achtergebleven, die juist bezig waren de laatste zakken -mielies en meel op te laden. Met plezier gaven zij ons een zak mielies, -waarvoor wij hun niet genoeg dankbaar zijn konden. - -Rechts van de achterste randjes te Magersfontein spanden wij uit, de -ontknooping van het treurspel afwachtend. - -Tegen halfvier kwamen de burgers in lange strepen van het zoogenaamde -slagveld aangereden. Er was geene vlucht, want er was geen vijand, om -voor te vluchten. De vijand was er vandoor. Langzaam en lusteloos kwamen -zij over den stoffigen weg, omgeven van geelachtige stofwolken. Van -tijd tot tijd draaiden er een aantal burgers uit naar de verschillende -posities, die zij maanden lang zoo trouw bewaakt hadden. Een aantal -wagens van het Bloemhof-lager kwamen ook over de vlakte aan, en spanden -bij ons wagentje uit. De vijandelijke bommen vielen op de plaats, waar -het lager maanden lang gestaan had, en de wagens moesten verzet worden. -Er waren ook bij deze wagens vrouwen en kinderen, die zich nu in den -maalstroom des oorlogs bevonden. Eindelijk kwamen de Artilleristen. - -»Hoe is het?"--vroegen wij hun. - -»Wij zijn allen teruggevallen. De Engelschen zijn door naar -Kimberley"--antwoordde een sergeant, in een toon van doffe -neerslachtigheid. - -»En nu? Wat nu gedaan?" - -»Ik weet niet. De krijgsraad is door Generaal Cronjé opgeroepen." - -»Ik vrees, dat wij van hier heel gauw zullen moeten verdwijnen, om niet -vastgekeerd te worden." - -»Zoo denk ik ook"--was zijn antwoord. - - * * * * * - -Kort daarna, tegen zonsondergang, steeg de groote ballon uit Methuen's -kamp hoog in de lucht, hooger dan ik hem ooit tevoren heb gezien. Het -akelig, allesdoordringend oog beloerde ons daar achter de randjes -eenigen tijd en wij wisten goed, dat er wat ergers aan 't komen -was.--Daar komt hij! Een ellendige lyddiet-bom kraakt er tegen de -achterste toppen der randjes. Vroeger werd er altoos op de voorste en -middelste kopjes gemikt; thans werd er blijkbaar eene poging aangewend, -om over de randjes een projectiel te werpen. De afstand was echter wat -groot, of mogelijk was de berekening niet juist, want al de bommen -sloegen tegen de toppen aan. Met zooveel kracht werd er echter gevuurd, -dat er een groot stuk ijzer midden in het Bloemhof-lagertje geslingerd -werd. Het snorren en gonzen van het moordtuig door de lucht, en het -sissend neerploffen ervan, vlak voor een wagen, verwekten heel wat -angst onder de vrouwen en kinderen. Dat laat zich wel begrijpen. In een -ommezien werden de ossen dan ook weer gehaald, de wagens ingespannen, en -voort gingen onze Bloemhoffers in de richting van Scholtznek. - -Verstandige menschen! Zij kwamen veilig met wagens en al bij De la Rey's -lager, ten noordwesten van Kimberley, den volgenden morgen om negen uur -aan. Instinctmatig volgden de Bloemhoffers, die bij het lager gebleven -waren, denzelfden weg, waarlangs zij van Kimberley naar Magersfontein -gekomen waren. Was Generaal Cronjé ook zoo langs naar de Modderrivier -gekomen, dan zou de schaal mogelijk ook voor hem en zijne duizenden in -die richting zijn gekeerd. Als men eens over een pad naar een of andere -plek reist, gaat men als vanzelf weer langs dat pad terug. Generaal -Cronjé kwam _via_ Edenburg door den Vrijstaat naar de Modderrivier. -Hij viel min of meer in dezelfde richting terug. - -Het behoeft geen betoog, dat de route door Scholtznek om het westen van -Kimberley naar de Vaalrivier voor hem volmaakt veilig was. Methuen had -te weinig mannen om hem eenig kwaad te doen. Ook kon hij het voetvolk -uit Methuen's kamp gemakkelijk zijn voorgebleven. Kelly-Kenny's divisie -lag bij Rondavel'sdrift. Die kon hij gemakkelijk met een klein commando -ruiters hebben beziggehouden, terwijl zijn lager dien nacht om Kimberley -heen trok. Het Britsche voetvolk zou zijn wagens door Scholtznek niet -achterhaald hebben. Het terrein was daar prachtig voor een »rear guard -action"--een terughouden des vijands met de achterhoede, terwijl de -hoofdmacht bedaard voortging. En de ruiterij van French?--vraagt gij. -Wij zullen weldra zien, hoe nietsbeduidend cavaleristen zijn, in het -bestormen van posities. Dat is immers niet hun werk. Daartoe zijn zij -niet opgeleid. Daarvoor hebben zij geene oefening gehad. Zij konden -het eenvoudig niet doen--in die dagen. Later eerst heeft men corpsen -rijdende infanterie--zooals de Boeren allen zijn--speciaal voor dezen -oorlog afgericht. Elkeen weet, dat de gewone Britsche cavalerie zoo -te zeggen niets groots in den oorlog uitgericht heeft, behalve de -brilliante rit naar Koedoesdrift, om Cronjé daar vóór te zijn. Tegen -Generaals du Toit en Kolbe kon Generaal French weinig doen in de -zandduinen om Kimberley. Was Cronjé _daarheen_ gegaan met zijn 5000 man -en honderden wagens, dan was alles veilig over de Vaal gekomen. Daaraan -twijfel ik geen oogenblik. Er was een groote wagenbrug over de Vaal bij -Barkly West, en daarenboven nog minstens drie ponten in goede conditie -in het Warrenton-district. Generaals du Toit en Kolbe hadden eenige -duizenden ruiters bij de Vaal. Gemakkelijk konden de wagens langzaam -zijn voortgegaan, terwijl Generaal Cronjé, met ongeveer 3000 ruiters als -achterhoede, allen meegerekend, tegen de Engelsche infanterie--_indien_ -hij achtervolgd werd,--en als voorhoede tegen de cavalerie--_indien_ -French hem wilde voorkeeren--kon geöpereerd hebben. Ik sprak niet eens -van de commando's onder Ferreira en De Wet en anderen, die hem ook -desnoods ter hulpe konden gesneld hebben. - -Tien tegen één zou Lord Roberts Cronjé niet om het westen van Kimberley -gevolgd zijn, eenvoudig _a._ omdat deze zijn voetvolk te ver vooruit zou -zijn geweest, en dus niet te achterhalen was, en _b._ omdat Bloemfontein -zijn eigenlijk mikpunt was. Kimberley was bijzaak, Bloemfontein -hoofddoel. Indien er dus naar de Vaal dien noodlottigen Donderdagnacht -was teruggeweken, kon Generaal Cronjé vier of vijf dagen later reeds met -een groot en sterk paarden-commando de Vrijstaters aan de Modderrivier -geholpen hebben. - -Zou Bloemfontein dan gered zijn? Neen, dat niet. De overmacht was te -groot. Maar 4000 man zouden stellig niet zijn gevangengenomen--het -_moraal_ onzer burgers zou niet zulk een verpletterenden slag ontvangen -hebben--Generaal Prinsloo zou zich stellig ook niet te Fouriesburg later -hebben overgegeven, enz. enz. enz. - -Gedane zaken hebben geen keer. Klagen heeft geen nut. »Het moest zoo -zijn," zal de typische Boer zeggen. »Een man kan hoegenaamd niet den -wil van Zeus ontvluchten, zelfs niet de allerdapperste,"--zou Homerus -gezongen hebben. - -Ons wagentje stond alleen achter de Magersfontein-randjes. De burgers -waren op hunne verschillende posten. Generaal Cronjé zat in zijne tent, -geen vijf mijl van ons te peinzen. De krijgsofficieren maakten zich -klaar, om ter vergadering op te gaan. De gevreesde ballon daalde neder -en het kanongebulder zweeg. Statig en groot verrees de volle maan over -het geheimzinnig tooneel--meer geel dan wit, meer goud dan zilver was -hare kleur dien droevigen, onvergetelijken avond. Een groote stilte -heerschte er te Magersfontein. Wij waren verstomd. De snelle marsch der -gebeurtenissen ontnam ons bijna den adem. Elkeen wist, dat er iets -groots gebeurd was, maar niemand wist, dat deze dag _het grootste -keerpunt_ in den ganschen oorlog mag heeten. De stilte ging aan -ontzaggelijke veranderingen over het gansche oorlogsterrein zwanger. -Weldra zou het aan allen duidelijk worden. Thans had ik er echter een -vreemd voorgevoel van. - -»Nu volgt Ladysmith"--zeide ik dien avond aan Oerder. »En dan Mafeking. -Alles gaat van nu af aan in duigen vallen. Alles is verloren. Arme, arme -Cronjé." - -Vanbuiten scheen de heldere maan. Vanbinnen heerschte de nacht--eene -nacht vol van groote, vallende sterren. - -Te Kimberley, waar men bijna drie maanden tevoren reeds voor Lord -Methuen den feestdisch gedekt had, werd French nu als »de Held van den -dag" gevierd. Rhodes was eindelijk werkelijk zoo veilig »alsof hij in -Piccadilly was". De belegerden waren dronken van vreugde, zoo niet van -whisky. Het gansche Britsche Rijk zou weldra in uitbundig gejuich -uitbarsten. Als groote deiningen golfden de massa's voetvolk van Lord -Roberts over de vlakke velden van den Vrijstaat. Ruim tienduizend man -was reeds op de oevers der Modderrivier bij Rondavelsdrift. Een tweede -divisie was in Jacobsdal. Anderen waren in aantocht. - -Wat gaat Cronjé doen?--_Vluchten?_ Niet hij! Zijne dapperheid zou hem -ten val brengen. Zijne onverschrokkenheid zou hem verstrikken. Hij -achtte den vijand te gering--zoo als zoovele Generaals in zoovele -oorlogen vóór hem--en werd zwaar gestraft. - -Hij vluchtte niet; maar _retireerde_ slechts, doodbedaard, langzaam, -vlak voor Kelly-Kenny's voetvolk bij de Modderrivier voorbij! - -Hij vluchten? Neen, _hij verzette slechts zijn lager wat hooger op -langs de Modderrivier_--zoo zou hij het zelve hebben uitgedrukt--totdat -de Engelschen hem als bijen omringden en hij in »het wreede net des -Noodlots gevangen werd". »Helaas! helaas! God helpe hem en zijne -dapperen". - -Alzoo werd deze Donderdag, 15 Februari 1900, de noodlottigste dag in de -geschiedenis van den grooten Zuid-Afrikaanschen Oorlog. Als door een -tooverslag, bijna zonder bloedstorting, werd het gansche oorlogstooneel -veranderd. De verlossing van Kimberley door French deed Cronjé -terugvallen--in de handen zijner vijanden; deed onze zegevierende -commando's van Rensburg siding en Stormberg terugkeeren; ontmoedigde -en verzwakte de burgers te Ladysmith en de Tugela en bij Mafeking; -verongelukte de Prieska-expeditie en wie weet hoe vele andere plannen -nog van onze voormannen, om van den afval der rebellen enz. niet eens te -gewagen. - -De _schitterende periode_ was voor de Republieken voor goed voorbij, hoe -lang zij den strijd ook verder mochten volhouden. Op 15 Februari daalden -zij af in een »dal der schaduwen", dat geen einde schijnt te hebben. -Plotseling, als in een schouwburg, was het Gordijn op het Eerste Bedrijf -van het Oorlogsdrama gevallen. - - - - -XXXV - -Op de vlucht - - -»Bokkie! Maak ons een grooten pot 'Irish stew'. Wij moeten vannacht ver -reizen." - -Hij keek mij besluiteloos aan. »Wat zal dit help? Ons wordt toch gevang! -Ons kan net zoo goed hier blij." - -Als een volgeling van den Islam stond hij daar bij de randjes, volkomen -onderworpen aan zijn lot. - -»Laat ons naar Spijtfontein gaan, naar de plaats van den heer Marais. -Krijgen de Engelschen ons daar, goed; krijgen zij ons niet, nog beter. -Wij zijn toch vastgekeerd." - -Zoo sprak mijn vriend, die de reis om Kimberley niet met mij gedaan had. -Gelukkig, dat ik pas dien weg had afgelegd. Mijn besluit was terstond -genomen: - -»Ik ken het pad zóó om Kimberley--naar Generaal du Toit. Wij hebben een -nacht om in te handelen. Mogelijk komen wij nog veilig bij de Vaalrivier -aan." - -Er was slechts een flauwe flikkering van hoop in mij, maar ik sprak ze -moed in, en wij aten bedaard ons potje kost, eer wij in het prachtige -maanlicht op de vlucht gingen. - -Om de twee uur werd er geregeld een goed uur lang uitgespannen. Alles -hing van onze paarden af. Zij moesten van tijd tot tijd eten en rusten. -De weg was lang en vooral zwaar, zeer zwaar. Ik huiverde, als ik aan het -dikke zand dacht. 't Was een treurige rit, een van de treurigste in ons -leven. Er werd meer gezucht dan gesproken. De donkerste gedachten hadden -in ons gemoed de overhand. - -Opweg vernamen wij, dat de Landdrost van Jacobsdal, President Steyn's -broeder, ons vooruit langs dienzelfden weg gevlucht was uit het eerste -republikeinsch dorpje, dat door den Brit veroverd is. - -Bij eene plaats vonden wij de ouders en eenige groote dochters in den -grootsten nood omtrent de komst der soldaten. Zij hadden allerlei -akelige stories omtrent gruweldaden der troepen vernomen, en wilden met -geweld van hun huis vluchten. Ik had het geluk, ze volkomen gerust te -stellen en ze over te halen doodstil bij hunne woning te blijven en geen -kwaad te vreezen. - -Eindelijk kwamen wij bij den onmisbaren »Put" aan, dicht bij het -Lichtenburg-Lager. Daar besloten wij wat te slapen. Ongelukkig -versliepen wij ons, want het was halfvier uur in den morgen, eer wij -wegreden. Het groote zoeklicht uit Kimberley speelde onafgebroken op ons -rijtuig, maar daaraan was ik al gewoon geworden. Ik wist wel, dat het -ding veel meer schijn dan wezen om 't lijf had--evenmin geraas als wol -opleverde--slechts bangmaakte, zonder meer. Het licht toonde ons, waar -Kimberley was--en dat was ons ook wat waard. Zoo rammelden en rinkelden -wij voort in de stilte des nachts. - -Het Lichtenburg-Lager was totaal verdwenen! Dat was iets, waaraan ik -nooit gedacht had. Geen tent of wagen was er te zien! Hé, het begon er -slecht voor ons uit te zien. Gansch alleen hier ten westen van de stad. -Geen burger in de nabijheid. - -»Kijk! Als er eens zes of acht Engelschen op ons afkomen, dan schieten -wij; maar als zij meer tellen, kiezen wij het hazenpad, hoor?"--Dat was -ons akkoord. - -»Kimberley" begon flauw te worden. Hij was lang ziek bij de -Modderrivier. Zou hij de Vaal halen? Wij moesten langzaam en voorzichtig -rijden. Een flauw paard is eenvoudig een volle punt voor elke gedachte -van ontkoming. »Dat toch niet, Bokkie." Bokkie zweeg. Hij werd onrustig, -maar zat er als een man van steen voor hem uit te staren. Het ging later -op een stapje, want het gevreesde zand was genaderd. Uren lang moesten -onze vermoeide dieren stappen, steeds stappen, en dat niet zonder te -zweeten. Otto's Kopje bleef nog maar schuin voor ons. Wanneer komen wij -die gevaarlijke punt voorbij? Met een veldkijker kan men ons gewis -vandaar zien, als de dag doorbreekt. - -Oerder en ik loopen vooruit, om de paarden wat verademing te geven. -Later is Bokkie ook op den grond. Wij stappen alle drie in het zand, -anders komt »Kimberley" er nooit. - -Veiligheidshalve nam ik den grooten weg links van dien, welken ik de -week tevoren van de waterwerken gevolgd was. Ik dacht, dat Generaal du -Toit ook best mogelijk zijn lager had verplaatst. Zoo bleek het ook -later. Al de commando's om de stad, _op een na_, waren Donderdagnacht -reeds teruggeweken. French had veel meer verricht dan hij wel wist. -Spraken wij niet zooeven van een tooverslag? Gelijk een huis van -kaarten, door kinderen gebouwd, viel de heele boel om Kimberley in -duigen. Slechts ééne--ons allen ten zegen. Maar deze storie volgt in een -ander hoofdstuk. - -Gelukkig dus, dat wij wat meer links van de stad hielden, anders waren -wij, op de waterwerken bij Generaal Du Toit's verlatene legerplaats _in -de handen des vijands gereden_. Er was eene paniek om de stad in den -voornacht reeds ontstaan. De reden was deze: _niemand kon eigenlijk -zeggen, hoe veel Engelschen er doorgekomen waren._ Generaal Froneman -telegrafeerde van Scholtznek: »Vijand met groote macht doorgebroken". -Met bliksemsnelheid vloog het bericht van lager tot lager. Hoeveel?--was -de groote vraag. »10,000", riep er een; »15,000" een andere; »slechts -2,000" een derde. De onzekerheid veroorzaakte den schrik. De vrees voor -het onbekende bracht verwarring. Generaal Kolbe's lager kwam op de -Lichtenburgers haastig afgerold; beide lagers tuimelden voort in de -richting van het oude lager van De la Rey, dicht bij Riverton, waarop -ook Generaal du Toit's mannen terugvielen. - -De Warrentonners redden dien nacht het groote kanon. »Eere, wien eere -toekomt". Door die ééne daad hebben zij--uit een republikeinsch oogpunt, -natuurlijk!--hun rebelschap gerechtvaardigd. Meer heldendaden hebben zij -trouwens ook niet verricht, zooals wij later zien zullen. De storie werd -mij aldus verteld: - -Generaal du Toit was dien avond bij Alexandersfontein met de -Kimberleyieten bezig, toen Generaal French zijn troefkaart, tot -verbazing van beide partijen, zoo theatrikaal speelde! Er werd terstond -geseind, dat Long Tom moest gered worden. Ossen waren er niet gauw -genoeg bij de hand. Zoo pakten de Warrentonners den oude in het -maanlicht beet, en sleepten hem den hoogen zandberg af, tot dicht bij de -Waterwerken. Vandaar werd het beroemde stuk door een span ossen verder -naar het lager bij Riverton gevoerd. In allerijl snelden de mannen van -Kolonel Kekewich naar Kamfersdam, om den gehaten vuurspuwer buit te -maken--hij was er niet. Vandaar snelden zij naar Generaal du Toit's -hoofdkwartieren--de vogel was gevlogen. Slechts het groote »platform" -van zwaren balken, met de groote stalen veer--die aan platform en -kanonbuik gehecht, het stuk in positie hield, niettegenstaande de hevige -schokken door het schieten veroorzaakt--erop vastgeschroefd, werd er -te Kamfersdam gevonden. De Warrentonners waren ze te gauw. Long Tom -ging later over de Vaal terug naar Klerksdorp en Pretoria--en wie weet -waarheen nog. Als er weer vrede en voorspoed en vrijspraak in den lande -is, zullen mijn oude gemeenteleden aan hunne kinderen en kindskinderen -»de Storie van Long Tom op Kampersdam" vertellen en hun verre nageslacht -zal, met heel wat bijvoegsels, het verhaal van de redding van Long Tom -door de Warrentonners aan den vreemdeling getrouw opdisschen. - - * * * * * - -Tegen halfnegen uur kwamen ook wij bij het lager bij Riverton aan. Het -was ons boven verwachting goed gegaan, alhoewel het veel langer geduurd -had, eer wij bij de onzen kwamen, dan ik berekend had. Onze paarden -waren uitgeput van al dat zand. Van halfvier tot halfnegen uur onder het -tuig te zijn, zonder uitspanning, was verregaande wreedheid; maar wat -konden wij doen? Er was geen water tusschen den »Put" en de Vaalrivier, -en het ging den heelen weg stapsgewijze vanwege het zware pad. Eindelijk -waren wij weer onder de Boeren. Tot onze blijdschap waren wij door -geen patrouille uit de stad opgepikt, hetwelk zoo uiterst gemakkelijk -kon geschied zijn, daar wij feitelijk alleen op den helderen dag er -om reden. Later vonden wij eerst uit, waaraan ook wij onze redding te -danken hadden. - -Gered! Welk een heerlijk woord! Maar wat was er van Generaal Cronjé en -zijne duizenden geworden? Waar waren zij nu? Hoe ging het hun? - - - - -XXXVI - -Verwarring en Heldenmoed - - -Wij reden het reusachtige lager binnen en vroegen links en rechts, -waar het water voor de paarden was. Niemand kon ons echter op dit punt -licht geven. Er werd heen en weer geloopen: mannen, vrouwen en kinderen -krioelden er tusschen de wagens. De ossen bulkten van dorst. De -kinderen schreeuwden van angst. De vrouwen zaten in stomme verslagenheid -op de wagenkistjes voorop de wagens. Zij maakten geen rumoer. Zij -weenden niet. Zij zaten er meerendeels doodstil, als versteend. -Radeloosheid stond op bijna elk gelaat binnen in 't lager te lezen. - -Ik liep naar eene plaats, waar er een groote hoop mannen bijeen waren, -en bevond, dat zij er allen op de komst van het water ongeduldig -wachtende waren. - -»Maar waar moet het water dan vandaan komen?"--vroeg ik. »Onze ossen en -paarden vergaan van dorst." - -Het antwoord was: »Het water wordt er onder bij Riverton door twee -Engelsche machinisten, tegen betaling, voor ons dagelijks opgepompt. De -groote pijp naar Kimberley loopt hier bij ons voorbij en er is eene gat -in geslagen, waardoor wij geholpen worden." - -»Wanneer komt het water gewoonlijk?" - -»Wel, gewoonlijk vóór negen uur, maar vanmorgen is hull' wat laat -daaronder bij Riverton bij die machines." - -Het was een oude regeling van Generaal de la Rey. Wij waren op de -plaats, waar hij zijne wagens trok, toen hij de Vrijstaters in het -belegeren van Kimberley kwam helpen. De onpleizierige gedachte schoot -mij tebinnen: »Wat wordt van ons, als die twee Engelschmans van alles -weten, en het hazenpad vanmorgen kiezen? Zij alleen kunnen met de -machines werken, naar het schijnt. En dier en mensch versmacht hier in -de zomerhitte van dorst." - -Tegen halftien uur borrelde het heerlijke vocht door de opening in de -pijp en _die_ vrees was in elk geval bijgelegd. - -Spoedig zou er een nieuw gevaar opdoemen. Kekewich was te Kamfersdam -en het Halfweg-station te laat aangekomen, om het kanon aftenemen, en -onze lagers waren vandaar zoo snel naar achteren geweken, dat hij den -moed niet had om Generaal Kolbe, die het lager beschermde, aantevallen. -Hoofd-Commandant Ferreira was ook intijds teruggevallen, met al de -Vrijstaters aan de oostzijde der stad in de richting van Boshof. - -Slechts ééne positie werd er door de onzen niet verlaten. De -Griqualand West-rebellen, onder commandant van Aswegen bleven bij -_Dronfield_-siding den storm afwachten. Pal en sterk stonden zij er -tusschen ons en de Engelschen. Volgens Conan Doyle werd Kolonel Kekewich -reeds Donderdagnacht door het lagertje aan den spoorweg gefnuikt. -Hij wilde gaarne Long Tom's beschermers achtervolgen, maar vreesde de -Dronfield-Boeren met hun gevaarlijk kanonnetje achter den rug te hebben! -Alzoo keerde hij zich, door twee derden van French's ruiterij gesteund, -den volgenden morgen vroeg tegen de hardnekkige Griqualanders. Den -ganschen morgen werd er door eene overmacht tegen dat dappere klompje -rebellen gevochten, maar zij bleven de positie standvastig verdedigen en -behouden. Later werden er ook kanonnen tegen hun uitgezonden, maar zij -waren er niet uit hun zandbult te krijgen! - -Tegen tien uur zag ik een wonderlijk schouwspel--een tooneel van -verwarring en heldenmoed dooreengemengd, waarin een Homerus zich -zou verlustigd hebben. Daar op de met laag hout begroeide zandbult, -waarover de trein van Kimberley naar Warrenton gaat, ploften de bommen -onophoudelijk neêr. Dapper vlamde het kleine Krupp van Commandant van -Aswegen zijnen vijanden tegen. De Rebellen weken geen duim terug--neen, -zij _kunnen_ niet weldra terugvallen, want de Engelsche ruiters trekken -om den grooten, uitgestrekten zandheuvel. Zij worden omsingeld! Zij -worden omsingeld, die arme Kolonisten, die uit volksgevoel en sympathie -zich onder ons zegevierende, maar thans terugwijkende vaandelen -geschaard hebben! Voor ons worden zij daar opgeofferd. De schande -zou te groot zijn, als wij ze niet gingen helpen. - -Ziet! een lange rij ruiters snelt er henen. Zij gaan in de richting -van Mac-Farlane's siding, ten noorden van Dronfield. Zij zullen de -omtrekkende beweging in elk geval tegenhouden, zoo niet geheel en al -beletten. Generaal du Toit is ook reeds van den vroegen morgen in den -zadel. Hij en Commandant Vermaas doen hun uiterste, om de duizenden van -French van Riverton en de Vaalrivier terug te houden. Het kan echter -niet ontkend worden, dat zij zich soms met slechts twintig of dertig man -bij een of andere punt van gevaar dien dag bevinden. De schrik is in -velen gevaren. Er gebeuren vreemde dingen. Terwijl wij de lange streep -burgers, die naar Mac-Farlane rijden, gadeslaan, zien wij een tweede -lange streep naast de eerste in een tegenovergestelde richting afjagen! -Zooiets hebben wij in den oorlog nog nooit gezien. Eene afdeeling gaat -naar, de andere komt van den vijand; de eerste gaat vechten, de tweede -vlucht. En zij rijden elkander rakelings voorbij. 't Is een teeken des -tijds: een voorbode van donkere dingen. Wee ons! - -Gelukkig strekt de groote zandheuvel, waarvan de rebellen slechts de -punt naast aan Kimberley in bezit hebben, zich ruim acht of tien mijl in -de richting van Warrenton uit, terwijl zijne breedte tegen zes mijl kan -geschat worden. Geen kleinigheid is het voor de vermoeide ruiters van -French, om door het zwaarste stuifzand denkbaar zulk eene zandbult om te -trekken! Het gelukt generaal du Toit en Commandant Vermaas dan ook, om -de voorpunten van de twee vleugels, die den heuvel wilden omsingelen, -terug te slaan. Mac-Farlane's siding valt echter in Engelsche handen, en -die is achter van Aswegen's positie. - -Het grootste geluk voor ons, echter, was gelegen in het feit, dat wij -dien dag met de onhandige cavalerie te doen hadden. Niettegenstaande -de paniek, die ons bedreigde, de demoralisatie, die de meesten onzer -verlamde, de kleine commando's, die er te velde trokken, waagden de ruim -3000 ruiters van French--die volgens Doyle aan 't gevecht deelnamen--het -niet, om ons lager aan te vallen. Wat zeg ik?--zij konden, met behulp -der mannen van Kekewich, niet eens de 150 rebellen onder Commandant van -Aswegen verpletteren! - -Indien zij met hun vele kanonnen het groote lager bij Riverton dien dag -met kracht bestormd hadden, dan weet ik niet of Generaal Kolbe genoeg -mannen bij hem zou gehouden hebben, om den aanval af te slaan. Ik zag -gedurig paardenruiters stilletjes een voor een, uit het lager sluipen. -Zij gingen naar de Vaalrivier, naar de Transvaal, naar huis! Ja, zelfs -wagens werden er dien morgen ingespannen, terwijl er te Dronfield en -elders gevochten werd en de kanonnen geen tien mijl van ons dreunden. -Niemand belet die menschen om heen te gaan. Overal op de wagens zie ik -vrouwen. Zij zitten er koud en strak, met de handen op den schoot voor -zich uit te staren. Meer dan een burger verlaat zijn wagen met het -geweer in de hand, achtervolgd door kleine kinderen, die de handen -wringen en uitgillen: - -»Mijn pápa, mijn pápa!" De indruk van dat alles, na het gebeurde bij de -Rondavelsdrift en de nachtelijke vlucht, ontstemde ons geheel en al. -Wij gevoelden ons totaal machteloos en moedeloos. Geen schot konden wij -vuren--zoo gevoelden wij. Wij waren verlamd, ontzenuwd, verwijfd. - -Vele vaders, door hunne huilende kinderen gevolgd, keeren terug naar de -wagens en gaan bij hunne doodsbleeke echtgenooten op den wagen zitten. -Er is eene paniek onder ons aan 't werken. Een onbeschrijfelijk gevoel -van zwakheid en vrees overmeestert zelfs de dapperen en de sterken. - -»Ares gaat ten oorlog", zegt de diepzinnige Homerus, »en met hem volgt -zijn lieve zoon, Paniek, sterk en onverschrokken--den stoutmoedigsten -krijgsman verschrikkend." Zoo is het. Zoo en niet anders. Bij eigene -ondervinding heb ik de werken van dien lieven jongen, genaamd Paniek, -dien gevaarlijken zoon van den Oorlogsgod leeren kennen. Er is geen -vreeselijker ondervinding in den oorlog denkbaar: Maar ook _die_ -ondervinding is van groote waarde. Hare harde lessen zijn onmisbaar -voor hem, die over oorlogszaken en krijgslieden een oordeel wil vellen. - -Nooit zal ik eenig man verachten, die zijn hoofd geheel en al kwijt -raakt, wanneer hij voor de eerste maal met den dierbaren zoon van -Ares van nabij kennismaakt. 't Is geen kind, om mee te spelen, of om -uittelachen. 't Is een reus, die zelfs helden doet sidderen; een heks, -die de verstandigsten betoovert; een stroom, die allen en alles met zich -meêvoert. - -Er zijn er, die zelfs tegen de machtige Paniek bestand zijn. Geef ze -dubbele eer en prijs. Zij zijn de geboren Generaals, de aangewezen -Leidsmannen in den Krijg, de ware zonen van Ares. - -Zulk eene was Commandant van Aswegen, de held van dien dag. Donderdag -was French de groote man; heden steekt van Aswegen als Saul boven zijn -medemenschen uit--»van de schouders opwaarts." Van drie uur in den -morgen tot tegen den avond hield hij tegen French en Kekewich stand. -Het kanon moest spoedig zwijgen, maar de Martini's en Lee Metfords en -Mausers--zij hadden er van alle soorten geweren--knalden steeds voort. -Hoe zij hun paarden wisten te verbergen is mij een raadsel. Hoe zij zulk -eene overmacht tegenhielden is mij onbegrijpelijk. Eén ding is, echter, -zeker: zij hadden hun behoud niet slechts aan hun heldenmoed, maar aan -een andere omstandigheid te danken. Het waren geen Infanteristen, maar -wel Cavaleristen, met wie zij vooral te doen hadden! Deze omstandigheid -redde ze daar in hunne zandvesting. Mogelijk waren de beste mannen -van Kekewich ook niet op de been dien dag, na de vroolijkheid en -feestvreugde van den vorigen nacht. Zulke dingen kunnen licht -gebeuren--»onder beschaafde officieren en soldaten." Hoe het ook zij: -die honderd vijftig veeboeren hielden de groote overmacht geducht tegen, -zoo geducht, dat French het niet raadzaam achtte, om eenige andere -operatie om Kimberley met kracht doortezetten. Wij hadden het aan de -taaiheid dier rebellen vooral te danken, dat wij dien morgen zoo veilig -om Kimberley kwamen, dat ons groot lager bij Riverton niet aangetast -werd, en dat de driften over de Vaal voor ons open bleven. Zonder het te -weten, hielden zij _onze_ Thermopyle, gelijk de Spartanen van Leonidas. - -Een grappige episode vond er in den loop van den morgen met »mijn -Warrentonsche Keurbende" plaats. Zij stormden in vollen galop door een -hek over den spoorweg bij Mac-Farlane's siding, om hun mede-rebellen te -gaan helpen. Weinig wisten zij, dat Mac-Farlane's gebouwen reeds door -den vijand bezet waren. Nauwelijks door de poort gekomen, werden zij -door een hagelbui van kogels begroet. 't Is hun eerste ondervinding van -dien aard, hun eerste »sarsie"--zooals de Boer het woord »charge" in 't -Afrikaansch omzet,--en de vijandelijke kogels kwamen geheel onverwachts -op hen af. Waren zij wat verder links gereden en afgestegen, om van daar -langzaam de voelhorens in de richting van de gebouwen van Mac-Farlane's -uit te steken, was er mogelijk een tweede heldendaad op hunne rekening -gekomen. Die eere is hun echter niet tebeurtgevallen. Zij vlogen -holderdenbolder door het hek terug. Het hek nu was nauw en de lieve zoon -van Ares pakte ze goed bij de haren. Men stormde tegelijk op de eene -opening af. Het gevolg was, dat de een zonder hoed, een tweede zonder -geweer, een derde zonder paard er door kwam. En toch werd er geen enkele -door den vijand gewond of gedood. 't Was een nauwe, een wonderlijke -ontkoming--en wie zal het ze kwalijk nemen, dat zij zich dien dag niet -aan verdere heldendaden waagden? - -Vermoeid, maar niet moedeloos; bijna van alle kanten ingesloten, maar -niet vervaard; in het uiterste gevaar, maar niet wanhopig, vechten de -Griqualanders voor het dierbare leven. Ze zijn tegen den namiddag in -een waarlijk hachelijke positie. Generaal French en zijn staf werden, -niet verre van Zoutpan--tusschen Riverton en de groote Zandbult, ruim -vier mijl voorbij Mac-Farlane's,--door een onzer geneesheeren gezien en -gesproken. Als op een eiland in de diepten der zee, ver van de veilige -kust, ver van alle hulp, omringd van gevaren en vijanden, gaan de -rebellen een wissen dood tegemoet. Het zal hun als de Skandinaviërs -te Magersfontein gaan! Neen, toch niet. Zij hebben met de onhandige -cavalerie te doen, die goed rijden kunnen, maar verder niet veel in de -zandbulten en vaalboschjes kunnen uitrichten. Het Engelsche voetvolk zou -ze als mieren overrompeld hebben: de ruiters blijven gewoonlijk op een -veiligen afstand rondrijden. Alzoo gebeurde het, dat onze rebellen, tot -verbazing van vriend en vijand, het tot aan den avond van dien dag -uithielden, en niet, gelijk de Skandinaviërs, in de pan gehakt zijn. -Zij waren dapper, maar zij waren niet van plan, om zich, gelijk de -Spartanen, te laten verpletteren, indien er de minste kans was om dat -lot te ontkomen. Zoo maakten zij van een vreemd middel gebruik, om het -leven te redden. - -Tegen halfvijf kwam er een hevige stofstorm op. Kimberley is voor -zoodanige stormen zelfs boven Johannesburg vermaard. Het zijn -onbeschrijfelijke orkanen--niets dan roode stofwolken ziet gij om en -boven u. Geen twintig treden voor u kunt ge iets onderscheiden. De hemel -en de aarde zijn opgelost in een mengsel van rood zand. Gij ademt zand -en loopt gevaar in uw huis te verstikken, want de dikke, zichtbare lucht -dringt door gesloten deuren en vensters binnen. Van zoodanigen storm -nu bediende de waakzame Boeren-Commandant zich, om zijn weg door de -Engelsche linie te banen. Als op de vleugelen des winds gedragen, kwamen -al de rebellen, behalve de dooden en gewonden, er veilig door. Wie heeft -ooit van zulk een krijgslist--van zulk een _ruse de guerre_, door de -Voorzienigheid verschaft en door den mensch met beide handen in den -hoogsten nood aangegrepen--gehoord? - -Het kanon bleef natuurlijk achter en ook eenige wagens en tenten. Het -verlies aan dooden en gewonden echter was veel minder, dan wij gevreesd -hadden--maar niemand kon mij het juiste getal opnoemen. Den ganschen dag -werd er op menige punt ten noorden van Kimberley gevochten, maar ik -geloof niet, dat wij meer dan vijftien of twintig dooden en gewonden -altezamen hadden. De dichte vaalboschjes kwamen den vechtenden goed te -pas, naar het schijnt. - -Dienzelfden avond nog werd French naar Koedoesrand geroepen, om Cronjé -voortekeeren, en Generaals du Toit en Kolbe brachten hun lagers en -legers in veiligheid over de Vaal en naar eene plaats dichtbij Boshof -respectievelijk. - - * * * * * - -Nog eenige episoden uit die dagen van verwarring en moed dooreengemengd -komen mij voor den geest. 't Is Zondagmorgen (18 Febr.) vroeg; zoo wat 3 -uur. Wij zijn op weg naar Windsorton. Bij de poort, waardoor de trein -van Kimberley naar gemeld station stoomt, zie ik eenige Ambulancewagens. -Een vuurtje brandt er met een aanlokkelijk keteltje erop. Ach! wat een -honger en dorst heb ik! Halt! laat ons wat nader gaan. 't Is een onzer -commando-dokters, een vriendelijke Engelschman. Het meisje bij het vuur -is een van de »nurses"--een Iersche nogal. Zij presenteert ons koffie -en beschuit aan. Wij dronken er elk drie kopjes, met wie weet hoeveel -beschuit erin gedoopt. Geen _table d'hôte_, geen feestdiner kan bij zulk -een maal vergeleken worden--want de leegte in de maag was groot. - -Een tweede »nurse" kwam naar ons gezellig vuurtje aangestapt. »Er is -eene gewonde, die u zien wil,"--zeide zij tegen mij. »Hij noemt u bij -name. Hij heeft uwe stem gehoord. Kom! spreek hem wat moed in. 't Is -Léon!" - -Op een matras lag de tengere, energieke, zwaar gewonde Franschman langs -een Ambulancewagen. Een doek bedekte zijn gelaat. Hij sprak zacht en -dof, als een die geen levenslust of hoop meer heeft. - -»Ik ga sterven!"--fluisterde hij mij toe, terwijl hij mijne hand -vastklemde. Ik sprak hem natuurlijk tegen, zeggende, dat de dokter alle -hoop voor hem had. - -»Neen, ik weet het; ik zal doodgaan"--hield hij vol. - -Lang hield hij mijn hand vast. Hij had behoefte aan een vriend. Hij -gevoelde zich een vreemdeling in een vreemd land. Hij vreesde, ver van -zijn dierbaar vaderland, den adem te moeten uitblazen. Veel pijn had -hij en slapen kon hij weinig. De eerste operatie was echter reeds goed -afgeloopen, eenige maanden later zag ik hem op de straten van Pretoria -opgeruimd wandelen--_minus_ een oog, maar in goede gezondheid. Van den -oorlog had hij echter genoeg en kort daarop ging hij door Delagoa-Baai -naar zijn land terug. - - * * * * * - -Tegen negen uur dien Zondagmorgen bevonden wij ons bij eene plaats, geen -tien mijl van Warrenton. De eigenaar, zoo als bijna al de Boeren langs -den spoorweg, had zijn huis verlaten. De schrik was natuurlijk ook daar -doorgedrongen. Wij spanden uit en--luisterden lang naar het vreeselijk -kanongebulder, dat ons uit het verre zuidoosten tegenklonk. Vroeg in den -morgen hadden wij van tijd tot tijd eenige harde schoten gehoord, maar -later werd het vuren al meer aanhoudend en geweldig. Wij luisterden, -en peinsden over Cronjé en zijne duizenden. Wat gebeurde daar in de -verte? Wat zou de uitslag van dat gevecht zijn? Later eerst vernamen -wij, dat er een bloedige slag--mogelijk de bloedigste van den ganschen -oorlog--dien morgen was plaats gevonden. Lord Kitchener wilde Generaal -Cronjé dien morgen in één slag verpletteren, maar werd met een verlies -van 1100 dooden en gewonden door de onverschrokken Boeren -teruggeslingerd. - -Te Warrenton trof ik mijn lieve, oude vrienden natuurlijk zeer -verslagen en bedrukt aan. Ja, er was ook verbittering op menig gelaat -te lezen. Zij waren boos op de vluchtende en terugtrekkende Transvalers -en Vrijstaters. Wat wordt er van hen, als wij over de Vaal terugvallen? -Hoe zal het met hunne huizen en akkers gaan? En wat staat er voor de -vechtenden, de rebellen te doen?--Geen wonder, dat een oude inwoner mij -toebeet: - -»Wat?--_U_ ook gevlucht?" Er stond een kring van mans om ons en hij -dacht mij in de verlegenheid te brengen. - -»Wel stellig,"--antwoordde ik, doodbedaard. Hij schudde het hoofd als -verontwaardigd en verstomd. - -»Dat heb ik waarlijk niet van u gedacht,"--vervolgde hij. - -»Weet u vanwaar ik vlucht?" vroeg ik hem. - -»Van Kimberley, natuurlijk!" - -»Neen vriend. Van Magersfontein." - -»En Cronjé?"--vroeg hij mij verbaasd. - -»Cronjé is ook vandaar weg," zeide ik bedroefd. »God alleen weet, wat er -van hem geworden is." - -De man zweeg. De omstanders verstomden. Zij hadden geen idee van de -groote ramp, die ons op 15 Februari getroffen had. Toen hij weer den -mond open deed, was de toon zijner stem geheel en al anders. Hij keek -mij verbaasd aan, en vriendelijk groette hij mij bij mijn heengaan, -zijne oogen waren geopend. Er was een geweldige storm op ons losgebroken -en de individuën waren als niets in de schaal der algemeene ellende--zij -waren als dun stof voor God's winden henen gedreven. - -Intusschen rolden de zware ossenwagens langzaam voort naar de pont -te Veertienstroomen. Zondag te middernacht begon de overtocht; -Maandag duurde hij voort en ook den geheelen nacht; ja ook Dinsdag en -Dinsdagnacht en Woensdag werd er gezwoegd en gezweten om al de wagens en -ossen over de Vaal te krijgen. Dat was een werk!--zwaar en treurig, nog -meer bitter dan het moeilijk viel. Waar is de geestdrift van de maand -October verdwenen? Waar zijn de groote voornemens en plannen? Wat is er -van de schitterende droomen geworden? Terug--_terug_--TERUG! En dat na -al de heerlijke overwinningen? En dat zonder een slag, zoo te zeggen? O! -het was bitter, bitter als gal zonder edik. Wij schaamden ons voor het -aangezicht der rebellen vooral. Wat zou van dezen? Wij sleepten ze met -ons mede naar 't front; moeten zij nu huis en vrouw en kind, alles om -onzentwille verlaten en ons over de Vaal volgen? Opmerkelijk was het -in die dagen, hoe min de vroegere grootpraters zich gelden lieten, de -bombastische profeten, »die al de Engelschen in de zee gingen jagen". -Zij waren niet veel in aantal, maar hun geruisch was groot--zooals -dat van ledige trommels. Thans waren zij doodstil, zoo niet geheel en -al van het tooneel verdwenen. Velen waren spoorloos zoekgeraakt en -moesten weken daarna door waarnemende veldkornetten bij hunne plaatsen -opgespoord en opnieuw gecommandeerd worden. Is het wonder, dat zelfs -onze beste mannen door een geest van moedeloosheid bevangen werden? -»De burgers willen niet meer zooals vroeger vechten"--zeiden zij diep -teleurgesteld, »wij kunnen den strijd niet volhouden. Waar zijn onze -groote commando's vandaag? Als was voor de zon versmolten. Wat is er van -den droom der overwinning geworden? Als een schitterende, veelkleurige -zeepbel is hij in het niet verzonken." - -Hier zijn de wagens weer bij dezelfde pont van den heer Japie Fouché, -waarover zij zes maanden geleden met vliegende vaandelen stroomden--naar -Kimberley, naar de Modderrivier, naar Magersfontein. »Terug, _terug_, -TERUG," is het order van den dag. Naar het verre Prieska is er een -boodschap gezonden: »Komt terug naar de Vaal". Te Rensburg-siding en -Stormberg zal men ook weldra terugtrekken. Later ook in Natal. Ja, zelfs -Bloemfontein zal binnenkort in de handen des vijands vallen, »Terug, -steeds terug, terug"--zal nog langen tijd de eenige tactiek tegen de -overmacht blijven. - -En dat alles begon, toen French door Cronjé's zwakken linkervleugel -gereden was, gelijk een ruiter het hangende spinrag tusschen twee bosjes -in het veld doorklieft! - - Ach! hoe dikwijls brengt een morgen, - Lieflijk als een kinderlach, - Onverwacht een stroom van zorgen - En van tranen voor den dag. - Wrang is vaak de levensbeker, - Elken dag omhelst een nacht; - Niets op aarde is zóó zeker - Als--hetgeen men niet verwacht. - - (HOFMEYER, _Kijkjes in onze Geschiedenis_.) - - - - -XXXVII - -Majuba gewroken! - - -Het vreeselijk kanongebulder, dat wij op Zondag, 18 Februari, zoo -duidelijk zelf te Warrenton konden hooren, was op Cronjé gericht! Dat -bleek weldra uit de oorlogstelegrammen, die naar de verschillende -Generaals op alle punten van het vechtterrein vlogen. Uit die -telegrammen kon ik duidelijk uitmaken, dat onze veteraan Generaal -heel spoedig reeds na zijn vertrek van Magersfontein door den vijand -werd achterna gezet. Tegen middernacht begon zijn geweldig lager -eerst in beweging te komen. Het intrekken van zijn ver verwijderden -rechtervleugel vereischte veel tijds; het vergaderen der menigte ossen -en paarden en het gereedmaken der vele wagens verslonden ook nuttige -uren. Dan, de oude Leeuw van Potchefstroom had geen haast: hij vreesde -geen mensch, en vooral geen Brit. Op zijn gemak viel hij terug in de -richting van Koedoesrand, op den grooten weg naar de Vrijstaatsche -hoofdstad. Langzaam rolden de zware ossenwagens voort voorbij het -Engelsche leger, dat op Rondavelsdrift de kansen van den krijg -afwachtte. Daar stond Lord Kitchener klaar, om zijn prooi te bespringen, -als hij er mogelijk voorbij mocht komen, terwijl Lord Roberts te Ramdam -bezig was alle mogelijke krachten tegen den Vrijstaat te verzamelen. - -Tot blijde verbazing van Kitchener trok Cronjé koelbloedig voorbij de -Rondavelsdrift. De stofwolken kon men van verre Vrijdagmorgen vroeg -zien. Honderden wagens; zegge een duizend ruiters, en vier duizend man -te voet, of op de wagens; en vele vrouwen en kinderen met hen--'t was -voorwaar een Groote Trek, die er onder gevaarlijke omstandigheden aan -den gang was. Het waren de afstammelingen van de oude Voortrekkers, die -daar voor de oogen van Kitchener den Vrijstaat binnentrokken. Ook zij -waren vast besloten hun doel te bereiken, maar hunne voorvaderen hadden -slechts met dieren en menschen te kampen--_zij_ zouden weldra door -35,000 Britsche troepen onder de beste Generaals, door 60 kanonnen -gesteund, aangevallen worden. - -Langzaam en statig rammelen de logge bokwagens over den zwaren weg. -Snel worden zij door Kitcheners Lichte Rijdende Infanterie nagezet. -Van den vroegen morgen tot den laten avond wordt er gevochten en steeds -gevochten; maar de Boerenruiters houden de Engelschen zonder moeite op -een eerbiedigen afstand van de geduchte Mausers. Commandanten De Beer en -Froneman en Wolmarans schieten de achtervolgers gedurig terug, terwijl -het logge lager langzaam voortrolt. De Leeuw draait zich van tijd tot -tijd om, als de jachthonden hem tenakomen--en dan vliegen zij jankend -en hinkend terug, na een korte kennismaking met zijne voortanden. - -De zon is afmattend warm; de ossen zijn vermoeid; de paarden mager; -langzaam, al te langzaam valt het groote lager terug. Er is geene haast -noodig, denkt de Generaal. De Engelsche soldaat gaat meestal te voet. -De weg vóór mij is nog open. Alles is nog wel. Slaapt gerust, burgers. -Morgenochtend, voor het schemert, trekken wij weer voort! - -Zoo gezegd, zoo gedaan: er wordt een lager eenige mijlen van den naasten -drift door de Modderrivier getrokken, en mensch en dier rust zich uit -voor een nieuwen dag van strijd. Hoe jammer, dat de Generaal niet wat -meer beangst is! Hoe jammer, dat hij voor geen twijfel vatbaar is! Zelfs -dezen nacht kan hij nog gemakkelijk _zonder zijn wagens_ door de rivier -komen. Er was niemand om hem dit te beletten. De Engelsche ruiterij trok -dien nacht _achter_ (niet vóór) hem om, ging de rivier door en reed -langs de zuidelijke oevers op naar de Klipkraaldrift. Het voetvolk -stapte van Rondavelsdrift en Jacobsdal nader, aan denzelfden kant der -rivier, maar Zaterdagnamiddag zouden zij eerst de driften ten westen -van Koedoesdrift bezetten. Lord Roberts was nog te Ramdam. French met -zijne ruiters bij Kimberley in het zand sukkelend. Er was ruim tijd -voor Cronjé om te paard en te voet, met al zijne manschappen--ja, ook de -vrouwen, indien noodig; maar dit was natuurlijk niet noodzakelijk--te -vluchten. Men zegt, dat Commandant De Beer onder anderen hem smeekte, -zijn lager achter te laten en haastig voort te rukken. Tevergeefs. De -stoutmoedige meende alles te moeten redden. De vrouwen wilden van geen -achterblijven hooren. Zijne eer was er mede gemoeid. Hij wilde zijn -lager niet voor zijn leger opofferen. En Lord Roberts? Die dacht er -gansch anders over. Een groot konvooi liet hij bij Blauwbanksdrift in -den slag--om zijn prooi des te zekerder te kunnen vangen. Hij gaf 180 -volgeladen wagens aan Generaal De Wet prijs, in zijn gretige haast om -den geduchten Cronjé met zijne duizenden voor te keeren. Hij liet -Generaals du Toit en Kolbe ongehinderd van Riverton terugvallen, met al -hun wagens en kanonnen, omdat hij French bij Koedoesrand noodig had. -En _nog_ zou hij zijn zin niet gekregen hebben, was Cronjé niet de -overmoedige, hardnekkige man, die zijn vijand verachtte en op zijn -vriend toornde, als deze van gevaar sprak. Alzoo speelde hij precies -_die_ kaarten, welke Lord Roberts ten voordeele kwamen! - -Zaterdagmorgen vroeg verzette Generaal Cronjé voor 't laatst zijn -lager. Met het grootste deel zijner wagens trok hij in de richting van -Koedoesdrift op. Den ganschen dag door werd hij weer nog heftiger dan -te voren aangevallen. Al vechtende bracht hij het voorbij Paardenberg. -Tegen den namiddag, echter, bleek het, dat de Koedoesrand posities en de -drift reeds door French bezet en de aftocht afgesneden was. Ongelukkig -was er zulk eene verwarring in de Vrijstaatsche commando's ten oosten -van Kimberley ontstaan, dat Generaal Ferreira eerst den volgenden dag -met de vervolgers van Cronjé slaags raakte. In plaats van French moest -Ferreira de heuvelen te Koedoesrand, alsmede de drift in bezit gekregen -hebben. Dan was Cronjé er nog mogelijk doorgekomen. Maar de ongelukkige -»zoon van Ares, Paniek geheeten" speelde een groote rol onder de -belegeraars van de diamantenstad in die akelige dagen. Vele burgers -gingen zonder verlof naar huis. Het was uiterst moeilijk voor een -Generaal of Commandant, om 500 man bijelkaar te krijgen. - -Zaterdagnacht was de positie van Cronjé reeds hopeloos; maar waar -hij tegenwoordig is, kan er geene paniek ontstaan. Zijn krachtige -persoonlijkheid overwint zelfs dien onverschrokken zoon van den -oorlogsgod. Hij trekt zijn lager dicht bij de rivierwallen en de burgers -wedijveren met elkaar in het graven van de slooten en gaten, die de -bewondering van deskundigen later gaande gemaakt hebben. Gelukkig voor -hen, dat zij zulks gedaan hebben, want den volgenden morgen zou een van -de grootste en bloedigste slagen uit den oorlog aldaar plaats vinden. - -Colonel Villebois, die in Cronjé's lager te Magersfontein was, toen -French naar Kimberley doordrong, en ook met den Generaal retireerde, -wist zich opweg met zijn adjudant naar veilige oorden te begeven. -»Hij vertrouwde den vrede niet"--hij had niet het kinderlijk geloof in -Cronjé, hetwelk den gewonen burger kenmerkte. Hij nam »French leave" van -de boel! Commandant Tollie De Beer en eenige honderden ruiters met hem -raakten ook op de een of andere wijze van Cronjé los, en kwamen veilig -bij onze commando's op de Vaal aan. Generaal Froneman en een klompje -Vrijstaters werden van het lager afgesneden in den strijd--en vochten -hun weg naar Generaal De Wet's commando door. Ja, ruim een duizend -Vrijstaters, te voet zoo wel als te paard verlieten in die dagen het -gedoemde lager--zonder verlof natuurlijk, evenals de ratten een zinkend -schip vaarwelzeggen. En wie zal het hun kwalijk nemen! Zij deden -eenvoudig, wat allen als één man moesten gedaan hebben. Zij deden -wat Generaal Olivier en vele andere Vrijstaatsche Commandanten in de -omgeving van Fouriesburg later deden, toen Generaal Prinsloo zich zoo -lafhartig overgaf. - -_Blinde_ gehoorzaamheid aan zijn Hoofdofficieren is in den Boer--wiens -kracht in den strijd juist in zijn individualiteit en eigene initiatief -gelegen is--geene deugd. Dat talent laat hij aan den professioneelen -soldaat over, met het goede, zoo wel als kwade erin begrepen. - -Cronjé bleef echter, doodbedaard bij de rivier, te midden van een cirkel -van ijzer en vuur »op tijding van De Wet en Ferreira wachten." Zoo liet -hij per heliograaf uit zijn leger naar een kopje over de rivier, waarop -er van onze menschen waren, spiegelen. - -Nog een is er, die doodkalm de toekomst blijft afwachten: President -Kruger, te Pretoria. Hij seint aan zijn collega te Bloemfontein dien -donkeren Zaterdag: »De Heer is getrouw. Hij zal zijn werk voleinden, -waarmede Hij begonnen is, om ons vrij te maken. Lees Psalm 83; 1 Petri -5: 7 en 8; Psalm 118: 10." - -Den volgenden morgen liet Kitchener het Boerenlager van alle kanten -bestormen. Het was op een Zondag. Overal in de kerken en lagers der -Republieken werd er voor Cronjé gebeden. De innig vrome Generaal was ook -stellig van plan om dien dag als een Sabbatdag met zijne manschappen -te vieren; maar de voortvarende en eerzuchtige Brit wilde het anders -hebben. Gedachtig aan de gemakkelijke zegepralen, die hij in het Noorden -van Afrika op de fanatieke volgelingen van den Madhi had behaald, -meende hij ook in het verre zuiden van ons werelddeel zich dien dag met -roem te mogen beladen. Van alle zijden donderden zijne kanonnen op het -Boerenkamp, terwijl het voetvolk vol moed en geestdrift aanstormde. -Smith-Dorrien kwam van het zuiden, Knox van het noorden aanrukken, -elk met eene Brigade. Van het oosten en het westen kwamen er andere -regimenten op de »eenvoudige veeboeren" toestroomen. De Schotten werden -met het geroep »Gedenk aan Magersfontein" opgezweept. French, die een -tweeden brillianten rit ten nadeele van Cronjé met buitengewoon succes -had uitgevoerd, nam ook aan den grooten aanval deel. Ditmaal echter, -was het geen Zariba, maar een Boerenlager, dat de Held van Khartoum -aantastte, en het ging hem gansch anders aan de Modder, dan aan den -Nijl. Eenige wagens werden aan brand geschoten en mogelijk een 50 of -60 Boeren gedood en gewond--maar de trotsche Brit moest 1500 dooden -en gewonden op het veld laten en onverrichterzake terugvallen. Twee -Kolonels werden door de wreede Mausers neergeveld en Generaals Knox -en Hector Macdonald werden beiden gewond. De ongelukkige Schotsche -regimenten moesten ruim 300 man bij de lange lijst van 11 December -voegen. Het waren Hollandsche Afrikaanders--niet dweepzieke -Arabieren--waarmede Lord Kitchener te doen had. De harde les van dien -Zondag schijnt hij nooit vergeten te zijn. Een »Boerenjacht" is alles -behalve een »Boar-hunt"--niet waar, mijnheer? - -Toch bleef de toestand van Cronjé hopeloos. Het kordon werd al sterker -en hechter om hem getrokken; de kring van ijzer en staal al nauwer -toegehaald--naarmate de vreeze der Mausers zulks toeliet. Generaal -Ferreira komt bijna bijtijds om zijn collega in den bitteren nood te -helpen. Ja, dienzelfden Zondag is hij in aanraking met de Engelschen bij -de Vendutiedrift en den Koedoesrand geweest, maar in den nacht kwam hij -plotseling aan het einde van zijn nuttig leven. Met een geweer wekte hij -een slapenden burger en--op eene of andere wijze ging het schot af, hem -doodelijk treffend. De reeds verflauwende moed zijner burgers daalt -daarna steeds meer naar _zero_, en van de noordzijde is er geen heil -voor Cronjé te wachten. De heuvelen en randen aan dien kant zijn weldra -allen in de handen des vijands--prachtige posities, die feitelijk -onneembaar zijn. - -Aan de zuidzijde, overkant der rivier, schijnt er voor eenigen dagen -eene ster van hope te flikkeren. Eenige mijlen ten zuidoosten der -Engelsche posten was er een belangrijk kopje in het open veld gelegen. -Met verlangen tuurde Generaal Cronjé gedurig in die richting. Daar -ginds, ver achter dat kopje, is Bloemfontein gelegen. Vandaar moeten de -hulptroepen opdagen. Vandaar, of wij zijn verloren. Ah! er blinkt iets! -'t Is een heliograaf. Wat zou het zijn? Zijn het Engelschen of Boeren, -die er signalen maken?--De helio uit Cronjé's kamp zal het raadsel wel -spoedig oplossen..... Goddank! 't is De Wet! Er is hoop. Er is licht in -de duisternis. - -Generaal De Wet is pas zijn wonderlijke loopbaan in den oorlog -ingetreden. Vroeger stond hij onder anderen; van het midden van Februari -is hij feitelijk zijn eigen baas geworden. Zijne moedigheid werd door -de vangst van het konvooi bij de Rietrivier op 15 Februari ingewijd en -gerechtvaardigd. De ééne, enkele lichtstraal op dien donkeren Donderdag -kwam van De Wet. Later zou deze merkwaardige man nog menig sterloozen -nacht met een schitterend wapenfeit verlichten. Eer de Engelschen van -zijne tegenwoordigheid wisten, was dat ééne »kopje van hoop" in zijn -bezit. Een patrouille van »Kitchener's Verkenners" werd er heel netjes -op Zondag, gedurende het gevecht, verrast en gevangengenomen. Het eerste -station op Cronjé's weg naar Bloemfontein is dus in onze handen--een -meesterstuk, dat het krijgstalent van Generaal De Wet helder voor den -dag brengt. Verder kon hij het echter niet brengen--zelfs de geduchte De -Wet moest het hoofd voor een sterkere buigen. De _moed_ der burgers was -voor een tijd van hen geweken! De oude kracht was niet meer in Simson! -Er is een booze geest van neerslachtigheid en moedeloosheid in de -lucht, als het ware, en wie kan »die geestelijke boosheid in de lucht" -bekampen? De Wet's legertje is klein, zeer klein--een vijf of zeshonderd -man. En het groeit zoo langzaam aan. Wat kan hij met dat luttel volks -ondernemen? Er wordt geseind en teruggeseind. Van Natal en Colesberg -worden er commando's geoefende en beproefde burgers geroepen. Maar de -tijd is te kort, om op _die_ mannen te wachten, en de duizenden in den -Vrijstaat zijn voor het oogenblik tot honderden versmolten. Overal treft -men in die dagen vluchtende burgers aan. De vrouwen op de plaatsen -weigeren je in vele gevallen voedsel en huisvesting te geven, maar de -stroom wordt daardoor niet gestuit. Scheldwoorden en schimptaal helpen -ook niet: de zoon van Ares, Paniek wel te weten, is kapelmeester van het -orkest deze week. Wie kan het tegen hem opnemen? - -Generaal Philip Botha--een Vrijstaatsch Volksraadslid, en broeder -van den Held van Colenso--doet zijn best een commando op de been te -brengen ten noorden der Modder, maar klaagt bitterlijk over de vele -vluchtelingen en de weinige getrouwen. »Allen verlaten mij"--seint De -Wet, in een oogenblik van bitterheid, nadat de Engelschen hem, op -Woensdag, 20 Februari, uit zijn prachtige positie verdreven hadden. -Wonderlijk en vreeselijk is de menschelijke geest gemaakt: ons geloof en -onze moed worden oneindig versterkt, _of verzwakt_, door wat wij in onze -medemenschen aantreffen. Die gedurig met helden omgaat, wordt ook een -held; die overal op zijn weg lafaards tegenkomt--zooals het in die -treurige week ging--gaat weldra ook op de vlucht. - -Arme Cronjé! De eenige wachttoren over de rivier is door zijne vrienden -verlaten. Te Poplar Grove, ruim twaalf mijl hooger op langs de rivier, -werd er door het reddingsleger stelling genomen en tegen het einde der -week had De Wet er 2500 man onder zijne vaandelen. Terwijl er een stroom -van Transvalers naar Edenburg en Bloemfontein en Brandfort gaat, om de -treinen naar het noorden, in plaats van den vijand te bestormen, en -een menigte kleine beekjes Vrijstaters naar huis vloeien--snelt er een -tegenstroom naar Poplar Grove. Er is dus een kern van standvastigen -ook in die akelige week. Zoo zal het ook later, onder nog hachelijker -omstandigheden, met de Federalen gaan. - -Intusschen zijn de belegerden bij Paardenberg er maar ellendig aan toe. -Een hunner zal later wel een realistische beschrijving van het een en -ander geven. Negen dagen lang hielden zij het vol! Negen lange dagen van -angst en ontbering en ellende, die den moed en de volharding van een -Cronjé zelfs zwaar beproefd hebben. Dag en nacht moesten zij zich in de -slooten en gaten verbergen. Dag en nacht snorden de bommen over hunne -hoofden. Gedurig vloog er een wagen aan brand. Telkenmale werd er een -hunner gewond of gedood. Er was geen geneesheer voor de gewonden; geen -behoorlijke verzorging voor de stervenden en er kon nauwelijks een -vuurtje aangestoken worden, om wat eten klaar te maken. Hongersnood was -er juist niet, maar men zegt, dat velen rauw meel bij handen vol aten. -Later ging er ook een ballon op aan de westzijde en het vijandig vuur -werd al scherper en gevaarlijker. Welk een leven voor de ongelukkige -vrouwen, die zich bij Cronjé bevonden! Zij wilden ook naar het front, om -wat van den oorlog te zien. Thans zien en hooren zij, wat zij nimmer -vergeten zullen. Zij zijn in een maalstroom van vuur en lyddiet en -ellende gedompeld. Zij hebben een voorsmaak van het vagevuur, zou een -Roomsch-Katholiek zeggen. Waren zij toch liever tehuis gebleven! 't Is -zeer waarschijnlijk, dat zij in meer dan een opzicht eene hindernis -en geene hulpe in den terugtocht van Cronjé waren. Over het algemeen -zijn de vrouwen meer standvastig en onbuigbaar in den oorlog geweest, -dan de mans; maar de smeltkroes van het Paardenberg-lager was voor -vrouwenzenuwen gewis te vurig, om van de kleine kinderen niet eens te -spreken. - -Er werd een aanbod door Lord Kitchener aan Cronjé gedaan, om de vrouwen -en kinderen uit het lager te zenden, maar ongelukkig werd er geen gevolg -aan gegeven. Het kan zijn, dat de vrouwen zelve er niet van hooren -wilden, of misschien was Cronjé boos op Kitchener, omdat deze hem geen -wapenstilstand op den Maandag na den grooten slag wilde toestaan, om -zijne dooden ter aarde te bestellen. Dit billijk verzoek werd beslist -door Lord Kitchener geweigerd! Gansch anders behandelde Generaal Joubert -zijn edelen tegenstander, Sir George White, te Ladysmith--hij gaf hem -twee dagen wapenstilstand na den Modderspruitslag. Zoo ook Cronjé -na Magersfontein, en Botha na Colenso. Mogelijk kon Kitchener den -Paardenbergslag niet verkroppen. Had hij niet stellig verwacht, Cronjé -en zijne dapperen gevangen te nemen, vóór Lord Roberts op het tooneel -verscheen? En ziet, toen deze Maandagnamiddag naar Paardenberg met een -nieuwe divisie en veel grof geschut aanrukte, vond hij er een groot -veldhospitaal en een teleurgestelden Generaal. Alzoo werd Lord Roberts -en niet hij de Held van Paardenberg! - -Op Vrijdag 23 Februari werd er een tweede poging aangewend, om Cronjé -van buitenaf te redden. Deze liep treurig af. Drie afdeelingen weken -terug, toen zij met het vijandelijk vuur maar eventjes hadden -kennisgemaakt. Een aantal Winburgers drongen zoo diep binnen de -Engelsche liniën, dat zij in den slag bleven, of gevangengenomen -werden. Ook Commandant Spruyt, de wakkere Heidelberger, werd -gevangengenomen, om later weer als een doode uit het graf te voorschijn -te treden. Hij sprong uit den trein ergens in de Kaapkolonie en -wist zijn weg naar Bloemfontein en vandaar naar het front terug te -vinden. De Boeren-Generaals moesten eindelijk erkennen, dat er aan -den eendrachtigen en flinken aanval op het kordon om Cronjé niet te -denken viel. De Britsche overmacht was te geweldig: 35,000 man met -60 kanonnen! De heuvelen en kopjes bij de rivier waren borstelig--als -stekelvarkens--vanwege de veelheid der kanonnen en Lee Metfords. Aan -alle kanten was er een dubbele kring van staal en ijzer om het lager. -Van kanonnen-bestorming wilden de burgers in die dagen niet hooren. De -bloote gedachte vonden zij ongerijmd. Later zou de nood ze ook _dat_ -leeren doen. Later, maar niet in deze _sombere periode_ welke wij thans -behandelen. - -Wat gedaan? Een boodschap werd aan Cronjé geseind, dat men in twee -groote afdeelingen ergens op een aangewezene punt in den nacht zou -verschijnen--zoo wat vijf mijl van het lager--in de hoop, dat hij dan -uit het kamp in die richting zou doorstormen. Allen meenden dat Cronjé, -door middel van wagenplanken en touwen wel zijne manschappen over -de rivier zou weten te krijgen, en een gezamenlijke aanval op één -punt in het kordon hem wel een weg ter ontkoming zou banen. Twee -achtereenvolgende nachten werd er echter tevergeefs op het geruisch van -voetstappen uit het lager geluisterd. Er kwam niets van dien kant -opdagen. - -Tot overmaat van ramp begon het zwaar te regenen. De rivier werd spoedig -vol, en de eenige weg ter verlossing--indien er van verlossing sprake -kon zijn--werd door de wreede, meedoogenlooze natuur afgesloten. - - _Streams will not curb their pride - The just man not to entomb, - Nor lightnings go aside - To give his virtues room._ - - (M. ARNOLD) - -Toen kwam de onverschrokkene, zoo niet roekelooze »Danie Theron", van -Krugersdorp, met een voorstel voor den dag. Hij zou tot Cronjé's lager -in eigen persoon doordringen! Hij alleen--want geen andere zou hem in -deze willen vergezellen. Hij, de schrale, tengere, kleine man zou zijn -leven er aan wagen, om aan Cronjé persoonlijk te vragen: »wat er voor -hem kon gedaan worden?--wat hij van plan was te doen?" Een tweede, -zoo als de onvergelijkelijke Danie, zou men tevergeefs in de twee -Republieken zoeken. Hij is eenig in zijn soort--eene verkenner, zoo -als de gansche oorlog geen andere heeft te voorschijn gebracht--een -genie op dat gevaarlijk, maar uiterst noodzakelijk gebied. Gevaar was -zijn element, een waagstuk zijn vermaak; kogelgefluit zijne muziek. -Tevergeefs werden er bezwaren tegen zijn vermetel voorstel geopperd. Hij -bleef bij zijn voornemen--en drong werkelijk tot bij Generaal Cronjé -door! - -Och! dat hij ons met zijn eigene lippen kon vertellen, hoe hij dat -stoute stuk uitvoerde! Twee of driemaal hoorde een Engelsche wacht een -geritsel in het holle van den stormachtigen nacht--»Halt! Who goes -there?" weerklonk er boven de koude winden. De ongenoode gast wierp -zich laag op den grond. De soldaat luisterde met gespannen aandacht. De -verkenner hield zijn revolver gereed en de scherpe oogen op den vijand -gericht. Levend zou niemand _hem_ vangen! De kritieke pauze eindigt -gunstig voor den jongen Transvaalschen burger. De wacht stapt weer op -en af naar gewoonte, en de listige, athletische Danie glijdt als een -slang op den buik door de dubbele keten om Cronjé getrokken. Geen -Amerikaansche Roodhuid kan hem in deze overtreffen. Eens kon hij zich -slechts redden door koelbloedig »Friend" en »Allright" te zeggen, toen -hij op een klompje Engelschen afkwam en toegesproken werd. Toen kwam -hij bij den drassigen rivierwal aan. Hoe hij er uitzag, nadat hij door -water en modderig slijk zijn weg tot Cronjé gewroet had, laat zich wel -voorstellen. Daar zat hij dan eindelijk in een of andere holte bij den -stoeren Boer van den ouden stempel, die, zelf dapper, in den jongen -man een nog grootere dapperheid moest erkennen. Koud, nat, bibberend, -ellendig naar het uiterlijke, was de schrale Daniël Theron op dat -oogenblik de grootste en edelste burger in den lande. Zijn ijzeren -wil werd slechts door zijn offervaardigheid overtroffen, of, beter -gezegd, het offer dat hij dien nacht voor zijn land en volk op 't -altaar legde, was hem dierbaar als Isaäk aan Abraham vanouds, en de -wilskracht van den »vader der geloovigen" werd daartoe vereischt. Zijn -nobele taak verheft hem boven het lichamelijke en het uiterlijke. -Hij is de vertegenwoordiger zijns volks, de drager van de eer der -Republikeinsche Regeeringen en Generaals, die _in zijn persoon_ den -grijzen, zwaar-beproefden held en diens duizende getrouwe volgelingen -de hand van liefde en sympathie toereiken. - -»Wij willen u zoo gaarne tegemoetkomen, als er een weg voor te vinden -is. Maar zeg ons: Hoe gaat het met uwe mannen? Wat kunt gij nog wagen? -Is er nog moeds genoeg voor een stoute onderneming--na al het lijden der -laatste week? Na de slapelooze nachten en de akelige tooneelen rondom -u? Het gekerm der gewonden, het bleeke gelaat der vrouwen, het snikken -der kleine kinderen, de verpestende stanken, waarin gij verplicht zijt -te leven?" Danie Theron belichaamt die woorden en nog veel meer dien -gedenkwaardigen nacht uit zijn kort en vurig leven. Cronjé is er sterk -voor, zijn weg met geweld door het kordon heen te slaan; maar hij -moet eerst zijn onderofficieren raadplegen, en er heerscht groote -verdeeldheid onder hen. Hij zal, echter, zien wat hij in deze doen kan. - -Onverrichterzake moest de jonge patriot zijn gevaarlijken terugtocht -weer ondernemen. Hij kon geen vast besluit aan zijn Generaal mededeelen. -Er was geen licht in de duistere nacht opgegaan. Bijna naakt en -verkleumd kwam hij bij zijne beangste vrienden weer aan, en weken lang -moest hij in een hospitaal voor zijne heldendaad boeten. Wie is er die -zijn werk als noodeloos en nutteloos bestempelt? Hij kent nog niet -den gloed, die er van zulk eene daad door alle eeuwen henenstraalt. -Tevergeefs?--Neen, duizendwerf neen! De herinnering aan dat edele -waagstuk zal duizenden jonge harten met ridderlijke idealen bezielen. -Zijn heerlijke zelfopoffering is een van de beste erfenissen, die één -geslacht aan een volgende kan nalaten. Zulke mannen vormen volkeren. Zij -beheerschen ons uit het graf.... helaas! ook »de Held van dien Nacht" is -in dezen oorlog gevallen--maar »hij leeft, nadat hij gestorven is". Dat -is gewis. - -Zondag, 25 Februari, was er een openbare Bededag in de twee Republieken. -Ernstig wordt er om de bevrijding van Cronjé gebeden. Maar er kwam geene -verlossing. De tijd der wonderen--zoo als die in de dagen van Israël -beschreven zijn--bestaat thans niet. Zonder een groot bloedbad was er -geene uitredding voor Cronjé. Het kwam hier op een stoute handeling aan. -Jammer, dat Cronjé zich dien Maandag niet overgaf. Hij en zijne mannen -hadden genoeg gedaan, om gelijk een Hektor te kunnen zeggen: dat zij -zich »niet zonder strijd en eere" hebben overgegeven, »maar na een groot -wapenfeit, waarvan de nog ongeboren geslachten hooren zullen." Mogelijk -hoopte hij nog tot het laatste toe, zijne burgers tot een algemeenen -uitval omtehalen. De »storie" van die dagen moet nog geschreven worden. -Wij tasten hier in het blinde rond. Wat Majoor Albrecht betreft. Van hem -wordt gezegd, dat hij Cronjé gesmeekt heeft, om hem toe te laten met -zijne kanonnen door den vijand heen te jagen. Een wanhopig voorstel, -maar bepaald kenmerkend van den moedigen Duitscher, die als Elektra, -de dochter van Agamemnon, »zich edel zou gered hebben of edel zou -gesneuveld zijn". - - [Greek: egar an kalos] - [Greek: esos emauten e kalos apolomen]. - - (SOPHOCLES) - -Lord Roberts werd ongeduldig. Het bombardement werd al geweldiger. De -kanonnen overstemden het gedreun des donders. Vier groote Howitzers, die -niets dan lyddiet braakten, namen dien Maandag aan de helsche symphonie -deel. Doch de hardnekkige Boer wilde zich niet onder het harde juk des -noodlots krommen. In den nacht werd er eene poging gedaan, om van de -zuidzijde wat nader naar zijne grachten te kruipen. Er werd echter -weinig uitgericht. Slechts eenige afdeelingen Canadezen hadden het -geluk, wat veld te winnen. Dit heeft echter met de overgave van den -volgenden morgen niets te doen, als ik mij niet vergis. - -De burgers waren erg verdeeld--wordt verteld--en de verdeeldheid nam met -den dag toe. Cronjé en de minderheid wilden een uitval wagen: de groote -meerderheid wilde zich overgeven. Dinsdagmorgen, heel vroeg zag men er -een menigte witte doeken en vlaggen waaien--de individuën hadden de wet -in hun eigene handen genomen! Zij waren moede en moedeloos; zij waren -ziek van de stanken en van het gebrek, dat er geleden werd. Zonder -er aan te denken, dat de zon dien dag op een groot republikeinschen -Feestdag zou opgaan--zonder Cronjé's toestemming te verwerven--heschen -zij de kleine, maar veelbeduidende vlagjes. - -Cronjé moest voor het onvermijdelijke zwichten. Hij gaf zich vroeg op -den morgen van 27 Februari aan Lord Roberts over. - -Treurigste aller treurigste dagen uit den oorlog, en dat wel een -Majubadag! O, de bitterheid van dien beker,--bitterheid niet af te -meten, niet uit te spreken! Te recht zeide President Kruger in een -toespraak kort daarop te Brandfort: - -_»De Engelschen hebben Majubadag van ons weggenomen"!_ - -Zoo werd mij althans verteld. Maar al heeft hij het niet gezegd, dan zeg -ik het. 't Is de eerlijke, ronde waarheid, al is het ook hoe pijnlijk, -om het te erkennen. - - - - -INHOUD - -[Decoratieve illustratie] - - - Pag. - - Voorrede 5 - - I - Oorlog of Vrede 7 - - II - Te Wapen 13 - - III - Te Zandspruit 22 - - IV - Over de Drakensbergen 28 - - V - Newcastle-Herinneringen 40 - - VI - Naar Dundee 49 - - VII - Een brilliante Schermutseling 58 - - VIII - Een Roemlooze Vangst 64 - - IX - Een Nachtelijk Avontuur 69 - - X - Een Romantische Rit 76 - - XI - Elandslaagte 86 - - XII - Het Licht breekt door 91 - - XIII - De Boeren om Ladysmith 97 - - XIV - De Slag van Modderspruit en Nicholson's Nek 103 - - XV - Na den Slag 121 - - XVI - Klein Majuba 130 - - XVII - Een Kijkje achter de Gordijnen 135 - - XVIII - Een Bicycle Rit 144 - - XIX - Een Donkere Week 152 - - XX - »Delenda est.... Ladysmith"! 157 - - XXI - Een Fiasco 166 - - XXII - Naar de Tugela 174 - - XXIII - De »Platte Rand" 188 - - XXIV - Een Schitterende Week 198 - - XXV - Naar Kimberley 215 - - XXVI - Te midden der Rebellen 221 - - XXVII - Verdwaald 231 - - XXVIII - Aan de Oevers der Modderrivier 238 - - XXIX - Bij de Magersfontein Randjes 250 - - XXX - De Slag van Magersfontein 259 - - XXXI - Een Nauwe ontkoming 268 - - XXXII - Rondom Kimberley via Warrenton 278 - - XXXIII - Koedoesberg 290 - - XXXIV - Het Gordijn valt 293 - - XXXV - Op de Vlucht 310 - - XXXVI - Verwarring en Heldenmoed 314 - - XXXVII - Majuba gewroken! 326 - - - - - +--------------------------------------------------------+ - | | - | OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER: | - | | - | De volgende correcties zijn in de tekst aangebracht: | - | | - | Bron (B:) -- Correctie (C:) | - | | - | B: den waterstaat welcker in eene lezing | - | B: vele opzichten "de teekenen der | - | C: vele opzichten »de teekenen der | - | B: steeds als "progressief" gekenmerkt | - | C: steeds als »progressief" gekenmerkt | - | B: Ook hij protesterde, dat er | - | C: Ook hij protesteerde, dat er | - | B: naderenden storm tegemoet met uitdagende | - | C: naderenden storm tegemoet, met uitdagende | - | B: sympathieke behandeliug van alle kwesties | - | C: sympathieke behandeling van alle kwesties | - | B: wilde »op commando," gaan Geen een werd | - | C: wilde »op commando" gaan. Geen een werd | - | B: De Impêriale Regeering had onze | - | C: De Imperiale Regeering had onze | - | B: de _eenheid_ der Tranvalers vooral treffend | - | C: de _eenheid_ der Transvalers vooral treffend | - | B: nationaal-gevoel. Conservatieven progessieven, | - | C: nationaal-gevoel. Conservatieven, progressieven, | - | B: overgetelijk-schoone dagen der »eerste | - | C: onvergetelijk-schoone dagen der »eerste | - | B: zijn vader te ontmoeten Op en af, op | - | C: zijn vader te ontmoeten. Op en af, op | - | B: namiddag echter, goed te stade. | - | C: namiddag echter goed te stade. | - | B: dorpje--de hoordkwartieren van Generaal | - | C: dorpje--de hoofdkwartieren van Generaal | - | B: besproken en Commandant Daniël | - | C: besproken en Commandant Daniel | - | B: nauwelijk de zege behalen, meende | - | C: nauwelijks de zege behalen, meende | - | B: treden? Liever een Europeeseh | - | C: treden? Liever een Europeesch | - | B: »Tug of War"--waar niet een, | - | C: »Tug of War"--maar niet een, | - | B: «Haal af jou kappie!"--Te | - | C: »Haal af jou kappie!"--Te | - | B: hij het niet bewerkt had, dat | - | C: hij het niet bemerkt had, dat | - | B: kippenvel van te krijgenEén troost: | - | C: kippenvel van te krijgen. Eén troost: | - | B: Generaal Joubert, werd een groote | - | C: Generaal Joubert werd een groote | - | B: noembare en onnoembere, soms | - | C: noembare en onnoembare, soms | - | B: onder verborgen waren De trouwe paarden | - | C: onder verborgen waren. De trouwe paarden | - | B: zijn stemmen van onze menschen, Ja! | - | C: zijn stemmen van onze menschen. Ja! | - | B: koude en hongeringe werkelijkheid eenigszins | - | C: koude en hongerige werkelijkheid eenigszins | - | B: zusternaties van Engeland bestempeld? Nog | - | C: zusternaties van Engeland" bestempeld? Nog | - | B: morgen om vier vur reeds te Ingogo | - | C: morgen om vier uur reeds te Ingogo | - | B: see.... ahem.!... very remarkable"--zeer | - | C: see.... ahem!.... very remarkable"--zeer | - | B: half slapend toekeken--»Come glong!" | - | C: half slapend toekeken--»Come along!" | - | B: niet te vergeeft mijn Carlyle | - | C: niet te vergeefs mijn Carlyle | - | B: in de grooste moeilijkheid. Helpen | - | C: in de grootste moeilijkheid. Helpen | - | B: achtien of twintig mijl op de | - | C: achttien of twintig mijl op de | - | B: nog. Gij trek een lucifer: alles | - | C: nog. Gij trekt een lucifer: alles | - | B: Neen, toch niet ja toch, | - | C: Neen, toch niet, ja toch. | - | B: Ewald Esselin. Hij zit op | - | C: Ewald Esselen. Hij zit op | - | B: zit hij, hoog en 'nat' met onzen | - | C: zit hij, hoog en 'nat' met onzen | - | B: Mor'e Ewald!" Mor'e Mike! | - | C: Mor'e Ewald! Mor'e Mike! | - | B: prachtige snelvuurders en pom-pons. | - | C: prachtige snelvuurders en pom-poms. | - | B: »Schiet!" schreewt er een, | - | C: »Schiet!" schreeuwt er een, | - | B: dat het zweetje aftapt, maar | - | C: dat het zweet je aftapt, maar | - | B: beetje mêe te praten--loste dat | - | C: beetje meê te praten--loste dat | - | B: mijn verbaal. Zoodra ons geschut | - | C: mijn verhaal. Zoodra ons geschut | - | B: fiaco's onzerzijds gepleegd--en | - | C: fiasco's onzerzijds gepleegd--en | - | B: Magersfontein, werd ik overwachts heel | - | C: Magersfontein, werd ik onverwachts heel | - | B: had. Er brandde eenige lichten | - | C: had. Er brandden eenige lichten | - | B: eten! Zalm, kaas, »blikjesvleesch", | - | C: eten! Zalm, kaas, »blikjesvleesch" | - | B: aldus op commando genoemd) thee, | - | C: aldus op commando genoemd), thee, | - | B: steden zoo onmisbaar) geen puddings. | - | C: steden zoo onmisbaar), geen puddings. | - | B: luidkeels uitgebazuind Zij hadden gehoopt | - | C: luidkeels uitgebazuind. Zij hadden gehoopt | - | B: waschwater en een bed".--O Ja, dat | - | C: waschwater en een bed".--»O Ja, dat | - | B: zijne breede lippen. terwijl hij | - | C: zijne breede lippen, terwijl hij | - | B: nog meer geheimzinnigheid is | - | C: nog meer geheimzinnigheid in | - | B: dorst gegeven, En er stonden niet | - | C: dorst gegeven. En er stonden niet | - | B: snellen: heden heeft, niemand een | - | C: snellen: heden heeft niemand een | - | B: maar mijn Jehn's gebruiken de zweep | - | C: maar mijn Jehu's gebruiken de zweep | - | B: dien ellendigen dag Of ik niet | - | C: dien ellendigen dag. Of ik niet | - | B: Bleksley en ik Wij reden over de | - | C: Bleksley en ik. Wij reden over de | - | B: naar den naasten naasten heuvel. | - | C: naar den naasten heuvel. | - | B: vergeefs onderzoeken zij zijne kleeren en | - | C: vergeefs onderzoeken wij zijne kleeren en | - | B: omtrent zijne indentiteit. Wij kunnen | - | C: omtrent zijne identiteit. Wij kunnen | - | B: geworpen Heel waarschijnlijk echter, | - | C: geworpen. Heel waarschijnlijk echter, | - | B: zijnen grijzen vader waardig Vrede | - | C: zijnen grijzen vader waardig. Vrede | - | B: Roman of them all,.. . | - | C: Roman of them all,.... | - | B: in him. that Nature | - | C: in him, that Nature | - | B: all the world: "This was | - | C: all the world: »This was | - | B: positie onhoudbaar worden?" Hij dacht, | - | C: positie onhoudbaar worden!" Hij dacht, | - | B: sterke positie op in eenige hooge | - | C: sterke positie in op eenige hooge | - | B: ze niet konden uithalen. Daar | - | C: ze niet kon uithalen. Daar | - | B: een Afrikaander Zijn blauwe oogen, | - | C: een Afrikaander. Zijn blauwe oogen, | - | B: aan Noord-Europeesche stamvaders Zijn | - | C: aan Noord-Europeesche stamvaders. Zijn | - | B: maar het harte steelt Als eenvoudige | - | C: maar het harte steelt. Als eenvoudige | - | B: »Soms riep de oude uit: | - | C: Soms riep de oude uit: | - | B: alsmede de stipste gehoorzaamheid aan | - | C: alsmede de stiptste gehoorzaamheid aan | - | B: onder Generaal Daniël Erasmus en diens broeder | - | C: onder Generaal Daniel Erasmus en diens broeder | - | B: onze kanonnen Werktuigelijk, instinctmatig | - | C: onze kanonnen. Werktuigelijk, instinctmatig | - | B: nu? Foei! Waar berg ik mij?" | - | C: nu? Foei! Waar berg ik mij? | - | B: wij allen _Shut!_--wij springen | - | C: wij allen. _Shut!_--wij springen | - | B: ontsteld, verwijft, bang maakt. | - | C: ontsteld, verwijfd, bang maakt. | - | B: bankroet De oogen zelfs zijn | - | C: bankroet. De oogen zelfs zijn | - | B: ik tegen mijzelven Alzoo krijg | - | C: ik tegen mijzelven. Alzoo krijg | - | B: er tusschen de steeenen schuilt. Plotseling | - | C: er tusschen de steenen schuilt. Plotseling | - | B: wij eens zelfs aan 't schieten | - | C: wij eens zelf aan 't schieten | - | B: met onze Mausers, den | - | C: met onze Mausers, dan | - | B: wil niet flotten. De dood is | - | C: wil niet vlotten. De dood is | - | B: Têk--ték--têk.... | - | C: Têk--têk--têk.... | - | B: zóó snel op elkâar volgend, dat | - | C: zóó snel op elkaar volgend, dat | - | B: photograven! Arme kunstschilders! Arme | - | C: photografen! Arme kunstschilders! Arme | - | B: heuvel gestationneerd, om, desvereischt, | - | C: heuvel gestationeerd, om, desvereischt, | - | B: blijven, | - | C: blijven. | - | B: mogen wij niet Dezen heuvel verlaten? | - | C: mogen wij niet. Dezen heuvel verlaten? | - | B: toe! Majoor! Tast toe! | - | C: toe! Majoor! Tast toe!" | - | B: met voetvolk besprenkeld Waar | - | C: met voetvolk besprenkeld. Waar | - | B: hard loopen. _Suave qui peut_ | - | C: hard loopen. _Sauve qui peut_ | - | B: groote vrees inboezemd, en de _chaos_ | - | C: groote vrees inboezemt, en de _chaos_ | - | B: de moeder van de porselijnkast", | - | C: de moeder van de porseleinkast", | - | B: Dublin Fusileers zich tegen één | - | C: Dublin Fusiliers zich tegen één | - | B: dat geen caison ontploft was, | - | C: dat geen caisson ontploft was, | - | B: had een respectable en eervolle deuk; | - | C: had een respectabele en eervolle deuk; | - | B: en en de Engelsche batterijen | - | C: en de Engelsche batterijen | - | B: Engelsche kanonen waren. Geen wonder | - | C: Engelsche kanonnen waren. Geen wonder | - | B: plaats Zij stonden verstomd | - | C: plaats. Zij stonden verstomd | - | B: zelfrespect en zelvertrouwen. Ons _prestige_, | - | C: zelfrespect en zelfvertrouwen. Ons _prestige_, | - | B: Pijnlijke visioenen komen wij | - | C: Pijnlijke visioenen komen mij | - | B: kop naar Ladysmit gekeerd, | - | C: kop naar Ladysmith gekeerd, | - | B: te lijf gingen. en daarna--elkander | - | C: te lijf gingen, en daarna--elkander | - | B: gaven (Ilias Bk, VII). Was het | - | C: gaven (Ilias Bk. VII). Was het | - | B: grenslinie--en bloot mogelijke vechtlinie, | - | C: grenslinie--een bloot mogelijke vechtlinie, | - | B: te Barkley West bezig zaken te regelen. | - | C: te Barkly West bezig zaken te regelen. | - | B: belangrijke Krijgsraad werd in eenig | - | C: belangrijke Krijgsraad vond in eenig | - | B: »burgers op commando toegelaten werden, | - | C: »burgers op commando" toegelaten werden, | - | B: en in de natuurlijke behcefte | - | C: en in de natuurlijke behoefte | - | B: onmiddelijke toekomst van de | - | C: onmiddellijke toekomst van de | - | B: van formule gevonden. waarop wij later | - | C: van formule gevonden, waarop wij later | - | B: systematische militaire regelen te brengen! | - | C: systematische militaire regelen te brengen!" | - | B: Zij laehten en zij tergden elkaar, | - | C: Zij lachten en zij tergden elkaar, | - | B: amunitie; »Oom Paul" had er voor | - | C: ammunitie; »Oom Paul" had er voor | - | B: Allemaal mis! Hij is vrij: Het | - | C: Allemaal mis! Hij is vrij. Het | - | B: duizenden lyddite bommen hebben de | - | C: duizenden lyddiet bommen hebben de | - | B: slechts 2 Krupps. 1 Fransch kanon | - | C: slechts 2 Krupps, 1 Fransch kanon | - | B: slechts één pom-pon, zonder meer. | - | C: slechts één pom-pom, zonder meer. | - | B: tijd. Lord Metheun kwam snel | - | C: tijd. Lord Methuen kwam snel | - | B: dag was, voor ons de donkerste | - | C: dag was voor ons de donkerste | - | B: beurt, toen Scot-Turner met 21 man | - | C: beurt, toen Scott-Turner met 21 man | - | B: gesteund, kon tegenhonden. De | - | C: gesteund, kon tegenhouden. De | - | B: besluit bracht_. In plaats | - | C: besluit bracht_." In plaats | - | B: Modderrivieren--"Twee Rivieren" zoo noemden | - | C: Modderrivieren--»Twee Rivieren" zoo noemden | - | B: den slag----een gevecht, dat | - | C: den slag--een gevecht, dat | - | B: Magerfontein aan te tasten. | - | C: Magersfontein aan te tasten. | - | B: ons Alkmaar, "van waar de victorie | - | C: ons Alkmaar, »van waar de victorie | - | B: "Delenda est.... Ladysmith"! | - | C: »Delenda est.... Ladysmith"! | - | B: In den verren, achtergrond, | - | C: In den verren achtergrond, | - | B: Heuvel aangajaagd. Hij trekt zijne | - | C: Heuvel aangejaagd. Hij trekt zijne | - | B: stad getrokken. Sir Geoege | - | C: stad getrokken. Sir George | - | B: est Ladysmith_! Krijgsraden woonde | - | C: est Ladysmith_!" Krijgsraden woonde | - | B: die dagen stelde onze officieren | - | C: die dagen stelden onze officieren | - | B: wonderen verrichtten. Een derde | - | C: wonderen verrichten. Een derde | - | B: weg naar Colenco en den | - | C: weg naar Colenso en den | - | B: hadden wij de de volgende kanonnen | - | C: hadden wij de volgende kanonnen | - | B: Duitsche commando_ zuid van de stad): 1 Krupp | - | C: Duitsche commando_ (zuid van de stad): 1 Krupp | - | B: 6 Januari 1900 plaats dond. Ten | - | C: 6 Januari 1900 plaats vond. Ten | - | B: Paardeberg! De moederaarde is den | - | C: Paardenberg! De moederaarde is den | - | B: een heerlijke panorama aan onze voeten | - | C: een heerlijk panorama aan onze voeten | - | B: gestopt een dan--»_Boem!_ | - | C: gestopt en dan--»_Boem!_ | - | B: na elk schot onmiddelijk | - | C: na elk schot onmiddellijk | - | B: aan 't praten--waren een boel | - | C: aan 't praten waren--een boel | - | B: had, dus en--op een verkenningstocht | - | C: had, en dus op een verkenningstocht | - | B: Helden., die hun die treurige | - | C: Helden, die hun die treurige | - | B: »Nog meer! »Nog meer!" De | - | C: »Nog meer! Nog meer!" De | - | B: een uur rijdens? Welk een werk | - | C: een uur rijdens. Welk een werk | - | B: »Vergadering! Burgers! en die lust | - | C: »Vergadering! Burgers!" en die lust | - | B: »vader in Israël". zeer vroom | - | C: »vader in Israël", zeer vroom | - | B: De "Platte Rand" | - | C: De »Platte Rand" | - | B: vijanden te danken! | - | C: vijanden te danken!" | - | B: ook den sterken, driemijl | - | C: ook den sterken, drie mijl | - | B: midden van een onnoodigen. verwoestenden | - | C: midden van een onnoodigen, verwoestenden | - | B: Luitenant Groothans deelde zijn | - | C: Luitenant Groothaus deelde zijn | - | B: harde gevechten zeo onmisbaar zijn. | - | C: harde gevechten zoo onmisbaar zijn. | - | B: kind, ja dan het leven zelf, | - | C: kind, ja dan het leven zelf. | - | B: Hij ging mêe, niet om te | - | C: Hij ging meê, niet om te | - | B: bewaren? De Boeren bleven | - | C: bewaren. De Boeren bleven | - | B: de Boer geenszins zins den moed | - | C: de Boer geenszins den moed | - | B: gehecht aan hnn land, hartstochtelijk | - | C: gehecht aan hun land, hartstochtelijk | - | B: Sir George Withe in den trein | - | C: Sir George White in den trein | - | B: verd...e rooinekke" hoorenspreken, en ook | - | C: verd...e rooinekke" hooren spreken, en ook | - | B: vau Februari die positie | - | C: van Februari die positie | - | B: was de eerst maal, | - | C: was de eerste maal, | - | B: geschiedenis, zaI ik mij voor | - | C: geschiedenis, zal ik mij voor | - | B: halfzes bulderde de kanonnen | - | C: halfzes bulderden de kanonnen | - | B: Engelsche hunne kanonnen zoo | - | C: Engelschen hunne kanonnen zoo | - | B: eene opinie geeft, die niet door | - | C: eene opinie geef, die niet door | - | B: publiek toen de »Cty Imperial | - | C: publiek toen de »City Imperial | - | B: naar de Magerfontein-posities. En | - | C: naar de Magersfontein-posities. En | - | B: GeneraaI Wessels trok ook met | - | C: Generaal Wessels trok ook met | - | B: bij de meerderheid aan, Zoo steeg | - | C: bij de meerderheid aan. Zoo steeg | - | B: zoo boos op hnnne eigene Regeering, | - | C: zoo boos op hunne eigene Regeering, | - | B: Republiekcn werden de huisgezinnen van | - | C: Republieken werden de huisgezinnen van | - | B: Australische Republiek ter verlangen? Wie | - | C: Australische Republiek te verlangen? Wie | - | B: is mij wondelijker dan de liefde | - | C: is mij wonderlijker dan de liefde | - | B: (bump of locality")--zoo als | - | C: (bump of locality)--zoo als | - | B: hier in den rug Ik zie | - | C: hier in den rug? Ik zie | - | B: huis hoorbaar, | - | C: huis hoorbaar. | - | B: zij later in een "Concentratiekamp" | - | C: zij later in een »Concentratiekamp" | - | B: een typische »kijkje achter het | - | C: een typisch »kijkje achter het | - | B: peinzen en teekenen maar waar is mijn | - | C: peinzen en teekenen, maar waar is mijn | - | B: _nolens volens_ Wij kunnen het niet | - | C: _nolens volens_. Wij kunnen het niet | - | B: »Hier, Generaal!--antwoordde de | - | C: »Hier, Generaal!"--antwoordde de | - | B: vriend heel, eerbiedig, terwijl | - | C: vriend heel eerbiedig, terwijl | - | B: dan af: »Ligt die Oud-Testamentische | - | C: dan af: Ligt die Oud-Testamentische | - | B: gang en maakten zijn eigen deel | - | C: gang en maakte zijn eigen deel | - | B: om hem tijdig te waarschuwen tegen | - | C: om hen tijdig te waarschuwen tegen | - | B: oorverdoovend. De Domine hield zich | - | C: oorverdoovend. De Dominé hield zich | - | B: kwam Generaal Cronje met zijn staf | - | C: kwam Generaal Cronjé met zijn staf | - | B: Republieken weren? Onmiddelijk na | - | C: Republieken weren? Onmiddellijk na | - | B: aantewerven. In de kolonien (Australie, | - | C: aantewerven. In de koloniën (Australie, | - | B: begon de slag van Magersfontein. | - | C: begon de slag van Magersfontein." | - | B: door een klompje Kroonstadsters, | - | C: door een klompje Kroonstadters, | - | B: bezorgden, is klinklare onzin. Slechts | - | C: bezorgden, is klinkklare onzin. Slechts | - | B: Engelsche kwamen er nooit mede | - | C: Engelschen kwamen er nooit mede | - | B: met de geweren geschoten, Onze kanonnen | - | C: met de geweren geschoten. Onze kanonnen | - | B: Zoutpanbergers uit het uiterste noorden | - | C: Zoutpansbergers uit het uiterste noorden | - | B: ure des gevaars waar is onze | - | C: ure des gevaars; waar is onze | - | B: de Kroonstadters Hoopstadters, Potchefstroomers | - | C: de Kroonstadters, Hoopstadters, Potchefstroomers | - | B: mannen van Wolmaranstad, onder | - | C: mannen van Wolmaransstad, onder | - | B: vechttrerein konden werken." | - | C: vechtterrein konden werken." | - | B: ongelukkige. dappere mannen van het kille | - | C: ongelukkige, dappere mannen van het kille | - | B: linien door de aanstroomende Schotten | - | C: liniën door de aanstroomende Schotten | - | B: ander hooggeplaatsen persoon omtrent | - | C: ander hooggeplaatsten persoon omtrent | - | B: Ik herrinner mij nog goed, | - | C: Ik herinner mij nog goed, | - | B: na dan slag op.--Toen kwamen | - | C: na den slag op.--Toen kwamen | - | B: veldkijker van achtereen te trekken. | - | C: veldkijker van achteren te trekken. | - | B: ongepast en _mal apropos_ | - | C: ongepast en _mal apropos_. | - | B: onmiddelijk na een bombardement | - | C: onmiddellijk na een bombardement | - | B: wat draai jij nog?--snauwde de | - | C: wat draai jij nog?"--snauwde de | - | B: Fereirra pas in de plaats | - | C: Ferreira pas in de plaats | - | B: gezegd; de oude, eeuwige zedewet | - | C: gezegd; »de oude, eeuwige zedewet | - | B: de »standvastige Boerenvrouwenen en dochters", | - | C: de »standvastige Boerenvrouwen en dochters", | - | B: den Iraëlieten aan de rivieren | - | C: den Israëlieten aan de rivieren | - | B: _via_ Warrenton, en--durft | - | C: _via_ Warrenton, en--durf | - | B: en vele andere Republiekeinen | - | C: en vele andere Republikeinen | - | B: u woonden en in en uit ging. Wie | - | C: u woonde en in en uit ging. Wie | - | B: zeggen. Te Olifantfontein vond ik | - | C: zeggen. Te Olifantsfontein vond ik | - | B: grondhoopen (_débris_) romdom de stad | - | C: grondhoopen (_débris_) rondom de stad | - | B: kordon erom moesten trekken, Van alle | - | C: kordon erom moesten trekken. Van alle | - | B: als men de vreeselijk angsten der | - | C: als men de vreeselijke angsten der | - | B: staatmaker kanon veroorzaakt, Geduld maar! | - | C: staatmaker kanon veroorzaakt. Geduld maar! | - | B: lieflijke »oase in de woestein" was er niet | - | C: lieflijke »oase in de woestijn" was er niet | - | B: westen van de stad) het andere | - | C: westen van de stad), het andere | - | B: rilden--en wenschte elkander | - | C: rilden--en wenschten elkander | - | B: Kimberley, behalve, dat bij de | - | C: Kimberley, behalve dat bij de | - | B: die van Barkly West onder, Commandant | - | C: die van Barkly West, onder Commandant | - | B: was gewichtig als dat van | - | C: was gewichtig als die van | - | B: lang in de Grootrivier sukkelde. | - | C: lang in de Grootrivier sukkelde, | - | B: voor den opkomend orkaan. Indien | - | C: voor den opkomenden orkaan. Indien | - | B: op Zondag namiddag, 11 Febrnari, | - | C: op Zondag namiddag, 11 Februari, | - | B: bestormde onmiddelijk den berg van de | - | C: bestormde onmiddellijk den berg van de | - | B: van den berg gevorderd waren | - | C: van den berg gevorderd waren. | - | B: voor de honderste maal, op het | - | C: voor de honderdste maal, op het | - | B: Colesberg _viâ_ Nauwpoort en de Aar | - | C: Colesberg _via_ Nauwpoort en De Aar | - | B: groote massa's te Randam vergaderd. | - | C: groote massa's te Ramdam vergaderd. | - | B: beschermen, Maar Buller was in | - | C: beschermen. Maar Buller was in | - | B: getergd. Zoo kan het Generaal Cronjé niet | - | C: getergd. Zoo kan men het Generaal Cronjé niet | - | B: Blauwbankdrift, tusschen Jacobsdal en | - | C: Blauwbanksdrift, tusschen Jacobsdal en | - | B: gansche oorlogsterrein. Bij Blauwbankdrift | - | C: gansche oorlogsterrein. Bij Blauwbanksdrift | - | B: voetvolk. Gedurig stroomde er versterkingen | - | C: voetvolk. Gedurig stroomden er versterkingen | - | B: slechts eene repititie van de | - | C: slechts eene repetitie van de | - | B: Koedoesberg-demonsrtatie kon zijn! Die | - | C: Koedoesberg-demonstratie kon zijn! Die | - | B: Magersfontein posities, _Daar_ bleven zij | - | C: Magersfontein posities. _Daar_ bleven zij | - | B: nieuws te vergaderen, Het was een lange | - | C: nieuws te vergaderen. Het was een lange | - | B: »En Jacobsdal?"--vroegen wij: | - | C: »En Jacobsdal?"--vroegen wij. | - | B: burgers zagen de hopeloosheld hunner | - | C: burgers zagen de hopeloosheid hunner | - | B: muziek in hnnne ooren, te midden | - | C: muziek in hunne ooren, te midden | - | B: »k Heb orders van mijn officier, | - | C: »'k Heb orders van mijn officier, | - | B: cavalerie-paard in de hand. terwijl het ros, | - | C: cavalerie-paard in de hand, terwijl het ros, | - | B: Cronje's lager halen." | - | C: Cronjé's lager halen." | - | B: lange strepen van het zoogemaamde | - | C: lange strepen van het zoogenaamde | - | B: Bloemhoffers in de riehting van Scholtznek. | - | C: Bloemhoffers in de richting van Scholtznek. | - | B: Cronjé kwam _vià_ Edenburg door den | - | C: Cronjé kwam _via_ Edenburg door den | - | B: een grooten pot 'Irish stew'. | - | C: een grooten pot 'Irish stew'. | - | B: »Er was slechts een flauwe flikkering | - | C: Er was slechts een flauwe flikkering | - | B: Het Lichtenberg-Lager was totaal | - | C: Het Lichtenburg-Lager was totaal | - | B: deze: _niemand kon eigeniijk | - | C: deze: _niemand kon eigenlijk | - | B: hand. Zoo pakte de Warrentonners den | - | C: hand. Zoo pakten de Warrentonners den | - | B: uitspanning, was verregaaande wreedheid; maar | - | C: uitspanning, was verregaande wreedheid; maar | - | B: maar vanmorgen is »hull' wat laat | - | C: maar vanmorgen is hull' wat laat | - | B: de zomerhitte van dorst. | - | C: de zomerhitte van dorst." | - | B: ruiters van French die--volgens Doyle | - | C: ruiters van French--die volgens Doyle | - | B: Geen _table d'hote_, geen feestdiner | - | C: Geen _table d'hôte_, geen feestdiner | - | B: kanongebulder, die ons uit het verre | - | C: kanongebulder, dat ons uit het verre | - | B: is hij in het niet verzonken. | - | C: is hij in het niet verzonken." | - | B: verzette Generaal Cronjè voor 't laatst | - | C: verzette Generaal Cronjé voor 't laatst | - | B: angst en ontbering eu ellende, die den | - | C: angst en ontbering en ellende, die den | - | B: en Botha na Colenso Mogelijk kon | - | C: en Botha na Colenso. Mogelijk kon | - | B: Engelsche linieën, dat zij in den | - | C: Engelsche liniën, dat zij in den | - | B: puut in het kordon hem wel een | - | C: punt in het kordon hem wel een | - | B: te leven? Danie Theron belichaamt | - | C: te leven?" Danie Theron belichaamt | - | B: deel. Doch de harnekkige Boer wilde | - | C: deel. Doch de hardnekkige Boer wilde | - | B: den dag toe. Cronjê en de minderheid | - | C: den dag toe. Cronjé en de minderheid | - | B: Cronjê moest voor het onvermijdelijke | - | C: Cronjé moest voor het onvermijdelijke | - | | - +--------------------------------------------------------+ - - - - - -End of Project Gutenberg's Zes maanden bij de commando's, by Nico J. Hofmeyr - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ZES MAANDEN BIJ DE COMMANDO'S *** - -***** This file should be named 43034-8.txt or 43034-8.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/4/3/0/3/43034/ - -Produced by The Online Distributed Proofreading Team at -http://www.pgdp.net (This file was produced from images -generously made available by The Internet Archive/American -Libraries.) - - -Updated editions will replace the previous one--the old editions -will be renamed. - -Creating the works from public domain print editions means that no -one owns a United States copyright in these works, so the Foundation -(and you!) can copy and distribute it in the United States without -permission and without paying copyright royalties. Special rules, -set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to -copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to -protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project -Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you -charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you -do not charge anything for copies of this eBook, complying with the -rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose -such as creation of derivative works, reports, performances and -research. They may be modified and printed and given away--you may do -practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is -subject to the trademark license, especially commercial -redistribution. - - - -*** START: FULL LICENSE *** - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project -Gutenberg-tm License available with this file or online at - www.gutenberg.org/license. - - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm -electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy -all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. -If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project -Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the -terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or -entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement -and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic -works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" -or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project -Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the -collection are in the public domain in the United States. If an -individual work is in the public domain in the United States and you are -located in the United States, we do not claim a right to prevent you from -copying, distributing, performing, displaying or creating derivative -works based on the work as long as all references to Project Gutenberg -are removed. Of course, we hope that you will support the Project -Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by -freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of -this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with -the work. You can easily comply with the terms of this agreement by -keeping this work in the same format with its attached full Project -Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in -a constant state of change. If you are outside the United States, check -the laws of your country in addition to the terms of this agreement -before downloading, copying, displaying, performing, distributing or -creating derivative works based on this work or any other Project -Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning -the copyright status of any work in any country outside the United -States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate -access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently -whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the -phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project -Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, -copied or distributed: - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived -from the public domain (does not contain a notice indicating that it is -posted with permission of the copyright holder), the work can be copied -and distributed to anyone in the United States without paying any fees -or charges. If you are redistributing or providing access to a work -with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the -work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 -through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the -Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or -1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional -terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked -to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the -permission of the copyright holder found at the beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any -word processing or hypertext form. However, if you provide access to or -distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than -"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version -posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), -you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a -copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon -request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other -form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm -License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided -that - -- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is - owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he - has agreed to donate royalties under this paragraph to the - Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments - must be paid within 60 days following each date on which you - prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax - returns. Royalty payments should be clearly marked as such and - sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the - address specified in Section 4, "Information about donations to - the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." - -- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or - destroy all copies of the works possessed in a physical medium - and discontinue all use of and all access to other copies of - Project Gutenberg-tm works. - -- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any - money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days - of receipt of the work. - -- You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm -electronic work or group of works on different terms than are set -forth in this agreement, you must obtain permission in writing from -both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael -Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the -Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -public domain works in creating the Project Gutenberg-tm -collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic -works, and the medium on which they may be stored, may contain -"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or -corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual -property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a -computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by -your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium with -your written explanation. The person or entity that provided you with -the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a -refund. If you received the work electronically, the person or entity -providing it to you may choose to give you a second opportunity to -receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy -is also defective, you may demand a refund in writing without further -opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER -WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO -WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. -If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the -law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be -interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by -the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any -provision of this agreement shall not void the remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance -with this agreement, and any volunteers associated with the production, -promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, -harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, -that arise directly or indirectly from any of the following which you do -or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm -work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any -Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. - - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of computers -including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists -because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from -people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. -To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 -and the Foundation information page at www.gutenberg.org - - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive -Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent -permitted by U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. -Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered -throughout numerous locations. Its business office is located at 809 -North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email -contact links and up to date contact information can be found at the -Foundation's web site and official page at www.gutenberg.org/contact - -For additional contact information: - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To -SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any -particular state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. -To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic -works. - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm -concept of a library of electronic works that could be freely shared -with anyone. For forty years, he produced and distributed Project -Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. -unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily -keep eBooks in compliance with any particular paper edition. - -Most people start at our Web site which has the main PG search facility: - - www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |