Add files from /home/DONE/42509.zip

author: nfenwick <nfenwick@pglaf.org> 2025-03-08 00:20:39 -0800
committer: nfenwick <nfenwick@pglaf.org> 2025-03-08 00:20:39 -0800
commit: a0e86e683ed235cada5c58e0516ce85c8cd0a9dd (patch)
tree: 11cdbef0f99c39cf26a47468a37caecdec15d6fa
parent: 18844501af6d995b41bbad3fe919471b08bbcd7f (diff)
8 files changed, 9660 insertions, 420 deletions
diff --git a/42509-h/42509-h.htm b/42509-h/42509-h.htm
index 9b6cf6a..dc61259 100644
--- a/42509-h/42509-h.htm
+++ b/42509-h/42509-h.htm
@@ -3,7 +3,7 @@
 <html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
 
 <head>
-<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8" />
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=UTF-8" />
 <meta name="keywords"
       content="Ο Βελισάριος, " />
 
@@ -46,46 +46,7 @@ hr{
 
 </head>
 <body>
-
-
-<pre>
-
-The Project Gutenberg EBook of Bélisaire, by Jean-François Marmontel
-
-This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
-almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
-re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
-with this eBook or online at www.gutenberg.org
-
-
-Title: Bélisaire
-
-Author: Jean-François Marmontel
-
-Translator: Alexandros Pangalos
-
-Release Date: April 12, 2013 [EBook #42509]
-
-Language: Greek
-
-Character set encoding: UTF-8
-
-*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BÉLISAIRE ***
-
-
-
-
-Produced by Sophia Canoni. Thanks to George Canonis for
-his major work in proofreading.
-
-
-
-
-
-
-</pre>
-
-
+<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 42509 ***</div>
 
 <p style='font-size: small;'>Note: The tonic system has been changed from polytonic
 to
@@ -4067,385 +4028,7 @@ title='πίσω'>&#8617;</a></p>
 παραδεχθείσαν υπό Λεϊβνιτίου και πάντων των αριστοδόξων.<a href='#ref23'
 title='πίσω'>&#8617;</a></p>
 
-
-
-
-
-
-
-<pre>
-
-
-
-
-
-End of the Project Gutenberg EBook of Bélisaire, by Jean-François Marmontel
-
-*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BÉLISAIRE ***
-
-***** This file should be named 42509-h.htm or 42509-h.zip *****
-This and all associated files of various formats will be found in:
-        http://www.gutenberg.org/4/2/5/0/42509/
-
-Produced by Sophia Canoni. Thanks to George Canonis for
-his major work in proofreading.
-
-
-Updated editions will replace the previous one--the old editions
-will be renamed.
-
-Creating the works from public domain print editions means that no
-one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
-(and you!) can copy and distribute it in the United States without
-permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
-set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
-copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
-protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
-Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
-charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
-do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
-rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
-such as creation of derivative works, reports, performances and
-research.  They may be modified and printed and given away--you may do
-practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
-subject to the trademark license, especially commercial
-redistribution.
-
-
-
-*** START: FULL LICENSE ***
-
-THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
-PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
-
-To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
-distribution of electronic works, by using or distributing this work
-(or any other work associated in any way with the phrase "Project
-Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
-Gutenberg-tm License (available with this file or online at
-http://gutenberg.org/license).
-
-
-Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
-electronic works
-
-1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
-electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
-and accept all the terms of this license and intellectual property
-(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
-the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
-all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
-If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
-Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
-terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
-entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
-
-1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
-used on or associated in any way with an electronic work by people who
-agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
-things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
-even without complying with the full terms of this agreement.  See
-paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
-Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
-and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
-works.  See paragraph 1.E below.
-
-1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
-or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
-Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
-collection are in the public domain in the United States.  If an
-individual work is in the public domain in the United States and you are
-located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
-copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
-works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
-are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
-Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
-freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
-this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
-the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
-keeping this work in the same format with its attached full Project
-Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
-
-1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
-what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
-a constant state of change.  If you are outside the United States, check
-the laws of your country in addition to the terms of this agreement
-before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
-creating derivative works based on this work or any other Project
-Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
-the copyright status of any work in any country outside the United
-States.
-
-1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
-
-1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
-access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
-whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
-phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
-Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
-copied or distributed:
-
-This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
-almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
-re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
-with this eBook or online at www.gutenberg.org
-
-1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
-from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
-posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
-and distributed to anyone in the United States without paying any fees
-or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
-with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
-work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
-through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
-Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
-1.E.9.
-
-1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
-with the permission of the copyright holder, your use and distribution
-must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
-terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
-to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
-permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
-
-1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
-License terms from this work, or any files containing a part of this
-work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
-
-1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
-electronic work, or any part of this electronic work, without
-prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
-active links or immediate access to the full terms of the Project
-Gutenberg-tm License.
-
-1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
-compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
-word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
-distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
-"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
-posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
-you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
-copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
-request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
-form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
-License as specified in paragraph 1.E.1.
-
-1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
-performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
-unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
-
-1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
-access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
-that
-
-- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
-     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
-     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
-     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
-     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
-     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
-     must be paid within 60 days following each date on which you
-     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
-     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
-     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
-     address specified in Section 4, "Information about donations to
-     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
-
-- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
-     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
-     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
-     License.  You must require such a user to return or
-     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
-     and discontinue all use of and all access to other copies of
-     Project Gutenberg-tm works.
-
-- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
-     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
-     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
-     of receipt of the work.
-
-- You comply with all other terms of this agreement for free
-     distribution of Project Gutenberg-tm works.
-
-1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
-electronic work or group of works on different terms than are set
-forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
-both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
-Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
-Foundation as set forth in Section 3 below.
-
-1.F.
-
-1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
-effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
-public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
-collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
-works, and the medium on which they may be stored, may contain
-"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
-corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
-property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
-computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
-your equipment.
-
-1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
-of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
-Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
-Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
-Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
-liability to you for damages, costs and expenses, including legal
-fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
-LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
-PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
-TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
-LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
-INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
-DAMAGE.
-
-1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
-defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
-receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
-written explanation to the person you received the work from.  If you
-received the work on a physical medium, you must return the medium with
-your written explanation.  The person or entity that provided you with
-the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
-refund.  If you received the work electronically, the person or entity
-providing it to you may choose to give you a second opportunity to
-receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
-is also defective, you may demand a refund in writing without further
-opportunities to fix the problem.
-
-1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
-in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
-WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
-WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
-
-1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
-warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
-If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
-law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
-interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
-the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
-provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
-
-1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
-trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
-providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
-with this agreement, and any volunteers associated with the production,
-promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
-harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
-that arise directly or indirectly from any of the following which you do
-or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
-work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
-Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
-
-
-Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
-
-Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
-electronic works in formats readable by the widest variety of computers
-including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
-because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
-people in all walks of life.
-
-Volunteers and financial support to provide volunteers with the
-assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
-goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
-remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
-Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
-and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
-To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
-and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
-and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
-
-
-Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
-Foundation
-
-The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
-501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
-state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
-Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
-number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
-http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
-Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
-permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
-
-The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
-Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
-throughout numerous locations.  Its business office is located at
-809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
-business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
-information can be found at the Foundation's web site and official
-page at http://pglaf.org
-
-For additional contact information:
-     Dr. Gregory B. Newby
-     Chief Executive and Director
-     gbnewby@pglaf.org
-
-
-Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
-Literary Archive Foundation
-
-Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
-spread public support and donations to carry out its mission of
-increasing the number of public domain and licensed works that can be
-freely distributed in machine readable form accessible by the widest
-array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
-($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
-status with the IRS.
-
-The Foundation is committed to complying with the laws regulating
-charities and charitable donations in all 50 states of the United
-States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
-considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
-with these requirements.  We do not solicit donations in locations
-where we have not received written confirmation of compliance.  To
-SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
-particular state visit http://pglaf.org
-
-While we cannot and do not solicit contributions from states where we
-have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
-against accepting unsolicited donations from donors in such states who
-approach us with offers to donate.
-
-International donations are gratefully accepted, but we cannot make
-any statements concerning tax treatment of donations received from
-outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
-
-Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
-methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
-ways including checks, online payments and credit card donations.
-To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
-
-
-Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
-works.
-
-Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
-concept of a library of electronic works that could be freely shared
-with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
-Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
-
-
-Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
-editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
-unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
-keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
-
-
-Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
-
-     http://www.gutenberg.org
-
-This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
-including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
-subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
-
-
-</pre>
-
+<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 42509 ***</div>
 </body>
 </html>
 
diff --git a/old/42509-0.txt b/old/42509-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..4ce7f71
--- /dev/null
+++ b/old/42509-0.txt
@@ -0,0 +1,5190 @@
+The Project Gutenberg EBook of Bélisaire, by Jean-François Marmontel
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Bélisaire
+
+Author: Jean-François Marmontel
+
+Translator: Alexandros Pangalos
+
+Release Date: April 12, 2013 [EBook #42509]
+
+Language: Greek
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BÉLISAIRE ***
+
+
+
+
+Produced by Sophia Canoni. Thanks to George Canonis for
+his major work in proofreading.
+
+
+
+
+
+Note: The tonic system has been changed from polytonic to
+monotonic, otherwise the spelling of the book has not been
+changed. Footnotes have been converted to endnotes and their
+numbers are included in ().
+
+Σημείωση: Ο τονισμός έχει αλλάξει από πολυτονικό σε μονοτονικό,
+κατά τα άλλα έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του βιβλίου. Οι
+υποσημειώσεις έχουν μεταφερθεί στο τέλος του βιβλίου και οι
+αριθμοί τους περικλείονται σε ().
+
+Ο ΒΕΛΙΣΑΡΙΟΣ,
+
+σύγγραμα του Ακαδημαϊκού
+
+ΜΑΡΜΟΝΤΕΛΛΟΥ,
+
+
+μεταφρασθέν εκ του Γαλλικού
+
+ΥΠΟ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΠΑΓΚΑΛΟΥ.
+
+                Ου θαυμαστόν μοι δοκεί, είποτε θεάσθαι
+                βούλεται (θεός) των ανδρών τους
+                αρίστως συμφορά τινι προςπαλαίοντας
+                             Σενέκ. περί Προν.
+
+
+
+
+
+
+Εν Οδυσσώ,
+
+Εκ της τυπογραφίας του Ελληνεμπορικού Σχολείου,
+
+διευθυνομένης υπό Αλεξάνδρου Βράουν.
+
+1 8 4 5.
+
+
+
+{Ρωσικό κείμενο}
+
+
+
+        ΜΙΧΑΗΛ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΩ,
+
+        Αρχιδιδασκάλω της εν Οδησσώ Ελληνεμπορικής
+        Σχολής, Συνεταίρω της Αρχαιολογικής και Ιστορικής
+        Εταιρείας της αυτής πόλεως και Ιππότη του
+        τάγματος του Αγ. Στανισλάου,
+
+                την μετάφρασιν ταύτην,
+
+                ως απαρχήν των αγώνων αυτού,
+
+                        ανατίθησιν
+
+                ο μεταφραστής.
+
+
+ΔΙΔΑΣΚΑΛΕ!
+
+Η ανά χείρας μετάφρασις, η προ οκτώ ήδη ετών τελειωθείσα, δεν
+ήτο προσδιωρισμένη διά να ίδη το φως· διότι μεταφράζων αυτήν
+σκοπόν άλλον δεν είχα, παρά την ιδίαν ωφέλειάν μου, μη νομίζων
+εμαυτόν ικανόν να ωφελήσω και άλλους. Αλλά μετά τινα έτη
+αναγνώσαντες αυτήν των φίλων μου τινές, μ' ενεθάρρυναν να την
+εκδώσω. Διστάσας δε πολύν καιρόν και παλαίσας προς την
+μετριοφροσύνην, απεφάσισα τέλος την έκδοσίν της, εκτιθέμενος
+εις τα βέλη της μωμοσκόπου κριτικής. Είμαι δε εύελπις, ότι οι
+σοφώτεροι και οι υγιέστεροι τον νουν θέλουσι με κρίνει με
+επιείκειαν, και τότε
+
+        «Τι ημίν ούτω της των πολλών
+        δόξης μέλει; οι γαρ επιεκέστατοι,
+        ών μάλλον άξιον φροντίζειν,
+        ηγήσονται αυτά ούτω πεπρά-
+        χθαι ώσπερ αν πραχθή.»
+
+
+Αφιερόνων δε αυτήν προς Σε, νομίζω, ότι εκπληρώ χρέος ιερόν.
+Υγίαινε.
+
+Ο μαθητής Σου
+
+Α. Πάγκαλος.
+
+Έγραψα εν Οδησσώ κατά Μάρτιον μήνα
+του 1844.
+
+
+
+
+
+ΒΕΛΙΣΑΡΙΟΣ.
+
+
+
+
+Κεφάλαιον Α'.
+
+
+
+Εις το γήρας του Ιουστινιανού, η αυτοκρατορία, εξασθενήσασα από
+αγώνας πολυχρονίους, προσήγγιζεν εις την παρακμήν της. Όλα τα
+της διοικήσεως ημελήθησαν· οι νόμοι ήσαν εις λήθην· τα δημόσια
+εισοδήματα εις διαρπαγήν· η στρατιωτική πειθαρχία εις
+χαυνότητα. Ο δε αυτοκράτωρ, βαρυνθείς τον πόλεμον, ηγόραζε
+πανταχόθεν την ειρήνην διά του χρυσίου, και άφινεν αργά τα
+ολίγα στρατεύματα, τα μείναντα εις αυτόν, ως ανωφελή και εις
+βάρος της πολιτείας. Οι στρατηγοί των εγκαταλελειμμένων τούτων
+στρατευμάτων ετρύφων εις τας ηδονάς· το δε κυνήγιον,
+απεικονίζον εις αυτούς τον πόλεμον, εμετρίαζε την εκ της αργίας
+πλήξιν των.
+
+Εσπέραν τινά, ενώ τινές εξ αυτών συνεδείπνουν, μετά την
+γύμνασιν ταύτην, εις αγροκήπιον της Θράκης, έρχονται και τους
+λέγουν, ότι γέρων τις τυφλός, οδηγούμενος από παιδίον, εζήτει
+να τον υποδεχθούν. Η νεότης είναι συμπαθητική· είπαν να εμβή ο
+γέρων. Ήτο φθινόπωρον! και το κρύος, το ήδη επαισθητόν, τον
+είχε διαπεράσει· τον εκάθισαν λοιπόν πλησίον της εστίας.
+
+Το δείπνον εξακολουθεί· τα πνεύματα εξάπτονται· αρχίζουσι να
+ομιλώσι περί των δυστυχιών της πολιτείας. Τούτο ήνοιξε μέγα διά
+την επίκρισιν στάδιον· η δε κενοδοξία, δυσαρεστημένη, έλαβε
+πάσαν ελευθερίαν. Έκαστος εμεγάλυνε τα όσα έπραξε, και τα όσα
+ήθελε πράξει εισέτι, εάν αι εκδουλεύσεις και τα προτερήματά του
+δεν ελησμονούντο. Όλαι της αυτοκρατορίας αι δυστυχίαι
+προήρχοντο, εάν ήθελέ τις τους πιστεύσει, εκ του, ότι δεν
+ήξευραν να μεταχειρισθώσιν ανθρώπους, οποίοι ήσαν αυτοί.
+Εκυβέρνων τον κόσμον πίνοντες, και καθέν νέον ποτήριον οίνου
+κατέσταινε τας κρίσεις των πλέον αλανθάστους.
+
+Ο γέρων, καθήμενος εις την γωνίαν της εστίας, τους ήκουε και
+εμειδία συμπαθητικώς. Εξ αυτών τις το επαρατήρησε και τον είπε:
+
+Καλέ άνθρωπε, το πρόσωπόν σου δείχνει, ότι ευρίσκεις γελοία, τα
+οποία ημείς αυτόν λέγομεν; Γελοία, όχι, ολίγον όμως κούφα,
+είπεν ο γέρων, ως αρμόζει εις την ηλικίαν σας. Η απόκρισις αύτη
+τους ετάραξε. Σεις νομίζετε, ότι έχετε δίκαιον να αγανακτήτε,
+εξακολούθησε, και εγώ νομίζω, ως σεις, ότι αμαρτάνει τις εάν
+σας αμελή· αλλά τούτο είναι εκ των μικροτάτων κακών.
+Αγανακτείτε, ότι η αυτοκρατορία δεν έχει πλέον την δύναμιν και
+την λαμπρότητά της, ότι ο ηγεμών, ηφανισμένος υπό των
+φροντίδων, των αγρυπνιών, και του γήρατος, είναι ηναγκασμένος,
+διά να βλέπη και να ενεργή, να μεταχειρίζεται οφθαλμούς και
+χείρας μη αξιόπιστα. Εις την γενικήν όμως ταύτην  συμφοράν,
+απορώ, πώς συλλογίζεσθε περί του εαυτού σας! Εις τον καιρόν σας
+λοιπόν, υπέλαβε των συνδείπνων τις, δεν ήτο η συνήθεια του
+συλλογίζεσθαι περί εαυτού; Η συνήθεια λοιπόν αύτη εισήχθη τώρα,
+και τούτο όλοι κάμνουν. Τόσον χειρότερον, είπεν ο γέρων, και αν
+ούτως έχη, αν σας αμελήση τις, δεν σας αδικεί. Προς ατιμασμόν
+λοιπόν των ανθρώπων, τον είπεν ο αυτός, ζητείται η φιλοξενία;
+Δεν σας ατιμάζω ποσώς, είπεν ο γέρων, σας ομιλώ ως φίλος, και
+σας ανταμείβω διά την υποδοχήν, λέγων την αλήθειαν.
+
+Ο νέος Τιβέριος, όστις έπειτα έγεινεν ενάρετος βασιλεύς, ήτο
+είς εξ αυτών των κυνηγών. Ούτος εξεπλάγη από το σεβαστόν σχήμα
+του πολιού την κόμην τυφλού τούτου γέροντος. Μας ομιλείς σαφώς,
+τον είπεν, ολίγον αυστηρώς· και η αφοσίωσις, την οποίαν
+απαιτείς, είναι αρετή και όχι χρέος. Είναι χρέος του
+επαγγέλματός σας, επανέλαβεν ο γέρων με φωνήν βεβαιωτικήν, ή
+μάλλον, βάσις των καθηκόντων σας και πάσης πολεμικής αρετής. Ο
+αφοσιούμενος εις την πατρίδα του πρέπει να την υποθέτη, ότι δεν
+θέλει έχει να τον δώση μισθόν· διότι το υπέρ αυτής εις κίνδυνον
+ριπτόμενον είναι ατίμητον. Πρέπει μάλιστα να ελπίζη, ότι θέλει
+την ευρείν αχάριστον· διότι αν η θυσία, η προσφερομένη εις
+αυτήν, δεν είναι γενναία, είναι ανόητος. Η φιλοδοξία μόνον, ο
+προς την αρετήν ζήλος είναι άξιον να σας οδηγώσι. Και τότε τι
+σας μέλει, πώς θέλουν δεχθήν τας εκδουλεύσεις σας; Η ανταμοιβή
+αυτών δεν εξαρτάται από τας φαντασίας των υπουργών και την
+κρίσιν του βασιλέως. Ο στρατιώτης ας ελκύεται από της λείας το
+δέλεαρ, ας εκθέτη εις κίνδυνον την ζωήν του, διά να αποκτήση τα
+προς το ζην, το δέχομαι. Σεις όμως, οίτινες, γεννημένοι εις την
+αφθονίαν, δεν έχετε άλλην φροντίδα παρά να ζήτε ηδονικώς,
+αφίνοντα τας τρυφάς χαύνου αργίας, διά να υπάγετε να υποφέρετε
+τόσους κόπους, να εμβαίνετε εις τόσους κινδύνους, ολίγον
+εκτιμάτε την ευγενή ταύτην αφοσίωσιν, ώστε να απαιτήτε μισθόν
+δι' αυτήν; Δεν νομίζετε, ότι με τούτο την εξευτελίζετε; Όστις
+προσμένει μισθόν είναι δούλος· το μέγεθος της τιμής δεν κάμνει
+καμμίαν διαφοράν· και η ψυχή η εκτιμωμένη έν τάλαντον είναι
+επίσης ωνία, ως και η διδόμενη δι' ένα οβολόν. Ο, τι είπα περί
+του συμφέροντος, το λέγω και περί της φιλοτιμίας· διότι αι
+τιμαί, τα αξιώματα, η υπόληψις, η εύνοια του ηγεμόνος, όλα
+ταύτα είναι μισθός, και όςτις τα ζητεί τον λαμβάνει. Πρέπει ή
+να δοθή τις ή να πωληθή, δεν είναι ποσώς μέσος όρος. Το μεν
+είναι πράξις ελευθέρου ανδρός, το δε δούλου. Από σας εξαρτάται,
+να εκλέξετε το οποίον σας συμφέρει. Λοιπόν, καλέ άνθρωπε,
+χορηγείς εις τους βασιλείς μεγάλην δικαιολογίαν, τον είπαν. Εάν
+ωμίλουν εις τους βασιλείς, επανέλαβεν ο τυφλός, ήθελα τους
+ειπείν, ότι, αν το ιδικόν σας χρέος ήναι το να ήσθε γενναίοι,
+το ιδικόν των είναι, να ήναι δίκαιοι.
+
+Ομολογείς λοιπόν, ότι είναι δίκαιον ν' ανταμείβωνται αι
+εκδουλεύσεις; Ναι, αλλ' εις τον λαμβάνοντα αυτάς ανήκει να
+στοχασθή περί τούτου· τόσον χειρότερον εις εκείνον, αν τας
+λησμονήση. Έπειτα, ποίος από ημάς είναι βέβαιος, ότι σταθμίζων
+τας ιδικάς του θέλει κρατεί ίσην την στάθμην; Π. χ. εις το
+επιτήδευμά σας, διά να νομίζη έκαστος εαυτόν θεμένον εις την
+ανήκουσαν τάξιν, και να ήναι ευχαριστημένος, πρέπει καθείς να
+προστάζη και κανείς να μη υπακούη· τούτο δε είναι των αδυνάτων.
+Πιστεύσατέ με, η Κυβέρνησις ενδέχεται ενίοτε να μη έχη φρόνησιν
+και δικαιοσύνην· όμως είναι δικαιοτέρα και εμπειροτέρα εις τας
+εκλογάς της, παρά αν επίστευε την οποίαν γνώμην έκαστος από σας
+έχει περί εαυτού. Και τις είσαι, ώστε να μας ομιλής
+τοιουτοτρόπως; τον είπε με εντονωτέραν φωνήν ο κύριος του
+αγροκηπίου, νέος τις. Είμαι ο Βελισάριος, απεκρίθη ο γέρων.
+
+Φαντάσου εις την εκφώνησιν του ονόματος Βελισάριος, εις την
+εκφώνησιν του ονόματος του ήρωος εκείνου, του τοσάκις
+θριαμβεύσαντος εις τα τρία μέρη του κόσμου, οποίος ήτον ο
+θαυμασμός, οποία η ταραχή των νέων τούτων. Η ακινησία, η σιωπή
+εφανέρωσεν ευθύς το σέβας, από το οποίον εκυριεύθησαν, και
+λησμονούντες, ότι ο Βελισάριος ήτο τυφλός, ουδείς εξ αυτών
+ετόλμα να υψώση προς αυτόν τα όμματα.
+
+Ω μέγιστε άνερ! τον είπε τελευταίον ο Τιβέριος, πόσον η τύχη
+είναι άδικος και σκληρά! Τι! σέ, εις τον οποίον η αυτοκρατορία
+εχρεώστει εις διάστημα τριάκοντα ετών την δόξαν της, την
+ευημερίαν της, σέ τολμώσι να κατηγορήσωσιν ως αποστάτην και
+προδότην, σε έσυραν εις τα δεσμά, σε εστέρησαν του φωτός! αλλά
+συ είσαι, όστις μας έδωκες μαθήματα καθιερώσεως και ζήλου! Και
+ποίος θέλετε να σας δώση; είπεν ο Βελισάριος. Οι δουλικώς
+θηρεύοντες την εύνοιαν; Α! οποία αισχύνη! πόσον μεγάλη
+αχαριστία! εξακολούθησεν ο Τιβέριος. Οι μεταγενέστεροι δεν
+θέλουν το πιστεύσει ποτέ. Τωόντι, είπεν ο Βελισάριος, τούτο μ'
+εφάνη ολίγον παράξενον· δεν ενόμιζα να κακοποιηθώ τόσον· αλλ'
+εστοχαζόμην ν' αποθάνω ευεργετών την πολιτείαν αποθαμένος δε, ή
+τυφλός, είν' έν και το αυτό. Όταν αφιερώθην εις την πατρίδα μου
+δεν εξαίρεσα τους οφθαλμούς μου· ό,τι με είναι προσφιλέστερον
+παρά το φως και την ζωήν, η φήμη μου και προ πάντων η αρετή μου
+δεν είναι εις την εξουσίαν των καταδρομέων μου. Όσα έκαμα,
+ενδεχόμενον να εξαλειφθώσιν από την μνήμην της αυλής, ποτέ όμως
+και από την των ανθρώπων, και αν τούτο συμβή, εγώ τα
+ενθυμούμαι, και τούτο αρκεί.
+
+Οι σύνδειπνοι, καταπεπληγμένοι, επαρακάλεσαν ευθύς τον ήρωα να
+καθίση εις την τράπεζαν. Όχι, τους είπεν, εις την ηλικίαν μου,
+ο καλός τόπος είναι η εστία. Ηθέλησαν να τον κάμουν να δεχθή
+την καλητέραν κλίνην του αγροκηπίου· αυτός όμως ηθέλησε μόνον
+άχυρον. Εκοιμήθην πολλάκις χειρότερον, είπε. Λάβετε μόνον
+φροντίδα περί του παιδίου τούτου, το οποίον με οδηγεί, και το
+οποίον είναι τρυφερώτερον εμού.
+
+Την επαύριον ο Βελισάριος ανεχώρησεν ευθύς, και η ημέρα εφώτισε
+τον οδηγόν του, και προ της εγέρσεως των ξένων του, οίτινες
+αποκαμόντες από την θήραν έτι εκοιμώντο. Μαθόντες δε ούτοι, ότι
+αναχωρεί, ηθέλησαν να τον συνοδεύσουν, και τον επρόσφεραν άρμα
+ευρύχωρον με όλα τα αναγκαία. Εις μάτην, είπεν ο νέος Τιβέριος,
+δεν μας κρίνει αξίους τόσον, ώστε να δεχθή τα δώρα μας.
+
+Εις τούτου του νέου την ψυχήν η άκρα αρετή εις την άκραν
+δυστυχίαν έκαμε την μεγαλητέραν εντύπωσιν. Όχι, είπεν εις φίλον
+του τινά, όντα εις την εύνοιαν του βασιλέως, όχι ποτέ η εικών,
+ποτέ οι λόγοι τούτου του γέροντος δεν θέλουν εξαλειφθήν από την
+ψυχήν μου. Ενώ μ' εταπείνονε, μ' έκαμε να αισθανθώ, πόσα πρέπει
+να κάμω, αν θέλω να γενώ ποτέ άνθρωπος.
+
+Η διήγησις αύτη ήλθεν εις τα ώτα του Ιουστινιανού, όστις
+ηθέλησε να ομιλήση τον Τιβέριον.
+
+Ο Τιβέριος, αφού πιστώς παρέδωκεν, όσα συνέβησαν, είναι
+αδύνατον, επρόσθεσε, τόσον μεγάλη ψυχή να εμιάνθη εις την
+οποίαν τον κατηγορούν συνωμοσίαν, και ήθελα δώσειν την ζωήν μου
+εις εγγύησιν, αν η ζωή μου ήναι αξία να γενή της αρετής του
+εγγυητής. Θέλω να τον ίδω και να τον ακούσω, είπεν ο
+Ιουστινιανός, χωρίς να γνωρισθώ· και εις την οποίαν κατάστασιν
+κατήντησεν, τούτο είναι πολλά εύκολον. Αφ' ότου εκβήκεν από την
+φυλακήν, δεν πρέπει να ήναι πολύ μακράν· ακολούθησε τα ίχνη
+του, και πάσχισε να τον ελκύσης εις το αγροκήπιόν σου· εγώ δε
+θέλω υπάγει εκεί κρυφίως. Ο Τιβέριος εδέχθη την προσταγήν μετά
+χαράς, και ευθύς την ακόλουθον ημέραν εκίνησε προς τον δρόμον,
+τον οποίον ο Βελισάριος είχεν ακολουθήσει.
+
+
+
+Κεφάλαιον Β'.
+
+
+
+Εντοσούτω ο Βελισάριος ωδοιπόρει, ζητών έλεος, προς παλαιάν
+τινά και κρημνισμένην οικοδομήν, όπου η οικογένειά του τον
+επρόσμενεν. Απηγόρευσεν εις τον οδηγόν του να τον ονομάζη καθ'
+οδόν. Αλλά το ευγενές πρόσωπον και το σεμνόν σώμα του ήσαν
+ικανά ώστε να κινήσωσι την περιέργειαν. Φθάσαντες το εσπέρας
+είς τινα κώμην, εστάθησαν εις την θύραν οίκου, ο οποίος, αν και
+απλούς, είχε καλήν πρόσοψιν.
+
+Ο οικοδεσπότης έμβαινεν έχων σκαπάνην εις την χείρα. Το σχήμα,
+οι χαρακτήρες του γέροντος τούτου είλκυσαν την προσοχήν του.
+Τον ηρώτησε, ποίος ήτον; Είμαι γέρων στρατιώτης, απεκρίθη ο
+Βελισάριος. Στρατιώτης! είπεν ο χωρικός, και ιδού η ανταμοιβή
+σου! Η μεγίστη του βασιλέως δυστυχία, είπεν ο Βελισάριος, είναι
+το να μη δύναται ν' ανταμείβη όλον το υπέρ αυτού χυνόμενον
+αίμα. Κινηθείς από την απόκρισιν ταύτην ο χωρικός, υπεδέχθη εις
+τον οίκον του τον γέροντα.
+
+Σε παρουσιάζω, είπεν εις την γυναίκα του, άνδρα γενναίον, όστις
+υποφέρει με καρτερίαν την σκληροτάτην της αρετής δοκιμασίαν.
+Σύντροφέ μου, είπε, μη αισχύνου διά την κατάστασιν, εις την
+οποίαν ευρίσκεσαι, έμπροσθεν οικογενείας, γνωριζούσης την
+δυστυχίαν. Αναπαύσου· μετ' ολίγον θέλομεν δειπνήσειν. Εντοσούτω
+ειπέ με, σε παρακαλώ, εις ποίους πολέμους εστράτευσες.
+Επολέμησα εις την Ιταλίαν κατά των Γότθων, είπεν ο Βελισάριος,
+εις την Ασίαν κατά των Περσών, εις την Αφρικήν κατά των
+Βανδάλων και των Μαυρουσίων.
+
+Τας τελευταίας ταύτας λέξεις ακούσας ο χωρικός, δεν ηδυνήθη να
+κρατήση βαθύν στεναγμόν. Λοιπόν, είπεν, συ έκαμες όλας του
+Βελισαρίου τας εκστρατείας! — Ποτέ δεν εχωρίσθημεν. — Ο άριστος
+ανήρ! οποία σταθερά ψυχή! οποία δικαιοσύνη! οποία μεγαλοψυχία!
+Ζη; διότι εις την ερημίαν μου είναι υπέρ τα εικοσιπέντε έτη,
+αφού δεν ακούω να ομιλώσι περί ουδενός! — Ζη — Α! είθε να τον
+ευλογήση ο Θεός και να τον δώση μακροβιότητα! — Εάν σε ήκουεν,
+ήθελε πολύ κατανυχθήν από τας οποίας ευχάς υπέρ αυτού εύχεσαι.
+— Και πώς λέγουν, ότι είναι εις την αυλήν; παντοδύναμος;
+λατρευόμενος αναμφιβόλως; — Φευ! ηξεύρεις, ότι ο φθόνος
+προσκολλάται εις την ευτυχίαν. — Α! είθε ο βασιλεύς να
+προφυλαχθή από το να ακούση τους εχθρούς του μεγάλου τούτου
+ανδρός. Ούτος είναι ο δαίμων ο προστατεύων και εκδικών την
+αυτοκρατορίαν του. — Είναι πολλά γέρων! — Δεν βλάπτει· θέλει
+είσθαι εις τα βουλευτήρια, ό τι ήτον εις τα στρατόπεδα· και η
+σοφία του, αν τον ακούσωσι, θέλει είσθαι ίσως ωφελιμωτέρα παρά
+την ανδρείαν του. Πόθεν σε είναι γνωστός; ερώτησεν ο Βελισάριος
+κατανυχθείς. Ας καθίσωμεν εις την τράπεζαν, είπεν ο χωρικός·
+εκείνο το οποίον ζητείς θέλει μας φέρειν πολύ μακράν.
+
+Ο Βελισάριος δεν αμφίβαλε ποσώς, ότι ο ξενοδόχος του ήτο
+ταξίαρχός τις των στρατευμάτων του, ο οποίος ήθελε να καυχηθή
+δι' αυτόν. Ούτος, ενώ εδείπνουν, τον εζήτησε να τον διηγηθή
+τους πολέμους της Ιταλίας, και της Ανατολής, χωρίς να τον
+αναφέρη τους εις την Αφρικήν. Ο Βελισάριος δι' απλών αποκρίσεων
+τον ευχαρίστησεν εντελώς. Ας πίωμεν, τον είπεν ο ξενοδόχος του,
+προς το τέλος του δείπνου, ας πίωμεν εις την υγείαν του
+στρατηγού σου· και είθε ο Θεός να τον δώση τόσον καλόν, όσον
+κακόν μ' έκαμεν! — Εκείνος! υπέλαβεν ο Βελισάριος, σ' έκαμε
+κακόν! — Έκαμε το χρέος του, και δεν πρέπει να παραπονεθώ δι'
+αυτό. Αλλά, φίλε μου, μέλλεις να ιδής, ότι εγώ έπρεπε να μάθω
+εις την τύχην των δυστυχών να συμπάσχω. Επειδή εστράτευσες εις
+την Αφρικήν, είδες τον βασιλέα των Βανδάλων, τον δυστυχή
+Γελίμερον, τον οποίον ο Βελισάριος θριαμβεύων έσυρεν εις
+Κωνσταντινούπολιν με την γυναίκα και τα τέκνα του. Ο Γελίμερος
+εκείνος σε προσφέρει ξενίαν, και με αυτόν εδείπνησες. Συ ο
+Γελίμερος! εφώναζεν ο Βελισάριος, και ο αυτοκράτωρ δεν σε
+έθεσεν εις τάξιν πλέον αξίαν σου! Το υπεσχέθη· εφύλαξε τον
+λόγον του· μ' επρόσφερεν αξιώματα ((1), όμως δεν τα ηθέλησα.
+Όταν τις χρηματίση βασιλεύς και παύση, δεν είναι άλλη θεραπεία
+παρά την ανάπαυσιν και την από τον κόσμον αναχώρησιν. — Συ ο
+Γελίμερος! — Ναι! εγώ είμαι εκείνος, ο οποίος επολιορκήθην, αν
+το ενθυμήσαι, επί του όρους Παπούα. Υπέφερον εκεί ανήκουστα
+κακά. Ο χειμών, ο λιμός, το τρομερόν θέαμα ολοκλήρου λαού,
+καταντήσαντος εις απελπισίαν, και ετοίμου να καταφάγη τα τέκνα
+και τας γυναίκας του, η άοκνος επιμέλεια του καλού Φαρά, όςτις,
+ενώ μ' επολιόρκει, δεν έπαυε παρακινών με να ευσπλαγχνισθώ
+εμαυτόν και τους στρατιώτας μου· τέλος, η εις του στρατηγού σας
+την αρετήν δικαία μου πίστις με παρεκίνησαν να παραδώσω τα
+όπλα. Με πόσον απλούν και μετριόφρον ήθος μ' εδέχθη! οποίον
+σέβας έκαμε να με προσφέρωσιν, οποίαν συστολήν! πόσον ο ίδιος
+εθεράπευε την δυστυχίαν μου! Εντός ολίγου θέλουν γίνει
+τριάκοντα έτη, αφού εις ταύτην την ερημίαν κατοικώ· ουδέ στιγμή
+παρήλθε χωρίς υπέρ αυτού να ευχηθώ.
+
+Εγνώριζα καλώς, είπεν ο Βελισάριος, την φιλοσοφίαν εκείνην,
+ήτις, επί του όρους, όπου έμελλες τόσα να υποφέρης, σ' έκαμνε
+να κιθαρωδής τας δυστυχίας, ήτις σ' έκαμνε να μειδιάς
+καταφρονητικώς, εμφανιζόμενος προς τον Βελισάριον, και την
+ημέραν του θριάμβου του, να φυλάξης το πρόσωπόν σου τούτο
+αμετάβλητον, το οποίον ο βασιλεύς εθαύμασε. Φίλε μου, απεκρίθη
+ο Γελίμερος, η ισχύς και η αδυναμία της ψυχής εξαρτώνται πολύ
+από τον τρόπον του θεωρείν τα πράγματα. Δεν ησθάνθην εις
+εμαυτόν την γενναιότητα και την σταθερότητα, παρά αφού ενόμισα
+όλα ταύτα παίγνιον της τύχης. Ήμην ο τρυφηλότατος των βασιλέων
+της γης, και από το ανακτόριόν μου, όπου ενετρύφων εις τας
+ηδονάς, την πολυτέλειαν και την χαυνότητα, μετέβην αίφνης εις
+των Αιθιόπων τα σπήλαια όπου, κοιμώμενος επί αχύρων, ετρεφόμην
+από κριθήν κακοτετριμμένην και ημιψημένην υπό θερμοσποδίαν, και
+εκατήντησα εις τοιαύτην αθλιότητα, ώστε άρτος, σταλθείς εις εμέ
+από τον εχθρόν δι' έλεος, ήτον δώρον ατίμητον. Εντεύθεν έπεσα
+εις τα δεσμά και εφέρθην εις θρίαμβον. Μετά τούτο θέλεις
+ομολογήσει, ότι πρέπει ή να αποθάνη τις, ή να φανή ανώτερος των
+προσβολών της τύχης. Έχεις εις την φρόνησίν σου, τον είπεν ο
+Βελισάριος, πολλάς αιτίας παραμυθίας· όμως εγώ σε υπόσχομαι
+άλλην μίαν, πριν αποχωρισθώμεν. Μετά την ομιλίαν ταύτην υπήγαν
+να κοιμηθώσιν.
+
+Ο Γελίμερος, άμα εχάραξε, πριν υπάγη να γεωργήση τον κήπον του,
+υπήγε να ίδη, αν ο γέρων είχε κοιμηθή καλά. Τον ηύρεν όρθιον,
+με την βακτηρίαν εις την χείρα, και έτοιμον ν' αναχωρήση. Τι!
+τον είπεν, δεν θέλεις να μείνης ολίγας ημέρας εις τους
+ξενοδόχους σου; Τούτο είναι αδύνατον, απεκρίθη ο Βελισάριος·
+έχω γυναίκα και κόρην, αι οποίαι στενάζουσι διά την απουσίαν
+μου. Υγίαινε· μη κάμης κανένα θόρυβον διά το οποίον μένει να σε
+είπω. Ούτος ο πτωχός, ο τυφλός ούτος, ο γέρων στρατιώτης, ο
+Βελισάριος τέλος, δεν θέλει λησμονήσει ποτέ την φιλοξενίαν, την
+οποίαν από σέ έλαβε. — Τι λέγεις; ποίος; ο Βελισάριος; — Ναι, ο
+Βελισάριος σε εναγκαλίζεται! — Ω Θεέ δίκαιε! έκραξεν ο
+Γελίμερος καταπεπληγμένος και ως έξω φρενών γενόμενος· ο
+Βελισάριος εις το γήρας του, ο Βελισάριος τυφλός και
+εγκαταλελειμμένος! Έκαμαν κάκιστα, είπεν ο γέρων· παραδίδοντές
+τον εις το έλεος των ανθρώπων, πρώτον του εξέκοψαν τους
+οφθαλμούς. Α! είπεν ο Γελίμερος με κραυγήν οδυνηράν και
+έντρομον, είναι δυνατόν; Ποίοι είναι τα θηρία! . . . . .
+
+Οι φθονεροί, είπεν ο Βελισάριος, μ' εκατηγόρησαν, ότι πασχίζω
+να λάβω το διάδημα, ενώ ο μόνος μου στοχασμός ήτο ο τάφος. Τους
+επίστευσαν, μ' έβαλαν εις τα δεσμά. Ο λαός τέλος επανέστη, και
+εζήτησε την ελευθέρωσίν μου· έπρεπε να ενδώσωσι εις του λαού το
+ζήτημα· αλλ' αποδίδοντές με την ελευθερίαν, μ' εστέρησαν το
+φως. — Και ο Ιουστινιανός το επρόσταξε!. — Τούτο ήτον το
+θλιβερώτερον. Ηξεύρεις με πόσην προθυμίαν και αγάπην τον
+υπηρέτησα. Τον αγαπώ εισέτι, και λυπούμαι, ότι είναι
+περικυκλωμένος από κακούς ανθρώπους, ατιμάζοντας το γήρας του.
+Αλλ' αθυμία μεγίστη διεχύθη εις την ψυχήν μου, όταν έμαθα, ότι
+αυτός ο ίδιος εψήφισε την καταδίκην μου. Οι μένοντες να την
+εκτελέσωσι δεν ετόλμων, οι δήμιοί μου έπιπταν εις τους πόδας
+μου. Τετέλεσται, ολίγος καιρός μ' έμεινε, χάρις τω Θεώ, να ήμαι
+τυφλός και πτωχός. — Αξίωσον, είπεν ο Γελίμερος, τας τελευταίας
+ταύτας ημέρας τόσον λαμπράς ζωής να τας περάσης μαζί μου. Τούτο
+ήθελεν είσθαι εις εμέ, είπεν ο Βελισάριος, γλυκεία παρηγορία·
+αλλά το χρέος με καλεί εις την οικογένειάν μου, και υπάγω ν'
+αποθάνω εις τας αγκάλας της. Υγίαινε.
+
+Ο Γελίμερος τον ησπάζετο, τον έβρεχε με τα δάκρυά του, και δεν
+εδύνατο ν αποχωρισθή απ' αυτόν. Έπρεπε τέλος να τον αφήση ν'
+αναχωρήση. Ο Γελίμερος τότε ακολουθών αυτόν με τα όμματα· Ω
+ευημερία, έλεγεν, ευημερία! ποίος λοιπόν ημπορεί να εμπιστευθή
+εις εσέ; Ο ήρως, ο δίκαιος, ο έμφρων Βελισάριος! . . . . Α! διά
+τούτο πρέπει να νομίζω εμαυτόν ευδαίμονα, σκάπτων τον κήπον
+μου. Και ταύτα λέγων ο βασιλεύς των Βανδάλων, έλαβε πάλιν την
+σκαπάνην του.
+
+
+
+Κεφάλαιον Γ'.
+
+
+
+Ο Βελισάριος επλησίαζεν εις το καταφύγιον, όπου η οικογένειά
+του τον επρόσμενεν, ότε άλλο τι συμβάν τον εφόβησεν, ότι θ'
+απομακρυνθή από αυτήν διά παντός. Οι πλησίον της Θράκης
+κατοικούντες λαοί δεν έπαυον εισβάλλοντες εις αυτήν. Τάγμα
+Βουλγάρων είχεν ήδη εισβάλει, ότε διεδόθη η φήμη, ότι ο
+Βελισάριος εκβήκεν από το δεσμωτήριον, εστερημένος της οράσεως,
+και ζητεύων υπήγαινε να ενταμώση την εξορισθείσαν οικογένειάν
+του. Ο ηγεμών των Βουλγάρων εκατάλαβε, πόσον ήθελε τον ωφελήσει
+το να έχη μαζί του τον μέγα τούτον άνδρα, μη αμφιβάλλων ποσώς,
+ότι, ως λυπημένος, θέλει δράξει τα προς εκδίκησιν μέσα. Μαθών
+ποίαν οδόν ηκολούθησεν, επρόσταξε των στρατιωτών του τινάς να
+τον ακολουθήσωσι, και περί την δύσιν του ηλίου ο Βελισάριος
+ανηρπάσθη.
+
+Έπρεπε να υποχωρήση εις την βίαν και ν' αναβή ίππον
+μεγαλοπρεπή, τον οποίον έφεραν δι' αυτόν. Δύο εκ των Βουλγάρων
+τον ωδήγουν, και άλλος τις επήρε τον μικρόν του οδηγόν όπισθεν
+του ίππου του. Ημπορείς να εμπιστευθής εις ημάς, τον είπαν· ο
+ανδρείος ηγεμών, ο οποίος μας έστειλε, τιμά τας αρετάς σου, και
+συμπάσχει διά την δυστυχίαν σου. Και τι θέλει από εμέ; ερώτησεν
+ο Βελισάριος· θέλει, τον είπον οι βάρβαροι, να σε ποτίση με το
+αίμα των εχθρών σου! Α! ας με αφήση χωρίς εκδίκησιν, είπεν ο
+γέρων, το έλεός του είναι σκληρόν δι' εμέ. Εγώ άλλο δεν θέλω
+πλην ν' αποθάνω ησύχως εις τον κόλπον της οικογενείας μου, και
+σεις με απομακρύνετε από αυτήν. Πού με οδηγείτε; Απέκαμα, και
+θέλω ν' αναπαυθώ. Ύπαγε λοιπόν, τον είπαν, ν' αναπαυθής κατ'
+αρέσκειάν σου, φθάνει μόνον ο του πλησίον αγροπυργίου κύριος να
+μη προφυλάττεται, και να μη ήναι ισχυρότερος.
+
+Το αγροπύργιον τούτο ήτο αγροκήπιον παλαιού τινός αυλικού, τ'
+όνομα Βήσσα, όςτις, αφού εδιοίκησεν εις την Ρώμην, όταν
+επολιορκείτο, και έπραξε τας φοβερωτέρας καταχρήσεις, ανεχώρησε
+με δέκα χιλιάδας τάλαντα ((2). Ο Βελισάριος εζήτησε να τιμωρηθή
+κατά τους νόμους· αλλ' ο Βήσσας, έχων εις την αυλήν υπέρ εαυτού
+όλους, όσοι δεν αγαπώσι να εξετάζωνται τα πράγματα με τόσην
+ακρίβειαν, δεν κατεδιώχθη. Κατεδικάσθη δε μόνον να ζήση εις τα
+χωρία του εις πάσαν αφθονίαν και αργίαν.
+
+Δυο Βούλγαροι, σταλέντες να κατασκοπεύσωσι τους τόπους,
+εστράφησαν και είπαν εις τον αρχηγόν των, ότι εις το αγροκήπιον
+τούτο ήσαν συμπόσια και πανυγύρεις αδιάκοποι, ότι δεν ωμίλουν
+περί ουδενός άλλου, ειμή μόνον περί της δυστυχίας του
+Βελισαρίου, και ότι ο Βήσσας ηθέλησε να την εορτάσωσιν ως
+τιμωρίαν εκ Θεού. Α! ο ουτιδανός! εφώναξαν οι Βούλγαροι, δεν
+έχει πολύν καιρόν να χαίρη διά την δυστυχίαν του. Ο Βήσσας την
+στιγμήν, ότε αυτοί έφθασαν, ήτον εις την τράπεζαν,
+περιστοιχισμένος από τους κόλακάς του· και είς από αυτούς,
+ψάλλων τα εγκώμιά του, έλεγεν εις τους στίχους του, ότι ο Θεός
+εφρόντισε να τον δικαιώση, καταδικάσας τον κατήγορον του να μη
+ίδη ποτέ το φως. Τι προφανέστερον τούτου θαύμα! έλεγεν ο κόλαξ,
+και οποίος θρίαμβος της αθωότητος!. Ο Θεός είναι δίκαιος,
+έλεγεν ο Βήσσας, και ταχέως ή αργά οι πονηροί τιμωρούνται.
+Αληθινά έλεγε. Την αυτήν στιγμήν οι Βούλγαροι ξιφήρεις
+εμβαίνουσιν εις το αγροκήπιον, αφήσαντες ολίγους στρατιώτας
+περί τον Βελισάριον, και εισχωρούσι με τρομεράς κραυγάς έως του
+συμποσίου τον θάλαμον. Ο Βήσσας γίνεται ωχρός, ταράττεται,
+εκπλήττεται, και καθώς αυτός, όλοι οι συμπόται του κατελήφθησαν
+από φόβον θανατηφόρον. Αντί να υπερασπισθώσι, πίπτουσι
+γονυπετείς και παρακαλούσι να μη τους θανατώσωσι. Τους
+αρπάζουν, τους σύρουν εις τον τόπον, όπου ήτον ο Βελισάριος. Ο
+Βήσσας διά της λάμψεως των δάδων βλέπει τυφλόν τινα γέροντα
+έφιππον, τον αναγνωρίζει, εκτείνει προς αυτόν τους βραχίονάς
+του και τον ζητεί χάριν και έλεος. Ο γέρων κατανυχθείς
+παρακαλεί τους Βουλγάρους να φεισθώσιν αυτόν και τους
+συντρόφους του. Ουδεμία χάρις εις τους κακούργους, του απεκρίθη
+ο αρχηγός. Τούτο ήτο το σημείον της σφαγής. Ο Βήσσας και οι
+συμπόται του όλοι εσφάγησαν. Προστάξας να λάβωσι παρευθύς τους
+υπηρέτας των, οι οποίοι ενόμιζαν, ότι υπάγουν εις την
+καταδίκην, ζήσετε, τους είπεν ο ίδιος, και έλθετε να μας
+υπηρετήτε· διότι ημείς είμεθα οι δεσπόται σας.
+
+Τότε εκάθησαν εις την τράπεζαν, και έβαλαν τον Βελισάριον να
+καθήση εις τον τόπον του Βήσσα.
+
+Ο Βελισάριος δεν έπαυσε θαυμάζων τας μεταβολάς της τύχης, αλλά
+το συμβάν τούτο τον ελύπει. Φίλοι, είπεν εις τους Βουλγάρους,
+με φέρετε θανατηφόρον θλίψιν, χύνοντες ολόγυρά μου το αίμα των
+συμπατριωτών μου. Ο Βήσσας ήτον απάνθρωπος, φιλάργυρος· τον
+είδα εις την Ρώμην να προξενή την πείναν εις τον λαόν και να
+πωλή τον άρτον αντισταθμίζων αυτόν με χρυσόν, μη
+ευσπλαχνιζόμενος ουδέ τους δυστυχείς εκείνους, αι οποίοι δεν
+είχον να πληρώσωσι διά την ζωήν των. Ο Θεός τον ετιμώρησε. Τον
+λυπούμαι μόνον, ότι έγεινεν άξιος της τύχης του. Η εις όνομά
+μου όμως γενομένη αύτη σφαγή θέλει αμαυρώσει την δόξαν μου. Ή
+θανατώσατέ με, ή υποσχέθητέ με, ότι τίποτε παρόμοιον δεν θέλει
+συμβή, ενόσω θέλω είσθαι μαζί σας. Τον υπεσχέθησαν, ότι θέλουν
+μόνον φροντίζει διά την ιδίαν των προφύλαξιν. Αλλά το
+αγροκήπιον του Βήσσα διηρπάχθη. Μείναντες αυτήν την νύκτα οι
+Βούλγαροι αυτού, ανεχώρησαν την επαύριον με τον Βελισάριον
+φορτωμένοι λάφυρα. Ο ηγεμών αυτών περιχαρής, βλέπων αυτόν
+ερχόμενον εις το στρατόπεδόν του, υπάγει εις προϋπάντησίν του,
+και λαμβάνων αυτόν εις τας αγκάλας του. Ελθέ, πάτερ, τον λέγει,
+ελθέ να ίδης, αν ημείς ήμεθα βάρβαροι. Όλοι εις την πατρίδα σου
+σε εγκαταλείπουν αλλά θέλεις ευρεί μεταξύ ημών φίλους και
+εκδικητάς. Ειπών ταύτα τον ωδήγησεν εκ της χειρός εις την
+σκηνήν του, τον επαρακάλεσε ν' αναπαυθή εκεί, και επρόσταξεν
+όλους να προσέχωσι μη τον εξυπνήσωσι. Το εσπέρας, μετά λαμπρόν
+δείπνον, εις το οποίον του Βελισσαρίου το όνομα υμνήθη από
+όλους του βαβαρικού στρατοπέδου τους στρατηγούς, ο βασιλεύς
+κλεισθείς με αυτόν, δεν έχω ανάγκην, τον είπε, να σε κάμω να
+αισθανθής την δεινότητα της ύβρεως, την οποίαν έλαβες. Το
+ανοσιούργημα είναι φοβερόν, και η τιμωρία πρέπει να είναι
+φοβερά! Εκεί υπό τα ερείπια του παλατιού του γέροντός σας
+τυράννου, υπό τα λείψανα της εμπρηθησομένηε πόλεώς του, εκεί
+πρέπει να τον καταχώσης με όλους τους συγκακούργους του. Γενού
+οδηγός μου, δίδαξέ με, ω γενναίε γέρον, να τους νικήσω και να
+σε εκδικήσω. Δεν σε αφήρεσαν της ψυχής το φως, τους οφθαλμούς
+της σοφίας· συ ηξεύρεις πώς να επιπίπτης κατ' αυτών και να τους
+στενοχωρής εντός των τειχών. Ας αποκρούσωμεν πέραν της θαλάσσης
+της αυτοκρατορίας των τα όρια. Και αν, εις την αυτοκρατορίαν,
+την οποίαν θέλομεν θεμελιώσει, σε είναι μικρόν το δεύτερον
+αξίωμα, γενού συμμέτοχος, το στέργω, όλων των τιμών του
+υπερτάτου αξιώματος και ο τύραννος του Βυζαντίου, πριν εκπνεύση
+υπό των πληγών μας ας σε ίδη έτι άπαξ εισερχόμενον επί
+θριαμβικού άρματος. Θέλεις λοιπόν, τον απεκρίθη ο Βελισάριος,
+σιωπήσας ολίγον, να έχη δίκαιον, διότι μ' ετύφλωσεν. Είναι
+πολύς καιρός, αφού απέρριψα διαδήματα. Η Καρχηδών και η Ιταλία
+με είχον προσφέρει τα ιδικά των. Ήμην εις την ηλικίαν της
+φιλοδοξίας μου· έβλεπα ήδη εμαυτόν κατατρεχόμενον· διά τούτο
+δεν ήμην ολιγώτερον πιστός εις τον ηγεμόνα, και εις την πατρίδα
+μου. Το αυτό χρέος, το οποίον με υπεχρέονε, διαρκεί, και τίποτε
+δεν εδυνήθη να με αποσπάση από αυτό. Δίδων την πίστιν μου εις
+τον αυτοκράτορα, ήλπιζα, ότι θέλει είσθαι δίκαιος· αλλά δεν
+εκράτησα το δικαίωμα, εάν δεν ήθελεν είναι τοιούτος, ουδέ του
+να υπερασπισθώ, ουδέ του να εκδικηθώ εμαυτόν. Μη ελπίζετε από
+εμέ κατ' αυτού, μήτε αποστασίαν, μήτε προδοσίαν· εις τι δε
+ήθελα σας ωφελήσει, γενόμενος επίορκος; Οποίαν βοήθειαν δύναται
+εστερημένος του φωτός γέρων, του οποίου και αυτή η ψυχή έχασε
+την ισχύν και ενέργειάν της; Η επιχείρησίς σας υπερβαίνει τας
+δυνάμεις μου, ίσως και αυτάς τας ιδικάς σας. Εις την χαύνωσίν
+της η αυτοκρατορία σας φαίνεται αδύνατος. Πλην είναι μόνον
+εκλελυμένη, και διά να εγερθή, διά ν' αναζωογονήση τας δυνάμεις
+της, ίσως ήθελεν είσθαι επιθυμητόν δι' αυτήν να επιχειρήση τις
+το οποίον μελετάτε. Η πόλις αύτη, την οποίαν νομίζετε εύκολον
+να κυριεύσετε, επιπίπτοντες αίφνης, είναι πλήρης λαού
+γεγυμνασμένου εις τα πολεμικά· ποίους δε προσέτι άνδρας ήθελεν
+έχει αρχηγούς! Εάν ο γέρων Βελισάριος ήναι εις την τάξιν των
+αποθαμένων, ο Ναρσής ζη· ο Ναρσής έχει αντιζηλία της δόξης του
+τον Μούνδον, τον Ερμήν, τον Σολομώντα, και τόσους άλλους
+φλεγομένους από την προς τας μάχας επιθυμίαν. Όχι, πιστεύσατέ
+με, από κανένα άλλον, ειμή από τον καιρόν προσμένετε την
+καταστροφήν την βασιλείας ταύτης· θέλετε κάμει επ' αυτήν
+πορθήσεις τινάς· αλλ' είναι πόλεμος ληστών τούτο· η ψυχή σας
+και αξία να συλλάβη φιλοτιμίαν ευγενεστέραν και δικαιοτέραν. Ο
+Ιουστινιανός δεν ζητεί άλλο παρά φίλους και συμμάχους· δεν
+είναι βασιλεύς, τον οποίον τα επίθετα ταύτα δεν πρέπει να
+τιμήσωσι· και κρέμαται από εσέ . . . . Όχι, είπεν ο Βούλγαρος,
+ποτέ δεν θέλω γενή φίλοι, ουδέ σύμμαχος ανθρώπου, όστις
+χρεωστών εις εσέ το παν, σ' ετύφλωσε. Θέλεις να συμβασιλεύσης
+ομού μ' εμέ, να ήσαι η ψυχή των συμβουλίων μου και το πνεύμα
+των στρατευμάτων μου; Ιδού περί τίνος είναι ο λόγος μας. Η ζωή
+μου είναι εις τας χείρας σου, είπεν ο Βελισάριος· αλλά τίποτε
+δεν δύναται να με αποσπάση από τον νόμιμον ηγεμόνα μου, και αν,
+εις την οποίαν κατάστασιν ευρίσκομαι, ηδυνάμην να τον γίνω
+χρήσιμος, και κατά σου αυτού, ήθελα το κάμει τόσον πιστώς, όσον
+και εις τον καιρόν της ευτυχίας μου. Ιδού παράξενος αρετή!
+είπεν ο Βούλγαρος. Δυστυχής ο λαός, εις τον οποίον φαίνεται
+παράξενος! είπεν ο Βελισάριος. Και δεν βλέπεις, ότι αυτή είναι
+κρηπίς πάσης πειθαρχίας, ότι κανείς, εις οποιανδήποτε
+πολιτείαν, δεν γίνεται κριτής, ουδέ εκδικητής εαυτού· και ότι,
+αν έκαστος εγίνετο απόλυτος κριτής εις την ιδίαν εαυτού
+υπόθεσιν, ήθελαν γίνει τόσοι αποστάται, όσοι ήθελαν είσθαι και
+οι δυσαρεστούμενοι; Συ, όςτις με παρακινείς να τιμωρήσω τον
+βασιλέα μου, διότι εστάθη άδικος, ήθελες δώσει το δικαίωμα
+τούτο και εις τους στρατιώτας σου; Να τους το δώσω! είπεν ο
+Βούλγαρος· το έχουσι χωρίς να τους το δώσω· αλλ' ο φόβος τους
+κρατεί. Ημάς δε, βασιλεύ, η αρετή κρατεί, είπεν ο Βελισάριος,
+και τοιαύτη είναι η υπεροχή των ηθών λαού πολιτισμένου ως προς
+τα του λαού του μη όντος τοιούτου· θέλω σε ομιλήσει με
+παρρησίαν ανθρώπου μη ελπίζοντος, ουδέ φοβουμένου τίποτε.
+Ποίους υπηκόους εξουσιάζεις; Ο μόνος της ζωής των πόρος είναι ο
+πόλεμος· ο πόλεμος δε ούτος, από τον οποίον τρέφονται, τους
+κάμνει ν' αμελώσιν όλα της ειρήνης τ' αγαθά, να παραιτώσιν όλα
+του κόπου και της βιομηχανίας τα πλούτη, να καταπατώσιν όλους
+της φύσεως και της δικαιοσύνης τους νόμους, και να ζητώσιν εις
+την καταστροφήν τροφήν αβέβαιον. Συλλογίσου με φρίκην, ηγεμών,
+ότι, διά να ερημώσετε τους αγρούς ημών, πρέπει ν' αφήσετε τους
+ιδικούς σας χωρίς γεωργούς και χωρίς θέρος, ότι, διά να θρέψετε
+έν μέρος της ανθρωπότητος, πρέπει να σφάξετε το άλλο, και ότι ο
+λαός σου αυτός ποτίζει με το αίμα του τας οποίας χώρας
+ερημόνει. Τι! είπεν ο Βούλγαρος, ο πόλεμος δεν είναι δι' εσάς ο
+αυτός; Όχι, απεκρίθη ο Βελισάριος, και ο σκοπός των εκστρατειών
+μας είναι η μετά την νίκην ειρήνη, και η ευδαιμονία ως ενέχυρον
+της ειρήνης. Είναι εύκολον, είπεν ο Βούλγαρος, να ήναι τις
+μεγαλόψυχος, όταν νικά. Ας μην ομιλήσωμεν πλέον περί τούτου.
+Τιμώ, ω ένδοξε και δυστυχές γέρον, ταύτην την πίστιν σου αξίαν
+άλλης ανταμοιβής. Αναπαύσου πλησίον μου ταύτην την νύκτα, εις
+την σκηνήν μου. Αύριον θέλεις ειπείς πού θέλεις να παραγγείλω
+να σε οδηγήσωσιν. Εκεί, όθεν μ' επήραν, είπεν ο Βελισάριος, και
+απεκοιμήθη ησύχως.
+
+Την επαύριον ο βασιλεύς των Βουλγάρων, αποχαιρετών τον ήρωα,
+ηθέλησε να τον δώση μεγάλα δώρα. Ταύτα, τα οποία με προσφέρεις,
+είναι λάφυρα της πατρίδος μου, τον είπεν ο Βελισάριος· συ αυτός
+ήθελες ερυθριάσει, εάν ήθελα τα δεχθή. Εδέχθη δε μόνον όσον
+ήρκει προς τροφήν αυτού και του οδηγού του εις τον δρόμον· η
+αύτη δε συνοδία τον απεκατέστησεν εκεί, όπου τον είχεν
+απαντήσει.
+
+
+
+Κεφάλαιον Δ'.
+
+
+
+Έως το αγροπύργιον, όπου η οικογένειά του είχεν αναχωρήσει ήτο
+μόνον δώδεκα μίλια· αλλ' αποκαμών από μακράν οδοιπορίαν,
+ηρώτησε τον μικρόν του οδηγόν, εάν δεν έβλεπεν έμπροσθέν του
+κανέν χωρίον προς ανάπαυσιν. Βλέπω, τον είπεν: είναι όμως
+μακράν· ειπέ τους να σε οδηγήσωσιν εκεί. Όχι, είπεν ο ήρως,
+ήθελα το ρίψει εις κίνδυνον του να διαρπαχθή από τούτους· όθεν
+απέστειλε την συνοδίαν του.
+
+Φθάσας εις το χωρίον, εθαύμασεν ακούων. «Ιδού, αυτός είναι, ο
+ίδιος είναι.» Τι είναι τούτο; ηρώτησεν· είναι ολόκληρος
+οικογένεια ερχομένη εις προϋπάντησίν σου, τον απεκρίθη ο οδηγός
+του. Ταύτην την στιγμήν γέρων τις προχωρεί: Αυθέντα, είπε προς
+τον Βελισάριον, πλησιάσας αυτόν· ημπορούμεν να μάθωμεν, τις
+είσαι; Βλέπετε καλά, απεκρίθη ο Βελισάριος, ότι είμαι πτωχός,
+και όχι αυθέντης. Πτωχός, φευ! αυτό τούτο μας εκπλήττει,
+επανέλαβεν ο χωρικοί, αν και αληθινόν, καθώς μας είπαν, ότι
+είσαι ο Βελισάριος. Φίλε μου, είπεν εις αυτόν ο ήρως, ομίλει
+σιγανώτερα· και αν η ταλαιπωρία μου σε κινή εις οίκτον,
+πρόσφερέ μοι ξενίαν. Μόλις είπε τας λέξεις ταύτας, και ευθύς
+ησθάνθη, ότι εναγκαλίζονται τα γόνατά του, αλλά παρευθύς
+εσήκωσε τον αγαθόν τούτον άνδρα, και τον είπε να τον οδηγήση
+υπό την ταπεινήν στέγην του.
+
+Τέκνα μου, είπεν ο χωρικός εις τας δύο κόρας του και εις τον
+υιόν του, προσπέσετε εις τους πόδας τούτου του ήρωος. Ούτος μας
+έσωσεν από τον όλεθρον των Ούνων. Χωρίς αυτόν, η στέγη, υπό την
+οποίαν κατοικούμεν, ήθελεν είσθαι αποτεφρωμένη. Χωρίς αυτόν
+ηθέλετε ιδεί τον πατέρα σας εσφαγμένον και τα τέκνα σας
+φερόμενα εις δουλείαν. Χωρίς αυτόν, κόραι μου, δεν ηθέλετε
+τολμήσει ίσως ποτέ να υψώσετε τους οφθαλμούς. Χρεωστείτε εις
+αυτόν περισσότερον παρά την ζωήν. Σεβάσθητέ τον έτι
+περισσότερον, βλέποντές τον εις τοιαύτην κατάστασιν· κλαύσατε
+την πατρίδα
+σας.
+
+Ο Βελισάριος, συγκινηθείς έως εις το βάθος της ψυχής του,
+ακούων πέριξ την ευγνώμονα ταύτην οικογένειαν προσφωνούσαν εις
+αυτόν μυρίας ευλογίας, δεν απεκρίνετο εις ταύτα, αλλ' έσφιγγεν
+εις τας αγκάλας του πότε τον πατέρα, πότε τα τέκνα. Αυθέντα,
+τον είπαν αι δυο γυναίκες, δέξου εις τον κόλπον σου και ταύτα
+τα δύο αθώα τέκνα, των οποίων δεύτερος πατήρ συ είσαι· θέλομεν
+τα ενθυμίζει αδιαλείπτως την ευτυχίαν, την οποίαν απήλαυσαν,
+ότι ησπάσθησαν τον σωτήρα των. Ταύτα ειπούσαι εκάστη των
+μητέρων επρόσφερε τον υιόν της, τον έβαλεν επάνω εις τα γόνατά
+του. Τα δε δύο ταύτα παιδία προσμειδιώντα εις τον ήρωα, και
+εκτείνοντα εις αυτόν τας ασθενείς αυτών χείρας, έδειχναν, ότι
+και αυτά απέδιδαν ευγνωμοσύνην. Α! είπεν ο Βελισάριος εις τους
+αγαθούς τούτους ανθρώπους, μ' ευρίσκετε έτι άξιον οίκτου, και
+πιστεύετε, ότι είναι εις τον κόσμον ταύτην την ώραν
+ευδαιμονέστερος εμού θνητός; Αλλ' ειπέτε με, τις σας ωδήγησε να
+με γνωρίσετε; Χθες, τον είπεν ο πατήρ της οικογενείας, νέος τις
+μας ηρώτησεν, αν είδαμεν διαβαίνοντα τον οποίον γέροντα μας
+περιέγραψεν· ημείς τον απεκρίθημεν, όχι. Προσέχετε λοιπόν εις
+την διάβασίν του, και ειπέτε τον, ότι φίλος τις τον προσμένει
+εις τον οποίον μέλλει να υπάγη τόπον. Δεν έχει τίποτε·
+φροντίσετε, σας παρακαλώ, να τον προμηθεύσετε όλα τ' αναγκαία
+του. Επιστρέφων θέλω σας ανταμείψει δι' όσα θέλετε κάμει εις
+αυτόν. Ημείς απεκρίθημεν, ότι έκαστος ημών ησχολείτο ή εις την
+γεωργίαν ή εις οικειακάς φροντίδας, και ότι δεν είχαμεν καιρόν
+να παρατηρώμεν τους διαβάτας. Καλήτερα αφήσετε όλα παρά να μη
+αποδώσετε εις τον γέροντα ό,τι τον χρεωστείτε. Ούτος είναι ο
+υπερασπιστής σας, ο ελευθερωτής σας, ο Βελισάριος τέλος, τον
+οποίον σας συσταίνω. Κρίνετε, οποία υπήρξεν η ανυπομονησία μας,
+όταν ηκούσαμεν το τόσον προσφιλές εις ημάς τούτο όνομα. Ο υιός
+μου ηγρύπνησεν όλην την νύκτα, προσμένων τον στρατηγόν του,
+διότι έλαβε την τιμήν να στρατεύση, όταν, στρατηγών ελευθέρωσες
+την Θράκην· αι κόραι μου από την αυγήν ήσαν εις το κατώφλιον
+της θύρας. Τέλος πάντων σ' έχομεν. Μεταχειρίσου, κατ' αρέσκειάν
+σου, ημάς και τα κτήματά μας· ιδικά σου είναι. Ο προσμένων σε
+νέος θέλει σοι προσφέρει πλειότερα, όχι όμως με καρδίαν
+καλητέραν παρά ημείς, οίτινες σε προσφέρομεν το ολίγον, το
+οποίον έχομεν.
+
+Ενώ ο πατήρ ωμίλει ούτως, ο υιός στεκόμενος όρθιος έμπροσθεν
+του ήρωος, τον παρετήρει σκεπτικώς, με χείρας συμπεπλεγμέναι,
+με κεφαλήν εσκυμμένην· εις το πρόσωπον, δε ήσαν εγχαραγμένα η
+κατάπληξις, το έλεος και το σέβας.
+
+Φίλε μου, είπεν ο Βελισάριος εις τον γέροντα, σ' ευχαριστώ διά
+την προς με προαίρεσίν σου. Έχω αρκετά διά να υπάγω έως το
+καταφύγιόν μου. Αλλ' ειπέ με, αν ήσαι και ευδαίμων ως και
+ευεργετικός· ο υιός σου εστράτευσε με εμέ. Θέλω να μάθω περί
+αυτού· είναι σώφρων; είναι φιλόπονος; είναι αγαθός ανήρ και
+αγαθός πατήρ; Αυτοί, απεκρίθη κατανυχθείς ο γέρων, είναι η
+παρηγορία μου και η ευφροσύνη μου. Παρητήθη από τα πολεμικά
+μετά τον θάνατον του πρεσβυτέρου του αδελφού, κεκαλυμμένος με
+πληγάς ενδόξους, με ανακουφίζει εις τας εργασίας μου· είναι το
+στήριγμα του γήρατός μου· ενυμφεύθη την κόρην του φίλου μου. Ο
+Θεός ευλόγησε το συνοικέσιον τούτο. Αυτός είναι οξύθυμος, η
+γυνή του όμως πραεία. Η κόρη μου αύτη δεν είναι ολιγώτερον
+ευδαίμων. Την έδωκα άνδρα νέον, σώφρονα και καλοκάγαθον, τον
+οποίον αγαπά και υπό του οποίου αγαπάται. Όλοι αυτοί φιλοτίμως
+εργάζονται, και με κάμνουν εγγόνους, εις τους οποίους βλέπω
+εμαυτόν αναζωογονούμενον. Πλησιάζω εις τον τάφον μου με
+ολιγωτέραν λύπην, συλλογιζόμενος, ότι θέλουν με αγαπά έτι και
+ευλογεί, όταν πλέον δεν θέλω υπάρχει. Α! φίλε μου, τον είπεν ο
+Βελισάριος, πόσον σε ζηλεύω! εγώ είχα δύο υιούς, οίτινες ήσαν η
+γλυκυτέρα μου ελπίς, τους είδον εκπνεύσαντας εις το πλάγιόν
+μου. Εις το γήρας ουδείς άλλος με μένει, εκτός της κόρης μου,
+ήτις, φευ! παρά πολλά αισθάνεται την δυστυχίαν της και την
+ιδικήν μου. Αλλά, δόξα τω Θεώ! τα τέκνα μου απέθανον μαχόμενα
+υπέρ της πατρίδος. Οι τελευταίοι ούτοι λόγοι του ήρωος
+κατασπάραξαν του ακούοντος αυτόν νέου την ψυχήν.
+
+Έβαλαν τράπεζαν χωρικήν, ο Βελισάριος διέχυσεν υπ' αυτής την
+χαράν, κάμνων εις τους νέους τούτους να αισθανθώσι του ασήμου
+μεν, αλλ' ησύχου βίου των την αξίαν. Τούτο είναι το
+ευδαιμονέστατον επιτήδευμα, έλεγε, και ενταυτώ το ολιγώτερον
+επίφθονον· τόσον τα αληθή αγαθά είναι ολίγον γνωστά εις τους
+ανθρώπους!
+
+Ενόσω διήρκει η τράπεζα αύτη, ο υιός του οικοδεσπότου, άλαλος,
+σύννους, προκατειλημμένος, είχε προσηλωμένα τα ομμάτιά του εις
+τον Βελισάριον· και όσον τον έβλεπε, τόσον περισσότερον
+συνεστέλλοντο αι oφρύς του, τα δε βλέμματά του εγίνοντο
+αγριώτερα. Ιδού ο υιός μου, έλεγεν ο καλός γέρων, αναπολεί τας
+εκστρατείας σου. Σε βλέπει με φλογερούς οφθαλμούς.
+Δυσκολεύεται, είπεν ο ήρως, ν' αναγνωρίση τον στρατηγόν του.
+Έκαμαν, ό,τι ημπόρεσαν, είπεν ο νέος, διά να τον καταστήσωσιν
+αγνώριστον. Αλλ' οι στρατιώται του τον έχουσι πάντοτε παρόντα,
+ώστε δεν τον λησμονούσι ποτέ. Όταν ο Βελισάριος απεχαιρέτησε
+τους ξενοδόχους του, στρατηγέ μου τον είπεν ο αυτός, συγχώρησέ
+μοι να σε συνοδεύσω ολίγα βήματα μακράν. Μόλις δε εβγήκαν εις
+την οδόν, και, συγχώρησε, τον είπε, να προχωρήση ολίγον εμπρός
+ο οδηγός σου, έχω να σε ομιλήσω μυστικά. Αγανακτώ, στρατηγέ
+μου, διά την ελεεινήν κατάστασιν, εις την οποίαν σ' έφεραν.
+Τούτο είναι τρομερόν παράδειγμα αχαριστίας και ταπεινώσεως. Με
+κάμνει να βδελυχθώ την πατρίδα μου· και όσον υπερηφανευόμην,
+τόσον αισχύνομαι, ότι έχυσα το αίμα μου υπέρ αυτής. Μισώ τον
+τόπον, όπου εγεννήθην, και οικτείρω τα τέκνα, εις τα οποία
+έδωκα την ζωήν. Α! φίλε μου, τον είπεν ο ήρως, εις ποίους
+τόπους δεν βλέπομεν τους αγαθούς άνδρας θύματα των πονηρών;
+Όχι, είπεν ο χωρικός, τούτο είναι απαραδειγμάτιστον· εις την
+δυστυχίαν σου είναι ακατανόητόν τι· ειπέ με, ποίος είναι αυτής
+αίτιος; Έχω γυναίκα και τέκνα, όμως τα συσταίνω εις τον Θεόν,
+και εις τον πατέρα μου, και εγώ υπάγω να κατασπαράξω την
+καρδίαν του προδότου, όστις . . . . Ω τέκνον μου, έκραξεν ο
+Βελισάριος σφίγγων αυτόν εις τας αγκάλας του· το έλεος σε
+τυφλόνει και σε αποπλανά. Εγώ να κάμω τον γενναίον άνδρα
+άπιστον! τον καλόν στρατιώτην φονέα! τον πατέρα, τον σύζυγον,
+τον ενάρετον και ευαίσθητον υιόν, μικρόν, εμμανή! Τότε ήθελα
+γενή άξιος όλων των κακών, τα οποία μ' έκαμαν. Προς ανακούφισιν
+του πατρός σου και διατροφήν των τέκνων σου, επαραίτησες την
+υπεράσπισιν της πατρίδος σου, διά δε γέροντα εκπνέοντα, προς
+τον οποίον ο ζήλος σου είναι ανωφελής, θέλεις να εγκαταλείψης
+τον πατέρα και τα τέκνα σου! Ειπέ με, πιστεύεις, ότι, αν
+μολυνθώ εις το αίμα των εχθρών μου, τούτο θέλει με αποδώσει την
+νεότητα και την όρασιν; Ήθελα γενή τάχα ολιγώτερον δυστυχής,
+όταν συ γενής κακούργος; Όχι, τουλάχιστον όμως, είπεν ο νέος, ο
+τρομερός θάνατος ενός κακούργου θέλει φοβήσει τους ομοίους του·
+διότι θέλω τον πιάσει, χρείας τυχούσης, πλησίον του θρόνου και
+των βωμών, εμπήγων το εγχειρίδιον εις τον κόλπον του, θέλω
+φωνάξει: Τον Βελισάριον εκδικώ. Και με ποίον δικαίωμα ήθελες με
+εκδικήσει; είπεν ο γέρων με τόνον σοβαρώτερον. Εγώ τάχα σ'
+έδωκα το δικαίωμα, το οποίον εγώ αυτός δεν έχω; θέλεις να το
+λάβης με βίαν από τους νόμους; Ας το έχουν, είπεν ο νέος· θέλει
+αφεθή εις αυτούς η περί τούτου φροντίς. Επειδή όμως
+εγκαταλείπουν τον ενάρετον αθώον άνδρα, υπερασπίζονται τον
+ένοχον, και αφίνουν το πταίσμα ατιμώρητον, πρέπει να τους
+παραβώμεν, να τους ακυρώσωμεν, και να λάβωμεν τα αρχαία δίκαιά
+μας. Φίλε μου, υπέλαβεν ο Βελισάριος, τούτο είναι πρόφασις
+ληστών. Ο δίκαιος, ο τίμιος στενάζει βλέπων τους νόμους
+κλονουμένους, αλλ' ήθελε μάλλον στενάζει, εάν τους έβλεπε
+καταπατουμένους ακολάστως. Η αδυναμία των είναι κακόν, αλλά
+κακόν πρόσκαιρον, η κατάλυσίς των όμως συμφορά διαρκής. Συ
+θέλεις να εκφοβήσης τους κακούς, και μέλλεις να τους δώσης το
+παράδειγμα! Α! καλέ νέε, θέλεις να καταστήσης μισητόν το
+ευγενές αίσθημα, το οποίον ηδυνήθην να σε εμπνεύσω; θέλεις να
+κάμης βδελυρόν εις εμέ το τόσον προφιλές έλεός σου; Ορκίζομαι
+εις το όνομα της αρετής, την οποίαν αγαπάς, σε παρακαλώ θερμώς
+να μη την ατιμάσης. Ας μη είπωσιν, ότι ο ζήλος τον ώπλισε και
+διεύθυνε χείρα μανικού.
+
+Εάν εμέ, είπεν ο στρατιώτης, μετεχειρίζοντο τόσον σκληρώς,
+ήθελα ίσως ευρεί εις εμαυτόν την καρτερίαν του να το υποφέρω.
+Αλλ' ένας μέγας ανήρ! Αλλ' ο Βελισάριος!. . . . . Όχι δεν
+δύναμαι να το συγχωρήσω. Εγώ το συγχωρώ, είπεν ο ήρως. Ποίον
+άλλο παρά το ιδικόν μου συμφέρον ημπορεί να σε παροξύνη εις
+εκδίκησίν μου; Και εάν εγώ δεν την δέχωμαι, εις εσέ ανήκει να
+κάμης το οποίον εγώ δεν θέλω; Μάθε, ότι, αν ήθελα να εκπλύνω
+την ύβριν μου, λαοί ολόκληροι ήθελαν λάβει τα όπλα, διά να
+ευχαριστήσωσι την μνησικακίαν μου. Αλλ' εγώ υποτάσσομαι εις την
+ειμαρμένην μου· μιμήσου εμέ· μη νομίζης, ότι γνωρίζετε καλήτερα
+παρά τον Βελισάριον ό,τι είναι τίμιον και νόμιμον· εάν δε έχης
+τόλμην να καταφρονήσης τον θάνατον, φύλαξε αυτήν την αρετήν,
+διά να ευεργετήσης, όταν είναι χρεία, την πατρίδα και τον
+βασιλέα σου.
+
+Από τούτους τους λόγους η ορμή του νέου έπεσεν ως
+κατακεκρατημένη από την έκπληξιν και τον θαυμασμόν. Συγχώρησέ
+μοι, τον είπε, στρατηγέ μου, διά την οποίαν παραφοράν
+αισχύνομαι. Τα μεγάλα σου κακά εκίνησαν την ψυχήν μου εις
+αγανάκτησιν. Καταδικάζων τον ζήλον μου, πρέπει να τον
+συγχωρήσης. Κάμνω περισσότερον από τούτο, τον τιμώ και τούτο
+έργον ψυχής ισχυράς και γενναίας. Δος μοι την άδειαν του να τον
+διευθύνω. Η οικογένειά σου έχει χρείαν από εσέ. Θέλω να ζήσης
+δι' αυτήν. Αλλ' εις τα τέκνα σου πρέπει να συστήσης τους
+εχθρούς του Βελισαρίου. Ονόμασέ τους, είπεν ο νεανίσκος
+προθύμως· σε εγγυώμαι, ότι τα παιδία μου θέλουν τους μισεί
+νηπιόθεν. Εχθροί μου είναι, είπεν ο ήρως, οι Σκύθαι, οι Ούννοι,
+οι Βούλγαροι, οι Σλάβοι, οι Πέρσαι, όλοι της πολιτείας οι
+εχθροί. Ω θαυμάσιε άνερ! ανεβόησεν ο χωρικός, προσπεσών εις
+τους πόδας του. Υγίαινε, φίλε, τον είπεν ο Βελισάριος,
+αγκαλιζόμενος αυτόν. Είναι κακά άφευκτα· ό,τι δε δύναται ο
+δίκαιος είναι το να μη γενή άξιος των ιδίων του. Εάν ποτέ της
+εξουσίας η κατάχρησις, των νόμων η λήθη, των πονηρών η ευτυχία
+σε παροργίζη, ενθυμού τον Βελισάριον. Υγίαινε.
+
+
+
+Κεφάλαιον Ε'.
+
+
+
+Η σταθερότης του μετ' ολίγον εδοκίμασε πολύ επιπονωτέραν
+δοκιμασίαν. Είναι δε καιρός να είπωμεν τα από τον καιρόν της
+φυλακώσεώς του.
+
+Την νύκτα, καθ' ήν συνελήφθη και εσύρθη εις τα δεσμά ως
+επίβουλος της πολιτείας, ο τρόμος και η θλίψις διεχύθησαν εις
+το παλάτιόν του. Η έγερσις της Αντωνίνης, της γυναικός του, και
+της Ευδοξίας της κόρης του της μονογενούς, ήτο οικτρότατον
+λύπης και τρόμου θέαμα, η Αντωνίνη αναλαβούσα τέλος από την
+παραφροσύνην της, και ενθυμουμένη τας οποίας παρά της
+αυτοκρατορίσσης ελάμβανε χάριτας, έψεγεν εαυτήν ως δειλήν διά
+τον τρόμον, τον οποίον έδειξεν. Έχουσα δε οικειοτάτην με την
+Θεοδώραν φιλίαν, ούσα συμμέτοχος όλων αυτής των ηδονών, ήτο
+βεβαία περί της βοηθείας της, ή μάλλον, ενόμιζεν, ότι ήτο
+βεβαία. Υπήγε λοιπόν, εγερθείσα, και, παρόντων όλων των
+αυλικών, Κυρία, είπε γονυπετής, εάν ο Βελισάριος πολλάκις
+ευτύχησε να σώση την αυτοκρατορίαν, ζητεί εις ανταμοιβήν, το
+εις αυτόν προσαπτόμενον ανοσιούργημα να κηρυχθή δημοσίως, και
+να υποχρεωθώσιν οι εχθροί του να τον κατηγορήσωσι κατά πρόσωπον
+εις το δικαστήριον του αυτοκράτορος. Η άδεια του να τας
+εξελέγξη είναι η χάρις η μόνη ανταξία αυτού. Η Θεοδώρα την
+ένευσε να σηκωθή, και την απεκρίθη ψυχρότατα. Εάν ο Βελισάριος
+ήναι αθώος, ουδείς φόβος. Εάν δε ήναι ένοχος, γνωρίζει ικανώς
+του δεσπότου του την επιεικείαν, ώστε ημπορεί να τον εξιλεώση.
+Ύπαγε, κυρία, δεν θέλω λησμονήσει ποτέ, ότι μετέσχες των
+ευεργεσιών μου. Η ψυχρά αύτη υποδοχή, το τραχύ αποχαιρέτημα,
+έφεραν την Αντωνίνην εις αθυμίαν. Ωχρά, και τρέμουσα,
+απεμακρύνθη, χωρίς να τολμήση κανείς να αναβλέψη προς αυτήν.
+Και ο Βαρσάμης, τον οποίον απήντησεν ήθελε παρέλθει και αυτός
+χωρίς να την ίδη, αν αυτή δεν τον επλησίαζεν. Ούτος ήτον, ο
+ταμίας, ο αγαπημένος της Θεοδώρας ευνοούμενος. Η Αντωνίνη τον
+παρεκάλεσε να ευδοκήση να την ειπή, ποίον ήτο το ανοσιούργημα,
+διά το οποίον εκατηγορείτο ο Βελισάριος. Εγώ, κυρία, την είπε.
+δεν ηξεύρω τίποτε, δεν δύναμαι τίποτε, δεν με μέλει διά τίποτε,
+εκτός του χρέους μου. Εάν έκαστος έκαμνε τούτο μόνον, όλοι οι
+άνθρωποι ήθελαν είσθαι ήσυχοι.
+
+Α! η συνωμοσία έγινεν, είπεν αύτη, και ο Βελισάριος απωλέσθη.
+Περαιτέρω απήντησεν άνθρωπον, ο οποίος εχρεώστει εις αυτόν την
+ευτυχίαν του, και την προτεραίαν έτι ήτον αφοσιωμένος εις
+αυτόν. Θέλει να τον ομιλήση, αλλ' ούτος χωρίς να καταδεχθή να
+την ακροασθή: Ηξεύρω τας δυστυχίας σου, την είπε, λυπάμαι δι'
+αυτάς αλλά, συγχώρησέ με, σπεύδω χάριν τινά να ζητήσω, δεν έχω
+ουδέ στιγμήν να χάσω. Υγίαινε, κυρία, κανείς δεν σε αγαπά υπέρ
+όσον εγώ. Υπήγε να εύρη πάλιν την κόρην της, και μετά μίαν ώραν
+την ειδοποίησαν, ότι έπρεπε να εκβή από την πόλιν, και να υπάγη
+εις το παλαιόν τούτο αγροπύργιον, όπου εστάλθησαν εξόριστοι.
+
+Η θέα του ερήμου και κατηδαφισμένου τούτου αγροπυργίου, όπου η
+Αντωνίνη έβλεπεν εαυτήν ως θαμμένην, την έφερεν εις την εσχάτην
+αθυμίαν.
+
+Αυτού ως έφθασεν, ησθένησε, και η ευαίσθητος ψυχή της Ευδοξίας
+διεσπαράχθη, ευρεθείσα μεταξύ του πατρός της, κατηγορηθέντος,
+δεσμίου, παραδομένου ως κατασπάραγμα εις τους εχθρούς του, και
+της μητρός, της οποίας η ζωή τηκομένη από την θλίψιν, δεν
+προεμήνυεν άλλο, πλην θάνατον βραδύν. Τας καλητέρας ημέρας του
+βίου της η αξιέραστος αύτη κόρη εδαπάνα, την μητέρα της
+φιλοστόργως θεραπεύασα, τας δε νύκτας της κλαίουσα, και αι
+στιγμαί, τας οποίας η φύσις έκλεπτεν από την θλίψιν της, διά να
+τας αφιερώση εις τον ύπνον, εταράττοντο από τρομερά ενύπνια. Η
+εικών του πατρός της εις τα βάθη του δεσμωτηρίου,
+καταβεβαρυμένα από αλύσας, την ηκολούθει αδιακόπως και τα
+ολέθρια περί της μητρός της προαισθήματα ηύξανον έτι τον τρόμον
+αυτής.
+
+Η μετ' ακριβείας και τρόμου γνώσις, την οποίαν η Αντωνίνη περί
+της αυλής είχε, την έκαμε να αισθάνεται, ότι το μίσος και η
+λύσσα κατατρέχουν τον σύζυγόν της. Οποίος θρίαμβος, έλεγεν,
+όλων εκείνων των αγενών και φθονερών, τους οποίους τόσας
+χρόνους η ευτυχία εναρέτου ανδρός ταπεινόνει και βασανίζει!
+Οποία αγαλλίασις εις τους βλέποντας αυτόν πάσχοντα! Φαντάζομαι
+το μειδίαμα της πονηρίας, το μυστηριώδες σχήμα της συκοφαντίας,
+ήτις υποκρίνεται, ότι τάχα δεν λέγει όλα, όσα ηξεύρει, και
+προσποιείται, ότι δεν θέλει να βλάψη τον υπ' αυτής φονευόμενον
+δυστυχή. Τους χαμερπείς εκείνους κόλακας, τους μηδαμινούς
+εκείνους φιλαρέσκους, όλους τους βλέπω, τους ακούω χαίροντας
+διά την καταστροφήν μας. Ω κόρη μου! Εις την δυστυχίαν, συ
+έχεις καν παρηγορίαν, ότι δεν έχεις σεαυτήν ουδέν να μεμφθής.
+Εγώ όμως καταισχύνομαι διά την παρελθούσαν ευτυχίαν μου μάλλον
+παρά διά τας παρούσας συμφοράς μου. Αι συνεταί του πατρός σου
+νουθεσίαι με ηνώχλουν. Εις μάτην με παρήγγελλε να φεύγω τας
+παγίδας της αυλής, να νομίζω δόξαν και τιμήν μου τα απλά και
+χρηστά ήθη, να ζητώ την ειρήνη και την ευδαιμονίαν εντός της
+οικίας μου, και ν' απέχω από δουλείαν, της οποίας τα επίχειρα
+ήθελαν είσθαι η αισχύνη. Ωνόμαζον δυστροπίαν την λυπηράν αυτού
+πρόνοιαν, προσεκλαιόμην εις τους εχθρούς του. Οποία πλάνη!.
+πόσον φρικώδης η εκ ταύτης επιστροφή! Φωτίζομαι ως από κεραυνού
+βολήν· βλέπω την άβυσσον, ενώ πίπτω εις αυτήν. Εάν ήξευρε, κόρη
+μου, πόσον ψυχρώς με απέπεμψεν η αυτοκρατόρισσα εκείνη, εις την
+οποίαν η ψυχή μου ήτον υποδουλωμένη, εκείνη της οποίας αι
+φαντασιοκοπίαι ήσαν αι μόναι θελήσεις μου. Η αυλή δε εκείνη,
+ήτις την προτεραίαν εμειδία τόσον κολακευτικώς! . . . . .
+σκληροί και επίβουλοι άνθρωποι!. . . . . ουδείς, ως με είδαν
+εκβαίνουσαν με κεκλιμένους εις την γην και πλήρεις δακρύων
+οφθαλμούς, ουδείς κατεδέχθη να με πλησιάση. Η δυστυχία είναι
+εις αυτούς ως λοιμός, όστις τας κάμνει από τον τρόμον να
+οπισθοδρομώσι.
+
+Τοιαύται ήσαν αι σκέψεις της γυναικός ταύτης, την οποίαν η
+πτώσις της, διδάσκουσα την αληθινήν της αυλής αξίαν, δεν την
+απέσπασεν απ' αυτήν, και ήτις ακόμη ηγάπα ό,τι κατεφρόνει.
+
+Ολόκληρον έτος παρήλθεν, και ουδέν έτι εφανερόνετο περί της
+δίκης του Βελισαρίου. Είχεν ανακαλυφθή συνωμοσία· αυτόν
+διέβαλλον, ότι την ωργάνισε, η φωνή των εχθρών του, την οποίαν
+ονόμαζαν κοινήν φωνήν, απέδιδεν εις αυτόν τούτο το
+ανοσιούργημα. Οι αρχηγοί αυτής, επιμόνως σιωπώντες, απέθαναν
+βασανιζόμενοι, χωρίς να φανερώσωσι τον πρωτουργόν της
+συνωμοσίας. Τούτο ήτο το μόνον τεκμήριον, το οποίον είχον περί
+Βελισαρίου. Όθεν, δι' έλλειψιν απαδείξεως, τον άφιναν να
+τήκεται εις ταλαιπωρίαν, ελπίζοντες, ότι ο θάνατος ήθελε τους
+απαλλάξει από την χρείαν των ελέγχων. Εντοσούτω οι παλαιοί
+στρατιώται του, οι διεσπαρμένοι μεταξύ τα λαού, απήτουν τον
+στρατηγόν των, και ηγγυώντο περί της αθωότητός του. Διήγειραν
+το πλήθος εις επανάστασιν, και εφοβέρισαν, ότι θέλουν συντρίψει
+τας πύλας της φυλακής, εάν δεν τον ελευθερώσουν. Η στάσις αυτή
+παρώξυνε τον αυτοκράτορα· η δε Θεοδώρα, δράξασα την στιγμήν,
+καθ' ήν η οργή τον παρεκίνει εις αδικίαν· έστω, είπεν, ας τους
+αποδοθή αυτός, αλλ' ούτως, ώστε να μη δύναται πλέον να τους
+οδηγή. Η βδελυρά αύτη συμβουλή υπερίσχυσε, και τούτο υπήρξε του
+Βελισαρίου η καταδίκη· άμα τον είδε το πλήθος εκβαίνοντα εκ της
+φυλακής τυφλόν, άρχισαν ευθύς, ως μαινόμενοι, να φωνάζωσιν από
+την λύπην των. Αλλ' ο Βελισάριος τους κατεπράυνε· Παιδία μου,
+τους είπεν, ο αυτοκράτωρ ηπατήθη· πας άνθρωπος υπόκειται εις
+απάτην· πρέπει να τον λυπηθήτε, να τον υπηρετήτε. Η αθωότης μου
+είναι το μόνον, το οποίον με μένει αγαθόν· αφήσατέ μοι την. Η
+επανάστασίς σας δεν θέλει με αποδώσει ό,τι απεστερήθην· θέλει
+με αφαιρέσει και εκείνο, το οποίον με παρηγορεί διά ταύτην την
+αποστέρησιν. Οι λόγοι ούτοι ημέρωσαν τα πνεύματα. Ο λαός
+επρόσφερεν εις τον Βελισάριον παν, ό,τι είχεν. Ο Βελισάριος
+τους ευχαρίστησε. Δότε μοι μόνον, είπε κανένα από τα παιδία
+σας, διά να με χειραγωγήση, όπου με προσμένει η οικογένειά μου.
+
+Το με τους Βουλγάρους συνάντημά του τον απέτρεψεν από τον
+δρόμον του. Διά τούτο ο Τιβέριος υπήγε πρότερον. Ο κρότος
+αμάξης εις την αυλήν του αγροπυργίου έκαμε την Αντωνίνην και
+την Ευδοξίαν να σκιρτήσωσι. Η Ευδοξία είχε τρέξει με καρδίαν
+παλαίουσαν, αλλά, φευ! αντί του πατρός της, βλέπουσα νέον τινά
+μόνον άγνωστον, στρέφει προς την μητέρα της. Δεν είναι εκείνος,
+είπε στενάξασα.
+
+Παλαιός τις οικέτης, Ανσέλμος τ' όνομα, επλησίασε τον Τιβέριον,
+όστις τον ηρώτησεν, εάν εκεί ο Βελισάριος απεσύρθη. Εδώ η γυνή
+και η κόρη του τον προσμένουν, απεκρίθη ο πιστός Ανσέλμος, αλλά
+καθ' εκάστην ψεύδονται της ελπίδος των. Α! είθε να ήμην ο ίδιος
+εις τον τόπον του, να τον έβλεπα ελεύθερον! Ελευθερώθη, τον
+είπεν ο Τιβέριος, έρχεται· εντός ολίγου θέλετε τον ιδεί. Έπρεπε
+μάλιστα έως τώρα να έλθη — Α! ελθέ λοιπόν, ελθέ να δώσης την
+καλήν ταύτην αγγελίαν εις την οικογένειάν του. Υπάγω να
+αναγγείλω, ότι ήλθες. Κυρία, εφώναξε τρέχων προς την Αντωνίνην,
+χαίρε, ο καλός μου κύριος ζη· είναι ελεύθερος· σε αποδίδεται.
+
+Νέος τις ελθών το βεβαιόνει, και ενόμιζεν ότι θα τον εύρη εδώ.
+Ακούουσα αυτά η Αντωνίνα, ανέλαβεν όλας τας δυνάμεις της. Πού
+είναι ο ξένος, ο γενναίος ούτος άνθρωπος, όστις συμπάσχει εις
+τας δυστυχίας μας; Ας έλθη, α! ας έλθη, είπεν, όχι, έπαυσαν αι
+δυστυχίαι, εφώναξεν η Ευδοξία πίπτουσα εις την κλίνην της
+μητρός της, και σφίγξασα αυτήν εις τας αγκάλας της, είπεν. Ο
+πατήρ ζη, είναι ελεύθερος, θέλομεν τον ιδεί πάλιν. Α! μήτερ, ας
+λησμονήσωμεν την λύπην μας! Ο Θεός μας αγαπά, μας ενόνει πάλιν;
+
+Με φέρεις πάλιν εις την ζωήν; ηρώτησεν η Αντωνίνη τον Τιβέριον.
+Είναι αληθές τωόντι, ότι ο σύζυγός μου θριαμβεύει κατά των
+εχθρών του; Ο νέος καταθλιβόμενος, ότι έμελλε να την χαροποιήση
+ψευδώς, απεκρίθη, ότι τωόντι ο Βελισάριος ήτον ελεύθερος, ότι
+τον είδεν, ότι τον ωμίλησε, και ότι, νομίζων, ότι επέστρεψεν
+εις την οικογένειάν του, ήρχετο να τω προσφέρη την υπηρεσίαν
+του ως καλός γείτων.
+
+Η Ευδοξία, έχουσα εις τον Τιβέριον προσκολλημένους τους
+οφθαλμούς, εξεπλάγη διά την σκυθρωπότητά του, την οποίαν αυτός
+επάσχιζε να κρύψη. Φέρεις, τον είπεν, εις την εξορίαν μας
+ηδίστην παραμυθίαν, και όχι μόνον δεν χαίρεις διά το καλόν, το
+οποίον μας κάμνεις, αλλά φαίνεσαι, ότι έχεις ενδόμυχον βαθείαν
+λύπην· άραγε διά την αθλιότητά μας θλίβεσαι; ω! ας έλθη ο πατήρ
+μου ας απωδώση την υγείαν εις τούτο το ήμισυ του όντος του
+συσταίνοντος εαυτόν, και θέλεις ιδεί, αν ήναι χρεία πλούτου διά
+να ευτυχή τις.
+
+Η φύσις εις τας τοιαύτας στιγμάς είναι αφ' εαυτής τόσον
+πειστική, ώστε η Ευδοξία δεν εχρειάσθη άλλο, ειμή όσα ησθάνετο,
+διά να κατανύξη και γοητεύση τον Τιβέριον. Δεν είδε λοιπόν
+αυτός, εάν ήτον ωραία· αλλά μόνον, ότι ήτον ενάρετος και
+φιλοπάτωρ θυγάτηρ, την οποίαν η ευτυχία και η φιλοστοργία
+κατέσταινον ανωτέραν της δυστυχίας. Μη εκλαμβάνης, κυρία, την
+είπε, το αίσθημα, το οποίον δεν ημπορώ να κρύψω, ως συμπάθειαν
+εξυβριστικήν. Εις οποιανδήποτε κατάστασιν ο Βελισάριος και η
+οικογένειά του καταντήσουν, και αυτή των η δυστυχία θέλει
+είσθαι επίφθονος. Τι ομιλείς περί δυστυχίας; απεκρίθη η μήτηρ·
+εάν απέδωκαν την ελευθερίαν εις τον σύζυγόν μου, εγνώρισαν την
+αθωότητά του· πρέπει λοιπόν ν' απέδωκαν εις αυτόν τα αξιώματα
+και τα κτήματά του.
+
+Κυρία, λέγει ο Τιβέριος, ήθελα σε προξενήσει έκπληξιν
+σκληροτάτην, εάν σ' επαράσταινα την κατάστασίν του καλήν· εις
+μόνην την αγάπην του λαού χρεωστεί την ελευθερίαν του· διότι
+φοβούμενοι επανάστασιν, συγκατένευσαν οι εχθροί του· αλλά
+συγκατανεύσαντες εις τούτο, τον απέπεμψαν όσον το δυνατόν
+δυστυχή.
+
+Δεν με μέλει, μήτερ μου, απεκρίθη η Ευδοξία, είναι ζωντανός και
+φθάνει να μας άφησαν εδώ ολίγην γην να εργαζώμεθα, και δεν
+θέλομεν είσθαι ελεεινότεροι παρά τούτους τους γεωργούς, τους
+οποίους βλέπω εις τους αγρούς. Ω Θεέ! εφώναξεν ο νέος, η
+θυγάτηρ του Βελισαρίου να καταντήση εις την αναξίαν ταύτην
+κατάστασιν! και διά τι; είπεν εκείνη. Δεν ήτον αναξία των ηρώων
+της εναρέτου και ελευθέρας Ρώμης. Ο Βελισάριος δεν θέλει
+ερυθριάσει γενόμενος ίσος του Ρηγούλου. Η μήτηρ μου και εγώ
+αφότου εξωρίσθημεν, εμάθαμεν τας λεπτομερείς και μικράς
+εργασίας της οικίας. Ο ένδοξός μου πατήρ θέλει ενδυθή φόρεμα
+κλωσμένον με τας χείρας μου.
+
+Ο Τιβέριος δεν εδύνατο να κρατήση τα δάκρυα, βλέπων την αγαθήν
+και αθώαν χαράν της αξιεράστου ταύτης κόρης. Φευ! έλεγε καθ'
+εαυτόν· οποία τρομερά πληγή μέλλει να την αποσπάση από την
+γλυκείαν ταύτην φρεναπάτην· και με οφθαλμούς εστηριγμένους εις
+την γην, έστεκεν έμπροσθέν των, σιγών από την λύπην.
+
+
+
+Κεφάλαιον ς'
+
+
+
+Αυτήν ταύτην την στιγμήν εμβαίνει ο Βελισάριος εις την αυλήν
+του αγροπυργίου. Ο πιστός Ανσέλμος τον βλέπει, προχωρεί,
+αναγνωρίζει τον αυθέντην του, και περιχαρής τρέχει εις
+απάντησίν του. Αλλ' αίφνης παρατηρήσας, ότι είναι τυφλός, Θεέ
+μου, είπεν, ω αγαθέ μου αυθέντα! Διά τούτο λοιπόν έζησεν ο
+ταλαίπωρος Ανσέλμος, διά να σε ιδή εις τοιαύτην κατάστασιν; εκ
+των λόγων των διακοπτομένων απ' ολολυγμούς αναγνωρίζει ο
+Βελισάριος τον Ανσέλμον, όστις, προσπεσών εναγκαλίζεται τα
+γόνατά του. Τον σηκόνει, τον παρακινεί να καταπραΰνη την λύπην
+του, και, χειραγωγούμενος υπ' αυτού, υπάγει προς την γυναίκα
+και την θυγατέρα του.
+
+Η Ευδοξία βλέπουσα αυτόν, εκβάλλει μόνον κραυγήν, και πίπτει
+λειποθυμήσασα. Η Αντωνίνα από βραδύν, ως προείπον, πυρετόν
+τηκομένη, ως τον είδεν, εξαίφνης κυριεύεται από σφοδροτάτην
+παραφοράν· εκπηδά από την κλίνην της, ισχυροποιηθείσα από την
+μανίαν, και αποσπασθείσα από τας χείρας του Τιβερίου και την
+νοσοκόμα, θέλει να κατακρημνισθή· η Ευδοξία αναζωογονουμένη από
+την φωνήν της μητρός της, τρέχει, την αρπάζει, και την
+εναγκαλίζεται. Μήτερ, λέγει, α! μήτερ μου, ευσπλαγχνίσου με.
+Αφήσατέ με ν' αποθάνω, έκραξεν η παραφρονήσασα αύτη γυνή. Η ζωή
+δεν ήθελε με χρησιμεύσει, ειμή διά να τον εκδικήσω, και διά να
+αποσπάσω την καρδίαν του. Τα θηρία! αυτή είναι η ανταμοιβή του!
+χωρίς αυτόν ποσάκις ήθελαν είσθαι καταχωσμένοι υπό τας τέφρας
+των ανακτορίων των. Το έγκλημά του είναι, ότι παρέτεινε την
+μυσαράν τυραννίαν των. . . . .  Ετιμωρήθη δι' αυτό· οι λαοί
+ικανοποιήθησαν. . . . . Ω την θηριωδίας! Ω της φρικτής
+ποταπότητος! . . . . .  Το στήριγμά των! Τον σωτήρα των!. . . .
+.  Σκληρά αυλή! Συνέδριον τίγρεων! Ω Θεέ! αύτη είναι η
+δικαιοσύνη σου; Ιδέ, ποίους αφίνεις να ευημερώσιν.
+
+Η Αντωνίνη εις την παραφοράν της ποτέ μεν εμάδιζε την κόμην,
+ποτέ δε εξέσχιζε το πρόσωπον, ποτέ δε εκτείνουσα τους τρέμοντας
+βραχίονάς της, έτρεχε προς τον σύζυγόν της, τον έσφιγγεν εις
+τας αγκάλας την, τον κατέβρεχε με τα δάκρυά της, και άλλοτε
+απωθούσα έντρομος την θυγατέρα της, απόθανε, την έλεγε, εις την
+ζωήν μόνοι οι κακούργοι, μόνοι οι άτιμοι ευτυχούσιν.
+
+Εκ ταύτης της παραφοράς έπεσεν εις θανάτου χαύνωσιν, και
+ατονήσασα ολοτελώς από τους σφοδρούς της φύσεως αγώνας,
+εξέπνευσε μετ' ολίγας ώρας.
+
+Γέρων τετυφλωμένος, γυνή νεκρά, θυγάτηρ απηλπισμένη, δάκρυα,
+κραυγαί, στεναγμοί, και, κολοφών των κακών, εγκατάλειψις,
+ερημία, και ένδεια· ιδού η κατάστασις εις την οποίαν
+παρουσιάζει η τύχη εις τους οφθαλμούς του Τιβερίου οίκον, όστις
+τριάκοντα έτη υπήρξεν ένδοξος και ευδαίμων! Α! είπεν,
+ενθυμηθείς τους λόγους σοφού τινος· ιδού λοιπόν το θέαμα, εις
+το οποίον ο Θεός αρέσκεται, ο δίκαιος παλαίων προς τον
+καταδιωγμόν της τύχης, και νικών αυτήν διά της μεγαλοψυχίας,
+
+Ο Βελισάριος άφησεν ελευθέραν την θλίψιν της κόρης του, και ο
+ίδιος παρεδόθη εις όλην την ιδικήν του· αλλ' αφού επλήρωσεν εις
+την φύσιν τον φόρον ψυχής αισθητικής, συνήλθεν από την αθυμίαν
+με ρώμην ηρωικήν.
+
+Η Ευδοξία απέπνιγε τους ολολυγμούς της, φοβουμένη, μήπως αυξήση
+την θλίψιν του πατρός της. Θλίβεσαι, κόρη μου, την είπε, δι'
+εκείνο, το οποίον μέλλει να μας καταστήση ευσταθείς και
+ανωτέρους των δυστυχιών. Η μήτηρ σου, αφού ετιμωρήθη διά τας
+πλάνας της ζωής της, απολαύει αιώνιον ειρήνην· και τώρα αυτή
+μας λυπείται, διότι είμεθα ηναγκασμένοι να επιζήσωμεν εις
+αυτήν. Η ψυχρά αύτη ακινησία, εις την οποίαν αφίνει το λείψανόν
+της, μηνύει την γαλήνην εις την οποίαν εβυθίσθη. Ιδού πώς όλα
+της ζωής ταύτης τα κακά είναι μάταια. Μία πνοή, μία στιγμή τα
+διασκεδάζει. Η αυλή και η αυτοκρατορία έγιναν άφαντα από τας
+οφθαλμούς της μητρός σου· και από τους κόλπους του Θεού βλέπει
+τον κόσμον τούτον ως στιγμήν τινα εις το άπειρον. Ιδού τι
+κάμνει εις την δυστυχίαν η παρηγορία η δύναμις του σοφού. — Α!
+δος μοι την δύναμιν ταύτης, την οποίαν η φύσις μ' απαρνείται,
+ν' ανθέξω εις τόσα δεινά. Ήθελα υποφέρει την αθλιότητα· αλλά να
+ιδώ μητέρα λατρευομένην ν' αποθάνη από λύπην εις τας αγκάλας
+μου! να σε βλέπω, πάτερ μου, εις την τρομεράν ταύτην
+κατάστασιν, εις την οποίαν σ' έφερε των ανθρώπων η σκληρότης. .
+. . .  Κόρη μου, την είπεν ο ήρως, αφαιρέσαντές μου τας
+οφθαλμούς, δεν έκαμαν άλλο, ειμή ό,τι το γήρας, ή ο θάνατος
+έμελλε να κάμωσιν. Όσον δε διά τα πλούτη μου, κακώς ήθελες τα
+απολαύσει, εάν δεν ήξευρες να ζήσης χωρίς αυτών. Α! μάρτυς μου
+ο Θεός, είπεν, ότι η λύπη μου δεν προέρχεται από την στέρησιν
+αυτών. Μη λυπήσαι λοιπόν πλέον διά τίποτε, την απεκρίθη ο πατήρ
+της, και με την χείρα του εσφόγγισε τα δάκρυά της.
+
+Ο Βελισάριος μαθών, ότι νέος τις άγνωστος επρόσμενε να τον
+ομιλήση, τον μετεκάλεσε, και τον ηρώτησε, διά τι ήλθε. Δεν
+είναι τώρα καιρός να σε προσφέρω παραμυθίας, τον είπεν ο
+Τιβέριος. Ένδοξε και δυστυχές γέρον, σέβομαι την λύπην σου,
+μετέχω αυτής, και ζητώ από τον Θεόν να με αφήση να την
+ανακουφίσω. Μέχρι δε τούτου δεν έχω άλλο να κάμνω, παρά να
+μιγνύω τα δάκρυά μου με όσα βλέπω να χύνης.
+
+Μετ' ολίγον ήλθεν η ώρα ν' αποδοθώσιν εις την Αντωνίνην τα
+οφειλόμενα της κηδείας, και ο Βελισάριος στηριζόμενος επί της
+θυγατρός του, συνώδευσε τον νεκρόν της γυναικός του εις τον
+τάφον. Η λύπη του ήρωος ήτον λύπη σοφού· ήτον μεγάλη, αλλ'
+ήσυχος, και μεγαλοπρέπειάν τινα έχουσα. Επί του προσώπου του
+εικονίζετο το πένθος, αλλά σιωπηλόν και εμβριθές. Το υψηλόν του
+μέτωπον, μη προκαλούν την ειμαρμένην, εφαίνετο εκτεθειμένον εις
+τας προσβολάς αυτής. Ο Τιβέριος αυτός παρευρέθη εις την
+θλιβεράν ταύτην προπομπήν· ήτο θεατής του κατανυκτικού πόθου,
+τον οποίον η Ευδοξία έδειχνε προς την μητέρα της, και επέστρεψε
+τεθλιμμένος.
+
+Ο Βελισάριος τότε αποτεινόμενος προς αυτόν, είπε. Γενναίε
+νεανία, συ είσαι, το βλέπω, όστις εφρόντισες να με συστήσης
+καθ' οδόν· ειπέ, τις είσαι, και τι δύναται να σε κινήση εις την
+γενναίαν ταύτην προς εμέ προθυμίαν σου. Ονομάζομαι Τιβέριος,
+απεκρίθη ο νέος· εστράτευσα υπό τον Ναρσήν εις Ιταλίαν, έπειτα
+ήμην εις τον πόλεμον της Κολχίδος. Είμαι δε είς των θηρευτών
+εκείνων, εις τους οποίας εζήτησες καταφύγιον, και των οποίων το
+απερίσκεπτον τόσον συνετώς περιέστειλες. Δεν ηδυνάμην να
+ησυχάσω κατ' εμαυτόν, εάν δεν ηρχόμην να σε ζητήσω συγγνώμην,
+και χάριν τινά έτι πολυτιμοτέραν. Είμαι πλούσιος. Ίσως τούτο
+είναι δυστυχία· αλλ' εάν ήθελες, ημπορούσε να είναι αγαθόν. Εδώ
+πλησίον έχω αγροκήπιον, και όλη η φιλοδοξία μου ήθελεν είσθαι
+να το καθιερώσω, καταστένον αυτό καταφύγιον ηρώων.
+
+Το προς εσέ εύστοργον σέβας μου είναι τιμή τόσον απλή, ώστε δεν
+ήθελα τολμήσει να καυχηθώ δι' αυτήν· αρκεί ν' αγαπά τις την
+πατρίδα, διά να γίνη μέτοχος της του Βελισαρίου εκπτώσεως, και
+να επικουφίζη αυτήν. Αλλά πόθος άξιος να σε κινήση εις
+συμπάθειαν είναι ο ιδικός μου, είναι πόθος νέου επιθυμούντος
+εμπαθώς να αξιώση την φιλίαν ήρωος, και ν' αρυσθή εκ της ψυχής
+του, ως εξ αυτής της πηγής, σύνεσιν, δόξαν και αρετήν. Τιμάς
+υπέρπολυ το γήρας μου, τον απεκρίθη ο Βελισάριος· αλλά παρατηρώ
+ψυχήν αγαθήν εκ της συμπαθείας, την οποίαν δεικνύεις εις την
+δυστυχίαν μου. Ταύτην την στιγμήν επιθυμώ να ήμαι μόνος κατ'
+εμαυτόν. Η κατατεταραγμένη ψυχή μου έχει χρείαν ησυχίας εις την
+σιωπήν. Αλλ' εις το εξής δέχομαι μέρος εκείνων, τα οποία με
+προβάλλεις, την ηδονήν του να ζήσωμεν ως καλοί γείτονες, και να
+έχωμεν σχέση μεταξύ μας. Αγαπώ την νεότητα· η ψυχή νεάζουσα
+έτι, εις ταύτην την ευδαίμονα ηλικίαν είναι επιδεκτική της του
+καλού αισθήσεως, φλέγεται και υψόνεται προς το μέγα, και τίποτε
+εισέτι δεν την κρατεί αιχμάλωτον. Έρχου να με βλέπης· μεγάλην
+ευχαρίστησιν θέλω λαμβάνει συνομιλών μετά σου.
+
+Εάν με νομίζης άξιον ταύτης της συνομιλίας, επανέλαβεν ο
+Τιβέριος, διά τι να μην ήμαι και άξιος να σ' έχω ολοτελώς; Οι
+προπάτορές μου θέλουν τιμάσθαι, βλέποντες την κληρονομίαν των
+να γίνη κτήμα σου, και την οικίαν των καταφύγιόν σου. Θέλεις
+εκεί τιμάσθαι και υπηρετείσθαι ευλαβώς παρ' όλων των περί εμέ·
+μετά σπουδής θέλουν εκπληρόνει το ευσεβές τούτο χρέος κατά το
+παράδειγμά μου.
+
+Νεανία, τα είπεν ο Βελισάριος, είσαι καλός· αλλ' ας μη κάμωμεν
+καμμίαν αφροσύνην. Ειπέ με· διότι δέκα έτη είναι, αφού ζω
+μακράν του κόσμου· ποίον είναι του πατρός σου το επάγγελμα, και
+ποίους περί σου έχει σκοπούς. Ημείς καταγόμεθα, του είπεν ο
+Τιβέριος, εκ μιας εκείνων των οικογενειών, τας οποίας ο
+Κωνσταντίνος εκάλεσεν από την Ρώμην, και προς τας οποίας έκαμε
+μεγάλας ευεργεσίας. Ο πατήρ μου υπηρέτησεν επί του Ιουστίνου με
+ικανήν υπόληψιν. Ετιμάτο και ηγαπάτο από τον δεσπότην του. Επί
+του νέου βασιλέως επροτιμήθησαν άλλοι αντ' αυτού, το οποίον
+νομίσας άδικον, απεμακρύνθη. Μετενόησεν έπειτα, και έχει δι'
+εμέ τόσην φιλοτιμίαν, όσην διά τον εαυτόν του δεν είχεν. Αρκεί,
+τον είπεν ο Βελισάριος. Δεν θέλω να προξενήσω κανέν εμπόδιον
+εις την προχώρησιν του υιού του. Ακολουθών της καρδίας σου την
+κίνησιν, δεν αισθάνεσαι άλλο παρά την ηδονήν του να ήσαι
+γενναίος· και τωόντι τούτο είναι ηδονικόν. Αλλά βλέπω, ότι διά
+σε είναι επικίνδυνον το να εμπλεχθής εις την δυστυχίαν
+εξωρισμένου. Φίλε μου, είτε δίκαιον έχει η αυλή, είτε άδικον,
+δεν διορθόνεται. Λησμονεί τον ένοχον, τον οποίον ετιμώρησεν,
+αλλά μισεί πάντοτε τον αθώον, τον οποίον εθυσίασε, διότι τ'
+όνομά του μόνον είναι όνειδος, η δε ύπαρξίς του, θλίβει ως ο
+έλεγχος της συνειδήσεως τους διώκτας του. Πασχίζω, είπεν ο
+νέος, να δικαιολογήσω την διαγωγήν μου. Ο αυτοκράτως
+ενδεχόμενον να ηπατήθη, αλλ' αρκεί να του δείξη τις την
+αλήθειαν.
+
+Δεν πρέπει ούτε να συλλογισθής περί τούτου, είπεν ο ήρως· το
+κακόν έγινεν· είθε να το λησμονήση προς ησυχίαν του γήρατός
+του!
+
+Γενού λοιπόν έτι γενναιότερος, είπεν ο Τιβέριος, απάλλαξέ τον
+από το αιώνιον όνειδος του, ότι σε άφησε να κατατήκεσαι εις την
+ταλαιπωρίαν. Η αναξία κατάστασις, εις την οποίαν σε βλέπω,
+είναι θέαμα άτιμον εις την ανθρωπότητα, αισχρόν εις τον θρόνον,
+υβριστικόν εις τους χρηστούς άνδρας και φοβερόν εις τους
+ομοίους σου.
+
+Εκείνοι, τους οποίους θέλει φοβίσει, δεν είναι όμοιοί μου,
+απεκρίθη. Εγώ νομίζω μάλιστα, ως συ, ότι η κατάστασις μου
+δύναται να εμπνεύση αγανάκτησιν άμα και έλεος· ο ταλαίπωρος
+τυφλός δεν ημπορεί να κινήση εις υποψίαν, αλλ' εις συμπάθειαν·
+όθεν ο σκοπός μου είναι να κρύπτωμαι· εάν δε εφανερώθην εις
+τους φίλους σου, την αφροσύνην ταύτην μ' έκαμε να πράξω η προς
+τας αστοχάστους νέους ανυπομονησία μου. Αυτή θέλει είσθαι η
+τελευταία και καταφύγιόν μου ο τάφος· υγίαινε. Ο αυτοκράτωρ
+ενδέχεται να μην ηξεύρη, ότι οι Βούλγαροι είναι εις την Θράκην·
+μη αμελήσης να του το ειδοποιήσης.
+
+Ο νέος ανεχώρησε πολύ λυπημένος, διότι δεν ηδυνήθη να επιτύχη
+καλήτερα, και ανήγγειλεν εις τον αυτοκράτορα, όσα τον είχεν
+ειπεί ο Βελισάριος. Ο Ιουστινιανός εξέπεμψε στρατεύματά τινα,
+και μετ' ολίγας ημέρας εβεβαιώθη, ότι οι Βούλγαροι εδιώχθησαν.
+Τώρα, είπεν εις τον Τιβέριον, ημπορούμεν ασφαλώς να ιδώμεν τον
+δυστυχή εκείνον γέροντα· Εγώ θέλω ονομάζεσθαι πατήρ σου, και
+πρόσεξε μη ειπής τίποτε, το οποίον να μας προδώση. Εις το ήμισυ
+του δρόμου, του φέροντος εις το καταφύγιον του Βελισαρίου, ήτο
+ο τόπος, όπου ο αυτοκράτωρ διαφεύγων των αυλικών τα βλέμματα,
+υπήγε να τον ίδη την επαύριον.
+
+
+
+Κεφάλαιον Ζ'.
+
+
+
+Ιδού λοιπόν πού κατοικεί εκείνος, όςτις τοσάκις με κατέστησεν
+νικητήν· είπεν ο Ιουστινιανός προχωρών υπό στοάν παλαιάν και
+σεσαθρωμένην. Ο Βελισάριος, όταν έφθασαν αυτού, εσηκώθη να τους
+υποδεχθή. Ο αυτοκράτωρ, βλέπων, εις ποίαν κατάστασιν έφερε τον
+σεβάσμιον γέροντα, συνεταράχθη από αίσχος και επιπλήξεις της
+συνειδήσεως, έκβαλε θλιβεράν κραυγήν, και, στηριζόμενος εις τον
+Τιβέριον, εκάλυψε τα όμματά του με τας χείρας του, ως ανάξιος
+να βλέπη το φως, το οποίον ο Βελισάριος δεν έβλεπε πλέον.
+Οποίαν κραυγή ακούω; ηρώτησεν ο γέρων. Σε φέρω τον πατέρα μου,
+είπεν ο Τιβέριος, τον οποίον η δυστυχία σου φέρει εις μεγάλην
+κατάνυξη. Πού είναι; είπεν ο Βελισάριος, εκτείνας τας χείρας
+του. Ας πλησιάση να τον εναγκαλισθώ, διότι έχει υιόν ενάρετον.
+Ο Ιουστινιανός ηναγκάσθη να δεχθή τους ασπασμούς του
+Βελισαρίου· και αισθανθείς, ότι πιέζεται εις τας αγκάλας του,
+συνεκινήθη τόσον σφοδρώς, ώστε δεν ηδυνήθη να κρατήση τους
+λυγμούς και τα δάκρυα. Μετρίασε, τον είπεν ο ήρως, την
+υπερβολικήν ταύτην συμπάθειαν· δεν είμαι ίσως τόσον δυστυχής,
+όσον σε φαίνομαι. Ας ομιλήσωμεν περί του νέου τούτου, όστις
+θέλει σε παρηγορεί εις το γήρας σου. Ναι, είπεν ο αυτοκράτωρ,
+διακοπτόμενος εις πάσαν λέξιν· ναι . . . . εάν με δίδης την
+άδειαν, ας έρχεται να συλλέγη τον καρπόν των διδασκαλιών σου.
+Και τι δύναμαι να τον διδάξω περισότερον, παρά το οποίον πατήρ
+συνετός και χρηστός ανήρ τον εδίδαξε προ εμού; ό,τι ίσως
+γνωρίζω ολιγώτερον, είπεν ο αυτοκράτωρ, τούτο είναι η αυλή, ο
+τόπος, όπου μέλλει να ζήση· προ πολλού δε έχω τόσον ολίγην με
+τους ανθρώπους συγκοινωνίαν, ώστε ο κόσμος είναι εις εμέ τόσον
+νέος, όσον εις αυτόν. Αλλά συ, όστις είδες τα πράγματα τόσον
+ποικιλόμορφα, πόσον θέλεις τον βοηθήσει με τας διδασκαλίας σου!
+Εάν θέλη να μάθη, πώς να κάμη σταθεράν την τύχην, κακώς ποιών
+θέλει προσδράμει εις εμέ, είπεν ο Βελισάριος, καθώς βλέπετε.
+Εάν όμως θέλης να ήναι μόνον χρηστός ανήρ εκτιθέμενος εις πάντα
+κίνδυνον, από εμέ είναι τις ωφέλεια. Είναι καλών γονέων, το
+κυριώτερον. Αληθινά, είπεν ο Ιουστινιανός, η ευγένειά του είναι
+αρχαία. — Δεν εννοώ τούτο· αλλά και τούτο είναι πλεονέκτημα,
+εάν δεν το καταχράται τις. Ηξεύρεις, ω νέε, εξηκολούθησεν ο
+Βελισάριος, τι είναι η ευγένεια; Είναι προκαταβολαί, τας οποίας
+σας δίδει η πατρίς, κατά την υπόσχεσιν των προγόνων σας,
+ελπίζουσα, ότι θέλετε είσθαι εις κατάστασιν να φυλάξετε την
+τιμήν των εγγυητών σας. Και αι προκαταβολαί αύται, είπεν ο
+αυτοκράτωρ, ενίοτε κινδυνεύουσι. Δεν βλάπτει, είπεν ο γέρων· εκ
+τούτου η διάταξις δεν είναι ολιγώτερον ωφέλιμος. Νομίζω, ότι,
+όταν βρέφος εξ ευγενών γονέων γεννάται ασθενές, γυμνόν, άπορον,
+αναίσθητον, ως ο υιός του γεωργού, νομίζω, ότι βλέπω την
+πατρίδα προσερχομένην να το δεχθή και λέγουσαν προς αυτό·
+Τέκνον, σε ασπάζομαι, σε, όστις θέλεις αφοσιωθή εις εμέ, σε,
+όστις θέλεις φανή ανδρείος, γενναίος, μεγάλόψυχος, ως οι γονείς
+σου. Ούτοι σε άφησαν το παράδειγμά των· εις τούτο εγώ προσθέτω
+τα προτερήματα και τον βαθμόν των, διπλήν αιτίαν ν' αποκτήσης
+τας αρετάς των. Ομολόγησε, εξηκολούθησεν ο γέρων, ότι μεταξύ
+των δημοσιωτάτων τελετών δεν είναι αυτής μεγαλοπρεπεστέρα.
+
+Αυτό είναι πολύ, είπεν ο Ιουστινιανός. Όταν θέλη τις να υψόνη
+τας ψυχάς, πρέπει να ενεργή μεγαλοπρεπώς. Και έπειτα νομίζεις,
+ότι δεν υπάρχει οικονομία εις την μεγαλοπρέπειαν ταύτην; Α! εάν
+αυτή εγεννούσε μόνον δύο ή τρείς μεγάλους άνδρας εις εκάστην
+γενεάν, η πολιτεία δεν ήθελεν έχει αιτίας παραπόνων, ήθελεν
+ανταμείβεσθαι καλά! φίλε μου, είπεν, εις τον νέον· πρέπει να
+ήσαι είς εξ εκείνων, οίτινες ανταμείβουν αυτήν. Τότε
+αποτεινόμενος προς τον αυτοκράτορα, είπε. «Μ' έδωκες την
+εξουσίαν να τον ομιλώ ως πατήρ;» Ω! σε παρακαλώ θερμώς, είπεν ο
+Ιουστινιανός. Πίστευσε λοιπόν, υιέ μου, κατά πρώτον, ότι η
+ευγένεια είναι φλοξ, ήτις διαδίδεται, αλλά μαραίνεται ευθύς, ως
+λείψει η τροφή. Ενθυμού τους προγόνους σου, επειδή ούτοι είναι
+εις σε παραδείγματα, αλλά πρόσεξε, μη νομίσης, ότι η φύσις
+παρέδωκεν εις εσέ την δόξαν ως κληρονομίαν, την οποίαν χεωστείς
+ν' απολαύης. Φυλάξου από την ζηλότυπον και ανυπόμονον εκείνην
+υπερηφάνειαν, ήτις, στηριζομένη εις όνομα απλούν, θέλει να
+υποκύπτωσιν εις αυτήν τα πάντα, και αγανακτεί διά τας διδομένας
+εις την αξίαν προτιμήσεις· επειδή η φιλοτιμία έχει ψευδές
+πρόσχημα ευγενείας, ευκόλως προχωρεί εις την καρδίαν ανθρώπου
+ευγενούς, αλλά το πάθος τούτο εις τας υπερβολάς του γίνεται
+χαμερπές, ως και παν άλλο. Νομίζεις σεαυτόν υψηλόν, διότι
+υποβιβάζεις εις σεαυτόν όλα του χρηστού ανδρός τα καθήκοντα.
+Εάν δε θέλης να μάθης τι κάμνεις, παρατήρησε αρπακτικόν τι
+πτηνόν περιπτάμενον εις την πεδιάδα, και εκλέγον με άπληστον
+όμμα μεταξύ χιλίων τρεμόντων ζώων εκείνο, το οποίον του αρέσει
+να φάγη· παρομοίως και η φιλοδοξία σκέπτεται, όταν εξυπνισθή,
+ποίαν αρετήν να θυσιάση. Αι, φίλε μου, η φιλαυτία, τούτο το
+τόσον φυσικόν πάθος, γίνεται σκληρότατον εις άνθρωπον δημόσιον,
+άμα καταντήση σφοδρόν. Είδον ανθρώπους, οίτινες, διά να
+προβιβασθώσιν, ήθελαν εκθέσει εις κινδυνον ολόκληρον στράτευμα
+και την τύχην ολοκλήρου κράτους. Φθονούντες τα ευτυχήματα τα μη
+χρεωστούμενα εις αυτούς, φοβούνται πάντοτε μη τους αφαιρέσωσι
+την τιμήν πράξεώς τινος λαμπράς. Εάν ετόλμων μάλιστα, ήθελαν
+κάμει να αποτύχωσιν εκείνοι, ως αυτουργοί των οποίων δεν
+δοξάζονται. Το κοινόν καλόν είναι εις αυτούς δυστυχία, εάν δεν
+αποδίδεται εις αυτούς. Ούτοι είναι το κινδυνωδέστατον των
+ανθρώπων είδος, είτε εις τας βουλάς, είτε εις τα στρατεύματα. Ο
+χρηστός ανήρ εκτελεί το χρέος του μη παρατηρών περί εαυτόν. Ο
+Θεός και η ψυχή του είναι μάρτυρες, την μαρτυρίαν των οποίων
+αυτός θέλει αξιωθή. Ειλικρινής προαίρεσις, κατ' επίγνωσιν
+ευψυχία, ζήλος πρόθυμος εις σύμπραξιν του αγαθού, ταύτα είναι
+της μεγάλης ψυχής τα σημεία. Ο φθόνος, η ματαιοφροσύνη, η
+υπερηφάνεια, όλα ταύτα είναι μικρά και ουτιδανά. Όχι μόνον δεν
+πρέπει ν' απαιτής εκείνο, του οποίου δεν είσαι άξιος, αλλά
+πρέπει και ν' απαρνήσαι εκείνο, του οποίου είσαι άξιος. Πρέπει
+να υποθέτης τον κυριάρχην υποκείμενον εις απάτην· διότι είναι
+άνθρωπος· νόμιζε ως πολλά δυνατόν, ότι η πατρίς σου και οι
+σύγχρονοί σου σε κρίνουν τόσον κακώς, ως εκείνος, και ότι οι
+μεταγενέστεροι δεν θέλουν είσθαι δικαιότεροι. Τότε πρέπει να
+συμβουλευθής τον εαυτόν σου, και να τον ερωτήσης. Εάν
+εκαταντούσα εις την κατάστασιν του Βελισαρίου, ήθελα άραγε
+παρηγορείσθαι διά της αθωότητός μου, και της αναμνήσεώς του,
+ότι επλήρωσα το χρέος μου; Εάν δεν έχης σταθερώς εκτελεσμένην
+ταύτην την απόφασιν, ζήσε ζωήν ιδιωτικήν, διότι θέλεις πράξει
+ανάξια του ονόματός σου.
+
+Αι, παρά πολλά απαιτείς από τους ανθρώπους, είπεν ο
+Ιουστινιανός στενάξας βαθέως, το δε παράδειγμά σου είναι
+τρομερόν. Είναι τρομερόν εκ της πρώτης όψεως, είπεν ο γέρων,
+πολύ όμως ολιγώτερον, όταν τις σκεφθή περί τούτου. Διότι, τέλος
+πάντων, ας υποθέσωμεν, ότι ο πόλεμος, η νόσος ή το γήρας ήθελαν
+με στερήσει την όρασιν, τούτο ήθελεν είσθαι δυστύχημα πολλά
+φυσικόν, το οποίον δεν ήθελε σας εκπλήξει. Τι δε! των ανθρώπων
+τα ελαττώματα δεν είναι εις την τάξιν των πραγμάτων, ως ο
+ερημώσας την αυτοκρατορίαν λοιμός; Τι διαφέρει το όργανον, το
+οποίον η φύσις μεταχειρίζεται προς εξουδένωσιν ημών; Η οργή του
+αυτοκράτορος, το βέλος του εχθρού, είς κόκκος άμμου, όλα είναι
+ίσα. Εκτιθέμενοι εις του κόσμου την σκηνήν, πρέπει να
+προσμένωμεν και τας μεταβολάς της. Συ αυτός διορίζων τον υιόν
+σου εις τα πολεμικά, δεν έβαλες προ οφθαλμών σου μύρια
+συμβεβηκότα επικίνδυνα; Λοιπόν συναρίθμησε με αυτά τας
+προσβολάς του φθόνου, τας ενέδρας της προδοσίας και της
+συκοφαντίας και εάν ο υιός σου φθάση εις την ηλικίαν μου χωρίς
+να περιπέση εις αυτά, θέλεις ευρεί, ότι εστάθη ευτυχής. Πάντα
+εις την ζωήν είναι συγκερασμένα. Με βλέπεις τώρα τυφλόν και
+πτωχόν, και κατοικούντα εις ερείπια. Αλλ' ενθυμήσου τας εις
+διάστημα τριάκοντα ετών νίκας και ευτυχίας, και θέλεις ευχηθή
+εις τον υιόν σον του Βελισαρίου την τύχην. Συ μεν έχεις τας
+μερίμνας πατρός, αλλ' εγώ νομίζω, ότι ο υιός σου με φθονεί έτι.
+Βέβαια, έκραξεν ο Τιβέριος. Αλλά πολύ ολιγώτερον, είπεν ο
+αυτοκράτωρ, πρέπει να φθονή όχι τόσον τας ευτυχίας σου, όσον
+την καρτερίαν, με την οποίαν υπομένεις την δυστυχίαν σου.
+Καρτερία χρειάζεται αναμφιβόλως, είπεν ο Βελισάριος, και δεν
+αρκεί η προς καταφρόνησιν του θανάτου καρτερία· αυτό είναι
+ανδρία στρατιώτου. Η του στρατηγού καρτερία συνίσταται εις το
+να ήναι ανώτερος παντός περιπτώματος. Ηξεύρεις, δι' εμέ ποίος
+είναι ο γενναιότατος των ανθρώπων; Ο επιμένων εις την
+εκπλήρωσιν του χρέους του και με της δόξης του τον κίνδυνον
+αυτόν· ο συνετός εκείνος και σταθερός Φάβιος, όστις αφίνει να
+ομιλώσι καταφρονητικώς περί της βραδύτητός του, δεν αλλάσσει
+ποσώς διαγωγήν, και όχι ο αδύνατος και ματαιόφρων Πομπήιος,
+όστις προτιμά να ρίψη εις κίνδυνον την τύχην της Ρώμης και του
+κόσμου όλου, παρά να υποφέρη έν σκώμμα. Εις τας πρώτας κατά των
+Περσών εκστρατείας μου, αι καταλαλιαί των απερισκέπτων του
+στρατού μου μ' έκαμαν να συγκροτήσω μάχην, την οποίαν μήτ'
+έπρεπε, μήτ' ήθελα ποτέ να διακινδυνεύσω· ενικήθην. Ποτέ δεν
+θέλω συγχωρήσει διά τούτο εμαυτόν, όστις αφίνει να εξαρτώνται
+αι πράξεις του από την γνώμην των άλλων ποτέ δεν δύναται να
+εμπιστευθή εαυτόν. Και τι ηθέλαμεν γίνει, εάν, διά να ήμεθα
+καλοκάγαθοι, έπρεπε να προσμένωμεν αιώνα αδέκαστον και ηγεμόνα
+αναμάρτητον; Προχώρει λοιπόν σταθερώς. Η συκοφαντία και η
+αχαριστία σε προσμένουν ίσως εις το τέλος του σταδίου σου· αλλ'
+εκεί ομού με αυτάς είναι η ώρα, και αν δεν ήναι αυτή, η αρετή
+είναι αντ' αυτής· μη φοβού· αύτη ποτέ δεν θέλει σε λείψει,
+θέλει σε ακολουθήσει και εις το μέσον αυτό της αθλιότητος και
+ταπεινώσεως. Α! φίλε μου, εάν ήξευρες πόσον έν μειδίαμα της
+αρετής είναι ηδύτερον παρ' όλας της τύχης τας φιλοφροσύνας!
+
+Με φέρεις εις κατάνυξιν, είπεν ο Ιουστινιανός, κινηθείς εις
+οίκτον, και εντραπείς. Πόσον ο υιός μου είναι ευτυχής,
+δυνάμενος εγκαίρως να διδαχθή τα υψηλά ταύτα μαθήματα! Α! διά
+τι τούτο το διδασκαλείον να μην ήναι διδασκαλείον των
+ηγεμόνων!. Ας αφήσωμεν τους βασιλείς, είπεν ο Βελισάριος· είναι
+πλέον αξιοθρήνητοι παρά ημείς. Είναι αξιοθρήνητοι, είπεν ο
+Ιουστινιανός, μόνον διότι δεν έχουν παντελώς φίλους, ή έχουν,
+όχι όμως τόσον συνετούς, τόσον γενναίους, ώστε να χρησιμεύσωσιν
+ως οδηγοί αυτών. Ο υιός μου εγεννήθη διά να ζήση εις την αυλήν.
+Ίσως ποτέ, εισαχθείς εις τα βουλευτήρια, ή εις την οικειότητα
+του βασιλέως, εύρη την περίστασιν να μεταχειρισθή τας
+διδασκαλίας σου προς ευδαιμονίαν του κόσμου. Μη παραμελήσης να
+τον καταστήσης μεγαλόψυχον, εκπαιδεύων αυτόν την υψηλήν του
+βασιλεύειν επιστήμην. Δίδαξέ τον, όπως επεθύμεις να ήναι
+διδαγμένος ο φίλος μονάρχου. Ο Ιουστινιανός μέλλει να καταβή
+εις τον τάφον. Αλλ' ο διάδοχός του, ευτυχέστερος αυτού, θέλει
+ίσως έχει φίλον του τον μαθητήν του Βελισαρίου. Φευ, είπεν ο
+γέρων, διά τι να μη δύναμαι άπαξ έτι, πριν αποθάνω, να ωφελήσω
+την πατρίδα μου! Αλλ' όσα η πείρα και η σκέψις μ' εδίδαξαν,
+θέλουν νομίζεσθαι του γήρατος ονειροπολήματα. Και τωόντι εις
+την θεωρίαν όλα κάλλιστα διοικούνται· αι δυσκολίαι
+εξαλείφονται· αι περιστάσεις έρχονται εις αρμόδιον καιρόν, και
+συνδυάζονται κατ' ευχήν· κάμνει ό,τι θέλη τις τους ανθρώπους
+και τα πράγματα· αυτός εκείνος υποθέτει εαυτόν ελεύθερον από
+πάθη και αδυναμίας· πάντοτε έμπειρον, πάντοτε συνετόν, σταθερόν
+επίσης και μετριοπαθή. Ηδεία και απατηλή φρεναπάτη, την οποίαν
+μικρά δοκιμασία ταχέως ήθελεν αφανίσει, εάν λάβη τις εις τας
+χείρας τας ηνίας της πολιτείας! Και αύτη η φαντασία έχει την
+ωφέλειάν της, είπεν ο νέος· διότι η περί του ενδεχομένου
+καλλίστου φαντασία γίνεται παράδειγμα του καλού. Το επιθυμώ,
+είπεν ο Βελισάριος, αλλά δεν τολμώ να το ελπίσω. Η κακίστη των
+πραγμάτων κατάστασις ευρίσκει παντού θιασώτας επιθυμούντας
+διατήρησιν αυτής. Και εγώ σε αποκρίνομαι, είπεν ο αυτοκράτωρ,
+ότι οι καρποί της σοφίας σου ποτέ δεν θέλουν μείνει
+ατελεσφόρητοι, εάν τους εμπιστευθής εις του υιού μου τον ζήλον.
+Είσαι άξιος, είπεν ο ήρως, να σε μιλήσω ειλικρινώς. Αλλ' απαιτώ
+από σε την υπόσχεσιν να μη κοινοποίησης επί της βασιλείας
+ταύτης τίποτε αφ' όσα συνομιλούμεν. Διά τι; ηρώτησεν ο
+Ιουστινιανός. Διά να μη λυπήσω με τας θλιβεράς μου σκέψεις,
+είπεν ο Βελισάριος, γέροντα αισθανόμενον υπερβολικά τα κακά, τα
+οποία δεν δύναται να θεραπεύση.
+
+Οποία καταισχύνη, έλεγεν ο αυτοκράτωρ αναχωρών, ότι εφάνην
+αχάριστος εις τοιούτον άνδρα! Φίλτατε Τιβέριε, ιδού πώς μας
+απατώσι, πώς μας καταστένωσιν ακουσίως αδίκους.
+
+Την νύκτα, την ακόλουθον ημέραν τίποτε δεν έβλεπεν εις την
+αυλήν του, ειμή την εικόνα του Βελισαρίου· προς το εσπέρας δε
+την αυτήν ώραν υπήγε να ανανεώση την λύπην του.
+
+
+
+Κεφάλαιον Η'
+
+
+
+Ο Βελισάριος επεριπάτει με τον οδηγόν του εις την οδόν. Ευθύς
+ως τον διέκρινεν ο αυτοκράτωρ εκατέβη από την άμαξάν του, και
+προσελθών προς αυτόν είπε· Μας ευρίσκεις βυθισμένους εις
+βαθείας σκέψεις. Βλέπων την αδικίαν, την οποίαν να πράξη
+κατέπεισαν τον δυστυχή γέροντα, όστις σε κατεδίκασεν,
+εσκεπτόμην με τον υιόν μου περί των κινδύνων της υπερτάτης
+εξουσίας, και τον έλεγα, ότι ήτο πολύ παράδοξον, πώς πλήθος
+ανθρώπων ελευθέρων δύναται ομοφώνως να εγχειρίσει την τύχην του
+εις τας χείρας ενός μόνου ανθρώπου, ασθενούς και φθαρτού ως
+αυτοί, ευεξαπατήτου και του οποίου η ακαριαία πλάνη δύναται να
+γίνη τόσον ολεθρία! Και νομίζεις, είπεν ο Βελισάριος, ότι
+Γερουσία, ότι λαός εν συνελεύσει είναι δικαιότερος και πλέον
+αλάνθαστος; Μήπως επί της βασιλείας ενός μόνον εξωρίσθησαν οι
+Κάμιλλοι, οι Θεμιστοκλείς, οι Αριστείδαι; Πολυπλασιάζοντες τα
+ελατήρια της κυβερνήσεως, πολυπλασιάζομεν τας κακίας· διότι
+καθείς εισάγει εις αυτήν τας ιδέας του. Δεν επροτίμησαν λοιπόν
+αλόγως την απλουστέραν. Αι πολιτείαι είτε κατεκτήθησαν, είτε
+εθεμελιώθησαν, είτε εις την χρηστότητα των νόμων έχουν την
+ελπίδα των, είτε εις την δύναμιν των όπλων, κατά φυσικόν λόγον,
+ο σοφώτατος, ο ανδρειότατος, ο εμπειρότατος ανήρ, έλαβε την
+διαχείρισιν των πραγμάτων διά της πλειοψηφίας. Όθεν θαυμάζω
+όχι, ότι πλήθος τι εν συνελεύσει ηθέλησε ποτέ να εμπιστευθή εις
+ένα μόνον την του κυβερνάν το όλον φροντίδα, αλλά ότι είς μόνος
+ηθέλησέ ποτε ν' αναδεχθή την επίπονον ταύτην φροντίδα. Δεν
+εννοώ τούτο, είπεν ο Τιβέριος. Διά να το εννοήσης, είπεν ο
+γέρων, υπόθεσε τον εαυτόν σου εις τον τόπον του λαού και του
+ηγεμόνος εις ταύτην την υπερτάτην αρχαιρεσίαν. Τι εκθέτομεν εις
+κίνδυνον; έπρεπε να ειπή ο λαός· τι εκθέτομεν εις κίνδυνον
+εκλέγοντες βασιλέα; Τα αγαθά όλων των άλλων κάμνομεν ιδικά του·
+τας δυνάμεις της πολιτείας δυνάμεις του· συνάπτομεν την δόξαν
+του με την ευημερίαν μας· ως κυριάρχης, θέλει υπάρχει μεθ' ημών
+και δι' ημών· δεν χρειάζεται λοιπόν άλλο, ειμή ν' αγαπά εαυτόν
+διά ν' αγαπά τους υπηκόους του, και να αισθάνεται τα συμφέροντά
+του, διά να ήναι ευεργετικός και δίκαιος. Τοιαύτη ήτο η
+ευπιστία των. Δεν ελογίσθησαν, είπεν ο Ιουστινιανός, τα πάθη
+και τας πλάνας, τα οποία ήθελαν περιστοιχίζει του ηγεμόνος την
+ψυχήν. Τίποτε δεν είδαν, είπεν ο Βελισάριος, παρά την
+αδιαίρετον μονάδα του συμφέροντος, του μεταξύ μονάρχου και
+έθνους. Ενόμισαν ως αδύνατον να ήναι ποτέ το έν μέρος μ'
+ευχαρίστησιν και αταραξίαν ψυχής εχθρός του άλλου. Η τυραννία
+τους εφάνη είδος αυτοχειρίας, ή παραφοράς, ήτις μόνον δύναται
+να ήναι αποτέλεσμα παραφροσύνης. Όταν δε ο ηγεμών πέση εις
+ταύτην την φρενίτιδα, οχυρόνονται από την εσκεμμένην και σοφήν
+βούλησιν του νομοθέτου, διά να την αντιτάξωσι κατά της τυφλής
+και προληπτικής βουλήσεως ανθρώπου εχθρού του εαυτού του. Καλά
+προενόησαν, ότι έπρεπε να φοβώνται πλήθος ανθρώπων φιλοκάκων,
+αλλά δεν αμφίβαλαν, ότι αυτή η συμμαχία, ήτις πάντοτε
+συνίσταται από τους ολιγωτέρους, δεν θέλει ευκόλως καταστείλει
+το καταπληκτικόν πλήθος ανδρών φιλοκάλων, αρχηγός των οποίων
+ήθελεν είσθαι πάντοτε ο ηγεμών. Και τωόντι, προ της δοκιμασίας,
+τις ήθελέ ποτε δυνηθή να προβλέψη, ότι ήθελαν υπάρχει βασιλείς
+τόσον ανόητοι, ώστε ν' αποχωρισθώσιν από τους υπηκόους των και
+να ενωθώσι με τους εχθρούς των; Τούτο είναι τόσον ακατάληπτος
+της φύσεως και του ορθού λόγου ανατροπή, ώστε χρεία να το ίδη
+τις διά να το πιστεύση.
+
+Όσον δι' εμέ, ευρίσκω απλούστατον το να μη το ελπίζη τις. Αλλ'
+η εκλογή ενός μόνου προς διοίκησιν όλων, τούτο εις τον
+εκλεγόμενον έπρεπε να εμπνέη φόβον. Εάν ο πατήρ, ο έχων πέντε ή
+έξ παίδας ν' αναθρέψη, να υπανδρεύση, να καταστήση ευτυχείς εις
+το επάγγελμά των, τόσον δυσκολεύεται να κοιμηθή ήσυχος, τι
+ήθελεν ακολουθήσει εις πατέρα τοσούτων εκατομμύρων παίδων.
+
+Υπόσχομαι, έπρεπε να είπη καθ' εαυτόν, να ζω μόνον υπέρ του
+λαού μου· θυσιάζω την ανάπαυσίν μου διά την ησυχίαν του· και
+υποχρεούμαι να τους δώσω νόμους ωφελίμους και δικαίους, και να
+μην έχω γνώμην ασύμφωνον με τους νόμους τούτους. Όσον
+δυνατώτερον με κατασταίνει ο λαός, τόσον ολιγωτέραν ελευθερίαν
+με αφίνει, όσον δε περισσότερον παραδίδεται εις εμέ, τόσο
+περισσότερον μ' ελκύει προς εαυτόν· χρεωστώ εις αυτόν λόγον των
+αδυναμιών, των παθών, των πλανών μου. Δίδω εις αυτόν δικαιώματα
+εις παν ό,τι είμαι· τέλος απαρνούμαι εμαυτόν, άμα δεχθώ να
+βασιλεύσω· ο δε ιδιώτης εξουδενούται διά να παραχωρήση εις τον
+βασιλέα όλην του την ψυχήν. Γνωρίζεις αφοσίωσιν γενναιοτέραν
+και εντελεστέραν; Ούτως όμως διελογίζετο ο Αντωνίνος, ο Μάρκος
+Αυρήλιος. Δέν έχω τίποτε ιδικόν μου, έλεγεν ο πρώτος. Και αυτό
+το ανάκτορον δεν ανήκει εις εμέ, έλεγεν ο άλλος. Και οι όμοιοί
+των εσυλλογίζοντο ως ούτοι.
+
+Η των χυδαίων ματαιοφροσύνη δεν θεωρεί άλλο εις την υπερτάτην
+εξουσίαν παρά τας μικράς ηδονάς, αι οποίαι την θέλγουν, και την
+εμπνέουν φθόνον, ανάκτορα, αυλήν, τιμάς, και την πομπήν
+εκείνην, την οποίαν ενόμισαν, ότι πρέπει ν' αποδίδωσιν εις την
+εξουσίαν, διά να την κάμωσι σεβασμιωτέραν. Αλλά μ' όλα ταύτα,
+πάντοτε σχεδόν είναι άνθρωπος πλήρης φροντίδων· κατατήκεται από
+ανησυχίας, θύμα των καθηκόντων του, εάν τα εκπληρόνη ακριβώς,
+και καταφρονούμενος, εάν τ' αμελή, και μισούμενος, εάν τα
+προδίδη, στενοχωρούμενος, ενοχλούμενος, και εις το αγαθόν και
+εις το κακόν, έχων εξ ενός μέρους τας κατατηκούσας μερίμνας και
+τας αφορήτους αγρυπνίας· εξ άλλου δε την προς εαυτόν αηδίαν,
+και τον κόρον όλων των αγαθών. Ιδού ποία είναι η κατάστασίς
+του. Καλά έκαμαν ό,τι ημπόρεσαν διά να αξισώσωσι τας ηδονάς του
+με τους κόπους του· αλλ' οι κόποι του είναι άπειροι, αι δε
+ηδοναί του περιορίζονται εις τον στενόν των καθηκόντων του
+κύκλον. Όλη της πολυτελείας η τέχνη δεν δύναται να τον χαρίση
+νέα αισθητήρια, και ενώ αι ηδοναί τον προσκαλούν πανταχόθεν, η
+φύσις του τας απαγορέυει, και η αδυναμία του τας φεύγει. Ούτω
+παν το περί αυτόν περιττεύον είναι ανωφελές δι' αυτόν· το
+ευρύχωρον ανάκτορον δεν είναι άλλο παρά κενόν απέραντον, όπου
+αυτός κατέχει μικράν μόνον γωνίαν. Υπό τα πορφυρά
+παραπετάσματα, και τα χρυσά φατνώματα, ματαίως ζητεί τον εις
+την καλύβην ηδύν ύπνον του γεωργού· εις την τράπεζάν του ο
+μονάρχης αηδιάζει άμα ως άνθρωπος χορτάση.
+
+Καταλαμβάνω, είπεν ο Τιβέριος, ότι ο άνθρωπος είναι τόσον
+αδύνατος, ώστε δεν δύναται ν' απολαύη όλα, οπότε έχει όλα
+αφθόνως· αλλά δεν ημπορεί τις να εκλέξη από αυτά; Αι νεανίσκε,
+έκραζεν ο Βελισάριος, δεν γνωρίζεις την νόσον του κόρου· αύτη
+είναι η ολεθριωτάτη χαύνωσις, εις την οποίαν η ψυχή δύναταί
+ποτε να πέση. Και εξεύρεις, ποία είναι η αιτία ταύτης; Η
+εύκολος απόλαυσις πάντων, ήτις κάμνει να μην αισθάνεταί τις
+τίποτε. Η επιθυμία δεν έχει καιρόν να έλθη, ή ερχομένη
+συμπνίγεται από την αφθονίαν των αγαθών, τα οποία κουράζουν
+αυτήν. Η τέχνη μεταχειρίζεται όλα τα ελατήριά της διά να
+ζωπυρήση τας σβεσθείσας ορέξεις· αλλά της ψυχής η αισθητικότης
+ημβλύνθη, και μη έχουσα της χρείας το κέντρον, δεν γνωρίζει
+ούτε το θέλγητρον ούτε την τιμήν της ηδονής.
+
+Αλλοίμονον εις τον έχοντα όλα ως επιθυμεί! η έξις η
+καταστένουσα τόσον σκληράν της ελλείψεως την αίσθησιν, φέρει
+εις αηδίαν την ηδύτητα των αγαθών, τα οποία έχει τις.
+
+Θέλεις με ομολογήσει όμως, είπεν ο Τιβέριος, ότι είναι διά τον
+ηγεμόνα απολαύσεις κομψαί και ηδείαι, τας οποίας ποτέ ο κόρος
+δεν ακολουθεί. Παραδείγματος χάριν; ηρώτησεν ο γέρων· η δόξα,
+είπεν ο νέος — Ποία δε; Παν είδος δόξης, η των όπλων πρώτη. —
+Πολλά καλά. Νομίζεις λοιπόν, ότι η νίκη είναι ηδονή πολλά
+ευάρεστος; Αι! όταν άφησέ τις εις την γην μυριάδας ανθρώπων
+εσφαγμένων, δύναται να παραδοθή εις την χαράν; Συγχωρώ τους
+διατρέξαντας τους κινδύνους της μάχης να χαρώσι, διότι τους
+διέφυγον. Αλλ' εις ηγεμόνα εκ φύσεως ευαίσθητον, η ημέρα καθ'
+ήν έρρευσαν ποταμοί αίματος και διά την οποίαν θέλουν ρεύσει
+ρύακες δακρύων, ποτέ δεν θέλει είσθαι ωραία ημέρα. Επεριπάτησά
+ποτε εις πεδίον μάχης, επιθύμουν να ίδω Νέρωνά τινα αντ' εμού·
+ήθελε κλαύσει. Ηξεύρω ότι είναι ηγεμόνες ηδυνόμενοι εις τον
+πόλεμον, ως ήθελαν ηδύνεσθαι την θήραν, και εκθέτοντες εις
+κίνδυνον τους υπηκόους των, ως ήθελαν απολύσει τους κύνας των
+εις την θήραν. Αλλ' η προς τας κατακτήσεις μανία είναι είδος
+φιλαργυρίας, ήτις τους βασανίζει, και ποτέ δεν έχει κόρον. Η
+επαρχία, εις την οποίαν εισέβαλον είναι πλησίον της επαρχίας,
+εις την οποίαν εισέτι δεν εισέβαλον. Ολίγον κατ ολίγον η
+φιλοδοξία ερεθίζεται. Τώρα, ή ύστερον επέρχεται ατύχημα, το
+οποίον προξενεί λύπην μεγαλητέραν, παρ' όσην χαράν επροξένησαν
+όλαι αι ευτυχίαι· και, υποθέτων μάλιστα, ότι όλα θέλουν
+επιτύχει, υπάγει τις, και ως Αλέξανδρος, έως εις τα πέρατα της
+οικουμένης, και ως εκείνος επιστρέφει αηδιάσας τον κόσμον και
+εαυτόν, διότι δεν ηξεύρει, τι να κάμη τας απεράντους χώρας, των
+οποίων πλέθρον έν αρκεί προς διατροφήν τον νικητού, και οργυιά
+μία προς ενταφιασμόν του. Εις την νεότητά μου είδα τον τάφον
+του Κύρου· ήτο γεγραμμένον επί του λίθου, «Ω άνθρωπε, όστις ει,
+και όθεν ήκεις· (ότι μεν γαρ ήξεις, οίδα·) Εγώ Κύρος ειμί, ο
+Περσών κτησάμενος την αρχήν. Μη ουν της ολίγης ταύτης γης
+φθονήσης, ή τουμόν σώμα περικαλύπτει.» Φευ! είπα αποστρέψας
+τους οφθαλμούς μου, τωόντι αξίζει ο κόπος να ήναι τις
+κατακτητής!
+
+Τον Βελισάριον ακούω; είπεν ο νέος, με θαυμασμόν. — Ο
+Βελισάριος ηξεύρει παρά πάντα άλλον καλήτερα, ότι ο του πολέμου
+έρως είναι αγριώτατον τέρας, το οποίον η υπερηφάνειά μας
+εγέννησεν. Είναι, επανάλαβεν ο Τιβέριος, δόξα ηδυτέρα, την
+οποίαν ο βασιλεύς δύναται ν' απολαύση, η εκ των ευεργεσιών, την
+οποίαν λαμβάνει ως αντάλαγμα της κοινής ευδαιμονίας. Α! είπεν ο
+Βελισάριος, εάν, αναβαίνων τις εις τον θρόνον, ήτο βέβαιος, ότι
+θέλει ευτυχίσει τους ανθρώπους, ήθελεν είσθαι αναμφιβόλως
+μεγάλον προτέρημα το να κρατή εις τας χείρας του την τύχην του
+κράτους, και δεν ήθελα θαυμάσει, εάν ψυχή γενναία θυσιάση την
+ανάπαυσίν της εις ταύτην την ευγενή φιλοτιμίαν. Αλλ' ερωτήσατε
+τον σεβάσμιον γέροντα, ο οποίος σας διοικεί, εάν ήναι εύκολος η
+εκπλήρωσίς της· Είναι δυνατόν, είπεν ο αυτοκράτωρ, να καταπείση
+τις τους υπηκόους του, ότι έκαμεν όσα ηδυνήθη, διά να βελτιώση
+την σκληρότητα της τύχης των, ν' ανακουφίση τα βάσανά των, και
+να γίνη άξιος της αγάπης αυτών.
+
+Ηγεμόνες τινές αγαθοί, είπεν ο Βελισάριος, ζώντες έλαβον ταύτην
+την μαρτυρίαν, ήτις υπήρξεν η ανταμοιβή και η ηδίστη των
+παρηγορία. Αλλ' εκτός αν κανέν μυστικόν συμβάν δεν εβγάλη εις
+το φανερόν ταύτην των υπηκόων του την αγάπην, και δεν καταστήση
+πασιφανή ταύτην των καρδιών την προσφοράν, τις ηγεμών θέλει
+τολμήσει να ελπίση, ότι αύτη είναι ειλικρινής και ομόψηφος; οι
+αυλικοί του εγγυώνται περί τούτου. Αλλά τις τον εγγυάται διά
+τους αυλικούς του; ενώ το ανάκτορόν του αντηχεί από άσματα
+αγαλλιάσεως, ποίος τον βεβαιόνει, ότι εντός των επαρχιών του, ο
+πρόδομος του ανθυπάτου και η καλύβη του γεωργού δεν αντηχούσιν
+από στεναγμούς; αι δημόσιοι εορταί είναι σκηναί καθ' υπόκρισιν·
+τα εγκώμιά των είναι κατά προσταγήν· βλέπει προ αυτού τους
+ευτελεστάτους ανθρώπους αποθεωμένους, και, ενώ ο τύραννος
+βυθισμένος εις την τρυφήν μεθύει από των κολάκων του τα
+εγκώμια, ο ενάρετος, όστις επί του θρόνου διεβίωσεν ευεργετών
+τον κόσμον, καθ' όσον εξηρτάτο απ' αυτόν, αποθνήσκει λυπημένος,
+χωρίς να μάθη ποτέ, αν είχε φίλον ειλικρινή. Καταθλίβεται η
+καρδία μου, όταν συλλογισθώ, ότι ο Ιουστινιανός μέλλει να
+καταβή εις τον τάφον, καταπεπεισμένος, ότι τον επρόδωκα, και
+ότι παντελώς δεν τον ηγάπησα.
+
+Όχι, εφώναξεν ο αυτοκράτωρ περιπαθώς, και διακοπτόμενος αίφνης,
+όχι, είπε με ολιγωτέραν ζέσιν· ο βασιλεύς δεν είναι τόσον
+δυστυχής, ώστε να μη μάθη ποτέ, αν αγαπάται.
+
+Έστω, είπεν ο Βελισάριος, το ηξεύρει· αλλά και αύτη η ευτυχία,
+ήτις ήθελεν είσθαι τόσον ηδεία, είναι συγκερασμένη με πικρίαν.
+Διότι όσον περισσότερον ο ηγεμών αγαπάται από τους υπηκόους
+του, τόσον περισσότερον η ευτυχία των γίνεται εις αυτόν
+προσφιλής, και τότε το καλόν, το οποίον εις αυτούς κάμνει, και
+τα κακά, από τα οποία τους ανακουφίζει, τον φαίνονται τόσον
+ουτιδανά, παραβαλλόμενα προς το όλον κοινώς των καλών και των
+κακών, ώστε φθάσας εις το τέρμα μακρού γήρατος, ερωτά έτι
+εαυτόν· τι έπραξα; Ηναγκασμένος ν' αντιπαλαίη αδιακόπως προς
+τον χείμαρρον των δυστυχιών, πόσον πρέπει να λυπήται, μη
+δυνάμενος ποτέ να τας νικήση, και αισθανόμενος εαυτόν
+παρασυρόμενον από την φοράν των δυστυχιών. Ποίος ήτον αξιώτερος
+παρά τον Μάρκον Αυρήλιον να ίδη τον κόσμον ευτυχή υπό τους
+νόμους του; Όλαι αι συμφοραί, όλαι αι πληγαί συνέρευσαν επί της
+βασιλείας του. Ήθελεν ειπεί τις, ότι η φύσις όλη επανέστη διά
+να ματαιώση τους κόπους της συνέσεως και της αγαθότητός του·
+Και όστις των μοναρχών πρώτος ήγειρε ναόν εις την ευεργεσίαν
+είναι ίσως ο μόνος ιδών περισσοτέρους δυστυχείς. Αλλά χωρίς να
+υπάγωμεν προς ζήτησιν παραδείγματος μακράν από ημάς, ποία
+βασιλεία είναι δραστηριωτέρα, κατά το φαινόμενον, παρά την του
+Ιουστινιανού; Τριακονταετείς πόλεμοι και νίκαι εις τα τρία μέρη
+του κόσμου· όλαι αι ζημίαι, όσας η αυτοκρατορία έπαθεν εις
+διάστημα μιας εκατονταετηρίδος, επανορθωθείσαι δι' ευτυχιών· οι
+λαοί της άρκτου και της δύσεως αποκρουσθέντες πέραν του
+Δουνάβεως και των Άλπεων· η ησυχία αποδοθείσα εις την Ασίαν·
+βασιλείς νικηθέντες και θριαμβευθέντες, αι κακώσεις αι από του
+λοιμού, των επιδρομών του εχθρού, των σεισμών, εξαλειφθείσαι ως
+από χείρα αγαθοποιόν εκ του κόσμου, φρούρια και ναοί
+αναρίθμητα, άλλα μεν ανακαινισθέντα, άλλα δε κτισθέντα με
+πλειοτέραν λαμπρότητα· τι σεμνότερον και μεγαλοπρεπέστερον!
+Ύστερον δε από αυτά να ίδη εις το γήρας του την αυτοκρατορίαν
+του βεβαρυμένην να κλίνη προς την απώλειάν της, χωρίς να
+δυνηθώσι ποτέ αι νικηφόροι χείρες του να την στηρίξωσιν. Ιδού
+το τέρμα των μόχθων του και όλοι οι καρποί των μακρών αγρυπνιών
+του. Μάθε λοιπόν εκ τούτου, φίλτατε Τιβέριε, να θρηνής την
+τύχην των βασιλέων, και να τους κρίνης με συγκατάβασιν· και
+προπάντων να μη μισής ποτε τον σεβάσμιον γέροντα, όστις σας
+διοικεί, διά το κακόν, το οποίον απερισκέπτως έκαμεν, ή διά το
+καλόν, το οποίον δεν έκαμε.
+
+Με καταπλήττεις, είπεν ο Τιβέριος· η πρώτη δε συμβουλή, την
+οποίαν ήθελα δώσει εις τον φίλον μου τον φέροντα διάδημα,
+ήθελεν είσθαι το να το αποθέση. Να το αποθέση! επανέλαβεν ο
+ήρως. Όχι, φίλε, έχεις γενναιοψυχίαν μεγαλητέραν, και δεν
+θέλεις συμβουλεύσει άνανδρον έργον. Οι κόποι και οι κίνδυνοι σ'
+έκαμαν να παραιτήσης τα όπλα; το ξίφος ή το σκήπτρον είναι έν
+και το αυτό. Πρέπει να εκπληρόνη τις σταθερώς τον προορισμόν
+και τα καθήκοντά του. Μη κρύψης ποτέ εις τον φίλον σου, ότι
+θέλει γίνει θύμα των χρεών του, αλλ' ειπέ του συγχρόνως, ότι
+αυτή η θυσία έχει χάριτας, και αν θέλη να λάβη μισθόν αυτής, ας
+κυριευθή, ας μεθύση από τον ενθουσιασμόν του κοινού αγαθού, ας
+παραδοθή αφειδώς εις το γενναίον τούτο αίσθημα, και ας ελπίζη
+από την αρετήν του την ανταμοιβήν και τον μισθόν των κόπων του.
+Πού δε είναι ούτος ο μισθός; ερώτησεν ο νέος. Είναι, είπεν ο
+γέρων, εις την καθαράν συνείδησιν της αγαθότητος, εις την
+ηδονήν του να φαίνεταί τις φιλάνθρωπος, ευαίσθητος, γενναίος,
+άξιος τέλος της αγάπης των ανθρώπων και της επιβλέψεως του
+αϊδίου Θεού. Νομίζεις, ότι ο αγαθός βασιλεύς υπολογίζεται το
+πρωί το ημερομίσθιόν του; εγέρθητι, λέγει καθ' εαυτόν, και η
+έγερσίς σου ας ήναι έγερσις δικαιοσύνης και ευπορίας. Άφες τας
+μικράς ιδιοτελείας της αναπαύσεώς σου και της ζωής σου· δεν ζης
+διά τον εαυτόν σου. Η ψυχή σου είναι ψυχή μεγάλου λαού· το
+θέλημά σου είναι η κοινή ευχή. Ο δε νόμος το εκφράζει και το
+καθιερόνει. Βασίλευε με αυτόν, και ενθυμού, ότι έργον σου είναι
+η του κόσμου ευδαιμονία. Συνεκινήθης, αγαπητέ μου Τιβέριε, και
+αισθάνομαι την χείρα σου τρέμουσαν εις την ιδικήν μου. Α! έσο
+βέβαιος, ότι η αρετή και εδώ εις τας θλίψεις αυτάς έχει
+ουράνιον θυμηδίαν· δεν ασφαλίζει την ευτυχίαν άμικτον. Αλλ'
+είναι τοιαύτη εις τον κόσμον; εις τον άχρηστον, εις τον κακόν,
+εις τον αγενή άνθρωπον τάχα απόκειται; ο καλός ηγεμών χύνει
+δάκρυα διά τα κακά, τα οποία δεν δύναται ν' ανακουφίση· αλλ'
+αυτά τα δάκρυά του τα νομίζεις άρα πικρά ως τα του φθόνου; ή τα
+της αισχύνης και τα των ελέγχων της συνειδήσεως; είναι δάκρυα
+Τίτου, θρηνούντος διά την απώλειαν μιας ημέρας. Είναι καθαρά,
+ως η πηγή των. Ανάγγειλε λοιπόν εις τον φίλον σου, ούτως
+αξιοπρεπώς, ως να ωμίλει θεός τις διά του στόματός σου,
+ανάγγειλέ του, ότι, αν ήναι ενάρετος, εις οποιανδήποτε
+κατάστασιν και αν τον καταφέρη η τύχη, δεν θέλει τον συμβή ποτέ
+να θεωρήση με όμμα φθονερόν τον ευτυχέστατον των κακών. Αλλ'
+αύτη η πίστις, το στήριγμα της αρετής, δεν συστένεται αφ'
+εαυτής· πρέπει να προετοιμάση τις προς τούτο την ψυχήν του νέου
+ηγεμόνος· αύριον θέλομεν ιδεί ομού το, πώς να την προδιαθέση
+τις προς τούτο. Κάμνει την ψυχήν μου, είπεν ο Τιβέριος προς τον
+Ιουστινιανόν, ό,τι θέλει· την υψόνει, την ταπεινόνει, την
+εγείρει κατά την θέλησίν του. Κατασπαράττει την ιδικήν μου,
+είπεν ο Αυτοκράτωρ· και μετά τους λόγους τούτους, μετά
+στεναγμού εκφυγόντας, ηκολούθησε μακρά σιωπή. Οι αυλικοί του
+εις μάτην επροσπάθησαν να διακεδάσωσι την μελαγχολίαν του.
+Ενωχλήθη από τας προς διασκέδασιν αυτής προσπαθείας των. Την
+επαύριον δε κοινολογήσας, ότι ήθελε μόνος να υπάγη εις
+περίπατον, εμβήκεν εις το πλησίον δάσος. Ο Τιβέριος τον
+επρόσμενεν εκεί. Ανεχώρησαν ομού, και υπήγαν να εύρωσι τον
+ήρωα. Ο νέος δεν ελησμόνησε να τον ενθυμίση την υπόσχεσίν του,
+και ο Βελισάριος εξηκολούθησεν ούτω.
+
+
+
+Κεφάλαιον Θ'.
+
+
+
+Προβάλεται ερώτημα, αν ήναι δυνατόν ν' αγαπά τις την αρετήν δι'
+αυτήν την ιδίαν. Τούτο είναι ίσως ευγενής αυτοματισμός τινών
+εξόχων ψυχών. Αλλ' οσάκις ο έρως της αρετής είναι μετά σκέψεως,
+γίνεται ιδιοτελής. Μη νομίσης, ότι αύτη η ομολογία ατιμάζει την
+φύσιν· θέλεις ιδεί, ότι το θέλγητρον της αρετής καθαρίζεται και
+εξευγενίζεται ως και το την φιλίας· Το έν θέλει είσθαι ως
+παράδειγμα του άλλου.
+
+Η φιλία γεννάται από την ομοιότητα των ηθών, από την ηδονήν και
+την ωφέλειαν· ανεπαισθήτως το αποτέλεσμα χωρίζεται από την
+αιτίαν· τα αίτια γίνονται άφαντα, το αίσθημα μένει· εις τούτο
+ευρίσκομεν άγνωστον θέλγητρον· Αποδίδομεν εις τούτο, εκ
+συνηθείας την ηδονήν της υπάρξεώς μας. Έκτοτε αι λύπαι εις
+μάτην λαμβάνουν τον τόπον των ηδονών, τας οποίας ηλπίζαμεν·
+θυσιάζομεν εις την φιλίαν όλα τ' αγαθά, τα οποία ηλπίζαμεν απ'
+αυτήν· το αίσθημα δε τούτο, συλληφθέν εις την χαράν, τρέφεται
+και αυξάνει εις το μέσον των θλίψεων. Το αυτό συμβαίνει και εις
+την αρετήν. Διά να ελκύση τας καρδίας, πρέπει να προβάλλη τις
+το δέλεαρ της ηδονής, ή της ωφελείας· διότι, πριν την αγαπήση
+τις, αγαπάται, και πριν την απολαύσομεν, ζητούμεν εις αυτήν έν
+άλλο αγαθόν. Όταν ο Ρήγουλος εις την νεότητά του την είδε το
+πρώτον, ήτο τροπαιούχος και περιστεφής με δόξαν· περιπαθώς την
+ηγάπησε· και ηξεύρετε, αν την εγκατέλιπεν, όταν τον έδειξε
+δεσμά και στρεβλώσεις, και πυράς.
+
+Κατά πρώτον λοιπόν μάθε, τι αρέσκει εις τας επιθυμίας του νέου
+ηγεμόνος. Αύται θα είναι πιθανώς, το να ήναι ελεύθερος, ισχυρός
+και πλούσιος, να τον υπακούη ο λαός του, να τον σέβωνται οι
+σύγχρονοί του, και να τον τιμώσιν οι μεταγενέστεροί του.
+Αποκρίσου τον λοιπόν, ότι από την αρετήν εξαρτώνται τα
+πλεονεκτήματα ταύτα, και δεν θέλεις τον απατήσει ποτέ.
+
+Το μυστικόν, το οποίον κρύπτεται από τους υπερηφάνους μονάρχας,
+και το οποίον ο καλός ηγεμών πρέπει να ηξεύρη, είναι, ότι δεν
+υπάρχει άλλο τι, ειμή η δύναμις των νόμων, και ότι, όστις θέλει
+να βασιλεύση αυθαιρέτως, είναι δούλος. Ο νόμος είναι συμφωνία
+όλων των θελήσεων ηνωμένων εις μίαν. Η δύναμίς του λοιπόν είναι
+συνδρομή όλων των δυνάμεων της πολιτείας, οπότε η θέλησις του
+ενός, άμα είναι άδικος, έχει καθ' εαυτής αυτάς ταύτας τας
+δυνάμεις, τας οποίας πρέπει να διαιρέση, να δεσμεύση, να
+εξουδενώση, ή να πολεμήση. Τότε οι τύραννοι καταφεύγουσι ποτέ
+μεν εις πανούργους, οίτινες απατώσι τους λαούς, τους
+εκπλήττουν, τους τρομάζουν και τους προστάζουν να υποταχθώσι·
+ποτέ δε εις ποταπούς δορυφόρους, οίτινες πωλούσι το αίμα της
+πατρίδος των, και ξιφηφορούντες, περιέρχονται κόπτοντες τας τον
+ζυγόν υπερεχούσας κεφαλάς, και τολμούν να επικαλεσθώσι της
+φύσεως τα δίκαια. Εκ τούτου οι οικείοι πόλεμοι, εις τους
+οποίους ο αδελφός λέγει εις τον αδελφόν, «απόθανε, ή υπάκουσε
+εις τον τύραννον, όστις με πληρόνει διά να σε σφάξω.»
+Επαιρόμενος, ότι βασιλεύει διά της δυνάμεως των όπλων ή διά των
+τρομερών της δεισιδαιμονίας γοητευμάτων, ο τύραννος αγάλλεται.
+Αλλ' ας τρέμη, αν παύση μίαν στιγμήν από το να κολακεύη την
+υπερηφάνειαν, ή να υπερασπίζεται την ακολασίαν των επικινδύνων
+οπαδών τούτων. Ούτοι δε υπηρετούν ενταυτώ και επαπειλούν αυτόν
+και ως ανταμοιβήν της υπακοής των απαιτούν την ατιμωρησίαν.
+Όθεν, διά να ήναι τύραννος ενός μέρους του έθνους, γίνεται
+δούλος του άλλου, χαμερπής και αχρείος ομού με τους συναιτίους
+του, καθ' όσον είναι υπερήφανος και σκληρός προς τους λοιπούς
+υπηκόους του. Ας προσέξη καλά μη στενοχωρήση ή απατήση την
+ελπίδα των παθών των βοηθούντων αυτόν· ηξεύρει πόσον είναι
+σκληρά, επειδή διέρρηξαν ως προς τούτο όλους της φύσεως και της
+ανθρωπότητος τους δεσμούς. Αι τίγρεις, αι υπό του ανθρώπου
+τρεφόμεναι διά την θήραν, κατατρώγουν τον κύριόν των, αν ούτος
+λησμονήση να τους δώση μέρος της θήρας. Τοιαύτη είναι η των
+τυράννων συνθήκη.
+
+Καθ' όσον λοιπόν η εξουσία κλίνει προς την τυραννίαν, ασθενεί
+και υποτάσσεται εις τους συγκακούργους της. Χρεωστεί δε να
+αισθανθή τούτο από τας συγκαταβάσεις, τας θεραπείας, την
+δουλοπρεπή ανοχήν, τα οποία πρέπει να μεταχειρισθή προς αυτούς,
+από την μεροληψίαν των νόμων, από την χαυνότητα της αδυναμίας
+των, από τα παράλογα προνόμια, τα οποία χαρίζει εις τους μετ'
+αυτής, εις παν ό,τι είναι ηναγκασμένη να παραχωρή, να
+υποκρίνεται, να υποφέρη φοβουμένη μη την εγκαταλείψωσιν.
+
+Αλλ' αν ήναι η εξουσία σύμφωνος με τους νόμους, εις τους νόμους
+μόνον υποτάσσεται. Είναι θεμελιωμένη επί της θελήσεως και της
+δυνάμεως ολοκλήρου λαού. Δεν έχει άλλους εχθρούς, ειμή τους
+κακούς, τους κοινούς εχθρούς. Εις ότινα συμφέρει διατήρησις της
+κοινής ευταξίας και ησυχίας, ούτος εκ φύσεως είναι υπερασπιστής
+της προστατευούσης αυτά δυνάμεως, και πας πολίτης θεωρεί τον
+εχθρόν του ηγεμόνος ως ίδιόν του εχθρόν.
+
+Έκτοτε δεν είναι εις αυτήν πλέον δύο διαμαχόμενα προς άλληλα
+συμφέροντα· ο βασιλεύς με τον λαόν του σύμμαχος ων, ισχύει και
+πλουτεί όλα τα πλούτη και όλας τας δυνάμεις της πολιτείας. Τότε
+είναι ελεύθερος και ημπορεί να ήναι δίκαιος, μη έχων αντιπάλους
+να φοβηθή, μηδέ φατρίας να κολακεύση. Η δύναμίς του, στερεωμένη
+εσωτερικώς, είναι διά τούτο τόσω μάλλον επίφοβος και σεβασμία
+εξωτερικώς· και επειδή μήτε η φιλοδοξία, μήτε η αλαζονία, μήτε
+η παράλογος επιθυμία δεν εξοπλίζουν ποτέ τας χείρας του, αι υπ'
+αυτού διατηρούμεναι δυνάμεις έχουν όλην την ισχύν των, ότε η
+χρεία το καλέση να υπερασπισθή τον λαόν του κατά της δυναστείας
+των οικείων ή της αρπαγής των ξένων. Ω φίλε, αν η δικαιοσύνη
+είναι η βάσις της υπερτάτης εξουσίας, η ευγνωμοσύνη είναι η
+ψυχή και το δραστηριώτατον αυτής ελατήριον. Ο δούλος εμάχεται
+ακουσίως υπέρ του δεσμωτηρίου και των δεσμών του· ο δε
+ελεύθερος και ευχαριστημένος πολίτης, ο αγαπών τον ηγεμόνα του
+και ο υπ' αυτού ανταγαπώμενος, υπερμαχεί διά το σκήπτρον, ως
+στήριγμά του, διά τον θρόνον ως καταφύγιόν του, και στρατεύων
+υπέρ πατρίδος, βλέπει παντού την εστίαν του.
+
+Α! αι διδασκαλίαι σου, τον είπεν ο Τιβέριος, εγχαράττονται εις
+την ψυχήν μου με φλογώδεις χαρακτήρας. Είθε να εγενόμην και εγώ
+άξιος να τας εγχαράξω εις την ψυχήν των βασιλέων!
+
+Βλέπεις λοιπόν καλώς, υπέλαβεν ο Βελισάριος, ότι η μεγαλειότης
+των, η δύναμίς των θεμελιούται εις την δικαιοσύνην, ότι η
+αγαθότης αυξάνει αυτήν, και ότι ο πλέον απόλυτος μονάρχης είναι
+ο μάλλον αγαπώμενος. Βλέπω, είπεν ο νέος, ότι η ορθή πολιτική
+δεν είναι άλλο παρ' ο υγιής νους, και ότι η βασιλική τέχνη
+συνίσταται εις το ν' ακολουθή τις την κίνησιν του ορθού λόγου
+και της αγαθής καρδίας. Το οποίον είναι το απλούστατον, το
+ευκολώτατον και ασφαλέστατον, είπεν ο Βελισάριος. Αγαθός τις
+χωρικός της Ιλλυρίας ο Ιουστίνος, κατέστησε την βασιλείαν του
+αγαπητήν. Ήτο τάχα έμπειρος πολιτικός; Όχι· αλλ' ο Θεός τον
+είχε προικίσει με ακεραιότητα νοός και αγαθήν ψυχήν. Εάν εγώ
+ήμην βασιλεύς, αυτόν ήθελα πασχίσει να μιμηθώ. Σύνεσις μη
+ευθεία και στρεβλή επιτυγχάνει ενίοτε, αλλά πάντοτε βαδίζει διά
+μέσου σκοπέλων και κρημνών.
+
+Ο βασιλεύς ο λησμονών εαυτόν, διά να ενασχολήται εις την
+ευδαιμονίαν του κόσμου, ήθελε χιλιάκις ολιγώτερον
+ριψοκινδυνεύσει παρά τον πλέον ανήσυχον, τον πλέον ύποπτον τον
+πλέον πανούργον τύραννον. Αλλά τον φοβίζουν· τον τρομάζουν,
+παραστένουν εις αυτόν τον λαόν του ως εχθρόν, τον οποίον πρέπει
+να φοβήται· ούτος δε ο φόβος πραγματοποιεί τον κίνδυνον, τον
+οποίον τον κάμνουν να προβλέψη, διότι ο φόβος γεννά την
+δυσπιστίαν, ήτις παρακολουθεί την έχθραν. Είδες, ότι εις τον
+βασιλέα αι του ιδιώτου χρείαι καταντώσιν εις ολίγα τινά
+πράγματα, ότι ημπορεί ν' απολαύση με ολίγας δαπάνας όλα της
+ζωής τ' αληθή αγαθά, ότι ο κύκλος είναι εις αυτόν ωρισμένος,
+και ότι πέραν αυτού δεν είναι πλην ματαιότης, φαντασία και
+φρεναπάτη. Αλλ' ενώ η φύσις νομοδοτεί να ήναι εγκρατής, όλα τα
+περί αυτόν τον αναγκάζουσι να ήναι άπληστος.
+
+Σύμφωνος ων με τον λαόν, δεν ήθελεν έχει άλλο συμφέρον, άλλο
+κόμμα, ειμή το της πολιτείας· μεταξύ των ενσπείρουν υποψίαν.
+Καταπείθουν τον ηγεμόνα να φυλάττεται από πλήθος απειθές,
+ταραχοποιόν και στασιώδες· τον πιστοποιούν, ότι πρέπει να έχη
+δυνάμεις κατ' αυτού. Όθεν εξοπλίζεται κατά του λαού του. Ηγεμών
+του κόμματός του είναι η φιλοδοξία και η πλεονεξία, και, διά να
+χορτάση την άπληστον ταύτην ύδραν, νομίζει, ότι χρεωστεί να
+επιφυλάττεται μέσα εις αυτόν μόνον ανήκοντα, τοιαύτη είναι η
+αιτία της διαιρέσεως της μεταξύ των επαρχιών του λαού και των
+επαρχιών του Καίσαρος, της μεταξύ του κοινού καλού και του
+καλού του μονάρχου, την οποίαν είδαμεν εις την Αυτοκρατορίαν.
+Όθεν άμα ο ηγεμών προσβάλλεται από την ιδέαν της ιδιοκτησίας,
+και αποδίδει εις αυτήν την ασφάλειαν του διαδήματος και της
+ζωής του, κατά φυσικόν λόγον γίνεται φειδωλός εκείνου, το
+οποίον ονομάζει κτήμα του, νομίζει, ότι πλουτεί από τους
+υπηκόους του, και ότι κερδαίνει ό,τι απ' αυτούς αρπάζει,
+ευρίσκει, ότι εξασθενών αυτούς δύναται να τους υποδουλώση. Εκ
+τούτου οι δόλοι και αι απάται, όσα μεταχειρίζεται προς γύμνωσίν
+των. Εκ τούτου οι στεναγμοί, αι μεμψιμοιρίαι και οι γογγυσμοί
+των. Εκ τούτου ο εμφύλιος εκείνος και υπόκρυφος πόλεμος, όστις,
+ως κεκρυμμένον πυρ, υποθαλπόμενος εις τον κόλπον της πολιτείας,
+αναφαίνεται εδώ και εκεί δι' εκρήξεων αιφνιδίων. Ο ηγεμών τότε
+αισθάνεται χρείαν βοηθείας, την οποίαν επρομηθεύθη, νομίζει,
+ότι ήτο προβλεπτικός, και δεν καταλαμβάνει, ότι, αν ήτο
+δίκαιος, δεν ήθελεν έχει χρείαν των δειλών τούτων προφυλάξεων,
+και ότι τα δουλοπρεπή και σκληρά πάθη, τα υπομίσθιά του, ήθελαν
+είσθαι εις αυτόν ανωφελή, εάν είχεν αρετάς. Τούτο, Τιβέριε, ο
+νέος ηγεμών χρεωστεί ν' ακούη από το στόμα σου. Καταπεισθείς
+άπαξ εντελώς, ότι η πολιτεία και αυτός είναι έν, και ότι αυτή η
+ενότης συγκροτεί την δύναμιν του, ότι είναι βάσις της
+μεγαλειότητός του, της αναπαύσεως και της δόξης του, θέλει
+θεωρεί την ιδιοκτησίαν ως ανάξιον του διαδήματος προνόμιον,
+και, μη λογιζόμενος ως αληθή αγαθά άλλα, παρ' όσα χορηγεί εις
+τον λαόν του ((3), θέλει είσθαι δίκαιος προς συμφέρον του,
+μετριόφρων εκ φιλοδοξίας, και ευεργετικός εκ φιλαυτίας. Ιδού,
+κατά ποίαν έννοιαν, φίλε μου, η αλήθεια είναι μήτηρ της αρετής.
+
+Αναμφιβόλως χρειάζεται γενναιότης, διά ν' αρχίση τις από αυτήν
+με τους βασιλείς· και ότι δουλοπρεπείς κόλακες τους κατέπεισαν,
+ότι βασιλεύουν διά τον εαυτόν των, ότι η ανεξαρτησία των
+συνίσταται εις το να θέλωσιν ό,τι τους αρέσκει, ότι αι
+φαντασιοκοπίαι των είναι νόμοι, υπό τους οποίους τα πάντα
+χρεωστούν να υποκύπτωσιν. Ο ειλικρινής και γενναίος φίλος το
+πρώτον δεν επιτυγχάνει εις την διάλυσιν του αθεμελιώτου
+συστήματος. Αλλ' αν άπαξ τον ακούσωσι, δεν θέλουν πλέον ακούει
+άλλους ειμή αυτόν· άμα δε η πρώτη αλήθεια δοκιμασθή, τότε αι
+λοιπαί έρχονται παμπληθεί, και θέλουν έχει ελευθέραν είσοδον, ο
+δε ηγεμών όχι μόνον δεν θέλει τας αποφεύγει, αλλά θέλει υπάγει
+εις προϋπάντησίν των. Η αλήθεια θέλει τον κινήσει ν' αγαπήση
+την αρετήν, η δε αρετή θέλει καταστήσει εις αυτόν την αλήθειαν
+προσφιλή. διότι η προς το άγνωστον αγαθόν ροπή δεν είναι άλλο
+τι, ειμή αυτοματισμός συγκεχυμένος και αόριστος. Ο επιθυμών να
+ήναι ωφέλιμος εις τους ανθρώπους επιθυμεί να ήναι συγχρόνως
+έμπειρος. Αλλ' η αλήθεια, την οποίαν χρεωστεί να ζητή ο ηγεμών,
+είναι η γνώσις των συνδεουσών την ανθρωπότητα σχέσεων. Δι'
+αυτόν αληθές είναι το δίκαιον και το ωφέλιμον, ο εις την
+κοινωνίαν κύκλος των χρειών, η σειρά των καθηκόντων, η αρμονία
+των συμφερόντων, το συνάλλαγμα των βοηθειών, και η δικαιοτάτη
+μεταξύ των εργαζομένων το καλόν διανομή αυτού.
+
+Εις ταύτα οφείλει να ενασχολήται δι' όλης της ζωής του, να
+μελετά εαυτόν, να μελετά τους ανθρώπους, να προσπαθή να
+διακρίνη την ενδόμυχον διάθεσίν των, την έξιν, τον χαρακτήρα,
+την επιρροήν της γνώμης των, το ισχυρόν και το ασθενές μέρος
+του νοός και της ψυχής, να σπουδάζη όχι με κενόσπουδον και
+εφήμερον περιέργειαν, αλλά με θέλησιν σταθεράν και σοβαράν ως
+προς τους κόλακας, τα ήθη, την ευφυίαν, τους βιομηχανικούς
+πόρους των υπηκόων του, και την διαγωγήν των όσους διορίζει
+κυβερνήτας. Διά να διδάσκεται δε καλήτερα, να δώση πανταχόθεν
+ελευθέραν είσοδον εις το φως· αποστρεφόμενος δε την
+συκοφαντίαν, να ενθαρρύνη, να προστατεύη τους όσοι τον
+αναγγέλουν καθαρώς τας καταχρήσεις τας εις το όνομά του
+γινομένας. Ιδού τι ονομάζω φιλαλήθειαν. Και τοιουτοτρόπως θέλει
+την αγαπά, είπεν ο αυτοκράτωρ προς τον Τιβέριον, ηγεμών ο
+πεπεισμένος, ότι δεν δύναται να ήναι μέγας, ειμή μόνον καθόσον
+θέλει είσθαι δίκαιος. Συ θέλεις τον διδάξει να ήναι ανεξάρτητος
+και ελεύθερος εν τω μέσω της αυλής του. Τώρα δε εις την
+ελευθερίαν του αυτήν πρέπει να δυσπιστή, και κατ' αυτής σε φέρω
+εις πάλην· και εδώ έτι έχει χρείαν ο ζήλος σου να ήναι
+γενναίος. Θέλει δε είσθαι τοιούτος, είπεν ο νέος· μόνον οδήγει
+τον· ταύτα ειπόντες, απεχωρίσθησαν.
+
+Παράξενον, είπεν ο αυτοκράτωρ, ότι παντού και πάντοτε οι φίλοι
+του λαού εμισήθησαν από τους κατ' επάγγελμα πατέρας του λαού.
+Το μόνον αμάρτημα του ήρωος τούτου είναι, ότι ήτο δημοτικός. Εκ
+τούτου έδωκε λαβήν εις τας συκοφαντίας της αυλής μου, ίσως και
+εις την ζυλοτυπίαν μου. Φευ! Με τον παρέστεναν επίφοβον! Ήθελα
+καλήτερα κάμει, αν τον εμιμούμην.
+
+
+
+Κεφάλαιον Ι'
+
+
+
+Την επαύριον την ίδιαν ώραν, ο Βελισάριος τους επερίμενεν επί
+την οδού, υπό παλαιάν τινα δρυν, όπου την προτεραίαν εκάθηντο,
+και έλεγε καθ' εαυτόν· είμαι πολύ ευδαίμων εις την δυστυχίαν
+μου, ευρών εναρέτους άνδρας, οίτινες καταδέχονται να έρχωνται,
+διά να με διασκεδάζωσι και να συνδιαλέγωνται μετ' εμού περί των
+μεγάλων της ανθρωπότητος αντικειμένων! πόσον μεγάλην δύναμιν
+έχουν αυτά τα συμφέροντα επί την ψυχής! Με προξενούν λήθην των
+δυστυχιών μου. Μόνη η ιδέα του, ότι ημπορώ να έχω επιρροήν επί
+της τύχης των εθνών με παρακινεί να υπάρχω έξω εμαυτού, να
+υψόνωμαι υπέρ τον ίδιον εμαυτόν, και καταλαμβάνω, πως διά της
+εις ολόκληρον λαόν γινομένης ευεργεσίας πλησιάζει ο άνθρωπος
+εις την θεότητα.
+
+Ο Ιουστινιανός και ο Τιβέριος, προχωρούντες, ηχούσαν τας
+τελευταίας ταύτας λέξεις. Επαινείς την ευεργεσίαν, είπεν ο
+αυτοκράτωρ, και τωόντι, από όλας τους αρετάς δεν είναι άλλη,
+έχουσα πλειοτέρας χάριτας. Ευδαίμων ο δυνάμενος ελευθέρως να
+παραδοθή εις την γλυκείαν ταύτην έφεσιν. Αλλά φευ! πρέπει να
+την μετριάση, είπεν ο ήρως, και εάν δεν ήναι μετά λόγου, εάν
+δεν διευθύνεται κατά το δίκαιον, εξοκείλει μετ' αυτής
+ανεπαισθήτως εις κακίαν, πάντη εναντίαν. Άκουσέ με, νέε,
+επρόσθεσεν αποτείνας τον λόγον προς τον Τιβέριον.
+
+Εις τον βασιλέα η ηδυτέρα άσκησις της υπερτάτης εξουσίας είναι
+να διανέμη κατ' αρέσκειάν του τας τιμάς και τας χάριτας. Η προς
+τούτο φέρουσα κλίσις έχει τόσον πλειότερα θέλγητρα, καθ' όσον
+ομοιάζει την ευεργεσίαν· και ο καλήτερος ηγεμών ήθελεν απατηθή,
+εάν δεν επροφυλάττετο κατά της κολακείας. Βλέπει εκείνο μόνον,
+το οποίον τον πλησιάζει, και παν ό,τι τον πλησιάζει, τον λέγει
+ακαταπαύστως, ότι η μεγαλειότης του όλη ευρίσκεται εις την
+αυλήν του, ότι η μεγαλοπρέπειά του λαμβάνει όλην αυτής την
+λάμψιν από τον περί αυτόν όγκον, και ότι δεν απολαύει αλλέως τα
+δίκαιά του, και το κάλλιστον προνόμιόν του ειμή διά των δωρεών,
+τας οποίας διαχύνει, και τας οποίας ονομάζουν ευεργεσίας του .
+. . . . ευεργεσίας του, ω δίκαιε Θεέ! την τροφήν του λαού! η
+κολακεία, η χάρις, η πλάνη, τον περιστοιχίζουν. Η μετά
+προσκαρτερήσεως κολακεία, η έξις τον κυριεύουν χωρίς να το
+αισθανθή. Δεν βλέπει ποσώς τα δάκρυα, δεν ακούει τας κραυγάς
+του διά την πολυτέλειαν γογγίζοντος πτωχού· βλέπει την χαράν,
+ακούει τας ευχάς του εγκωμιάζοντος αυτήν αυλικού, συνειθίζει να
+πιστεύη, ότι τούτο είναι αρετή. Χωρίς δε να εξετάση την πηγήν
+του πλούτου, τον διασκορπίζει ασώτως ως ίδιόν του κτήμα. . Αι!
+εάν ήξευρε, πόσον ακριβώς αγοράζει τούτο, και πόσους δυστυχείς
+καταστένει, χάριν ολίγων αχαρίστων! Θέλει το μάθει, αγαπητέ μου
+Τιβέριε, εάν ποτε έχη αληθή φίλον. Θέλει μάθει, ότι η ευεργεσία
+συνίσταται ολιγώτερον εις το να καταδαπανά παρά εις το να
+φείδεται· ότι όλα, όσα δίδει εις τον ευνοούμενον, τ' αφαιρεί
+από τον άξιον, και ότι αύτη είναι η πηγή των μεγίστων δεινών,
+υπό των οποίων το κράτος καταθλίβεται.
+
+Βλέπεις την εύνοιαν με όμμα ολίγον αυστηρόν, είπεν ο νέος. Την
+βλέπω τοιαύτην, οποία είναι, είπεν ο γέρων, ως προτίμησιν
+ατομικήν, ήτις εις την εκλογήν και χρήσιν των ανθρώπων
+ανατρέπει την τάξιν της δικαιοσύνης, της φύσεως και τον ορθού
+λόγου. Και τωόντι η δικαιοσύνη απονέμει τας τιμάς εις την
+αρετήν, τας ανταμοιβάς εις τας υπηρεσίας· η φύσις αποδίδει τα
+μεγάλα αξιώματα εις τα μεγάλα προτερήματα· ο δε ορθός λόγος
+θέλει να μεταχειριζώμεθα τους ανθρώπους, όσον το δυνατόν,
+αρμοδιώτερον. Η εύνοια δίδει εις την εράσμιον κακίαν το ανήκον
+εις την αρετήν, προτιμά την αρέσκειαν παρά τον ζήλον, την
+κολακείαν παρά την αλήθειαν, την χαμέρπειαν παρά των
+μεγαλοφροσύνην· και ως να ήτο το δώρον του αρέσκειν ισότιμον, ή
+ενέχυρον όλων των δώρων, ο αποκτών αυτό δύναται να επιθυμή τα
+πάντα. Ούτως, η εύνοια είναι οιωνός κακής βασιλείας, και ο
+ηγεμών ο παραδίδων εις τους ευνοϊκούς του την φροντίδα της
+δόξης του και των υπηκόων του την τύχην, δίδει υπόνοιαν εις έν
+εκ των δύο τούτων, ή ότι μικρόν νομίζει, το οποίον τους
+εμπιστεύεται, ή ότι αποδίδει εις την εκλογήν του την δύναμιν
+του μεταμορφόνειν τας ψυχάς και καταστένειν συνετόν, έμφρονα
+και ήρωα τον γέροντα δούλον, ή τον κουφόν νέον.
+
+Τούτο ήθελεν είσθαι ανόητος οίησις, είπεν ο Τιβέριος· αλλ'
+είναι εις την πολιτείαν μυρία χρέη, τα οποία όλοι οι άνθρωποι
+δύνανται να εκπληρώσιν. Ουδέν, είπεν ο Βελισάριος, το οποίον να
+μη απαιτή, αν όχι επιτήδειον, τουλάχιστον χρηστόν άνδρα, η δε
+εύνοια αναζητεί τόσον ολίγον τον ένα, όσον και τον άλλον. Και
+όχι μόνον τους παραμελεί, αλλά και τους ρίπτει εις αθυμίαν, και
+διά τούτο αφανίζει σύρριζα τα προτερήματα και τας αρετάς. Η
+άμιλλα προξενεί ζωήν, η δε εύνοια, θάνατον. Η πολιτεία, όπου
+επικρατεί αύτη, ομοιάζει τας ερήμους πεδιάδας, όπου αυτομάτως
+τινά ωφέλιμα φυτά συμπνίγονται από βάτους. Αλλά με τούτο δεν
+λέγω ικανά· διότι εδώ τας μεν βάτους καλλιεργούσι, τα δε
+ιαματικά φυτά εκριζόνουν και καταπατούν.
+
+Υποθέτεις, είπεν ο Τιβέριος, ότι η εύνοια δεν είναι ποτέ
+δικαία, και δεν κάμνει ποτέ καλάς εκλογάς. Σπανιώτατα, είπεν ο
+Βελισάριος, και αι διά κλήρου γινόμεναι αρχαιρεσίαι απατώσι
+πολύ ολιγώτερον. Η έννοια προσκολλάται εις τον θηρεύοντα μόνον
+αυτήν, η δε αξία δεν καταδέχεται να την ζητή. Είναι λοιπόν
+βέβαιον, ότι λησμονεί τον ωφέλιμον άνδρα, τον αμελούντα αυτήν,
+και προτιμά βεβαίως τον φιλόδοξον, τον θηρεύοντα αυτήν. Ποίαν
+δε πλησίασεν ο σοφός, ή ο ήρως ημπορεί προς αυτήν να έχη; Είναι
+ικανός να υποφέρη τους εξευτελισμούς, τους οποίους απαιτεί από
+τους δούλους του ο ευνοών; Η άκαμπτός του ψυχή θέλει υποταχθή
+εις τας μηχανουργίας της αυλής; Εάν διά το γένος του ήναι
+πλησίον του ηγεμόνος, και εις τον κύκλον των ευνοουμένων,
+οποίας δολιότητας ήθελεν εφεύρει η ειλικρίνειά του, η
+ακεραιότης και η χρηστότης του; Ούτος τάχα απατά και κολακεύει
+καλήτερον; μελετά επιμελέστερον τας κλίσεις και τας απεχθείας
+του δεσπότου; ηξεύρει να προσποιήται και να υποκρίνεται
+επιδεξιώτερα; να σιωπά και να μεταμορφόνη ό,τι προσκρούει, να
+λέγη ό,τι μόνον αρέσκει; Ημπορεί τις χίλια προς έν να θέση
+ενέχυρον, ότι ο ευνοούμενος υπό του ηγεμόνος αναξίως ευνοείται.
+Ο ευνοούμενος υπό ειδήμονος, δικαίου και σοφού ηγεμόνος, είπεν
+ο αυτοκράτωρ, είναι πάντοτε ανήρ χρηστός.
+
+Ο ειδήμων, ο δίκαιος, ο σοφός ηγεμών, είπεν ο Βελισάριος, δεν
+έχει κανένα υπό την εύνοιάν του. Είναι άξιος να έχη φίλους, και
+έχει· η εύνοιά του δεν κάμνει τίποτε προς χάριν των. Ούτοι δε
+ήθελαν ερυθριάσει, λαμβάνοντες παρ' αυτής τι. Ο Τραϊανός είχε
+τον Λογγίνον άξιον φίλον, οποίος ποτέ ίσως δεν υπήρξεν. Ο φίλος
+ούτος ηχμαλωτίσθη από τους Δάκας. Ο βασιλεύς αυτών εμήνυσεν εις
+τον αυτοκράτορα, ότι, αν δεν ήθελε δεχθή την οποίαν τον
+επρόβαλαν ειρήνην, ήθελε θανατώσει τον αιχμάλωτόν του.
+Ηξεύρεις, οποία ήτο του Τραϊανού η απόκρισις; Έκαμεν εις τον
+Λογγίνον την τιμήν να εκφωνήση δι' αυτόν ό,τι ο Ρήγουλος είχεν
+εκφωνήσει δι' εαυτόν. Ιδού άνδρες, οποίους θέλω· το να ήναι δέ
+τις τοιούτου ηγεμόνος φίλος είναι ένδοξον. Ούτως ο Λογγίνος
+έπιε το κώνειον τάχιστα, διά να μη αφήση τον αυτοκράτορα να
+κινηθή εις οίκτον.
+
+Με καταθλίβεις, είπεν ο Τιβέριος. Ναι, αισθάνομαι, ότι, όταν το
+κοινόν συμφέρον κινδυνεύη, δεν συγχωρεί τίποτε εις την εύνοιαν
+του ηγεμόνος. Ημπορεί ενίοτε να έχη προτιμήσεις ιδίας, αφορώσας
+μόνον το συμφέρον.
+
+Καμμίαν δεν ημπορεί να δείξη, είπεν ο Βελισάριος, εις την
+οποίαν να μη ενέχεται και το συμφέρον της πολιτείας. Τίποτε δεν
+εξέρχεται εξ αυτού χωρίς συμφέρον. Και χρεωστεί να ηξεύρη ως
+και αυτάς της υποδοχής του τας φιλοφροσύνας να διανέμη.
+Νομίζουν τινές, ότι η εύνοια είναι μικρόν κακόν εις τα μικρά
+πράγματα· αλλ' η ελευθερία του διανέμει χάριτας· έχει τόσα
+θέλγητρα, και η έξις αυτού είναι τόσον ηδεία, ώστε δεν
+κρατείται πλέον ο άνθρωπος, αφού γίνη έκδοτος εις τούτο. Ο
+κύκλος της ευνοίας εκτείνεται, η ελπίς του να προχωρήσωμεν
+δίδει χώραν εις μηχανουργίας· του δε προχώματος τούτου
+διασπασθέντος άπαξ, αφαιρείται το μέσον, το οποίον η ψυχή του
+ηγεμόνος αντιτάσσει εις την ώθησιν των παθών και συμφερόντων
+της αυλής του; Το πρόχωμα τούτο, αγαπητέ μου Τιβέριε, το οποίον
+δεν πρέπει να διαπερά η σκευωρία, είναι η επιθυμία του καλού. Ο
+ηγεμών, ο έχων εις την εκλογήν των ανθρώπων κανόνα μόνον την
+επιείκειαν, δεν αφίνει ελπίδα εις ουδέν άλλο, ειμή την αξίαν.
+Αι αρεταί, τα προτερήματα, αι υπηρεσίαι, είναι τα μόνα δεκτά
+εις αυτόν προνόμια· και όποιος ποθεί τιμάς είναι ηναγκασμένος
+να γίνη άξιος τούτων. Τότε η σκευωρία αθυμήσασα παραχωρεί τον
+τόπον αυτής εις την άμιλλαν· η δε τρομερά προσδοκία αθεραπεύτου
+δυσαρεσκείας απαγορεύει εις τους φιλοδόξους τας μηχανάς και
+τους δόλους. Αλλ' επί του ηγεμόνος, όστις αποφασίζει κινούμενος
+από προσωπικάς κλίσεις, έκαστος έχει το δίκαιον να ζητή όλα,
+επιτυγχάνει δε όστις ηξεύρει καλήτερα να κλέπτη την εύνοιάν
+του, να ελκύη προς το μέρος του τους δούλους των δούλων του,
+και κατ' ολίγον να υψωθή έρπων. Ο επιδέξιος και γόης προχωρεί·
+ο δε επαιρόμενος εις την αρετήν του ανήρ απομακρύνεται και
+μένει εις λήθην. Εάν υπηρεσία τις αξιόλογος τον καταστένη
+επίσημον μεταξύ του πλήθους, εάν η ανάγκη, την οποίαν έχουν απ'
+αυτόν, κάμη να τον μεταχειρισθώσι κατ' αξίαν, όλαι αι φατρίαι,
+εκ των οποίων καμμία δεν είναι ιδική του, συνομνύουν προς
+αφανισμόν του· και είναι ηναγκασμένος, ή να ταπεινωθή,
+αντιτάσσων ραδιουργίαν, ή να παραδοθή χωρίς υπεράσπισιν εις των
+φθονερών την μανίαν. Όταν η αυλή ήναι πολυπράγμων, είναι χάος
+παθών, και νομίζω, ότι ουδέ αυτή η σοφία δύναται να διακρίνη
+εις αυτό την αλήθειαν. Το κοινόν όφελος δεν είναι πλέον τίποτε·
+η προσωποληψία αποφασίζει και τον ψόγον και τον έπαινον. Ο δε
+ηγεμών, ο υπό του ψεύδους κατακρατούμενος, βεβαρυμένος από την
+αμφιβολίαν και την δυσπιστίαν, δεν εξέρχεται πολλάκις δι' άλλο
+από την απορίαν, ειμή διά να πέση εις την πλάνην. Δια τι να μη
+πιστεύη τας πράξεις των; υπέλαβεν ο Τιβέριος· αύται ομιλούν
+μεγαλοφώνως.
+
+Αι πράξεις, είπεν ο γέρων, και αυταί αι πράξεις αλλοιούνται και
+αλλάσσουν μορφήν, αλλάττουσαι αυτόπτας μάρτυρας. Κατά την
+έκβασιν κρίνονται αι επιχειρήσεις. Αλλά ποσάκις αι ανόητοι
+επιχειρήσεις έλαβαν καλήν έκβασιν, αι δε φρόνιμοι κακήν; Ο
+άνθρωπος είναι ενίοτε πλέον ευτυχής παρά σοφός, άλλοτε δε πλέον
+σοφός παρ' ευτυχής· και εις αυτήν και εις την άλλην τύχην,
+είναι πολύ δύσκολον να εκτιμήση τις τους ανθρώπους, προ πάντων
+δε ηγεμών παραδεδομένος εις την γνώμην της αυλής του.
+
+Ο Ιουστινιανός εις το γήρας του είναι απόδειξις τούτου, είπεν ο
+αυτοκράτωρ· ηπατήθη σκληρώς.
+
+Αι! ποίος ηξεύρει καλήτερα από εμέ, είπεν ο Βελισάριος, πόσον
+οι ψευδείς φίλοι του κατεχράσθησαν την εύνοιάν του, και όλα,
+όσα η διαβολή έκαμε διά να τον απατήση! Υπ' αυτής ο Ναρσής
+επέμφθη εις Ιταλίαν, διά να διακόψη τας σειράς των νικών μου. Ο
+αυτοκράτωρ δεν είχε σκοπόν ν' αντιτάξη εις εμέ ανταγωνιστήν τον
+ταμίαν του. Αλλ' ο Ναρσής είχε τους ιδικούς του εις την αυλήν,
+απέκτησεν ιδικούς του εις το στράτευμα. Η διχόνοια εισεχώρησεν
+εις αυτό· και απωλέσθησαν τα Μεδιόλανα, το προπύργιον της
+Ιταλίας. Ο Ναρσής ανεκλήθη· δεν ήτον όμως πλέον καιρός. Τα
+Μεδιόλανα εκυριεύθησαν, ο λαός όλος εσφάγη, και η Λιγυρία
+απεσπάσθη από την εξουσίαν των όπλων μας. Χαίρω, ότι ο Ναρσής
+εύρε χάριν παρά τω αυτοκράτορι. Χρεωστούμεν δε εις την
+παράλυσιν της πειθαρχίας την σωτηρίαν της ζωής τούτου του
+μεγάλου ανδρός. Αλλ' επί της δημοκρατίας ο Ναρσής ήθελε
+καταδικασθή εις θάνατον διά το έγκλημά του, ότι απεχώρισεν απ'
+εμέ μέρος του στρατού μου, και ότι με παρήκουσεν. Ανεκλήθην και
+εγώ, και, διά να στρατηγώσιν αντ' εμού, νέα τις μηχανορραφία
+ενήργησε να εκλεχθώσιν ένδεκα στρατηγοί, όλοι φθονούντες
+αλλήλους, οίτινες διαφωνούντες ενικήθησαν. Εξ αιτίας τούτου
+απωλέσαμεν ολόκληρον την Ιταλίαν. Αλλ' αποστέλλομαι πάλιν εκεί,
+χωρίς όμως στράτευμα. Διατρέχω την Θράκην και την Ιλλυρίαν προς
+στρατολογίαν· συλλέγω μόλις ολίγους, και αυτούς γυμνούς. Φθάνω
+εις Ιταλίαν με τους αθλίους τούτους χωρίς ίππους, χωρίς όπλα,
+χωρίς ζωοτροφίας. Τι ηδυνάμην να κάμω εις την κατάστασιν
+ταύτην; Εδυσκολεύθην μεγάλως να σώσω την Ρώμην. Εν τοσούτω οι
+εχθροί μου εθριάμβευαν εις την αυλήν, και έλεγαν προς αλλήλους,
+«όλα υπάγουν καλά, διότι εκείνος είναι εις τα λοίσθια, και
+μέλλομεν να τον ιδώμεν πεσόντα.» Δεν έβλεπαν εις τα κοινά
+πράγματα άλλον παρά εμέ, και ήσαν ευχαριστημένοι, αν μόνον η
+απώλειά των εδύνατο να επιφέρη την ιδικήν μου. Εζητούσα
+στρατεύματα, και εστάλθη η ανάκλησίς μου· διάδοχόν μου δε
+έστειλαν τον Ναρσήν στρατηγούντα ισχυρόν στράτευμα. Ο Ναρσής
+εδικαίωσε την εκλογήν του· και ήτον ίσως ευτυχία ο αντ' εμού
+διορισμός αυτού. Αλλά, διά να με βλάψωσιν, έπρεπε να βλάψωσι
+την ευτυχίαν των όπλων μου· και ηγόραζον την απώλειάν μου με
+ζημίαν του κράτους. Ιδού τι η ραδιουργία έχει τωόντι ολέθριον.
+Προς ανύψωσιν ή απώλειαν ενός θυσιάζει στράτευμα, έν κράτος, αν
+η χρεία το καλέση.
+
+Αι! με διδάσκεις, ανεβόησεν ο Ιουστινιανός, όλα, όσα έγιναν
+προς αμαύρωσιν της δόξης σου. Οποία του αυτοκράτορος αδυναμία,
+ώστε να πιστεύση περί σου τους εχθρούς σου! Γείτον, τον είπεν ο
+Βελισάριος, δεν ηξεύρεις, πόσον η του βλάπτειν τέχνη είναι
+λεπτουργημένη εις την αυλήν· πόσον η σκευωρία είναι επίμονος,
+δραστηρία, επιδεξία, καταπειστική. Προσέχει καλώς μη προσκρούση
+εις την γνώμην του ηγεμόνος, ή την θέλησίν του, την κλονίζει
+κατ' ολίγον, και, ως το διά του προχώματος διηθούν ύδωρ, την
+υποσκάπτει ανεπαισθήτως, και τέλος την ανατρέπει. Έχει τόσον
+περισσοτέραν υπεροχήν, όσον ο καταπολεμούμενος απ' αυτήν
+χρηστός ανήρ είναι ανύποπτος και απροφύλακτος, και έχων υπέρ
+αυτού τας πράξεις του, τας οποίας παραμορφόνουν, και την φήμην,
+της οποίας η φωνή συμπνίγεται εις τας πύλας των ανακτόρων. Εκεί
+ο φθόνος ομιλεί· και ουαί εις τον απόντα άνθρωπον τον οποίον
+απεφάσισε να καταλύση! Δεν είναι δυνατόν, ώστε εις τας ευτυχίας
+να μη εδοκίμασε και αποτυχίας, ευθύς κατηγορείται δι' αυτάς,
+και ότε μάλιστα πράττει το κάλλιστον, ονειδίζεται, ότι δεν
+έπραξε καλήτερα· άλλος πάσχει χειρότερον, χάνει τα προτερήματά
+του. Εξ ενός μέρους το κακόν αυξάνει, εκ του άλλου το καλόν
+σμικρύνεται, και, του όλου ισοσταθμιζομένου, ο χρησιμώτατος
+άνθρωπος γίνεται επικίνδυνος. Αλλά μεγαλήτερον παρά την πτώσιν
+του κακόν είναι η ύψωσις εκείνου, τον οποίον η διαβολή θέτει
+εις τον τόπον του, και ο οποίος κοινώς δεν είναι άξιος ταύτης.
+Τοιαύτην εντύπωσιν κάμνει το παράδειγμα αδίκου δυστυχίας και
+αναξίας ευημερίας. Εκ τούτου η ελάττωσις του όλου, η λήθη των
+καθηκόντων, η ευτολμία της αισχύνης, η προπέτεια του
+πταίσματος, και όλαι αι υπό της ακολασίας συγχωρημέναι
+καταχρήσεις. Τοιαύτη είναι η της ευνοίας βασιλεία. Κρίνε, πόσον
+μέλλει αυτή να ταχύνη της αυτοκρατορίας την πτώσιν.
+Αναμφιβόλως. Ω! τούτο είναι εις τον ηγεμόνα ολεθρία αδυναμία,
+είπεν ο αυτοκράτωρ· αλλ' ίσως συγχωρητέα εις γέροντα
+απαυδήσαντα να βλέπη εαυτόν τριάκοντα έτη παλαίοντα ματαίως
+κατά της ειμαρμένης, και, ότι μ' όλους τους αγώνας του το
+πλοίον του κράτους συντριφθέν υπό των τρικυμιών, μέλλει ευθύς
+να καταποντισθή. Διότι τέλος πάντων ας μη ελπίζωμεν· αυτή
+εκείνη η μεγαλειότης και η διάρκεια της αυτοκρατορίας είναι αι
+αιτίαι της καταστροφής της. Εδέχθη τον νόμον, τον οποίον προ
+αυτής η απέραντος αυτοκρατορία του Βήλου και η του Κύρου
+εδέχθη· ως εκείναι ήκμασε· μέλλει να παρακμάση ως εκείναι.
+
+Δεν έχω πίστιν, είπεν ο Βελισάριος, εις την ειμαρμένην τούτων
+των μεταβολών. Με τούτο μεταβάλλεται εις σύστημα η αθυμία, και
+στενάζω βλέπων, ότι περιεπέσαμεν εις αυτήν. Όλα απολύονται, και
+αι πολιτείαι αυταί, το ηξεύρω, δεν πιστεύω όμως ποσώς, ότι η
+φύσις εχάραξε τον κύκλον της υπάρξεώς των.
+
+Είναι ηλικία, καθ' ήν ο άνθρωπος είναι ηναγκασμένος ν' απαρνηθή
+την ζωήν και ν' αποφασίση ν' αποθάνη· δεν υπάρχει όμως καιρός,
+εις τον οποίον να ήναι συγχωρημένον να παραιτηθή τις την
+σωτηρίαν του βασιλείου. Η πολιτεία αναμφιβόλως είναι υποκειμένη
+εις σπασμούς κλονούντας αυτήν, εις ασθένειαν, ήτις την φθείρει,
+εις προσβολάς, αι οποίαι από την χαράν την ρίπτουσιν εις την
+βαρυθυμίαν. Η εργασία φθείρει τα ελατήριά της, η ανάπαυσις τα
+παραλύει, η διχόνοια τα συντρίβει· αλλά κανέν από τα δεινά
+τούτων δεν είναι θανατηφόρον. Εφάνησαν έθνη εγερθέντα από τας
+τρομερωτάτας πτώσεις, αναλαβόντα από την πλέον απηλπισμένην
+κατάστασιν, και, μετά τας βιαιοτάτας πολιτικής νόσου κρίσεις,
+επανορθωθέντα με περισσοτέραν δύναμιν και ευρωστίαν παρά ποτέ.
+Όθεν η παρακμή των δεν είναι προσδιωρισμένη, ως εις ημάς η της
+ηλικίας παρακμή. Το γήρας αυτών είναι ανύπαρκτον πλάσμα, η δε
+ελπίς η βοηθούσα την ευψυχίαν ημπορεί να εκταθή, όσον μακράν
+θέλει τις. Η αυτοκρατορία αύτη είναι ασθενής, ή μάλλον
+εκνευρισμένη· αλλά το αντιφάρμακον και η νόσος είναι εις την
+φύσιν των πραγμάτων· ημείς δε πρέπει να το ζητήσωμεν εις αυτήν.
+Λοιπόν, είπεν ο αυτοκράτωρ, καταδέξου να κάμης με ημάς την
+παραμυθητικήν ταύτην έρευναν και, πριν φθάσωμεν εις την
+θεραπείαν, ας εξετάσωμεν τας αρχάς της νόσου. Πολλά καλά, είπεν
+ο Βελισάριος. Τούτο θέλει είσθαι πολλάκις της συνομιλίας μας η
+υπόθεσις.
+
+
+
+Κεφάλαιον ΙΑ'.
+
+
+
+Ο Ιουστινιανός υπεράλλοτε ανυπόμονος να ιδή πάλιν τον
+Βελισάριον, ήλθε την ακόλουθον ημέραν, διά να τον αναγκάση να
+διαρρήξη το κάλυμμα, το οποίον τόσον καιρόν εκάλυπτε τα δεινά
+της αυτοκρατορίας. Ο Βελισάριος δεν ανέτρεξεν ανώτερον της
+εποχής του Κωνσταντίνου. Οποία ζημία είπεν, ο με τόσην
+σταθερότητα, τόλμην και δραστηριότητα μεγαλοφυέστατος ανήρ
+απέτυχεν εις τους σκοπούς του, και εμεταχειρίσθη πλειοτέρους
+αγώνας εις το ν' ανατρέψη την αυτοκρατορίαν παρ' όσας
+εχρειάζετο εις το να ανακαινίση την λαμπρότητά της! Οι νέοι του
+θεσμοί είναι αριστούργημα νοός. Οι Πραιτωριανοί καταλυθέντες,
+οι παίδες των πτωχών υιοθετηθέντες από την πολιτείαν ((4), η
+εξουσία του επάρχου διαιρεθείσα και περισταλθείσα, οι απόμαχοι
+στρατιώται κατατεθέντες κύριοι και φύλακες των συνόρων, όλα
+ταύτα είναι έμφρονα και μεγάλα. Διατί δεν περιωρίζετο εις τόσον
+απλά μέσα; Δεν ησθάνθη, ή δεν ήθελε να αισθανθή, ότι, μεταθέτων
+την καθέδραν της αυτοκτατορίας, εκλόνιζε και φυσικώς και ηθικώς
+τα στερεώτατα αυτής θεμέλια. Ματαίως ηθέλησε να ήναι η πόλις
+του δευτέρα Ρώμη, εγύμνωσε την παλαιάν από τα πλουσιώτερά της
+καλλωπίσματα προς στολισμόν της νέας. Τούτο ωμοίαζε θεατρικήν
+υπόκρισιν και θέαμα μάταιον και ολιγοχρόνιον.
+
+Παράξενα λέγεις, υπέλαβεν ο Τιβέριος, και η μητρόπολις του
+κόσμου μ' εφαίνετο πολύ αξιώτερον, πολύ αρμοδιώτερον κειμένη
+επί του Βοσπόρου, εν τω μέσω δύω θαλασσών και μεταξύ Ευρώπης
+και Ασίας, παρά εις το μεσόγειον της Ιταλίας, παρά το χείλος
+του ρύακος του μόλις από λέμβους πλωτού.
+
+Ο Κωνσταντίνος εστοχάσθη ως συ, είπεν ο Βελισάριος, και
+ηπατήθη. Η επικράτεια, η ηναγκασμένη να διασκορπίζη τας
+δυνάμεις της έξω, χρεωστεί εις το εσωτερικόν ευκόλως να
+κυβερνάται, να περιστέλλεται και να προστατεύεται. Τοιούτον ήτο
+της Ιταλίας το προτέρημα. Η φύσις αυτή εφαίνετο, ότι κατέστησεν
+αυτήν καθέδραν των κοσμοκρατόρων. Τα όρη και αι θάλασσαι, τα
+περικαλύπτοντα αυτήν, την προφυλάττουν ολιγοδαπάνως από τας
+προσβολάς των γειτόνων των. Και η Ρώμη, προς ασφάλειάν της,
+μόνον τας Άλπεις είχε να φυλάττη. Εάν εχθρός ισχυρός και
+τολμηρός υπερέβαινε τούτους τους φραγμούς, τα Απεννίνα ήθελαν
+κατασταθή καταφύγιον των Ρωμαίων, και προτείχισμα του ημίσεος
+της Ιταλίας. Εκεί ο Κάμιλλος ενίκησε τους Γαλάτας, και εις
+αυτόν τον ίδιον τόπον ο Ναρσής ενίκησε τον Τοτίλαν τόσον
+λαμπράν νίκην.
+
+Εδώ ημείς έχομεν σταθεράν και αμετάβλητον στάσιν. Το ελατήριον
+της κυβερνήσεως είναι υποκείμενον εις την προσβολήν όλων των
+ατυχημάτων. Ερώτησε τους Σκύθας, τους Σαρμάτας, τους Σλάβους,
+αν ο Έβρος, ο Δούναβις, ο Τάναϊς είναι φραγμός, προξενούντες
+εις αυτούς φόβον. Το Βυζάντιον είναι το μόνον κατ' αυτών
+καταφύγιόν μας. Ό,τι δε περισσότερον με λυπεί, δεν είναι τα
+αδύνατα τείχη του. Εις την Ρώμην οι εσωτερικώς επικρατούντες
+νόμοι εδύναντο να εκτείνωσι κατ' ολίγον την επιμέλειαν και
+ενέργειάν των από το μέσον της πολιτείας έως εις τας εσχατιάς.
+Η Ιταλία ήτο υπό τους οφθαλμούς και τας διευθυνούσας χείρας
+των. Ούτοι ερρύθμιζον τα κοινά ήθη, τα δε ήθη ανταπέδιδον εις
+αυτούς πιστούς διανομείς. Εδώ έχομεν τους αυτούς νόμους· αλλ'
+όλα είναι μεμακρυσμένα, τίποτε δεν είναι σύμφωνον, τίποτε δεν
+είναι αρμονικόν. Η εθνική γνώμη δεν είναι ευσταθής. Η πατρίς
+ουδέ όνομα έχει. Η Ιταλία εγέννα άνδρας πνέοντας εκ γενετής
+φιλοπατρίαν και αυξάνοντας εις το πεδίον του Άρεως. Εδώ ποία
+είναι η κοιτίς, ποίον το διδασκαλείον των πολεμικών. Οι
+Δαλματοί, οι Ιλλυριοί, οι Θράκες, είναι ξένοι δι' υμάς, καθώς
+και οι Νομάδες και οι Αιθίοπες. Κανέν κοινόν συμφέρον δεν τους
+συνδέει, καμμία δοξασία πολιτική και συστηματική δεν τους
+διεγείρει, ουδέ τους κινεί εις ενέργειαν. Ενθυμηθείτε, ότι
+είσθε Ρωμαίοι, έλεγεν εις τους στρατιώτας του στρατηγός τις της
+αρχαίας Ρώμης, και αύτη η δημηγορία τους κατέστενεν ακαμάτους
+εις τους κόπους και ατρομήτους εις τας μάχας. Τώρα δε τι
+θέλομεν ειπεί εις τα στρατεύματά μας, διά να τα εμπνεώσωμεν
+ευτολμίαν· Ενθυμήθητε, ότι είσθε Αρμένιοι, Νομάδες, ή Δαλματοί;
+Η επικράτεια δεν είναι έν σώμα· τούτο είναι η αρχή της
+αδυναμίας της· και δεν εσυλλογίσθησαν, ότι εχρειάζοντο αιώνες,
+διά ν' αποκασταθή εις αυτήν η ενότης εκείνη, η οποία ονομάζεται
+πατρίς, και ήτις είναι αποτέλεσμα ανεπαίσθητον και βραδύ της
+έξεως και της κοινής γνώμης. Ο Κωνσταντίνος εστόλισε την πόλιν
+του με τα αγάλματα των ηρώων της Ρώμης· μάταιον στρατήγημα·
+φευ! αι εικόνες αύται ήσαν έμψυχοι εις το Καπιτώλιον· αλλ' η
+ψυχή η ζωογονούσα αυτάς δεν επέβη τα πλοία μας· αυτά διεκόμισαν
+μόνον μάρμαρα. Οι Παύλοι Αιμίλιοι, οι Σκηπίωνες, οι Κάτωνες
+είναι εις ημάς άλαλοι· το Βυζάντιον είναι εις αυτούς ξένον.
+Αλλ' εις την Ρώμην ούτοι ωμίλουν προς τον λαόν, ο δε λαός τους
+ενόει.
+
+Δεν βλέπω, είπεν ο Ιουστινιανός, αν εις την Ρώμην η
+αυτοκρατορία ήτον ησυχωτέρα και ευτυχεστέρα προ πολλού. Ο λαός
+εξευτελίσθη εκεί, η Γερουσία έτι περισσότερον. Η αυτοκρατορία
+είναι αδύνατος και δυστυχής πανταχού, είπεν ο Βελισάριος, όταν
+ήναι εις χείρας κακάς. Αλλ' εις την Ρώμην δεν εχρειάζετο άλλο,
+ειμή καλή βασιλεία προς μεταρρύθμισιν των πραγμάτων.
+Παρατήρησε, από ποίαν ταπείνωσιν ανηγέρθη πολιτεία επί
+Αδριανού, και εις πόσην δόξαν και μεγαλοπρέπειαν έφθασεν επί
+Μάρκου Αυρηλίου. Η Ρωμαϊκή αρετή εξέλειπε χωρίς να σβεσθή. Ο
+άξιος να την αναζωπυρήση ηγεμών εύρισκε τον βλαστόν αυτής εις
+τας ψυχάς. Ο βλαστός ούτος απωλέσθη εις το Βυζάντιον, και
+πρέπει να σπαρθή πάλιν· τούτο δε μέλλει να ήναι το μέγα έργον
+βασιλείας δικαίας κ' επιεικούς. Χωρίς το τερατούργημα τούτο τα
+πάντα αφανίζονται. Και αι πρόοδοι αυταί των όπλων μας είναι
+καταστροφή της πολιτείας. Η αυτοκρατορία έχει καθ' εαυτής
+εκατόν εχθρούς, έχοντας ένα και μόνον εχθρόν. Ελπίζουν να τας
+αφανίσωσι, και εκείνοι αναγεννώνται, διαδέχονται αλλήλους, και
+διά ταχέων περισπασμών λαμβάνουσι παρ' αυτών καιρόν ν'
+ανεγείρωνται. Εντοσούτω ο κοινός εχθρός των αδυνατεί,
+στασιάζων· αι καταδρομαί του τον καταστρέφουν, οι κόποι του τον
+αφανίζουν· αι νίκαι του αυταί είναι εις αυτόν πληγαί, αίτινες
+δεν έχουν καιρόν να κλείσουν, και, μετ' ανηκούστους αγώνας προς
+στερέωσιν της δυνάμεώς του, μία μόνη ημέρα κλονεί και ανατρέπει
+τας ευτυχεστάτας πολυετείς πράξεις. Ποσάκις επί την βασιλείας
+ταύτης αι σημαίαι μας διέπτησαν από τον Τίβεριν εις τον
+Ευφράτην, από τον Ευφράτην εις τον Δούναβιν; Όλοι δε οι αγώνες
+των στρατευσάντων υπό τον Μούνδον, Γερμανόν, Σολομώντα, Ναρσήν
+και εμέ, αν τολμώ να ονομάσω εμαυτόν, όλοι ούτοι κατήντησαν να
+μας φέρωσι την επιταχθείσαν ειρήνην.
+
+Τούτο είναι επάναγκες, είπεν ο αυτοκράτωρ, επειδή ο πόλεμος μας
+καταπιέζει. Τρόπος αποφυγής του πολέμου, είπεν ο γέρων, δεν
+είναι η αγορά της ειρήνης, Οι βάρβαροι της άρκτου δεν ζητούν
+άλλο παρά λείαν, και, όσον φαίνεται μάλλον ευάλωτος, τόσον
+μάλλον είναι βέβαιοι, ότι θέλουσι την αρπάξει. Οι Πέρσαι ουδέν
+αξιολογώτερον έχουσιν, ειμή, ερχόμενοι ένοπλοι κατ' έτος, να
+λεηλατώσι τας εις την Ασίαν επαρχίας μας. Και τους αποπέμπουσι
+με χρυσίον! Οποίος τρόπος απομακρύνσεως αυτών, η προσφορά
+δολώματος, το οποίον τους ελκύει! Αυτά ταύτα τα λύτρα της
+ειρήνης γίνονται τροφή του πολέμου. Οι δε αυτοκράτορές μας,
+εξασθενούντες τους υπηκόους των δεν κάμνουν άλλο, παρά
+καταστένουσι τους εχθρούς των απληστοτέρους και ισχυροτέρους.
+
+Με λυπείς, είπεν ο Ιουστινιανός. Ποίον λοιπόν φραγμόν θέλεις ν'
+αντιτάξωσιν εις αυτούς; Καλά στρατεύματα, είπεν ο Βελισάριος,
+και εξαιρέτως ευτυχείς υπηκόους. Όταν οι βάρβαροι διασπείρωνται
+εις τας επαρχίας μας, διά λείαν μόνον το κάμνουν. Ολίγον τους
+μέλει, ότι αφίνουσι, μετά την αναχώρησίν των, την ερήμωσιν και
+το μίσος, αρκεί μόνον ν' αφήσωσι τον τρόμον. Δεν είναι το αυτό
+εις αυτοκρατορίαν θέλουσαν να φυλάξη ό,τι έχει· αν δεν κάμνη ν'
+αγαπάται η δυναστεία της, πρέπει να την παραιτήση. Η επί του
+φόβου θεμελιουμένη εξουσία εξασθενεί και χάνεται εις την
+μεγάλην έκτασιν. Είναι αδύνατον να βασιλεύη τις διά της βίας
+από τον Ταύρον μέχρι των Άλπεων, από του Καυκάσου έως εις τους
+πρόποδας του Άτλαντος. Τωόντι, τι διάφορον εις τους δυστυχείς,
+των οποίων εκπιέζουσι τον ιδρώτα, να έχωσι τυράννους τους
+Ρωμαίους, ή τους Πέρσας; Κακώς υπερασπίζονται την εξουσίαν, υπό
+της οποίας αυτοί οι ίδιοι καταθλίβονται· και αν δεν τολμούν ν'
+απαλλαχθώσι απ' αυτήν, τουλάχιστον αφίνονται εις άλλους να τους
+ελευθερώσουν. Η φιλανθρωπία, η ευεργεσία, η ευθύτης, η
+ειλικρίνεια, η άγρυπνος επιμέλεια διά την ευδαιμονίαν των λαών,
+τους οποίους υπέταξαν, ταύτα τους προσκολλούν εις ημάς. Τότε η
+καρδία της πολιτείας είναι πανταχού, και εις πάσαν επαρχίαν
+συρρέει η δραστηριότης, η δύναμις και ισχύς.
+
+Θέλω σε ομιλεί συχνάκις περί εμαυτού, νεανίσκε, επρόσθεσε, και
+με δίδεις το δικαίωμα, συμβουλευόμενος την πείραν μου. Όταν
+εστράτευσα εις την Αφρικήν, ήρχισα να περιποιώμαι ταύτας τας
+χώρας ως πατρίδα μου. Η πειθαρχία συσταθείσα εις το στράτευμά
+μου έφερεν αυτού την αφθονίαν, και εντός ολίγου μ' ευχαρίστησιν
+είδον τους πέριξ λαούς, έχοντας το στρατόπεδόν μου ως
+καταφύγιον, και συμπαρατασσομένους με τους στρατιώτας μου.
+
+Την ημέραν, καθ' ήν εισήλθον εις Καρχηδόνα, στρατηγός
+τροπαιούχου στρατού, δεν ηκούσθη ουδείς γογγυσμός· ούτε η
+εργασία, ούτε η ησυχία των πολιτών εταράχθη· βλέπων το εμπόριον
+και την βιομηχανίαν ενεργούμενα, ενόμιζέ τις, ότι ήτο εις το
+μέσον εντελούς ειρήνης, ώστε από εμέ εκρέματο να βασιλεύσω, εις
+λαόν καλούντα με πατέρα του. Παρομοίως και εις την Ιταλίαν
+είδον τους εγχωρίους ερχομένους παμπληθεί και ενουμένους με
+ημάς, και τους Γότθους εις Ραβένναν ικετεύοντας τον νικητήν να
+γίνη βασιλεύς των. Τοιαύτη είναι της επιεικείας η δύναμις. Και
+μη νομίσης, ότι μεγαλαυχώ διά τούτο· ηκολούθησα μόνον, όσα μ'
+εδίδασκον οι βάρβαροι. Ναι, οι βάρβαροι έχουσιν, ως ημείς,
+Μάρκον Αυρήλιον και Τίτον. Ο Θεοδώρικος και ο Τοτίλλας έγιναν
+άξιοι της αγάπης του κόσμου. Ω πόλεις της Ιταλίας! ανεβόησεν ο
+γέρων, οποίαν σύγκρισιν των βαρβάρων εκάμετε προς ημάς! Είδον
+εις Νεάπολιν σφαζομένους έμπροσθεν των οφθαλμών μου τας
+γυναίκας, τα βρέφη, τους γέροντας. Έτρεχα, απέσπων τα αθώα
+ταύτα θύματα από τας χείρας των στρατιωτών μου· αλλ' ήμην
+μόνος· αι φωναί μου δεν εισηκούοντο· όσοι δε έπρεπε να με
+βοηθήσωσι ενησχολούντο εις τας διαρπαγάς. Αύτη εκείνη η πόλις
+εκυριεύθη από τον γενναίον Τοττίλαν! Ευτυχής ηγεμών! ενδόξως
+ευτύχησε να την σώση από την μανίαν των στρατιωτών του. Και η
+εν αυτή διαγωγή του ήτο φιλοστόργου πατρός εις το μέσον της
+οικογενείας του. Δεν υπάρχει εις την ανθρωπότητα
+κατανυκτικώτερον παρά τας φροντίδας, όσας κατέβαλεν υπέρ της
+σωτηρίας του λαού εκείνου, όστις είχεν εκουσίως παραδοθή εις
+αυτόν. Παρομοία ήτο η διαγωγή εις την Ρώμην, εις την Ρώμην
+εκείνην, όπου οι αρχηγοί μας είχαν προ ολίγου πράξει εις το
+μέσον φρικτού λιμού, το φοβερώτατον μονοπώλιον. Ιδού πώς οι
+εχθροί μας ήξευραν να ελκύσωσι προς εαυτούς τας ψυχάς των λαών.
+Η δικαιοσύνη και η πραότης του μας έβλαψαν περισσότερον παρά η
+ανδρία των.
+
+Αλλ' ό,τι μεγάλως τους ωφέλησεν ήτον η φιλαργυρία, η σκληρότης,
+η τυραννία των στρατηγών μας. Μόλις ανεχώρησαν εκ της Ιταλίας
+αυτοί εκείνοι οι Γότθοι, των οποίων το διάδημα είχα προ ολίγου
+αποποιηθή, και δυσαρεστούμενοι από τα κακά εκείνων, οι οποίοι
+με διεδέχθησαν, απεφάσισαν ν' αποσείσωσι τον ζυγόν. Εκ τούτου
+προήλθεν η βασιλεία του Τοτίλλα, και αι δυστυχίαι μας εις
+Ιταλίαν. Αφού ενίκησα τους Βανδάλους εις την Αφρικήν, κατέπεισα
+τους Αιθίοπας να ζώσιν ειρηνικώς με ημάς. Αλλ' όταν ανεχώρησα,
+οι περιφανείς λησταί μας, οι άσωτοι και αρπαξίβιοι άνδρες μας,
+όχι μόνον δεν εφέρθησαν προς αυτούς φιλικώς, αλλ' έπραξαν
+ανεμποδίστως εις τας πόλεις και τους αγρούς των τα δεινότατα
+κακά. Οι Αιθίοπες απεφάσισαν να εκδικηθώσιν απηλπισμένοι· και
+το αίμα μας επλημμύρησεν εις τας επαρχίας μας. Τοιουτοτρόπως η
+τυραννία παροξύνει την στάσιν, ήτις διασπά όλους τους θεσμούς
+της ειρήνης.
+
+Τα αυτά είναι και εις το εσωτερικόν· έπαρχοι αμελείς, ανθύπατοι
+άπληστοι, απόλυτοι και άσπλαχνοι τύραννοι των επαρχιών και των
+πόλεων. Ταύτα είδα πανταχού. Διά μέσου αυτών τα δημόσια
+υπουργήματα έγιναν τόσον βαρέα, ώστε, διά να κρατώσιν υπό το
+βάρος τους κορυφαίους πολίτας, έπρεπε να τους απαγορεύωσι τα
+πολεμικά, την ιερατείαν και αυτήν των κτημάτων των την πώλησιν,
+και, το οποίον ποτέ δεν θέλει τις πιστεύσει, την εθελοδουλείαν.
+Πώς θέλεις, ώστε υπήκοοι τόσον απανθρώπως βασανιζόμενοι ν'
+αγαπώσι τον ζυγόν, υπό του οποίου καταπιέζονται; Δύνανται να
+νομίσωσιν εαυτούς συνδεδεμένους με τόσον σκληρούς τυράννους, ή
+διά του συμφέροντος, ή διά του καθήκοντος; Εις τον πρώτον
+γογγυσμόν τον εκ της αθλιότητος και απελπισίας προελθόντα
+φωνάζουν, αποστασία, απιστία· στέλλουσιν εις τας επαρχίας
+στρατεύματα, τα οποία τας ερημόνουσι. Θλιβερόν και σκληρόν
+μέσον του καθυποτάσσειν ανθρώπους διά της ερημώσεως! Και τι να
+κάμη τις λαόν καταβεβλημένον υπό της ασθένειας; Πρέπει να ήναι
+ευπειθής και ισχυρός. Θέλει είσθαι και το έν και το άλλο, εάν
+δεν ήναι αποκαμωμένος από τους υπαλλήλους αυτούς τυράννους,
+τους καταστένοντας πολλάκις αφόρητον την βασιλείαν δικαίου και
+πράου ηγεμόνος.
+
+Από τους κατέχοντας την εξουσίαν τούτους εξαρτάται το ν'
+αγαπάται ή να μισήται αύτη. Όθεν εις αυτούς πρέπει το άγρυπνον
+και αυστηρόν του ηγεμόνος όμμα να προσηλόνεται. Δεν έχει
+εχθρούς ούτε επικινδυνοτέρους, ούτε σκληροτέρους· διότι τον
+εκθέτουν εις το μίσος του κοινού· τούτο δε είναι ως προς αυτόν
+το μέγιστον των κακών. Παν ό,τι τους διδάσκει η υπερηφάνεια, η
+πλεονεξία, η ιδιογνωμοσύνη το ονομάζουν βούλησίν του. Κατά τους
+λόγους των, δεν κάμνουν άλλο, ειμή να υπακούωσι, κάμνοντες τας
+καταχρήσεις των. Εξ αιτίας τούτων ο ηγεμών είναι χωρίς να το
+ηξεύρη η μάστιξ των υπηκόων, τους οποίους αγαπά. Τιβέριε,
+επρόσθεσεν ο ήρως, εάν κατ' ευτυχίαν ηγεμών τις σε έχη φίλον
+του, ειπέ τον να μη αφήση χαλαράς ποτέ τας ηνίας της
+κυβερνήσεως, και όλοι, όσοι υπάλληλοι διαχειρίζουν αυτήν, ας
+αισθάνωνται τον χαλινόν της δικαιοσύνης του. Διότι όλαι, όσαι
+καταχρήσεις εις τ' όνομά του γίνωσι, δυσφημούσι την βασιλείαν
+του, και γίνονται αιτίαι ν' αντανακλώνται επ' αυτού τα δάκρυα
+του πιεζομένου αδυνάτου· οπότε, αν οι υπήκοοι ηξεύρωσιν, ότι
+τους προστατεύει και τους εκδικείται, θέλουν προσκλαυθή εις
+αυτόν, χωρίς να προσκλαίωνται κατ' αυτού. Το δε κοινόν μίσος
+προσαπτόμενον εις τους αιτίους των δημοσίων δεινών, θέλει
+αφήσει τον δίκαιον ηγεμόνα κύριον της καρδίας των υπηκόων του.
+
+Ουδέν λαμπρότερον εις την περί πολιτικών θεωρίων, είπεν ο
+Ιουστινιανός, παρά τον προσεκτικόν και παρόντα εις όλα τα εις
+την επικράτειάν του γινόμενα, ηγεμόνα. Αλλά τα κατά μέρος αυτής
+είναι αναρίθμητα, και, αν πρέπει ν' ακούη τους γογγυσμούς των
+υπηκόων του, ας τα εξετάζη, ας τα κρίνη, δεν θέλει ποτέ
+εξαρκέσει.
+
+Με ταύτα των δυσκολιών τα φάσματα τους τρομάζουν, είπεν ο
+Βελισάριος, αλλά γίνονται άφαντα εγγύθεν θεωρούμενα. Θέλεις δε
+ιδεί αύριον, ότι η του κυβερνάν τέχνη είναι ολιγώτερον
+πολύπλοκος παρ' όσον νομίζεται. Υγιαίνετε, φίλοι μου. Βλέπετε,
+ότι αφ' εαυτού μου εκτείνομαι μακρύτερα παρ' όσον ήθελα. Την
+προς το βασιλεύειν μανίαν πάσχουν οι πλειότεροι των ανθρώπων,
+και ολίγοι είναι, όσοι εις τας ονειροπολήσεις των δεν
+τέρπονται, ως εγώ, διατάττοντες την τύχην των πολιτειών. Τούτο
+είναι παραφροσύνη του χυδαίου, είπεν ο Ιουστινιανός, αλλ'
+αξιωτάτη του σοφού μελέτη.
+
+Ο αυτοκράτωρ ανεχώρησεν εκπεπληγμένος από όλα, όσα ήδη ήκουσε.
+Το αυτό εσπέρας δειπνών, άκουσε τους αυλικούς του λέγοντας, ότι
+ποτέ η αυτοκρατορία δεν ήτον πλέον ακμάζουσα και ευτυχής.
+Αναμφιβόλως, τους είπεν, η αυτοκρατορία ακμάζει, και σεις
+κολυμβάτε εις την αφθονίαν· είναι ευτυχής, διότι σεις ζήτε εις
+την τρυφήν και αργίαν. Εδώ οι υπήκοοι, ως συ, ουδέν λογίζονται,
+και η αυλή είναι διά σας η αυτοκρατορία. Αι λέξεις αύται τους
+έκαμαν να κλίνωσιν εις την γην τους οφθαλμούς. Δεν αμφίβαλαν,
+ότι η μελαγχολία, εις την οποίαν ήτο βυθισμένος ο αυτοκράτωρ,
+δεν ήτον αποτέλεσμα των μετά του Τιβερίου συνδιαλέξεών του. Ο
+Τιβέριος, έλεγαν, είναι νέοι ενθουσιών, μαινόμενος υπό
+φιλανθρωπίας. Τίποτε επικινδυνότερον ενταύθα παρά τον τοιούτου
+χαρακτήρος άνθρωπον· ας πασχίσωμεν κατ' ανάγκην να τον
+απομακρύνωμεν.
+
+
+
+Κεφάλαιον ΙΒ'.
+
+
+
+Την επαύριον, ενώ εις την ραδιουργίαν ταύτην ενησχολείτο η
+αυλή, ο καλός τυφλός και οι δύο ξένοι του ήρχισαν πάλιν την
+συνομιλίαν των.
+
+Ο ηγεμών, ο θέλων μόνος του να βασιλεύη, τους έλεγε, πρέπει να
+ηξεύρη να κάμνη όλα απλά. Η πρώτη του φροντίς είναι να γνωρίση
+καλώς, τι είναι το ωφέλιμον εις τους υπηκόους του, και τι
+προσμένουσιν ούτοι απ' αυτόν. Τούτο μόνον είναι σπουδή
+απέραντος. Είναι απλουστάτη, είπεν ο ήρως, διότι αι χρείαι ενός
+είναι χρείαι πολλών, και έκαστος ημών γνωρίζει, τι είναι
+ωφέλιμον εις τον άνθρωπον. Παραδείγματος χάριν, είπεν, ερωτών
+τον νέον, εάν ήτο γεωργός, τι ήθελεν ελπίζει από την αγαθότητα
+του ηγεμόνος; Να μ' ασφαλίση τους καρπούς του κόπου μου, είπεν
+ούτος, να μ' αφίνη να τους απολαύω, αφού λάβη τον φόρον του, με
+τα τέκνα και την γυναίκα μου, να υπερασπίζεται την κληρονομίαν
+μου κατά του δόλου και της δυναστείας. Αυτά είναι όλα! είπεν ο
+Βελισάριος, και έκαστος πολίτης εις το επάγγελμά του, δεν
+απαιτεί περισσότερα απ' αυτά. Ο ηγεμών δε, εξηκολούθησεν ο
+γέρων, τι απαιτεί και αυτός από τους υπηκόους του; Την υπακοήν,
+τον φόρον και τας δυνάμεις προς διατήρησιν των νόμων του. Τούτο
+είναι έτι απλούν και δίκαιον, είπεν ο Βελισάριος. Των δε
+υπηκόων τα αμοιβαία χρέη ποία είναι; Να ζώσιν ειρηνικώς, να μη
+βλάπτουν αλλήλους, ν' αφίνωσι εις έκαστον το ίδιόν του και να
+διατηρώσιν εις την συναναστροφήν των την ομόνοιαν και
+ειλικρίνειαν. Ιδού, φίλε, είπεν ο γέρων, εν συντόμω η
+ευδαιμονία του κόσμου και διά τούτο, βλέπεις καλά, ότι δεν
+χρειάζεται πολύτομος νομοθεσία. Ήτο ποτε καιρός, ότε οι νόμοι
+της Ρώμης ήσαν γραμμένοι εις δώδεκα πίνακας· ο καιρός εκείνος
+ήτο πολύ καλήτερος παρά τούτον. Το δίκαιον δεν είναι άλλο, ειμή
+η στάθμη του ωφελίμου, και το μέτρον του επιβαίνοντος μέρους
+εις έκαστον από του κοινού αγαθού. Η δικαιοσύνη μόνον ας
+παρεδρεύη εις τον μερισμόν τούτον, και ο κώδηξ των δεν θέλει
+είσθαι ογκώδης.
+
+Ό,τι δε τους καταστένει πολυπλόκους και ογκώδεις, είναι η
+μικρόλογος φαντασιοκοπία αυθαιρέτου θελήσεως, ταττούσης αντί
+νόμων τας φαντασίας της, δια των οποίων μεταβάλει το παν κατά
+πάσαν στιγμήν· ο μικρόψυχος φόβος μήπως δεν δώσωσιν εις την
+ελευθερίαν πολλούς δεσμούς, προς δέσμευσιν· η ζηλότυπος
+αλαζονεία του δεσπόζειν, ήτις ποτέ δεν πιστεύει, ότι κάμνει να
+αισθάνωνται οι άλλοι αρκούντως τα δίκαιά της· η μανία του να
+θέλουν να διατάσσουν μυρίας λεπτομερείας, αίτινες αφ' εαυτών
+ικανώς και πολύ καλήτερα διατάσσονται. Επί της βασιλείας
+ταύτης, έγινε μεγάλη συλλογή διαταγμάτων και ενταλμάτων
+αναριθμήτων· αλλ' αύτη είναι διδασκαλείον των νομικών, και όχι
+του λαού. Όθεν τον λαόν είναι ο λόγος να διδάξωμεν τα χρέη και
+τα δικαιώματά του. Καθείς οφείλει να ήναι ο πρώτος του εαυτού
+του δικαστής· καθείς λοιπόν οφείλει να ηξεύρη, τι είναι
+διωρισμένον, απηγορευμένον και συγχωρημένον από τον νόμον.
+
+Διά τούτο είναι χρεία νόμων απλών, σαφών, ευλήπτων,
+ολιγαρίθμων, και ευπροσαρμόστων. Τούτο δε μάλιστα θέλει
+συντέμει το πολύπλοκον της κυβερνήσεως. Διότι, άμα ο λαός
+ηξεύρει, τι χρεωστεί, και τι τον χρεωστούν, φρονηματίζεται διά
+την ασφάλειάν του, και ευχαριστείται διά την υποταγήν του.
+Βλέπει το εκ των θυσιών του όφελος, και θεωρών το κοινόν
+συμφέρον ως ίδιόν του, σέβεται την εξουσίαν, ήτις ενεργεί, ώστε
+να συντρέχη το έν εις το άλλο. Διά τι φαίνεται τόσον συχνά
+ωργισμένος κατά του ζυγού των νόμων; Διότι η αυστηρότης όλη
+είναι προς το μέρος των απαγορευόντων νόμων, η δε μαλθακότης
+και ραθυμία προς το των βοηθούντων αυτόν νόμων και οφειλόντων
+να τον προστατεύουν. Η απλότης λοιπόν δημοτικού κώδικος ήθελε
+θεραπεύσει την κατάχρησιν ταύτην. Διότι οι δικασταί, βλέποντες
+τον λαόν ικανώς ειδήμονα, ώστε να τους κρίνη διά μέσου αυτών
+εκείνων, και δυνάμενον να επικαλεσθή κατ' αυτών νόμον ακριβή
+και βέβαιον, δεν ήθελαν τολμήσει να κάμψουν τον κανόνα, ουδέ ν'
+αλλάξουν την στάθμην κατ' αρέσκειάν των.
+
+Οι καταχρηστικώτεροι νόμοι είναι οι δίδοντες λαβήν εις τα
+κτήματα. Δεν επιβουλεύονται ούτε την ζωήν ούτε την ελευθερίαν
+των υπηκόων, αλλ' όταν δένουν τας χείρας αυτών, τούτο βέβαια
+γίνεται, διά να τους γυμνώσουν. Ώστε εκ των μυρίων κακών, όσα
+κάμνουσιν οι κατέχοντες την εξουσίαν, μόλις υπάρχει έν μόνον,
+το οποίον δεν είναι έργον της φιλαργυρίας. Εδώ λοιπόν χρεωστεί
+ο ηγεμών να φέρη τον λύχνον, και, από τούτον αρχόμενος, να
+παρατηρήση εναργώς την φορολογίαν.
+
+Ενόσω ο φόρος θέλει είσθαι πολυπλασιασμένος, απροσδιόριστος και
+πολύπλοκος, ως είναι τώρα, η διοίκησίς του, ό,τι και αν κάμη
+τις, θέλει είναι συγκεχυμένη και απατηλή. Πρέπει λοιπόν να τον
+κάμουν απλούν. Ο νόμος δε, όστις θέλει τον διδάξει, ας ήναι
+ακριβής και αμετάθετος· και ο φόρος αυτός, αυτή η ανάγκη της
+πολιτείας, ας ήναι ίσος, εύκολος, φυσικός, ας ήναι είς,
+επιβεβλημένος εις κτήματα πραγματικά και ακίνητα, τεταγμένος
+κατά την τιμήν των, και ο αυτός πανταχού. Ο φόρος,
+παραδείγματος χάριν, τον οποίον επλήρονε μετά χαράς η ευδαίμων
+Σικελία προς τους Ρωμαίους, εκείνος, του οποίου η μετριότης
+έκαμε τον Καίσαρα να λατρεύεται εις τας επαρχίας της Ασίας. Ο
+δόλος δεν θέλει πλέον δύνασθαι να καταφεύγη εις τον σκοτεινόν
+λαβύρινθον διαταγμάτων αλόγων και γελοίων ((5)· αυτή μάλιστα
+του δικαίου η σαφήνεια θέλει προσδιορίσει τα όρια αυτού· και
+παύουσα από το να ήναι απόλυτα, θέλει παύσει από το να ήναι
+βδελυκτός.
+
+Ηξεύρεις, είπεν ο αυτοκράτωρ, τι αντιτάττουν εις τους κανόνας
+σου; Κάμνων τις απλούν, τον φόρον ήθελε τον σμικρύνει. Το
+ελπίζω, είπεν ο ήρως. Και έπειτα, επρόσθεσεν ο αυτοκράτωρ, εάν
+ο λαός ευπορή μεγάλως, θέλει είσθαι, λέγουν, αμελής υπερήφανος,
+ταραχοποιός, δυσμεταχείριστος. Ω Θεέ! ανεβόησεν ο Βελισάριος,
+οποίον μέσον μεταχειρίζονται, διά να καταστήσουν ράθυμον τον
+λαόν, αντί ν' ασφαλίσωσι τους καρπούς των κόπων του! Οποίον
+μέσον διά να τον καταστήσουν απειθή και στασιώδη, αντί να τον
+καταστήσωσιν ευτυχέστερον! Φοβούνται, μη γίνη αλαζών.
+
+Αι! ηξεύρω κάλλιστα, ότι θέλουν να τρέμη, ως δούλος από τον
+φόβον του ραβδισμού· αλλ' ενώπιον τίνος χρεωστεί να τρέμη, όταν
+ήναι αθώος και άμεμπτος; Εις ποίαν άλλην εξουσίαν χρεωστεί να
+υποτάσσεται παρά εις την των νόμων και του νομίμου κυριάρχου;
+Ποίον κράτος θέλει είσθαι ποτέ βεβαιότερον περί της υποταγής
+αυτού, παρά το οποίον διά των αγαθοεργιών της ευγνωμοσύνης και
+της αγάπης απέκτησεν όλα της πατρικής εξουσίας τα δίκαια;
+Πίστευσέ με, εγώ γνωρίζω τον λαόν· δεν είναι τοιούτος, οποίον
+σε τον περιγράφουν. Εκείνο, το οποίον τον εκνευρίζει, και από
+το οποίον απαυδά, είναι η πτωχεία και αθλιότης· εκείνο δε, το
+οποίον τον παροξύνει, τον διεγείρει εις αποστασίαν, είναι η
+προερχομένη εκ του ότι αποκτά αδιαλείπτως και ποτέ δεν έχει.
+Ιδού το αληθές· και το ηξεύρουν πολλά καλά, αλλά το κρύπτουν.
+Έκαμαν μεταξύ των σύστημα, το οποίον συναγωνίζονται να
+υποστήσουν. Το σύστημα τούτο των μεγάλων είναι, ότι, το
+ανθρώπινον γένος ζη ιδίως δι' ολίγους ανθρώπους, και ότι ο
+κόσμος έγινε δι' αυτούς. Τούτο είναι υπερηφάνεια ακατανόητος,
+είπεν ο αυτοκράτωρ· είναι όμως βέβαιον, ότι υπάρχει εις πολλάς
+ψυχάς. Όχι, είπεν ο Βελισάριος, είναι καθ' υπόκρισιν, δεν ήτο
+ποτέ ειλικρινής. Ουδείς άνθρωπος με ορθόν λόγον υπάρχει, όστις,
+όσον μέγας και αν ήναι, παραβάλλων εαυτόν μυστικώς προς τον
+λαόν, ο οποίος τον τρέφει, τον υπερασπίζει, τον προστατεύει,
+δεν συναισθάνεται ταπείνωσιν ενδομύχως· διότι αισθάνεται καλώς,
+ότι είναι αδύνατος, ότι εξαρτάται, και ότι έχει χρείαν. Η
+μεγαλειότης του δεν είναι άλλο, παρά πρόσωπον, το οποίον
+υποκρίνεται διά να καταπλήττη· αλλά το κακόν είναι, ότι
+καταπλήττει και κατορθόνει να πείση.
+
+Ο Θεός, φίλτατε Τιβέριε, να φυλάξη τον φίλον σου από το να
+εμπέση εις την παράλογον ταύτην πλάνην! Κατόρθωσε να επιβλέψη
+εις την αρχέγονον κοινωνίαν, και θέλει την ιδεί διηρημένην εις
+τρεις τάξεις, και τας τρεις δε καταγινομένας εις την αμοιβαίαν
+συμβοήθειαν, την μίαν εις το να εκβάλλη από τον κόλπον της γης
+τα προς το ζην αναγκαία, την άλλην εις το να δίδη εις τα
+προϊόντα ταύτης την μορφήν και τας ποιότητας τας αναλόγους εις
+την χρήσιν των, και την τρίτην εις την διοίκησιν και
+υπεράσπισιν του κοινού αγαθού. Εις την κατάστασιν ταύτην ουδείς
+αργός, ανωφελής· αι αμοιβαίαι βοήθειαι εκπληρούνται· έκαστος το
+κατά δύναμιν συνεισφέρει ενδελεχώς· δυνάμεις, βιομηχανία,
+περίνοια, γνώσεις, ευφυία, αρεταί, τα πάντα χρησιμεύουν, τα
+πάντα συντελούν· εις αυτήν δε μόνην την τάξιν την τόσον απλήν,
+την τόσον φυσικήν, την τόσον κανονικήν, καταντά η οικονομία
+δικαίας κυβερνήσεως. Βλέπεις δε, ότι ήθελεν είσθαι ανόητον να
+καταφρονή η μία των τάξεων τούτων τας συντρόφους της· ότι όλαι
+εξίσου είναι ωφέλιμοι, εξίσου υποκείμεναι και, ότι, αν
+υποθέσωμεν μάλιστα, ότι υπάρχει μεταξύ αυτών υπεροχή τις, αύτη
+ήθελεν είσθαι εις την των γεωργών· διότι, αν η πρώτη χρεία ήναι
+το ζην, η τρέφουσα τους ανθρώπους τέχνη είναι η πρώτη των
+τεχνών. Αλλ' επειδή είναι εύκολος και στερεά, δεν εκθέτει τον
+άνθρωπον εις κίνδυνον, ουδ' απαιτεί παρ' αυτού, ειμή τας
+συνηθεστέρας δυνάμεις· είναι καλόν και αι τέχναι αι χρήσιμοι
+και απαιτούσαι ευφυίαν, αρετάς, σπανιώτερα προτερήματα, να
+ενθαρρύνωνται ομοίως περισσότερον. Ώστε αι χρειωδέσταται τέχναι
+δεν θέλουν είσθαι αι επισημότεραι, και ουδέ το απαιτούν. Αλλ'
+όσον ήθελεν είσθαι περιττόν το ν' απονέμωνται εις αυτάς
+προτιμήσεις μάταιαι, τοσούτον ήθελεν είσθαι άδικον και
+απάνθρωπον το να προσάπτεται εις αυτάς σκληρά καταφρόνησις. Ο
+φίλος σου λοιπόν, φίλτατε Τιβέριε, ας φυλάττεται απ' αυτήν την
+ανόητον καταφρόνησιν, ας περιποιήται, ως τροφόν του εαυτού του
+και της πολιτείας, την μερίδα ταύτην της ανθρωπότητος, την
+τόσον ωφέλιμον και τόσον καταφρονουμένην. Είναι δίκαιον να
+εστιάζεται ο λαός διά τας τάξεις τας βοηθούσας αυτούς, και να
+συντρέχη ομού με αυτάς εις την διατήρησιν της εξουσίας, ήτις
+τους ασφαλίζει. Της γης είναι το να τρέφη τους ανθρώπους. Αλλ'
+οι πρώτοι, τους οποίους χρεωστεί να τρέφη, είναι οι
+καταστένοντες αυτήν γόνιμον· δεν έχουσι δε δικαίωμα ν'
+απαιτώσιν απ' αυτούς άλλο, ειμή το περισσεύον από τας χρείας
+των ((6). Εάν δεν επορίζοντο διά της σκληροτάτης και
+χρονιωτάτης εργασίας άλλο τι, ειμή ζωής μόνον πόρον πενιχρόν,
+δεν ήθελαν είναι πλέον εις την πολιτείαν κοινωνοί, αλλά δούλοι.
+Το επιτήδευμά των ήθελε γίνει εις αυτούς βδελυρόν και
+ανυπόφορον· ήθελαν το παραιτήσει, αλλάξει τάξιν, ή παύσει από
+το να διαδίδωσι το γένος και να διαιωνίζωσι την τάξιν των.
+
+Είναι αληθές, είπεν ο Ιουστινιανός, ότι καθ' υπερβολήν τους
+στενοχωρούσιν, αλλά κατ' ευτυχίαν τόσον ολίγων χρείαν έχουσι
+τούτο το είδος των σκληραγωγημένων εις τον κόπον ανθρώπων! Η
+φιλοδοξία των δεν υπερβαίνει τας πρώτας της ζωής χρείας· ας
+έχωσιν άρτον, και ευχαριστούνται.
+
+Τωόντι, γείτον, είπεν ο Βελισάριος, ημπορεί να είπη τις, ότι
+έζησες όλην την ζωήν σου εις την αυλήν· τόσον καλά γνωρίζεις
+την διάλεκτον αυτής. Ταύτα λέγουσιν αυτού ακαταπαύστως, διά να
+καταπείσωσι τον ηγεμόνα να γυμνόνη τους υπηκόους του, να τους
+καταπιέζη ασυνειδήτως. Ναι, σύμφημι, ότι δεν έχει τας ανοήτους
+της πολυτελείας χρείας. Αλλ' όσον η ζωή των είναι λιτή και
+σώφρων, όσον τους νομίζουν νηφαλίους και υπομονητικούς, τόσον
+περισσότερον είναι βέβαιον, ότι οι άνθρωποι, μεμψιμοιρούντες,
+κάμνουσι τούτο ευλόγως. Εις την διάλεκτον της αυλής, η έλλειψις
+των αναγκαίων σημαίνει έλλειψιν διατροφής παμπόλλων αχρήστων
+ίππων, καμήλων, αργών υπηρετών. Εις την διάλεκτον τον γεωργού
+σημαίνει έλλειψιν πόρου διατροφής του υπεργήρου πατρός του, των
+τέκνων του, των οποίων αι ασθενείς χείρες δεν δύνανται να τον
+βοηθήσωσι, και της γυναικός του της εγκυμονούσης ή γαλουχούσης
+νέον υπήκοον της πολιτείας· σημαίνει έλλειψιν πόρων διά
+προκαταβολάς εις την γην, όσας αυτή απαιτεί· πόρων διά ν'
+ανθέξη εις ενιαυτόν άπορον διά την χάλαζαν, ή διά την ακαρπίαν
+πόρων διά να προμηθευθή δι' εαυτόν ή τους οικείους του εν καιρώ
+γήρατος ή νόσου, τας ανακουφίσεις, τας βοηθείας, όσων η φύσις
+έχει χρείαν. Όθεν, φίλοι μου, και ερωτώ, αν αύτη η πρώτη χρήσις
+των της γεωργίας προϊόντων δεν ήναι αγία και απαραβίαστος
+μάλλον, παρ' όσον έπρεπε να ήναι ο θησαυρός του Ιουστινιανού.
+
+Φευ! είπεν ο αυτοκράτωρ, είναι καιροί συμφοράς, οπόταν δεν
+δύναταί τις να αποφύγη από το να την βλάψη.
+
+Πρέπει διά τούτο, είπεν ο Βελισάριος, να εξαντληθούν αι πηγαί
+όλαι των περιττών, και να μη μένη πλέον άλλος πόρος εις
+σωτηρίαν του λαού, παρά ο της ερημώσεως, δεν είδα ποτε αυτούς
+τους καιρούς. Αλλ' ας ομιλήσωμεν αληθώς ((7)· ηξεύρεις, τι
+καταπιέζει την φιλόπονον και πάσχουσαν τάξιν της πολιτείας; Το
+βάρος, το οποίον ρίπτει επ' αυτήν η αργή και τρυφώσα τάξις.
+Όσοι διά του πλούτου των μετέχουν περισσότερον από τας ωφελείας
+την κοινωνίας, ούτοι είναι οι ολιγώτερον συνεισφέροντες εις τας
+δαπάνας την διοικήσεως και της υπερασπίσεώς της. Φαίνεται, ότι
+η αχρηστία είναι δι' αυτούς προνόμιον. Κατόρθωσε να παύση αύτη
+η κατάστασις· να διανέμωνται κατά τας δυνάμεις και τας
+ιδιότητας εκάστου το βάρος των δημοσίων εξόδων, και το βάρος
+τούτο θέλει είσθαι ελαφρόν δι' όλους.
+
+Τι έκαμαν, είπεν ο αυτοκράτωρ, διά να στερεώσωσι την επιθυμητήν
+ταύτην ισότητα; Δεν κατεδίκασαν εις το πυρ τους απίστους
+δεκαδάρχους, οίτινες, επιβάλλοντες τον φόρον της πόλεώς των,
+υπερεβάρυνάν τινας, διά ν' απαλλάξωσιν απ' αυτόν τους άλλους;
+Φευ! ηξεύρω, είπεν ο Βελισάριος, ότι δεν κάμνουν χάριν εις τους
+ταλαιπώρους τούτους. Επειδή δεν κατεδυνάστευσαν πολύ σκληρά τον
+λαόν, τον δεσμεύουν, τον πληγόνουν με ραβδισμούς, τον φέρουσιν
+εις τοιούτον βαθμόν, ώστε να φθονήση την κατάστασιν των δούλων.
+Αλλ' είναι ραβδισμοί, δεσμωτήρια, κολαστήρια, διά τους
+επιστάτας σας, τους ανθυπάτους και τους επάρχους σας; Και αν
+ήθελαν είσθαι, τι αχρηστότερον, όταν κλείσωσι των υπηκόων το
+στόμα, και αποπνίξωσι τας κραυγάς των; Δότε εις αυτούς νόμους
+ολιγώτερον αυστηρούς, και την πληρεξουσιότητα να καταδιώκωσι
+τους παραβάτας αυτών.
+
+Καθ' όλους τους καιρούς, είπεν ο Ιουστινιανός, ήτο συγχωρημένον
+εις τους υπηκόους να προσκλαίωνται. Ναι, επανέλαβεν ο
+Βελισάριος, εάν μόνον οι τύραννοι των ευδοκήσωσι να τους δώσωσι
+την άδειαν τούτου.
+
+Δεν απήτησαν την προσκόλλησιν των προέδρων και των επάρχων, διά
+να ημπορώσιν αι πόλεις και αι επαρχίαι να μηνύωσιν εις την
+αυλήν τα κακά, των οποίων πρωταίτιοι, ή συναίτιοι είναι αυτοί
+εκείνοι; Και ήτο άρα γε βεβαιότερον μέσον του ν' ασφαλίσωσι την
+ατιμωρησίαν αυτών; Οι νόμοι προστάσσουσιν εις τους φύλακάς των
+να εναντιόνωνται εις τας κακώσεις· αυτοί δε είναι οι πράττοντες
+αυτάς. Οι νόμοι καθιστώσιν εις αυτούς ιερόν χρέος το
+προφυλάττειν τον ασθενή από του ισχυρού τας ύβρεις· εις δε τας
+χείρας των είναι η δύναμις και το δικαίωμα να την καταχρώνται.
+Οι νόμοι προσδιορίζουν το σύνολον του φόρου, αλλ' οι έπαρχοι,
+οι ανθύπατοι, οι πρόεδροι τον διανέμουν, και πάντοτε ευρίσκουν
+προφάσεις να τον μεγαλύνωσιν. Οι νόμοι συγχωρούσι να εγκαλώσι
+τους πελάτας του επάρχου εις το δικαστήριον αυτού τούτου του
+επάρχου· αλλ' αγορεύουν την από τούτο το δικαστήριον εις το του
+ηγεμόνος έφεσιν, επί λόγω, ως λέγουν, ότι ο ηγεμών υψόνει εις
+την αξίαν, όχι άλλους, ειμή άνδρας δεδοκιμασμένους διά την
+ευθύτητα και φρόνησιν. Δεν ημπορεί λοιπόν ποτέ ν' απατηθή εις
+την εκλογήν του; Οποία αφροσύνη το να ριψοκινδυνή η τύχη ενός
+λαού εις την εμπιστοσύνην ενός μόνου ανθρώπου! Ο Ιουστινιανός
+ενόησε την κατάχρησιν τούτου. Ούτος αποκατέστησε τους
+πράκτορας, τους νέους του λαού καταδυνάστας έχοντας το δικαίωμα
+ν' αντιστέκωνται εις τας κλοπάς των επάρχων. Η εις τας επαρχίας
+διατριβή των διέδωκεν εντός ολίγου τον μολυσμόν, και, από
+επιτηρητάς γενόμενοι συγκακούργοι, δεν έκαμαν άλλο, ειμή
+αύξησαν τον αριθμόν των τυράννων. Ιδού πόθεν προέρχεται να
+μένωσιν ατιμώρητοι τόσαι καταχρήσεις και άχρηστοι τόσοι καλοί
+νόμοι. Τι ήθελες κάμει συ; τον είπεν ο αυτοκράτωρ. Ήθελα
+εισακούσει την κραυγήν των αδυνάτων, είπεν ο Βελισάριος· ο δε
+άδικος και ισχυρός ήθελε τρέμει.
+
+Αναμεταξύ εις τας θεσμοθεσίας των αυτοκρατόρων μας είναι και
+μία, την οποίαν σέβομαι και επιθυμώ ενθέρμως να ιδώ πάλιν εν
+ενεργεία. Ότε, αναμέσον των πολυπληθών της υπερτάτης εξουσίας
+φυλάκων, εύρον πράκτορας, η φροντίς των οποίων ήτο να
+απέρχωνται εις τας επαρχίας διά να δέχωνται του λαού τα
+παράπονα, και να τα αναγγέλλωσιν εις τον αυτοκράτορα,
+συνησθάνθην την ψυχήν μου ανοιγομένην και φιλανθρωπίαν πνέουσαν
+εντός μου· εύχομαι δε να δώση καλός ηγεμών εις ταύτην την αξίαν
+την πρέπουσαν σεμνότητα· να διορίζη εις ταύτην τους
+εναρετωτάτους, τους πιστοτάτους, τους οικειοτάτους του φίλους,
+να δέχεται μετά πασιφανούς και σεμνοτάτης πομπής, ενώπιον του
+βωμού, τον όρκον, τον οποίον θέλουν κάμει εις το όνομα του
+θεού, των υπηκόων του και εαυτού, ότι δεν θέλουν ποτέ προδώσει
+του ασθενούς τα συμφέροντα, χαριζόμενοι εις τον ισχυρόν· να
+τους πέμπη κατ' έτος εις τους υπηκόους του, έχοντας το ιερόν
+όνομα επίτροποι, και να τους ανακαλή προς αυτόν, άμα
+εκπληρώσωσι το επιτεταγμένον, διά να μη τους παραδώση εις την
+διαφθοράν. Οποίαν ενέργειαν δεν θέλει προξενεί και η παρουσία
+και η προσδοκία των! Ιδέ κατά την άφιξη του δικαίου ανδρός εις
+τας επαρχίας, πώς η ελευθερία υψούται με ατάραχον μέτωπον, η δε
+ακολασία και η τυραννία κλίνουσαι κάτω τους οφθαλμούς
+τρέμουσιν. Ιδέ τους επάρχους σου, τους προέδρους σου, τους
+ανθυπάτους σου, και τους επιστατούντας υπαλλήλους, πώς ωχρίωσι,
+πώς τρέμουσιν ενώπιον του κριτού των, τους δε υπηκόους, πώς τον
+περιστοιχίζουν, ως πατέρα και εκδικητήν των. Οι μονάρχαι
+κλαίονται, ότι η αλήθεια φεύγει απ' αυτούς! Αι! φίλοι, αυτή
+τους ζητεί μάλιστα διά μέσου λογχών και ξιφών.
+
+Πόσον ευκολώτερον ήθελε τας πλησιάζει, εάν άφιναν ελευθέραν εις
+αυτόν πρόσοδον! Όχι η κραυγή όχλου στασιώδους, αλλ' η ταπεινή
+φωνή συνετού και εναρέτου ανδρός ήθελε φέρει ενώπιον του θρόνου
+τα παράπονα της ανθρωπότητος. Ω! πόσον αι καταχρήσεις, αι
+αδικίαι αι γινόμεναι εις όνομα του ηγεμόνος, ήθελαν είσθαι πολύ
+σπανιώτεραι, εάν έμελλαν να διέρχωνται καθ' έκαστον έτος υπό
+τους προσεκτικούς και αυστηρούς της δικαιοσύνης οφθαλμούς, και
+εάν η ρομφαία του από το ύψος του θρόνου εκτείνετο διά να τους
+τιμωρήση!
+
+Από όλα τα επιτηδεύματα, το πολεμικόν αναντιρρήτως είναι
+εκείνο, εις το οποίον η ακολασία και η αταξία φαίνεται, ότι
+μέλλουν να επικρατώσι μάλλον ατιμωρήτως. Αλλ' ας αποδώσωσιν εις
+την πειθαρχίαν την αυστηρότητα και την ισχύν της· ας μη εμβαίνη
+ποσώς ευνοίας ενέργεια εις το μέσον, διά να πραΰνη τους
+αυστηρούς νόμους αυτής· καί τινα παραδείγματα, ως το οποίον ο
+Ιουστινιανός έδωκεν εις τον κόσμον, θέλουν εντός ολίγου
+εμπνεύσει φόβον και εις τους θρασυτάτους. Και ποίον είναι τούτο
+το παράδειγμα; ερώτησεν ο αυτοκράτωρ. Ιδού ποίον, απεκρίθη ο
+Βελισάριος. Τούτο, κατά την γνώμην μου, είναι η καλλίστη στιγμή
+της βασιλείας του Ιουστινιανού. Οι στρατηγοί του εις την
+Κολχίδα εμίαναν τας χείρας των εις το αίμα του βασιλέως των
+Λαζών, του συμμάχου του. Έστειλεν αυτού άνδρα, αδιάφθορον ((8),
+με πληρεξουσιότητα να κρίνη και να τιμωρήση, αφού ακούση την
+κατηγορίαν του έθνους των Λαζών και την απολογίαν των
+κατηγορουμένων. Ο υπέρτατος και φοβερός ούτος κριτής έδωκεν εις
+ταύτην την μεγάλην δίκην όλην την πομπήν, ίσης ήτο αξία. Έκλεξε
+δικαστήριον λόφον τινά του Καυκάσου, και εκεί ενώπιον του
+στρατεύματος των Λαζών επρόσταξε ν' αποκεφαλίσωσι τους φονείς
+του βασιλέως των. Αλλ' όλα ταύτα απαιτούν τουλάχιστον άνδρας
+αδωροδοκήτους, και κατά δυστυχίαν οι τοιούτοι είναι σπάνιοι,
+μάλιστα αφού η γερουσία εταπεινώθη και εξευτελίσθη.
+
+Τι! είπεν ο Τιβέριος, ποθείς τους τυράννους εκείνους της
+ελευθερίας, τους δούλους της τυραννίας;
+
+Ποθώ την γερουσίαν, είπεν ο ήρως, όχι οποία ήτο, αλλ' οποία
+ημπορεί να ήναι. Πάσα δεσποτεία κλίνει προς την τυραννίαν διότι
+φύσει ο άνθρωπος θέλει να γίνεται το θέλημά του νόμος. Η προς
+τον λαόν σκληρότης της γερουσίας και η άκαμπτος υψηλοφροσύνη
+αυτής παρεκίνησαν αυτόν να προτιμήση παρά την βασιλείαν της την
+του δεσπότου, τον οποίον ήλπιζον να εύρωσι δικαιότερον και
+πραότερον. Ο δεσπότης ούτος επιθυμών να βασιλεύη απολύτως,
+ενήργησε να καταβληθή ο τύφος της γερουσίας υπό τον ζυγόν! Η δε
+γερουσία καταληφθείσα υπό του φόβου, έγινε ταπεινοτέρα και
+ουτιδανωτέρα παρ' όσον ο δεσπότης αυτής ήθελεν. Ο Τιβέριος
+αυτός εκείνος ηγανάκτει δι' αυτό. Αλλ' είναι εύκολον να
+καταλάβωμεν, ότι παύουσα από το να ήναι επικίνδυνος η γερουσία,
+εγίνετο ωφέλιμος· ότι έδιδεν εις την εξουσίαν χαρακτήρα
+σοβαρώτερον, και ότι, γενομένη διαλλάκτης του λαού μετά του
+ηγεμόνος, ήθελεν είσθαι το στήριγμα όλων των δυνάμεων του
+κράτους. Μολοντούτο δεν θεωρώ την γερουσίαν κατά ταύτην την
+εποπτείαν. Επιθυμώ να ήναι αυτή φυτώριον ανδρών γυμνασθέντων να
+κρατώσι το ξίφος και την στάθμην, ανατραφέντων εις τα
+βουλευτήρια και εις τας μάχας, εμπείρων της τέχνης του κυβερνάν
+και διά των νόμων και διά των όπλων. Από ταύτην την τάξιν των
+πολιτών, περικρατουμένην εις δικαίους όρους και τιμωμένην, ως
+έπρεπε να τιμάται, ήθελε λαμβάνει ο αυτοκράτωρ τους στρατηγούς
+του, τους υπουργούς, τους επάρχους, και τους άρχοντάς του. Την
+σήμερον, αν έχη τις χρείαν ανδρός επιτηδείου, εναρέτου,
+φρονίμου· πού έγινε γνωστός διά των πράξεών του; προς δοκιμήν
+ήθελαν τάχα τον δώσει την δύναμιν ν' αποφασίση την τύχην λαού
+τινος; Αλλ' εις τ' αφανή τάχα έργα του της αυλής τάγματος ((9)
+γυμνάζονται οι Ρήγουλοι, οι Φάβιοι, οι Σκηπίωνες. Αντί σταδίου,
+όπου αι ψυχαί ασκούνται, όπου αι φυσικαί αρεταί αμιλλώνται,
+όπου η ευφυία ανελίσσεται, όπου αι γνώσεις και αι αρεταί
+διασχίζουν το πλήθος και διαλάμπουν, απέδωκαν σχεδόν τα πάντα
+εις την τύχην της γεννήσεως, εις την φαντασιοκοπίαν της
+ευνοίας. Τοιουτοτρόπως συσσωρεύονται τα κακά, από τα οποία
+καταπίπτει η πολιτεία.
+
+Τι θέλεις; είπεν ο αυτοκράτωρ· όταν οι άνθρωποι εξέπεσαν από
+την πρώτην κατάστασίν των, όταν το γένος αυτών διεφθάρη, και μ'
+όλην την επιμέλειαν δεν δύναταί τις εξ αυτών να κάμη κακήν
+εκλογήν, πρέπει ν' απελπισθή, ν' αποκάμη εκλέγων.
+
+Όχι, είπεν ο Βελισάριος, ποτέ δεν πρέπει ν' απελπίζεται. Η
+διαφθορά δεν είναι ποτε ολική. Εις όλα τα μέρη είναι άνδρες
+αγαθοί· και αν λείπουν, ενεργούν να γεννήσωσιν αυτοί. Αρκεί
+μόνον ο ηγεμών να τους αγαπά, και να ηξεύρη, πώς να τους
+διακρίνη. Υγιαίνετε, φίλοι. Τούτο θέλομεν έχει ημείς αύριον
+παραμυθητικήν συνδιάλεξιν. Διότι ημπορεί σαφώς να καταλάβη τις
+ότι, διά να θεραπευθή η δεινοτάτη των πραγμάτων κατάστασις,
+ένας μόνος άνθρωπος αρκεί να θελήση.
+
+Ο Βελισάριος αποδίδει την ύπαρξιν πάντων εις την ασθενή θέλησίν
+μας, είπεν ο Ιουστινιανός προς τον Τιβέριον. Αλλά δύναταί τις
+να επιφορτισθή την διάκρισιν και την εκλογήν των ανθρώπων; Και
+δεν ηξεύρει πόσον ούτοι υποκρίνονται προς ημάς. Ό,τι δεν
+δύναμαι να εννοήσω, είπεν ο Τιβέριος, είναι, ότι φρονεί τους
+ανθρώπους γεννωμένους οποίους τους θέλεις, ως να υπέκειτο εις
+εσέ η φύσις. Εντοσούτω ο Βελισάριος είναι φρόνιμος· η ηλικία, η
+δυστυχία τον εδίδαξαν· είναι άξιος ακροάσεως.
+
+
+
+Κεφάλαιον ΙΓ'.
+
+
+
+Την επιούσαν φθάσαντες, εύρηκαν αυτόν καλλιεργούντα τον κήπον
+του ομού με τον Παυλίνον τον κηπωρόν του. Αν ήρχεσθε, προ
+ολίγου, τας είπεν, ηθέλετε διδαχθή, ως εγώ, μάθημα καλόν της
+περί το άρχειν επιστήμης. Διότι τίποτε δεν παρομοιάζει τόσον
+την των ανθρώπων κυβέρνησιν, όσον η των φυτών. Ο δε κηπωρός μου
+ούτος κρίνει περί αυτής, ως Σόλων.
+
+Τότε, ενώ ο Αυτοκράτωρ και ο Τιβέριος συνεπεριπάτουν με τον
+ήρωα, ο νέος τον επρόβαλε τας σκέψεις, τας οποίας είχαν κάμει,
+και τας αιτίας, διά τας οποίας εφοβούντο, μη πλανηθή.
+
+Ναι, τον είπεν, ο εις το βάθος των ανακτόρων του
+περικυκλούμενος από πυκνόν πλήθος αυλικών και κολάκων ολίγον
+γνωρίζει αναμφιβόλως τους ανθρώπους· αλλά ποίος τον εμποδίζει
+να φυγαδεύεται από το στενόν του δεσμωτήριον, να
+συναναστρέφεται, να γίνεται ευπρόσιτος; η ευπροσηγορία του
+ηγεμόνος είναι της αληθείας μαγνήτης. Οι δούλοι του την
+κρύπτουσιν, αλλ' ο ιδιώτης, ο γεωργός, ο απότομος και
+ειλικρινής γέρων στρατιώτης, δεν θέλουν του την κρύπτει. Θέλει
+ακούει την κοινήν φωνήν· αυτή είναι των βασιλέων ο χρησμός, ο
+ακεραιότατος της αξίας και αρετής κριτής· και πάντοτε γίνεται
+καλή η εκλογή, όταν αποφασίζεται δι' αυτής. Έπειτα αι εκλογαί
+του μονάρχου εκτείνονται μόνον εις δύο τινά, εις τους
+συμβούλους και εις τους υπουργούς· εάν εκλέξη καλώς τους
+πρώτους, εγώ εγγυώμαι διά την εκλογήν των άλλων. Το παν
+συνίσταται να έχη παρ' αυτώ φίλους τινάς αξίους της φιλίας του.
+Ο Θεοδώρικος είχε μόνον ένα, τον ενάρετον Κασσιόδωρον· και ο
+κόσμος ηξεύρει, πόσον φρονίμως και ενδόξως εβασίλευσεν. Όθεν
+είναι σημεία βέβαια, κατά τα οποία δύναται και εις την αυλήν
+αύτην να εκλέξη τους συμβούλους και τους οδηγούς του. Η των
+ηθών αυστηρότης, κ' αφιλοκέρδεια, η ευθύτης, η φιλαλήθεια, η
+προθυμία προς υπεράσπισιν του αδυνάτου και αθώου, η της φιλίας
+σταθερότης, δεδοκιμασμένη εις τας δυστυχίας, η προς το αγαθόν
+κλίσις, την οποίαν ουδέν εμπόδιον παρατρέπει, η στερεά
+προσκόλλησις εις τους νόμους της δικαιοσύνης, ταύτα είναι τα
+χαρακτηριστικά, διά των οποίων ο ηγεμών δύναται να διακρίνη
+τους καλούς καγαθούς άνδρας, και να εκλέγη αληθείς φίλους. Τα
+αίτια της εξαιρέσεως με φαίνονται επαισθητότερα· διότι η αρετή
+ημπορεί να ήναι προσποιητή, αλλ' η κακία ποσώς καθ' υπόκρισιν.
+Άμα φανερωθή, ημπορεί τις να την πιστεύση. Παραδείγματος χάριν,
+εάν εγώ ήμην βασιλεύς, όποιος άπαξ ήθελε με ομιλήσει περί των
+υπηκόων μου καταφρονητικώς, περί των χρεών μου κούφως, ή περί
+της καταχρήσεως της εξουσίας μου με δουλοπρεπή και ευτελή
+φιλαρέσκειαν, ούτος ήθελεν εξαιρεθή διά παντός από τον αριθμόν
+των φίλων μου. Όθεν ουδέν άλλο ευκολώτερον, ειμή, παρατηρών
+τους ανθρώπους, να εκκλέψη, χωρίς να το αισθανθώσι, τα
+χαρακτηριστικά των σημεία, τα οποία εξελέγουσι και
+ανακαλύπτουσι και αυτούς τους κρυψινουστάτους. Ήκουσα πολλά
+λεγόμενα περί εκείνης της μεγάλης υποκρίσεως, της εις τους
+αυλικούς αποδιδομένης. Εξ αυτών ουδείς, όστις δεν φημίζεται, ως
+ών αυτή εκείνη η ειλικρίνεια. Και αν ο ηγεμών σφάλλη εις τούτο,
+η κοινή φωνή θέλει τον διδάξει την αλήθειαν. Εις αυτόν λοιπόν
+μόνον ανήκει να παραδώση αξίως την υπόληψιν και την
+εμπιστοσύνην του. Η δε αρετή, η αλήθεια άμα εμφιλοχωρήσουσιν
+εις τας βουλάς του, δύναται ν' αναθέση εις αυτάς την φροντίδα
+του να τον φωτίζωσι περί όλων των άλλων εκλογών αυτού.
+
+Αλλά συλλογίζεσαι, είπεν ο αυτοκράτωρ, περί του πλήθους των
+εναρέτων και σοφών ανδρών, όσων θέλει έχει χρείαν, διά να
+διανέμουν τους νόμους και ν' ασκώσι την εξουσίαν του; Πόθεν να
+τους λάβη; Από την φύσιν, είπεν ο Βελισάριος, ήτις γεννά
+τοιούτους, όταν ηξεύρη τις καλώς να την διευθύνη. — Διά να την
+διευθύνη δε, έχει άλλα μέσα παρά νόμους δικαίους και αυστηρούς;
+— Τούτο είναι πολύ, τούτο δεν είναι ικανόν, υπέλαβεν ο
+Βελισάριος, και τα ήθη δεν ανήκουσιν εις τους νόμους.
+
+Τι θέλει λοιπόν κάμει, διά να μεταβάλη τα προ τόσου και του
+διαφθαρέντα ήθη; ηρώτησεν ο Ιουστινιανός.
+
+Ο κηπωρός μου θέλει σε το διδάξει, είπε ο Βελισάριος, και τον
+εφώναξεν. Άκουσε, Παυλίνε, τον είπεν· όταν φυτρόνη χόρτον
+άγριον μεταξύ των φυτών σου, τι κάμνεις; Το εκριζόνω, είπεν ο
+απλούς άνθρωπος. — Αντί να το εκριζώσης, διατί δεν το κόπτεις;
+— Ήθελεν αναβλαστάνει αδιακόπως και ποτέ δεν ήθελε τελειώσει.
+Κ' έπειτα, καλέ μου αυθέντα, διά της ρίζης το φυτόν ροφά της
+γης τους χυμούς· και τούτο πρέπει να εμποδίση τις. Τον ακούετε,
+είπεν ο Βελισάριος. Αυτό είναι επίκρισις των νόμων σας. Ούτοι
+αποσπώσιν, όσον δύνανται, τα της κοινωνίας εγκλήματα, αλλ'
+αφίνουσι να υπάρχωσιν αι κακίαι, τας οποίας έπρεπε να
+εκριζόνωσιν. Αλλά τούτο δεν είναι αδύνατον· διότι όλαι σχεδόν
+αι κακίαι, τουλάχιστον αι της αυλής, έχουν μίαν κοινήν ρίζαν.
+Και ποία είναι; τον ηρώτησεν ο Τιβέριος. Η πλεονεξία, απεκρίθη
+ο γέρων. Ναι, διά του ονόματος τούτου, είτε η επιθυμία του
+σωρεύειν πλούτη νοείται, είτε η του απολαύειν, δεν υπάρχει τι
+ανάξιον και χαμερπές, το οποίον η πλεονεξία να μη γεννά. Η
+σκληρότης, η αχαριστία, η απιστία, η αδικία, ο φθόνος και αυτή
+η ωμότης είναι κλάδοι τούτου του απλήστου, του σκληρού και
+χαμερπούς πάθους.
+
+Εκ της άγρας της προσέτι τρέφει την χαυνότητα, την ηδυπάθειαν,
+την διαφθοράν, την ασωτείαν, και την χαύνην εκείνην αργίαν,
+ήτις τα περιθάλπει εις τον κόλπον της. Ούτω τα ήθη όλα
+διαφθείρονται διά της φιλοπλουτίας. Εάν διεγείρη την
+φιλοτιμίαν, θέλει την καταστήσει επίβουλον και αισχράν. Εάν
+παρεισδύη εις την ανδρίαν, την ατιμάζει διά των δεινοτάτων
+αυτής κακών. Διά της δωροδοκίας καταστένει επονείδιστα τα
+εντιμότατα προτερήματα· η δε ψυχή, ήτις είναι δούλη αυτής,
+πωλείται εις τον πλειοδοτούντα.
+
+Εντεύθεν όλα τα δημόσια ανοσιουργήματα, όσα εργάζονται διά να
+πλουτήσουν. Και της τυραννίας ταύτης, υπό της οποίας
+στενάζουσιν οι άνθρωποι, μήτηρ είναι η πολυτέλεια· διότι αύτη
+γεννά τας χρείας· αύται δε γεννώσι την φιλαργυρίαν· η δε
+φιλαργυρία, διά να κορεσθή, προστρέχει εις την τυραννίαν. Την
+πολυτέλειαν λοιπόν πρέπει να καταπολεμήση τις. Εξ αυτής πρέπει
+ν' αρχίση την των ηθών μεταρρύθμισιν.
+
+Ο δε κατά της πολυτελείας πόλεμος ομοιάζει τον της ύδρας, είπεν
+ο αυτοκράτωρ· διότι κόπτεις μίαν κεφαλήν αυτής, και αναφύονται
+μυρίαι. Ή μάλλον, είναι, ως ο Πρωτεύς, όστις κατά μυρίας
+διαφόρους μορφάς, εκφεύγει τον θέλοντα να τον δεσμεύση, θέλω
+ειπεί πολύ περισσότερα, επρόσθεσε. Τα αίτια της πολυτελείας,
+και αι επιρροαί της, αι σχέσεις και αι συγκοινωνίαι της
+συστένουσι μίγμα αγαθών και κακών, τόσον συγκεχυμένον, ώστε,
+υποθέτων, ότι ήτο δυνατόν να την δεσμεύση, ή να την εξολοθρεύση
+τις, ήθελα αμφιβάλει, αν το πρώτον ήθελεν είσθαι συγχωρημένον
+και το άλλο ωφέλιμον.
+
+ — Ναι, συμφωνώ, είπεν ο Βελισάριος, ότι η πολυτέλεια είναι εις
+την πολιτείαν, ως οι άτιμοι εκείνοι άνθρωποι, όσοι έκαμαν εξ
+επιγαμίας συγγένειαν με μεγάλους· κολακεύουν αυτούς χαριζόμενοι
+εις τους συγγενείς των, αλλά τέλος τους κλείουν εις την
+φυλακήν. Δεν εκτείνομαι μακρότερον. Ας αρχίσωμεν από τα έργα,
+τα οποία είδα πραχθέντα δι' εμού αυτού. Λέγεται, ότι η
+πολυτέλεια συμφέρει εις τας πόλεις. Δυσκόλως το πιστεύω· αλλ'
+είμαι πολλά βέβαιος, ότι είναι ολεθρία εις τα στρατεύματα. Ο
+Πομπήιος βλέπων τους στρατιώτας του Καίσαρος τρεφομένους με
+αγρίας ρίζας, έλεγεν, «ούτοι είναι θηρία»· έπρεπε να είπη,
+«ούτοι είναι άνθρωποι». Η πρώτη του πολεμικού καρτερία είναι να
+ριψοκινδυνεύη· η δευτέρα ν' αρκήται εις μόνας της φύσεως τας
+χρείας. Τούτο δε είναι το επιπονώτερον διά τον τρυφηλώς
+ζήσαντα. Ο λαός ο θέλων ν' απολαύη εις τον πόλεμον τας τρυφάς
+της ειρήνης, δεν είναι ικανός να υπομένη ούτε τας ευτυχίας,
+ούτε τας δυστυχίας. Η νίκη είναι ολίγον δι' αυτόν, ζητεί την
+αφθονίαν· άμα δε του λείψη η αφθονία, ή επαπειλή να τον
+εγκαταλείψη, η άλλη ματαίως ήθελε τον προσκαλεί. Το νηφάλιον
+στράτευμα έχει πτέρυγας· η δε πολυτέλεια εκνευρίζει και
+καταβάλλει τον στρατόν, εις τον οποίον ευρίσκεται· η λιτότης
+φείδεται και τους εσωτερικούς και τους εξωτερικούς πόρους. Η δε
+ασωτεία τους εξαντλεί, και δεν αφίνει τίποτε εις καιρόν
+ανάγκης· επιφέρει την ερήμωσιν, τον λιμόν, τον τρόμον και την
+αισχράν φυγήν. Όλα είναι επίπονα εις ανθρώπους χαύνως
+ανατραφέντας. Η ανδρία τους μένει, αλλά δυνάμεις δεν έχουν. Ο
+εχθρός, όστις ηξεύρει να τους αδυνατίση με τους κόπους, δεν
+έχει χρείαν να τους νικήση, και τας βραδύτητας του πολέμου
+θεωρεί επωφελώς δι' αυτόν ως μάχας. Αλλ' η πολυτέλεια όχι μόνον
+εκνευρίζει και χαυνόνει τα σώματα, αλλά και τας ψυχάς εκθηλύνει
+και διαφθείρει. Ο πλούσιος, ο φέρων μεθ' εαυτού την πολυτέλειαν
+εις το στρατόπεδον, κινεί την άμιλλαν του πένητος, όστις προς
+αποφυγήν της ταπεινώσεώς του, ότι τον υπερέχει ο όμοιός του,
+ζητεί τρόπους και εις αυτάς τας αισχρουργίας. Η τιμή
+προσκολλάται εις τους πλουσίους, η υπόληψις εις την
+μεγαλοπρέπειαν, η περιφρόνησις εις την πενίαν, το γελοίον εις
+την μετριόφρονα και αφιλοκερδή αρετήν, και τότε τα πάντα
+ηφανίσθησαν. Ταύτα είναι τα εκ της πολυτελείας κακά.
+
+Ηξεύρω, ότι την εξώρισες από τα στρατεύματά σου, είπεν ο
+Τιβέριος. Πώς δε το κατώρθωσες; ευκολώτατα, είπεν ο γέρων. Την
+απεδίωξα από την σκηνήν μου, την κατέστησα περιφρονητήν. Η
+περιφρόνησις είναι δραστήριον κατά της φαρμακεράς υπερηφανείας
+αντιφάρμακον. Έμαθα, ότι νέος τις εκ της Ασίας έφερεν εις το
+στρατόπεδόν μου τας τρυφάς της πατρίδος του, ότι εκοιμάτο εις
+πορφυράν σκηνήν, ότι έπινε με χρυσά ποτήρια, ότι εμεταχειρίζετο
+εις την τράπεζάν του τα καλήτερα είδη του οίνου και τα
+σπανιώτερα εδέσματα. Τον εκάλεσα λοιπόν εις το γεύμα, και,
+έμπροσθεν των συστρατιωτών του, τον είπα. Βλέπεις, νεανίσκε,
+ότι εδώ μεταχειρίζονται ευτελή τροφήν· ενίοτε δε ακόμη
+χειροτέραν· και πρέπει να προσμένωμεν τούτο· διότι οι
+θηρεύοντες την δόξαν κινδυνεύουν να μη έχουν άρτον. Πίστευσέ
+με, η τρυφηλότης σου μέλλει πολλά να υπομένη, διά τον οποίον
+βίον μέλλομεν να διδάξωμεν. Σε συμβουλεύω να μη μας
+ακολουθήσης. Η επίπληξις αύτη ενήργησεν εις αυτόν· ζητεί
+συγγνώμην, και την λαμβάνει· αλλ' απέστειλε την αποσκευήν του.
+Και αυτή η συμβουλή ήρκεσε; τον ηρώτησεν ο νεανίσκος. Ναι,
+αναμφιβόλως, είπεν ο ήρως, διότι το παράδειγμά μου εστήριζεν
+αυτήν, και με ήξευραν σταθερόν εις την γνώμην μου. Έπρεπε να
+διήγειρες σφοδρά παράπονα.
+
+Όταν ο νόμος ήναι ίσος και αναγκαίος, κανείς δεν προσκλαίεται
+κατ' αυτού. — Όχι· αλλ' είναι σκληρόν εις τον πλούσιον να ήναι
+ισότιμος του πένητος. — αλλά διά τούτο είναι ηδύ εις τον πένητα
+να ήναι ίσος με τον πλούσιον, και πανταχού οι πένητες είναι οι
+περισσότεροι. — Αλλ' οι πλούσιοι είναι εις την αυλήν οι
+ισχυρότεροι, και μάλλον εισακούονται. — Διά τούτο και επέτυχαν
+να με βλάψουν. Αλλ' ό,τι έκαμα, δεν θέλω το παύσει· διότι η
+ρώμη της ψυχής, ως και η του σώματος, είναι καρπός της
+εγκρατείας. Άνευ αυτής ουδεμία αφιλοκέρδεια, άνευ δε
+αφιλοκερδείας ουδεμία αρετή υπάρχει. Ηρώτησα ποιμένα τινά, διά
+τι οι κύνες του ήσαν τόσον πιστοί· διότι, με είπε, ζώσι με
+άρτον μόνον. Εάν τους έτρεφα με κρέας, ήθελαν είσθαι λύκοι.
+Εξεπλάγην διά την απόκρισίν του. Γενικώς, φίλοι μου, ο
+ασφαλέστερος τρόπος του καταστέλλειν τα κακά είναι η περιόρισις
+των χρειών. Ταύτα πάντα είναι δυνατά εις στράτευμα, είπεν ο
+αυτοκράτωρ· αλλά δυσκατόρθωτα εις επικράτειαν. Οι πολιτικοί
+νόμοι δεν ομοιάζουν τους στρατιωτικούς. Ούτοι περιστέλλουν την
+ελευθερίαν εις κύκλον στενώτερον. Νόμος ουδείς δύναται να
+εμποδίση τον πολίτην από του να πλουτήση διά τιμίου τρόπου,
+ουδείς δύναται να εμποδίση αυτόν από του να διαθέση τα πλούτη
+του και να τ' απολαύη ειρηνικώς. Θεωρείται ως αποκτήσας αυτά
+διά των κόπων, της βιομηχανίας, των προτερημάτων, της αξίας
+αυτού, ή των γονέων του. Έχει το δικαίωμα να τα διασκορπίση, ως
+και να τα καταθάψη εις την γην. Συμφωνώ κατά τούτο, είπεν ο
+Βελισάριος. Προχωρώ δε και περαιτέρω, είπεν ο αυτοκράτωρ· εάν
+τα πλούτη της πολιτείας ευρίσκωνται συσσωρευμένα εις χείρας
+ενός τινος τάγματος ανθρώπων, καλόν είναι να διαδοθώσι, και η
+φιλοπονία μετά της βιομηχανίας να τα εκβάλλουν από τας χείρας
+της αργίας. Και εις τούτο συμφωνώ, είπεν ο ήρως. Προσθέτω,
+εξακολούθησεν ο Ιουστινιανός, ότι η τρυφηλότης, η ηδυπάθεια, η
+επίδειξις, η μεγαλοπρέπεια, αι της φιλοκαλίας και της
+καινοτομίας φαντασιοκοπίαι, η επιτετηδευμένη τρυφή και η
+ματαιότης είναι λεπτολογίαι εκφεύγουσαι την αυστηροτάτην
+αστυνομικήν κυβέρνησιν, και περί των οποίων οι νόμοι δεν
+δύνανται να λάβωσι φροντίδα, ειδέ μη, ενεργούσιν είδος
+τυραννίας. Μη γένοιτο, είπεν ο γέρων, να θελήσω, ώστε οι νόμοι
+να λαμβάνωσι φροντίδα τινά περί τούτων! Ιδού λοιπόν πώς η
+πολυτέλεια προστατεύεται από όλα τα πλέον απαραβίαστα παρά τοις
+ανθρώποις, ήγουν την ελευθερίαν, την ιδιοκτησίαν, και απ' αυτό
+ίσως το καινωφελές. Εις όλα συμφωνώ, εκτός τούτου του
+τελευταίου, είπεν ο Βελισάριος. Αλλά τέλος πάντων, είπεν ο
+ηγεμών, θέλεις ομολογήσει, ότι η πολυτέλεια εμψυχόνει και
+γίνεται αιτία ν' ακμάζωσιν αι τέχναι, ότι καταστένει τους
+ανθρώπους βιομηχάνους, δραστηρίους, κινεί αυτούς εις άμιλλαν,
+αντιτάσσει εις την ραθυμίαν και εις την προς την οκνηρίαν
+κλίσιν των το κέντρον των νέων χρειών και την επιθυμίαν των
+ηδονών.
+
+Συμφωνώ, είπεν ο Βελισάριος, ότι η πολυτέλεια είναι ηδεία εις
+τους απολαύοντας αυτήν και κερδαλέα εις τους όσοι τους
+προμηθεύουν τα μέσα της απολαύσεώς της, και ότι οι νόμοι
+χρεωστούν ν' αφίνωσι τούτο το εμπόριον ελεύθερον και ήσυχον.
+Τούτο δεν θέλεις;
+
+Περισσότερον θέλω, επανέλαβεν ο αυτοκράτωρ· αξιώ, ότι ολίγον
+κατ' ολίγον η επιρροή αύτη διαδίδεται εις όλας της πολιτείας
+τας τάξεις, και εις την των γεωργών αυτών, εις την οποίαν
+χορηγεί ευκολωτέραν και συμφερωτέραν πώλησιν των καρπών των
+κόπων αυτών.
+
+Εδώ, είπεν ο Βελισάριος, το φαινόμενον σε απατά. Επειδή ό,τι
+όφελος έρχεται εις την τάξιν των γεωργών από τας ασωτεύσεις την
+πολυτελείας, ελήφθη ήδη εξ αυτής. Όλοι δε οι άνθρωποι, τους
+οποίους η πολυτέλεια μεταχειρίζεται, είναι ξένοι, τους οποίους
+δίδει εις αυτήν την τάξιν να τους τρέφη.
+
+Ανακάλεσε εις την μνήμην σου την ιδέαν, την οποίαν εδέχθημεν
+περί της πρωτοπλάστου κοινωνίας. Ποίον είναι το τέλος αυτής;
+Δεν είναι να καταστήσω τον άνθρωπον ωφέλιμον εις τον άνθρωπον;
+Και εις ταύτην την τάξιν το δικαίωμα του ενός επί του
+εργοχείρου του άλλου δεν είναι το δικαίωμα την ανταλλαγής; Εάν
+λοιπόν είς άνθρωπος ενασχολή μυρίους εις τας πολυπλασιασθείσας
+χρείας του, μη συνεισφέρων αυτός εις τας χρείας μηδέ ενός, δεν
+είναι ως φυτόν άκαρπον και αδηφάγον εις το μέσον του θέρους;
+Τοιούτος είναι ο αργός πλούσιος εις τας αγκάλας της πολυτελείας
+και της τρυφής. Ων πάντοτε το αντικείμενον των φροντίδων και
+την εργασίας της κοινωνίας, δέχεται ραθύμως τον φόρον ως απλήν
+προσφοράν. Προς ευχαρίστησιν μόνον των ορέξεών του, προς
+εκπλήρωσιν των επιθυμιών του μόνον, η φύσις ασχολείται· δι'
+αυτόν αι ώραι παράγουσι τους γλυκυτάτους καρπούς των· τα
+στοιχεία προσφέρουν τα ήδιστα εδέσματα· αι τέχναι τα σπανιώτερα
+αριστουργήματα. Απολαύει όλα, δεν συνεισφέρει εις ουδέν,
+αφαιρεί από την κοινωνίαν πλήθος ωφελίμων ανθρώπων, δεν
+εκπληροί ουδενός το επιβάλλον έργον, και αποθνήσκει, άλλο κενόν
+μη αφίνων, παρά το κενόν των υπ' αυτόν καταδαπανηθέντων
+κτημάτων.
+
+Δεν ηξεύρω, είπεν ο Τιβέριος, πλην μοι φαίνεται ολιγώτερον
+επιζήμιος, ολιγώτερον ανωφελής παρ' όσον τον στοχάζεσαι. Διότι,
+εάν εις το σύνολον των κοινών κτημάτων δεν προσφέρη τον καρπόν
+των προτερημάτων, της δραστηριότητος και της ευμηχανίας του,
+προσφέρει το αργύριόν του, και τούτο είναι το αυτό.
+
+Αι, φίλε μου, είπεν ο γέρων, τα χρήματα δεν είναι άλλο παρά το
+σημείον των κτημάτων, τα οποία τις παραχωρεί και το ενέχυρον
+της αποδόσεώς των. Εις την ληψοδοσίαν τούτων των κτημάτων ταύτα
+φανερόνουν την τιμήν των. Αλλ' όστις εις την ληψοδοσίαν ταύτην
+παρουσιάζει μόνον το σημείον, και ποτέ το αληθές πράγμα,
+καταχράται οφθαλμοφανώς το μέσον της ανταλλαγής, διά να λαμβάνη
+ακαταπαύστως ό,τι ποτέ δεν αποδίδει. Ο μεταβλητός εγγυητής, τον
+οποίον δίδει, τον απαλλάσσει από όλα, αντί να τον υποχρεόνη. Ας
+αγρυπνή ο άρχων, ας μάχεται ο στρατιώτης, ας εργάζεται ο
+γεωργός και ο τεχνίτης αδιακόπως δι' αυτόν, τα αποκτηθέντα εις
+τας υπηρεσίας των δικαιώματά του επικυρούνται κατ' έτος, και το
+προνόμιον, το οποίον έχει να ζη άχρηστος, είναι εγχαραγμένον
+επί χρυσών ελασμάτων.
+
+Ούτω λοιπόν η ευπορία κρατεί τον κόσμον υπομίσθιόν του· είπεν ο
+νέος. Ναι, φίλε, είπεν ο γέρων, χωρίς να προξενήση τούτο εις
+τον πλούσιον άλλον κόπον και άλλην φροντίδα, ειμή ν' αποδώση
+λεπτομερώς εις την κοινωνίαν τας συνθήκας της δουλείας, την
+οποίαν έκαμε με αυτόν. Και διά τι αύτη η δουλεία; ηρώτησεν ο
+Τιβέριος, Διά τι πλούσιοι εις την πολιτείαν; Διότι οι νόμοι,
+είπεν ο ήρως, διατηρούσιν εις έκαστον ό,τι απέκτησε· διότι
+τίποτε δεν είναι καλήτερον αποκτημένον παρά τον καρπόν του
+κόπου, της βιομηχανίας και της διανοίας· διότι η ελευθερία του
+αποκτάν συμπεριλαμβάνει και την ελευθερίαν του θησαυρίζειν· και
+διότι η ιδιοκτησία, ως η ελευθερία, πρέπει να ήναι δικαίωμα
+απαραβίαστον ((10)
+
+Κακόν είναι βέβαια το να υπάρχωσιν άνθρωποι δυνάμενοι να
+επιφορτίσωσιν εις την κοινωνίαν όλα τα έξοδα την υπάρξεώς των
+και πολλών άλλων ανθρώπων, τους οποίας μεταχειρίζονται μόνον
+προς όφελός των· αλλ' ήθελεν είσθαι μεγαλήτερον κακόν το ν'
+αφαιρεθή από την άμιλλαν, την εργασίαν και την βιομηχανίαν, η
+ελπίς του αποκτάν, και η ασφάλεια του απολαύειν τα αποκτηθέντα.
+Μη θλίβεσαι λοιπόν διά το άφευκτον κακόν. Ενόσω υπάρχουσιν εις
+αυτήν άνθρωποι δραστηστιώτεροι, βιομηχανικώτεροι, φειδωλότεροι,
+ευτυχέστεροι παρ' άλλους, θέλει υπάρχει ανισότης εις τον
+μερισμόν των κτημάτων. Η ανισότης αύτη θέλει είσθαι μάλιστα
+υπερβολική εις τας ακμαζούσας πολιτείας, χωρίς να έχη τις το
+δίκαιον να την εξαλείψη.
+
+Ομολόγησε λοιπόν, είπεν ο αυτοκράτωρ, ότι η πολυτέλεια είναι
+καλόν κατά τι, διότι αυτή διά των δαπανών της σμικρύνει και
+εξολοθρεύει την ανισότητα ταύτην. Ήγουν η πολυτέλεια είναι καλή
+εις το να εξαντλή τας πηγάς της πολυτελείας. Το ομολογώ, είπεν
+ο Βελισάριος, και δέχομαι ν' αφήσωσιν εις τα πλούτη όλα τα μέσα
+της αναλώσεώς των. Εγώ δεν νωώ να υποχρεώσωσι τον έχοντα να τα
+καταχώση εις την γην, ουδέ να διορίσωσιν εις αυτόν την χρήσιν
+αυτών. Οι νόμοι, σε το είπα, δεν χρεωστούν να ενέχωνται εις
+άλλο, ειμή εις το να επιβάλλωσι το φορτίον των δημοσίων χρειών·
+εις τα κοινά κτήματα, αφίνοντες άθικτον και ιεράν την μερίδα
+της τροφής, και εγγίζοντες μόνον το περισσεύον της ευπορίας
+πάσης καταστάσεως. Η κοινή δόξα θέλει κάμει το λοιπόν. Η κοινή
+δόξα! είπεν ο αυτοκράτωρ. Ναι, αύτη, είπεν ο Βελισάριος,
+αστενοχωρήτως και αβιάστως αποκαθιστά παν πράγμα εις τον
+οικείον τόπον. Απ' αυτήν πρέπει να προσμένωμεν των ηθών την
+μεταρρύθμισιν. Η μεταρρύθμισις αύτη σε φαίνεται δύσκολος·
+εξαρτάται από την θέλησιν και το παράδειγμα του κυριάρχου. Άμα
+ο άνθρωπος, ο έχων μεν την αυτήν αξίαν με άλλους, αλλά
+κοσμιώτατος και απλούστατος κατά τα ήθη, αξιωθή παρά του
+άνακτος καλλίστην υποδοχήν, άμα δείξη καταφρόνησιν προς τας
+κατ' επίδειξιν δαπάνας και την γυναικώδη πολυτέλειαν, άμα ρίψη
+βλέμμα περιφρονητικόν εις τους δούλους της μαλθακότητος, και
+προσηλώση όμμα αρεσκείας και αιδούς εις τα θύματα του κοινού
+συμφέροντος, η αυλή ευθύς θέλει λάβει κλίσιν προς την ευγενή
+απλότητα και την έμφρονα φειδώ. Η μεγαλοπρέπεια όχι μόνον δεν
+θέλει τιμάσθαι εκεί, αλλά μάλιστα θέλει είσθαι και απρεπής. Ήθη
+καθαρά και αυστηρά θέλουν αντικατασταθή αντί των ακολάστων και
+ματαιοσπούδων. Όλαι αι τιμαί θέλουν αποδίδεσθαι εις την
+προσωπικήν αξίαν, και αφήσει την ματαιοφροσύνην και την
+πολυτέλειαν να θαυμάζωνται μόναι και να συναρέσκωνται. Ω!
+φίλοι, με πόσην ορμήν πίπτον ηθέλαμεν βλέπει το κράτος των!
+Ηξεύρετε, πόσον η πόλις είναι προσεκτική, ευπειθής και πρόθυμος
+ν' ακολουθή το παράδειγμα της αυλής. Ό,τι δε είναι εις τιμήν
+μεταβαίνει εντός ολίγου εις χρήσιν. Η αρχαία λιτότης,
+αποκατασταθείσα, ήθελε γεννήσει την αφιλοκέρδειαν· αύτη δε τα
+ηρωικά ήθη. Ο ικανός να γίνη ωφέλιμος άνθρωπος, μη έχων ήδη εις
+τα σεμνά ήθη ουδεμίαν αιτίαν πλεονεξίας, και ελευθερωθείς από
+την δουλείαν των εξουθενητικών χρειών της τρυφής, ήθελεν
+αισθανθή εις εαυτόν αναπτυσσόμενον τον βλαστόν των τιμίων
+φρονημάτων. Η φιλοπατρία, η φιλοδοξία ήθελαν κυριεύσει ψυχήν
+ελευθέραν και επαιρομένην διά την ελευθερίαν. Όλαι αι δυνάμεις
+της ευγενούς αμίλλης ήθελαν αναπτυχθή συγχρόνως. Α! εάν ο
+ηγεμών ήξευρεν, οποίαν επιρροήν έχει εις τας ψυχάς, και πώς
+ημπορεί να τας συγκινή ακαταναγκάστως και αβιάστως! Αύτη είναι
+η πλέον ακαταμάχητος δύναμίς του· και ταύτην μόνον δεν
+γνωρίζει.
+
+Ποία δε δύναμις, είπεν ο Ιουστινιανός, δύναται ν' αντισηκώση
+την φιληδονίαν, το θέλγητρον των τέρψεων, την επιθυμίαν του
+αποκτάν το αντίτιμον όλων των αγαθών; Τι μέλει τον άνθρωπον,
+τον δι' όλων των αισθητηρίων μεθυσκόμενον υπό της τρυφής, αν η
+αυλή τον κακολογή, ή τον επαινή; Δύναται ο βασιλεύς να
+εμποδίση, ώστε ο άνθρωπος ούτος, αυτός καθ' εαυτόν, να μη
+διαθέτη κατά την φαντασίαν του λαόν βιομήχανον, πρόθυμον να τον
+υπηρετή, ώστε να μη τον περικυκλόνωσιν αι ηδοναί, να μη τον
+υποτάσσωνται αι τέχναι; Όχι, είπεν ο Βελισάριος, αλλ', εάν
+θέλη, δύναται να προσάψη αίσχος μεν εις την μαλθακότητα,
+καταφρόνησιν δε εις την αργίαν· δύναται ν' αφαιρέση από τα
+πλούτη το δικαίωμα του να υψόνουν εις τα πρώτα αξιώματα της
+πολιτείας την οκνηρίαν, την κακίαν και την ανικανότητα· δύναται
+να κάμη, ώστε αι επαισθητότεραι απoλαύσεις, αι ηδύτεραι του
+βίου ευφροσύναι να συνάπτωνται με την από του κοινού τιμήν και
+να υπάγουν ομού με αυτήν προς συναπάντησιν της αξίας· δύναται
+τουλάχιστον να εξουθενήση την πολυτέλειαν και να της αφαιρέση
+τον τύφον. Τούτο αρκεί· η πολυτέλεια ταπεινωθείσα δεν θέλει
+πλέον ταπεινώσει την πενίαν, δεν θέλει πλέον αμαυρόνει την
+αρετήν. Θέλουν είσθαι αγαθά, το αντίτιμον των οποίων δεν θέλουν
+είσθαι πλέον τα πλούτη. Η πίστις και η κοινή υπόληψις, αι τιμαί
+και τα αξιώματα θέλουν απόκεισθαι εις την αξίαν. Ο χρυσός δεν
+θέλει πλέον εξαλείφει τας κηλίδας του ψόγου και του αίσχους, η
+δε χαμέρπεια της ψυχής δεν θέλει κρύπτεσθαι πλέον υπό την
+λάμψιν αλαζονικής μεγαλοπρεπείας.
+
+Πιστεύσατέ με, φίλοι, ότι η πολυτέλεια έχει ολίγας απολαύσεις
+ανεξαρτήτους από την υπερηφάνειαν. Αι πλέον λεπτουργημέναι
+επιθυμίαι της είναι πλασταί· η δε γνώμη, η προσαπτομένη εις τας
+ματαίας και ευμεταβλήτους ηδονάς της, είναι το ευαρεστότερόν
+των· Εξαλείψατε την γνώμην ταύτην, και θέλετε φέρει τα πλούτη
+εις την κυρίαν και αληθινήν των τιμήν. Τότε δε, όστις θέλει τα
+έχει, αν θέλη να τιμηθή και να τα εξευγενίση, θέλει κάμει
+καλητέραν χρήσιν αυτών. Η πολυτέλεια καθιστά τον πλούσιον να μη
+δύναται να ήναι γενναίος· αι χρείαι τον καταστένουν φιλάργυρον·
+και η φιλαργυρία του είναι μίγμα όλων των παθών, τα οποία
+ευχαριστεί με χρυσίον. Αλλ' αν τα ορμητικώτερα τούτων των
+παθών, η υπερηφάνεια, η φιλοδοξία, αυτός ο έρως, διότι
+ακολουθεί την δόξαν, δεν αναφέρονται πλέον εις τα της
+πολυτελείας, παρατηρήσατε, πόσον αυτής το θέλγητρον και της
+φιλαργυρίας η δύναμις ελαττούται.
+
+Τα αληθή πλεονεκτήματα του πλούτου, η ευπορία, αι ευκολίαι, αι
+της αφθονίας τρυφαί, η ανεξαρτησία, και η ανάπαυσις, τέλος το
+κράτος, το οποίον ο πλούσιος ενεργεί επάνω εις πλήθος ανθρώπων
+ασχολουμένων εις τα περί αυτόν· όλα ταύτα, λέγω, είναι
+ικανώτατα να συγκινήσωσι τους μικροψύχους. Και ποσώς δεν
+ελπίζω, ουδέ φοβούμαι την ολικήν καταστροφήν των τεχνών, τας
+οποίας υποτρέφει ο πλούτος. Αλλ' εάν αι τιμαί δεν απονέμωνται
+εις αυτόν, αι ψυχαί, εις όσας η φύσις έδωκεν ενέργειαν και
+ύψος, αι ψυχαί αι δεκτικαί παθών ευγενών και αρετών μεγάλων,
+θέλουν καταφρονήσει τας ματαιοτήτας ταύτας και θέλουν ζητήσει
+αλλαχού τον έπαινον και την δόξαν.
+
+Ποτέ δεν θέλει είσθαι, είπεν ο Τιβέριος, εις επικράτειαν
+πλουσίαν τούτο, ήγουν η άγονος λαμπρότης των τιμών να αμαυρώση
+την λαμπρότητα του πλούτου. Μόνον η λάμψις του πλούτου θαμβόνει
+τον λαόν, και αι τιμαί, η μεγαλειότης αυτή έχουν χρείαν αυτού,
+διά να εμπνέωσι σέβας εις τον λαόν.
+
+Ποίος από τους δύο κατά την γνώμην σου, τον ηρώτησεν ο γέρων,
+αυξάνει την σεμνότητα, την μεγαλειότητα της Ρωμαϊκής Γερουσίας,
+ο πλούσιος Λεύκουλλος ή ο πτωχός Κάτων; Η ερώτησις αύτη ετάραξε
+τον Τιβέριον. Σας ομιλώ περί καιρού πολυτελείας, υπέλαβεν ο
+ήρως· και κατ' εκείνον έτι τον καιρόν με οποίον σέβας το
+υγιέστερον μίσος της πολιτείας, ο λαός, δεν ανεπόλει καθ'
+εαυτόν τας λαμπράς ημέρας της ελευθέρας, της εναρέτου και
+πτωχής Ρώμης, τους αιώνας, κατά τους οποίους η μικρά της χώρα
+εκαλλιεργείτο από χείρας νικηφόρους και κατά τους οποίους το
+υνίον ήτο δαφνοστεφές; Δότε περισσοτέραν αξίαν εις τον λαόν,
+και πιστεύσατε, ότι μονάρχης σοφός, περικυκλούμενος από
+πολεμιστάς και υπουργούς, μη έχοντας τύφον, αλλά φορτωμένους
+τιμάς και έτη, θέλει προσφέρει θέαμα χιλιάκις σεμνότερον παρά
+τρυφηλός ηγεμών περικυκλωμένος από αυλικούς. Οι εν τέλει, όσοι
+θέλουν να τιμώνται χωρίς να δαπανήσωσιν εις τούτο τίποτε, δεν
+παύουν λέγοντες, ότι το αξίωμά των, διά να εμπνέη σέβας, πρέπει
+να ήναι περιβεβλημένον πομπήν και μεγαλοπρέπειαν. Και τωόντι,
+ταύτα είναι ως περιβόλαιον, το μέγεθος του οποίου κρύπτει τα
+ελαττώματα του σώματος· αλλά τούτο είναι απόδειξις μεγαλητέρα,
+ότι πρέπει ν' απομακρυνθή αύτη η εξωτερική λαμπρότης, ήτις
+μετασχηματίζει και συγχέει τους ανθρώπους. Όταν η αρετή
+παρουσιασθή εις τας πρώτας τιμάς, ως ο αθλητής εις το στάδιον,
+θέλει διακρίνεσθαι πολύ καλήτερον από την ισχύν και την
+καλλονήν της. Εάν δε η κακία, η χαμέρπεια, η αναξιότης φανώσιν
+εκεί, θέλουν πολύ περισσότερον καταισχυνθή.
+
+Άλλο πλεονέκτημα των απλοϊκών ηθών, εις τα μεγαλεία είναι, ότι
+επικουφίζει την πολιτείαν από τας ολεθρίας δαπάνας των
+παρασήμων, σμικρύνει την αξίαν των αμοιβών. Αι καλώς
+απονεμόμεναι τιμαί επέχουν τόπον πλουσιωτάτων βραβείων· ο δε
+ηγεμών, όστις θέλει είσθαι φειδωλός διανομεύς αυτών, θέλει
+είσθαι και του αγαθού των υπηκόων του. Τούτο είναι το
+κυριώτερον. Δεν πρόκειται λόγος να εμποδισθώσιν οι πλούσιοι από
+την πολυτέλειαν· αύτη είναι πυρ, καταναλίσκον και αυτό μετ'
+ολίγον την τροφήν του. Πρόκειται να προφυλαχθώσιν από την
+επιθυμίαν της πολυτελείας, και από την δίψαν του πλούτου
+εκείνοι, οίτινες έχοντες μόνον προτερήματα, γνώσεις και αρετάς,
+ήθελον τολμήσει να τα μισθώσωσι. Διά τούτο πρέπει ν'
+αποδίδωνται εις αυτούς τιμαί, τας οποίας τίποτε δεν αμαυρόνει,
+και αι οποίαι ποτέ δεν βεβηλούνται. Υπηρέτησα τον βασιλέα μου
+με προθυμίαν και ικανήν ευτυχίαν· και ηξεύρω αφ' εαυτού μου,
+πόσον ο χρυσός είναι αγενής ως προς την δρυν και την δάφνην,
+όταν αυτά ήναι μισθός της τιμής και της ευγνωμοσύνης του
+βασιλέως. Ουδέν την τιμήν ταύτην, την τόσον θελκτικήν, ότε
+είναι σύμφωνος με του λαού την γνώμην, ο ηγεμών έχει το
+δικαίωμα να την απονέμη μόνον εις το ωφέλιμον και επαινετόν, μη
+δίδων αυτήν εις άλλο, παρ' ότι είναι μάταιον, κενόσπουδον και
+επικίνδυνον. Ιδού η μεγάλη του οικονομία. Αλλ' όλα ταύτα
+απαιτούσι γενναίαν και ακλόνητον απόφασιν, επιείκειαν αδιακόπως
+προφυλαττομένην κατά της απάτης και του δόλου, σταθεράν
+βούλησιν, ήτις ποτέ δεν αλλοιούται, και ήτις αφαιρεί ως και την
+ελπίδα του να φανή μαλακιζομένη, ή μεταβαλλομένη. Θέλει δε
+είσθαι τοιαύτη, εάν φωτίζεται και υποστηρίζεται από την προς το
+αγαθόν αγάπην· και τότε η γνώμη του ηγεμόνος θέλει σχηματίσει
+την κοινήν γνώμην, το δε παράδειγμά του τον εθνικόν χαρακτήρα.
+
+Να σε ομολογήσω, είπεν ο Τιβέριος, ανησυχίαν τινά, ήτις με
+μένει; Η αυλή αύτη, εκ της οποίας να εξορίσης θέλεις την
+εύνοιαν, την ραδιουργίαν και την πολυτέλειαν, θέλει είσθαι ίσως
+σοβαρά· και νέος ηγεμών . . . . . Καταλαμβάνω, φοβείσαι, μην
+αηδιάση· αλλά, φίλε μου, δεν σε είπον, ότι το βασιλεύειν ήτο
+τέρψις και διατριβή καιρού. Μ' όλον τούτο ίσως, εις το μέσον
+των μόχθων του, θέλει έχει στιγμάς γλυκυτάτας. Υπουργός τις,
+γεωργίας θέλει τον αναγγείλει τας προόδους της γεωργίας εις
+επαρχίας, αίτινες ήσαν ακαλλιέργητοι, και ούτος θέλει ειπεί
+καθ' εαυτόν· μία πράξις της θελήσεώς μου έκαμεν εκατόν χιλιάδας
+ευτυχείς. Οι άρχοντές του θέλουν τον γνωστοποιήσει, ότι είς των
+νόμων του θέλει σώσει την κληρονομίαν του ορφανού από τας
+χείρας του απλήστου άρπαγος· αυτός δε θέλει ειπεί· ευλογητός ο
+θεός! ο αδύνατος προστατεύεται από εμέ. Οι πολεμισταί του δεν
+θέλουν τον δώσει παραμυθίας τόσον καθαράς. Αλλ' όταν διηγηθώσι
+προς αυτόν, με ποίον ζήλον και προθυμίαν οι πιστοί του υπήκοοι
+θέλουν χύσει το αίμα των υπέρ του ηγεμόνος και της πατρίδος
+των, το έλεος, ο εκ της στερήσεως των πόθος θέλουν αναμιχθή με
+αγάπην και ευγνωμοσύνην, ήτις θέλει βρέξει τους οφθαλμούς του
+με δάκρυα. Τέλος αι ευχαί και οι έπαινοι του ευτυχούς αιώνος,
+επί του οποίου ζη, και η την οποίαν προαισθάνεται απόλαυσις των
+ευχών του μέλλοντος, τοιαύται είναι του μονάρχου αι ηδοναί. Εάν
+δε, διά να τον απαλλάξωσιν από την αηδίαν, δεν είναι ταύτα
+ικανά, θέλει περιέλθει, ως οι αρχαίοι της Περσίας βασιλείς,
+επισκεπτόμενος τας επαρχίας, διανέμων αμοιβάς εις εκείνον,
+όστις θέλει ενεργήσει καλήτερον  ν' ανθήσωσιν η γεωργία και η
+βιομηχανία, η αφθονία και η πολυανθρωπία, καθαιρών εκείνους,
+των οποίων η υπερηφάνεια, η αμέλεια, ή η σκληρότης θέλουν
+προξενήσει τα εναντία κακά. Εις το Βυζάντιον, ως εις την Ρώμην,
+οι αυτοκράτορες ανεδέχθησαν να επισκέπτωνται τους δημοσίους
+σιτοβολώνας, Ήθελεν είσθαι τάχα αναξιώτερον αυτών να υπάγουν
+εις τας άγρας, διά να ιδούν, εάν ο υπό την ταπεινήν στέγην του
+γεωργός έχη άρτον διά τα τέκνα του; Ω! πόσον ολίγον γνωρίζει ο
+ηγεμών τα συμφέροντα και τα καθήκοντά του, αν συγχωρή να τον
+πλησιάζη η αηδία. Μ' όλον τούτο μη νομίσετε, ότι εις τας ολίγας
+ησύχους στιγμάς, τας οποίας το αξίωμά του ημπορεί να τον αφήση,
+η μεγαλειότης δεν δέχεται τας θελκτικάς μετ' οικειότητος
+συνομιλίας της εμπιστοσύνης και της φιλίας. Θέλει έχει φίλους.
+Ούτοι θέλουν κατορθώσει ν' απολαύση το θέλγητρον των ευαισθήτων
+ψυχών. Οι χρηστοί άνδρες, αρκούμενοι εις ολίγον, έχουν εις την
+ενάρετόν των συνομιλίαν γαλήνην φαιδράν, ήτις πηγάζει από την
+ειρήνην της ψυχής, και την οποίαν ο τύφος, στενοχωρημένος από
+χρείας, και η κακία, περιεστοιχισμένη από ελέγχους της
+συνειδήσεως δεν γνωρίζουσιν. Η εκπλήρωσις των καθηκόντων του εν
+τέλει τιμίου ανδρός ολίγον καιρόν αναμφιβόλως τον αφίνουν να
+έχη, αλλ' αι στιγμαί αυτού είναι ηδείαι. Ούτε η μέμψις, ούτε ο
+φόβος, ούτε η φιλοτιμία τας ταράττει· η δε αυλή ηγεμόνος, με
+τον οποίον η αθωότης, η ευθύτης, η αλήθεια, ο γενναίος υπέρ του
+καλού ζήλος δεν θέλουν έχει αιτίαν ν' αποφύγουν καμμίαν παγίδα,
+να προϊδούν καμμία έκπτωσίν των, να φοβηθούν καμμίαν μεταβολήν,
+αυτή δεν θέλει είσθαι η λαμπροτάτη αυλή, αλλ' η ευδαιμονεστάτη
+του κόσμου. Θέλει είσθαι ολιγάριθμος, είπεν ο αυτοκράτωρ. Διά
+τι; είπεν ο Βελισάριος. Τινές φιλόδοξοι, άνθρωποι αργοί, τινές
+άνανδροι ηδυπαθείς θέλουν απομακρυνθή. Αλλ' αντ' αυτών οι
+χρηστοί άνδρες, οι τίμιοι θέλουν προσέλθει εις αυτήν παμπληθεί.
+Λέγω, φίλτατε Τιβέριε, παμπληθεί, και το λέγω προς έπαινον της
+ανθρωπότητος. Όταν η αρετή τιμάται, τότε φύεται εις όλας τας
+ψυχάς. Η κοινή υπόληψις είναι, ως ο ήλιος, όστις την κάμνει ν'
+ανοίγη και να βλαστάνη με μεγαλωτάτην δύναμιν. Μη κρίνετε περί
+τούτου κατά την αδρανή και εκνενευρισμένην κατάστασιν, εις την
+οποίαν είναι αι ψυχαί. Πώς θέλετε, ο υιός, προς τον οποίον ο
+πατήρ του δεν επαίνεσε ποτέ άλλο παρά το αργύριον, ο οποίος
+ποτέ δεν ήκουσε να εγκωμιάζεται, και να ήναι επιθυμητόν άλλο
+παρά η ευπορία, όστις εις τας πόλεις και εις τους αγρούς ουδέν
+άλλο είδε παιδιόθεν καταφρονούμενον παρά την βιομηχανίαν και
+την εργασίαν, όστις ηξεύρει, ότι η μεγαλειότης ταπεινούται, ότι
+η αυστηρότης των νόμων κάμπτεται, ότι αι προς τας τιμάς
+φέρουσαι οδοί εξομαλύνονται, ότι αι θύραι της ευνοίας
+ανοίγονται έμπροσθεν του πλούτου, ότι δι' αυτού, και μόνον δι'
+αυτού αποφεύγει τις την βίαν, και την μεταχειρίζεται
+ατιμωρήτως, ότι ούτος στολίζει και αυτήν την κακίαν, ότι
+εξευγενίζει και αυτήν την χαμέρπειαν, ότι επέχει τόπον
+προτερημάτων, γνώσεων και αρετών· πώς θέλετε, ο άνθρωπος,
+ποτισμένος από τας ιδέας ταύτας, να διακρίνη το τίμιον από το
+ωφέλιμον; Αλλ' ας μεταβληθή η γνώμη, ας δώση το παράδειγμα ο
+κύριος των ηθών, ο ηγεμών, ας καταστήσωσιν η ανατροφή και η
+έξις πρώτην εις τον άνθρωπον χρείαν την ιδίαν εαυτού υπόληψιν
+και την των ομοίων του· ας συνηθίσουν την ψυχήν να εξορμά έξω
+εαυτής, διά να συνάγη τους επαίνους της παρούσης εποχής και της
+μελλούσης· ας ήναι δι' αυτόν η φήμη και η μνήμη του, μετά την
+αρετήν, το τιμαλφέστερον των αγαθών όλων· ας καταστήση εις
+αυτόν η ηθική του αύτη ύπαρξις την τιμήν προσφιλεστέραν της
+ζωής και το αίσχος τρομερώτερον, βδελυρώτερον παρά το μηδέν,
+και τότε θέλει φανή, πόσον ολίγην ισχύν θέλουν έχει επ' αυτού
+αι χαμερπείς επιθυμίαι. Αι! φίλοι, τι άλλο ήσαν οι Δέκιοι, οι
+Ρήγουλοι, και οι Κάτωνες, ειμή άνδρες, των οποίων η ενθουσιώσα
+ψυχή έζη εκ της δόξης και αρετής. Αλλ' αύτη η αγωγή απαιτεί
+ενισχύσεις πραγματικάς. Εις μάτην ήθελον προστάζει εις τους
+γονείς ν' ανατρέφωσι τους παίδας των εις την αρετήν, εάν η
+αρετή εγκατελείπετο εις λήθην, η δε κακία, μόνη τιμωμένη, είχε
+το δικαίωμα να την εξυβρίζη. Πρέπει λοιπόν, προς αποκατάστασιν
+της ευταξίας, να ενωθή το καλόν με το καλόν, το κακόν με το
+κακόν, το χρήσιμον με το δίκαιον και τίμιον. Αφού δε
+αποκατασταθή η ευταξία αύτη, προβλέπετε ευκόλως, πώς τα ήθη
+ήθελον βοηθεί τους νόμους, και πώς η κοινή γνώμη ήθελεν
+επικουφίζει την δύναμιν. Αι ελπίδες και οι φόβοι, αι αμοιβαί
+και αι ποιναί, αι απολαύσεις και αι στερήσεις, ταύτα είναι το
+βάρος, το οποίον η πολιτική πρέπει να ηξεύρη αρμοδίως να
+επιθέτη εις την στάθμην την ελευθερίας. Διά τούτου είναι
+βεβαία, ότι θέλει διοικεί κατ' αρέσκειάν της τον κόσμον. Αλλ'
+επανέρχομαι εις το προκείμενον. Τα αλαζονικά ήθη των μεγάλων
+καταστένουν αυτούς απλήστους και αδίκους· ήθη απλούστερα ήθελον
+τους καταστήσει μετριοπαθείς, φιλανθρώπους, γενναίους· του δε
+μεγαλητέρου συμφέροντος της κακίας μεταβάντος εις την αρετήν, η
+αυτή ροπή, ήτις τους έφερε προς το πρώτον, ήθελε τους επανάξει
+προς το άλλο. Ιδού ωραίον όνειρον! είπεν ο Ιουστινιανός. Δεν
+είναι όνειρον, είπεν ο Βελισάριος, το να θέλη τις να κυβερνά
+τους ανθρώπους διά της φιλαυτίας και του συμφέροντος.
+Ενθυμήσου, πώς εσχηματίσθη εις την γεννωμένην δημοκρατίαν, η
+γερουσία εκείνη, όπου τόση αρετή, τόσος ηρωισμός διέλαμπε.
+Τούτο δε, διότι εις την Ρώμην τότε τίποτε δεν ήτο ανώτερον της
+μεγαλοψυχίας· διότι η κοινή υπόληψις επροσκολλάτο εις τα χρηστά
+ήθη, το σέβας εις τα ενάρετα, η δόξα εις τα ηρωικά. Τοιαύτα
+υπήρξαν καθ' όλους τους χρόνους τα ισχυρά της ανθρωπίνης ψυχής
+ελατήρια.
+
+Ηξεύρω, ότι η πολυχρόνιος έξις, και μάλιστα η του αυθαιρέτου,
+δεν υποχωρεί χωρίς αντίσταση και εις αυτάς τας ισχυροτάτας
+αιτίας. Αλλά δι' άνθρωπον άδικον και βίαιον, όστις ήθελε
+τραχύνεσθαι κατά του φόβου της δυσφημίας, της δυσμενείας, και
+της περιφρονήσεως, μυρίοι τοιούτοι είναι, τους οποίους ο
+χαλινός ούτος, συνδεόμενος με το κέντρον της δόξης, ήθελεν
+οδηγήσει εις την ευθείαν της τιμής και της αρετής ατραπόν.
+Εξακολουθών λοιπόν, υποθέτω άνδρας χρηστούς αρχηγούς των λαών.
+Τότε εγγυώμαι με την ζωήν μου διά την υποταγήν, την πίστιν, τον
+ζήλον του πλήθους των ανθρώπων, οι οποίοι δεν θέλουν πλέον
+καταδυναστεύεσθαι, οι οποίοι δεν θέλουν πλέον κακούσθαι, και
+των οποίων η ζωή, η ελευθερία, τα υπάρχοντα θέλουν
+προστατεύεσθαι από τους νόμους. Τότε η αυτοκρατορία
+ανεγείρεται, τα διεσπαρμένα της μέλη συνέρχονται πάλιν· το
+σχέδιον του Κωνσταντίνου, κτισθέν επί της άμμου, λαμβάνει
+θεμέλια στερεά· και εκ του μέσου της κοινής ευδαιμονίας βλέπω
+αναγεννωμένην την ευψυχίαν, την άμιλλαν, την δύναμιν, το
+φιλόπατρι, και μετ' αυτού την πρώην εκείνην της Ρώμης επιρροήν
+επί της οικουμένης.
+
+Ενώ δε ο Βελισάριος ωμίλει ούτω, ο Ιουστινιανός εθαύμαζε,
+σιωπών, τον ενθουσιασμόν του γηραιού εκείνου, όστις, λησμονήσας
+την ηλικίαν, την αθλιότητά του, και την σκληροτάτην κατάστασιν,
+εις την οποίαν κατήντησεν, ήτον εν θριάμβω, διανοούμενος μόνον
+το να αποκαταστήση την πατρίδα ευδαίμονα και ακμάζουσαν. Ωραίον
+πράγμα, τον είπεν, είναι να φροντίζη τις τόσον σπουδαίως περί
+αχαρίστων. Φίλοι, είπεν ο ήρως, η ευδαιμονεστάτη την ζωής μου
+ημέρα ήθελεν είσθαι εκείνη, εις την οποίαν ήθελον με ειπεί·
+Βελισάριε, μέλλουν να σε ανοίξωσι τας φλέβας, και διά την
+χύσεως του αίματός σου αι ευχαί σου θέλουσι πληρωθή.
+
+Ταύτα ειπόντος, η επέραστος αυτού θυγάτηρ Ευδοξία ήλθε να
+αναγγείλει, ότι το δείπνον ήτον έτοιμον. Εμβήκε λοιπόν και
+εκάθησεν εις την τράπεζαν. Η Ευδοξία, χαριτόβρυτος και
+κοσμιότητα ευγενή έχουσα, έφερε φαγητόν όσπρια, και εκάθησεν
+εις το πλάγιόν του. Τι! τούτο είναι το δείπνον σας; είπεν ο
+αυτοκράτωρ τεταραγμένος από αισχύνην. Μάλιστα, είπεν ο
+Βελισάριος, Τούτο ήτο το δείπνον του Φαβρικίου, και ο Φαβρίκιος
+ήτο πολύ ανώτερός μου. Ας υπάγωμεν, είπεν ο Ιουστινιανός προς
+τον Τιβέριον· ο άνθρωπος ούτος με καταισχύνει.
+
+Η αυλή του ελπίζουσα να τον διασκεδάση, ητοίμασε πανήγυριν·
+αλλ' ούτος δεν κατεδέχθη να υπάγη. Εις την τράπεζαν μόνον περί
+του δείπνου του Βελισαρίου ωμίλει. Εμβάς δε εις το ταμείον του,
+είπε καθ' εαυτόν είναι ολιγώτερον δυστυχής παρ' εμέ, διότι
+εκοιμήθη μη ελεγχόμενος υπό της συνειδήσεως.
+
+
+
+Κεφάλαιον ΙΔ'.
+
+
+
+Μακράν αυτού δεν δύναμαι να ζήσω πλέον, είπεν ο αυτοκράτωρ προς
+τον Τιβέριον, την επαύριον επανερχόμενος προς τον ήρωα. Η
+γαλήνη και η ησυχία της ψυχής του μεταδίδονται εις την ιδικήν
+μου. Αλλ' αμ' απέλθω απ' αυτού, τα νέφη, τα οποία διεσκέδασε,
+συναθροίζονται πάλιν, και τα πάντα σκοτίζονται εκ νέου. Χθες
+ενόμιζον, ότι έβλεπα εις το σχέδιόν του την εικόνα της δημοσίου
+ευημερίας· τώρα δε έμπροσθεν των οφθαλμών μου μόνον πλήθος
+δυσκολιών είναι. Πώς, π. χ., να δυνηθή τις με τας απείρους
+δαπάνας, από τας οποίας η αυτοκρατορία αύτη είναι
+επιφορτισμένη, να επικουφίση τους υπηκόους! Πώς ν' ανανεώση τις
+τα στρατεύματα, τα οποία πολυχρόνιοι πόλεμοι εμφάνισαν, και να
+περιστείλη όλας τας εισφοράς εις απλούν και ελαφρόν φόρον! Όλα
+τα προείδεν, είπεν ο Τιβέριος· και όλα θέλει τα ευκολύνει.
+Πρόβαλέ τον τους διαλογισμούς σου. Εντεύθεν λοιπόν ήρχισαν την
+ομιλίαν των.
+
+Ήξευρα, είπεν ο γέρων, αφού τον ήκουσεν, ότι ήθελα σας αφήσει
+απορίας· αλλ' ελπίζω να τας διαλύσω.
+
+Αι δαπάναι της αυλής ηλαττώθησαν· εξωρίσαμεν απ' αυτήν την
+πολυτέλειαν και τας προς τους ευνοουμένους χάριτας. Ας έλθωμεν
+εις την πόλιν, και ειπέτε με, διά τι λαός αργός και πολυάριθμος
+επιβαρύνει την πολιτείαν; Ο εις αυτόν διανεμόμενος σίτος ((11)
+ήθελε θρέψει πολλούς λεγεώνας. Ο Κωνσταντίνος επεφορτίσθη την
+ολεθρίαν ταύτην δαπάνην μόνον διά να κάμη πολυάνθρωπον την
+πόλιν του, και διά να μιμηθή την Ρώμην. Αλλά με ποίον δίκαιον
+λαός αργός, όστις δεν είναι ούτε βασιλεύς, ούτε στρατιώτης,
+είναι εις βάρος του κοινού; Ο Ρωμαϊκός λαός, όλος στρατιωτικός,
+είχε το δίκαιον να τρέφεται και εις τελειοτάτην ειρήνην από
+τους καρπούς των κατακτήσεών του. Και ακόμη εις τας λαμπροτέρας
+ημέρας της δόξης του, δεν εζήτει άλλο ειμή γαίας διά να γεωργή.
+Όταν δε η πολιτεία τας εχορήγει, ηξεύρετε, με τόσην χαράν
+διεσπείρετο εις τους αγρούς. Ενταύθα δε εις τι μεταχειριζόμεθα
+ημείς τον πεινώντα τούτον λαόν τον περικυκλούντα τας πύλας των
+ανακτόρων; Με τούτον τάχα εδίωξα τους Ούνους λεηλατούντας την
+Θράκην; Ας κρατήσωσιν εξ αυτών μόνον, όσους η βιομηχανία
+ημπορεί να ενασχολή και να τρέφη, από τους λοιπούς δε ας
+συστήσωσιν ευδαίμονας αποικίας· αύται πάλιν θέλουν κατοικίσει
+την επικράτειαν, και θέλουν ζη από τον καρπόν των κόπων των. Η
+γεωργία είναι μήτηρ της στρατιωτικής. Και οι καλοί στρατιώται
+σχηματίζονται όχι εις τας αγκάλας της αργίας και ακηδίας.
+
+Αφού όλοι οι νόμοι γίνωσιν απλοί, ιδίως δε ο του φόρου, το
+παλατίνον τάγμα πίπτει αφ' εαυτού, ως εκ της ιδίας αυτού
+αχρηστίας· και ηξεύρετε από πόσας απείρους δαπάνας
+επικουφιζόμεθα διά τούτου. Η τρομερωτέρα δαπάνη, ήτις μας
+μένει, είναι η των στρατευμάτων· αλλ' αύτη περιορίζεται εις
+μόνους τους λεγεώνας. Αι αποικίαι των απομάχων στρατιωτών, αι
+κατοικισθείσαι επί των συνόρων, ζώσιν από τους κόπους των· η δε
+ατέλειαι αυτών είναι αντί μισθού. Αι αποικίαι αύται, το
+αριστούργημα της μεγαλοφυίας του Κωνσταντίνου, εισέτι δεν
+εξέλιπον, και διά να τας ιδή τις αναζωογονουμένας, αρκεί να
+θελήση· τοσούτοι ανδρείοι στρατιώται, τους οποίους αφίνετε
+εκνευριζομένους εις την ταλαιπωρίαν και την αργίαν, δεν ζητούν
+άλλο παρά να υπάγωσι να γεωργούν και να φυλάττουν το πεδίον της
+νίκης των. Το αυτό συμβαίνει και, εις τα στρατεύματα τα
+διεσκορπισμένα εις τας όχθας των ποταμών ((12) αι όχθαι αύται,
+τας οποίας κάμνουν καρποφόρους, τρέφουν τους γεωργούς των.
+
+Σμήνη βαρβάρων προσέρχονται ζητούντες να τους δεχθώμεν εις τας
+επαρχίας μας. Τους εδέχθημεν ενίοτε με ολιγωτάτην προφύλαξιν
+((132 )· αλλ' ο κίνδυνος είναι μόνον εις τον αριθμόν. Ας τους
+διασκορπίζωσι, και ας τους δίδωσι γαίας ακατοικήτους και
+αγεωργήτους, οποίας έχετε πολλάς, φευ! και διοίκησις ήμερος και
+σταθερά ήθελε κάμει τούτους υπηκόους πιστούς και στρατιώτας
+πειθαρχικούς.
+
+Μόνον λοιπόν οι λεγεώνες μένουν να ήναι υπομίσθιοι του
+ηγεμόνος, και ο φόρος μόνος της Αιγύπτου, της Αφρικής και της
+Σικελίας ήθελε θρέψει τριπλασίους, όσων ποτέ η αυτοκρατορία
+είχεν ((14). Οικονομία λοιπόν πρέπει να γίνη όχι εις αυτούς,
+και η πολιτεία χρεωστεί να μεριμνά όχι διά την συντήρησιν
+αυτών, αλλά διά την είσαξίν των ((15). Ήτο ποτε καιρός, καθ' όν
+η τιμή του να εισαχθή τις εις αυτούς, απέκειτο εις τους πολίτας
+((16)· και οι εκλεκτότεροι νέοι διημιλλώντο περί της απολαύσεώς
+του. Ο καιρός εκείνος δεν υπάρχει πλέον· πρέπει να τον
+επαναγάγωμεν πάλιν. Τι δε δεν κατασταίνει τις τους ανθρώπους
+έχων τιμήν και άρτον!
+
+Οι άνθρωποι δεν είναι πλέον οι αυτοί, είπεν ο αυτοκράτωρ.
+Τίποτε δεν μετεβλήθη, είπεν ο Βελισάριος, πλην της διοικούσης
+τα ήθη γνώμης· και δεν χρειάζεται άλλο, ειμή η ψυχή ενός μόνου,
+ειμή το πνεύμα, και το παράδειγμά του, διά να ελκύση προς
+εαυτόν όλα τα πνεύματα. Εκ μυρίων πράξεων, αι οποίαι με το
+αποδεικνύουσιν, ιδού μία, την οποίαν νομίζω αξίαν των
+λαμπροτέρων της δημοκρατίας ημερών, και η οποία δεικνύει, ότι
+καθ' όλους τους καιρούς οι άνθρωποι αξίζουν ό,τι τους κάμνει
+τις ν' αξίζουν. Η Ρώμη εκυριεύθη από τον Τοτίλαν. Είς των
+ανδρείων στρατηγών, Παύλος ονομαζόμενος, ταξίαρχος μικρού
+στίφους ανδρών, διέφυγεν από την πόλιν, και ωχυρώθη εις ύψωμα,
+όπου ο εχθρός τον περιεκύκλωσε. Δεν αμφίβαλλαν, ότι η πείνα
+θέλει τον καταναγκάσει να παραδοθή· και τωόντι εστερείτο όλα.
+Καταντήσας εις την εσχάτην έλλειψιν, ωμίλησε προς τον στρατόν
+του τα εξής. «Φίλοι, πρέπει ν' αποθάνωμεν, ή να υποδουλωθώμεν.
+Αναμφιβόλως δεν θέλετε διστάσει· αλλά το παν δεν είναι ν'
+αποθάνωμεν, πρέπει ν' αποθάνωμεν, ως άνδρες. Των ανάνδρων μόνον
+είναι ίδιον να καταφθείρωνται υπό της πείνας, και να
+κατατήκωνται, αναμένοντες θάνατον οδυνηρόν και βραδύν. Ημείς,
+οίτινες, ανατραφέντες εις τας μάχας, ηξεύρομεν να
+μεταχειριζώμεθα τα όπλα μας, ας ζητήσωμεν θάνατον ένδοξον. Ας
+αποθάνωμεν, αλλ' όχι ανεκδικήτως, ας αποθάνωμεν καταβρεγμένοι
+από των εχθρών μας το αίμα· αντί εξυβριστικού μειδιάματος, ας
+προξενήση εις αυτούς ο θάνατός μας δάκρυα. Τι ήθελε μας
+ωφελήσει το ν' ατιμάσωμεν εαυτούς, διά να ζήσωμεν ολίγα ακόμη
+έτη; διότι και ούτως εντός ολίγου έπρεπε ν' αποθάνωμεν. Η δόξα
+δύναται να εκτείνη τα όρια της ζωής· η φύσις όμως όχι».
+
+Ταύτα είπεν ο Παύλος, οι δε στρατιώται του, αποκρίνονται, ότι
+είναι έτοιμοι να τον ακολουθήσωσιν· εξορμώσι λοιπόν, ο εχθρός
+κρίνει από το ήθος των, ότι έρχονται εις συμπλοκήν με τόλμην
+απελπισίας· και, χωρίς να τους περιμένη, προσφέρει εις αυτούς
+την σωτηρίαν και την ελευθερίαν.
+
+Νομίζω μετά πληροφορίας, φίλοι μου, ότι εντός της αυτοκρατορίας
+ευρίσκονται διακόσιαι χιλιάδες ανδρών ικανών να κάμωσι το αυτό,
+εάν είχαν στρατηγόν τον Παύλον· και τοιούτους αξίους στρατηγούς
+έχετε ακόμη· η νίκη σας τους έδειξε. Μη νομίζετε λοιπόν, ότι τα
+πάντα απωλέσθησαν, ενώ υπάρχουσι τοιαύτα βοηθήματα· αγνοείτε,
+εις ποίον βαθμόν η ευημερία, η αφθονία, η πολυανθρωπία δύνανται
+ν' αυξήσωσι της πολιτείας τας δυνάμεις· Ενθυμηθήτε μόνον, τι
+ήσαν ποτε δεν λέγω αι Γαλλίαι, τας οποίας εστερήθημεν και
+ανάνδρως παρητήσαμεν· ((17) αλλ' η Ισπανία, η Ελλάς, η Ιταλία,
+η δημοκρατία της Καρχηδόνος, και όλα εκείνα της Ασίας τα
+βασίλεια, από του Νείλου μέχρι του Ευξείνου Πόντου. Ανακαλέσατε
+εις την μνήμην σας, ότι ο Ρωμύλος, όστις κατ' αρχάς είχεν ένα
+μόνον λεγεώνα ((18), άφησε μετά θάνατον τεσσαράκοντα επτά
+χιλιάδας πολιτών ενόπλων, και κρίνατε, τι δύναται η βασιλεία
+ανδρός εμπείρου, δραστηρίου και αγρύπνου. Η πολιτεία ηφανίσθη,
+λέγεται. Πώς! μήπως η Εσπερία και η Σικελία, η Ισπανία, η Λιβύα
+και η Αίγυπτος, η Βοιωτία και η Μακεδονία, και αι ωραίαι
+εκείναι της Ασίας πεδιάδες, αίτινες εσύστεναν τον πλούτον του
+Δαρείου και του Αλεξάνδρου, έγιναν άφοροι; Πάσχουσιν έλλειψιν
+ανθρώπων! Αι! ας ήναι εκεί ευτυχείς, και θέλουν υπάγει
+παμπληθεί. Τότε δε, φίλοι, θέλω τολμήσει να σας προβάλλω το
+μέγα σχέδιον, το οποίον μελετώ και το οποίον μόνον ήθελε
+καταστήσει την αυτοκρατορίαν ταύτην υπεράλλοτε δυνατωτέραν.
+Ποίον λοιπόν είναι το σχέδιον τούτο; ηρώτησεν ο αυτοκράτωρ·
+Ιδέ, είπεν ο Βελισάριος.
+
+Ο πόλεμος, καθώς ημείς τον κάμνομεν, κατακόπτει τα στρατεύματα
+διά των μακρών οδοιποριών και των υπερβολικών κόπων. Δίδει εις
+τους εχθρούς μας καιρόν να επιπίπτωσιν εναντίον μας δι'
+αιφνιδίων εισβολών, και αι οροφύλακες τάξεις των απομάχων και
+των γεωργών στρατιωτών, από τους οποίους είναι περικυκλωμένα τα
+σύνορά μας, δεν δύνανται να τας αποκρούσωσι· πριν δε οι
+λεγεώνες πετάξωσιν εις το μέρος της προσβολής, ο τρόμος, η
+θλίψις, η φθορά έκαμαν ταχείας προόδους ((19) Διά ν' αντιταχθή
+εις τους χειμάρρους τούτους πρόχωμα παντοτεινόν ήθελον ζητήσει
+να κάμουν όλην αυτήν την αυτοκρατορίαν πολεμικήν, ώστε πας
+άνθρωπος ελεύθερος να ήθελεν είσθαι στρατιώτης, αλλά μόνον προς
+υπεράσπισιν της πατρίδος· ούτως εκάστη επαρχία ήθελε
+συγκροτήσει στρατόν, του οποίου αι πόλεις ήθελον σχηματίσει τα
+στίφη, τα δε θέματα τους λεγεώνας, με διωρισμένα μέρη, όπου ο
+στρατιώτης, άμ' ακούση την σάλπιγγα, να προστρέχη εις τας
+σημαίας του.
+
+Τα στρατεύματα ταύτα ήθελον έχει το προτέρημα του να ήναι
+προσκολλημένα εις την πάτριόν των χώραν, την οποίαν ήθελον
+γεωργεί, την οποίαν ήθελον καταστένει ακμάζουσαν, την οποίαν
+ήθελον πολυανθρωπεί αυτά εκείνα. Σεις δε προβλέπετε, με πόσην
+ζέσιν ήθελον υπερασπίζει τας εστίας των ((20) Εις μεγάλον
+βασίλειον το δυσκολώτερον είναι να στερεωθή η γνώμη του κοινού
+συμφέροντος. Λαοί, αποχωρισμένοι από θαλάσσας, ολίγον
+φροντίζουν ο είς περί των συμφερόντων του άλλου. Η μεσημβρία
+δεν μετέχει από τους επαπειλούντας την άρκτον κινδύνους. Ο
+Δαλμάτης, ο Ιλλυριός δε ηξεύρει, διά τι τον στέλλουν πέραν εις
+την Ασίαν. Δι' αυτόν είναι αδιάφορον, αν ρέη ο Τίγρης,
+εξουσιαζόμενος από ημάς ή από τους Πέρσας. Η πειθαρχία τον
+κατακρατεί, η της λείας ελπίς τον ενθαρρύνει· αλλ' η σκέψις, ο
+κόπος, η αηδία, η πρώτη αίσθησις της ανυπομονησίας και του
+τρόμου τον κάμνουν να εγκαταλείψη το συμφέρον, το οποίον δεν
+είναι ιδικόν του. Οπότε, κατά το σχέδιόν μου, η πατρίς δεν
+είναι όνομα αόριστον και ανύπαρκτον διά τον στρατιώτην· είναι
+τι παρόν και προσφιλές, εις το οποίον έκαστος είναι
+προεκολλημένος διά των νόμων της φύσεως. «Πολίται, εδύνατο να
+τους είπη, άγων αυτούς κατά τους εχθρού, τον αγρόν, όστις σας
+έθρεψε, την στέγην, υπό την οποίαν εγεννήθητε, τον τάφον τον
+πατέρων σας την κοίτην των παίδων, την κλίνην των γυναικών σας
+ήδη υπερασπίζεσθε». Ιδού συμφέροντα ψηλαφητά και ισχυρά. Ταύτα
+ανέδειξαν περισσοτέρους ήρωας, παρά η φιλοδοξία αύτη. Κρίνατε,
+πόσον αυτά ενεργούσιν εις ψυχάς παιδιόθεν συνειθισμένας εις τας
+αυστηρότητας της πειθαρχίας και εις των μαχών την θέαν.
+
+Τίποτε δεν μ' αρέσκει τόσον, ομολογώ, όσον η θέα της φιλοπόνου
+εκείνης και πολεμικής νεολαίας, της διεσπαρμένης περί τας
+σημαίας εις τας πόλεις και εις τας πεδιάδας, της
+προφυλαττομένης διά της εργασίας από της αργίας τα ελαττώματα,
+της σκληραγωγημένης διά της έξεως εις γυμνάσεις επιπόνους, της
+ωφελίμου εις καιρόν ειρήνης, και προθύμως εξοπλιζομένης εις το
+πρώτον του πολέμου σημείον. Μεταξύ των στρατευμάτων τούτων η
+λειποταξία ήθελεν είσθαι έγκλημα παρά φύσιν. Παν ό,τι ιερώτατον
+εις τον κόσμον ήθελεν εγγυάσθαι περί της ανδρίας και της
+πιστότητός των. Η δε πολιτεία ήθελεν έχει επίσης τους
+αυτοκρατορικούς λεγεώνας της, οίτινες, ως άλλα κινητά φρούρια,
+ήθελον μεταφέρεσθαι από τόπου εις τόπον, όπου ο κίνδυνος ήθελε
+τους καλεί. Αφού η προς τον πόλεμον έφεσις στερεωθή, η δε
+άμιλλα διεγερθή, τότε μένει, ποίος να φανή αξιώτερος εις το να
+καταγραφθή εις τα περίδοξα ταύτα τάγματα. Αντί δε τούτων των
+κατεσπευσμένων στρατολογιών, τας οποίας η χάρις, η
+συγκακουργία, ο δόλος, ή η αμέλεια ενεργούν να γίνωνται
+ανεξετάστως, ηθέλαμεν έχει τους εκλεκτούς του λαού. Τότε οποία
+σύγκρισις των δυνάμεων της αυτοκρατορίας προς όσας είχε ποτέ
+επί της άκρας ευδαιμονίας της ((21). Ποίοι δε λαοί της
+μεσημβρίας, ή της Άρκτου, ήθελον αποτολμήσει να έλθουν, διά να
+μας ταράξωσιν, ημάς, οίτινες τοσάκις τους απεκρούσαμεν με
+στρατεύματα, πειθαρχίας άμοιρα, σχεδόν χωρίς όπλα και χωρίς
+ζωοτροφίαν; Και ποίος σ' εγγυάται, τον είπεν ο Ιουστινιανός,
+ότι εις βασίλειον, όλως στρατιωτικόν, οι υπήκοοι θέλουν εντελώς
+υποτάσσεσθαι; Ποίος μ' εγγυάται; Το συμφέρον των, είπεν ο
+γέρων· η ευθύτης των νόμων σας, η επιείκεια κυβερνήσεως πράου,
+αγρύπνου και έμφρονος. Λησμονήσατε, ότι εγώ εζήτησα, οι υπήκοοι
+να ήναι ευτυχείς; Όχι, είπεν ο Ιουστινιανός· αλλ' εγώ τους
+νομίζω φιλοκαίνους, επιρρεπείς εις την μεταβολήν, ανησύχους,
+ταραχοποιούς, ευκολοπίστους εις τον πρώτον θρασύν, όστις τους
+υπεσχέθη τύχην ηδυτέραν. Θεωρείς τον λαόν, είπεν ο Βελισάριος,
+εις την παρούσαν κατάστασιν, εις την θλιβεράν κατάστασιν, και
+τοιούτον, οποίον τον εθεώρουν εις την Ρώμην, όταν ήτο δυστυχής.
+Αλλά πιστεύσατε, ότι οι άνθρωποι ηξεύρουν, τι τους λείπει και
+τι ανήκει εις αυτούς· ότι δεν ήθελον είσθαι ολοτελώς απαθείς
+προς τας οποίας φροντίδας ο αγαθοποιός ηγεμών ήθελε καταβάλει
+προς ανακούφισιν των κόπων των, και ότι η αγάπη, την οποίαν
+ήθελε δείξει προς αυτούς, ήθελεν ανταποδίδεσθαι εις αυτούς. Ας
+δοκιμάση να ήναι προς αυτούς δίκαιος, εύσπλαχνος, βοηθητικός,
+ας μεταχειρίζεται, εις το βασιλεύειν επ' αυτού, μόνον άνδρας
+αξίους να τον βοηθούν, ας επαγρυπνή ως πατήρ επί των τέκνων
+του· και τον εγγυώμαι, ότι θέλουν είσθαι ευπειθείς. Και διά
+τίνος γοητεύματος θέλεις, ώστε ολίγοι δυσαρεστημένοι, ολίγοι
+στασιασταί να καταστήσωσι λαόν παράνομον και στασιώδη τον πρώην
+ευδαίμονα; Ο ηγεμών, όστις αφίνει τους υπηκόους του να
+στενάζουν υπό της τυραννίας, πρέπει να φοβήται μη τον
+εγκαταλείψωσιν· αλλ' εκείνος, όστις είναι γνωστός, ότι
+φροντίζει περί της ησυχίας και της ευδαιμονίας των υπηκόων του,
+δεν έχει να φοβήται κανένα άρπαγα του θρόνου του. Ακούοντες δε
+υμνουμένας τας αρετάς του, διαλαλυμένας τας ευεργεσίας του,
+θέλουν άραγε τολμήσει να ταράξουν την βασιλείαν του; Εις τους
+αγρούς των άραγε, όπου θέλει επικρατεί η ευπορία, η ησυχία και
+η ελευθερία; ή εις τας πόλεις, όπου η βιομηχανία και η
+περιουσία των πολιτών, το επάγγελμά των, τα δίκαιά των και η
+ζωή των θέλουν είθαι υπό την φυλακήν των νόμων, εις τας
+οικογενείας, εις τας οποίας η αθωότης, η τιμή, η ειρήνη, η
+ιερότης των δεσμών του υμεναίου και της φύσεως θέλουν έχει
+ιερόν άσυλον εκεί άραγε θέλουν οι αποστάται ζητήσει οπαδούς;
+Όχι· εάν η δύναμις της δικαιοσύνης δεν ήναι ακλόνητος, τότε
+τίποτε επί της γης δεν είναι βέβαιον. Μόλον τούτο υποθέτω κατά
+την γνώμην σας, ότι είναι κίνδυνος και τόλμη και εις το να
+καταστήση τις τους υπηκόους του δυνατούς, διά να τους καταστήση
+ευδαίμονας και ησύχους. Ταύτην την τόλμην ήθελα τολμήσει, και
+αν αύτη ήθελεν επιφέρει τον όλεθρόν μου, και ήθελον φανερά τους
+ειπεί. Σας δίδω όλους τα όπλα εις τας χείρας, διά να με
+υπηρετήσετε, εάν ήμαι δίκαιος και να μ' αντισταθήτε, εάν δεν
+ήμαι. Με βλέπετε πολλά θρασύν! Αλλ' ήθελα νομίσει εμαυτόν πολλά
+φρόνιμον, εάν αποκτούσα βεβαίως δι' εμέ αυτόν και τους ιδικούς
+μου χαλινόν τινα κατά των παθών μας, προπάντων πρόχωμα κατά των
+παθών των άλλων. Ομού με το διάδημα, και υπέρ αυτό, ήθελα
+μεταβιβάσει εις τους διαδόχους μου την ανάγκη του να ήναι
+δίκαιοι, τούτο δε ήθελεν είσθαι μετά θάνατον το ενδοξότατον δι'
+εμέ μνημείον, το οποίον μονάρχης ήθελε ποτέ αφήσει. Ηξεύρω,
+φίλοι μου, ότι η αρετή δεν έχει χρείαν από τον χαλινόν του
+φόβου· αλλά ποίος άνθρωπος είναι βέβαιος, ότι θέλει είσθαι
+ενάρετος εις όλας την ζωής του τας στιγμάς; Ο ηγεμών είναι
+ανώτερος των νόμων· οι νόμοι σας το λέγουν, και ούτω πρέπει να
+ήναι· αλλά τούτο ήθελεν είσθαι το πρώτον, το οποίον ήθελα
+λησμονήσει, άμα ανέβαινα τον θρόνον· και αλλοίμονον εις τον
+αισχρόν κόλακα, όστις ήθελε με το ενθυμίσει! Υγιαίνετε, φίλοι
+μου. Είναι έργον επίμοχθον μεταμόρφωσις βασιλείου· είναι ώρα ν'
+αναπαυθώμεν. Με μένει όμως έτι να σας ομιλήσω περί δυστυχίας
+τινός, ήτις πολύ με θλίβει, και εις συμπάθειαν αυτής θέλω
+αύριον να κινήσω τον αγαπητόν μου Τιβέριον.
+
+Έχει αναμφιβόλως μεγάλους σκοπούς, είπεν ο αυτοκράτωρ αναχωρών.
+Αλλ' εάν η εκτέλεσις αυτών είναι δυνατή, τοιαύτη θέλει είσθαι
+εις νέον μόνον ηγεμόνα, όστις θέλει αναβή επί του θρόνου, έχων
+αρρενωπόν ήθος, ψυχήν δικαίαν, ανδρίαν και αρετήν. Και ακόμη,
+κατά δυστυχίαν, θέλει έχει ανάγκην πολυχρονίου βασιλείας, διά
+να φέρη εις πέρας μεγάλην μεταρρύθμισιν. Δεν ηξεύρω, είπεν ο
+Τιβέριος, με φαίνεται όμως, ότι είδα εις το σχέδιον του ήρωος
+τούτου πολλά πράγματα, μη απαιτούντα άλλο τι, ειμή μίαν μόνην
+πράξιν σταθεράς βουλήσεως. Εάν δε τα λοιπά χρειάζωνται καιρόν,
+ο καιρός ούτος τουλάχιστον δεν απέχει τόσον, ώστε να μη δύναταί
+τις να ελπίση, ότι θέλει τον φθάσει εις πάσαν ηλικίαν. Φίλτατε
+Τιβέριε, είπεν ο αυτοκράτωρ, βλέπεις τας δυσκολίας με όμμα
+νεανικόν. Η δραστηριότης σου τας υπερνικά, αλλ' η αδυναμία μου
+καταπλήττεται απ' αυτάς. Εάν θέλη τις να κάμη μεγάλα έργα,
+επρόσθεσε στενάζων, πρέπει ν' αρχίση σύγκαιρα. Δεν είναι καιρός
+ν' αρχίζη τις να ζη, ότε δεν έχει πλέον άλλα ανάγκην, ειμή να
+μάθη ν' αποθάνη. Θέλω μόλον τούτο να ιδώ πάλιν τον δίκαιον
+τούτον άνθρωπον. Με λυπεί τωόντι· προτιμώ όμως να συνθλίβωμαι
+μετ' αυτού, παρά να συγχαίρω υβριστικώς μετά πάντα τούτων των
+ψυχρών και σκληρών ανθρώπων, από τας οποίους περικυκλούμαι.
+
+
+
+Κεφάλαιον ΙΕ'.
+
+
+
+Την επαύριον ο αυτοκράτωρ και ο Τιβέριος, φθάσαντες κατά την
+συνήθη ώραν, εύρον τον ήρωα καθήμενον εις τον κήπον του
+έμπροσθεν του δύοντος ηλίου. Δεν με φωτίζει πλέον, αλλά με
+θερμαίνει έτι, τους είπε με ιλαρόν πρόσωπον, και εν αυτώ
+λατρεύω την μεγαλοπρέπειαν και την αγαθότητα του ποιήσαντος
+αυτόν. Πόσον ηδύνομαι βλέπων, είπεν ο Ιουστινιανός, ταύτα τα
+φρονήματα εις ήρωα! Τούτο είναι θρίαμβος της θρησκείας. Ο
+θρίαμβός της, είπεν ο Βελισάριος, είναι να παρηγορή τις τον
+άνθρωπον εις την δυστυχίαν, να συγκιρνά γλυκύτητα θεσπεσίαν
+μετά των πικριών της ζωής. Ποίος δε το δοκιμάζει καλήτερα παρά
+εμέ! Φορτισμένος τα βάρη του γήρατος, στερημένος της οράσεως,
+χωρίς φίλους, απομονωμένος καθ' εαυτόν, και έχων έμπροσθέν μου
+μόνον το έσχατον γήρας, την λύπην, και τον τάφον, οποίος ήθελε
+μ' αφαιρέσει την ιδέαν του ουρανού, ήθελε με φέρει ίσως εις
+απελπισίαν. Ο χρηστός ανήρ είναι μετά του Θεού. είναι βέβαιος,
+ότι ο Θεός τον αγαπά. Τότε ισχυροποιεί και χαροποιεί αυτόν εν
+τω μέσω των θλίψεων· ενθυμούμαι, ότι εις στιγμάς στενοχωρίας,
+ότε το παν μ' εγκατέλειπεν, ότε το παν ώμνυε τον όλεθρόν μου,
+εγώ έλεγα κατ' εμαυτόν. Θάρρει, Βελισάριε, είσαι άμεμπτος, και
+ο Θεός το βλέπει. Ο στοχασμός ούτος μ' εύφραινε την υπό της
+λύπης κατατεθλιμμένην καρδίαν, εζωογόνει δε και ισχυροποίει την
+ψυχήν μου. Εισέτι ομιλώ ούτως προς εμαυτόν, και όταν η κόρη μου
+συμπαρευρίσκεται και λυπήται, και αισθάνωμαι τα δάκρυά της
+βρέχοντα το πρόσωπόν μου. Τι! την λέγω, φοβείσαι, μήπως
+εκείνος, ο οποίος, μας έπλασε, μας εγκαταλείψη και μας
+λησμονήση; Η καρδία σου είναι καθαρά, συμπαθής και χρηστή, ο
+πατήρ σου δεν είναι χειρότερός σου· πώς θέλεις, ουδέ αυτή η
+αγαθότης να μη φροντίζη διά τους αγαθούς; Άφες, κόρη μου, άφες
+να έλθη η στιγμή, καθ' ήν ο διά μόνης πνοής δημιουργήσας την
+ψυχήν μου θέλει την περιλάβει εις τον κόλπον του· και θέλομεν
+ιδεί, εάν οι κακοί θέλουν εκεί ταράξει την ησυχίαν μου. Η κόρη
+μου, την οποίαν αύτη η ομιλία φωτίζει και πείθει, κλαίει
+ακούουσά με, αλλά γλυκύτατα δάκρυα, και κατ' ολίγον την
+συνειθίζω να θεωρή την ζωήν, ως βραχύν πλουν, καθ' όν
+ευρίσκεταί τις εις σκάφος πολλά στενοχωρημένος, αλλά ο λιμήν
+του είναι τερπνότατος.
+
+Πλάττεις θρησκείαν, είπεν ο αυτοκράτωρ, τωόντι πραείαν! Αύτη δε
+είναι η ορθή, επανέλαβεν ο Βελισάριος· Δεν θέλετε να φαντάζωμαι
+τον υιόν, τον οποίον χρεωστώ να λατρεύω ως τύραννον σκυθρωπόν
+και άγριον, του οποίου η μόνη ευχαρίστησις είναι να κολάζη;
+Ηξεύρω βεβαίως, ότι, όταν άνθρωποι ζηλότυποι, υπερήφανοι,
+μελαγχολικοί μας τον εικονίζουσι, τότε τον παραστένουν οργίλον
+και βίαιον, οποίοι είναι αυτοί· αλλά ματαίως προσάπτουσιν εις
+αυτόν τα ελαττώματά των, εγώ προσπαθώ να βλέπω εν αυτώ μόνον
+ό,τι χρεωστώ να μιμώμαι. Εάν απατώμαι, τουλάχιστον είμαι
+βέβαιος, ότι η πλάνη μου είναι αθώα! Ο Θεός μ' έπλασεν ασθενή,
+θέλει είσθαι επιεικής· ηξεύρει, ότι δεν είμαι ούτε ανόητος ούτε
+κακός τόσον, ώστε να θέλω να τον παροργίσω, το οποίον είναι
+μανία αδύνατος και άλογος, την οποίαν ουδέ εννοώ. Είμαι προς
+αυτόν έτι πιστότερος και μυριάκις πλέον αφοσιωμένος παρ' ό,τι
+ποτέ ήμην προς τον αυτοκράτορα· και είμαι βεβαιότατος, ότι ο
+αυτοκράτωρ, όστις δεν είναι ανώτερος θνητού, δεν ήθελε με κάμει
+κανέν κακόν, εάν ήθελε δυνηθή να εμβλέψη ως αυτός, εις την
+ψυχήν μου. Φευ! απεκρίθη ο Ιουστινιανός· ο Θεός ούτος είναι μ'
+όλον τούτο επίσης τρομερός Θεός. Τρομερός προς τους κακούς, το
+πιστεύω, είπεν ο Βελισάριος· αλλ' εγώ είμαι καλός· καθόσον η
+του κακούργου ψυχή είναι ασυμβίβαστος με την Θείαν ταύτην
+ουσίαν, τοσούτον εγώ ηδέως φαντάζομαι, ότι η ψυχή του δικαίου
+είναι προς αυτήν ανάλογος. Αι! ποίος από ημάς είναι δίκαιος
+είπεν ο αυτοκράτωρ. Όστις αγωνίζεται με όλας τας δυνάμεις του
+να γίνη δίκαιος, είπεν ο Βελισάριος. διότι η ευθύτης υφίσταται
+εις την βούλησιν.
+
+Δεν θαυμάζω, είπεν ο νέος Τιβέριος, εάν η διάνοιά σου αγαπά να
+υψούται έως εις αυτόν, τον βλέπεις τόσον εύνουν! φευ! είπεν ο
+γέρων, αισθάνομαι πολύ, ότι αγωνιζόμενος να τον κατανοήσω,
+καταπονώ ματαίως την ασθενή διάνοιάν μου εις το να συνάψω παν
+ό,τι ηξεύρω κάλλιστον και ωραιότατον, ότι δεν προκύπτει εκ
+τούτου τι άλλο παρά ιδέα ατελεστάτη. Αλλά τι θέλετε να κάμνη
+άνθρωπος, προσπαθών να γνωρίση Θεόν; Εάν δε τούτο το
+ακατάληπτον ον αρέσκεται είς τι, βέβαια τούτο είναι η προς τα
+τέκνα του φιλοστοργία. Ό,τι δε με τον εικονίζει πραότατον,
+τούτο λαμβάνω με πλειοτέραν προθυμίαν διά να συνθέσω την εικόνα
+του.
+
+Δεν αρκεί, είπεν ο αυτοκράτωρ, να τον φαντάζεται τις
+ευεργετικόν, πρέπει να προσθέση, ότι είναι και δίκαιος. Τούτο
+είναι το αυτό, είπεν ο γέρων· να αρέσκεταί τις εις το αγαθόν,
+να μισή το κακόν, να ανταμείβη το μεν, να κολάζη τον άλλο,
+ταύτα χαρακτηρίζουσι τον αγαθόν· αυτά δοξάζω. Δεν
+επαρουσιάσθητε ποτέ, ως εγώ, νοερώς εις την έγερσιν του Τίτου,
+του Τραϊανού, και των Αντωνίνων; Αυτό είναι μία από τας ηδίστας
+μου ονειροπολήσεις. Νομίζω, ότι είμαι εις το μέσον της αυλής,
+ήτις όλη συνίσταται από αληθείς του ηγεμόνας φίλους· τον βλέπω
+προσμειδιώντα ευνοϊκώς προς το πλήθος εκείνο των χρηστών
+ανδρών, επιχέοντα επ' αυτών τας ακτίνας της δόξης του,
+κοινολογούμενον εις αυτούς με σεμνοπρέπειαν πραοτάτην, και
+πληρούντα τας ψυχάς των από την καθαράν εκείνην χαράν την
+οποίαν και αυτός εκείνος αισθάνεται κάμνων άλλους ευτυχείς·
+έστω. Η αυλή λοιπόν εκείνου, όστις με περιμένει, θέλει είναι
+απειράκις σεβαστοτέρα και ωραιοτέρα· θέλει συγκροτείσθαι από
+τους Τίτους, από τους Τραϊανούς, από τους Αντωνίνους, οίτινες
+υπήρξαν η χαρά του κόσμου. Με τούτους και με τους αγαθούς
+άνδρας παντός τόπου και παντός χρόνου ο δυστυχής τυφλός
+Βελισάριος θέλει παρίστασθαι ενώπιον του δικαίου και αγαθού
+Θεού. Οι δε πονηροί, τον είπεν ο Τιβέριος, τι θέλουν γίνει;
+Ούτοι δεν θέλουν παρίστασθαι εκεί. Ελπίζω να ίδω εκεί,
+επρόσθεσε, τον σεβαστόν και δυστυχή γέροντα, όστις με αφαίρεσε
+το φως, διότι έκαμε καλόν και το έκαμεν από κλίσιν· εάν δε
+έκαμε κακόν, το έκαμεν εξ απάτης. Θέλει χαρή, νομίζω, εάν μ'
+εύρη τότε έχοντα και τους δυο μου οφθαλμούς. Ενώ ωμίλει
+τοιουτοτρόπως, το πρόσωπόν του ηκτινοβόλει από χαράν. Ο δε
+αυτοκράτωρ κατεβρέχετο με δάκρυα, στηριζόμενος εις τας αγκάλας
+του Τιβερίου.
+
+Αλλ' εντός ολίγου, ότε η κατάνυξις έδωκε χώραν εις την σκέψιν·
+συ ελπίζεις, είπε προς τον Βελισάριον, να εύρης τους μη
+χριστιανούς ήρωας εις τον ουρανόν! Το στοχάζεσαι; Άκουσε,
+γείτον, τον είπεν ο Βελισάριος. Δεν έχεις όρεξιν να λυπής το
+γήρας μου ((22);
+
+Είμαι άθλιος άνθρωπος, όστις δεν έχω άλλην παρηγορίαν παρά το
+μέλλον το οποίον φαντάζομαι. Εάν τούτο ήναι πλάνη, συγχώρησέ
+την εις εμέ· με κάμνει καλόν, ο δε Θεός ουδόλως παροργίζεται
+δι' αυτήν, διότι τον αγαπά περισσότερον δι' αυτό. Δεν δύναμαι
+να πιστεύσω, ότι μεταξύ της ψυχής μου και της του Αριστείδου,
+του Μάρκου Αυρηλίου και του Κάτωνος είναι αιωνία άβυσσος· και,
+εάν το επίστευα, αιθάνομαι, ότι ήθελα αγαπά ολιγώτερον το
+υπέρτατον Όν, το οποίον μας έπλασε.
+
+Νέε, είπεν ο αυτοκράτωρ προς τον Τιβέριον, τιμών του ήρωος τον
+γενναίον ενθουσιασμόν, μη καταντήσης να τον λάβης ως οδηγόν. Ο
+Βελισάριος ποτέ δεν εφιλοτιμήθη να εμβαθύνη εις ταύτας τας
+υποθέσεις! Να εμβαθύνω! Φευ! και ποίος δύναται να εμβαθύνη;
+είπεν ο γέρων. Ποίος άνθρωπος τολμηρός ημπορεί να ειπή, ότι
+εξηρεύνησε τας αιωνίους βουλάς; Αλλ' ο Θεός μας έδωκε δύο
+χειραγωγούς, οίτινες χρεωστούν να ήναι σύμφωνοι προς αλλήλους,
+το φως της πίστεως και το της συνειδήσεως. Ό,τι αίσθημα φυσικόν
+και ακαταμάχητον μας βεβαιόνει, τούτο η πίστις· δεν δύναται να
+αναιρέση. Η αποκάλυψις δε δεν είναι άλλο, ειμή το αναπλήρωμα
+της συνειδήσεως· είναι η ιδία φωνή, ήτις ακούεται άνωθεν και
+από του βάθους της καρδίας. Είναι αδύνατον αύτη να λανθασθή·
+και εάν εξ ενός μέρους την ακούω να με λέγη, ότι ο δίκαιος και
+αγαθοποιός άνθρωπος ευαρεστεί εις τον Θεόν, εκ του άλλου δεν με
+λέγει, ότι αυτός είναι αντικείμενον των εκδικήσεών του. Αι, και
+ποίος σε βεβαιόνει, είπεν ο αυτοκράτωρ, ότι αύτη η φωνή, η
+λαλούσα προς την καρδίαν σου, είναι μυστική αποκάλυψις; Εάν δεν
+ήναι, ο Θεός με απατά, είπεν ο Βελισάριος· και το παν
+απόλλυται. Αυτή είναι η αναγγέλλουσα ένα Θεόν, η παραγγέλλουσα
+την προσκύνησίν του, η διδάσκουσά με τον νόμον του. Μη τάχα
+έδωκε την ακαταμάχητον ισχύν της εναργείας εις την πλάνην; Ω,
+οποίος και αν ήσαι, άφες με την συνείδησιν αυτή είναι
+χειραγωγός και στήριγμά μου. Χωρίς αυτήν δεν γνωρίζω πλέον ούτε
+το αληθές, ούτε το δίκαιον, ούτε το τίμιον· το ψεύδος και η
+αλήθεια, το καλόν και το κακόν συγχέονται· δεν ηξεύρω, εάν
+εκπλήρωσα το χρέος μου· δεν ηξεύρω πλέον, εάν ήναι χρέη· τότε
+τυφλώττω, και οι στερήσαντές με το φως της ημέρας ήσαν
+ολιγώτερον βάρβαροι παρ' εκείνον, ο οποίος ήθελε με σκοτίσει το
+εσωτερικόν φως της συνειδήσεως.
+
+Τι σε δείχνει λοιπόν, είπεν ο Ιουστινιανός, τόσον σαφώς, η
+αδύνατος και απατηλή αύτη λάμψις; Ότι θρησκεία, κηρύττουσα Θεόν
+ίλεων και ευεργετικόν είναι η αληθής, είπεν ο Βελισάριος, και
+ότι παν ό,τι εναντιούται εις την ιδέαν και την γνώμην, την
+οποίαν συνέλαβα περί τούτου, τούτο δεν είναι ταύτης της
+θρησκείας. Να σας το ομολογήσω; Το προσκολλών εμέ εις αυτήν
+είναι, ότι με κατασταίνει καλήτερον και φιλανθρωπότερον. Εάν
+έμελλε να με καταστήση άγριον, σκληρόν, άσπλαγχνον, ήθελον την
+αφήσει και ήθελα ειπεί εις τον Θεόν· προκειμένου να εκλέξω την
+απιστίαν ή την κακίαν, προτιμώ το ολιγώτερον ατιμάζον Σε. Κατ'
+ευτυχίαν δε η προτίμησις αύτη είναι κατά την καρδίαν μου· η
+προς τον Θεόν, η προς τον πλησίον αγάπη, τι απλούστερον και
+μάλλον κατά φύσιν! να ευχώμεθα υπέρ εκείνου, όστις μας
+κακοποιεί, τι μεγαλύτερον και υψηλότερον! Να μη θεωρώμεν τας
+θλίψεις μας ειμή ως δοκιμασίας της αρετής, τι παραμυθητικώτερον
+εις τον άνθρωπον! Μετά ταύτα, ας με προβάλλουν μυστήρια
+ακατάληπτα, τα δέχομαι και λυπούμαι τους έχοντας λογικόν
+ολιγώτερον φωτισμένον και ολιγώτερον ευπειθές παρά το ιδικόν
+μου. Αλλ' ελπίζω υπέρ αυτών εις την αγαθότητα του πατρός, τέκνα
+του οποίου είναι όλοι οι άνθρωποι, και εις την επιείκειαν του
+κριτού του δυναμένου να συγχωρήση την πλάνην.
+
+Διά τούτου, επανέλαβεν ο Ιουστινιανός, θέλεις σώσει πολλούς
+ανθρώπους! Είναι ανάγκη, είπεν ο Βελισάριος, να ήναι τόσοι
+απόβλητοι; βλέπω, ως συ, είπεν ο αυτοκράτωρ, ότι είναι ηδύτερον
+ν' αγαπά τις τον Θεόν παρά να τον φοβήται· αλλ' όλη η φύσις
+μαρτυρεί την εκδίκησιν και την αυστηρότητα των ενταλμάτων του.
+Εγώ, είπεν ο Βελισάριος, δοξάζω ότι κολάζει μόνον, όσα δεν
+ενδέχονται να συγχωρηθώσιν, ότι το κακόν δεν προέρχεται από
+αυτόν, και ότι έκαμεν εις τον κόσμον όλα τα ενδεχόμενα αγαθά
+((23). Τοιαύτη είναι η θρησκεία μου. Ας την προβάλουν εις όλους
+τους λαούς, ας ερωτήσωσιν, εάν δεν ήναι αξία ευλαβείας και
+αγάπης· όλαι της φύσεως αι φωναί θέλουν υψωθή υπέρ αυτής. Αλλ'
+εάν η βία και η σκληρότης εξοπλίζωσιν αυτήν με φλόγα και
+σίδηρον, εάν οι επαγγελλόμενοι αυτήν ηγεμόνες βασανίζουν, ως
+εις τον Άδην, εν ονόματι του Θεού της ειρήνης, όσους εχρεώστουν
+να αγαπώσι και να ελεώσιν έν εκ των δύο, ήθελε φανή πιθανόν, ή
+ότι η θρησκεία είναι βάρβαρος, ως αυτοί, ή ότι δεν είναι άξιοι
+αυτής.
+
+Γεννάται, είπεν ο Ιουστινιανός, εκ των λόγων σου πρόβλημα
+σπουδαιότατον. Δεν ζητείται άλλο να μάθωμεν, παρά εάν ο ηγεμών
+έχη το δίκαιον ν' απαιτή εις την επικράτειάν του την ενότητα
+του δόγματος και της λατρείας. Διότι, αν το έχη, δεν ημπορεί να
+το μεταχειρισθή προς αποστάτας ισχυρογνώμονας αλλέως παρά διά
+της βίας και των τιμωριών.
+
+Επειδή είμαι ειλικρινής, είπεν ο Βελισάριος, συμφωνώ κατά
+πρώτον, ότι παν ό,τι δύναται να έχη επιρροήν εις τα ήθη, και
+αναφέρεται εις την κοινήν ευταξίαν, εξαρτάται από τον ηγεμόνα,
+όχι ως κριτήν της αληθείας και της πλάνης, αλλ' ως κριτήν του
+καλού ή του κακού του προκύπτοντος από αυτά· διότι η πρώτη αρχή
+πάσης πίστεως είναι, ότι ο Θεός είναι φίλος της ευταξίας, και
+ότι δεν συγχωρεί τίποτε, το οποίον ημπορεί να ταράξη αυτήν.
+Αμφιβάλλεις λοιπόν, είπεν ο αυτοκράτωρ, μήπως τα κοινά ήθη δεν
+έχουν στενάς και αναγκαίας με την πίστιν σχέσεις; Συμφωνώ,
+είπεν ο Βελισάριος, ότι αι εις αυτήν αλήθειαι αναφέρονται εις
+τα ήθη, αλλά παρατηρήσατε, ότι ο Θεός τας κατασταίνει αληθείας
+αισθητάς, περί των οποίων ουδείς έμφρων αμφιβάλλει. Όθεν, εάν η
+Πρόνοια κατέστησεν ανεξαρτήτους από τας υψηλάς ταύτας αληθείας
+την ευταξίαν της κοινωνίας, την κατάστασιν των ανθρώπων, την
+τύχην των βασιλείων, τας επιτυχείς ή αποτυχείς εκβάσεις των
+επιγείων πραγμάτων, διά τι οι άνθρωποι δεν πράττουν ως αυτή;
+
+Βλέπω, είπεν ο αυτοκράτωρ, ότι τους αφίνεις μόνον την μέριμναν
+του ό,τι αποβλέπει εις τους ανθρώπους· αλλ' είναι δι' αυτούς
+χρέος ιερώτερον παρά το να ήναι υπουργοί των βουλών του Θεού;
+Αι! ας ήναι υπουργοί της αγαθότητός του, ανεβόησεν ο
+Βελισάριος, και ας αφήσωσιν εις τους δαίμονας το καταχθόνιον
+έργον των υπηρετών της εκδικήσεως του· εις την τάξιν της
+αγαθότητος, είπεν ο αυτοκράτωρ, είναι το να θέλη, ώστε ο μεν
+άνθρωπος να φωτίζεται, η δε αλήθεια να θριαμβεύη. Θέλει
+θριαμβεύσει, είπεν ο Βελισάριος, αλλά τα όπλα σου, δεν είναι
+καθώς τα ιδικά της. Δεν βλέπεις, ότι, δίδων εις την αλήθειαν
+την εξουσίαν του φέρειν την ρομφαίαν, δίδεις αυτήν εις την
+πλάνην ότι διά να την μεταχειρίζεται, αρκεί να έχη την εξουσίαν
+εις χείρας, και ο διωγμός αλλάσει σημαίας και θύματα κατ'
+αρέσκειαν της γνώμης του ισχυροτέρου; Ούτως ο Αναστάσιος
+κατεδίωξε τους υπό του Ιουστινιανού προστατευομένους· τα τέκνα
+δε εκείνων, τους οποίους έσφαττον τότε, σφάττουν και αυτά τώρα
+τους απογόνους των διωκτών των. Ιδού δύο ηγεμόνες, οίτινες
+ενόμισαν, ότι ευαρεστούν εις τον Θεόν, προστάζοντες να σφάττωσι
+τους ανθρώπους ποίος από τους δύο είναι βέβαιος, ότι το αίμα,
+το οποίον έχυσεν, είναι ευάρεστον τω Θεώ. Εις τα απέραντα της
+πλάνης διαστήματα η αλήθεια κατέχει μόλις μικρόν σημείον. Ποίος
+επέτυχε το μόνον τούτο σημείον; Έκαστος φρονεί τον εαυτόν του·
+αλλά με ποίαν απόδειξιν; Και αυτή η ενάργεια χορηγεί τάχα εις
+αυτόν το δικαίωμα με τα όπλα εις τας χείρα να καταπείση άλλον
+εις τούτο; Η πειθώ έρχεται από το Θεόν ή από τους ανθρώπους.
+Εάν έρχεται από τον Θεόν, έχει αφ' εαυτής υπεροχήν νικηφόρον·
+εάν έρχεται από τους ανθρώπους, έχει μόνα τα δικαιώματα του
+λογικού προς το λογικόν. Έκαστος εγγυάται περί της ψυχής του·
+εις αυτόν λοιπόν, και εις μόνον αυτόν αρμόζει ν' αποφασίση περί
+της εκλογής, εκ της οποίας εξαρτάται διά παντός η απώλειά του ή
+η σωτηρία του. Θέλεις να με αναγκάσης να φρονώ ως εσύ. Εάν δε
+συ απατάσαι, στοχάσου πόσον επιζήμιόν μου είναι· συ αυτός, του
+οποίου η πλάνη ίσως είναι αθώα, θέλεις είσθαι αθώος, εάν ήθελες
+με πλανήσει; Φευ! Τι στοχάζεται ο θνητός, δίδων ως νόμον την
+πίστιν του; Μυρίοι άλλοι ειλικρινείς επλανήθησαν και
+ηπατήθησαν. Αλλά και αν ήθελεν είσθαι αναμάρτητος, χρέος μου
+είναι να τον υποθέτω τοιούτον; εάν πιστεύη, διότι ο Θεός τον
+φωτίζει, ας τον ζητήση να φωτίση και εμέ. Εάν δε πιστεύη κατά
+την πίστιν των ανθρώπων, ποία εγγύησις δι' αυτόν και δι' εμέ;
+Το μόνον άρθρον, εις το οποίον όλα τα κόμματα συμφωνούν, είναι,
+ότι ουδείς εξ αυτών καταλαμβάνει τίποτε περί του οποίου τολμώσι
+να δογματίζωσι. Συ δε με λέγεις, ότι αμαρτάνω, διότι αμφιβάλλω
+περί του οποίου αυτοί γνωμοδοτούσι. Ας καταβή η πίστις
+ουρανόθεν, και θέλει ευρεί προσηλύτους· αλλά με διατάγματα
+θέλουν ευρεί αποστάτας μόνον ή πανούργους. Οι γενναίοι άνδρες
+θέλουν γείνει μάρτυρες· οι αγενείς υποκριταί, οι θρησκομανείς
+όλων των κομμάτων θέλουν είσθαι εξηγριωμέναι τίγρεις. Ιδέτε τον
+συνετόν εκείνον βασιλέα των Γότθων, τον Θεοδώρικον, του οποίου
+η βασιλεία μόνον προς το τέλος αυτού εφάνη κατωτέρα της
+βασιλείας των χρηστοτέρων μας ηγεμόνων. Ήτον αρειανός, αλλ' όχι
+μόνον δε απήτει να παραδεχθώσι τα φρονήματά του, αλλ' ετιμώρει
+με θάνατον, εάν κανείς από τους ευνοουμένους του έκαμνε τούτο
+αναιδώς και ανοσίως προς χάριν του. «Πώς δεν θέλετε με
+προδώσει, έλεγε, εμέ, όστις είμαι άνθρωπος μόνον, ενώ σεις δι'
+εμέ, προδίδετε εκείνον, τον οποίον οι πατέρες σας ελάτρευον;» Ο
+αυτοκράτωρ Κωνστάντιος εφρόνει παρομοίως. Ποτέ δεν εγκαλούσε
+τους υπηκόους του διότι έμεναν πιστοί εις το δόγμα των, και
+εμέμφετο τους αυλικούς του, ότι αρνούντο το ιδικόν των, διά να
+ευαρεστήσουν εις αυτόν, και ότι επρόδιδον την ψυχήν των, διά να
+κερδήσωσι την αγάπην του. Ω! είθε ο Ιουστινιανός να αποποιηθή,
+καθώς εκείνος, το δικαίωμά του να υποδουλόνη την διάνοιαν!
+Εμπεριεπλέχθη εις ατελευτήτους έριδας· αύται δε τον έφεραν
+περισσοτέρας αγρυπνίας παρ' όσας τα ωφελιμώτερά του έργα. Τι
+επροξένησαν; διχονοίας, στάσεις, και σφαγάς. Ετάραξαν την
+ησυχίαν του και την ησυχίαν της επικρατείας του.
+
+Η ησυχία της επικρατείας, υπέλαβεν ο αυτοκράτωρ, κρέμαται από
+την σύμπνοιαν των ψυχών. Τούτο είναι γνώμη αμφίβολος, είπεν ο
+Βελισάριος, και την οποίαν πολλάκις καταχρώνται. Αι ψυχαί ποτέ
+δεν έχουν πλειοτέραν σύμπνοιαν παρ' όταν ελευθέρως έκαστος
+διανοήται, ως εγκρίνει. Ηξεύρετε, τι κάμνει να ήναι η
+κοινοδοξία ζηλότυπος, τυραννική και μη ανεκτική; Η αξία, την
+οποίαν οι βασιλείς κατά δυστυχίαν προσάπτουσιν εις αυτήν· η
+εύνοια, την οποίαν παρέχουσιν εις αίρεσίν τινα, βλάπτοντες και
+αποβάλλοντες όλος τας αντιπάλους αιρέσεις. Ουδείς θέλει να
+ταπεινωθή, να καταφρονηθή και να στερηθή όλα τα δίκαια του
+πολίτου και του πιστού υπηκόου, οσάκις δε είς τινα πολιτείαν
+διαιρέσουν τους ανθρώπους εις δύο τάξεις, εκ των οποίων η μία
+θέλει αποστερήσει την άλλην τα αγαθά της κοινωνίας, οποία και
+αν ήναι η πρόφασις της αποκληρώσεως, η καταδιωγμένη τάξις θέλει
+θεωρεί την πατρίδα ως μητρυιάν της. Το ματαιότερον πράγμα
+γίνεται μέγα, όταν έχη επιρροήν εις των πολιτών την κατάστασιν.
+Και πιστεύσατε, ότι αύτη η επιρροή ανάπτει τας φατρίας. Ας
+αποδοθή το αυτό συμφέρον εις έριδα περί του αριθμού των κόκκων
+της άμμου της θαλάσσης, και θέλομεν ιδεί γεννωμένας τας αυτάς
+εχθροπαθείας. Η θρησκομανία ως επιτοπλείστον δεν είναι άλλο
+παρά φθόνος, πλεονεξία, υπερηφάνεια, φιλοδοξία, μίσος και
+εκδίκησις, ενεργούντα εν ονόματι του Θεού. Τούτων των θεών
+υπηρέτης αδιάλλακτος γίνεται ο ευκολόπιστος και βίαιος
+βασιλεύς. Ας μη κερδαίνη τις τίποτε επί της γης μαχόμενος υπέρ
+του ουρανού· ο υπέρ της αληθείας ζήλος ας μη ήναι πλέον το
+μέσον, διά να βλάψη τις τον αντίζηλον ή τον εχθρόν του, να
+υψωθή επί των ερειπίων του, να πλουτήση γυμνόνων αυτόν, ν'
+αποκτήση προτίμησιν, την οποίαν εδύναντο ν' αντιποιώνται· και
+τότε όλα τα πνεύματα θέλουν καταπραϋνθή, όλαι αι αιρέσεις
+θέλουν ησυχάσει. Τα του Θεού όμως θέλουν εγκαταλειφθή, τον
+είπεν ο Ιουστινιανός. Ο Θεός δεν έχει χρείαν της υπερμαχίας
+σου, είπεν ο Βελισάριος· δυνάμει των διαταγμάτων σου τάχα ο
+ήλιος ανατέλλει, και οι αστέρες λάμπουσιν εις τον ουρανόν; Η
+αλήθεια λάμπει αυτόφωτος· αι δε ψυχαί δεν φωτίζονται με την
+φλόγα των πυρών, επί των οποίων ολοκαυτούσι τους ανθρώπους· ο
+Θεός επιφορτίζει εις τους ηγεμόνας την φροντίδα του να κρίνουν
+τας πράξεις των ανθρώπων· αλλά διατηρεί αυτός μόνον το δικαίωμα
+του να κρίνη τους διαλογισμούς· απόδειξις δε, ότι η αλήθεια δεν
+τους έλαβε κριτάς, είναι, ότι ουδείς εξ αυτών είναι άνευ
+πλάνης.
+
+Εάν η του διανοείσθαι ελευθερία ήναι αχαλίνωτος, είπεν ο
+αυτοκράτωρ, και των πράξεων η ελευθερία θέλει γείνει ταχέως
+τοιαύτη. Ουδεποσώς, επανέλαβεν ο Βελισάριος· τότε ο άνθρωπος
+εμβαίνει υπό την εξουσίαν των νόμων· και όσον περισσότερον η
+εξουσία αύτη θέλει περικλείεσθαι εις τα φυσικά αυτής όρια,
+τόσον ολιγώτερον θέλει έχει χρείαν δυνάμεως προς διατήρησιν της
+ευταξίας και ειρήνης. Η δικαιοσύνη είναι η κυριωτέρα της
+εξουσίας προσκλητική φωνή· αύτη δε τότε μόνον είναι σαλευομένη,
+όταν δεν ήναι επί της βάσεώς της. Πώς θέλετε να συνειθίση τις
+τους ανθρώπους να βλέπωσιν άνθρωπον θεοποιούμενον, και
+προστάζοντα με τα όπλα εις τας χείρας, να πιστεύωσιν ό,τι αυτός
+πιστεύει, να διαλογίζωνται, καθώς αυτός; Ερωτήσατε τους
+στρατηγούς σας, τι κατώρθωσεν εις την Αφρικήν η κατά των
+Βανδάλων αυστηρότης και βία των; Ήμην εις Σικελίαν. Ο Σολομών
+έρχεται εκεί ως παράφρων και απελπισμένος, και με λέγει. «Όλα
+εις την Αφρικήν απωλέσθησαν· οι Βάνδαλοι απεστάτησαν· η
+Καρχηδών εκυριεύθη, και λεηλατείται· και εντός αυτής και εις
+τους αγρούς κολυμβώσιν εις το αίμα· και ταύτα εξ αιτίας τινών
+ονειροπόλων, οίτινες δεν εννοούνται συναλλήλως, και οίτινες
+ποτέ δεν θέλουν ομοφρονήσει. Εάν ο αυτοκράτωρ εμβαίνη εις τα
+τοιαύτα, εάν εκδίδη διατάγματα περί λεπτολογιών, τας οποίας
+παντελώς δεν εννοεί, εγώ παραιτούμαι την στρατηγίαν· είμαι εις
+απελπισίαν.» Ούτως ωμίλησεν ο γενναίος εκείνος ανήρ. Μόνον
+ημείς ας το ηξεύρωμεν· είχε δίκαιον. Αρκούν τ' ανθρώπινα πάθη
+μόνα να ταράξωσι τόσον αχανή αυτοκρατορίαν, χωρίς να έλθη και η
+θρησκομανία να ανάψη τας δάδας της.
+
+Ποίος δε θέλει καταπραΰνη τας εγερθείσας ταραχάς; ερώτησεν ο
+αυτοκράτωρ. Η αηδία, απεκρίθη ο Βελισάριος, η αηδία από το να
+φιλονεικούν περί πραγμάτων, τα οποία δεν εννοούσι, και τα οποία
+κανείς δεν ακούει. Διότι η προσοχή, την οποίαν απέδοσαν εις
+τους νεωτερισμούς, εγέννησε τόσους νεωτεριστάς. Ας μη
+αποδίδωσιν εις αυτάς ουδεμίαν αξίαν, και εντός ολίγου θέλει
+παρέλθει η χρήσις αυτών· ούτοι δε θέλουσι μεταχειρισθή άλλα
+μέσα, διά να γείνωσιν επίσημοι άνδρες. Συγκρίνω όλους τούτους
+τους ανθρώπους προς τους μονομαχούντας εις το στάδιον· αν ήσαν
+μόνοι ήθελον εναγκαλισθή συναλλήλλως. Αλλά τους θεωρούν, και
+διά τούτο σφάζονται.
+
+Τωόντι, είπεν ο νέος, με πείθουσιν οι λόγοι του. Ό,τι δε με
+λυπεί, είπεν ο αυτοκράτωρ, είναι, ότι καταστένει τον ζήλον του
+ηγεμόνος άχρηστον εις την θρησκείαν.
+
+Θεός φυλάξη! είπεν ο Βελισάριος. Είμαι πολύ βέβαιος, ότι τον
+αφίνω το ασφαλέστερον μέσον του να την καταστήση προσφιλή εις
+τους υπηκόους του· τούτο δε είναι να πολιτευθη ούτως, ώστε να
+κρίνωσι περί της αγιότητος της πίστεώς του από την οσιότητα των
+ηθών του· να δώση την βασιλείαν του, ως παράδειγμα και εγγύην
+της αληθείας, ήτις τον φωτίζει και τον χειραγωγεί. Ουδέν
+ευχερέστερον παρά το να κάμνη τις προσηλύτους, κάμνων ευτυχείς.
+Ο δε δίκαιος μονάρχης έχει καθ' εαυτόν περισσοτέραν ισχύν εις
+τας ψυχάς, παρ' όλοι ομού οι καταδιώκται. Είναι ευκολώτερον
+αναμφιβόλως το να προστάζη να σφάζωνται οι άνθρωποι παρά να
+τους πείθη· αλλ' εάν οι βασιλείς ηρώτων τον Θεόν τι όπλα να
+μεταχειρισθώμεν, διά να λατρεύεσαι, ως πρέπει; ο δε Θεός, εάν
+κατεδέχετο ν' αποκριθή, ήθελε τους ειπεί, τας αρετάς σας.
+
+Όταν η ψυχή του Ιουστινιανού, την οποίαν η έξις αύτη είχε
+ταράξει, καθησύχασεν εν τη σιωπή, ενθυμήθη τα δόγματα και τας
+συμβουλάς των τότε περικυκλούντων αυτόν αιρετικών, τας βίας
+των, την υπερηφάνειάν των, τας σκληράς εχθροπαθείας των. Οποία
+αντίθεσις! έλεγε καθ' εαυτόν. Ιδού άνθρωπος, γηράσας εις τους
+πολέμους, πνέων φιλανθρωπίαν, μετριότητα και επιείκειαν· οι δε
+υπηρέται του Θεού της ειρήνης δεν με συμβουλεύουσι ποτέ άλλο
+παρά βίαν τυραννικήν και άκαμπτον σκληρότητα! Ο Βελισάριος
+είναι ευσεβής και δίκαιος, αγαπά τον Θεόν του· επιθυμεί, να τον
+λατρεύωσιν όλοι, καθώς αυτός, αλλά θέλει η λατρεία αύτη να ήναι
+εκουσία και ελευθέρα. Εγώ μόνον εκυριεύθην υπερβολή από τον
+ζήλον, όστις εις την ψυχήν μου δεν ήτο ίσως άλλο παρά ο τύφος
+του να δεσπόζω εις τα φρονήματα των υπηκόων μου.
+
+
+
+Κεφάλαιον Ις'.
+
+
+
+Την επαύριον ο αυτοκράτωρ και ο Τιβέριος, ερχόμενοι προς τον
+ήρωα, έπεσαν εις κίνδυνον, τον οποίον δεν προείδον· η δε δόξα
+την ελευθερώσεώς των ήτον νέος θρίαμβος του Βελισαρίου, τον
+οποίον ο θεός ηθέλησε να χορηγήση πάλιν εις αυτόν.
+
+Οι Βούλγαροι, οι οποίοι απεδιώχθησαν μόνον έως εις τα όρη της
+άνω Θράκης, μόλις είδον την χώραν ελευθέραν και παρευθύς
+εφώρμησαν πάλιν. Έν δε από τα αποσπασθέντα τάγματα των
+ελεηλάτει εις την οδόν της επαύλεως του Βελισαρίου, ότε
+επαρατήρησαν μακρόθεν άμαξαν, ήτις εδείκνυεν εις αυτούς
+πλουσίαν λείαν. Την περικυκλόνουν, εμποδίζουν την διάβασίν της,
+και συλλαμβάνουν τους οδοιπόρους. Ούτοι δε δίδοντες όσα είχον,
+έλαβαν ευκόλως την εξαγόρασιν της ζωής των. Αλλά τα λύτρα τα
+απαιτούμενα ήσαν τόσον υπέρογκα, ώστε δεν είχαν παρευθύς να τα
+πληρώσωσιν· όθεν τους επήραν αιχμαλώτους.
+
+Ο αυτοκράτωρ λοιπόν μόνον μέσον απολυτρώσεως από τους
+Βουλγάρους χωρίς να τον γνωρίσωσιν εστοχάσθη το εξής· Οδηγήσατέ
+μας, τους είπεν, όπου έχομεν σκοπόν να υπάγωμεν. Εκείθεν δε
+θέλομεν προμηθευθή τα λύτρα, τα οποία ζητείτε. Σας εγγυώμαι, μα
+την ζωήν μου, ότι δεν έχετε να φοβηθήτε καμμίαν απάτην· εάν δε
+παραβώ την υπόσχεσίν μου, ή εάν σας κάμω να μετανοήσετε, διότι
+μ' ενεπιστεύθητε, θανατώσατέ με.
+
+Το πειστικόν και μεγαλοπρεπές ήθος, με το οποίον εβεβαίονε τους
+λόγους του, ενήργησεν εις των Βουλγάρων τας ψυχάς. Πού πρέπει
+να σας φέρωμεν; τον ηρώτησεν ο αρχηγός των. Έξ στάδια μακράν,
+απεκρίθη ο αυτοκράτωρ, εις την έπαυλιν του Βελισαρίου. Του
+Βελισαρίου! είπεν ο Βούλγαρος. Τι! γνωρίζετε τον ήρωα; Βέβαια,
+είπεν ο αυτοκράτωρ, και τολμώ να πιστεύσω, ότι είναι φίλος μου.
+Εάν αληθεύη τούτο, είπεν ο αρχηγός, μη φοβήσθε· θέλομεν σας
+συνοδεύσει.
+
+Ο Βελισάριος από τον θόρυβον της αφίξεως των εστοχάσθη, ότι
+έρχονται να τον αρπάσουν δευτέραν φοράν· και η κόρη του· όλη
+τρέμουσα, τον σφίγγει εις τας αγκάλας της, κραυγάζουσα οξέως.
+Πάτερ, είπεν, α! πάτερ! πρέπει πάλιν ν' αποχωρισθώμεν.!
+
+Την αυτήν στιγμήν έρχονται, και τον λέγουν, ότι η αυλή εγεμίσθη
+από ανθρώπους ενόπλους πέριξ μιας αμάξης. Ο Βελισάριος
+εξέρχεται, και ο αρχηγός των Βουλγάρων πλησιάσας ομού με τους
+αιχμαλώτους του, τον λέγει· Ήρως της Θράκης, ούτοι οι άνθρωποι
+σε επικαλούνται και λέγουν, ότι είναι φίλοι σου. Ας ειπώσι τα
+ονόματά των, είπεν ο Βελισάριος. Εγώ είμαι ο Τιβέριος, είπεν ο
+είς εξ αυτών, και ο πατήρ μου εσυλλήφθη ομού μ' εμέ. Ναι,
+ανεβόησεν ο Βελισάριος, ναι, αναμφιβόλως, φίλοι μου είναι,
+γείτονές μου. Αλλά σεις, οίτινες με τους φέρετε, με ποίον
+δικαίωμα τους έχετε εις την εξουσίαν σας; Ποίοι είσθε; Είμεθα
+Βούλγαροι, Είπεν ο αρχηγός, τα δε δικαιώματά μας είναι τα
+δικαιώματα των όπλων. Αλλά τίποτε δεν υπάρχει δι' ημάς
+ισχυρότερον του προς εσέ σεβασμού μας. Δεν ηθέλαμεν δε
+υπηρετήσει πιστώς ηγεμόνα, όστις σε τιμά, μη σεβόμενοι
+εκείνους, οι οποίοι είναι αγαπητοί σου. Μέγιστε άνερ, ιδού οι
+φίλοι σου είναι ελεύθεροι, και εις σε χρεωστούν την ελευθερίαν
+των.
+
+Μετά τους λόγους τούτους, ο αυτοκράτωρ και ο Τιβέριος ήπλωσαν
+τας χείρας προς τον σωτήρα των· ο δε Βελισάριος αισθανθείς περί
+αυτόν τας αλύσους των, Τι, είπεν, αι χείρες σας είναι εις τα
+δεσμά! και έλυσε τα δεσμά των.
+
+Οποίος ήτο ο θαυμασμός του αυτοκράτορος, οποία η χαρά και η
+αισχύνη!. Ω αρετή, είπε καθ' εαυτόν, ω αρετή, οποία είναι η
+δύναμίς σου! Άθλιος άνθρωπος τυφλός, από το βάθος της
+αθλιότητός του εμπνέει σέβας εις τους βασιλείς, αφοπλίζει τας
+χείρας των βαρβάρων, και απελευθερόνει εκείνον! . . . . Ω
+μέγιστε Θεέ! εάν ο κόσμος έβλεπε την αισχύνην μου! . . . . Αν!
+τούτο ήθελεν είσθαι έτι τιμωρία ελαφροτάτη.
+
+Οι Βούλγαροι ήθελαν να αποδώσωσιν όλα, όσα τους είχε δώσει.
+Όχι, τους είπε, φυλάξατε ταύτα τα δώρα, και σας βεβαιόνω, ότι
+θέλω προσθέσει τα λύτρα τα υποσχεθέντα.
+
+Ο αρχηγός των, αναχωρών, ηρώτησε τον Βελισάριον, εάν είχε
+καμμίαν διαταγήν προς τον βασιλέα των. Ειπέ τον, ότι εύχομαι,
+απεκρίθη ο ήρως, τοιούτος ανδρείος ηγεμών να ήναι σύμμαχος της
+πατρίδος μου και φίλος του αυτοκράτορός μου.
+
+Ω Βελισάριε! ανεβόησεν ο Ιουστινιανός, όταν συνήλθεν από την
+ταραχήν την εκ του κινδύνου τούτου· ω Βελισάριε! οποίαν
+υπεροχήν έχεις εις την ψυχήν των λαών! και αυτοί οι εχθροί της
+αυτοκρατορίας είναι φίλοι σου! Μη θαυμάζης, τον είπεν ο
+Βελισάριος υπομειδιών, ότι οι Βούλγαροι μ' έχουν εις υπόληψιν.
+Είμαι πολύ καλά με τον βασιλέα των. Προ ολιγωτάτων μάλιστα
+ημερών συνεδειπνήσαμεν. Πού; τον ηρώτησεν ο Τιβέριος. Εις την
+σκηνήν του, είπεν ο γέρων, ελησμόνησα να σας το ειπώ. Όταν
+ηρχόμην εδώ, ούτοι με συνέλαβον επί της οδού, καθώς και σας,
+και μ' έφερον εις το στρατόπεδόν των. Ο βασιλεύς αυτών μ'
+εδέχθη ευμενώς, μ' έδωκε να δειπνήσω, με είπε να κοιμηθώ εις
+τας σκηνάς του· την επαύριον δε κατώρθωσα να με υπάγωσιν εις
+τον τόπον, όπου μ' επίασαν. Τι! είπεν ο Ιουστινιανός, ο
+βασιλεύς αυτός ηξεύρει, ποίος είσαι, και δεν σε εκράτησε! είχε
+μεγάλην προς τούτο επιθυμίαν· αλλ' οι ιδικοί του σκοποί και τα
+ιδικά μου φρονήματα δεν ευρέθησαν σύμφωνα. Με επρόβαλε να
+εκδικηθώ! Να εκδικηθώ, εγώ! αξιόλογος πρόφασις να πυρπολήσω την
+πατρίδα μου! Τον ευχαρίστησα λοιπόν, καθώς είσαι βέβαιος, και
+διά τούτο με τιμά περισσότερον.
+
+Αι! οποίαι τύψεις, οποίαι αιώνιαι τύψεις συνειδότος εις την
+ψυχήν του Ιουστινιανού, τον είπεν ο Ιουστινιανός αυτός, εάν
+μάθη ποτέ, πόσον μεγάλη ήτον η αγνωμοσύνη του! Πού θέλει εύρει
+φίλον ως τούτον, τον οποίον απώλεσε; Και δεν είναι ανάξιος
+τοιούτου φίλου μετά την βδελυράν αδικίαν του;
+
+Όχι, υπέλαβεν ο Βελισάριος, μη τον ατιμάζης. Λυπήσου, σεβάσθητι
+το γήρας του. Θέλεις ιδεί, πως ηπατήθη. Η πτώσις μου έχει τρείς
+εποχάς· πρώτη η εις την Καρχηδόνα είσοδός μου. Γενόμενος κύριος
+των ανακτόρων του Γελιμέρου, κατέστησα τον θρόνον του
+δικαστήριον, όπου εκάθησα δικαστής· σκοπός μου ήτο να δώσω εις
+τους νόμους επιφάνειαν σεμνοτέραν· αλλά δεν ήσαν αναγκασμένοι
+να εμβαθύνωσιν εις την διάνοιάν μου. Ότε δε κάθηται τις επί του
+θρόνου, φαίνεται, ως να δοκιμάζη τούτο· η πράξις μου λοιπόν
+αύτη ήτον απερίσκεπτος και αύτη δεν ήτο η μόνη. Εκ περιεργείας
+ηθέλησα να φάγω επί της τραπέζης του Γελιμέρου, και, κατά τον
+τρόπον των Βανδάλων, υπηρετούμενος από τους αξιωματικούς του
+βασιλέως των. Τούτο ήτο ικανόν να δώση υπόνοιαν, ότι εγώ ήθελα
+να λάβω τον τόπον του. Η φήμη τούτου μεταβιβάσθη ταχεία εις την
+αυλήν. Διά να την εξαλείψω δε, εζήτησα την ανάκλησίν μου μετά
+την νίκην· ο δε Ιουστινιανός αντήμειψε την πιστήν υπηρεσίαν μου
+διά λαμπροτάτου θριάμβου· απήγον τον Γελίμερον αιχμάλωτον μετά
+της γυναικός και των τέκνων του, και τους εις διάστημα μιας
+εκατονταετηρίδος σωρευθέντας θησαυρούς, όσους οι Βάνδαλοι
+ήρπαξαν από τα έθνη. Ο αυτοκράτωρ με υπεδέχθη εις το
+ιπποδρόμιον, και βλέπων αυτόν επί υψηλού θρόνου,
+περιεστοιχισμένον από αναρίθμητον λαόν, εκτείνοντα την χείρα
+προς τον υπήκοόν του με χάριν εν ταυτώ και ημερότητα και
+σεμνοπρέπειαν, εσκίρτησα από χαράν, και είπον κατ' εμαυτόν· το
+παράδειγμά μου θέλει του φέρει πλήθος ηρώων. Γνωρίζει την
+μεγάλην τέχνην του να διεγείρη την άμιλλαν και τον έρωτα της
+δόξης· ώστε θέλουν διαφιλονεικεί, τις να τον υπηρετήση. Αλλ'
+εάν ο θρίαμβός μου εχορήγει εις αυτόν νίκας, προήγγελλεν εις
+εμέ πολλά αποτυχήματα. Έκτοτε λοιπόν ο φθόνος εξώρμησεν εμμανώς
+κατ' εμού. Πενταετείς νίκαι τον κατεσίγασαν· αλλά βαρυνθείς
+τέλος τας ευτυχίας μου, έχασε πάσαν αιδώ.
+
+Επολιόρκουν την Ραυένναν, όπου οι Γότθοι απεσύρθησαν
+συνδιωχθέντες, από όλην την Ιταλίαν, Αύτη ήτο το μόνον
+καταφύγιόν των. Έδωκαν λοιπόν υπόνοιαν εις τον αυτοκράτορα, ότι
+το χωρίον ήτο ανάλωτον, ότι η καταστροφή του στρατεύματός του
+ήθελε προέλθει από την ισχυρογνωμοσύνην μου· και ότε,
+καταντήσαντες εις τα έσχατα οι Γότθοι, έμελλον να παραδώσωσι τα
+όπλα, έρχονται πρέσβεις παρά του αυτοκράτορος, προβάλλοντες
+ειρήνην. Βλέπω εναργώς, ότι τον ηπάτησαν, και ότι ήθελα τον
+προδώσει, εάν άφινα την ευκαιρίαν του να κυριεύσω την Ιταλίαν.
+Αναβάλλω λοιπόν την προβαλλομένην ειρήνην· η πόλις παραδίδεται·
+και εγώ κατηγορούμαι ως αποστάτης και προδότης. Τούτο είχε
+κάποιαν πιθανότητα, καθώς βλέπετε· απείθησα, έκαμα έτι
+περισσότερον. Οι πολιουρκούμενοι, δυσηρεστημένοι κατά του
+βασιλέως των, με είχον προσφέρει τον θρόνον των· η δε
+αποποίησης ήθελε τους παροξύνει· όθεν τους έδιδα ελπίδας με την
+απόκρισίν μου· αύτη δε η συγκατάθεσις, πραγματικώς προσποιητή,
+ενομίσθη ως αληθής εις την αυλήν. Ανεκλήθην λοιπόν· η δε
+ένδειξις της ευπειθείας μου ετάραξε τους εχθρούς μου. Έφερα
+αιχμάλωτον εις τας πόδας του αυτοκράτορος τον βασιλέα εκείνον
+των Γότθων, το διάδημα του οποίου μ' εκατηγόρουν, ότι εδέχθην.
+
+Αλλά ταύτην την φοράν ο θρίαμβος δεν με εσυγχωρήθη ποσώς.
+Ελυπήθην θανάσιμα, όχι διότι εταπεινώθην. Η συνοδία μου
+εσύστενε θρίαμβον· η δε συρροή και αι ανευφημίαι του λαού του
+περιστοιχούντες με ήθελον ευχαριστήσει άνδρα κενοδοξότερόν μου.
+Αλλ' η ψυχρά του Ιουστινιανού υποδοχή μ' εδείκνυεν, ότι δεν
+μετεπείσθη ολοτελώς, και, κατά δυστυχίαν, η σκληρά αύτη πληγή,
+την οποίαν επέφεραν εις την ψυχήν του, είχεν έτι μάλλον
+ερεθισθή από τον απερίσκεπτον ενθουσιασμόν λαού μεθυσθέντος από
+την δόξαν μου.
+
+Ενταύθα ειλικρινώς, αν ήσο εις τον τόπον του αυτοκράτορος, ήδη
+προκατειλημμένου κατ' εμού, δεν ήθελες πληγωθή από τους
+διδομένους εις εμέ επαίνους, οι οποίοι ήσαν επιπλήξεις κατ'
+αυτού; Δεν ήθελες υποπτεύσει την φιλοδοξίαν υπηκόου, τον οποίον
+η κοινή φωνή ύψονεν έως τον ουρανόν; Δεν ήθελες ιδεί μετά τινος
+αγανακτήσεως ολόκληρον λαόν εις την μέθην του σπουδάζοντα να
+εκδικηθή κατά σου διά της προσφοράς θριάμβου λαμπροτέρου, παρά
+τον οποίον με ηρνούντο. Ήθελες άραγε κλείσει τα ώτα σου εις τας
+σκέψεις της αυλής περί της ύβρεως της γενομένης προς την
+υπερτάτην αρχήν διά του οχλικού τούτου θορύβου; Γείτον, ο
+μέγιστος ηγεμών είναι άνθρωπος· και δεν υπάρχει κανείς, όστις
+δεν είναι ζηλότυπος της δόξης και της δυνάμεώς του· και αν ο
+Ιουστινιανός δεν είχε δύναμιν να νικήση εαυτόν, και να με
+συγχωρήση, τούτο έμελλεν ολίγον να μας εκπλήξη. Μόλον τούτο το
+έκαμεν· ενίκησε τας αδυναμίας της κενοδοξίας και τας υποψίας
+της ζηλοτυπίας, κατεδέχθη να με εμπιστευθή πάλιν τα στρατεύματά
+του και την υπεράσπισιν της επικρατείας του. Αλλά το τελευταίον
+συμβάν τον έκαμε να κλίνη προς το μέρος των εχθρών μου.
+
+Ήμην εις το τέρμα του σταδίου μου. Ο Ναρσής, ο διάδοχός μου εις
+την Ιταλίαν, νικών, με παρηγόρει διά την θλιβεράν μου
+αχρηστίαν. Ενόμιζον, ότι δεν μ' έμενεν άλλο παρά να αποθάνω
+ήσυχος, ότε οι Ούνοι ήλθαν και κατερήμοναν την Θράκην. Ο
+αυτοκράτωρ μ' ενθυμήθη, και κατεδέχθη να με επιφορτίση εις το
+γήρας μου εκστρατείαν, από της οποίας την έκβασιν εκρέμετο η
+τύχη του κράτους. Εκάλυψα λοιπόν τας ρυτίδας και την πολιάν μου
+κόμην με περικεφαλαίαν περιβεβλημένην δεκαετούς αναπαύσεως
+σκωρίαν. Η τύχη μ' εβοήθησε, και εδίωξα τους Ούνους, ολίγα
+στάδια απέχοντας των τειχών μας, και η επιτυχία ενέδρας τινός
+με παρέστησαν ως Θεόν. Όλην την πόλιν, όταν επέστρεψα,
+εκυρίευσε παραφροσύνη, μανιώδης ενθουσιασμός, διά τα οποία
+εστέναζον· αλλά πώς να τα καταπαύσω; Ο αυτοκράτωρ ήτο γέρων· η
+ηλικία αύτη έχει αδυναμίας· και η υπερβολική εύνοια του λαού,
+αι έξοχοι τιμαί, αι εις εμέ αποδιδόμεναι, επιστοποίησαν τούτον
+τον ηγεμόνα, ότι εβαρύνθησαν την βασιλείαν του, και ότι τον
+εσυμβούλευαν να παραχωρήση τον θρόνον εις τον υπέρμαχόν τους. Η
+ανησυχία και η θλίψις εκυρίευσαν την ψυχήν του· και χωρίς να με
+μεταχειρισθή ως ένοχον, με απεμάκρυνεν ως επικίνδυνον. Τότε
+έγινε κατ' αυτού η συνωμοσία, καθ' ήν εξέπνευσαν εις τας
+βασάνους οι συνωμόται μη ομολογήσαντες τον κορυφαίον. Η
+συκοφαντία ανεπλήρωσε την σιωπήν των ενόχων, και αυτήν την
+ιδίαν σιωπήν εξέλαβαν ως ομολογίαν καταμαρτυρούσαν εμού.
+Συνελήφθην· ο λαός προσεκλαύθη δι' αυτό· πολυχρόνιος φυλάκισις
+τον εκίνησεν εις οίκτον· η αγανάκτησις εγέννησε την αποστασίαν·
+ο δε αυτοκράτωρ αναγκασθείς να με παραδώση εις τον λαόν, δεν
+ενόμισεν, ότι κάμνει άλλο τι, αφαιρών από εμέ τα μέσα του να
+τον βλάψω, ειμή ότι αφοπλίζει τον εχθρόν του. Ποτέ δεν ήμην
+εχθρός Του, τον Θεόν μαρτύρομαι· αλλ' ο Θεός ο καρδιογνώστης
+δεν εσυγχώρησε και εις τους βασιλείς να γίνουν καρδιογνώσται·
+και εκείνος, τον οποίον κατηγορείς, είναι δυστυχής μάλλον παρά
+ένοχος· διότι επίστευσε φαινόμενα, τα οποία ίσως ήθελον
+απατήσει και σε, καθώς εκείνον.
+
+Ναι, αναμφιβόλως, είναι δυστυχής, και ο δυστυχέστατος των
+ανθρώπων, είπεν ο Ιουστινιανός αναπηδήσας προς αυτόν, και
+περισφίγξας εις τας αγκάλας του. Πόθεν αύτη η υπέρμετρος λύπη,
+τον ερώτησεν, εκπλαγείς ο Βελισάριος. Είναι θλίψις ψυχής
+σπαραττομένης, τον είπεν ο Ιουστινιανός. Ω αγαπητέ μου
+Βελισάριε! ο άδικος εκείνος δεσπότης, ο βάρβαρος εκείνος
+τύραννος, όστις σε ετύφλωσε, και όστις σ' έφερεν εις κατάστασιν
+επαίτου, εκείνος είναι, όστις σε αγκαλίζεται. Συ! αυθέντα,
+ανεβόησεν ο ήρως. — Ναι, φίλε μου, υπερασπιστά μου, ναι,
+εναρετώτατε των ανθρώπων, εγώ είμαι, όστις έδωκα εις τον κόσμον
+το φρικτόν εκείνο παράδειγμα της αχαριστίας και της
+σκληρότητος. 'Άφες με να υποφέρω εις τους πόδας σου την
+ταπείνωσιν, της οποίας είμαι άξιος. Λησμονώ τον θρόνον, τον
+οποίον εμίανα, το διάδημα, του οποίου είμαι ανάξιος. Την κόνιν,
+την οποίαν πατείς, χρεωστώ να βρέξω με τα δάκρυά μου· εις αυτήν
+χρεωστεί το πρόσωπόν μου να κρύψη το αίσχος, με το οποίον είναι
+κεκαλυμμένον.
+
+Έστω! τον είπεν ο Βελισάριος, όστις, κρατών αυτόν εις τας
+αγκάλας του, τον ησθάνετο συμπνιγόμενον από λυγμούς· έστω,
+αυθέντα, θέλεις καταπονεθή από την μετάνοιαν ενός αμαρτήματος;
+Ιδού, ότι έπεσες εις αθυμίαν, ως να ήσαι συ ο πρώτος άνθρωπος,
+τον οποίον η συκοφαντία επλάνησε, ή τον οποίον το φαινόμενον
+ηπάτησεν! Αλλά, και αν η πλάνη ήτον έγκλημα, διά τούτο πρέπει
+τάχα να εξευτελίζεσαι και να ταπεινόνεσαι ενώπιον των ιδίων σου
+οφθαλμών; Όχι, μέγιστε ηγεμών, στιγμιαία απάτη δεν πρέπει να σε
+αφαιρέση την υπόληψιν του ιδίου εαυτού σου και την ευτυχίαν της
+αρετής. Η μαρανθείσα και καταπεπληγμένη ψυχή σου ας ανεγερθή
+αναπολούσα όλα τα αγαθά, όσα εις τους ανθρώπους έκαμες προ της
+δυστυχούς ταύτης στιγμής. Ο Βελισάριος είναι τυφλός, αλλά
+πολλοί λαοί ελευθερώθησαν υπό σου από τον ζυγόν των βαρβάρων·
+αλλ' αι ερημώσεις, αποτελέσματα όλων των μαστίγων, διωρθώθησαν
+διά των ευεργεσιών σου· αλλά τριακονταετής βασιλεία επισήμου
+διά τα κοινωφελή έργα απέδειξαν εις όλον τον κόσμον, ότι δεν
+είσαι τύραννος. Ο Βελισάριος είναι τυφλός· αλλά σε το συγχωρεί·
+εάν δε νομίζης, ότι πρέπει να διορθώσης, το οποίον κακόν τον
+έκαμες, ιδέ πόσον εύκολον είναι τούτο. Α! εκτέλεσε έν μόνον από
+όσα υπέρ της ευτυχίας του κόσμου εύχομαι, και δι' εμέ τούτο
+είναι ικανώτατον.
+
+Ελθέ λοιπόν, τον είπεν ο αυτοκράτωρ σφίγγων αυτόν πάλιν εις τας
+αγκάλας του, ελθέ να με βοηθήσης να διορθώσω το αμάρτημά μου,
+ελθέ να εκθέσης αυτό φρικαλεώτατον εις τα όμματα της επιβούλου
+αυλής μου· και η παρουσία σου, ανακαλούσα το αίσχος μου, ας
+μαρτυρή και την μετάνοιάν μου.
+
+Ο Βελισάριος εις μάτην τον επαρακάλει να τον αφήση εις την
+έρημόν του· ηναγκάσθη, διά να τον παρηγορήση, να συγκατανεύση
+εις το να τον ακολουθήση. Τότε ο Ιουστινιανός αποτεινόμενος
+προς τον Τιβέριον, είπε· τι δεν οφείλω εις εσέ, φίλε, και ποίαι
+ευεργεσίαι θέλουν ποτέ εξισωθή προς την οποίαν μ' έκαμες
+υπερεσίαν; Όχι, δέσποτα, τον είπεν ο νέος, δεν είσαι τόσον
+πλούσιος, ώστε να με ανταμείψης. Αλλ' επιφόρτισε τον Βελισάριον
+την απόδοσιν της ευγνωμοσύνης. Αν και ήναι πενέστατος έχει όμως
+θησαυρόν, τον οποίον προτιμώ παρά τους ιδικούς σου όλους.
+Θησαυρός μου είναι η κόρη μου, είπεν ο Βελισάριος, και δεν
+ημπορώ καλήτερα να την υπανδρεύσω. Ταύτα ειπών, έστειλε και
+εκάλεσε την Ευδοξίαν. Κόρη μου, την είπε, πρόσπεσε εις τα
+γόνατα του αυτοκράτορος, και ζήτησέ τον την συγκατάθεσίν του,
+διά να νυμφευθής τον ενάρετον Τιβέριον. Από το όνομα, από την
+θέαν του Ιουστινιανού, η πρώτη εκ της φύσεως κίνησις εις την
+καρδίαν της κόρης του Βελισαρίου υπήρξεν η φρίκη και ο τρόμος.
+Εκβάλλει λοιπόν κραυγήν οδυνηράν, οπισθοποδεί και αποστρέφει
+τους οφθαλμούς της· ο Ιουστινιανός προχωρεί προς αυτήν.
+Ευδοξία, την είπε, καταδέξου να επιβλέψης προς εμέ· θέλεις με
+ιδεί περιχυμένον δάκρυα, μαρτυρούντα την μετάνοιαν, ήτις θέλει
+διαρκέσει έως εις τον τάφον. Ούτε τα δάκρυα ταύτα, ούτε αι
+ευεργεσίαι μου δύνανται να εξαλείψωσι το αμάρτημά μου· αλλ' ο
+Βελισάριος το συγχωρεί, και ιδού η στιγμή του να φανής κόρη
+του, συγχωρούσα με, ως αυτός.
+
+Ήτο εις τον Ιουστινιανόν παρηγορία το να συνάψη την Ευδοξίαν με
+τον Τιβέριον· άρχισε δε από ταύτην την στιγμήν να αισθάνεται
+επανερχομένην εις την καρδίαν του την γλυκείαν της αθωότητος
+γαλήνην. Ποτέ μεταβολή πλέον αιφνίδιος και απροσδόκητος δεν
+κατέστρεψε τας ιδέας και τα συμφέροντα της αυλής. Η άφιξις του
+Βελισαρίου έφερεν εκεί την ταραχήν και τον τρόμον. Ιδού, είπεν
+ο αυτοκράτωρ εις τους αυλικούς του, ιδού ο ήρως, ο δίκαιος
+εκείνος ανήρ, τον οποίον με κατηντήσατε να καταδικάσω. Τρέμετε,
+μηδαμινοί! η αθωότης και η αρετή του με είναι γνωστά· και η ζωή
+σας είναι εις τας χείρας του. Η ωχρότης, η αισχύνη και ο τρόμος
+εικονίζοντο εις όλων τα πρόσωπα. Ενόμιζον, ότι ήτον ο
+Βελισάριος κριτής αδυσώπητος, Θεός τρομερός και φοβερός· αλλά
+διέμεινε μετριόφρων, ως και εις την πτώσιν του· δεν ηθέλησε να
+γνωρίση κανένα από τους κατηγόρους του· και τιμώμενος μέχρι
+θανάτου με την εμπιστοσύνην του δεσπότου του, δεν ενέπνευσεν
+εις αυτόν ποτέ άλλο παρά συγκατάβασιν διά τα παρελθόντα,
+επιμέλειαν διά τα παρόντα και μεγάλην αυστηρότητα εις όλα τα
+μέλλοντα εγκλήματα. Αλλ' έζησε πολύ ολίγον διά την ευδαιμονίαν
+του Ιουστινιανού. Ο αδύνατος ούτος και αθυμών γέρων ευχαριστήθη
+να τον κλαύση μόνον, αι δε συμβουλαί του Βελισαρίου
+ελησμονήθησαν ομού με αυτόν.
+
+
+ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ
+
+των φιλομούσων συνδρομητών
+
+κατά αλφάβητον.
+
+Εν Οδησσώ.
+{Διάφορα ονόματα}
+
+Εν Ισμαηλίω.
+{Διάφορα ονόματα}
+
+Εν Ρενίω
+{Διάφορα ονόματα}
+
+Εν Βουκουρεστίω
+{Διάφορα ονόματα}
+
+Εν Γαλατσίω.
+{Διάφορα ονόματα}
+
+Εν Ιβραΐλη
+{Διάφορα ονόματα}
+
+******
+
+1)) το των Ευπατριδών.
+
+2)) 55,609,000 Φράγκων περίπου.
+
+3)) Ο Τραϊανός παρωμοίαζε τον θησαυρόν του ηγεμόνος με τον
+σπλήνα, του οποίου το οίδημα προξενεί αδυναμίαν εις όλον το
+σώμα.
+
+4)) Άμα πατήρ τις εκήρυττεν, ότι δεν εδύνατο να τρέφη τον παίδα
+του, η πολιτεία τον ανεδέχετο. Ο παις έπρεπε να τραφή, και να
+παιδευθή διά δημοσίας δαπάνης. Ο Κωνσταντίνος ηθέλησεν ούτος ο
+νόμος να εγχαραχθή επί μαρμάρου, ώστε να μείνη αιώνιος.
+
+5)) Οι αυτοκράτορες έθεσαν φόρον εις το ούρον, την κόνιν, τας
+ακαθαρσίας, τα πτώματα, τον καπνόν, τον αέρα και την σκιάν·
+Ήσαν φόροι λειμώνος, παραλίου, πηδαλίων, τροχών, αχθοφόρων
+ζώων· και, όσα άλλα (λέγει ο Τάκιτος) αρπαγής αδίκου ονόματα οι
+φορολόγοι εφεύρηκαν.
+
+6)) Τούτο ήτο δόγμα Ερρίκου του Δ' και όλων των καλών βασιλέων·
+
+7)) Ο Μάρκος Αυρήλιος εις κατεπείγουσάν τινα ανάγκην επροτίμησε
+να πωλήση τα έπιπλα των ανακτόρων, παρά να επιφορτίση τον λαόν
+με φόρους.
+
+8)) Τον Αθανάσιον ένα των πρώτων της γερουσίας.
+
+9)) Το πλαστόν τούτο τάγμα συνεκροτείτο εκ της αστυνομίας και
+εκ της οικονομίας των κοινών προσόδων. Η πολιτική των
+αυτοκρατόρων είχε περιστείλει εις τούτο την γερουσίαν.
+
+10)) Φιλόσοφός τις εις Αθήνας, ευρών θησαυρόν εις τον αγρόν
+του, έγραψε προς τον Τραϊανόν, «εύρον θησαυρόν.» Ο δε Τραϊανός
+τον απεκρίθη, έχε τον συ εις χρήσιν σου· είναι πολύ μεγάλος διά
+φιλόσοφον, τον έγραψεν ούτος πάλιν. Ο Τραϊανός τον έγραψε να
+τον καταμεταχειρισθή. Ούτως εστοχάζετο και Αλέξανδρος ο
+Σευήρος.
+
+11)) Τέσσαρες χιλιάδες μεδίμνων καθ' εκάστην. Ο μέδιμνος ήτο το
+πλάτος ενός ποδός τετραγώνου, το δε ύψος τεσσάρων δακτύλων. Ο
+Ρωμαϊκός πους ήτο δέκα γαλλικών δακτύλων. Επειδή δε ο
+στρατιώτης είχε μόνον πέντε μεδίμνους τον μήνα, το εκτημόριον
+ενός μεδίμνου την ημέραν· επομένως σαράντα χιλιάδες μεδίμνων
+έπρεπε να θρέψωσι σαράντα χιλιάδας στρατού.
+
+12)) Ωνομάζοντο οχθοφύλακες. Αλέξανδρος ο Σευήρος τους
+εσύστησεν.
+
+13)) Ως τους Γότθους επί του αυτοκράτορος Ουάλεντος.
+
+14)) Η Σικελία έδιδε φόρον εις τους Ρωμαίους 7,200,000
+μεδίμνους σίτου. Η Αίγυπτος 21,600,000 Η Αφρική 43,200,00Ο Εις
+έξ ανθρώπους ανά μέδιμνον· εδύναντο να τραφώσι 1,200,000
+άνθρωποι.
+
+15)) Ο μισθός του στρατιώτου ήτο τον μήνα 400 ασάρια αξίζοντα
+25 αργυρά δηνάρια, τα οποία άξιζαν έν χρυσούν δηνάριον. Το
+δηνάριον ήτο μία ουγγία χαλκού, το αργυρούν δηνάριον εζύγιζε
+μίαν δραχμήν, το δε χρυσούν 140 κόκκους.
+
+16)) Και εις τους εκ των επαρχιών έχοντας δικαίωμα πολίτου εις
+την Ρώμην.
+
+17)) Οι αυτοκράτορες, διά να ελευθερώσωσι την Ρώμην και την
+Ιταλίαν από τον ζυγόν την Γότθων, είχον παραχωρήσει εις αυτούς
+τας καλητέρας της Γαλατίας επαρχίας.
+
+18)) Ο λεγεών συνίστατο τότε μόνον εκ 3000 ανδρών πεζών, και
+300 ιππέων. Ιδ. Διον. τον Αλικ. και Πλούταρ. βίον Ρωμύλ.
+
+19)) Επί Αυγούστου τα όρια ήσαν μόνον εννέα. Είχε καταστήσει
+αυτός τους λεγεώνας εις θέσιν σταθεράν. Αλλ' αυξηθέντος του
+αριθμού των επαρχιών, τας οποίας έπρεπε να φυλάττουν, οι
+λεγεώνες δεν εδύναντο ν' αρκέσωσιν, ο Κωνσταντίνος αποσύρας
+αυτούς εις το ενδότερον των επαρχιών, ανεπλήρωσεν ατελώς τούτο
+με τάγματα απομάχων.
+
+20)) Παρορμά δε τι και εις το αρήγειν συν όπλοις τη χώρα και η
+γη τους γεωργούς, εν τω μέσω τους καρπούς τρέφουσα τω κρατούντι
+λαμβάνειν. Ξενοφ. Οικον. Κεφ. Ε.
+
+21)) Επί Αυγούστου 23 λεγεώνας, επί Τιβερίου 25, επί Αδριανού
+30, επί Γάλβα 372,000 ανδρών· το ήμισυ Ρωμαϊκά στρατεύματα, το
+ήμισυ επικουρικά.
+
+22)) Οι πατέρες της εκκλησίας εδογμάτισαν, ότι ο Θεός ήθελε
+θαυματουργήσει μάλλον παρά ν' αφήση ν' αποθάνη εκτός της οδού
+της σωτηρίας τον όστις ήθελε φυλάξει ακριβώς τον φυσικόν νόμον.
+Αλλ' είναι γνωστόν, ότι ο Ιουστινιανός ήτον θρησκομανής και
+καταδιώκτης.
+
+23)) Αποδίδεται εις τον Βελισάριον η γνώμη των στωικών,
+παραδεχθείσαν υπό Λεϊβνιτίου και πάντων των αριστοδόξων.
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Bélisaire, by Jean-François Marmontel
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BÉLISAIRE ***
+
+***** This file should be named 42509-0.txt or 42509-0.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/4/2/5/0/42509/
+
+Produced by Sophia Canoni. Thanks to George Canonis for
+his major work in proofreading.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/old/42509-0.zip b/old/42509-0.zip
new file mode 100644
index 0000000..dac9cc3
--- /dev/null
+++ b/old/42509-0.zip
diff --git a/old/42509-h.zip b/old/42509-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..2c394b7
--- /dev/null
+++ b/old/42509-h.zip
diff --git a/old/42509-h/42509-h.htm b/old/42509-h/42509-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..9b6cf6a
--- /dev/null
+++ b/old/42509-h/42509-h.htm
@@ -0,0 +1,4454 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN"
+ "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd">
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
+
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8" />
+<meta name="keywords"
+      content="Ο Βελισάριος, " />
+
+<title>Ο Βελισάριος</title>
+
+<style type="text/css">
+
+body {
+font-family: verdana, geneva, arial, helvetica, sans-serif;
+line-height: 20px;
+margin-left: 5%;
+margin-right: 5%;
+}
+
+h1 { font-size: 185%; font-weight: bold; text-align: center; }
+h2 { font-size: 150%; font-weight: bold; text-align: center; }
+h3 { font-size: 120%; font-weight: bold; text-align: center; }
+h4 { font-size: 105%; font-weight: bold; text-align: center; }
+h5 { font-size: 90%; font-weight: bold; text-align: center; }
+h6 { font-size: 80%; font-weight: bold; text-align: center; }
+
+p{
+   text-align: justify;
+   margin-top: 1em;
+   margin-bottom: 1em;
+}
+
+hr{
+   width: 65%;
+}
+.poem {
+	FONT-SIZE: 95%; margin-left: 30%;
+}
+
+.sp{
+     letter-spacing:3px
+}
+
+</style>
+
+</head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Bélisaire, by Jean-François Marmontel
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Bélisaire
+
+Author: Jean-François Marmontel
+
+Translator: Alexandros Pangalos
+
+Release Date: April 12, 2013 [EBook #42509]
+
+Language: Greek
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BÉLISAIRE ***
+
+
+
+
+Produced by Sophia Canoni. Thanks to George Canonis for
+his major work in proofreading.
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+
+<p style='font-size: small;'>Note: The tonic system has been changed from polytonic
+to
+monotonic, otherwise the spelling of the book has not been
+changed. Footnotes have been converted to endnotes and their numbers are
+included in
+().//
+Σημείωση: Ο τονισμός έχει αλλάξει από πολυτονικό σε μονοτονικό,
+κατά τα άλλα έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του βιβλίου. Οι υποσημειώσεις
+έχουν μεταφερθεί στο τέλος του βιβλίου και οι αριθμοί τους
+περικλείονται σε ().</p>
+
+<p style='text-align:center;'><br /><img src ="images/cover.jpg" width="400"
+height="660"
+alt="Εξώφυλλο" border="2" /><br /></p>
+
+
+<h1 style="text-align: center; margin-top: 3em">
+Ο ΒΕΛΙΣΑΡΙΟΣ,</h1>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">
+σύγγραμα του Ακαδημαϊκού</h4>
+
+<h2 style="text-align: center; margin-top: 3em">ΜΑΡΜΟΝΤΕΛΛΟΥ,</h2>
+
+
+<h6 style="text-align: center; margin-top: 3em">μεταφρασθέν εκ του
+Γαλλικού</h6>
+
+<h3 style="text-align: center; margin-top: 3em">ΥΠΟ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ
+ΠΑΓΚΑΛΟΥ.</h3>
+
+<h6 style="text-align: right; margin-top: 3em">Ου θαυμαστόν μοι δοκεί, είποτε
+θεάσθαι<br />
+βούλεται (θεός) των ανδρών τους<br />
+αρίστως συμφορά τινι προςπαλαίοντας<br />
+Σενέκ. περί Προν.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</h6>
+
+
+
+
+
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Εν Οδυσσώ,</h4>
+
+<h5 style="text-align: center; margin-top: 3em">
+Εκ της τυπογραφίας του Ελληνεμπορικού Σχολείου,<br />
+διευθυνομένης υπό Αλεξάνδρου Βράουν.</h5>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">1 8 4 5.</h4>
+
+<p style='text-align:center;'><br /><img src ="images/rus.jpg" width="672"
+height="300"
+alt="Ρωσσικό κείμενο" border="2" /><br /></p>
+
+<p style="text-align: center; margin-top: 10em">ΜΙΧΑΗΛ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΩ,<br /><br />
+
+Αρχιδιδασκάλω της εν Οδησσώ Ελληνεμπορικής<br />
+Σχολής, Συνεταίρω της Αρχαιολογικής και Ιστορικής<br />
+Εταιρείας της αυτής πόλεως και Ιππότη του<br />
+τάγματος του Αγ. Στανισλάου,<br /><br /><br />
+
+την μετάφρασιν ταύτην,</p>
+
+<p style="text-align: right; margin-top: 10em">ως απαρχήν των αγώνων αυτού,<br
+/><br /><br />
+ανατίθησιν<br /><br /><br />
+
+ο μεταφραστής.</p>
+
+
+<p style="text-align: center; margin-top: 10em">
+ΔΙΔΑΣΚΑΛΕ!</p>
+
+<p>Η ανά χείρας μετάφρασις, η προ οκτώ ήδη ετών τελειωθείσα, δεν ήτο
+προσδιωρισμένη διά να ίδη το φως· διότι μεταφράζων αυτήν σκοπόν άλλον δεν
+είχα, παρά την ιδίαν ωφέλειάν μου, μη νομίζων εμαυτόν ικανόν να ωφελήσω και
+άλλους. Αλλά μετά τινα έτη αναγνώσαντες αυτήν των φίλων μου τινές, μ'
+ενεθάρρυναν να την εκδώσω. Διστάσας δε πολύν καιρόν και παλαίσας προς την
+μετριοφροσύνην, απεφάσισα τέλος την έκδοσίν της, εκτιθέμενος εις τα βέλη της
+μωμοσκόπου κριτικής. Είμαι δε εύελπις, ότι οι σοφώτεροι και οι υγιέστεροι τον
+νουν θέλουσι με κρίνει με επιείκειαν, και τότε </p>
+
+<p class="poem">«Τι ημίν ούτω της των πολλών <br />
+δόξης μέλει; οι γαρ επιεκέστατοι, <br />
+ών μάλλον άξιον φροντίζειν, <br />
+ηγήσονται αυτά ούτω πεπρά-<br />
+χθαι ώσπερ αν πραχθή.»</p>
+
+<p>
+Αφιερόνων δε αυτήν προς Σε, νομίζω, ότι εκπληρώ χρέος ιερόν. Υγίαινε.</p>
+
+<p>Ο μαθητής Σου</p>
+
+<p>Α. Πάγκαλος.</p>
+
+<p>Έγραψα εν Οδησσώ κατά Μάρτιον μήνα<br />
+του 1844.</p>
+
+<p>
+</p>
+
+<h3 style="text-align: center; margin-top: 3em">
+ΒΕΛΙΣΑΡΙΟΣ.</h3>
+
+<p>
+</p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Κεφάλαιον Α'.</h4>
+
+<p>
+<br />
+Εις το γήρας του Ιουστινιανού, η αυτοκρατορία, εξασθενήσασα από αγώνας
+πολυχρονίους, προσήγγιζεν εις την παρακμήν της. Όλα τα της διοικήσεως
+ημελήθησαν· οι νόμοι ήσαν εις λήθην· τα δημόσια εισοδήματα εις διαρπαγήν· η
+στρατιωτική πειθαρχία εις χαυνότητα. Ο δε αυτοκράτωρ, βαρυνθείς τον πόλεμον,
+ηγόραζε πανταχόθεν την ειρήνην διά του χρυσίου, και άφινεν αργά τα ολίγα
+στρατεύματα, τα μείναντα εις αυτόν, ως ανωφελή και εις βάρος της πολιτείας. Οι
+στρατηγοί των εγκαταλελειμμένων τούτων στρατευμάτων ετρύφων εις τας ηδονάς·
+το δε κυνήγιον, απεικονίζον εις αυτούς τον πόλεμον, εμετρίαζε την εκ της αργίας
+πλήξιν των.</p>
+
+<p>Εσπέραν τινά, ενώ τινές εξ αυτών συνεδείπνουν, μετά την γύμνασιν ταύτην, εις
+αγροκήπιον της Θράκης, έρχονται και τους λέγουν, ότι γέρων τις τυφλός,
+οδηγούμενος από παιδίον, εζήτει να τον υποδεχθούν. Η νεότης είναι συμπαθητική·
+είπαν να εμβή ο γέρων. Ήτο φθινόπωρον! και το κρύος, το ήδη επαισθητόν, τον
+είχε διαπεράσει· τον εκάθισαν λοιπόν πλησίον της εστίας.</p>
+
+<p>Το δείπνον εξακολουθεί· τα πνεύματα εξάπτονται· αρχίζουσι να ομιλώσι περί
+των δυστυχιών της πολιτείας. Τούτο ήνοιξε μέγα διά την επίκρισιν στάδιον· η δε
+κενοδοξία, δυσαρεστημένη, έλαβε πάσαν ελευθερίαν. Έκαστος εμεγάλυνε τα όσα
+έπραξε, και τα όσα ήθελε πράξει εισέτι, εάν αι εκδουλεύσεις και τα προτερήματά
+του δεν ελησμονούντο. Όλαι της αυτοκρατορίας αι δυστυχίαι προήρχοντο, εάν
+ήθελέ τις τους πιστεύσει, εκ του, ότι δεν ήξευραν να μεταχειρισθώσιν ανθρώπους,
+οποίοι ήσαν αυτοί. Εκυβέρνων τον κόσμον πίνοντες, και καθέν νέον ποτήριον οίνου
+κατέσταινε τας κρίσεις των πλέον αλανθάστους.</p>
+
+<p>Ο γέρων, καθήμενος εις την γωνίαν της εστίας, τους ήκουε και εμειδία
+συμπαθητικώς. Εξ αυτών τις το επαρατήρησε και τον είπε:</p>
+
+<p>Καλέ άνθρωπε, το πρόσωπόν σου δείχνει, ότι ευρίσκεις γελοία, τα οποία ημείς
+αυτόν λέγομεν; Γελοία, όχι, ολίγον όμως κούφα, είπεν ο γέρων, ως αρμόζει εις την
+ηλικίαν σας. Η απόκρισις αύτη τους ετάραξε. Σεις νομίζετε, ότι έχετε δίκαιον να
+αγανακτήτε, εξακολούθησε, και εγώ νομίζω, ως σεις, ότι αμαρτάνει τις εάν σας
+αμελή· αλλά τούτο είναι εκ των μικροτάτων κακών. Αγανακτείτε, ότι η
+αυτοκρατορία δεν έχει πλέον την δύναμιν και την λαμπρότητά της, ότι ο ηγεμών,
+ηφανισμένος υπό των φροντίδων, των αγρυπνιών, και του γήρατος, είναι
+ηναγκασμένος, διά να βλέπη και να ενεργή, να μεταχειρίζεται οφθαλμούς και
+χείρας μη αξιόπιστα. Εις την γενικήν όμως ταύτην  συμφοράν, απορώ, πώς
+συλλογίζεσθε περί του εαυτού σας! Εις τον καιρόν σας λοιπόν, υπέλαβε των
+συνδείπνων τις, δεν ήτο η συνήθεια του συλλογίζεσθαι περί εαυτού; Η συνήθεια
+λοιπόν αύτη εισήχθη τώρα, και τούτο όλοι κάμνουν. Τόσον χειρότερον, είπεν ο
+γέρων, και αν ούτως έχη, αν σας αμελήση τις, δεν σας αδικεί. Προς ατιμασμόν
+λοιπόν των ανθρώπων, τον είπεν ο αυτός, ζητείται η φιλοξενία; Δεν σας ατιμάζω
+ποσώς, είπεν ο γέρων, σας ομιλώ ως φίλος, και σας ανταμείβω διά την υποδοχήν,
+λέγων την αλήθειαν.</p>
+
+<p>Ο νέος Τιβέριος, όστις έπειτα έγεινεν ενάρετος βασιλεύς, ήτο είς εξ αυτών των
+κυνηγών. Ούτος εξεπλάγη από το σεβαστόν σχήμα του πολιού την κόμην τυφλού
+τούτου γέροντος. Μας ομιλείς σαφώς, τον είπεν, ολίγον αυστηρώς· και η
+αφοσίωσις, την οποίαν απαιτείς, είναι αρετή και όχι χρέος. Είναι χρέος του
+επαγγέλματός σας, επανέλαβεν ο γέρων με φωνήν βεβαιωτικήν, ή μάλλον, βάσις
+των καθηκόντων σας και πάσης πολεμικής αρετής. Ο αφοσιούμενος εις την
+πατρίδα του πρέπει να την υποθέτη, ότι δεν θέλει έχει να τον δώση μισθόν· διότι το
+υπέρ αυτής εις κίνδυνον ριπτόμενον είναι ατίμητον. Πρέπει μάλιστα να ελπίζη, ότι
+θέλει την ευρείν αχάριστον· διότι αν η θυσία, η προσφερομένη εις αυτήν, δεν είναι
+γενναία, είναι ανόητος. Η φιλοδοξία μόνον, ο προς την αρετήν ζήλος είναι άξιον να
+σας οδηγώσι. Και τότε τι σας μέλει, πώς θέλουν δεχθήν τας εκδουλεύσεις σας; Η
+ανταμοιβή αυτών δεν εξαρτάται από τας φαντασίας των υπουργών και την κρίσιν
+του βασιλέως. Ο στρατιώτης ας ελκύεται από της λείας το δέλεαρ, ας εκθέτη εις
+κίνδυνον την ζωήν του, διά να αποκτήση τα προς το ζην, το δέχομαι. Σεις όμως,
+οίτινες, γεννημένοι εις την αφθονίαν, δεν έχετε άλλην φροντίδα παρά να ζήτε
+ηδονικώς, αφίνοντα τας τρυφάς χαύνου αργίας, διά να υπάγετε να υποφέρετε
+τόσους κόπους, να εμβαίνετε εις τόσους κινδύνους, ολίγον εκτιμάτε την ευγενή
+ταύτην αφοσίωσιν, ώστε να απαιτήτε μισθόν δι' αυτήν; Δεν νομίζετε, ότι με τούτο
+την εξευτελίζετε; Όστις προσμένει μισθόν είναι δούλος· το μέγεθος της τιμής δεν
+κάμνει καμμίαν διαφοράν· και η ψυχή η εκτιμωμένη έν τάλαντον είναι επίσης ωνία,
+ως και η διδόμενη δι' ένα οβολόν. Ο, τι είπα περί του συμφέροντος, το λέγω και
+περί της φιλοτιμίας· διότι αι τιμαί, τα αξιώματα, η υπόληψις, η εύνοια του
+ηγεμόνος, όλα ταύτα είναι μισθός, και όςτις τα ζητεί τον λαμβάνει. Πρέπει ή να
+δοθή τις ή να πωληθή, δεν είναι ποσώς μέσος όρος. Το μεν είναι πράξις ελευθέρου
+ανδρός, το δε δούλου. Από σας εξαρτάται, να εκλέξετε το οποίον σας συμφέρει.
+Λοιπόν, καλέ άνθρωπε, χορηγείς εις τους βασιλείς μεγάλην δικαιολογίαν, τον
+είπαν. Εάν ωμίλουν εις τους βασιλείς, επανέλαβεν ο τυφλός, ήθελα τους ειπείν, ότι,
+αν το ιδικόν σας χρέος ήναι το να ήσθε γενναίοι, το ιδικόν των είναι, να ήναι
+δίκαιοι.</p>
+
+<p>Ομολογείς λοιπόν, ότι είναι δίκαιον ν' ανταμείβωνται αι εκδουλεύσεις; Ναι,
+αλλ' εις τον λαμβάνοντα αυτάς ανήκει να στοχασθή περί τούτου· τόσον χειρότερον
+εις εκείνον, αν τας λησμονήση. Έπειτα, ποίος από ημάς είναι βέβαιος, ότι
+σταθμίζων τας ιδικάς του θέλει κρατεί ίσην την στάθμην; Π. χ. εις το επιτήδευμά
+σας, διά να νομίζη έκαστος εαυτόν θεμένον εις την ανήκουσαν τάξιν, και να ήναι
+ευχαριστημένος, πρέπει καθείς να προστάζη και κανείς να μη υπακούη· τούτο δε
+είναι των αδυνάτων. Πιστεύσατέ με, η Κυβέρνησις ενδέχεται ενίοτε να μη έχη
+φρόνησιν και δικαιοσύνην· όμως είναι δικαιοτέρα και εμπειροτέρα εις τας εκλογάς
+της, παρά αν επίστευε την οποίαν γνώμην έκαστος από σας έχει περί εαυτού. Και
+τις είσαι, ώστε να μας ομιλής τοιουτοτρόπως; τον είπε με εντονωτέραν φωνήν ο
+κύριος του αγροκηπίου, νέος τις. Είμαι ο Βελισάριος, απεκρίθη ο γέρων.</p>
+
+<p>Φαντάσου εις την εκφώνησιν του ονόματος Βελισάριος, εις την εκφώνησιν του
+ονόματος του ήρωος εκείνου, του τοσάκις θριαμβεύσαντος εις τα τρία μέρη του
+κόσμου, οποίος ήτον ο θαυμασμός, οποία η ταραχή των νέων τούτων. Η ακινησία,
+η σιωπή εφανέρωσεν ευθύς το σέβας, από το οποίον εκυριεύθησαν, και
+λησμονούντες, ότι ο Βελισάριος ήτο τυφλός, ουδείς εξ αυτών ετόλμα να υψώση
+προς αυτόν τα όμματα.</p>
+
+<p>Ω μέγιστε άνερ! τον είπε τελευταίον ο Τιβέριος, πόσον η τύχη είναι άδικος και
+σκληρά! Τι! σέ, εις τον οποίον η αυτοκρατορία εχρεώστει εις διάστημα τριάκοντα
+ετών την δόξαν της, την ευημερίαν της, σέ τολμώσι να κατηγορήσωσιν ως
+αποστάτην και προδότην, σε έσυραν εις τα δεσμά, σε εστέρησαν του φωτός! αλλά
+συ είσαι, όστις μας έδωκες μαθήματα καθιερώσεως και ζήλου! Και ποίος θέλετε να
+σας δώση; είπεν ο Βελισάριος. Οι δουλικώς θηρεύοντες την εύνοιαν; Α! οποία
+αισχύνη! πόσον μεγάλη αχαριστία! εξακολούθησεν ο Τιβέριος. Οι μεταγενέστεροι
+δεν θέλουν το πιστεύσει ποτέ. Τωόντι, είπεν ο Βελισάριος, τούτο μ' εφάνη ολίγον
+παράξενον· δεν ενόμιζα να κακοποιηθώ τόσον· αλλ' εστοχαζόμην ν' αποθάνω
+ευεργετών την πολιτείαν αποθαμένος δε, ή τυφλός, είν' έν και το αυτό. Όταν
+αφιερώθην εις την πατρίδα μου δεν εξαίρεσα τους οφθαλμούς μου· ό,τι με είναι
+προσφιλέστερον παρά το φως και την ζωήν, η φήμη μου και προ πάντων η αρετή
+μου δεν είναι εις την εξουσίαν των καταδρομέων μου. Όσα έκαμα, ενδεχόμενον να
+εξαλειφθώσιν από την μνήμην της αυλής, ποτέ όμως και από την των ανθρώπων,
+και αν τούτο συμβή, εγώ τα ενθυμούμαι, και τούτο αρκεί.</p>
+
+<p>Οι σύνδειπνοι, καταπεπληγμένοι, επαρακάλεσαν ευθύς τον ήρωα να καθίση εις
+την τράπεζαν. Όχι, τους είπεν, εις την ηλικίαν μου, ο καλός τόπος είναι η εστία.
+Ηθέλησαν να τον κάμουν να δεχθή την καλητέραν κλίνην του αγροκηπίου· αυτός
+όμως ηθέλησε μόνον άχυρον. Εκοιμήθην πολλάκις χειρότερον, είπε. Λάβετε μόνον
+φροντίδα περί του παιδίου τούτου, το οποίον με οδηγεί, και το οποίον είναι
+τρυφερώτερον εμού.</p>
+
+<p>Την επαύριον ο Βελισάριος ανεχώρησεν ευθύς, και η ημέρα εφώτισε τον
+οδηγόν του, και προ της εγέρσεως των ξένων του, οίτινες αποκαμόντες από την
+θήραν έτι εκοιμώντο. Μαθόντες δε ούτοι, ότι αναχωρεί, ηθέλησαν να τον
+συνοδεύσουν, και τον επρόσφεραν άρμα ευρύχωρον με όλα τα αναγκαία. Εις
+μάτην, είπεν ο νέος Τιβέριος, δεν μας κρίνει αξίους τόσον, ώστε να δεχθή τα δώρα
+μας.</p>
+
+<p>Εις τούτου του νέου την ψυχήν η άκρα αρετή εις την άκραν δυστυχίαν έκαμε
+την μεγαλητέραν εντύπωσιν. Όχι, είπεν εις φίλον του τινά, όντα εις την εύνοιαν του
+βασιλέως, όχι ποτέ η εικών, ποτέ οι λόγοι τούτου του γέροντος δεν θέλουν
+εξαλειφθήν από την ψυχήν μου. Ενώ μ' εταπείνονε, μ' έκαμε να αισθανθώ, πόσα
+πρέπει να κάμω, αν θέλω να γενώ ποτέ άνθρωπος.</p>
+
+<p>Η διήγησις αύτη ήλθεν εις τα ώτα του Ιουστινιανού, όστις ηθέλησε να ομιλήση
+τον Τιβέριον.</p>
+
+<p>Ο Τιβέριος, αφού πιστώς παρέδωκεν, όσα συνέβησαν, είναι αδύνατον,
+επρόσθεσε, τόσον μεγάλη ψυχή να εμιάνθη εις την οποίαν τον κατηγορούν
+συνωμοσίαν, και ήθελα δώσειν την ζωήν μου εις εγγύησιν, αν η ζωή μου ήναι αξία
+να γενή της αρετής του εγγυητής. Θέλω να τον ίδω και να τον ακούσω, είπεν ο
+Ιουστινιανός, χωρίς να γνωρισθώ· και εις την οποίαν κατάστασιν κατήντησεν, τούτο
+είναι πολλά εύκολον. Αφ' ότου εκβήκεν από την φυλακήν, δεν πρέπει να ήναι πολύ
+μακράν· ακολούθησε τα ίχνη του, και πάσχισε να τον ελκύσης εις το αγροκήπιόν
+σου· εγώ δε θέλω υπάγει εκεί κρυφίως. Ο Τιβέριος εδέχθη την προσταγήν μετά
+χαράς, και ευθύς την ακόλουθον ημέραν εκίνησε προς τον δρόμον, τον οποίον ο
+Βελισάριος είχεν ακολουθήσει.</p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Κεφάλαιον Β'.</h4>
+
+<p>
+<br />
+Εντοσούτω ο Βελισάριος ωδοιπόρει, ζητών έλεος, προς παλαιάν τινά και
+κρημνισμένην οικοδομήν, όπου η οικογένειά του τον επρόσμενεν. Απηγόρευσεν εις
+τον οδηγόν του να τον ονομάζη καθ' οδόν. Αλλά το ευγενές πρόσωπον και το
+σεμνόν σώμα του ήσαν ικανά ώστε να κινήσωσι την περιέργειαν. Φθάσαντες το
+εσπέρας είς τινα κώμην, εστάθησαν εις την θύραν οίκου, ο οποίος, αν και απλούς,
+είχε καλήν πρόσοψιν.</p>
+
+<p>Ο οικοδεσπότης έμβαινεν έχων σκαπάνην εις την χείρα. Το σχήμα, οι
+χαρακτήρες του γέροντος τούτου είλκυσαν την προσοχήν του. Τον ηρώτησε, ποίος
+ήτον; Είμαι γέρων στρατιώτης, απεκρίθη ο Βελισάριος. Στρατιώτης! είπεν ο
+χωρικός, και ιδού η ανταμοιβή σου! Η μεγίστη του βασιλέως δυστυχία, είπεν ο
+Βελισάριος, είναι το να μη δύναται ν' ανταμείβη όλον το υπέρ αυτού χυνόμενον
+αίμα. Κινηθείς από την απόκρισιν ταύτην ο χωρικός, υπεδέχθη εις τον οίκον του τον
+γέροντα.</p>
+
+<p>Σε παρουσιάζω, είπεν εις την γυναίκα του, άνδρα γενναίον, όστις υποφέρει με
+καρτερίαν την σκληροτάτην της αρετής δοκιμασίαν. Σύντροφέ μου, είπε, μη
+αισχύνου διά την κατάστασιν, εις την οποίαν ευρίσκεσαι, έμπροσθεν οικογενείας,
+γνωριζούσης την δυστυχίαν. Αναπαύσου· μετ' ολίγον θέλομεν δειπνήσειν.
+Εντοσούτω ειπέ με, σε παρακαλώ, εις ποίους πολέμους εστράτευσες. Επολέμησα
+εις την Ιταλίαν κατά των Γότθων, είπεν ο Βελισάριος, εις την Ασίαν κατά των
+Περσών, εις την Αφρικήν κατά των Βανδάλων και των Μαυρουσίων.</p>
+
+<p>Τας τελευταίας ταύτας λέξεις ακούσας ο χωρικός, δεν ηδυνήθη να κρατήση
+βαθύν στεναγμόν. Λοιπόν, είπεν, συ έκαμες όλας του Βελισαρίου τας εκστρατείας!
+— Ποτέ δεν εχωρίσθημεν. — Ο άριστος ανήρ! οποία σταθερά ψυχή! οποία
+δικαιοσύνη! οποία μεγαλοψυχία! Ζη; διότι εις την ερημίαν μου είναι υπέρ τα
+εικοσιπέντε έτη, αφού δεν ακούω να ομιλώσι περί ουδενός! — Ζη — Α! είθε να τον
+ευλογήση ο Θεός και να τον δώση μακροβιότητα! — Εάν σε ήκουεν, ήθελε πολύ
+κατανυχθήν από τας οποίας ευχάς υπέρ αυτού εύχεσαι. — Και πώς λέγουν, ότι
+είναι εις την αυλήν; παντοδύναμος; λατρευόμενος αναμφιβόλως; — Φευ! ηξεύρεις,
+ότι ο φθόνος προσκολλάται εις την ευτυχίαν. — Α! είθε ο βασιλεύς να προφυλαχθή
+από το να ακούση τους εχθρούς του μεγάλου τούτου ανδρός. Ούτος είναι ο δαίμων
+ο προστατεύων και εκδικών την αυτοκρατορίαν του. — Είναι πολλά γέρων! — Δεν
+βλάπτει· θέλει είσθαι εις τα βουλευτήρια, ό τι ήτον εις τα στρατόπεδα· και η σοφία
+του, αν τον ακούσωσι, θέλει είσθαι ίσως ωφελιμωτέρα παρά την ανδρείαν του.
+Πόθεν σε είναι γνωστός; ερώτησεν ο Βελισάριος κατανυχθείς. Ας καθίσωμεν εις την
+τράπεζαν, είπεν ο χωρικός· εκείνο το οποίον ζητείς θέλει μας φέρειν πολύ
+μακράν.</p>
+
+<p>Ο Βελισάριος δεν αμφίβαλε ποσώς, ότι ο ξενοδόχος του ήτο ταξίαρχός τις των
+στρατευμάτων του, ο οποίος ήθελε να καυχηθή δι' αυτόν. Ούτος, ενώ εδείπνουν,
+τον εζήτησε να τον διηγηθή τους πολέμους της Ιταλίας, και της Ανατολής, χωρίς να
+τον αναφέρη τους εις την Αφρικήν. Ο Βελισάριος δι' απλών αποκρίσεων τον
+ευχαρίστησεν εντελώς. Ας πίωμεν, τον είπεν ο ξενοδόχος του, προς το τέλος του
+δείπνου, ας πίωμεν εις την υγείαν του στρατηγού σου· και είθε ο Θεός να τον δώση
+τόσον καλόν, όσον κακόν μ' έκαμεν! — Εκείνος! υπέλαβεν ο Βελισάριος, σ' έκαμε
+κακόν! — Έκαμε το χρέος του, και δεν πρέπει να παραπονεθώ δι' αυτό. Αλλά, φίλε
+μου, μέλλεις να ιδής, ότι εγώ έπρεπε να μάθω εις την τύχην των δυστυχών να
+συμπάσχω. Επειδή εστράτευσες εις την Αφρικήν, είδες τον βασιλέα των Βανδάλων,
+τον δυστυχή Γελίμερον, τον οποίον ο Βελισάριος θριαμβεύων έσυρεν εις
+Κωνσταντινούπολιν με την γυναίκα και τα τέκνα του. Ο Γελίμερος εκείνος σε
+προσφέρει ξενίαν, και με αυτόν εδείπνησες. Συ ο Γελίμερος! εφώναζεν ο
+Βελισάριος, και ο αυτοκράτωρ δεν σε έθεσεν εις τάξιν πλέον αξίαν σου! Το
+υπεσχέθη· εφύλαξε τον λόγον του· μ' επρόσφερεν αξιώματα
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn1' id='ref1'>1</a></span>), όμως δεν τα
+ηθέλησα. Όταν τις χρηματίση βασιλεύς και παύση, δεν είναι άλλη θεραπεία παρά
+την ανάπαυσιν και την από τον κόσμον αναχώρησιν. — Συ ο Γελίμερος! — Ναι! εγώ
+είμαι εκείνος, ο οποίος επολιορκήθην, αν το ενθυμήσαι, επί του όρους Παπούα.
+Υπέφερον εκεί ανήκουστα κακά. Ο χειμών, ο λιμός, το τρομερόν θέαμα ολοκλήρου
+λαού, καταντήσαντος εις απελπισίαν, και ετοίμου να καταφάγη τα τέκνα και τας
+γυναίκας του, η άοκνος επιμέλεια του καλού Φαρά, όςτις, ενώ μ' επολιόρκει, δεν
+έπαυε παρακινών με να ευσπλαγχνισθώ εμαυτόν και τους στρατιώτας μου· τέλος, η
+εις του στρατηγού σας την αρετήν δικαία μου πίστις με παρεκίνησαν να παραδώσω
+τα όπλα. Με πόσον απλούν και μετριόφρον ήθος μ' εδέχθη! οποίον σέβας έκαμε να
+με προσφέρωσιν, οποίαν συστολήν! πόσον ο ίδιος εθεράπευε την δυστυχίαν μου!
+Εντός ολίγου θέλουν γίνει τριάκοντα έτη, αφού εις ταύτην την ερημίαν κατοικώ·
+ουδέ στιγμή παρήλθε χωρίς υπέρ αυτού να ευχηθώ.</p>
+
+<p>Εγνώριζα καλώς, είπεν ο Βελισάριος, την φιλοσοφίαν εκείνην, ήτις, επί του
+όρους, όπου έμελλες τόσα να υποφέρης, σ' έκαμνε να κιθαρωδής τας δυστυχίας,
+ήτις σ' έκαμνε να μειδιάς καταφρονητικώς, εμφανιζόμενος προς τον Βελισάριον,
+και την ημέραν του θριάμβου του, να φυλάξης το πρόσωπόν σου τούτο
+αμετάβλητον, το οποίον ο βασιλεύς εθαύμασε. Φίλε μου, απεκρίθη ο Γελίμερος, η
+ισχύς και η αδυναμία της ψυχής εξαρτώνται πολύ από τον τρόπον του θεωρείν τα
+πράγματα. Δεν ησθάνθην εις εμαυτόν την γενναιότητα και την σταθερότητα, παρά
+αφού ενόμισα όλα ταύτα παίγνιον της τύχης. Ήμην ο τρυφηλότατος των βασιλέων
+της γης, και από το ανακτόριόν μου, όπου ενετρύφων εις τας ηδονάς, την
+πολυτέλειαν και την χαυνότητα, μετέβην αίφνης εις των Αιθιόπων τα σπήλαια
+όπου, κοιμώμενος επί αχύρων, ετρεφόμην από κριθήν κακοτετριμμένην και
+ημιψημένην υπό θερμοσποδίαν, και εκατήντησα εις τοιαύτην αθλιότητα, ώστε
+άρτος, σταλθείς εις εμέ από τον εχθρόν δι' έλεος, ήτον δώρον ατίμητον. Εντεύθεν
+έπεσα εις τα δεσμά και εφέρθην εις θρίαμβον. Μετά τούτο θέλεις ομολογήσει, ότι
+πρέπει ή να αποθάνη τις, ή να φανή ανώτερος των προσβολών της τύχης. Έχεις εις
+την φρόνησίν σου, τον είπεν ο Βελισάριος, πολλάς αιτίας παραμυθίας· όμως εγώ σε
+υπόσχομαι άλλην μίαν, πριν αποχωρισθώμεν. Μετά την ομιλίαν ταύτην υπήγαν να
+κοιμηθώσιν.</p>
+
+<p>Ο Γελίμερος, άμα εχάραξε, πριν υπάγη να γεωργήση τον κήπον του, υπήγε να
+ίδη, αν ο γέρων είχε κοιμηθή καλά. Τον ηύρεν όρθιον, με την βακτηρίαν εις την
+χείρα, και έτοιμον ν' αναχωρήση. Τι! τον είπεν, δεν θέλεις να μείνης ολίγας ημέρας
+εις τους ξενοδόχους σου; Τούτο είναι αδύνατον, απεκρίθη ο Βελισάριος· έχω
+γυναίκα και κόρην, αι οποίαι στενάζουσι διά την απουσίαν μου. Υγίαινε· μη κάμης
+κανένα θόρυβον διά το οποίον μένει να σε είπω. Ούτος ο πτωχός, ο τυφλός ούτος,
+ο γέρων στρατιώτης, ο Βελισάριος τέλος, δεν θέλει λησμονήσει ποτέ την
+φιλοξενίαν, την οποίαν από σέ έλαβε. — Τι λέγεις; ποίος; ο Βελισάριος; — Ναι, ο
+Βελισάριος σε εναγκαλίζεται! — Ω Θεέ δίκαιε! έκραξεν ο Γελίμερος
+καταπεπληγμένος και ως έξω φρενών γενόμενος· ο Βελισάριος εις το γήρας του, ο
+Βελισάριος τυφλός και εγκαταλελειμμένος! Έκαμαν κάκιστα, είπεν ο γέρων·
+παραδίδοντές τον εις το έλεος των ανθρώπων, πρώτον του εξέκοψαν τους
+οφθαλμούς. Α! είπεν ο Γελίμερος με κραυγήν οδυνηράν και έντρομον, είναι
+δυνατόν; Ποίοι είναι τα θηρία! . . . . .</p>
+
+<p>Οι φθονεροί, είπεν ο Βελισάριος, μ' εκατηγόρησαν, ότι πασχίζω να λάβω το
+διάδημα, ενώ ο μόνος μου στοχασμός ήτο ο τάφος. Τους επίστευσαν, μ' έβαλαν εις
+τα δεσμά. Ο λαός τέλος επανέστη, και εζήτησε την ελευθέρωσίν μου· έπρεπε να
+ενδώσωσι εις του λαού το ζήτημα· αλλ' αποδίδοντές με την ελευθερίαν, μ'
+εστέρησαν το φως. — Και ο Ιουστινιανός το επρόσταξε!. — Τούτο ήτον το
+θλιβερώτερον. Ηξεύρεις με πόσην προθυμίαν και αγάπην τον υπηρέτησα. Τον
+αγαπώ εισέτι, και λυπούμαι, ότι είναι περικυκλωμένος από κακούς ανθρώπους,
+ατιμάζοντας το γήρας του. Αλλ' αθυμία μεγίστη διεχύθη εις την ψυχήν μου, όταν
+έμαθα, ότι αυτός ο ίδιος εψήφισε την καταδίκην μου. Οι μένοντες να την
+εκτελέσωσι δεν ετόλμων, οι δήμιοί μου έπιπταν εις τους πόδας μου. Τετέλεσται,
+ολίγος καιρός μ' έμεινε, χάρις τω Θεώ, να ήμαι τυφλός και πτωχός. — Αξίωσον,
+είπεν ο Γελίμερος, τας τελευταίας ταύτας ημέρας τόσον λαμπράς ζωής να τας
+περάσης μαζί μου. Τούτο ήθελεν είσθαι εις εμέ, είπεν ο Βελισάριος, γλυκεία
+παρηγορία· αλλά το χρέος με καλεί εις την οικογένειάν μου, και υπάγω ν' αποθάνω
+εις τας αγκάλας της. Υγίαινε.</p>
+
+<p>Ο Γελίμερος τον ησπάζετο, τον έβρεχε με τα δάκρυά του, και δεν εδύνατο ν
+αποχωρισθή απ' αυτόν. Έπρεπε τέλος να τον αφήση ν' αναχωρήση. Ο Γελίμερος
+τότε ακολουθών αυτόν με τα όμματα· Ω ευημερία, έλεγεν, ευημερία! ποίος λοιπόν
+ημπορεί να εμπιστευθή εις εσέ; Ο ήρως, ο δίκαιος, ο έμφρων Βελισάριος! . . . . Α!
+διά τούτο πρέπει να νομίζω εμαυτόν ευδαίμονα, σκάπτων τον κήπον μου. Και
+ταύτα λέγων ο βασιλεύς των Βανδάλων, έλαβε πάλιν την σκαπάνην του.</p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Κεφάλαιον Γ'.</h4>
+
+<p>
+<br />
+Ο Βελισάριος επλησίαζεν εις το καταφύγιον, όπου η οικογένειά του τον
+επρόσμενεν, ότε άλλο τι συμβάν τον εφόβησεν, ότι θ' απομακρυνθή από αυτήν διά
+παντός. Οι πλησίον της Θράκης κατοικούντες λαοί δεν έπαυον εισβάλλοντες εις
+αυτήν. Τάγμα Βουλγάρων είχεν ήδη εισβάλει, ότε διεδόθη η φήμη, ότι ο Βελισάριος
+εκβήκεν από το δεσμωτήριον, εστερημένος της οράσεως, και ζητεύων υπήγαινε να
+ενταμώση την εξορισθείσαν οικογένειάν του. Ο ηγεμών των Βουλγάρων
+εκατάλαβε, πόσον ήθελε τον ωφελήσει το να έχη μαζί του τον μέγα τούτον άνδρα,
+μη αμφιβάλλων ποσώς, ότι, ως λυπημένος, θέλει δράξει τα προς εκδίκησιν μέσα.
+Μαθών ποίαν οδόν ηκολούθησεν, επρόσταξε των στρατιωτών του τινάς να τον
+ακολουθήσωσι, και περί την δύσιν του ηλίου ο Βελισάριος ανηρπάσθη.</p>
+
+<p>Έπρεπε να υποχωρήση εις την βίαν και ν' αναβή ίππον μεγαλοπρεπή, τον
+οποίον έφεραν δι' αυτόν. Δύο εκ των Βουλγάρων τον ωδήγουν, και άλλος τις επήρε
+τον μικρόν του οδηγόν όπισθεν του ίππου του. Ημπορείς να εμπιστευθής εις ημάς,
+τον είπαν· ο ανδρείος ηγεμών, ο οποίος μας έστειλε, τιμά τας αρετάς σου, και
+συμπάσχει διά την δυστυχίαν σου. Και τι θέλει από εμέ; ερώτησεν ο Βελισάριος·
+θέλει, τον είπον οι βάρβαροι, να σε ποτίση με το αίμα των εχθρών σου! Α! ας με
+αφήση χωρίς εκδίκησιν, είπεν ο γέρων, το έλεός του είναι σκληρόν δι' εμέ. Εγώ
+άλλο δεν θέλω πλην ν' αποθάνω ησύχως εις τον κόλπον της οικογενείας μου, και
+σεις με απομακρύνετε από αυτήν. Πού με οδηγείτε; Απέκαμα, και θέλω ν'
+αναπαυθώ. Ύπαγε λοιπόν, τον είπαν, ν' αναπαυθής κατ' αρέσκειάν σου, φθάνει
+μόνον ο του πλησίον αγροπυργίου κύριος να μη προφυλάττεται, και να μη ήναι
+ισχυρότερος.</p>
+
+<p>Το αγροπύργιον τούτο ήτο αγροκήπιον παλαιού τινός αυλικού, τ' όνομα Βήσσα,
+όςτις, αφού εδιοίκησεν εις την Ρώμην, όταν επολιορκείτο, και έπραξε τας
+φοβερωτέρας καταχρήσεις, ανεχώρησε με δέκα χιλιάδας τάλαντα
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn2' id='ref2'>2</a></span>). Ο Βελισάριος
+εζήτησε να τιμωρηθή κατά τους νόμους· αλλ' ο Βήσσας, έχων εις την αυλήν υπέρ
+εαυτού όλους, όσοι δεν αγαπώσι να εξετάζωνται τα πράγματα με τόσην ακρίβειαν,
+δεν κατεδιώχθη. Κατεδικάσθη δε μόνον να ζήση εις τα χωρία του εις πάσαν
+αφθονίαν και αργίαν.</p>
+
+<p>Δυο Βούλγαροι, σταλέντες να κατασκοπεύσωσι τους τόπους, εστράφησαν και
+είπαν εις τον αρχηγόν των, ότι εις το αγροκήπιον τούτο ήσαν συμπόσια και
+πανυγύρεις αδιάκοποι, ότι δεν ωμίλουν περί ουδενός άλλου, ειμή μόνον περί της
+δυστυχίας του Βελισαρίου, και ότι ο Βήσσας ηθέλησε να την εορτάσωσιν ως
+τιμωρίαν εκ Θεού. Α! ο ουτιδανός! εφώναξαν οι Βούλγαροι, δεν έχει πολύν καιρόν
+να χαίρη διά την δυστυχίαν του. Ο Βήσσας την στιγμήν, ότε αυτοί έφθασαν, ήτον
+εις την τράπεζαν, περιστοιχισμένος από τους κόλακάς του· και είς από αυτούς,
+ψάλλων τα εγκώμιά του, έλεγεν εις τους στίχους του, ότι ο Θεός εφρόντισε να τον
+δικαιώση, καταδικάσας τον κατήγορον του να μη ίδη ποτέ το φως. Τι
+προφανέστερον τούτου θαύμα! έλεγεν ο κόλαξ, και οποίος θρίαμβος της
+αθωότητος!. Ο Θεός είναι δίκαιος, έλεγεν ο Βήσσας, και ταχέως ή αργά οι πονηροί
+τιμωρούνται. Αληθινά έλεγε. Την αυτήν στιγμήν οι Βούλγαροι ξιφήρεις
+εμβαίνουσιν εις το αγροκήπιον, αφήσαντες ολίγους στρατιώτας περί τον
+Βελισάριον, και εισχωρούσι με τρομεράς κραυγάς έως του συμποσίου τον
+θάλαμον. Ο Βήσσας γίνεται ωχρός, ταράττεται, εκπλήττεται, και καθώς αυτός, όλοι
+οι συμπόται του κατελήφθησαν από φόβον θανατηφόρον. Αντί να υπερασπισθώσι,
+πίπτουσι γονυπετείς και παρακαλούσι να μη τους θανατώσωσι. Τους αρπάζουν,
+τους σύρουν εις τον τόπον, όπου ήτον ο Βελισάριος. Ο Βήσσας διά της λάμψεως
+των δάδων βλέπει τυφλόν τινα γέροντα έφιππον, τον αναγνωρίζει, εκτείνει προς
+αυτόν τους βραχίονάς του και τον ζητεί χάριν και έλεος. Ο γέρων κατανυχθείς
+παρακαλεί τους Βουλγάρους να φεισθώσιν αυτόν και τους συντρόφους του.
+Ουδεμία χάρις εις τους κακούργους, του απεκρίθη ο αρχηγός. Τούτο ήτο το
+σημείον της σφαγής. Ο Βήσσας και οι συμπόται του όλοι εσφάγησαν. Προστάξας να
+λάβωσι παρευθύς τους υπηρέτας των, οι οποίοι ενόμιζαν, ότι υπάγουν εις την
+καταδίκην, ζήσετε, τους είπεν ο ίδιος, και έλθετε να μας υπηρετήτε· διότι ημείς
+είμεθα οι δεσπόται σας.</p>
+
+<p>Τότε εκάθησαν εις την τράπεζαν, και έβαλαν τον Βελισάριον να καθήση εις τον
+τόπον του Βήσσα.</p>
+
+<p>Ο Βελισάριος δεν έπαυσε θαυμάζων τας μεταβολάς της τύχης, αλλά το συμβάν
+τούτο τον ελύπει. Φίλοι, είπεν εις τους Βουλγάρους, με φέρετε θανατηφόρον
+θλίψιν, χύνοντες ολόγυρά μου το αίμα των συμπατριωτών μου. Ο Βήσσας ήτον
+απάνθρωπος, φιλάργυρος· τον είδα εις την Ρώμην να προξενή την πείναν εις τον
+λαόν και να πωλή τον άρτον αντισταθμίζων αυτόν με χρυσόν, μη ευσπλαχνιζόμενος
+ουδέ τους δυστυχείς εκείνους, αι οποίοι δεν είχον να πληρώσωσι διά την ζωήν των.
+Ο Θεός τον ετιμώρησε. Τον λυπούμαι μόνον, ότι έγεινεν άξιος της τύχης του. Η εις
+όνομά μου όμως γενομένη αύτη σφαγή θέλει αμαυρώσει την δόξαν μου. Ή
+θανατώσατέ με, ή υποσχέθητέ με, ότι τίποτε παρόμοιον δεν θέλει συμβή, ενόσω
+θέλω είσθαι μαζί σας. Τον υπεσχέθησαν, ότι θέλουν μόνον φροντίζει διά την ιδίαν
+των προφύλαξιν. Αλλά το αγροκήπιον του Βήσσα διηρπάχθη. Μείναντες αυτήν την
+νύκτα οι Βούλγαροι αυτού, ανεχώρησαν την επαύριον με τον Βελισάριον
+φορτωμένοι λάφυρα. Ο ηγεμών αυτών περιχαρής, βλέπων αυτόν ερχόμενον εις το
+στρατόπεδόν του, υπάγει εις προϋπάντησίν του, και λαμβάνων αυτόν εις τας
+αγκάλας του. Ελθέ, πάτερ, τον λέγει, ελθέ να ίδης, αν ημείς ήμεθα βάρβαροι. Όλοι
+εις την πατρίδα σου σε εγκαταλείπουν αλλά θέλεις ευρεί μεταξύ ημών φίλους και
+εκδικητάς. Ειπών ταύτα τον ωδήγησεν εκ της χειρός εις την σκηνήν του, τον
+επαρακάλεσε ν' αναπαυθή εκεί, και επρόσταξεν όλους να προσέχωσι μη τον
+εξυπνήσωσι. Το εσπέρας, μετά λαμπρόν δείπνον, εις το οποίον του Βελισσαρίου το
+όνομα υμνήθη από όλους του βαβαρικού στρατοπέδου τους στρατηγούς, ο
+βασιλεύς κλεισθείς με αυτόν, δεν έχω ανάγκην, τον είπε, να σε κάμω να αισθανθής
+την δεινότητα της ύβρεως, την οποίαν έλαβες. Το ανοσιούργημα είναι φοβερόν,
+και η τιμωρία πρέπει να είναι φοβερά! Εκεί υπό τα ερείπια του παλατιού του
+γέροντός σας τυράννου, υπό τα λείψανα της εμπρηθησομένηε πόλεώς του, εκεί
+πρέπει να τον καταχώσης με όλους τους συγκακούργους του. Γενού οδηγός μου,
+δίδαξέ με, ω γενναίε γέρον, να τους νικήσω και να σε εκδικήσω. Δεν σε αφήρεσαν
+της ψυχής το φως, τους οφθαλμούς της σοφίας· συ ηξεύρεις πώς να επιπίπτης κατ'
+αυτών και να τους στενοχωρής εντός των τειχών. Ας αποκρούσωμεν πέραν της
+θαλάσσης της αυτοκρατορίας των τα όρια. Και αν, εις την αυτοκρατορίαν, την
+οποίαν θέλομεν θεμελιώσει, σε είναι μικρόν το δεύτερον αξίωμα, γενού
+συμμέτοχος, το στέργω, όλων των τιμών του υπερτάτου αξιώματος και ο τύραννος
+του Βυζαντίου, πριν εκπνεύση υπό των πληγών μας ας σε ίδη έτι άπαξ
+εισερχόμενον επί θριαμβικού άρματος. Θέλεις λοιπόν, τον απεκρίθη ο Βελισάριος,
+σιωπήσας ολίγον, να έχη δίκαιον, διότι μ' ετύφλωσεν. Είναι πολύς καιρός, αφού
+απέρριψα διαδήματα. Η Καρχηδών και η Ιταλία με είχον προσφέρει τα ιδικά των.
+Ήμην εις την ηλικίαν της φιλοδοξίας μου· έβλεπα ήδη εμαυτόν κατατρεχόμενον·
+διά τούτο δεν ήμην ολιγώτερον πιστός εις τον ηγεμόνα, και εις την πατρίδα μου. Το
+αυτό χρέος, το οποίον με υπεχρέονε, διαρκεί, και τίποτε δεν εδυνήθη να με
+αποσπάση από αυτό. Δίδων την πίστιν μου εις τον αυτοκράτορα, ήλπιζα, ότι θέλει
+είσθαι δίκαιος· αλλά δεν εκράτησα το δικαίωμα, εάν δεν ήθελεν είναι τοιούτος,
+ουδέ του να υπερασπισθώ, ουδέ του να εκδικηθώ εμαυτόν. Μη ελπίζετε από εμέ
+κατ' αυτού, μήτε αποστασίαν, μήτε προδοσίαν· εις τι δε ήθελα σας ωφελήσει,
+γενόμενος επίορκος; Οποίαν βοήθειαν δύναται εστερημένος του φωτός γέρων, του
+οποίου και αυτή η ψυχή έχασε την ισχύν και ενέργειάν της; Η επιχείρησίς σας
+υπερβαίνει τας δυνάμεις μου, ίσως και αυτάς τας ιδικάς σας. Εις την χαύνωσίν της
+η αυτοκρατορία σας φαίνεται αδύνατος. Πλην είναι μόνον εκλελυμένη, και διά να
+εγερθή, διά ν' αναζωογονήση τας δυνάμεις της, ίσως ήθελεν είσθαι επιθυμητόν δι'
+αυτήν να επιχειρήση τις το οποίον μελετάτε. Η πόλις αύτη, την οποίαν νομίζετε
+εύκολον να κυριεύσετε, επιπίπτοντες αίφνης, είναι πλήρης λαού γεγυμνασμένου
+εις τα πολεμικά· ποίους δε προσέτι άνδρας ήθελεν έχει αρχηγούς! Εάν ο γέρων
+Βελισάριος ήναι εις την τάξιν των αποθαμένων, ο Ναρσής ζη· ο Ναρσής έχει
+αντιζηλία της δόξης του τον Μούνδον, τον Ερμήν, τον Σολομώντα, και τόσους
+άλλους φλεγομένους από την προς τας μάχας επιθυμίαν. Όχι, πιστεύσατέ με, από
+κανένα άλλον, ειμή από τον καιρόν προσμένετε την καταστροφήν την βασιλείας
+ταύτης· θέλετε κάμει επ' αυτήν πορθήσεις τινάς· αλλ' είναι πόλεμος ληστών τούτο·
+η ψυχή σας και αξία να συλλάβη φιλοτιμίαν ευγενεστέραν και δικαιοτέραν. Ο
+Ιουστινιανός δεν ζητεί άλλο παρά φίλους και συμμάχους· δεν είναι βασιλεύς, τον
+οποίον τα επίθετα ταύτα δεν πρέπει να τιμήσωσι· και κρέμαται από εσέ . . . . Όχι,
+είπεν ο Βούλγαρος, ποτέ δεν θέλω γενή φίλοι, ουδέ σύμμαχος ανθρώπου, όστις
+χρεωστών εις εσέ το παν, σ' ετύφλωσε. Θέλεις να συμβασιλεύσης ομού μ' εμέ, να
+ήσαι η ψυχή των συμβουλίων μου και το πνεύμα των στρατευμάτων μου; Ιδού περί
+τίνος είναι ο λόγος μας. Η ζωή μου είναι εις τας χείρας σου, είπεν ο Βελισάριος·
+αλλά τίποτε δεν δύναται να με αποσπάση από τον νόμιμον ηγεμόνα μου, και αν,
+εις την οποίαν κατάστασιν ευρίσκομαι, ηδυνάμην να τον γίνω χρήσιμος, και κατά
+σου αυτού, ήθελα το κάμει τόσον πιστώς, όσον και εις τον καιρόν της ευτυχίας μου.
+Ιδού παράξενος αρετή! είπεν ο Βούλγαρος. Δυστυχής ο λαός, εις τον οποίον
+φαίνεται παράξενος! είπεν ο Βελισάριος. Και δεν βλέπεις, ότι αυτή είναι κρηπίς
+πάσης πειθαρχίας, ότι κανείς, εις οποιανδήποτε πολιτείαν, δεν γίνεται κριτής, ουδέ
+εκδικητής εαυτού· και ότι, αν έκαστος εγίνετο απόλυτος κριτής εις την ιδίαν εαυτού
+υπόθεσιν, ήθελαν γίνει τόσοι αποστάται, όσοι ήθελαν είσθαι και οι
+δυσαρεστούμενοι; Συ, όςτις με παρακινείς να τιμωρήσω τον βασιλέα μου, διότι
+εστάθη άδικος, ήθελες δώσει το δικαίωμα τούτο και εις τους στρατιώτας σου; Να
+τους το δώσω! είπεν ο Βούλγαρος· το έχουσι χωρίς να τους το δώσω· αλλ' ο φόβος
+τους κρατεί. Ημάς δε, βασιλεύ, η αρετή κρατεί, είπεν ο Βελισάριος, και τοιαύτη
+είναι η υπεροχή των ηθών λαού πολιτισμένου ως προς τα του λαού του μη όντος
+τοιούτου· θέλω σε ομιλήσει με παρρησίαν ανθρώπου μη ελπίζοντος, ουδέ
+φοβουμένου τίποτε. Ποίους υπηκόους εξουσιάζεις; Ο μόνος της ζωής των πόρος
+είναι ο πόλεμος· ο πόλεμος δε ούτος, από τον οποίον τρέφονται, τους κάμνει ν'
+αμελώσιν όλα της ειρήνης τ' αγαθά, να παραιτώσιν όλα του κόπου και της
+βιομηχανίας τα πλούτη, να καταπατώσιν όλους της φύσεως και της δικαιοσύνης
+τους νόμους, και να ζητώσιν εις την καταστροφήν τροφήν αβέβαιον. Συλλογίσου με
+φρίκην, ηγεμών, ότι, διά να ερημώσετε τους αγρούς ημών, πρέπει ν' αφήσετε τους
+ιδικούς σας χωρίς γεωργούς και χωρίς θέρος, ότι, διά να θρέψετε έν μέρος της
+ανθρωπότητος, πρέπει να σφάξετε το άλλο, και ότι ο λαός σου αυτός ποτίζει με το
+αίμα του τας οποίας χώρας ερημόνει. Τι! είπεν ο Βούλγαρος, ο πόλεμος δεν είναι
+δι' εσάς ο αυτός; Όχι, απεκρίθη ο Βελισάριος, και ο σκοπός των εκστρατειών μας
+είναι η μετά την νίκην ειρήνη, και η ευδαιμονία ως ενέχυρον της ειρήνης. Είναι
+εύκολον, είπεν ο Βούλγαρος, να ήναι τις μεγαλόψυχος, όταν νικά. Ας μην
+ομιλήσωμεν πλέον περί τούτου. Τιμώ, ω ένδοξε και δυστυχές γέρον, ταύτην την
+πίστιν σου αξίαν άλλης ανταμοιβής. Αναπαύσου πλησίον μου ταύτην την νύκτα, εις
+την σκηνήν μου. Αύριον θέλεις ειπείς πού θέλεις να παραγγείλω να σε οδηγήσωσιν.
+Εκεί, όθεν μ' επήραν, είπεν ο Βελισάριος, και απεκοιμήθη ησύχως.</p>
+
+<p>Την επαύριον ο βασιλεύς των Βουλγάρων, αποχαιρετών τον ήρωα, ηθέλησε να
+τον δώση μεγάλα δώρα. Ταύτα, τα οποία με προσφέρεις, είναι λάφυρα της
+πατρίδος μου, τον είπεν ο Βελισάριος· συ αυτός ήθελες ερυθριάσει, εάν ήθελα τα
+δεχθή. Εδέχθη δε μόνον όσον ήρκει προς τροφήν αυτού και του οδηγού του εις τον
+δρόμον· η αύτη δε συνοδία τον απεκατέστησεν εκεί, όπου τον είχεν
+απαντήσει.</p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Κεφάλαιον Δ'.</h4>
+
+<p>
+<br />
+Έως το αγροπύργιον, όπου η οικογένειά του είχεν αναχωρήσει ήτο μόνον δώδεκα
+μίλια· αλλ' αποκαμών από μακράν οδοιπορίαν, ηρώτησε τον μικρόν του οδηγόν,
+εάν δεν έβλεπεν έμπροσθέν του κανέν χωρίον προς ανάπαυσιν. Βλέπω, τον είπεν:
+είναι όμως μακράν· ειπέ τους να σε οδηγήσωσιν εκεί. Όχι, είπεν ο ήρως, ήθελα το
+ρίψει εις κίνδυνον του να διαρπαχθή από τούτους· όθεν απέστειλε την συνοδίαν
+του.</p>
+
+<p>Φθάσας εις το χωρίον, εθαύμασεν ακούων. «Ιδού, αυτός είναι, ο ίδιος είναι.» Τι
+είναι τούτο; ηρώτησεν· είναι ολόκληρος οικογένεια ερχομένη εις προϋπάντησίν
+σου, τον απεκρίθη ο οδηγός του. Ταύτην την στιγμήν γέρων τις προχωρεί: Αυθέντα,
+είπε προς τον Βελισάριον, πλησιάσας αυτόν· ημπορούμεν να μάθωμεν, τις είσαι;
+Βλέπετε καλά, απεκρίθη ο Βελισάριος, ότι είμαι πτωχός, και όχι αυθέντης. Πτωχός,
+φευ! αυτό τούτο μας εκπλήττει, επανέλαβεν ο χωρικοί, αν και αληθινόν, καθώς μας
+είπαν, ότι είσαι ο Βελισάριος. Φίλε μου, είπεν εις αυτόν ο ήρως, ομίλει σιγανώτερα·
+και αν η ταλαιπωρία μου σε κινή εις οίκτον, πρόσφερέ μοι ξενίαν. Μόλις είπε τας
+λέξεις ταύτας, και ευθύς ησθάνθη, ότι εναγκαλίζονται τα γόνατά του, αλλά
+παρευθύς εσήκωσε τον αγαθόν τούτον άνδρα, και τον είπε να τον οδηγήση υπό την
+ταπεινήν στέγην του.</p>
+
+<p>Τέκνα μου, είπεν ο χωρικός εις τας δύο κόρας του και εις τον υιόν του,
+προσπέσετε εις τους πόδας τούτου του ήρωος. Ούτος μας έσωσεν από τον όλεθρον
+των Ούνων. Χωρίς αυτόν, η στέγη, υπό την οποίαν κατοικούμεν, ήθελεν είσθαι
+αποτεφρωμένη. Χωρίς αυτόν ηθέλετε ιδεί τον πατέρα σας εσφαγμένον και τα τέκνα
+σας φερόμενα εις δουλείαν. Χωρίς αυτόν, κόραι μου, δεν ηθέλετε τολμήσει ίσως
+ποτέ να υψώσετε τους οφθαλμούς. Χρεωστείτε εις αυτόν περισσότερον παρά την
+ζωήν. Σεβάσθητέ τον έτι περισσότερον, βλέποντές τον εις τοιαύτην κατάστασιν·
+κλαύσατε την πατρίδα <br />
+σας.</p>
+
+<p>Ο Βελισάριος, συγκινηθείς έως εις το βάθος της ψυχής του, ακούων πέριξ την
+ευγνώμονα ταύτην οικογένειαν προσφωνούσαν εις αυτόν μυρίας ευλογίας, δεν
+απεκρίνετο εις ταύτα, αλλ' έσφιγγεν εις τας αγκάλας του πότε τον πατέρα, πότε τα
+τέκνα. Αυθέντα, τον είπαν αι δυο γυναίκες, δέξου εις τον κόλπον σου και ταύτα τα
+δύο αθώα τέκνα, των οποίων δεύτερος πατήρ συ είσαι· θέλομεν τα ενθυμίζει
+αδιαλείπτως την ευτυχίαν, την οποίαν απήλαυσαν, ότι ησπάσθησαν τον σωτήρα
+των. Ταύτα ειπούσαι εκάστη των μητέρων επρόσφερε τον υιόν της, τον έβαλεν
+επάνω εις τα γόνατά του. Τα δε δύο ταύτα παιδία προσμειδιώντα εις τον ήρωα, και
+εκτείνοντα εις αυτόν τας ασθενείς αυτών χείρας, έδειχναν, ότι και αυτά απέδιδαν
+ευγνωμοσύνην. Α! είπεν ο Βελισάριος εις τους αγαθούς τούτους ανθρώπους, μ'
+ευρίσκετε έτι άξιον οίκτου, και πιστεύετε, ότι είναι εις τον κόσμον ταύτην την ώραν
+ευδαιμονέστερος εμού θνητός; Αλλ' ειπέτε με, τις σας ωδήγησε να με γνωρίσετε;
+Χθες, τον είπεν ο πατήρ της οικογενείας, νέος τις μας ηρώτησεν, αν είδαμεν
+διαβαίνοντα τον οποίον γέροντα μας περιέγραψεν· ημείς τον απεκρίθημεν, όχι.
+Προσέχετε λοιπόν εις την διάβασίν του, και ειπέτε τον, ότι φίλος τις τον προσμένει
+εις τον οποίον μέλλει να υπάγη τόπον. Δεν έχει τίποτε· φροντίσετε, σας παρακαλώ,
+να τον προμηθεύσετε όλα τ' αναγκαία του. Επιστρέφων θέλω σας ανταμείψει δι'
+όσα θέλετε κάμει εις αυτόν. Ημείς απεκρίθημεν, ότι έκαστος ημών ησχολείτο ή εις
+την γεωργίαν ή εις οικειακάς φροντίδας, και ότι δεν είχαμεν καιρόν να
+παρατηρώμεν τους διαβάτας. Καλήτερα αφήσετε όλα παρά να μη αποδώσετε εις
+τον γέροντα ό,τι τον χρεωστείτε. Ούτος είναι ο υπερασπιστής σας, ο ελευθερωτής
+σας, ο Βελισάριος τέλος, τον οποίον σας συσταίνω. Κρίνετε, οποία υπήρξεν η
+ανυπομονησία μας, όταν ηκούσαμεν το τόσον προσφιλές εις ημάς τούτο όνομα. Ο
+υιός μου ηγρύπνησεν όλην την νύκτα, προσμένων τον στρατηγόν του, διότι έλαβε
+την τιμήν να στρατεύση, όταν, στρατηγών ελευθέρωσες την Θράκην· αι κόραι μου
+από την αυγήν ήσαν εις το κατώφλιον της θύρας. Τέλος πάντων σ' έχομεν.
+Μεταχειρίσου, κατ' αρέσκειάν σου, ημάς και τα κτήματά μας· ιδικά σου είναι. Ο
+προσμένων σε νέος θέλει σοι προσφέρει πλειότερα, όχι όμως με καρδίαν
+καλητέραν παρά ημείς, οίτινες σε προσφέρομεν το ολίγον, το οποίον έχομεν.</p>
+
+<p>Ενώ ο πατήρ ωμίλει ούτως, ο υιός στεκόμενος όρθιος έμπροσθεν του ήρωος,
+τον παρετήρει σκεπτικώς, με χείρας συμπεπλεγμέναι, με κεφαλήν εσκυμμένην· εις
+το πρόσωπον, δε ήσαν εγχαραγμένα η κατάπληξις, το έλεος και το σέβας.</p>
+
+<p>Φίλε μου, είπεν ο Βελισάριος εις τον γέροντα, σ' ευχαριστώ διά την προς με
+προαίρεσίν σου. Έχω αρκετά διά να υπάγω έως το καταφύγιόν μου. Αλλ' ειπέ με,
+αν ήσαι και ευδαίμων ως και ευεργετικός· ο υιός σου εστράτευσε με εμέ. Θέλω να
+μάθω περί αυτού· είναι σώφρων; είναι φιλόπονος; είναι αγαθός ανήρ και αγαθός
+πατήρ; Αυτοί, απεκρίθη κατανυχθείς ο γέρων, είναι η παρηγορία μου και η
+ευφροσύνη μου. Παρητήθη από τα πολεμικά μετά τον θάνατον του πρεσβυτέρου
+του αδελφού, κεκαλυμμένος με πληγάς ενδόξους, με ανακουφίζει εις τας εργασίας
+μου· είναι το στήριγμα του γήρατός μου· ενυμφεύθη την κόρην του φίλου μου. Ο
+Θεός ευλόγησε το συνοικέσιον τούτο. Αυτός είναι οξύθυμος, η γυνή του όμως
+πραεία. Η κόρη μου αύτη δεν είναι ολιγώτερον ευδαίμων. Την έδωκα άνδρα νέον,
+σώφρονα και καλοκάγαθον, τον οποίον αγαπά και υπό του οποίου αγαπάται. Όλοι
+αυτοί φιλοτίμως εργάζονται, και με κάμνουν εγγόνους, εις τους οποίους βλέπω
+εμαυτόν αναζωογονούμενον. Πλησιάζω εις τον τάφον μου με ολιγωτέραν λύπην,
+συλλογιζόμενος, ότι θέλουν με αγαπά έτι και ευλογεί, όταν πλέον δεν θέλω
+υπάρχει. Α! φίλε μου, τον είπεν ο Βελισάριος, πόσον σε ζηλεύω! εγώ είχα δύο
+υιούς, οίτινες ήσαν η γλυκυτέρα μου ελπίς, τους είδον εκπνεύσαντας εις το πλάγιόν
+μου. Εις το γήρας ουδείς άλλος με μένει, εκτός της κόρης μου, ήτις, φευ! παρά
+πολλά αισθάνεται την δυστυχίαν της και την ιδικήν μου. Αλλά, δόξα τω Θεώ! τα
+τέκνα μου απέθανον μαχόμενα υπέρ της πατρίδος. Οι τελευταίοι ούτοι λόγοι του
+ήρωος κατασπάραξαν του ακούοντος αυτόν νέου την ψυχήν.</p>
+
+<p>Έβαλαν τράπεζαν χωρικήν, ο Βελισάριος διέχυσεν υπ' αυτής την χαράν, κάμνων
+εις τους νέους τούτους να αισθανθώσι του ασήμου μεν, αλλ' ησύχου βίου των την
+αξίαν. Τούτο είναι το ευδαιμονέστατον επιτήδευμα, έλεγε, και ενταυτώ το
+ολιγώτερον επίφθονον· τόσον τα αληθή αγαθά είναι ολίγον γνωστά εις τους
+ανθρώπους!</p>
+
+<p>Ενόσω διήρκει η τράπεζα αύτη, ο υιός του οικοδεσπότου, άλαλος, σύννους,
+προκατειλημμένος, είχε προσηλωμένα τα ομμάτιά του εις τον Βελισάριον· και όσον
+τον έβλεπε, τόσον περισσότερον συνεστέλλοντο αι oφρύς του, τα δε βλέμματά του
+εγίνοντο αγριώτερα. Ιδού ο υιός μου, έλεγεν ο καλός γέρων, αναπολεί τας
+εκστρατείας σου. Σε βλέπει με φλογερούς οφθαλμούς. Δυσκολεύεται, είπεν ο
+ήρως, ν' αναγνωρίση τον στρατηγόν του. Έκαμαν, ό,τι ημπόρεσαν, είπεν ο νέος, διά
+να τον καταστήσωσιν αγνώριστον. Αλλ' οι στρατιώται του τον έχουσι πάντοτε
+παρόντα, ώστε δεν τον λησμονούσι ποτέ. Όταν ο Βελισάριος απεχαιρέτησε τους
+ξενοδόχους του, στρατηγέ μου τον είπεν ο αυτός, συγχώρησέ μοι να σε συνοδεύσω
+ολίγα βήματα μακράν. Μόλις δε εβγήκαν εις την οδόν, και, συγχώρησε, τον είπε, να
+προχωρήση ολίγον εμπρός ο οδηγός σου, έχω να σε ομιλήσω μυστικά. Αγανακτώ,
+στρατηγέ μου, διά την ελεεινήν κατάστασιν, εις την οποίαν σ' έφεραν. Τούτο είναι
+τρομερόν παράδειγμα αχαριστίας και ταπεινώσεως. Με κάμνει να βδελυχθώ την
+πατρίδα μου· και όσον υπερηφανευόμην, τόσον αισχύνομαι, ότι έχυσα το αίμα μου
+υπέρ αυτής. Μισώ τον τόπον, όπου εγεννήθην, και οικτείρω τα τέκνα, εις τα οποία
+έδωκα την ζωήν. Α! φίλε μου, τον είπεν ο ήρως, εις ποίους τόπους δεν βλέπομεν
+τους αγαθούς άνδρας θύματα των πονηρών; Όχι, είπεν ο χωρικός, τούτο είναι
+απαραδειγμάτιστον· εις την δυστυχίαν σου είναι ακατανόητόν τι· ειπέ με, ποίος
+είναι αυτής αίτιος; Έχω γυναίκα και τέκνα, όμως τα συσταίνω εις τον Θεόν, και εις
+τον πατέρα μου, και εγώ υπάγω να κατασπαράξω την καρδίαν του προδότου, όστις
+. . . . Ω τέκνον μου, έκραξεν ο Βελισάριος σφίγγων αυτόν εις τας αγκάλας του· το
+έλεος σε τυφλόνει και σε αποπλανά. Εγώ να κάμω τον γενναίον άνδρα άπιστον! τον
+καλόν στρατιώτην φονέα! τον πατέρα, τον σύζυγον, τον ενάρετον και ευαίσθητον
+υιόν, μικρόν, εμμανή! Τότε ήθελα γενή άξιος όλων των κακών, τα οποία μ' έκαμαν.
+Προς ανακούφισιν του πατρός σου και διατροφήν των τέκνων σου, επαραίτησες
+την υπεράσπισιν της πατρίδος σου, διά δε γέροντα εκπνέοντα, προς τον οποίον ο
+ζήλος σου είναι ανωφελής, θέλεις να εγκαταλείψης τον πατέρα και τα τέκνα σου!
+Ειπέ με, πιστεύεις, ότι, αν μολυνθώ εις το αίμα των εχθρών μου, τούτο θέλει με
+αποδώσει την νεότητα και την όρασιν; Ήθελα γενή τάχα ολιγώτερον δυστυχής,
+όταν συ γενής κακούργος; Όχι, τουλάχιστον όμως, είπεν ο νέος, ο τρομερός
+θάνατος ενός κακούργου θέλει φοβήσει τους ομοίους του· διότι θέλω τον πιάσει,
+χρείας τυχούσης, πλησίον του θρόνου και των βωμών, εμπήγων το εγχειρίδιον εις
+τον κόλπον του, θέλω φωνάξει: Τον Βελισάριον εκδικώ. Και με ποίον δικαίωμα
+ήθελες με εκδικήσει; είπεν ο γέρων με τόνον σοβαρώτερον. Εγώ τάχα σ' έδωκα το
+δικαίωμα, το οποίον εγώ αυτός δεν έχω; θέλεις να το λάβης με βίαν από τους
+νόμους; Ας το έχουν, είπεν ο νέος· θέλει αφεθή εις αυτούς η περί τούτου φροντίς.
+Επειδή όμως εγκαταλείπουν τον ενάρετον αθώον άνδρα, υπερασπίζονται τον
+ένοχον, και αφίνουν το πταίσμα ατιμώρητον, πρέπει να τους παραβώμεν, να τους
+ακυρώσωμεν, και να λάβωμεν τα αρχαία δίκαιά μας. Φίλε μου, υπέλαβεν ο
+Βελισάριος, τούτο είναι πρόφασις ληστών. Ο δίκαιος, ο τίμιος στενάζει βλέπων
+τους νόμους κλονουμένους, αλλ' ήθελε μάλλον στενάζει, εάν τους έβλεπε
+καταπατουμένους ακολάστως. Η αδυναμία των είναι κακόν, αλλά κακόν
+πρόσκαιρον, η κατάλυσίς των όμως συμφορά διαρκής. Συ θέλεις να εκφοβήσης
+τους κακούς, και μέλλεις να τους δώσης το παράδειγμα! Α! καλέ νέε, θέλεις να
+καταστήσης μισητόν το ευγενές αίσθημα, το οποίον ηδυνήθην να σε εμπνεύσω;
+θέλεις να κάμης βδελυρόν εις εμέ το τόσον προφιλές έλεός σου; Ορκίζομαι εις το
+όνομα της αρετής, την οποίαν αγαπάς, σε παρακαλώ θερμώς να μη την ατιμάσης.
+Ας μη είπωσιν, ότι ο ζήλος τον ώπλισε και διεύθυνε χείρα μανικού.</p>
+
+<p>Εάν εμέ, είπεν ο στρατιώτης, μετεχειρίζοντο τόσον σκληρώς, ήθελα ίσως ευρεί
+εις εμαυτόν την καρτερίαν του να το υποφέρω. Αλλ' ένας μέγας ανήρ! Αλλ' ο
+Βελισάριος!. . . . . Όχι δεν δύναμαι να το συγχωρήσω. Εγώ το συγχωρώ, είπεν ο
+ήρως. Ποίον άλλο παρά το ιδικόν μου συμφέρον ημπορεί να σε παροξύνη εις
+εκδίκησίν μου; Και εάν εγώ δεν την δέχωμαι, εις εσέ ανήκει να κάμης το οποίον
+εγώ δεν θέλω; Μάθε, ότι, αν ήθελα να εκπλύνω την ύβριν μου, λαοί ολόκληροι
+ήθελαν λάβει τα όπλα, διά να ευχαριστήσωσι την μνησικακίαν μου. Αλλ' εγώ
+υποτάσσομαι εις την ειμαρμένην μου· μιμήσου εμέ· μη νομίζης, ότι γνωρίζετε
+καλήτερα παρά τον Βελισάριον ό,τι είναι τίμιον και νόμιμον· εάν δε έχης τόλμην να
+καταφρονήσης τον θάνατον, φύλαξε αυτήν την αρετήν, διά να ευεργετήσης, όταν
+είναι χρεία, την πατρίδα και τον βασιλέα σου.</p>
+
+<p>Από τούτους τους λόγους η ορμή του νέου έπεσεν ως κατακεκρατημένη από
+την έκπληξιν και τον θαυμασμόν. Συγχώρησέ μοι, τον είπε, στρατηγέ μου, διά την
+οποίαν παραφοράν αισχύνομαι. Τα μεγάλα σου κακά εκίνησαν την ψυχήν μου εις
+αγανάκτησιν. Καταδικάζων τον ζήλον μου, πρέπει να τον συγχωρήσης. Κάμνω
+περισσότερον από τούτο, τον τιμώ και τούτο έργον ψυχής ισχυράς και γενναίας.
+Δος μοι την άδειαν του να τον διευθύνω. Η οικογένειά σου έχει χρείαν από εσέ.
+Θέλω να ζήσης δι' αυτήν. Αλλ' εις τα τέκνα σου πρέπει να συστήσης τους εχθρούς
+του Βελισαρίου. Ονόμασέ τους, είπεν ο νεανίσκος προθύμως· σε εγγυώμαι, ότι τα
+παιδία μου θέλουν τους μισεί νηπιόθεν. Εχθροί μου είναι, είπεν ο ήρως, οι Σκύθαι,
+οι Ούννοι, οι Βούλγαροι, οι Σλάβοι, οι Πέρσαι, όλοι της πολιτείας οι εχθροί. Ω
+θαυμάσιε άνερ! ανεβόησεν ο χωρικός, προσπεσών εις τους πόδας του. Υγίαινε,
+φίλε, τον είπεν ο Βελισάριος, αγκαλιζόμενος αυτόν. Είναι κακά άφευκτα· ό,τι δε
+δύναται ο δίκαιος είναι το να μη γενή άξιος των ιδίων του. Εάν ποτέ της εξουσίας η
+κατάχρησις, των νόμων η λήθη, των πονηρών η ευτυχία σε παροργίζη, ενθυμού τον
+Βελισάριον. Υγίαινε.</p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Κεφάλαιον Ε'.</h4>
+
+<p>
+<br />
+Η σταθερότης του μετ' ολίγον εδοκίμασε πολύ επιπονωτέραν δοκιμασίαν. Είναι δε
+καιρός να είπωμεν τα από τον καιρόν της φυλακώσεώς του.</p>
+
+<p>Την νύκτα, καθ' ήν συνελήφθη και εσύρθη εις τα δεσμά ως επίβουλος της
+πολιτείας, ο τρόμος και η θλίψις διεχύθησαν εις το παλάτιόν του. Η έγερσις της
+Αντωνίνης, της γυναικός του, και της Ευδοξίας της κόρης του της μονογενούς, ήτο
+οικτρότατον λύπης και τρόμου θέαμα, η Αντωνίνη αναλαβούσα τέλος από την
+παραφροσύνην της, και ενθυμουμένη τας οποίας παρά της αυτοκρατορίσσης
+ελάμβανε χάριτας, έψεγεν εαυτήν ως δειλήν διά τον τρόμον, τον οποίον έδειξεν.
+Έχουσα δε οικειοτάτην με την Θεοδώραν φιλίαν, ούσα συμμέτοχος όλων αυτής των
+ηδονών, ήτο βεβαία περί της βοηθείας της, ή μάλλον, ενόμιζεν, ότι ήτο βεβαία.
+Υπήγε λοιπόν, εγερθείσα, και, παρόντων όλων των αυλικών, Κυρία, είπε γονυπετής,
+εάν ο Βελισάριος πολλάκις ευτύχησε να σώση την αυτοκρατορίαν, ζητεί εις
+ανταμοιβήν, το εις αυτόν προσαπτόμενον ανοσιούργημα να κηρυχθή δημοσίως,
+και να υποχρεωθώσιν οι εχθροί του να τον κατηγορήσωσι κατά πρόσωπον εις το
+δικαστήριον του αυτοκράτορος. Η άδεια του να τας εξελέγξη είναι η χάρις η μόνη
+ανταξία αυτού. Η Θεοδώρα την ένευσε να σηκωθή, και την απεκρίθη ψυχρότατα.
+Εάν ο Βελισάριος ήναι αθώος, ουδείς φόβος. Εάν δε ήναι ένοχος, γνωρίζει ικανώς
+του δεσπότου του την επιεικείαν, ώστε ημπορεί να τον εξιλεώση. Ύπαγε, κυρία, δεν
+θέλω λησμονήσει ποτέ, ότι μετέσχες των ευεργεσιών μου. Η ψυχρά αύτη υποδοχή,
+το τραχύ αποχαιρέτημα, έφεραν την Αντωνίνην εις αθυμίαν. Ωχρά, και τρέμουσα,
+απεμακρύνθη, χωρίς να τολμήση κανείς να αναβλέψη προς αυτήν. Και ο Βαρσάμης,
+τον οποίον απήντησεν ήθελε παρέλθει και αυτός χωρίς να την ίδη, αν αυτή δεν τον
+επλησίαζεν. Ούτος ήτον, ο ταμίας, ο αγαπημένος της Θεοδώρας ευνοούμενος. Η
+Αντωνίνη τον παρεκάλεσε να ευδοκήση να την ειπή, ποίον ήτο το ανοσιούργημα,
+διά το οποίον εκατηγορείτο ο Βελισάριος. Εγώ, κυρία, την είπε. δεν ηξεύρω τίποτε,
+δεν δύναμαι τίποτε, δεν με μέλει διά τίποτε, εκτός του χρέους μου. Εάν έκαστος
+έκαμνε τούτο μόνον, όλοι οι άνθρωποι ήθελαν είσθαι ήσυχοι.</p>
+
+<p>Α! η συνωμοσία έγινεν, είπεν αύτη, και ο Βελισάριος απωλέσθη. Περαιτέρω
+απήντησεν άνθρωπον, ο οποίος εχρεώστει εις αυτόν την ευτυχίαν του, και την
+προτεραίαν έτι ήτον αφοσιωμένος εις αυτόν. Θέλει να τον ομιλήση, αλλ' ούτος
+χωρίς να καταδεχθή να την ακροασθή: Ηξεύρω τας δυστυχίας σου, την είπε,
+λυπάμαι δι' αυτάς αλλά, συγχώρησέ με, σπεύδω χάριν τινά να ζητήσω, δεν έχω
+ουδέ στιγμήν να χάσω. Υγίαινε, κυρία, κανείς δεν σε αγαπά υπέρ όσον εγώ. Υπήγε
+να εύρη πάλιν την κόρην της, και μετά μίαν ώραν την ειδοποίησαν, ότι έπρεπε να
+εκβή από την πόλιν, και να υπάγη εις το παλαιόν τούτο αγροπύργιον, όπου
+εστάλθησαν εξόριστοι.</p>
+
+<p>Η θέα του ερήμου και κατηδαφισμένου τούτου αγροπυργίου, όπου η Αντωνίνη
+έβλεπεν εαυτήν ως θαμμένην, την έφερεν εις την εσχάτην αθυμίαν.</p>
+
+<p>Αυτού ως έφθασεν, ησθένησε, και η ευαίσθητος ψυχή της Ευδοξίας
+διεσπαράχθη, ευρεθείσα μεταξύ του πατρός της, κατηγορηθέντος, δεσμίου,
+παραδομένου ως κατασπάραγμα εις τους εχθρούς του, και της μητρός, της οποίας
+η ζωή τηκομένη από την θλίψιν, δεν προεμήνυεν άλλο, πλην θάνατον βραδύν. Τας
+καλητέρας ημέρας του βίου της η αξιέραστος αύτη κόρη εδαπάνα, την μητέρα της
+φιλοστόργως θεραπεύασα, τας δε νύκτας της κλαίουσα, και αι στιγμαί, τας οποίας
+η φύσις έκλεπτεν από την θλίψιν της, διά να τας αφιερώση εις τον ύπνον,
+εταράττοντο από τρομερά ενύπνια. Η εικών του πατρός της εις τα βάθη του
+δεσμωτηρίου, καταβεβαρυμένα από αλύσας, την ηκολούθει αδιακόπως και τα
+ολέθρια περί της μητρός της προαισθήματα ηύξανον έτι τον τρόμον αυτής.</p>
+
+<p>Η μετ' ακριβείας και τρόμου γνώσις, την οποίαν η Αντωνίνη περί της αυλής είχε,
+την έκαμε να αισθάνεται, ότι το μίσος και η λύσσα κατατρέχουν τον σύζυγόν της.
+Οποίος θρίαμβος, έλεγεν, όλων εκείνων των αγενών και φθονερών, τους οποίους
+τόσας χρόνους η ευτυχία εναρέτου ανδρός ταπεινόνει και βασανίζει! Οποία
+αγαλλίασις εις τους βλέποντας αυτόν πάσχοντα! Φαντάζομαι το μειδίαμα της
+πονηρίας, το μυστηριώδες σχήμα της συκοφαντίας, ήτις υποκρίνεται, ότι τάχα δεν
+λέγει όλα, όσα ηξεύρει, και προσποιείται, ότι δεν θέλει να βλάψη τον υπ' αυτής
+φονευόμενον δυστυχή. Τους χαμερπείς εκείνους κόλακας, τους μηδαμινούς
+εκείνους φιλαρέσκους, όλους τους βλέπω, τους ακούω χαίροντας διά την
+καταστροφήν μας. Ω κόρη μου! Εις την δυστυχίαν, συ έχεις καν παρηγορίαν, ότι δεν
+έχεις σεαυτήν ουδέν να μεμφθής. Εγώ όμως καταισχύνομαι διά την παρελθούσαν
+ευτυχίαν μου μάλλον παρά διά τας παρούσας συμφοράς μου. Αι συνεταί του
+πατρός σου νουθεσίαι με ηνώχλουν. Εις μάτην με παρήγγελλε να φεύγω τας
+παγίδας της αυλής, να νομίζω δόξαν και τιμήν μου τα απλά και χρηστά ήθη, να
+ζητώ την ειρήνη και την ευδαιμονίαν εντός της οικίας μου, και ν' απέχω από
+δουλείαν, της οποίας τα επίχειρα ήθελαν είσθαι η αισχύνη. Ωνόμαζον δυστροπίαν
+την λυπηράν αυτού πρόνοιαν, προσεκλαιόμην εις τους εχθρούς του. Οποία πλάνη!.
+πόσον φρικώδης η εκ ταύτης επιστροφή! Φωτίζομαι ως από κεραυνού βολήν·
+βλέπω την άβυσσον, ενώ πίπτω εις αυτήν. Εάν ήξευρε, κόρη μου, πόσον ψυχρώς με
+απέπεμψεν η αυτοκρατόρισσα εκείνη, εις την οποίαν η ψυχή μου ήτον
+υποδουλωμένη, εκείνη της οποίας αι φαντασιοκοπίαι ήσαν αι μόναι θελήσεις μου.
+Η αυλή δε εκείνη, ήτις την προτεραίαν εμειδία τόσον κολακευτικώς! . . . . . σκληροί
+και επίβουλοι άνθρωποι!. . . . . ουδείς, ως με είδαν εκβαίνουσαν με κεκλιμένους εις
+την γην και πλήρεις δακρύων οφθαλμούς, ουδείς κατεδέχθη να με πλησιάση. Η
+δυστυχία είναι εις αυτούς ως λοιμός, όστις τας κάμνει από τον τρόμον να
+οπισθοδρομώσι.</p>
+
+<p>Τοιαύται ήσαν αι σκέψεις της γυναικός ταύτης, την οποίαν η πτώσις της,
+διδάσκουσα την αληθινήν της αυλής αξίαν, δεν την απέσπασεν απ' αυτήν, και ήτις
+ακόμη ηγάπα ό,τι κατεφρόνει.</p>
+
+<p>Ολόκληρον έτος παρήλθεν, και ουδέν έτι εφανερόνετο περί της δίκης του
+Βελισαρίου. Είχεν ανακαλυφθή συνωμοσία· αυτόν διέβαλλον, ότι την ωργάνισε, η
+φωνή των εχθρών του, την οποίαν ονόμαζαν κοινήν φωνήν, απέδιδεν εις αυτόν
+τούτο το ανοσιούργημα. Οι αρχηγοί αυτής, επιμόνως σιωπώντες, απέθαναν
+βασανιζόμενοι, χωρίς να φανερώσωσι τον πρωτουργόν της συνωμοσίας. Τούτο ήτο
+το μόνον τεκμήριον, το οποίον είχον περί Βελισαρίου. Όθεν, δι' έλλειψιν
+απαδείξεως, τον άφιναν να τήκεται εις ταλαιπωρίαν, ελπίζοντες, ότι ο θάνατος
+ήθελε τους απαλλάξει από την χρείαν των ελέγχων. Εντοσούτω οι παλαιοί
+στρατιώται του, οι διεσπαρμένοι μεταξύ τα λαού, απήτουν τον στρατηγόν των, και
+ηγγυώντο περί της αθωότητός του. Διήγειραν το πλήθος εις επανάστασιν, και
+εφοβέρισαν, ότι θέλουν συντρίψει τας πύλας της φυλακής, εάν δεν τον
+ελευθερώσουν. Η στάσις αυτή παρώξυνε τον αυτοκράτορα· η δε Θεοδώρα,
+δράξασα την στιγμήν, καθ' ήν η οργή τον παρεκίνει εις αδικίαν· έστω, είπεν, ας
+τους αποδοθή αυτός, αλλ' ούτως, ώστε να μη δύναται πλέον να τους οδηγή. Η
+βδελυρά αύτη συμβουλή υπερίσχυσε, και τούτο υπήρξε του Βελισαρίου η
+καταδίκη· άμα τον είδε το πλήθος εκβαίνοντα εκ της φυλακής τυφλόν, άρχισαν
+ευθύς, ως μαινόμενοι, να φωνάζωσιν από την λύπην των. Αλλ' ο Βελισάριος τους
+κατεπράυνε· Παιδία μου, τους είπεν, ο αυτοκράτωρ ηπατήθη· πας άνθρωπος
+υπόκειται εις απάτην· πρέπει να τον λυπηθήτε, να τον υπηρετήτε. Η αθωότης μου
+είναι το μόνον, το οποίον με μένει αγαθόν· αφήσατέ μοι την. Η επανάστασίς σας
+δεν θέλει με αποδώσει ό,τι απεστερήθην· θέλει με αφαιρέσει και εκείνο, το οποίον
+με παρηγορεί διά ταύτην την αποστέρησιν. Οι λόγοι ούτοι ημέρωσαν τα πνεύματα.
+Ο λαός επρόσφερεν εις τον Βελισάριον παν, ό,τι είχεν. Ο Βελισάριος τους
+ευχαρίστησε. Δότε μοι μόνον, είπε κανένα από τα παιδία σας, διά να με
+χειραγωγήση, όπου με προσμένει η οικογένειά μου.</p>
+
+<p>Το με τους Βουλγάρους συνάντημά του τον απέτρεψεν από τον δρόμον του. Διά
+τούτο ο Τιβέριος υπήγε πρότερον. Ο κρότος αμάξης εις την αυλήν του αγροπυργίου
+έκαμε την Αντωνίνην και την Ευδοξίαν να σκιρτήσωσι. Η Ευδοξία είχε τρέξει με
+καρδίαν παλαίουσαν, αλλά, φευ! αντί του πατρός της, βλέπουσα νέον τινά μόνον
+άγνωστον, στρέφει προς την μητέρα της. Δεν είναι εκείνος, είπε στενάξασα.</p>
+
+<p>Παλαιός τις οικέτης, Ανσέλμος τ' όνομα, επλησίασε τον Τιβέριον, όστις τον
+ηρώτησεν, εάν εκεί ο Βελισάριος απεσύρθη. Εδώ η γυνή και η κόρη του τον
+προσμένουν, απεκρίθη ο πιστός Ανσέλμος, αλλά καθ' εκάστην ψεύδονται της
+ελπίδος των. Α! είθε να ήμην ο ίδιος εις τον τόπον του, να τον έβλεπα ελεύθερον!
+Ελευθερώθη, τον είπεν ο Τιβέριος, έρχεται· εντός ολίγου θέλετε τον ιδεί. Έπρεπε
+μάλιστα έως τώρα να έλθη — Α! ελθέ λοιπόν, ελθέ να δώσης την καλήν ταύτην
+αγγελίαν εις την οικογένειάν του. Υπάγω να αναγγείλω, ότι ήλθες. Κυρία, εφώναξε
+τρέχων προς την Αντωνίνην, χαίρε, ο καλός μου κύριος ζη· είναι ελεύθερος· σε
+αποδίδεται. </p>
+
+<p>Νέος τις ελθών το βεβαιόνει, και ενόμιζεν ότι θα τον εύρη εδώ. Ακούουσα αυτά
+η Αντωνίνα, ανέλαβεν όλας τας δυνάμεις της. Πού είναι ο ξένος, ο γενναίος ούτος
+άνθρωπος, όστις συμπάσχει εις τας δυστυχίας μας; Ας έλθη, α! ας έλθη, είπεν, όχι,
+έπαυσαν αι δυστυχίαι, εφώναξεν η Ευδοξία πίπτουσα εις την κλίνην της μητρός
+της, και σφίγξασα αυτήν εις τας αγκάλας της, είπεν. Ο πατήρ ζη, είναι ελεύθερος,
+θέλομεν τον ιδεί πάλιν. Α! μήτερ, ας λησμονήσωμεν την λύπην μας! Ο Θεός μας
+αγαπά, μας ενόνει πάλιν;</p>
+
+<p>Με φέρεις πάλιν εις την ζωήν; ηρώτησεν η Αντωνίνη τον Τιβέριον. Είναι αληθές
+τωόντι, ότι ο σύζυγός μου θριαμβεύει κατά των εχθρών του; Ο νέος
+καταθλιβόμενος, ότι έμελλε να την χαροποιήση ψευδώς, απεκρίθη, ότι τωόντι ο
+Βελισάριος ήτον ελεύθερος, ότι τον είδεν, ότι τον ωμίλησε, και ότι, νομίζων, ότι
+επέστρεψεν εις την οικογένειάν του, ήρχετο να τω προσφέρη την υπηρεσίαν του ως
+καλός γείτων.</p>
+
+<p>Η Ευδοξία, έχουσα εις τον Τιβέριον προσκολλημένους τους οφθαλμούς,
+εξεπλάγη διά την σκυθρωπότητά του, την οποίαν αυτός επάσχιζε να κρύψη.
+Φέρεις, τον είπεν, εις την εξορίαν μας ηδίστην παραμυθίαν, και όχι μόνον δεν
+χαίρεις διά το καλόν, το οποίον μας κάμνεις, αλλά φαίνεσαι, ότι έχεις ενδόμυχον
+βαθείαν λύπην· άραγε διά την αθλιότητά μας θλίβεσαι; ω! ας έλθη ο πατήρ μου ας
+απωδώση την υγείαν εις τούτο το ήμισυ του όντος του συσταίνοντος εαυτόν, και
+θέλεις ιδεί, αν ήναι χρεία πλούτου διά να ευτυχή τις.</p>
+
+<p>Η φύσις εις τας τοιαύτας στιγμάς είναι αφ' εαυτής τόσον πειστική, ώστε η
+Ευδοξία δεν εχρειάσθη άλλο, ειμή όσα ησθάνετο, διά να κατανύξη και γοητεύση
+τον Τιβέριον. Δεν είδε λοιπόν αυτός, εάν ήτον ωραία· αλλά μόνον, ότι ήτον
+ενάρετος και φιλοπάτωρ θυγάτηρ, την οποίαν η ευτυχία και η φιλοστοργία
+κατέσταινον ανωτέραν της δυστυχίας. Μη εκλαμβάνης, κυρία, την είπε, το
+αίσθημα, το οποίον δεν ημπορώ να κρύψω, ως συμπάθειαν εξυβριστικήν. Εις
+οποιανδήποτε κατάστασιν ο Βελισάριος και η οικογένειά του καταντήσουν, και
+αυτή των η δυστυχία θέλει είσθαι επίφθονος. Τι ομιλείς περί δυστυχίας; απεκρίθη
+η μήτηρ· εάν απέδωκαν την ελευθερίαν εις τον σύζυγόν μου, εγνώρισαν την
+αθωότητά του· πρέπει λοιπόν ν' απέδωκαν εις αυτόν τα αξιώματα και τα κτήματά
+του.</p>
+
+<p>Κυρία, λέγει ο Τιβέριος, ήθελα σε προξενήσει έκπληξιν σκληροτάτην, εάν σ'
+επαράσταινα την κατάστασίν του καλήν· εις μόνην την αγάπην του λαού χρεωστεί
+την ελευθερίαν του· διότι φοβούμενοι επανάστασιν, συγκατένευσαν οι εχθροί του·
+αλλά συγκατανεύσαντες εις τούτο, τον απέπεμψαν όσον το δυνατόν δυστυχή.</p>
+
+<p>Δεν με μέλει, μήτερ μου, απεκρίθη η Ευδοξία, είναι ζωντανός και φθάνει να μας
+άφησαν εδώ ολίγην γην να εργαζώμεθα, και δεν θέλομεν είσθαι ελεεινότεροι παρά
+τούτους τους γεωργούς, τους οποίους βλέπω εις τους αγρούς. Ω Θεέ! εφώναξεν ο
+νέος, η θυγάτηρ του Βελισαρίου να καταντήση εις την αναξίαν ταύτην κατάστασιν!
+και διά τι; είπεν εκείνη. Δεν ήτον αναξία των ηρώων της εναρέτου και ελευθέρας
+Ρώμης. Ο Βελισάριος δεν θέλει ερυθριάσει γενόμενος ίσος του Ρηγούλου. Η μήτηρ
+μου και εγώ αφότου εξωρίσθημεν, εμάθαμεν τας λεπτομερείς και μικράς εργασίας
+της οικίας. Ο ένδοξός μου πατήρ θέλει ενδυθή φόρεμα κλωσμένον με τας χείρας
+μου.</p>
+
+<p>Ο Τιβέριος δεν εδύνατο να κρατήση τα δάκρυα, βλέπων την αγαθήν και αθώαν
+χαράν της αξιεράστου ταύτης κόρης. Φευ! έλεγε καθ' εαυτόν· οποία τρομερά
+πληγή μέλλει να την αποσπάση από την γλυκείαν ταύτην φρεναπάτην· και με
+οφθαλμούς εστηριγμένους εις την γην, έστεκεν έμπροσθέν των, σιγών από την
+λύπην.</p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Κεφάλαιον ς'</h4>
+
+<p>
+<br />
+Αυτήν ταύτην την στιγμήν εμβαίνει ο Βελισάριος εις την αυλήν του αγροπυργίου. Ο
+πιστός Ανσέλμος τον βλέπει, προχωρεί, αναγνωρίζει τον αυθέντην του, και
+περιχαρής τρέχει εις απάντησίν του. Αλλ' αίφνης παρατηρήσας, ότι είναι τυφλός,
+Θεέ μου, είπεν, ω αγαθέ μου αυθέντα! Διά τούτο λοιπόν έζησεν ο ταλαίπωρος
+Ανσέλμος, διά να σε ιδή εις τοιαύτην κατάστασιν; εκ των λόγων των
+διακοπτομένων απ' ολολυγμούς αναγνωρίζει ο Βελισάριος τον Ανσέλμον, όστις,
+προσπεσών εναγκαλίζεται τα γόνατά του. Τον σηκόνει, τον παρακινεί να
+καταπραΰνη την λύπην του, και, χειραγωγούμενος υπ' αυτού, υπάγει προς την
+γυναίκα και την θυγατέρα του.</p>
+
+<p>Η Ευδοξία βλέπουσα αυτόν, εκβάλλει μόνον κραυγήν, και πίπτει
+λειποθυμήσασα. Η Αντωνίνα από βραδύν, ως προείπον, πυρετόν τηκομένη, ως τον
+είδεν, εξαίφνης κυριεύεται από σφοδροτάτην παραφοράν· εκπηδά από την κλίνην
+της, ισχυροποιηθείσα από την μανίαν, και αποσπασθείσα από τας χείρας του
+Τιβερίου και την νοσοκόμα, θέλει να κατακρημνισθή· η Ευδοξία αναζωογονουμένη
+από την φωνήν της μητρός της, τρέχει, την αρπάζει, και την εναγκαλίζεται. Μήτερ,
+λέγει, α! μήτερ μου, ευσπλαγχνίσου με. Αφήσατέ με ν' αποθάνω, έκραξεν η
+παραφρονήσασα αύτη γυνή. Η ζωή δεν ήθελε με χρησιμεύσει, ειμή διά να τον
+εκδικήσω, και διά να αποσπάσω την καρδίαν του. Τα θηρία! αυτή είναι η
+ανταμοιβή του! χωρίς αυτόν ποσάκις ήθελαν είσθαι καταχωσμένοι υπό τας τέφρας
+των ανακτορίων των. Το έγκλημά του είναι, ότι παρέτεινε την μυσαράν τυραννίαν
+των. . . . .  Ετιμωρήθη δι' αυτό· οι λαοί ικανοποιήθησαν. . . . . Ω την θηριωδίας! Ω
+της φρικτής ποταπότητος! . . . . .  Το στήριγμά των! Τον σωτήρα των!. . . . .  Σκληρά
+αυλή! Συνέδριον τίγρεων! Ω Θεέ! αύτη είναι η δικαιοσύνη σου; Ιδέ, ποίους αφίνεις
+να ευημερώσιν.</p>
+
+<p>Η Αντωνίνη εις την παραφοράν της ποτέ μεν εμάδιζε την κόμην, ποτέ δε
+εξέσχιζε το πρόσωπον, ποτέ δε εκτείνουσα τους τρέμοντας βραχίονάς της, έτρεχε
+προς τον σύζυγόν της, τον έσφιγγεν εις τας αγκάλας την, τον κατέβρεχε με τα
+δάκρυά της, και άλλοτε απωθούσα έντρομος την θυγατέρα της, απόθανε, την
+έλεγε, εις την ζωήν μόνοι οι κακούργοι, μόνοι οι άτιμοι ευτυχούσιν.</p>
+
+<p>Εκ ταύτης της παραφοράς έπεσεν εις θανάτου χαύνωσιν, και ατονήσασα
+ολοτελώς από τους σφοδρούς της φύσεως αγώνας, εξέπνευσε μετ' ολίγας
+ώρας.</p>
+
+<p>Γέρων τετυφλωμένος, γυνή νεκρά, θυγάτηρ απηλπισμένη, δάκρυα, κραυγαί,
+στεναγμοί, και, κολοφών των κακών, εγκατάλειψις, ερημία, και ένδεια· ιδού η
+κατάστασις εις την οποίαν παρουσιάζει η τύχη εις τους οφθαλμούς του Τιβερίου
+οίκον, όστις τριάκοντα έτη υπήρξεν ένδοξος και ευδαίμων! Α! είπεν, ενθυμηθείς
+τους λόγους σοφού τινος· ιδού λοιπόν το θέαμα, εις το οποίον ο Θεός αρέσκεται, ο
+δίκαιος παλαίων προς τον καταδιωγμόν της τύχης, και νικών αυτήν διά της
+μεγαλοψυχίας,</p>
+
+<p>Ο Βελισάριος άφησεν ελευθέραν την θλίψιν της κόρης του, και ο ίδιος
+παρεδόθη εις όλην την ιδικήν του· αλλ' αφού επλήρωσεν εις την φύσιν τον φόρον
+ψυχής αισθητικής, συνήλθεν από την αθυμίαν με ρώμην ηρωικήν.</p>
+
+<p>Η Ευδοξία απέπνιγε τους ολολυγμούς της, φοβουμένη, μήπως αυξήση την
+θλίψιν του πατρός της. Θλίβεσαι, κόρη μου, την είπε, δι' εκείνο, το οποίον μέλλει
+να μας καταστήση ευσταθείς και ανωτέρους των δυστυχιών. Η μήτηρ σου, αφού
+ετιμωρήθη διά τας πλάνας της ζωής της, απολαύει αιώνιον ειρήνην· και τώρα αυτή
+μας λυπείται, διότι είμεθα ηναγκασμένοι να επιζήσωμεν εις αυτήν. Η ψυχρά αύτη
+ακινησία, εις την οποίαν αφίνει το λείψανόν της, μηνύει την γαλήνην εις την
+οποίαν εβυθίσθη. Ιδού πώς όλα της ζωής ταύτης τα κακά είναι μάταια. Μία πνοή,
+μία στιγμή τα διασκεδάζει. Η αυλή και η αυτοκρατορία έγιναν άφαντα από τας
+οφθαλμούς της μητρός σου· και από τους κόλπους του Θεού βλέπει τον κόσμον
+τούτον ως στιγμήν τινα εις το άπειρον. Ιδού τι κάμνει εις την δυστυχίαν η
+παρηγορία η δύναμις του σοφού. — Α! δος μοι την δύναμιν ταύτης, την οποίαν η
+φύσις μ' απαρνείται, ν' ανθέξω εις τόσα δεινά. Ήθελα υποφέρει την αθλιότητα·
+αλλά να ιδώ μητέρα λατρευομένην ν' αποθάνη από λύπην εις τας αγκάλας μου! να
+σε βλέπω, πάτερ μου, εις την τρομεράν ταύτην κατάστασιν, εις την οποίαν σ' έφερε
+των ανθρώπων η σκληρότης. . . . .  Κόρη μου, την είπεν ο ήρως, αφαιρέσαντές μου
+τας οφθαλμούς, δεν έκαμαν άλλο, ειμή ό,τι το γήρας, ή ο θάνατος έμελλε να
+κάμωσιν. Όσον δε διά τα πλούτη μου, κακώς ήθελες τα απολαύσει, εάν δεν
+ήξευρες να ζήσης χωρίς αυτών. Α! μάρτυς μου ο Θεός, είπεν, ότι η λύπη μου δεν
+προέρχεται από την στέρησιν αυτών. Μη λυπήσαι λοιπόν πλέον διά τίποτε, την
+απεκρίθη ο πατήρ της, και με την χείρα του εσφόγγισε τα δάκρυά της.</p>
+
+<p>Ο Βελισάριος μαθών, ότι νέος τις άγνωστος επρόσμενε να τον ομιλήση, τον
+μετεκάλεσε, και τον ηρώτησε, διά τι ήλθε. Δεν είναι τώρα καιρός να σε προσφέρω
+παραμυθίας, τον είπεν ο Τιβέριος. Ένδοξε και δυστυχές γέρον, σέβομαι την λύπην
+σου, μετέχω αυτής, και ζητώ από τον Θεόν να με αφήση να την ανακουφίσω. Μέχρι
+δε τούτου δεν έχω άλλο να κάμνω, παρά να μιγνύω τα δάκρυά μου με όσα βλέπω
+να χύνης.</p>
+
+<p>Μετ' ολίγον ήλθεν η ώρα ν' αποδοθώσιν εις την Αντωνίνην τα οφειλόμενα της
+κηδείας, και ο Βελισάριος στηριζόμενος επί της θυγατρός του, συνώδευσε τον
+νεκρόν της γυναικός του εις τον τάφον. Η λύπη του ήρωος ήτον λύπη σοφού· ήτον
+μεγάλη, αλλ' ήσυχος, και μεγαλοπρέπειάν τινα έχουσα. Επί του προσώπου του
+εικονίζετο το πένθος, αλλά σιωπηλόν και εμβριθές. Το υψηλόν του μέτωπον, μη
+προκαλούν την ειμαρμένην, εφαίνετο εκτεθειμένον εις τας προσβολάς αυτής. Ο
+Τιβέριος αυτός παρευρέθη εις την θλιβεράν ταύτην προπομπήν· ήτο θεατής του
+κατανυκτικού πόθου, τον οποίον η Ευδοξία έδειχνε προς την μητέρα της, και
+επέστρεψε τεθλιμμένος.</p>
+
+<p>Ο Βελισάριος τότε αποτεινόμενος προς αυτόν, είπε. Γενναίε νεανία, συ είσαι, το
+βλέπω, όστις εφρόντισες να με συστήσης καθ' οδόν· ειπέ, τις είσαι, και τι δύναται
+να σε κινήση εις την γενναίαν ταύτην προς εμέ προθυμίαν σου. Ονομάζομαι
+Τιβέριος, απεκρίθη ο νέος· εστράτευσα υπό τον Ναρσήν εις Ιταλίαν, έπειτα ήμην
+εις τον πόλεμον της Κολχίδος. Είμαι δε είς των θηρευτών εκείνων, εις τους οποίας
+εζήτησες καταφύγιον, και των οποίων το απερίσκεπτον τόσον συνετώς
+περιέστειλες. Δεν ηδυνάμην να ησυχάσω κατ' εμαυτόν, εάν δεν ηρχόμην να σε
+ζητήσω συγγνώμην, και χάριν τινά έτι πολυτιμοτέραν. Είμαι πλούσιος. Ίσως τούτο
+είναι δυστυχία· αλλ' εάν ήθελες, ημπορούσε να είναι αγαθόν. Εδώ πλησίον έχω
+αγροκήπιον, και όλη η φιλοδοξία μου ήθελεν είσθαι να το καθιερώσω, καταστένον
+αυτό καταφύγιον ηρώων.</p>
+
+<p>Το προς εσέ εύστοργον σέβας μου είναι τιμή τόσον απλή, ώστε δεν ήθελα
+τολμήσει να καυχηθώ δι' αυτήν· αρκεί ν' αγαπά τις την πατρίδα, διά να γίνη
+μέτοχος της του Βελισαρίου εκπτώσεως, και να επικουφίζη αυτήν. Αλλά πόθος
+άξιος να σε κινήση εις συμπάθειαν είναι ο ιδικός μου, είναι πόθος νέου
+επιθυμούντος εμπαθώς να αξιώση την φιλίαν ήρωος, και ν' αρυσθή εκ της ψυχής
+του, ως εξ αυτής της πηγής, σύνεσιν, δόξαν και αρετήν. Τιμάς υπέρπολυ το γήρας
+μου, τον απεκρίθη ο Βελισάριος· αλλά παρατηρώ ψυχήν αγαθήν εκ της
+συμπαθείας, την οποίαν δεικνύεις εις την δυστυχίαν μου. Ταύτην την στιγμήν
+επιθυμώ να ήμαι μόνος κατ' εμαυτόν. Η κατατεταραγμένη ψυχή μου έχει χρείαν
+ησυχίας εις την σιωπήν. Αλλ' εις το εξής δέχομαι μέρος εκείνων, τα οποία με
+προβάλλεις, την ηδονήν του να ζήσωμεν ως καλοί γείτονες, και να έχωμεν σχέση
+μεταξύ μας. Αγαπώ την νεότητα· η ψυχή νεάζουσα έτι, εις ταύτην την ευδαίμονα
+ηλικίαν είναι επιδεκτική της του καλού αισθήσεως, φλέγεται και υψόνεται προς το
+μέγα, και τίποτε εισέτι δεν την κρατεί αιχμάλωτον. Έρχου να με βλέπης· μεγάλην
+ευχαρίστησιν θέλω λαμβάνει συνομιλών μετά σου.</p>
+
+<p>Εάν με νομίζης άξιον ταύτης της συνομιλίας, επανέλαβεν ο Τιβέριος, διά τι να
+μην ήμαι και άξιος να σ' έχω ολοτελώς; Οι προπάτορές μου θέλουν τιμάσθαι,
+βλέποντες την κληρονομίαν των να γίνη κτήμα σου, και την οικίαν των καταφύγιόν
+σου. Θέλεις εκεί τιμάσθαι και υπηρετείσθαι ευλαβώς παρ' όλων των περί εμέ· μετά
+σπουδής θέλουν εκπληρόνει το ευσεβές τούτο χρέος κατά το παράδειγμά μου.</p>
+
+<p>Νεανία, τα είπεν ο Βελισάριος, είσαι καλός· αλλ' ας μη κάμωμεν καμμίαν
+αφροσύνην. Ειπέ με· διότι δέκα έτη είναι, αφού ζω μακράν του κόσμου· ποίον είναι
+του πατρός σου το επάγγελμα, και ποίους περί σου έχει σκοπούς. Ημείς
+καταγόμεθα, του είπεν ο Τιβέριος, εκ μιας εκείνων των οικογενειών, τας οποίας ο
+Κωνσταντίνος εκάλεσεν από την Ρώμην, και προς τας οποίας έκαμε μεγάλας
+ευεργεσίας. Ο πατήρ μου υπηρέτησεν επί του Ιουστίνου με ικανήν υπόληψιν.
+Ετιμάτο και ηγαπάτο από τον δεσπότην του. Επί του νέου βασιλέως επροτιμήθησαν
+άλλοι αντ' αυτού, το οποίον νομίσας άδικον, απεμακρύνθη. Μετενόησεν έπειτα,
+και έχει δι' εμέ τόσην φιλοτιμίαν, όσην διά τον εαυτόν του δεν είχεν. Αρκεί, τον
+είπεν ο Βελισάριος. Δεν θέλω να προξενήσω κανέν εμπόδιον εις την προχώρησιν
+του υιού του. Ακολουθών της καρδίας σου την κίνησιν, δεν αισθάνεσαι άλλο παρά
+την ηδονήν του να ήσαι γενναίος· και τωόντι τούτο είναι ηδονικόν. Αλλά βλέπω, ότι
+διά σε είναι επικίνδυνον το να εμπλεχθής εις την δυστυχίαν εξωρισμένου. Φίλε
+μου, είτε δίκαιον έχει η αυλή, είτε άδικον, δεν διορθόνεται. Λησμονεί τον ένοχον,
+τον οποίον ετιμώρησεν, αλλά μισεί πάντοτε τον αθώον, τον οποίον εθυσίασε, διότι
+τ' όνομά του μόνον είναι όνειδος, η δε ύπαρξίς του, θλίβει ως ο έλεγχος της
+συνειδήσεως τους διώκτας του. Πασχίζω, είπεν ο νέος, να δικαιολογήσω την
+διαγωγήν μου. Ο αυτοκράτως ενδεχόμενον να ηπατήθη, αλλ' αρκεί να του δείξη τις
+την αλήθειαν.</p>
+
+<p>Δεν πρέπει ούτε να συλλογισθής περί τούτου, είπεν ο ήρως· το κακόν έγινεν·
+είθε να το λησμονήση προς ησυχίαν του γήρατός του!</p>
+
+<p>Γενού λοιπόν έτι γενναιότερος, είπεν ο Τιβέριος, απάλλαξέ τον από το αιώνιον
+όνειδος του, ότι σε άφησε να κατατήκεσαι εις την ταλαιπωρίαν. Η αναξία
+κατάστασις, εις την οποίαν σε βλέπω, είναι θέαμα άτιμον εις την ανθρωπότητα,
+αισχρόν εις τον θρόνον, υβριστικόν εις τους χρηστούς άνδρας και φοβερόν εις τους
+ομοίους σου.</p>
+
+<p>Εκείνοι, τους οποίους θέλει φοβίσει, δεν είναι όμοιοί μου, απεκρίθη. Εγώ
+νομίζω μάλιστα, ως συ, ότι η κατάστασις μου δύναται να εμπνεύση αγανάκτησιν
+άμα και έλεος· ο ταλαίπωρος τυφλός δεν ημπορεί να κινήση εις υποψίαν, αλλ' εις
+συμπάθειαν· όθεν ο σκοπός μου είναι να κρύπτωμαι· εάν δε εφανερώθην εις τους
+φίλους σου, την αφροσύνην ταύτην μ' έκαμε να πράξω η προς τας αστοχάστους
+νέους ανυπομονησία μου. Αυτή θέλει είσθαι η τελευταία και καταφύγιόν μου ο
+τάφος· υγίαινε. Ο αυτοκράτωρ ενδέχεται να μην ηξεύρη, ότι οι Βούλγαροι είναι εις
+την Θράκην· μη αμελήσης να του το ειδοποιήσης.</p>
+
+<p>Ο νέος ανεχώρησε πολύ λυπημένος, διότι δεν ηδυνήθη να επιτύχη καλήτερα,
+και ανήγγειλεν εις τον αυτοκράτορα, όσα τον είχεν ειπεί ο Βελισάριος. Ο
+Ιουστινιανός εξέπεμψε στρατεύματά τινα, και μετ' ολίγας ημέρας εβεβαιώθη, ότι οι
+Βούλγαροι εδιώχθησαν. Τώρα, είπεν εις τον Τιβέριον, ημπορούμεν ασφαλώς να
+ιδώμεν τον δυστυχή εκείνον γέροντα· Εγώ θέλω ονομάζεσθαι πατήρ σου, και
+πρόσεξε μη ειπής τίποτε, το οποίον να μας προδώση. Εις το ήμισυ του δρόμου, του
+φέροντος εις το καταφύγιον του Βελισαρίου, ήτο ο τόπος, όπου ο αυτοκράτωρ
+διαφεύγων των αυλικών τα βλέμματα, υπήγε να τον ίδη την επαύριον.</p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Κεφάλαιον Ζ'.</h4>
+
+<p>
+<br />
+Ιδού λοιπόν πού κατοικεί εκείνος, όςτις τοσάκις με κατέστησεν νικητήν· είπεν ο
+Ιουστινιανός προχωρών υπό στοάν παλαιάν και σεσαθρωμένην. Ο Βελισάριος, όταν
+έφθασαν αυτού, εσηκώθη να τους υποδεχθή. Ο αυτοκράτωρ, βλέπων, εις ποίαν
+κατάστασιν έφερε τον σεβάσμιον γέροντα, συνεταράχθη από αίσχος και επιπλήξεις
+της συνειδήσεως, έκβαλε θλιβεράν κραυγήν, και, στηριζόμενος εις τον Τιβέριον,
+εκάλυψε τα όμματά του με τας χείρας του, ως ανάξιος να βλέπη το φως, το οποίον
+ο Βελισάριος δεν έβλεπε πλέον. Οποίαν κραυγή ακούω; ηρώτησεν ο γέρων. Σε
+φέρω τον πατέρα μου, είπεν ο Τιβέριος, τον οποίον η δυστυχία σου φέρει εις
+μεγάλην κατάνυξη. Πού είναι; είπεν ο Βελισάριος, εκτείνας τας χείρας του. Ας
+πλησιάση να τον εναγκαλισθώ, διότι έχει υιόν ενάρετον. Ο Ιουστινιανός ηναγκάσθη
+να δεχθή τους ασπασμούς του Βελισαρίου· και αισθανθείς, ότι πιέζεται εις τας
+αγκάλας του, συνεκινήθη τόσον σφοδρώς, ώστε δεν ηδυνήθη να κρατήση τους
+λυγμούς και τα δάκρυα. Μετρίασε, τον είπεν ο ήρως, την υπερβολικήν ταύτην
+συμπάθειαν· δεν είμαι ίσως τόσον δυστυχής, όσον σε φαίνομαι. Ας ομιλήσωμεν
+περί του νέου τούτου, όστις θέλει σε παρηγορεί εις το γήρας σου. Ναι, είπεν ο
+αυτοκράτωρ, διακοπτόμενος εις πάσαν λέξιν· ναι . . . . εάν με δίδης την άδειαν, ας
+έρχεται να συλλέγη τον καρπόν των διδασκαλιών σου. Και τι δύναμαι να τον
+διδάξω περισότερον, παρά το οποίον πατήρ συνετός και χρηστός ανήρ τον εδίδαξε
+προ εμού; ό,τι ίσως γνωρίζω ολιγώτερον, είπεν ο αυτοκράτωρ, τούτο είναι η αυλή,
+ο τόπος, όπου μέλλει να ζήση· προ πολλού δε έχω τόσον ολίγην με τους
+ανθρώπους συγκοινωνίαν, ώστε ο κόσμος είναι εις εμέ τόσον νέος, όσον εις αυτόν.
+Αλλά συ, όστις είδες τα πράγματα τόσον ποικιλόμορφα, πόσον θέλεις τον βοηθήσει
+με τας διδασκαλίας σου! Εάν θέλη να μάθη, πώς να κάμη σταθεράν την τύχην,
+κακώς ποιών θέλει προσδράμει εις εμέ, είπεν ο Βελισάριος, καθώς βλέπετε. Εάν
+όμως θέλης να ήναι μόνον χρηστός ανήρ εκτιθέμενος εις πάντα κίνδυνον, από εμέ
+είναι τις ωφέλεια. Είναι καλών γονέων, το κυριώτερον. Αληθινά, είπεν ο
+Ιουστινιανός, η ευγένειά του είναι αρχαία. — Δεν εννοώ τούτο· αλλά και τούτο
+είναι πλεονέκτημα, εάν δεν το καταχράται τις. Ηξεύρεις, ω νέε, εξηκολούθησεν ο
+Βελισάριος, τι είναι η ευγένεια; Είναι προκαταβολαί, τας οποίας σας δίδει η πατρίς,
+κατά την υπόσχεσιν των προγόνων σας, ελπίζουσα, ότι θέλετε είσθαι εις
+κατάστασιν να φυλάξετε την τιμήν των εγγυητών σας. Και αι προκαταβολαί αύται,
+είπεν ο αυτοκράτωρ, ενίοτε κινδυνεύουσι. Δεν βλάπτει, είπεν ο γέρων· εκ τούτου η
+διάταξις δεν είναι ολιγώτερον ωφέλιμος. Νομίζω, ότι, όταν βρέφος εξ ευγενών
+γονέων γεννάται ασθενές, γυμνόν, άπορον, αναίσθητον, ως ο υιός του γεωργού,
+νομίζω, ότι βλέπω την πατρίδα προσερχομένην να το δεχθή και λέγουσαν προς
+αυτό· Τέκνον, σε ασπάζομαι, σε, όστις θέλεις αφοσιωθή εις εμέ, σε, όστις θέλεις
+φανή ανδρείος, γενναίος, μεγάλόψυχος, ως οι γονείς σου. Ούτοι σε άφησαν το
+παράδειγμά των· εις τούτο εγώ προσθέτω τα προτερήματα και τον βαθμόν των,
+διπλήν αιτίαν ν' αποκτήσης τας αρετάς των. Ομολόγησε, εξηκολούθησεν ο γέρων,
+ότι μεταξύ των δημοσιωτάτων τελετών δεν είναι αυτής μεγαλοπρεπεστέρα.</p>
+
+<p>Αυτό είναι πολύ, είπεν ο Ιουστινιανός. Όταν θέλη τις να υψόνη τας ψυχάς,
+πρέπει να ενεργή μεγαλοπρεπώς. Και έπειτα νομίζεις, ότι δεν υπάρχει οικονομία
+εις την μεγαλοπρέπειαν ταύτην; Α! εάν αυτή εγεννούσε μόνον δύο ή τρείς
+μεγάλους άνδρας εις εκάστην γενεάν, η πολιτεία δεν ήθελεν έχει αιτίας
+παραπόνων, ήθελεν ανταμείβεσθαι καλά! φίλε μου, είπεν, εις τον νέον· πρέπει να
+ήσαι είς εξ εκείνων, οίτινες ανταμείβουν αυτήν. Τότε αποτεινόμενος προς τον
+αυτοκράτορα, είπε. «Μ' έδωκες την εξουσίαν να τον ομιλώ ως πατήρ;» Ω! σε
+παρακαλώ θερμώς, είπεν ο Ιουστινιανός. Πίστευσε λοιπόν, υιέ μου, κατά πρώτον,
+ότι η ευγένεια είναι φλοξ, ήτις διαδίδεται, αλλά μαραίνεται ευθύς, ως λείψει η
+τροφή. Ενθυμού τους προγόνους σου, επειδή ούτοι είναι εις σε παραδείγματα,
+αλλά πρόσεξε, μη νομίσης, ότι η φύσις παρέδωκεν εις εσέ την δόξαν ως
+κληρονομίαν, την οποίαν χεωστείς ν' απολαύης. Φυλάξου από την ζηλότυπον και
+ανυπόμονον εκείνην υπερηφάνειαν, ήτις, στηριζομένη εις όνομα απλούν, θέλει να
+υποκύπτωσιν εις αυτήν τα πάντα, και αγανακτεί διά τας διδομένας εις την αξίαν
+προτιμήσεις· επειδή η φιλοτιμία έχει ψευδές πρόσχημα ευγενείας, ευκόλως
+προχωρεί εις την καρδίαν ανθρώπου ευγενούς, αλλά το πάθος τούτο εις τας
+υπερβολάς του γίνεται χαμερπές, ως και παν άλλο. Νομίζεις σεαυτόν υψηλόν, διότι
+υποβιβάζεις εις σεαυτόν όλα του χρηστού ανδρός τα καθήκοντα. Εάν δε θέλης να
+μάθης τι κάμνεις, παρατήρησε αρπακτικόν τι πτηνόν περιπτάμενον εις την πεδιάδα,
+και εκλέγον με άπληστον όμμα μεταξύ χιλίων τρεμόντων ζώων εκείνο, το οποίον
+του αρέσει να φάγη· παρομοίως και η φιλοδοξία σκέπτεται, όταν εξυπνισθή, ποίαν
+αρετήν να θυσιάση. Αι, φίλε μου, η φιλαυτία, τούτο το τόσον φυσικόν πάθος,
+γίνεται σκληρότατον εις άνθρωπον δημόσιον, άμα καταντήση σφοδρόν. Είδον
+ανθρώπους, οίτινες, διά να προβιβασθώσιν, ήθελαν εκθέσει εις κινδυνον
+ολόκληρον στράτευμα και την τύχην ολοκλήρου κράτους. Φθονούντες τα
+ευτυχήματα τα μη χρεωστούμενα εις αυτούς, φοβούνται πάντοτε μη τους
+αφαιρέσωσι την τιμήν πράξεώς τινος λαμπράς. Εάν ετόλμων μάλιστα, ήθελαν κάμει
+να αποτύχωσιν εκείνοι, ως αυτουργοί των οποίων δεν δοξάζονται. Το κοινόν καλόν
+είναι εις αυτούς δυστυχία, εάν δεν αποδίδεται εις αυτούς. Ούτοι είναι το
+κινδυνωδέστατον των ανθρώπων είδος, είτε εις τας βουλάς, είτε εις τα
+στρατεύματα. Ο χρηστός ανήρ εκτελεί το χρέος του μη παρατηρών περί εαυτόν. Ο
+Θεός και η ψυχή του είναι μάρτυρες, την μαρτυρίαν των οποίων αυτός θέλει
+αξιωθή. Ειλικρινής προαίρεσις, κατ' επίγνωσιν ευψυχία, ζήλος πρόθυμος εις
+σύμπραξιν του αγαθού, ταύτα είναι της μεγάλης ψυχής τα σημεία. Ο φθόνος, η
+ματαιοφροσύνη, η υπερηφάνεια, όλα ταύτα είναι μικρά και ουτιδανά. Όχι μόνον
+δεν πρέπει ν' απαιτής εκείνο, του οποίου δεν είσαι άξιος, αλλά πρέπει και ν'
+απαρνήσαι εκείνο, του οποίου είσαι άξιος. Πρέπει να υποθέτης τον κυριάρχην
+υποκείμενον εις απάτην· διότι είναι άνθρωπος· νόμιζε ως πολλά δυνατόν, ότι η
+πατρίς σου και οι σύγχρονοί σου σε κρίνουν τόσον κακώς, ως εκείνος, και ότι οι
+μεταγενέστεροι δεν θέλουν είσθαι δικαιότεροι. Τότε πρέπει να συμβουλευθής τον
+εαυτόν σου, και να τον ερωτήσης. Εάν εκαταντούσα εις την κατάστασιν του
+Βελισαρίου, ήθελα άραγε παρηγορείσθαι διά της αθωότητός μου, και της
+αναμνήσεώς του, ότι επλήρωσα το χρέος μου; Εάν δεν έχης σταθερώς
+εκτελεσμένην ταύτην την απόφασιν, ζήσε ζωήν ιδιωτικήν, διότι θέλεις πράξει
+ανάξια του ονόματός σου.</p>
+
+<p>Αι, παρά πολλά απαιτείς από τους ανθρώπους, είπεν ο Ιουστινιανός στενάξας
+βαθέως, το δε παράδειγμά σου είναι τρομερόν. Είναι τρομερόν εκ της πρώτης
+όψεως, είπεν ο γέρων, πολύ όμως ολιγώτερον, όταν τις σκεφθή περί τούτου. Διότι,
+τέλος πάντων, ας υποθέσωμεν, ότι ο πόλεμος, η νόσος ή το γήρας ήθελαν με
+στερήσει την όρασιν, τούτο ήθελεν είσθαι δυστύχημα πολλά φυσικόν, το οποίον
+δεν ήθελε σας εκπλήξει. Τι δε! των ανθρώπων τα ελαττώματα δεν είναι εις την
+τάξιν των πραγμάτων, ως ο ερημώσας την αυτοκρατορίαν λοιμός; Τι διαφέρει το
+όργανον, το οποίον η φύσις μεταχειρίζεται προς εξουδένωσιν ημών; Η οργή του
+αυτοκράτορος, το βέλος του εχθρού, είς κόκκος άμμου, όλα είναι ίσα. Εκτιθέμενοι
+εις του κόσμου την σκηνήν, πρέπει να προσμένωμεν και τας μεταβολάς της. Συ
+αυτός διορίζων τον υιόν σου εις τα πολεμικά, δεν έβαλες προ οφθαλμών σου μύρια
+συμβεβηκότα επικίνδυνα; Λοιπόν συναρίθμησε με αυτά τας προσβολάς του
+φθόνου, τας ενέδρας της προδοσίας και της συκοφαντίας και εάν ο υιός σου
+φθάση εις την ηλικίαν μου χωρίς να περιπέση εις αυτά, θέλεις ευρεί, ότι εστάθη
+ευτυχής. Πάντα εις την ζωήν είναι συγκερασμένα. Με βλέπεις τώρα τυφλόν και
+πτωχόν, και κατοικούντα εις ερείπια. Αλλ' ενθυμήσου τας εις διάστημα τριάκοντα
+ετών νίκας και ευτυχίας, και θέλεις ευχηθή εις τον υιόν σον του Βελισαρίου την
+τύχην. Συ μεν έχεις τας μερίμνας πατρός, αλλ' εγώ νομίζω, ότι ο υιός σου με φθονεί
+έτι. Βέβαια, έκραξεν ο Τιβέριος. Αλλά πολύ ολιγώτερον, είπεν ο αυτοκράτωρ,
+πρέπει να φθονή όχι τόσον τας ευτυχίας σου, όσον την καρτερίαν, με την οποίαν
+υπομένεις την δυστυχίαν σου. Καρτερία χρειάζεται αναμφιβόλως, είπεν ο
+Βελισάριος, και δεν αρκεί η προς καταφρόνησιν του θανάτου καρτερία· αυτό είναι
+ανδρία στρατιώτου. Η του στρατηγού καρτερία συνίσταται εις το να ήναι ανώτερος
+παντός περιπτώματος. Ηξεύρεις, δι' εμέ ποίος είναι ο γενναιότατος των ανθρώπων;
+Ο επιμένων εις την εκπλήρωσιν του χρέους του και με της δόξης του τον κίνδυνον
+αυτόν· ο συνετός εκείνος και σταθερός Φάβιος, όστις αφίνει να ομιλώσι
+καταφρονητικώς περί της βραδύτητός του, δεν αλλάσσει ποσώς διαγωγήν, και όχι
+ο αδύνατος και ματαιόφρων Πομπήιος, όστις προτιμά να ρίψη εις κίνδυνον την
+τύχην της Ρώμης και του κόσμου όλου, παρά να υποφέρη έν σκώμμα. Εις τας
+πρώτας κατά των Περσών εκστρατείας μου, αι καταλαλιαί των απερισκέπτων του
+στρατού μου μ' έκαμαν να συγκροτήσω μάχην, την οποίαν μήτ' έπρεπε, μήτ' ήθελα
+ποτέ να διακινδυνεύσω· ενικήθην. Ποτέ δεν θέλω συγχωρήσει διά τούτο εμαυτόν,
+όστις αφίνει να εξαρτώνται αι πράξεις του από την γνώμην των άλλων ποτέ δεν
+δύναται να εμπιστευθή εαυτόν. Και τι ηθέλαμεν γίνει, εάν, διά να ήμεθα
+καλοκάγαθοι, έπρεπε να προσμένωμεν αιώνα αδέκαστον και ηγεμόνα
+αναμάρτητον; Προχώρει λοιπόν σταθερώς. Η συκοφαντία και η αχαριστία σε
+προσμένουν ίσως εις το τέλος του σταδίου σου· αλλ' εκεί ομού με αυτάς είναι η
+ώρα, και αν δεν ήναι αυτή, η αρετή είναι αντ' αυτής· μη φοβού· αύτη ποτέ δεν
+θέλει σε λείψει, θέλει σε ακολουθήσει και εις το μέσον αυτό της αθλιότητος και
+ταπεινώσεως. Α! φίλε μου, εάν ήξευρες πόσον έν μειδίαμα της αρετής είναι
+ηδύτερον παρ' όλας της τύχης τας φιλοφροσύνας!</p>
+
+<p>Με φέρεις εις κατάνυξιν, είπεν ο Ιουστινιανός, κινηθείς εις οίκτον, και
+εντραπείς. Πόσον ο υιός μου είναι ευτυχής, δυνάμενος εγκαίρως να διδαχθή τα
+υψηλά ταύτα μαθήματα! Α! διά τι τούτο το διδασκαλείον να μην ήναι
+διδασκαλείον των ηγεμόνων!. Ας αφήσωμεν τους βασιλείς, είπεν ο Βελισάριος·
+είναι πλέον αξιοθρήνητοι παρά ημείς. Είναι αξιοθρήνητοι, είπεν ο Ιουστινιανός,
+μόνον διότι δεν έχουν παντελώς φίλους, ή έχουν, όχι όμως τόσον συνετούς, τόσον
+γενναίους, ώστε να χρησιμεύσωσιν ως οδηγοί αυτών. Ο υιός μου εγεννήθη διά να
+ζήση εις την αυλήν. Ίσως ποτέ, εισαχθείς εις τα βουλευτήρια, ή εις την οικειότητα
+του βασιλέως, εύρη την περίστασιν να μεταχειρισθή τας διδασκαλίας σου προς
+ευδαιμονίαν του κόσμου. Μη παραμελήσης να τον καταστήσης μεγαλόψυχον,
+εκπαιδεύων αυτόν την υψηλήν του βασιλεύειν επιστήμην. Δίδαξέ τον, όπως
+επεθύμεις να ήναι διδαγμένος ο φίλος μονάρχου. Ο Ιουστινιανός μέλλει να καταβή
+εις τον τάφον. Αλλ' ο διάδοχός του, ευτυχέστερος αυτού, θέλει ίσως έχει φίλον του
+τον μαθητήν του Βελισαρίου. Φευ, είπεν ο γέρων, διά τι να μη δύναμαι άπαξ έτι,
+πριν αποθάνω, να ωφελήσω την πατρίδα μου! Αλλ' όσα η πείρα και η σκέψις μ'
+εδίδαξαν, θέλουν νομίζεσθαι του γήρατος ονειροπολήματα. Και τωόντι εις την
+θεωρίαν όλα κάλλιστα διοικούνται· αι δυσκολίαι εξαλείφονται· αι περιστάσεις
+έρχονται εις αρμόδιον καιρόν, και συνδυάζονται κατ' ευχήν· κάμνει ό,τι θέλη τις
+τους ανθρώπους και τα πράγματα· αυτός εκείνος υποθέτει εαυτόν ελεύθερον από
+πάθη και αδυναμίας· πάντοτε έμπειρον, πάντοτε συνετόν, σταθερόν επίσης και
+μετριοπαθή. Ηδεία και απατηλή φρεναπάτη, την οποίαν μικρά δοκιμασία ταχέως
+ήθελεν αφανίσει, εάν λάβη τις εις τας χείρας τας ηνίας της πολιτείας! Και αύτη η
+φαντασία έχει την ωφέλειάν της, είπεν ο νέος· διότι η περί του ενδεχομένου
+καλλίστου φαντασία γίνεται παράδειγμα του καλού. Το επιθυμώ, είπεν ο
+Βελισάριος, αλλά δεν τολμώ να το ελπίσω. Η κακίστη των πραγμάτων κατάστασις
+ευρίσκει παντού θιασώτας επιθυμούντας διατήρησιν αυτής. Και εγώ σε
+αποκρίνομαι, είπεν ο αυτοκράτωρ, ότι οι καρποί της σοφίας σου ποτέ δεν θέλουν
+μείνει ατελεσφόρητοι, εάν τους εμπιστευθής εις του υιού μου τον ζήλον. Είσαι
+άξιος, είπεν ο ήρως, να σε μιλήσω ειλικρινώς. Αλλ' απαιτώ από σε την υπόσχεσιν να
+μη κοινοποίησης επί της βασιλείας ταύτης τίποτε αφ' όσα συνομιλούμεν. Διά τι;
+ηρώτησεν ο Ιουστινιανός. Διά να μη λυπήσω με τας θλιβεράς μου σκέψεις, είπεν ο
+Βελισάριος, γέροντα αισθανόμενον υπερβολικά τα κακά, τα οποία δεν δύναται να
+θεραπεύση.</p>
+
+<p>Οποία καταισχύνη, έλεγεν ο αυτοκράτωρ αναχωρών, ότι εφάνην αχάριστος εις
+τοιούτον άνδρα! Φίλτατε Τιβέριε, ιδού πώς μας απατώσι, πώς μας καταστένωσιν
+ακουσίως αδίκους.</p>
+
+<p>Την νύκτα, την ακόλουθον ημέραν τίποτε δεν έβλεπεν εις την αυλήν του, ειμή
+την εικόνα του Βελισαρίου· προς το εσπέρας δε την αυτήν ώραν υπήγε να
+ανανεώση την λύπην του.</p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Κεφάλαιον H'</h4>
+
+<p>
+<br />
+Ο Βελισάριος επεριπάτει με τον οδηγόν του εις την οδόν. Ευθύς ως τον διέκρινεν ο
+αυτοκράτωρ εκατέβη από την άμαξάν του, και προσελθών προς αυτόν είπε· Μας
+ευρίσκεις βυθισμένους εις βαθείας σκέψεις. Βλέπων την αδικίαν, την οποίαν να
+πράξη κατέπεισαν τον δυστυχή γέροντα, όστις σε κατεδίκασεν, εσκεπτόμην με τον
+υιόν μου περί των κινδύνων της υπερτάτης εξουσίας, και τον έλεγα, ότι ήτο πολύ
+παράδοξον, πώς πλήθος ανθρώπων ελευθέρων δύναται ομοφώνως να εγχειρίσει
+την τύχην του εις τας χείρας ενός μόνου ανθρώπου, ασθενούς και φθαρτού ως
+αυτοί, ευεξαπατήτου και του οποίου η ακαριαία πλάνη δύναται να γίνη τόσον
+ολεθρία! Και νομίζεις, είπεν ο Βελισάριος, ότι Γερουσία, ότι λαός εν συνελεύσει
+είναι δικαιότερος και πλέον αλάνθαστος; Μήπως επί της βασιλείας ενός μόνον
+εξωρίσθησαν οι Κάμιλλοι, οι Θεμιστοκλείς, οι Αριστείδαι; Πολυπλασιάζοντες τα
+ελατήρια της κυβερνήσεως, πολυπλασιάζομεν τας κακίας· διότι καθείς εισάγει εις
+αυτήν τας ιδέας του. Δεν επροτίμησαν λοιπόν αλόγως την απλουστέραν. Αι
+πολιτείαι είτε κατεκτήθησαν, είτε εθεμελιώθησαν, είτε εις την χρηστότητα των
+νόμων έχουν την ελπίδα των, είτε εις την δύναμιν των όπλων, κατά φυσικόν λόγον,
+ο σοφώτατος, ο ανδρειότατος, ο εμπειρότατος ανήρ, έλαβε την διαχείρισιν των
+πραγμάτων διά της πλειοψηφίας. Όθεν θαυμάζω όχι, ότι πλήθος τι εν συνελεύσει
+ηθέλησε ποτέ να εμπιστευθή εις ένα μόνον την του κυβερνάν το όλον φροντίδα,
+αλλά ότι είς μόνος ηθέλησέ ποτε ν' αναδεχθή την επίπονον ταύτην φροντίδα. Δεν
+εννοώ τούτο, είπεν ο Τιβέριος. Διά να το εννοήσης, είπεν ο γέρων, υπόθεσε τον
+εαυτόν σου εις τον τόπον του λαού και του ηγεμόνος εις ταύτην την υπερτάτην
+αρχαιρεσίαν. Τι εκθέτομεν εις κίνδυνον; έπρεπε να ειπή ο λαός· τι εκθέτομεν εις
+κίνδυνον εκλέγοντες βασιλέα; Τα αγαθά όλων των άλλων κάμνομεν ιδικά του· τας
+δυνάμεις της πολιτείας δυνάμεις του· συνάπτομεν την δόξαν του με την ευημερίαν
+μας· ως κυριάρχης, θέλει υπάρχει μεθ' ημών και δι' ημών· δεν χρειάζεται λοιπόν
+άλλο, ειμή ν' αγαπά εαυτόν διά ν' αγαπά τους υπηκόους του, και να αισθάνεται τα
+συμφέροντά του, διά να ήναι ευεργετικός και δίκαιος. Τοιαύτη ήτο η ευπιστία των.
+Δεν ελογίσθησαν, είπεν ο Ιουστινιανός, τα πάθη και τας πλάνας, τα οποία ήθελαν
+περιστοιχίζει του ηγεμόνος την ψυχήν. Τίποτε δεν είδαν, είπεν ο Βελισάριος, παρά
+την αδιαίρετον μονάδα του συμφέροντος, του μεταξύ μονάρχου και έθνους.
+Ενόμισαν ως αδύνατον να ήναι ποτέ το έν μέρος μ' ευχαρίστησιν και αταραξίαν
+ψυχής εχθρός του άλλου. Η τυραννία τους εφάνη είδος αυτοχειρίας, ή παραφοράς,
+ήτις μόνον δύναται να ήναι αποτέλεσμα παραφροσύνης. Όταν δε ο ηγεμών πέση
+εις ταύτην την φρενίτιδα, οχυρόνονται από την εσκεμμένην και σοφήν βούλησιν
+του νομοθέτου, διά να την αντιτάξωσι κατά της τυφλής και προληπτικής
+βουλήσεως ανθρώπου εχθρού του εαυτού του. Καλά προενόησαν, ότι έπρεπε να
+φοβώνται πλήθος ανθρώπων φιλοκάκων, αλλά δεν αμφίβαλαν, ότι αυτή η
+συμμαχία, ήτις πάντοτε συνίσταται από τους ολιγωτέρους, δεν θέλει ευκόλως
+καταστείλει το καταπληκτικόν πλήθος ανδρών φιλοκάλων, αρχηγός των οποίων
+ήθελεν είσθαι πάντοτε ο ηγεμών. Και τωόντι, προ της δοκιμασίας, τις ήθελέ ποτε
+δυνηθή να προβλέψη, ότι ήθελαν υπάρχει βασιλείς τόσον ανόητοι, ώστε ν'
+αποχωρισθώσιν από τους υπηκόους των και να ενωθώσι με τους εχθρούς των;
+Τούτο είναι τόσον ακατάληπτος της φύσεως και του ορθού λόγου ανατροπή, ώστε
+χρεία να το ίδη τις διά να το πιστεύση.<br />
+&nbsp;<br />
+Όσον δι' εμέ, ευρίσκω απλούστατον το να μη το ελπίζη τις. Αλλ' η εκλογή ενός
+μόνου προς διοίκησιν όλων, τούτο εις τον εκλεγόμενον έπρεπε να εμπνέη φόβον.
+Εάν ο πατήρ, ο έχων πέντε ή έξ παίδας ν' αναθρέψη, να υπανδρεύση, να
+καταστήση ευτυχείς εις το επάγγελμά των, τόσον δυσκολεύεται να κοιμηθή
+ήσυχος, τι ήθελεν ακολουθήσει εις πατέρα τοσούτων εκατομμύρων παίδων.</p>
+
+<p>Υπόσχομαι, έπρεπε να είπη καθ' εαυτόν, να ζω μόνον υπέρ του λαού μου·
+θυσιάζω την ανάπαυσίν μου διά την ησυχίαν του· και υποχρεούμαι να τους δώσω
+νόμους ωφελίμους και δικαίους, και να μην έχω γνώμην ασύμφωνον με τους
+νόμους τούτους. Όσον δυνατώτερον με κατασταίνει ο λαός, τόσον ολιγωτέραν
+ελευθερίαν με αφίνει, όσον δε περισσότερον παραδίδεται εις εμέ, τόσο
+περισσότερον μ' ελκύει προς εαυτόν· χρεωστώ εις αυτόν λόγον των αδυναμιών,
+των παθών, των πλανών μου. Δίδω εις αυτόν δικαιώματα εις παν ό,τι είμαι· τέλος
+απαρνούμαι εμαυτόν, άμα δεχθώ να βασιλεύσω· ο δε ιδιώτης εξουδενούται διά να
+παραχωρήση εις τον βασιλέα όλην του την ψυχήν. Γνωρίζεις αφοσίωσιν
+γενναιοτέραν και εντελεστέραν; Ούτως όμως διελογίζετο ο Αντωνίνος, ο Μάρκος
+Αυρήλιος. Δέν έχω τίποτε ιδικόν μου, έλεγεν ο πρώτος. Και αυτό το ανάκτορον δεν
+ανήκει εις εμέ, έλεγεν ο άλλος. Και οι όμοιοί των εσυλλογίζοντο ως ούτοι.</p>
+
+<p>Η των χυδαίων ματαιοφροσύνη δεν θεωρεί άλλο εις την υπερτάτην εξουσίαν
+παρά τας μικράς ηδονάς, αι οποίαι την θέλγουν, και την εμπνέουν φθόνον,
+ανάκτορα, αυλήν, τιμάς, και την πομπήν εκείνην, την οποίαν ενόμισαν, ότι πρέπει
+ν' αποδίδωσιν εις την εξουσίαν, διά να την κάμωσι σεβασμιωτέραν. Αλλά μ' όλα
+ταύτα, πάντοτε σχεδόν είναι άνθρωπος πλήρης φροντίδων· κατατήκεται από
+ανησυχίας, θύμα των καθηκόντων του, εάν τα εκπληρόνη ακριβώς, και
+καταφρονούμενος, εάν τ' αμελή, και μισούμενος, εάν τα προδίδη,
+στενοχωρούμενος, ενοχλούμενος, και εις το αγαθόν και εις το κακόν, έχων εξ ενός
+μέρους τας κατατηκούσας μερίμνας και τας αφορήτους αγρυπνίας· εξ άλλου δε την
+προς εαυτόν αηδίαν, και τον κόρον όλων των αγαθών. Ιδού ποία είναι η κατάστασίς
+του. Καλά έκαμαν ό,τι ημπόρεσαν διά να αξισώσωσι τας ηδονάς του με τους
+κόπους του· αλλ' οι κόποι του είναι άπειροι, αι δε ηδοναί του περιορίζονται εις τον
+στενόν των καθηκόντων του κύκλον. Όλη της πολυτελείας η τέχνη δεν δύναται να
+τον χαρίση νέα αισθητήρια, και ενώ αι ηδοναί τον προσκαλούν πανταχόθεν, η
+φύσις του τας απαγορέυει, και η αδυναμία του τας φεύγει. Ούτω παν το περί αυτόν
+περιττεύον είναι ανωφελές δι' αυτόν· το ευρύχωρον ανάκτορον δεν είναι άλλο
+παρά κενόν απέραντον, όπου αυτός κατέχει μικράν μόνον γωνίαν. Υπό τα πορφυρά
+παραπετάσματα, και τα χρυσά φατνώματα, ματαίως ζητεί τον εις την καλύβην ηδύν
+ύπνον του γεωργού· εις την τράπεζάν του ο μονάρχης αηδιάζει άμα ως άνθρωπος
+χορτάση.</p>
+
+<p>Καταλαμβάνω, είπεν ο Τιβέριος, ότι ο άνθρωπος είναι τόσον αδύνατος, ώστε
+δεν δύναται ν' απολαύη όλα, οπότε έχει όλα αφθόνως· αλλά δεν ημπορεί τις να
+εκλέξη από αυτά; Αι νεανίσκε, έκραζεν ο Βελισάριος, δεν γνωρίζεις την νόσον του
+κόρου· αύτη είναι η ολεθριωτάτη χαύνωσις, εις την οποίαν η ψυχή δύναταί ποτε να
+πέση. Και εξεύρεις, ποία είναι η αιτία ταύτης; Η εύκολος απόλαυσις πάντων, ήτις
+κάμνει να μην αισθάνεταί τις τίποτε. Η επιθυμία δεν έχει καιρόν να έλθη, ή
+ερχομένη συμπνίγεται από την αφθονίαν των αγαθών, τα οποία κουράζουν αυτήν.
+Η τέχνη μεταχειρίζεται όλα τα ελατήριά της διά να ζωπυρήση τας σβεσθείσας
+ορέξεις· αλλά της ψυχής η αισθητικότης ημβλύνθη, και μη έχουσα της χρείας το
+κέντρον, δεν γνωρίζει ούτε το θέλγητρον ούτε την τιμήν της ηδονής.</p>
+
+<p>Αλλοίμονον εις τον έχοντα όλα ως επιθυμεί! η έξις η καταστένουσα τόσον
+σκληράν της ελλείψεως την αίσθησιν, φέρει εις αηδίαν την ηδύτητα των αγαθών,
+τα οποία έχει τις.</p>
+
+<p>Θέλεις με ομολογήσει όμως, είπεν ο Τιβέριος, ότι είναι διά τον ηγεμόνα
+απολαύσεις κομψαί και ηδείαι, τας οποίας ποτέ ο κόρος δεν ακολουθεί.
+Παραδείγματος χάριν; ηρώτησεν ο γέρων· η δόξα, είπεν ο νέος — Ποία δε; Παν
+είδος δόξης, η των όπλων πρώτη. — Πολλά καλά. Νομίζεις λοιπόν, ότι η νίκη είναι
+ηδονή πολλά ευάρεστος; Αι! όταν άφησέ τις εις την γην μυριάδας ανθρώπων
+εσφαγμένων, δύναται να παραδοθή εις την χαράν; Συγχωρώ τους διατρέξαντας
+τους κινδύνους της μάχης να χαρώσι, διότι τους διέφυγον. Αλλ' εις ηγεμόνα εκ
+φύσεως ευαίσθητον, η ημέρα καθ' ήν έρρευσαν ποταμοί αίματος και διά την
+οποίαν θέλουν ρεύσει ρύακες δακρύων, ποτέ δεν θέλει είσθαι ωραία ημέρα.
+Επεριπάτησά ποτε εις πεδίον μάχης, επιθύμουν να ίδω Νέρωνά τινα αντ' εμού·
+ήθελε κλαύσει. Ηξεύρω ότι είναι ηγεμόνες ηδυνόμενοι εις τον πόλεμον, ως ήθελαν
+ηδύνεσθαι την θήραν, και εκθέτοντες εις κίνδυνον τους υπηκόους των, ως ήθελαν
+απολύσει τους κύνας των εις την θήραν. Αλλ' η προς τας κατακτήσεις μανία είναι
+είδος φιλαργυρίας, ήτις τους βασανίζει, και ποτέ δεν έχει κόρον. Η επαρχία, εις την
+οποίαν εισέβαλον είναι πλησίον της επαρχίας, εις την οποίαν εισέτι δεν εισέβαλον.
+Ολίγον κατ ολίγον η φιλοδοξία ερεθίζεται. Τώρα, ή ύστερον επέρχεται ατύχημα, το
+οποίον προξενεί λύπην μεγαλητέραν, παρ' όσην χαράν επροξένησαν όλαι αι
+ευτυχίαι· και, υποθέτων μάλιστα, ότι όλα θέλουν επιτύχει, υπάγει τις, και ως
+Αλέξανδρος, έως εις τα πέρατα της οικουμένης, και ως εκείνος επιστρέφει
+αηδιάσας τον κόσμον και εαυτόν, διότι δεν ηξεύρει, τι να κάμη τας απεράντους
+χώρας, των οποίων πλέθρον έν αρκεί προς διατροφήν τον νικητού, και οργυιά μία
+προς ενταφιασμόν του. Εις την νεότητά μου είδα τον τάφον του Κύρου· ήτο
+γεγραμμένον επί του λίθου, «Ω άνθρωπε, όστις ει, και όθεν ήκεις· (ότι μεν γαρ
+ήξεις, οίδα·) Εγώ Κύρος ειμί, ο Περσών κτησάμενος την αρχήν. Μη ουν της ολίγης
+ταύτης γης φθονήσης, ή τουμόν σώμα περικαλύπτει.» Φευ! είπα αποστρέψας τους
+οφθαλμούς μου, τωόντι αξίζει ο κόπος να ήναι τις κατακτητής!</p>
+
+<p>Τον Βελισάριον ακούω; είπεν ο νέος, με θαυμασμόν. — Ο Βελισάριος ηξεύρει
+παρά πάντα άλλον καλήτερα, ότι ο του πολέμου έρως είναι αγριώτατον τέρας, το
+οποίον η υπερηφάνειά μας εγέννησεν. Είναι, επανάλαβεν ο Τιβέριος, δόξα
+ηδυτέρα, την οποίαν ο βασιλεύς δύναται ν' απολαύση, η εκ των ευεργεσιών, την
+οποίαν λαμβάνει ως αντάλαγμα της κοινής ευδαιμονίας. Α! είπεν ο Βελισάριος,
+εάν, αναβαίνων τις εις τον θρόνον, ήτο βέβαιος, ότι θέλει ευτυχίσει τους
+ανθρώπους, ήθελεν είσθαι αναμφιβόλως μεγάλον προτέρημα το να κρατή εις τας
+χείρας του την τύχην του κράτους, και δεν ήθελα θαυμάσει, εάν ψυχή γενναία
+θυσιάση την ανάπαυσίν της εις ταύτην την ευγενή φιλοτιμίαν. Αλλ' ερωτήσατε τον
+σεβάσμιον γέροντα, ο οποίος σας διοικεί, εάν ήναι εύκολος η εκπλήρωσίς της·
+Είναι δυνατόν, είπεν ο αυτοκράτωρ, να καταπείση τις τους υπηκόους του, ότι
+έκαμεν όσα ηδυνήθη, διά να βελτιώση την σκληρότητα της τύχης των, ν'
+ανακουφίση τα βάσανά των, και να γίνη άξιος της αγάπης αυτών.</p>
+
+<p>Ηγεμόνες τινές αγαθοί, είπεν ο Βελισάριος, ζώντες έλαβον ταύτην την
+μαρτυρίαν, ήτις υπήρξεν η ανταμοιβή και η ηδίστη των παρηγορία. Αλλ' εκτός αν
+κανέν μυστικόν συμβάν δεν εβγάλη εις το φανερόν ταύτην των υπηκόων του την
+αγάπην, και δεν καταστήση πασιφανή ταύτην των καρδιών την προσφοράν, τις
+ηγεμών θέλει τολμήσει να ελπίση, ότι αύτη είναι ειλικρινής και ομόψηφος; οι
+αυλικοί του εγγυώνται περί τούτου. Αλλά τις τον εγγυάται διά τους αυλικούς του;
+ενώ το ανάκτορόν του αντηχεί από άσματα αγαλλιάσεως, ποίος τον βεβαιόνει, ότι
+εντός των επαρχιών του, ο πρόδομος του ανθυπάτου και η καλύβη του γεωργού
+δεν αντηχούσιν από στεναγμούς; αι δημόσιοι εορταί είναι σκηναί καθ' υπόκρισιν·
+τα εγκώμιά των είναι κατά προσταγήν· βλέπει προ αυτού τους ευτελεστάτους
+ανθρώπους αποθεωμένους, και, ενώ ο τύραννος βυθισμένος εις την τρυφήν μεθύει
+από των κολάκων του τα εγκώμια, ο ενάρετος, όστις επί του θρόνου διεβίωσεν
+ευεργετών τον κόσμον, καθ' όσον εξηρτάτο απ' αυτόν, αποθνήσκει λυπημένος,
+χωρίς να μάθη ποτέ, αν είχε φίλον ειλικρινή. Καταθλίβεται η καρδία μου, όταν
+συλλογισθώ, ότι ο Ιουστινιανός μέλλει να καταβή εις τον τάφον, καταπεπεισμένος,
+ότι τον επρόδωκα, και ότι παντελώς δεν τον ηγάπησα.</p>
+
+<p>Όχι, εφώναξεν ο αυτοκράτωρ περιπαθώς, και διακοπτόμενος αίφνης, όχι, είπε
+με ολιγωτέραν ζέσιν· ο βασιλεύς δεν είναι τόσον δυστυχής, ώστε να μη μάθη ποτέ,
+αν αγαπάται.</p>
+
+<p>Έστω, είπεν ο Βελισάριος, το ηξεύρει· αλλά και αύτη η ευτυχία, ήτις ήθελεν
+είσθαι τόσον ηδεία, είναι συγκερασμένη με πικρίαν. Διότι όσον περισσότερον ο
+ηγεμών αγαπάται από τους υπηκόους του, τόσον περισσότερον η ευτυχία των
+γίνεται εις αυτόν προσφιλής, και τότε το καλόν, το οποίον εις αυτούς κάμνει, και τα
+κακά, από τα οποία τους ανακουφίζει, τον φαίνονται τόσον ουτιδανά,
+παραβαλλόμενα προς το όλον κοινώς των καλών και των κακών, ώστε φθάσας εις
+το τέρμα μακρού γήρατος, ερωτά έτι εαυτόν· τι έπραξα; Ηναγκασμένος ν'
+αντιπαλαίη αδιακόπως προς τον χείμαρρον των δυστυχιών, πόσον πρέπει να
+λυπήται, μη δυνάμενος ποτέ να τας νικήση, και αισθανόμενος εαυτόν
+παρασυρόμενον από την φοράν των δυστυχιών. Ποίος ήτον αξιώτερος παρά τον
+Μάρκον Αυρήλιον να ίδη τον κόσμον ευτυχή υπό τους νόμους του; Όλαι αι
+συμφοραί, όλαι αι πληγαί συνέρευσαν επί της βασιλείας του. Ήθελεν ειπεί τις, ότι η
+φύσις όλη επανέστη διά να ματαιώση τους κόπους της συνέσεως και της
+αγαθότητός του· Και όστις των μοναρχών πρώτος ήγειρε ναόν εις την ευεργεσίαν
+είναι ίσως ο μόνος ιδών περισσοτέρους δυστυχείς. Αλλά χωρίς να υπάγωμεν προς
+ζήτησιν παραδείγματος μακράν από ημάς, ποία βασιλεία είναι δραστηριωτέρα,
+κατά το φαινόμενον, παρά την του Ιουστινιανού; Τριακονταετείς πόλεμοι και νίκαι
+εις τα τρία μέρη του κόσμου· όλαι αι ζημίαι, όσας η αυτοκρατορία έπαθεν εις
+διάστημα μιας εκατονταετηρίδος, επανορθωθείσαι δι' ευτυχιών· οι λαοί της
+άρκτου και της δύσεως αποκρουσθέντες πέραν του Δουνάβεως και των Άλπεων· η
+ησυχία αποδοθείσα εις την Ασίαν· βασιλείς νικηθέντες και θριαμβευθέντες, αι
+κακώσεις αι από του λοιμού, των επιδρομών του εχθρού, των σεισμών,
+εξαλειφθείσαι ως από χείρα αγαθοποιόν εκ του κόσμου, φρούρια και ναοί
+αναρίθμητα, άλλα μεν ανακαινισθέντα, άλλα δε κτισθέντα με πλειοτέραν
+λαμπρότητα· τι σεμνότερον και μεγαλοπρεπέστερον! Ύστερον δε από αυτά να ίδη
+εις το γήρας του την αυτοκρατορίαν του βεβαρυμένην να κλίνη προς την απώλειάν
+της, χωρίς να δυνηθώσι ποτέ αι νικηφόροι χείρες του να την στηρίξωσιν. Ιδού το
+τέρμα των μόχθων του και όλοι οι καρποί των μακρών αγρυπνιών του. Μάθε
+λοιπόν εκ τούτου, φίλτατε Τιβέριε, να θρηνής την τύχην των βασιλέων, και να τους
+κρίνης με συγκατάβασιν· και προπάντων να μη μισής ποτε τον σεβάσμιον γέροντα,
+όστις σας διοικεί, διά το κακόν, το οποίον απερισκέπτως έκαμεν, ή διά το καλόν, το
+οποίον δεν έκαμε.</p>
+
+<p>Με καταπλήττεις, είπεν ο Τιβέριος· η πρώτη δε συμβουλή, την οποίαν ήθελα
+δώσει εις τον φίλον μου τον φέροντα διάδημα, ήθελεν είσθαι το να το αποθέση.
+Να το αποθέση! επανέλαβεν ο ήρως. Όχι, φίλε, έχεις γενναιοψυχίαν μεγαλητέραν,
+και δεν θέλεις συμβουλεύσει άνανδρον έργον. Οι κόποι και οι κίνδυνοι σ' έκαμαν
+να παραιτήσης τα όπλα; το ξίφος ή το σκήπτρον είναι έν και το αυτό. Πρέπει να
+εκπληρόνη τις σταθερώς τον προορισμόν και τα καθήκοντά του. Μη κρύψης ποτέ
+εις τον φίλον σου, ότι θέλει γίνει θύμα των χρεών του, αλλ' ειπέ του συγχρόνως, ότι
+αυτή η θυσία έχει χάριτας, και αν θέλη να λάβη μισθόν αυτής, ας κυριευθή, ας
+μεθύση από τον ενθουσιασμόν του κοινού αγαθού, ας παραδοθή αφειδώς εις το
+γενναίον τούτο αίσθημα, και ας ελπίζη από την αρετήν του την ανταμοιβήν και τον
+μισθόν των κόπων του. Πού δε είναι ούτος ο μισθός; ερώτησεν ο νέος. Είναι, είπεν
+ο γέρων, εις την καθαράν συνείδησιν της αγαθότητος, εις την ηδονήν του να
+φαίνεταί τις φιλάνθρωπος, ευαίσθητος, γενναίος, άξιος τέλος της αγάπης των
+ανθρώπων και της επιβλέψεως του αϊδίου Θεού. Νομίζεις, ότι ο αγαθός βασιλεύς
+υπολογίζεται το πρωί το ημερομίσθιόν του; εγέρθητι, λέγει καθ' εαυτόν, και η
+έγερσίς σου ας ήναι έγερσις δικαιοσύνης και ευπορίας. Άφες τας μικράς
+ιδιοτελείας της αναπαύσεώς σου και της ζωής σου· δεν ζης διά τον εαυτόν σου. Η
+ψυχή σου είναι ψυχή μεγάλου λαού· το θέλημά σου είναι η κοινή ευχή. Ο δε νόμος
+το εκφράζει και το καθιερόνει. Βασίλευε με αυτόν, και ενθυμού, ότι έργον σου
+είναι η του κόσμου ευδαιμονία. Συνεκινήθης, αγαπητέ μου Τιβέριε, και αισθάνομαι
+την χείρα σου τρέμουσαν εις την ιδικήν μου. Α! έσο βέβαιος, ότι η αρετή και εδώ
+εις τας θλίψεις αυτάς έχει ουράνιον θυμηδίαν· δεν ασφαλίζει την ευτυχίαν άμικτον.
+Αλλ' είναι τοιαύτη εις τον κόσμον; εις τον άχρηστον, εις τον κακόν, εις τον αγενή
+άνθρωπον τάχα απόκειται; ο καλός ηγεμών χύνει δάκρυα διά τα κακά, τα οποία δεν
+δύναται ν' ανακουφίση· αλλ' αυτά τα δάκρυά του τα νομίζεις άρα πικρά ως τα του
+φθόνου; ή τα της αισχύνης και τα των ελέγχων της συνειδήσεως; είναι δάκρυα
+Τίτου, θρηνούντος διά την απώλειαν μιας ημέρας. Είναι καθαρά, ως η πηγή των.
+Ανάγγειλε λοιπόν εις τον φίλον σου, ούτως αξιοπρεπώς, ως να ωμίλει θεός τις διά
+του στόματός σου, ανάγγειλέ του, ότι, αν ήναι ενάρετος, εις οποιανδήποτε
+κατάστασιν και αν τον καταφέρη η τύχη, δεν θέλει τον συμβή ποτέ να θεωρήση με
+όμμα φθονερόν τον ευτυχέστατον των κακών. Αλλ' αύτη η πίστις, το στήριγμα της
+αρετής, δεν συστένεται αφ' εαυτής· πρέπει να προετοιμάση τις προς τούτο την
+ψυχήν του νέου ηγεμόνος· αύριον θέλομεν ιδεί ομού το, πώς να την προδιαθέση
+τις προς τούτο. Κάμνει την ψυχήν μου, είπεν ο Τιβέριος προς τον Ιουστινιανόν, ό,τι
+θέλει· την υψόνει, την ταπεινόνει, την εγείρει κατά την θέλησίν του. Κατασπαράττει
+την ιδικήν μου, είπεν ο Αυτοκράτωρ· και μετά τους λόγους τούτους, μετά
+στεναγμού εκφυγόντας, ηκολούθησε μακρά σιωπή. Οι αυλικοί του εις μάτην
+επροσπάθησαν να διακεδάσωσι την μελαγχολίαν του. Ενωχλήθη από τας προς
+διασκέδασιν αυτής προσπαθείας των. Την επαύριον δε κοινολογήσας, ότι ήθελε
+μόνος να υπάγη εις περίπατον, εμβήκεν εις το πλησίον δάσος. Ο Τιβέριος τον
+επρόσμενεν εκεί. Ανεχώρησαν ομού, και υπήγαν να εύρωσι τον ήρωα. Ο νέος δεν
+ελησμόνησε να τον ενθυμίση την υπόσχεσίν του, και ο Βελισάριος εξηκολούθησεν
+ούτω.</p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Κεφάλαιον Θ'.</h4>
+
+<p>
+<br />
+Προβάλεται ερώτημα, αν ήναι δυνατόν ν' αγαπά τις την αρετήν δι' αυτήν την ιδίαν.
+Τούτο είναι ίσως ευγενής αυτοματισμός τινών εξόχων ψυχών. Αλλ' οσάκις ο έρως
+της αρετής είναι μετά σκέψεως, γίνεται ιδιοτελής. Μη νομίσης, ότι αύτη η
+ομολογία ατιμάζει την φύσιν· θέλεις ιδεί, ότι το θέλγητρον της αρετής καθαρίζεται
+και εξευγενίζεται ως και το την φιλίας· Το έν θέλει είσθαι ως παράδειγμα του
+άλλου.</p>
+
+<p>Η φιλία γεννάται από την ομοιότητα των ηθών, από την ηδονήν και την
+ωφέλειαν· ανεπαισθήτως το αποτέλεσμα χωρίζεται από την αιτίαν· τα αίτια
+γίνονται άφαντα, το αίσθημα μένει· εις τούτο ευρίσκομεν άγνωστον θέλγητρον·
+Αποδίδομεν εις τούτο, εκ συνηθείας την ηδονήν της υπάρξεώς μας. Έκτοτε αι λύπαι
+εις μάτην λαμβάνουν τον τόπον των ηδονών, τας οποίας ηλπίζαμεν· θυσιάζομεν εις
+την φιλίαν όλα τ' αγαθά, τα οποία ηλπίζαμεν απ' αυτήν· το αίσθημα δε τούτο,
+συλληφθέν εις την χαράν, τρέφεται και αυξάνει εις το μέσον των θλίψεων. Το αυτό
+συμβαίνει και εις την αρετήν. Διά να ελκύση τας καρδίας, πρέπει να προβάλλη τις
+το δέλεαρ της ηδονής, ή της ωφελείας· διότι, πριν την αγαπήση τις, αγαπάται, και
+πριν την απολαύσομεν, ζητούμεν εις αυτήν έν άλλο αγαθόν. Όταν ο Ρήγουλος εις
+την νεότητά του την είδε το πρώτον, ήτο τροπαιούχος και περιστεφής με δόξαν·
+περιπαθώς την ηγάπησε· και ηξεύρετε, αν την εγκατέλιπεν, όταν τον έδειξε δεσμά
+και στρεβλώσεις, και πυράς.</p>
+
+<p>Κατά πρώτον λοιπόν μάθε, τι αρέσκει εις τας επιθυμίας του νέου ηγεμόνος.
+Αύται θα είναι πιθανώς, το να ήναι ελεύθερος, ισχυρός και πλούσιος, να τον
+υπακούη ο λαός του, να τον σέβωνται οι σύγχρονοί του, και να τον τιμώσιν οι
+μεταγενέστεροί του. Αποκρίσου τον λοιπόν, ότι από την αρετήν εξαρτώνται τα
+πλεονεκτήματα ταύτα, και δεν θέλεις τον απατήσει ποτέ.</p>
+
+<p>Το μυστικόν, το οποίον κρύπτεται από τους υπερηφάνους μονάρχας, και το
+οποίον ο καλός ηγεμών πρέπει να ηξεύρη, είναι, ότι δεν υπάρχει άλλο τι, ειμή η
+δύναμις των νόμων, και ότι, όστις θέλει να βασιλεύση αυθαιρέτως, είναι δούλος. Ο
+νόμος είναι συμφωνία όλων των θελήσεων ηνωμένων εις μίαν. Η δύναμίς του
+λοιπόν είναι συνδρομή όλων των δυνάμεων της πολιτείας, οπότε η θέλησις του
+ενός, άμα είναι άδικος, έχει καθ' εαυτής αυτάς ταύτας τας δυνάμεις, τας οποίας
+πρέπει να διαιρέση, να δεσμεύση, να εξουδενώση, ή να πολεμήση. Τότε οι
+τύραννοι καταφεύγουσι ποτέ μεν εις πανούργους, οίτινες απατώσι τους λαούς,
+τους εκπλήττουν, τους τρομάζουν και τους προστάζουν να υποταχθώσι· ποτέ δε εις
+ποταπούς δορυφόρους, οίτινες πωλούσι το αίμα της πατρίδος των, και
+ξιφηφορούντες, περιέρχονται κόπτοντες τας τον ζυγόν υπερεχούσας κεφαλάς, και
+τολμούν να επικαλεσθώσι της φύσεως τα δίκαια. Εκ τούτου οι οικείοι πόλεμοι, εις
+τους οποίους ο αδελφός λέγει εις τον αδελφόν, «απόθανε, ή υπάκουσε εις τον
+τύραννον, όστις με πληρόνει διά να σε σφάξω.» Επαιρόμενος, ότι βασιλεύει διά της
+δυνάμεως των όπλων ή διά των τρομερών της δεισιδαιμονίας γοητευμάτων, ο
+τύραννος αγάλλεται. Αλλ' ας τρέμη, αν παύση μίαν στιγμήν από το να κολακεύη την
+υπερηφάνειαν, ή να υπερασπίζεται την ακολασίαν των επικινδύνων οπαδών
+τούτων. Ούτοι δε υπηρετούν ενταυτώ και επαπειλούν αυτόν και ως ανταμοιβήν της
+υπακοής των απαιτούν την ατιμωρησίαν. Όθεν, διά να ήναι τύραννος ενός μέρους
+του έθνους, γίνεται δούλος του άλλου, χαμερπής και αχρείος ομού με τους
+συναιτίους του, καθ' όσον είναι υπερήφανος και σκληρός προς τους λοιπούς
+υπηκόους του. Ας προσέξη καλά μη στενοχωρήση ή απατήση την ελπίδα των
+παθών των βοηθούντων αυτόν· ηξεύρει πόσον είναι σκληρά, επειδή διέρρηξαν ως
+προς τούτο όλους της φύσεως και της ανθρωπότητος τους δεσμούς. Αι τίγρεις, αι
+υπό του ανθρώπου τρεφόμεναι διά την θήραν, κατατρώγουν τον κύριόν των, αν
+ούτος λησμονήση να τους δώση μέρος της θήρας. Τοιαύτη είναι η των τυράννων
+συνθήκη.</p>
+
+<p>Καθ' όσον λοιπόν η εξουσία κλίνει προς την τυραννίαν, ασθενεί και
+υποτάσσεται εις τους συγκακούργους της. Χρεωστεί δε να αισθανθή τούτο από τας
+συγκαταβάσεις, τας θεραπείας, την δουλοπρεπή ανοχήν, τα οποία πρέπει να
+μεταχειρισθή προς αυτούς, από την μεροληψίαν των νόμων, από την χαυνότητα
+της αδυναμίας των, από τα παράλογα προνόμια, τα οποία χαρίζει εις τους μετ'
+αυτής, εις παν ό,τι είναι ηναγκασμένη να παραχωρή, να υποκρίνεται, να υποφέρη
+φοβουμένη μη την εγκαταλείψωσιν.</p>
+
+<p>Αλλ' αν ήναι η εξουσία σύμφωνος με τους νόμους, εις τους νόμους μόνον
+υποτάσσεται. Είναι θεμελιωμένη επί της θελήσεως και της δυνάμεως ολοκλήρου
+λαού. Δεν έχει άλλους εχθρούς, ειμή τους κακούς, τους κοινούς εχθρούς. Εις ότινα
+συμφέρει διατήρησις της κοινής ευταξίας και ησυχίας, ούτος εκ φύσεως είναι
+υπερασπιστής της προστατευούσης αυτά δυνάμεως, και πας πολίτης θεωρεί τον
+εχθρόν του ηγεμόνος ως ίδιόν του εχθρόν.</p>
+
+<p>Έκτοτε δεν είναι εις αυτήν πλέον δύο διαμαχόμενα προς άλληλα συμφέροντα· ο
+βασιλεύς με τον λαόν του σύμμαχος ων, ισχύει και πλουτεί όλα τα πλούτη και όλας
+τας δυνάμεις της πολιτείας. Τότε είναι ελεύθερος και ημπορεί να ήναι δίκαιος, μη
+έχων αντιπάλους να φοβηθή, μηδέ φατρίας να κολακεύση. Η δύναμίς του,
+στερεωμένη εσωτερικώς, είναι διά τούτο τόσω μάλλον επίφοβος και σεβασμία
+εξωτερικώς· και επειδή μήτε η φιλοδοξία, μήτε η αλαζονία, μήτε η παράλογος
+επιθυμία δεν εξοπλίζουν ποτέ τας χείρας του, αι υπ' αυτού διατηρούμεναι
+δυνάμεις έχουν όλην την ισχύν των, ότε η χρεία το καλέση να υπερασπισθή τον
+λαόν του κατά της δυναστείας των οικείων ή της αρπαγής των ξένων. Ω φίλε, αν η
+δικαιοσύνη είναι η βάσις της υπερτάτης εξουσίας, η ευγνωμοσύνη είναι η ψυχή και
+το δραστηριώτατον αυτής ελατήριον. Ο δούλος εμάχεται ακουσίως υπέρ του
+δεσμωτηρίου και των δεσμών του· ο δε ελεύθερος και ευχαριστημένος πολίτης, ο
+αγαπών τον ηγεμόνα του και ο υπ' αυτού ανταγαπώμενος, υπερμαχεί διά το
+σκήπτρον, ως στήριγμά του, διά τον θρόνον ως καταφύγιόν του, και στρατεύων
+υπέρ πατρίδος, βλέπει παντού την εστίαν του.</p>
+
+<p>Α! αι διδασκαλίαι σου, τον είπεν ο Τιβέριος, εγχαράττονται εις την ψυχήν μου
+με φλογώδεις χαρακτήρας. Είθε να εγενόμην και εγώ άξιος να τας εγχαράξω εις την
+ψυχήν των βασιλέων!</p>
+
+<p>Βλέπεις λοιπόν καλώς, υπέλαβεν ο Βελισάριος, ότι η μεγαλειότης των, η
+δύναμίς των θεμελιούται εις την δικαιοσύνην, ότι η αγαθότης αυξάνει αυτήν, και
+ότι ο πλέον απόλυτος μονάρχης είναι ο μάλλον αγαπώμενος. Βλέπω, είπεν ο νέος,
+ότι η ορθή πολιτική δεν είναι άλλο παρ' ο υγιής νους, και ότι η βασιλική τέχνη
+συνίσταται εις το ν' ακολουθή τις την κίνησιν του ορθού λόγου και της αγαθής
+καρδίας. Το οποίον είναι το απλούστατον, το ευκολώτατον και ασφαλέστατον,
+είπεν ο Βελισάριος. Αγαθός τις χωρικός της Ιλλυρίας ο Ιουστίνος, κατέστησε την
+βασιλείαν του αγαπητήν. Ήτο τάχα έμπειρος πολιτικός; Όχι· αλλ' ο Θεός τον είχε
+προικίσει με ακεραιότητα νοός και αγαθήν ψυχήν. Εάν εγώ ήμην βασιλεύς, αυτόν
+ήθελα πασχίσει να μιμηθώ. Σύνεσις μη ευθεία και στρεβλή επιτυγχάνει ενίοτε,
+αλλά πάντοτε βαδίζει διά μέσου σκοπέλων και κρημνών.</p>
+
+<p>Ο βασιλεύς ο λησμονών εαυτόν, διά να ενασχολήται εις την ευδαιμονίαν του
+κόσμου, ήθελε χιλιάκις ολιγώτερον ριψοκινδυνεύσει παρά τον πλέον ανήσυχον,
+τον πλέον ύποπτον τον πλέον πανούργον τύραννον. Αλλά τον φοβίζουν· τον
+τρομάζουν, παραστένουν εις αυτόν τον λαόν του ως εχθρόν, τον οποίον πρέπει να
+φοβήται· ούτος δε ο φόβος πραγματοποιεί τον κίνδυνον, τον οποίον τον κάμνουν
+να προβλέψη, διότι ο φόβος γεννά την δυσπιστίαν, ήτις παρακολουθεί την έχθραν.
+Είδες, ότι εις τον βασιλέα αι του ιδιώτου χρείαι καταντώσιν εις ολίγα τινά
+πράγματα, ότι ημπορεί ν' απολαύση με ολίγας δαπάνας όλα της ζωής τ' αληθή
+αγαθά, ότι ο κύκλος είναι εις αυτόν ωρισμένος, και ότι πέραν αυτού δεν είναι πλην
+ματαιότης, φαντασία και φρεναπάτη. Αλλ' ενώ η φύσις νομοδοτεί να ήναι
+εγκρατής, όλα τα περί αυτόν τον αναγκάζουσι να ήναι άπληστος.</p>
+
+<p>Σύμφωνος ων με τον λαόν, δεν ήθελεν έχει άλλο συμφέρον, άλλο κόμμα, ειμή
+το της πολιτείας· μεταξύ των ενσπείρουν υποψίαν. Καταπείθουν τον ηγεμόνα να
+φυλάττεται από πλήθος απειθές, ταραχοποιόν και στασιώδες· τον πιστοποιούν, ότι
+πρέπει να έχη δυνάμεις κατ' αυτού. Όθεν εξοπλίζεται κατά του λαού του. Ηγεμών
+του κόμματός του είναι η φιλοδοξία και η πλεονεξία, και, διά να χορτάση την
+άπληστον ταύτην ύδραν, νομίζει, ότι χρεωστεί να επιφυλάττεται μέσα εις αυτόν
+μόνον ανήκοντα, τοιαύτη είναι η αιτία της διαιρέσεως της μεταξύ των επαρχιών
+του λαού και των επαρχιών του Καίσαρος, της μεταξύ του κοινού καλού και του
+καλού του μονάρχου, την οποίαν είδαμεν εις την Αυτοκρατορίαν. Όθεν άμα ο
+ηγεμών προσβάλλεται από την ιδέαν της ιδιοκτησίας, και αποδίδει εις αυτήν την
+ασφάλειαν του διαδήματος και της ζωής του, κατά φυσικόν λόγον γίνεται φειδωλός
+εκείνου, το οποίον ονομάζει κτήμα του, νομίζει, ότι πλουτεί από τους υπηκόους
+του, και ότι κερδαίνει ό,τι απ' αυτούς αρπάζει, ευρίσκει, ότι εξασθενών αυτούς
+δύναται να τους υποδουλώση. Εκ τούτου οι δόλοι και αι απάται, όσα
+μεταχειρίζεται προς γύμνωσίν των. Εκ τούτου οι στεναγμοί, αι μεμψιμοιρίαι και οι
+γογγυσμοί των. Εκ τούτου ο εμφύλιος εκείνος και υπόκρυφος πόλεμος, όστις, ως
+κεκρυμμένον πυρ, υποθαλπόμενος εις τον κόλπον της πολιτείας, αναφαίνεται εδώ
+και εκεί δι' εκρήξεων αιφνιδίων. Ο ηγεμών τότε αισθάνεται χρείαν βοηθείας, την
+οποίαν επρομηθεύθη, νομίζει, ότι ήτο προβλεπτικός, και δεν καταλαμβάνει, ότι, αν
+ήτο δίκαιος, δεν ήθελεν έχει χρείαν των δειλών τούτων προφυλάξεων, και ότι τα
+δουλοπρεπή και σκληρά πάθη, τα υπομίσθιά του, ήθελαν είσθαι εις αυτόν
+ανωφελή, εάν είχεν αρετάς. Τούτο, Τιβέριε, ο νέος ηγεμών χρεωστεί ν' ακούη από
+το στόμα σου. Καταπεισθείς άπαξ εντελώς, ότι η πολιτεία και αυτός είναι έν, και ότι
+αυτή η ενότης συγκροτεί την δύναμιν του, ότι είναι βάσις της μεγαλειότητός του,
+της αναπαύσεως και της δόξης του, θέλει θεωρεί την ιδιοκτησίαν ως ανάξιον του
+διαδήματος προνόμιον, και, μη λογιζόμενος ως αληθή αγαθά άλλα, παρ' όσα
+χορηγεί εις τον λαόν του
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn3' id='ref3'>3</a></span>), θέλει είσθαι
+δίκαιος προς συμφέρον του, μετριόφρων εκ φιλοδοξίας, και ευεργετικός εκ
+φιλαυτίας. Ιδού, κατά ποίαν έννοιαν, φίλε μου, η αλήθεια είναι μήτηρ της
+αρετής.</p>
+
+<p>Αναμφιβόλως χρειάζεται γενναιότης, διά ν' αρχίση τις από αυτήν με τους
+βασιλείς· και ότι δουλοπρεπείς κόλακες τους κατέπεισαν, ότι βασιλεύουν διά τον
+εαυτόν των, ότι η ανεξαρτησία των συνίσταται εις το να θέλωσιν ό,τι τους αρέσκει,
+ότι αι φαντασιοκοπίαι των είναι νόμοι, υπό τους οποίους τα πάντα χρεωστούν να
+υποκύπτωσιν. Ο ειλικρινής και γενναίος φίλος το πρώτον δεν επιτυγχάνει εις την
+διάλυσιν του αθεμελιώτου συστήματος. Αλλ' αν άπαξ τον ακούσωσι, δεν θέλουν
+πλέον ακούει άλλους ειμή αυτόν· άμα δε η πρώτη αλήθεια δοκιμασθή, τότε αι
+λοιπαί έρχονται παμπληθεί, και θέλουν έχει ελευθέραν είσοδον, ο δε ηγεμών όχι
+μόνον δεν θέλει τας αποφεύγει, αλλά θέλει υπάγει εις προϋπάντησίν των. Η
+αλήθεια θέλει τον κινήσει ν' αγαπήση την αρετήν, η δε αρετή θέλει καταστήσει εις
+αυτόν την αλήθειαν προσφιλή. διότι η προς το άγνωστον αγαθόν ροπή δεν είναι
+άλλο τι, ειμή αυτοματισμός συγκεχυμένος και αόριστος. Ο επιθυμών να ήναι
+ωφέλιμος εις τους ανθρώπους επιθυμεί να ήναι συγχρόνως έμπειρος. Αλλ' η
+αλήθεια, την οποίαν χρεωστεί να ζητή ο ηγεμών, είναι η γνώσις των συνδεουσών
+την ανθρωπότητα σχέσεων. Δι' αυτόν αληθές είναι το δίκαιον και το ωφέλιμον, ο
+εις την κοινωνίαν κύκλος των χρειών, η σειρά των καθηκόντων, η αρμονία των
+συμφερόντων, το συνάλλαγμα των βοηθειών, και η δικαιοτάτη μεταξύ των
+εργαζομένων το καλόν διανομή αυτού.</p>
+
+<p>Εις ταύτα οφείλει να ενασχολήται δι' όλης της ζωής του, να μελετά εαυτόν, να
+μελετά τους ανθρώπους, να προσπαθή να διακρίνη την ενδόμυχον διάθεσίν των,
+την έξιν, τον χαρακτήρα, την επιρροήν της γνώμης των, το ισχυρόν και το ασθενές
+μέρος του νοός και της ψυχής, να σπουδάζη όχι με κενόσπουδον και εφήμερον
+περιέργειαν, αλλά με θέλησιν σταθεράν και σοβαράν ως προς τους κόλακας, τα
+ήθη, την ευφυίαν, τους βιομηχανικούς πόρους των υπηκόων του, και την διαγωγήν
+των όσους διορίζει κυβερνήτας. Διά να διδάσκεται δε καλήτερα, να δώση
+πανταχόθεν ελευθέραν είσοδον εις το φως· αποστρεφόμενος δε την συκοφαντίαν,
+να ενθαρρύνη, να προστατεύη τους όσοι τον αναγγέλουν καθαρώς τας καταχρήσεις
+τας εις το όνομά του γινομένας. Ιδού τι ονομάζω φιλαλήθειαν. Και τοιουτοτρόπως
+θέλει την αγαπά, είπεν ο αυτοκράτωρ προς τον Τιβέριον, ηγεμών ο πεπεισμένος,
+ότι δεν δύναται να ήναι μέγας, ειμή μόνον καθόσον θέλει είσθαι δίκαιος. Συ θέλεις
+τον διδάξει να ήναι ανεξάρτητος και ελεύθερος εν τω μέσω της αυλής του. Τώρα δε
+εις την ελευθερίαν του αυτήν πρέπει να δυσπιστή, και κατ' αυτής σε φέρω εις
+πάλην· και εδώ έτι έχει χρείαν ο ζήλος σου να ήναι γενναίος. Θέλει δε είσθαι
+τοιούτος, είπεν ο νέος· μόνον οδήγει τον· ταύτα ειπόντες, απεχωρίσθησαν.</p>
+
+<p>Παράξενον, είπεν ο αυτοκράτωρ, ότι παντού και πάντοτε οι φίλοι του λαού
+εμισήθησαν από τους κατ' επάγγελμα πατέρας του λαού. Το μόνον αμάρτημα του
+ήρωος τούτου είναι, ότι ήτο δημοτικός. Εκ τούτου έδωκε λαβήν εις τας
+συκοφαντίας της αυλής μου, ίσως και εις την ζυλοτυπίαν μου. Φευ! Με τον
+παρέστεναν επίφοβον! Ήθελα καλήτερα κάμει, αν τον εμιμούμην.</p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Κεφάλαιον Ι'</h4>
+
+<p>
+<br />
+Την επαύριον την ίδιαν ώραν, ο Βελισάριος τους επερίμενεν επί την οδού, υπό
+παλαιάν τινα δρυν, όπου την προτεραίαν εκάθηντο, και έλεγε καθ' εαυτόν· είμαι
+πολύ ευδαίμων εις την δυστυχίαν μου, ευρών εναρέτους άνδρας, οίτινες
+καταδέχονται να έρχωνται, διά να με διασκεδάζωσι και να συνδιαλέγωνται μετ'
+εμού περί των μεγάλων της ανθρωπότητος αντικειμένων! πόσον μεγάλην δύναμιν
+έχουν αυτά τα συμφέροντα επί την ψυχής! Με προξενούν λήθην των δυστυχιών
+μου. Μόνη η ιδέα του, ότι ημπορώ να έχω επιρροήν επί της τύχης των εθνών με
+παρακινεί να υπάρχω έξω εμαυτού, να υψόνωμαι υπέρ τον ίδιον εμαυτόν, και
+καταλαμβάνω, πως διά της εις ολόκληρον λαόν γινομένης ευεργεσίας πλησιάζει ο
+άνθρωπος εις την θεότητα.</p>
+
+<p>Ο Ιουστινιανός και ο Τιβέριος, προχωρούντες, ηχούσαν τας τελευταίας ταύτας
+λέξεις. Επαινείς την ευεργεσίαν, είπεν ο αυτοκράτωρ, και τωόντι, από όλας τους
+αρετάς δεν είναι άλλη, έχουσα πλειοτέρας χάριτας. Ευδαίμων ο δυνάμενος
+ελευθέρως να παραδοθή εις την γλυκείαν ταύτην έφεσιν. Αλλά φευ! πρέπει να την
+μετριάση, είπεν ο ήρως, και εάν δεν ήναι μετά λόγου, εάν δεν διευθύνεται κατά το
+δίκαιον, εξοκείλει μετ' αυτής ανεπαισθήτως εις κακίαν, πάντη εναντίαν. Άκουσέ με,
+νέε, επρόσθεσεν αποτείνας τον λόγον προς τον Τιβέριον.</p>
+
+<p>Εις τον βασιλέα η ηδυτέρα άσκησις της υπερτάτης εξουσίας είναι να διανέμη
+κατ' αρέσκειάν του τας τιμάς και τας χάριτας. Η προς τούτο φέρουσα κλίσις έχει
+τόσον πλειότερα θέλγητρα, καθ' όσον ομοιάζει την ευεργεσίαν· και ο καλήτερος
+ηγεμών ήθελεν απατηθή, εάν δεν επροφυλάττετο κατά της κολακείας. Βλέπει
+εκείνο μόνον, το οποίον τον πλησιάζει, και παν ό,τι τον πλησιάζει, τον λέγει
+ακαταπαύστως, ότι η μεγαλειότης του όλη ευρίσκεται εις την αυλήν του, ότι η
+μεγαλοπρέπειά του λαμβάνει όλην αυτής την λάμψιν από τον περί αυτόν όγκον,
+και ότι δεν απολαύει αλλέως τα δίκαιά του, και το κάλλιστον προνόμιόν του ειμή
+διά των δωρεών, τας οποίας διαχύνει, και τας οποίας ονομάζουν ευεργεσίας του . .
+. . . ευεργεσίας του, ω δίκαιε Θεέ! την τροφήν του λαού! η κολακεία, η χάρις, η
+πλάνη, τον περιστοιχίζουν. Η μετά προσκαρτερήσεως κολακεία, η έξις τον
+κυριεύουν χωρίς να το αισθανθή. Δεν βλέπει ποσώς τα δάκρυα, δεν ακούει τας
+κραυγάς του διά την πολυτέλειαν γογγίζοντος πτωχού· βλέπει την χαράν, ακούει
+τας ευχάς του εγκωμιάζοντος αυτήν αυλικού, συνειθίζει να πιστεύη, ότι τούτο είναι
+αρετή. Χωρίς δε να εξετάση την πηγήν του πλούτου, τον διασκορπίζει ασώτως ως
+ίδιόν του κτήμα. . Αι! εάν ήξευρε, πόσον ακριβώς αγοράζει τούτο, και πόσους
+δυστυχείς καταστένει, χάριν ολίγων αχαρίστων! Θέλει το μάθει, αγαπητέ μου
+Τιβέριε, εάν ποτε έχη αληθή φίλον. Θέλει μάθει, ότι η ευεργεσία συνίσταται
+ολιγώτερον εις το να καταδαπανά παρά εις το να φείδεται· ότι όλα, όσα δίδει εις
+τον ευνοούμενον, τ' αφαιρεί από τον άξιον, και ότι αύτη είναι η πηγή των μεγίστων
+δεινών, υπό των οποίων το κράτος καταθλίβεται. </p>
+
+<p>Βλέπεις την εύνοιαν με όμμα ολίγον αυστηρόν, είπεν ο νέος. Την βλέπω
+τοιαύτην, οποία είναι, είπεν ο γέρων, ως προτίμησιν ατομικήν, ήτις εις την εκλογήν
+και χρήσιν των ανθρώπων ανατρέπει την τάξιν της δικαιοσύνης, της φύσεως και τον
+ορθού λόγου. Και τωόντι η δικαιοσύνη απονέμει τας τιμάς εις την αρετήν, τας
+ανταμοιβάς εις τας υπηρεσίας· η φύσις αποδίδει τα μεγάλα αξιώματα εις τα
+μεγάλα προτερήματα· ο δε ορθός λόγος θέλει να μεταχειριζώμεθα τους
+ανθρώπους, όσον το δυνατόν, αρμοδιώτερον. Η εύνοια δίδει εις την εράσμιον
+κακίαν το ανήκον εις την αρετήν, προτιμά την αρέσκειαν παρά τον ζήλον, την
+κολακείαν παρά την αλήθειαν, την χαμέρπειαν παρά των μεγαλοφροσύνην· και ως
+να ήτο το δώρον του αρέσκειν ισότιμον, ή ενέχυρον όλων των δώρων, ο αποκτών
+αυτό δύναται να επιθυμή τα πάντα. Ούτως, η εύνοια είναι οιωνός κακής βασιλείας,
+και ο ηγεμών ο παραδίδων εις τους ευνοϊκούς του την φροντίδα της δόξης του και
+των υπηκόων του την τύχην, δίδει υπόνοιαν εις έν εκ των δύο τούτων, ή ότι μικρόν
+νομίζει, το οποίον τους εμπιστεύεται, ή ότι αποδίδει εις την εκλογήν του την
+δύναμιν του μεταμορφόνειν τας ψυχάς και καταστένειν συνετόν, έμφρονα και
+ήρωα τον γέροντα δούλον, ή τον κουφόν νέον.</p>
+
+<p>Τούτο ήθελεν είσθαι ανόητος οίησις, είπεν ο Τιβέριος· αλλ' είναι εις την
+πολιτείαν μυρία χρέη, τα οποία όλοι οι άνθρωποι δύνανται να εκπληρώσιν. Ουδέν,
+είπεν ο Βελισάριος, το οποίον να μη απαιτή, αν όχι επιτήδειον, τουλάχιστον
+χρηστόν άνδρα, η δε εύνοια αναζητεί τόσον ολίγον τον ένα, όσον και τον άλλον. Και
+όχι μόνον τους παραμελεί, αλλά και τους ρίπτει εις αθυμίαν, και διά τούτο αφανίζει
+σύρριζα τα προτερήματα και τας αρετάς. Η άμιλλα προξενεί ζωήν, η δε εύνοια,
+θάνατον. Η πολιτεία, όπου επικρατεί αύτη, ομοιάζει τας ερήμους πεδιάδας, όπου
+αυτομάτως τινά ωφέλιμα φυτά συμπνίγονται από βάτους. Αλλά με τούτο δεν λέγω
+ικανά· διότι εδώ τας μεν βάτους καλλιεργούσι, τα δε ιαματικά φυτά εκριζόνουν και
+καταπατούν.</p>
+
+<p>Υποθέτεις, είπεν ο Τιβέριος, ότι η εύνοια δεν είναι ποτέ δικαία, και δεν κάμνει
+ποτέ καλάς εκλογάς. Σπανιώτατα, είπεν ο Βελισάριος, και αι διά κλήρου γινόμεναι
+αρχαιρεσίαι απατώσι πολύ ολιγώτερον. Η έννοια προσκολλάται εις τον θηρεύοντα
+μόνον αυτήν, η δε αξία δεν καταδέχεται να την ζητή. Είναι λοιπόν βέβαιον, ότι
+λησμονεί τον ωφέλιμον άνδρα, τον αμελούντα αυτήν, και προτιμά βεβαίως τον
+φιλόδοξον, τον θηρεύοντα αυτήν. Ποίαν δε πλησίασεν ο σοφός, ή ο ήρως ημπορεί
+προς αυτήν να έχη; Είναι ικανός να υποφέρη τους εξευτελισμούς, τους οποίους
+απαιτεί από τους δούλους του ο ευνοών; Η άκαμπτός του ψυχή θέλει υποταχθή εις
+τας μηχανουργίας της αυλής; Εάν διά το γένος του ήναι πλησίον του ηγεμόνος, και
+εις τον κύκλον των ευνοουμένων, οποίας δολιότητας ήθελεν εφεύρει η ειλικρίνειά
+του, η ακεραιότης και η χρηστότης του; Ούτος τάχα απατά και κολακεύει
+καλήτερον; μελετά επιμελέστερον τας κλίσεις και τας απεχθείας του δεσπότου;
+ηξεύρει να προσποιήται και να υποκρίνεται επιδεξιώτερα; να σιωπά και να
+μεταμορφόνη ό,τι προσκρούει, να λέγη ό,τι μόνον αρέσκει; Ημπορεί τις χίλια προς
+έν να θέση ενέχυρον, ότι ο ευνοούμενος υπό του ηγεμόνος αναξίως ευνοείται. Ο
+ευνοούμενος υπό ειδήμονος, δικαίου και σοφού ηγεμόνος, είπεν ο αυτοκράτωρ,
+είναι πάντοτε ανήρ χρηστός.</p>
+
+<p>Ο ειδήμων, ο δίκαιος, ο σοφός ηγεμών, είπεν ο Βελισάριος, δεν έχει κανένα
+υπό την εύνοιάν του. Είναι άξιος να έχη φίλους, και έχει· η εύνοιά του δεν κάμνει
+τίποτε προς χάριν των. Ούτοι δε ήθελαν ερυθριάσει, λαμβάνοντες παρ' αυτής τι. Ο
+Τραϊανός είχε τον Λογγίνον άξιον φίλον, οποίος ποτέ ίσως δεν υπήρξεν. Ο φίλος
+ούτος ηχμαλωτίσθη από τους Δάκας. Ο βασιλεύς αυτών εμήνυσεν εις τον
+αυτοκράτορα, ότι, αν δεν ήθελε δεχθή την οποίαν τον επρόβαλαν ειρήνην, ήθελε
+θανατώσει τον αιχμάλωτόν του. Ηξεύρεις, οποία ήτο του Τραϊανού η απόκρισις;
+Έκαμεν εις τον Λογγίνον την τιμήν να εκφωνήση δι' αυτόν ό,τι ο Ρήγουλος είχεν
+εκφωνήσει δι' εαυτόν. Ιδού άνδρες, οποίους θέλω· το να ήναι δέ τις τοιούτου
+ηγεμόνος φίλος είναι ένδοξον. Ούτως ο Λογγίνος έπιε το κώνειον τάχιστα, διά να
+μη αφήση τον αυτοκράτορα να κινηθή εις οίκτον.</p>
+
+<p>Με καταθλίβεις, είπεν ο Τιβέριος. Ναι, αισθάνομαι, ότι, όταν το κοινόν
+συμφέρον κινδυνεύη, δεν συγχωρεί τίποτε εις την εύνοιαν του ηγεμόνος. Ημπορεί
+ενίοτε να έχη προτιμήσεις ιδίας, αφορώσας μόνον το συμφέρον.</p>
+
+<p>Καμμίαν δεν ημπορεί να δείξη, είπεν ο Βελισάριος, εις την οποίαν να μη
+ενέχεται και το συμφέρον της πολιτείας. Τίποτε δεν εξέρχεται εξ αυτού χωρίς
+συμφέρον. Και χρεωστεί να ηξεύρη ως και αυτάς της υποδοχής του τας
+φιλοφροσύνας να διανέμη. Νομίζουν τινές, ότι η εύνοια είναι μικρόν κακόν εις τα
+μικρά πράγματα· αλλ' η ελευθερία του διανέμει χάριτας· έχει τόσα θέλγητρα, και η
+έξις αυτού είναι τόσον ηδεία, ώστε δεν κρατείται πλέον ο άνθρωπος, αφού γίνη
+έκδοτος εις τούτο. Ο κύκλος της ευνοίας εκτείνεται, η ελπίς του να προχωρήσωμεν
+δίδει χώραν εις μηχανουργίας· του δε προχώματος τούτου διασπασθέντος άπαξ,
+αφαιρείται το μέσον, το οποίον η ψυχή του ηγεμόνος αντιτάσσει εις την ώθησιν
+των παθών και συμφερόντων της αυλής του; Το πρόχωμα τούτο, αγαπητέ μου
+Τιβέριε, το οποίον δεν πρέπει να διαπερά η σκευωρία, είναι η επιθυμία του καλού.
+Ο ηγεμών, ο έχων εις την εκλογήν των ανθρώπων κανόνα μόνον την επιείκειαν, δεν
+αφίνει ελπίδα εις ουδέν άλλο, ειμή την αξίαν. Αι αρεταί, τα προτερήματα, αι
+υπηρεσίαι, είναι τα μόνα δεκτά εις αυτόν προνόμια· και όποιος ποθεί τιμάς είναι
+ηναγκασμένος να γίνη άξιος τούτων. Τότε η σκευωρία αθυμήσασα παραχωρεί τον
+τόπον αυτής εις την άμιλλαν· η δε τρομερά προσδοκία αθεραπεύτου δυσαρεσκείας
+απαγορεύει εις τους φιλοδόξους τας μηχανάς και τους δόλους. Αλλ' επί του
+ηγεμόνος, όστις αποφασίζει κινούμενος από προσωπικάς κλίσεις, έκαστος έχει το
+δίκαιον να ζητή όλα, επιτυγχάνει δε όστις ηξεύρει καλήτερα να κλέπτη την εύνοιάν
+του, να ελκύη προς το μέρος του τους δούλους των δούλων του, και κατ' ολίγον να
+υψωθή έρπων. Ο επιδέξιος και γόης προχωρεί· ο δε επαιρόμενος εις την αρετήν
+του ανήρ απομακρύνεται και μένει εις λήθην. Εάν υπηρεσία τις αξιόλογος τον
+καταστένη επίσημον μεταξύ του πλήθους, εάν η ανάγκη, την οποίαν έχουν απ'
+αυτόν, κάμη να τον μεταχειρισθώσι κατ' αξίαν, όλαι αι φατρίαι, εκ των οποίων
+καμμία δεν είναι ιδική του, συνομνύουν προς αφανισμόν του· και είναι
+ηναγκασμένος, ή να ταπεινωθή, αντιτάσσων ραδιουργίαν, ή να παραδοθή χωρίς
+υπεράσπισιν εις των φθονερών την μανίαν. Όταν η αυλή ήναι πολυπράγμων, είναι
+χάος παθών, και νομίζω, ότι ουδέ αυτή η σοφία δύναται να διακρίνη εις αυτό την
+αλήθειαν. Το κοινόν όφελος δεν είναι πλέον τίποτε· η προσωποληψία αποφασίζει
+και τον ψόγον και τον έπαινον. Ο δε ηγεμών, ο υπό του ψεύδους
+κατακρατούμενος, βεβαρυμένος από την αμφιβολίαν και την δυσπιστίαν, δεν
+εξέρχεται πολλάκις δι' άλλο από την απορίαν, ειμή διά να πέση εις την πλάνην. Δια
+τι να μη πιστεύη τας πράξεις των; υπέλαβεν ο Τιβέριος· αύται ομιλούν
+μεγαλοφώνως. </p>
+
+<p>Αι πράξεις, είπεν ο γέρων, και αυταί αι πράξεις αλλοιούνται και αλλάσσουν
+μορφήν, αλλάττουσαι αυτόπτας μάρτυρας. Κατά την έκβασιν κρίνονται αι
+επιχειρήσεις. Αλλά ποσάκις αι ανόητοι επιχειρήσεις έλαβαν καλήν έκβασιν, αι δε
+φρόνιμοι κακήν; Ο άνθρωπος είναι ενίοτε πλέον ευτυχής παρά σοφός, άλλοτε δε
+πλέον σοφός παρ' ευτυχής· και εις αυτήν και εις την άλλην τύχην, είναι πολύ
+δύσκολον να εκτιμήση τις τους ανθρώπους, προ πάντων δε ηγεμών
+παραδεδομένος εις την γνώμην της αυλής του.</p>
+
+<p>Ο Ιουστινιανός εις το γήρας του είναι απόδειξις τούτου, είπεν ο αυτοκράτωρ·
+ηπατήθη σκληρώς.</p>
+
+<p>Αι! ποίος ηξεύρει καλήτερα από εμέ, είπεν ο Βελισάριος, πόσον οι ψευδείς
+φίλοι του κατεχράσθησαν την εύνοιάν του, και όλα, όσα η διαβολή έκαμε διά να
+τον απατήση! Υπ' αυτής ο Ναρσής επέμφθη εις Ιταλίαν, διά να διακόψη τας σειράς
+των νικών μου. Ο αυτοκράτωρ δεν είχε σκοπόν ν' αντιτάξη εις εμέ ανταγωνιστήν
+τον ταμίαν του. Αλλ' ο Ναρσής είχε τους ιδικούς του εις την αυλήν, απέκτησεν
+ιδικούς του εις το στράτευμα. Η διχόνοια εισεχώρησεν εις αυτό· και απωλέσθησαν
+τα Μεδιόλανα, το προπύργιον της Ιταλίας. Ο Ναρσής ανεκλήθη· δεν ήτον όμως
+πλέον καιρός. Τα Μεδιόλανα εκυριεύθησαν, ο λαός όλος εσφάγη, και η Λιγυρία
+απεσπάσθη από την εξουσίαν των όπλων μας. Χαίρω, ότι ο Ναρσής εύρε χάριν
+παρά τω αυτοκράτορι. Χρεωστούμεν δε εις την παράλυσιν της πειθαρχίας την
+σωτηρίαν της ζωής τούτου του μεγάλου ανδρός. Αλλ' επί της δημοκρατίας ο
+Ναρσής ήθελε καταδικασθή εις θάνατον διά το έγκλημά του, ότι απεχώρισεν απ'
+εμέ μέρος του στρατού μου, και ότι με παρήκουσεν. Ανεκλήθην και εγώ, και, διά να
+στρατηγώσιν αντ' εμού, νέα τις μηχανορραφία ενήργησε να εκλεχθώσιν ένδεκα
+στρατηγοί, όλοι φθονούντες αλλήλους, οίτινες διαφωνούντες ενικήθησαν. Εξ αιτίας
+τούτου απωλέσαμεν ολόκληρον την Ιταλίαν. Αλλ' αποστέλλομαι πάλιν εκεί, χωρίς
+όμως στράτευμα. Διατρέχω την Θράκην και την Ιλλυρίαν προς στρατολογίαν·
+συλλέγω μόλις ολίγους, και αυτούς γυμνούς. Φθάνω εις Ιταλίαν με τους αθλίους
+τούτους χωρίς ίππους, χωρίς όπλα, χωρίς ζωοτροφίας. Τι ηδυνάμην να κάμω εις την
+κατάστασιν ταύτην; Εδυσκολεύθην μεγάλως να σώσω την Ρώμην. Εν τοσούτω οι
+εχθροί μου εθριάμβευαν εις την αυλήν, και έλεγαν προς αλλήλους, «όλα υπάγουν
+καλά, διότι εκείνος είναι εις τα λοίσθια, και μέλλομεν να τον ιδώμεν πεσόντα.» Δεν
+έβλεπαν εις τα κοινά πράγματα άλλον παρά εμέ, και ήσαν ευχαριστημένοι, αν
+μόνον η απώλειά των εδύνατο να επιφέρη την ιδικήν μου. Εζητούσα στρατεύματα,
+και εστάλθη η ανάκλησίς μου· διάδοχόν μου δε έστειλαν τον Ναρσήν
+στρατηγούντα ισχυρόν στράτευμα. Ο Ναρσής εδικαίωσε την εκλογήν του· και ήτον
+ίσως ευτυχία ο αντ' εμού διορισμός αυτού. Αλλά, διά να με βλάψωσιν, έπρεπε να
+βλάψωσι την ευτυχίαν των όπλων μου· και ηγόραζον την απώλειάν μου με ζημίαν
+του κράτους. Ιδού τι η ραδιουργία έχει τωόντι ολέθριον. Προς ανύψωσιν ή
+απώλειαν ενός θυσιάζει στράτευμα, έν κράτος, αν η χρεία το καλέση.</p>
+
+<p>Αι! με διδάσκεις, ανεβόησεν ο Ιουστινιανός, όλα, όσα έγιναν προς αμαύρωσιν
+της δόξης σου. Οποία του αυτοκράτορος αδυναμία, ώστε να πιστεύση περί σου
+τους εχθρούς σου! Γείτον, τον είπεν ο Βελισάριος, δεν ηξεύρεις, πόσον η του
+βλάπτειν τέχνη είναι λεπτουργημένη εις την αυλήν· πόσον η σκευωρία είναι
+επίμονος, δραστηρία, επιδεξία, καταπειστική. Προσέχει καλώς μη προσκρούση εις
+την γνώμην του ηγεμόνος, ή την θέλησίν του, την κλονίζει κατ' ολίγον, και, ως το
+διά του προχώματος διηθούν ύδωρ, την υποσκάπτει ανεπαισθήτως, και τέλος την
+ανατρέπει. Έχει τόσον περισσοτέραν υπεροχήν, όσον ο καταπολεμούμενος απ'
+αυτήν χρηστός ανήρ είναι ανύποπτος και απροφύλακτος, και έχων υπέρ αυτού τας
+πράξεις του, τας οποίας παραμορφόνουν, και την φήμην, της οποίας η φωνή
+συμπνίγεται εις τας πύλας των ανακτόρων. Εκεί ο φθόνος ομιλεί· και ουαί εις τον
+απόντα άνθρωπον τον οποίον απεφάσισε να καταλύση! Δεν είναι δυνατόν, ώστε
+εις τας ευτυχίας να μη εδοκίμασε και αποτυχίας, ευθύς κατηγορείται δι' αυτάς, και
+ότε μάλιστα πράττει το κάλλιστον, ονειδίζεται, ότι δεν έπραξε καλήτερα· άλλος
+πάσχει χειρότερον, χάνει τα προτερήματά του. Εξ ενός μέρους το κακόν αυξάνει, εκ
+του άλλου το καλόν σμικρύνεται, και, του όλου ισοσταθμιζομένου, ο χρησιμώτατος
+άνθρωπος γίνεται επικίνδυνος. Αλλά μεγαλήτερον παρά την πτώσιν του κακόν είναι
+η ύψωσις εκείνου, τον οποίον η διαβολή θέτει εις τον τόπον του, και ο οποίος
+κοινώς δεν είναι άξιος ταύτης. Τοιαύτην εντύπωσιν κάμνει το παράδειγμα αδίκου
+δυστυχίας και αναξίας ευημερίας. Εκ τούτου η ελάττωσις του όλου, η λήθη των
+καθηκόντων, η ευτολμία της αισχύνης, η προπέτεια του πταίσματος, και όλαι αι
+υπό της ακολασίας συγχωρημέναι καταχρήσεις. Τοιαύτη είναι η της ευνοίας
+βασιλεία. Κρίνε, πόσον μέλλει αυτή να ταχύνη της αυτοκρατορίας την πτώσιν.
+Αναμφιβόλως. Ω! τούτο είναι εις τον ηγεμόνα ολεθρία αδυναμία, είπεν ο
+αυτοκράτωρ· αλλ' ίσως συγχωρητέα εις γέροντα απαυδήσαντα να βλέπη εαυτόν
+τριάκοντα έτη παλαίοντα ματαίως κατά της ειμαρμένης, και, ότι μ' όλους τους
+αγώνας του το πλοίον του κράτους συντριφθέν υπό των τρικυμιών, μέλλει ευθύς να
+καταποντισθή. Διότι τέλος πάντων ας μη ελπίζωμεν· αυτή εκείνη η μεγαλειότης και
+η διάρκεια της αυτοκρατορίας είναι αι αιτίαι της καταστροφής της. Εδέχθη τον
+νόμον, τον οποίον προ αυτής η απέραντος αυτοκρατορία του Βήλου και η του
+Κύρου εδέχθη· ως εκείναι ήκμασε· μέλλει να παρακμάση ως εκείναι.</p>
+
+<p>Δεν έχω πίστιν, είπεν ο Βελισάριος, εις την ειμαρμένην τούτων των μεταβολών.
+Με τούτο μεταβάλλεται εις σύστημα η αθυμία, και στενάζω βλέπων, ότι
+περιεπέσαμεν εις αυτήν. Όλα απολύονται, και αι πολιτείαι αυταί, το ηξεύρω, δεν
+πιστεύω όμως ποσώς, ότι η φύσις εχάραξε τον κύκλον της υπάρξεώς των.</p>
+
+<p>Είναι ηλικία, καθ' ήν ο άνθρωπος είναι ηναγκασμένος ν' απαρνηθή την ζωήν και
+ν' αποφασίση ν' αποθάνη· δεν υπάρχει όμως καιρός, εις τον οποίον να ήναι
+συγχωρημένον να παραιτηθή τις την σωτηρίαν του βασιλείου. Η πολιτεία
+αναμφιβόλως είναι υποκειμένη εις σπασμούς κλονούντας αυτήν, εις ασθένειαν,
+ήτις την φθείρει, εις προσβολάς, αι οποίαι από την χαράν την ρίπτουσιν εις την
+βαρυθυμίαν. Η εργασία φθείρει τα ελατήριά της, η ανάπαυσις τα παραλύει, η
+διχόνοια τα συντρίβει· αλλά κανέν από τα δεινά τούτων δεν είναι θανατηφόρον.
+Εφάνησαν έθνη εγερθέντα από τας τρομερωτάτας πτώσεις, αναλαβόντα από την
+πλέον απηλπισμένην κατάστασιν, και, μετά τας βιαιοτάτας πολιτικής νόσου
+κρίσεις, επανορθωθέντα με περισσοτέραν δύναμιν και ευρωστίαν παρά ποτέ. Όθεν
+η παρακμή των δεν είναι προσδιωρισμένη, ως εις ημάς η της ηλικίας παρακμή. Το
+γήρας αυτών είναι ανύπαρκτον πλάσμα, η δε ελπίς η βοηθούσα την ευψυχίαν
+ημπορεί να εκταθή, όσον μακράν θέλει τις. Η αυτοκρατορία αύτη είναι ασθενής, ή
+μάλλον εκνευρισμένη· αλλά το αντιφάρμακον και η νόσος είναι εις την φύσιν των
+πραγμάτων· ημείς δε πρέπει να το ζητήσωμεν εις αυτήν. Λοιπόν, είπεν ο
+αυτοκράτωρ, καταδέξου να κάμης με ημάς την παραμυθητικήν ταύτην έρευναν και,
+πριν φθάσωμεν εις την θεραπείαν, ας εξετάσωμεν τας αρχάς της νόσου. Πολλά
+καλά, είπεν ο Βελισάριος. Τούτο θέλει είσθαι πολλάκις της συνομιλίας μας η
+υπόθεσις.</p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Κεφάλαιον ΙΑ'.</h4>
+
+<p>
+<br />
+Ο Ιουστινιανός υπεράλλοτε ανυπόμονος να ιδή πάλιν τον Βελισάριον, ήλθε την
+ακόλουθον ημέραν, διά να τον αναγκάση να διαρρήξη το κάλυμμα, το οποίον
+τόσον καιρόν εκάλυπτε τα δεινά της αυτοκρατορίας. Ο Βελισάριος δεν ανέτρεξεν
+ανώτερον της εποχής του Κωνσταντίνου. Οποία ζημία είπεν, ο με τόσην
+σταθερότητα, τόλμην και δραστηριότητα μεγαλοφυέστατος ανήρ απέτυχεν εις τους
+σκοπούς του, και εμεταχειρίσθη πλειοτέρους αγώνας εις το ν' ανατρέψη την
+αυτοκρατορίαν παρ' όσας εχρειάζετο εις το να ανακαινίση την λαμπρότητά της! Οι
+νέοι του θεσμοί είναι αριστούργημα νοός. Οι Πραιτωριανοί καταλυθέντες, οι
+παίδες των πτωχών υιοθετηθέντες από την πολιτείαν
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn4' id='ref4'>4</a></span>), η εξουσία
+του επάρχου διαιρεθείσα και περισταλθείσα, οι απόμαχοι στρατιώται κατατεθέντες
+κύριοι και φύλακες των συνόρων, όλα ταύτα είναι έμφρονα και μεγάλα. Διατί δεν
+περιωρίζετο εις τόσον απλά μέσα; Δεν ησθάνθη, ή δεν ήθελε να αισθανθή, ότι,
+μεταθέτων την καθέδραν της αυτοκτατορίας, εκλόνιζε και φυσικώς και ηθικώς τα
+στερεώτατα αυτής θεμέλια. Ματαίως ηθέλησε να ήναι η πόλις του δευτέρα Ρώμη,
+εγύμνωσε την παλαιάν από τα πλουσιώτερά της καλλωπίσματα προς στολισμόν της
+νέας. Τούτο ωμοίαζε θεατρικήν υπόκρισιν και θέαμα μάταιον και
+ολιγοχρόνιον.</p>
+
+<p>Παράξενα λέγεις, υπέλαβεν ο Τιβέριος, και η μητρόπολις του κόσμου μ'
+εφαίνετο πολύ αξιώτερον, πολύ αρμοδιώτερον κειμένη επί του Βοσπόρου, εν τω
+μέσω δύω θαλασσών και μεταξύ Ευρώπης και Ασίας, παρά εις το μεσόγειον της
+Ιταλίας, παρά το χείλος του ρύακος του μόλις από λέμβους πλωτού.</p>
+
+<p>Ο Κωνσταντίνος εστοχάσθη ως συ, είπεν ο Βελισάριος, και ηπατήθη. Η
+επικράτεια, η ηναγκασμένη να διασκορπίζη τας δυνάμεις της έξω, χρεωστεί εις το
+εσωτερικόν ευκόλως να κυβερνάται, να περιστέλλεται και να προστατεύεται.
+Τοιούτον ήτο της Ιταλίας το προτέρημα. Η φύσις αυτή εφαίνετο, ότι κατέστησεν
+αυτήν καθέδραν των κοσμοκρατόρων. Τα όρη και αι θάλασσαι, τα περικαλύπτοντα
+αυτήν, την προφυλάττουν ολιγοδαπάνως από τας προσβολάς των γειτόνων των.
+Και η Ρώμη, προς ασφάλειάν της, μόνον τας Άλπεις είχε να φυλάττη. Εάν εχθρός
+ισχυρός και τολμηρός υπερέβαινε τούτους τους φραγμούς, τα Απεννίνα ήθελαν
+κατασταθή καταφύγιον των Ρωμαίων, και προτείχισμα του ημίσεος της Ιταλίας.
+Εκεί ο Κάμιλλος ενίκησε τους Γαλάτας, και εις αυτόν τον ίδιον τόπον ο Ναρσής
+ενίκησε τον Τοτίλαν τόσον λαμπράν νίκην.</p>
+
+<p>Εδώ ημείς έχομεν σταθεράν και αμετάβλητον στάσιν. Το ελατήριον της
+κυβερνήσεως είναι υποκείμενον εις την προσβολήν όλων των ατυχημάτων.
+Ερώτησε τους Σκύθας, τους Σαρμάτας, τους Σλάβους, αν ο Έβρος, ο Δούναβις, ο
+Τάναϊς είναι φραγμός, προξενούντες εις αυτούς φόβον. Το Βυζάντιον είναι το
+μόνον κατ' αυτών καταφύγιόν μας. Ό,τι δε περισσότερον με λυπεί, δεν είναι τα
+αδύνατα τείχη του. Εις την Ρώμην οι εσωτερικώς επικρατούντες νόμοι εδύναντο να
+εκτείνωσι κατ' ολίγον την επιμέλειαν και ενέργειάν των από το μέσον της πολιτείας
+έως εις τας εσχατιάς. Η Ιταλία ήτο υπό τους οφθαλμούς και τας διευθυνούσας
+χείρας των. Ούτοι ερρύθμιζον τα κοινά ήθη, τα δε ήθη ανταπέδιδον εις αυτούς
+πιστούς διανομείς. Εδώ έχομεν τους αυτούς νόμους· αλλ' όλα είναι μεμακρυσμένα,
+τίποτε δεν είναι σύμφωνον, τίποτε δεν είναι αρμονικόν. Η εθνική γνώμη δεν είναι
+ευσταθής. Η πατρίς ουδέ όνομα έχει. Η Ιταλία εγέννα άνδρας πνέοντας εκ γενετής
+φιλοπατρίαν και αυξάνοντας εις το πεδίον του Άρεως. Εδώ ποία είναι η κοιτίς,
+ποίον το διδασκαλείον των πολεμικών. Οι Δαλματοί, οι Ιλλυριοί, οι Θράκες, είναι
+ξένοι δι' υμάς, καθώς και οι Νομάδες και οι Αιθίοπες. Κανέν κοινόν συμφέρον δεν
+τους συνδέει, καμμία δοξασία πολιτική και συστηματική δεν τους διεγείρει, ουδέ
+τους κινεί εις ενέργειαν. Ενθυμηθείτε, ότι είσθε Ρωμαίοι, έλεγεν εις τους
+στρατιώτας του στρατηγός τις της αρχαίας Ρώμης, και αύτη η δημηγορία τους
+κατέστενεν ακαμάτους εις τους κόπους και ατρομήτους εις τας μάχας. Τώρα δε τι
+θέλομεν ειπεί εις τα στρατεύματά μας, διά να τα εμπνεώσωμεν ευτολμίαν·
+Ενθυμήθητε, ότι είσθε Αρμένιοι, Νομάδες, ή Δαλματοί; Η επικράτεια δεν είναι έν
+σώμα· τούτο είναι η αρχή της αδυναμίας της· και δεν εσυλλογίσθησαν, ότι
+εχρειάζοντο αιώνες, διά ν' αποκασταθή εις αυτήν η ενότης εκείνη, η οποία
+ονομάζεται πατρίς, και ήτις είναι αποτέλεσμα ανεπαίσθητον και βραδύ της έξεως
+και της κοινής γνώμης. Ο Κωνσταντίνος εστόλισε την πόλιν του με τα αγάλματα των
+ηρώων της Ρώμης· μάταιον στρατήγημα· φευ! αι εικόνες αύται ήσαν έμψυχοι εις το
+Καπιτώλιον· αλλ' η ψυχή η ζωογονούσα αυτάς δεν επέβη τα πλοία μας· αυτά
+διεκόμισαν μόνον μάρμαρα. Οι Παύλοι Αιμίλιοι, οι Σκηπίωνες, οι Κάτωνες είναι εις
+ημάς άλαλοι· το Βυζάντιον είναι εις αυτούς ξένον. Αλλ' εις την Ρώμην ούτοι
+ωμίλουν προς τον λαόν, ο δε λαός τους ενόει.</p>
+
+<p>Δεν βλέπω, είπεν ο Ιουστινιανός, αν εις την Ρώμην η αυτοκρατορία ήτον
+ησυχωτέρα και ευτυχεστέρα προ πολλού. Ο λαός εξευτελίσθη εκεί, η Γερουσία έτι
+περισσότερον. Η αυτοκρατορία είναι αδύνατος και δυστυχής πανταχού, είπεν ο
+Βελισάριος, όταν ήναι εις χείρας κακάς. Αλλ' εις την Ρώμην δεν εχρειάζετο άλλο,
+ειμή καλή βασιλεία προς μεταρρύθμισιν των πραγμάτων. Παρατήρησε, από ποίαν
+ταπείνωσιν ανηγέρθη πολιτεία επί Αδριανού, και εις πόσην δόξαν και
+μεγαλοπρέπειαν έφθασεν επί Μάρκου Αυρηλίου. Η Ρωμαϊκή αρετή εξέλειπε χωρίς
+να σβεσθή. Ο άξιος να την αναζωπυρήση ηγεμών εύρισκε τον βλαστόν αυτής εις
+τας ψυχάς. Ο βλαστός ούτος απωλέσθη εις το Βυζάντιον, και πρέπει να σπαρθή
+πάλιν· τούτο δε μέλλει να ήναι το μέγα έργον βασιλείας δικαίας κ' επιεικούς. Χωρίς
+το τερατούργημα τούτο τα πάντα αφανίζονται. Και αι πρόοδοι αυταί των όπλων
+μας είναι καταστροφή της πολιτείας. Η αυτοκρατορία έχει καθ' εαυτής εκατόν
+εχθρούς, έχοντας ένα και μόνον εχθρόν. Ελπίζουν να τας αφανίσωσι, και εκείνοι
+αναγεννώνται, διαδέχονται αλλήλους, και διά ταχέων περισπασμών λαμβάνουσι
+παρ' αυτών καιρόν ν' ανεγείρωνται. Εντοσούτω ο κοινός εχθρός των αδυνατεί,
+στασιάζων· αι καταδρομαί του τον καταστρέφουν, οι κόποι του τον αφανίζουν· αι
+νίκαι του αυταί είναι εις αυτόν πληγαί, αίτινες δεν έχουν καιρόν να κλείσουν, και,
+μετ' ανηκούστους αγώνας προς στερέωσιν της δυνάμεώς του, μία μόνη ημέρα
+κλονεί και ανατρέπει τας ευτυχεστάτας πολυετείς πράξεις. Ποσάκις επί την
+βασιλείας ταύτης αι σημαίαι μας διέπτησαν από τον Τίβεριν εις τον Ευφράτην, από
+τον Ευφράτην εις τον Δούναβιν; Όλοι δε οι αγώνες των στρατευσάντων υπό τον
+Μούνδον, Γερμανόν, Σολομώντα, Ναρσήν και εμέ, αν τολμώ να ονομάσω εμαυτόν,
+όλοι ούτοι κατήντησαν να μας φέρωσι την επιταχθείσαν ειρήνην.</p>
+
+<p>Τούτο είναι επάναγκες, είπεν ο αυτοκράτωρ, επειδή ο πόλεμος μας καταπιέζει.
+Τρόπος αποφυγής του πολέμου, είπεν ο γέρων, δεν είναι η αγορά της ειρήνης, Οι
+βάρβαροι της άρκτου δεν ζητούν άλλο παρά λείαν, και, όσον φαίνεται μάλλον
+ευάλωτος, τόσον μάλλον είναι βέβαιοι, ότι θέλουσι την αρπάξει. Οι Πέρσαι ουδέν
+αξιολογώτερον έχουσιν, ειμή, ερχόμενοι ένοπλοι κατ' έτος, να λεηλατώσι τας εις
+την Ασίαν επαρχίας μας. Και τους αποπέμπουσι με χρυσίον! Οποίος τρόπος
+απομακρύνσεως αυτών, η προσφορά δολώματος, το οποίον τους ελκύει! Αυτά
+ταύτα τα λύτρα της ειρήνης γίνονται τροφή του πολέμου. Οι δε αυτοκράτορές μας,
+εξασθενούντες τους υπηκόους των δεν κάμνουν άλλο, παρά καταστένουσι τους
+εχθρούς των απληστοτέρους και ισχυροτέρους.</p>
+
+<p>Με λυπείς, είπεν ο Ιουστινιανός. Ποίον λοιπόν φραγμόν θέλεις ν' αντιτάξωσιν
+εις αυτούς; Καλά στρατεύματα, είπεν ο Βελισάριος, και εξαιρέτως ευτυχείς
+υπηκόους. Όταν οι βάρβαροι διασπείρωνται εις τας επαρχίας μας, διά λείαν μόνον
+το κάμνουν. Ολίγον τους μέλει, ότι αφίνουσι, μετά την αναχώρησίν των, την
+ερήμωσιν και το μίσος, αρκεί μόνον ν' αφήσωσι τον τρόμον. Δεν είναι το αυτό εις
+αυτοκρατορίαν θέλουσαν να φυλάξη ό,τι έχει· αν δεν κάμνη ν' αγαπάται η
+δυναστεία της, πρέπει να την παραιτήση. Η επί του φόβου θεμελιουμένη εξουσία
+εξασθενεί και χάνεται εις την μεγάλην έκτασιν. Είναι αδύνατον να βασιλεύη τις διά
+της βίας από τον Ταύρον μέχρι των Άλπεων, από του Καυκάσου έως εις τους
+πρόποδας του Άτλαντος. Τωόντι, τι διάφορον εις τους δυστυχείς, των οποίων
+εκπιέζουσι τον ιδρώτα, να έχωσι τυράννους τους Ρωμαίους, ή τους Πέρσας; Κακώς
+υπερασπίζονται την εξουσίαν, υπό της οποίας αυτοί οι ίδιοι καταθλίβονται· και αν
+δεν τολμούν ν' απαλλαχθώσι απ' αυτήν, τουλάχιστον αφίνονται εις άλλους να τους
+ελευθερώσουν. Η φιλανθρωπία, η ευεργεσία, η ευθύτης, η ειλικρίνεια, η άγρυπνος
+επιμέλεια διά την ευδαιμονίαν των λαών, τους οποίους υπέταξαν, ταύτα τους
+προσκολλούν εις ημάς. Τότε η καρδία της πολιτείας είναι πανταχού, και εις πάσαν
+επαρχίαν συρρέει η δραστηριότης, η δύναμις και ισχύς.</p>
+
+<p>Θέλω σε ομιλεί συχνάκις περί εμαυτού, νεανίσκε, επρόσθεσε, και με δίδεις το
+δικαίωμα, συμβουλευόμενος την πείραν μου. Όταν εστράτευσα εις την Αφρικήν,
+ήρχισα να περιποιώμαι ταύτας τας χώρας ως πατρίδα μου. Η πειθαρχία
+συσταθείσα εις το στράτευμά μου έφερεν αυτού την αφθονίαν, και εντός ολίγου μ'
+ευχαρίστησιν είδον τους πέριξ λαούς, έχοντας το στρατόπεδόν μου ως καταφύγιον,
+και συμπαρατασσομένους με τους στρατιώτας μου.</p>
+
+<p>Την ημέραν, καθ' ήν εισήλθον εις Καρχηδόνα, στρατηγός τροπαιούχου στρατού,
+δεν ηκούσθη ουδείς γογγυσμός· ούτε η εργασία, ούτε η ησυχία των πολιτών
+εταράχθη· βλέπων το εμπόριον και την βιομηχανίαν ενεργούμενα, ενόμιζέ τις, ότι
+ήτο εις το μέσον εντελούς ειρήνης, ώστε από εμέ εκρέματο να βασιλεύσω, εις λαόν
+καλούντα με πατέρα του. Παρομοίως και εις την Ιταλίαν είδον τους εγχωρίους
+ερχομένους παμπληθεί και ενουμένους με ημάς, και τους Γότθους εις Ραβένναν
+ικετεύοντας τον νικητήν να γίνη βασιλεύς των. Τοιαύτη είναι της επιεικείας η
+δύναμις. Και μη νομίσης, ότι μεγαλαυχώ διά τούτο· ηκολούθησα μόνον, όσα μ'
+εδίδασκον οι βάρβαροι. Ναι, οι βάρβαροι έχουσιν, ως ημείς, Μάρκον Αυρήλιον και
+Τίτον. Ο Θεοδώρικος και ο Τοτίλλας έγιναν άξιοι της αγάπης του κόσμου. Ω πόλεις
+της Ιταλίας! ανεβόησεν ο γέρων, οποίαν σύγκρισιν των βαρβάρων εκάμετε προς
+ημάς! Είδον εις Νεάπολιν σφαζομένους έμπροσθεν των οφθαλμών μου τας
+γυναίκας, τα βρέφη, τους γέροντας. Έτρεχα, απέσπων τα αθώα ταύτα θύματα από
+τας χείρας των στρατιωτών μου· αλλ' ήμην μόνος· αι φωναί μου δεν εισηκούοντο·
+όσοι δε έπρεπε να με βοηθήσωσι ενησχολούντο εις τας διαρπαγάς. Αύτη εκείνη η
+πόλις εκυριεύθη από τον γενναίον Τοττίλαν! Ευτυχής ηγεμών! ενδόξως ευτύχησε
+να την σώση από την μανίαν των στρατιωτών του. Και η εν αυτή διαγωγή του ήτο
+φιλοστόργου πατρός εις το μέσον της οικογενείας του. Δεν υπάρχει εις την
+ανθρωπότητα κατανυκτικώτερον παρά τας φροντίδας, όσας κατέβαλεν υπέρ της
+σωτηρίας του λαού εκείνου, όστις είχεν εκουσίως παραδοθή εις αυτόν. Παρομοία
+ήτο η διαγωγή εις την Ρώμην, εις την Ρώμην εκείνην, όπου οι αρχηγοί μας είχαν
+προ ολίγου πράξει εις το μέσον φρικτού λιμού, το φοβερώτατον μονοπώλιον. Ιδού
+πώς οι εχθροί μας ήξευραν να ελκύσωσι προς εαυτούς τας ψυχάς των λαών. Η
+δικαιοσύνη και η πραότης του μας έβλαψαν περισσότερον παρά η ανδρία των.</p>
+
+<p>Αλλ' ό,τι μεγάλως τους ωφέλησεν ήτον η φιλαργυρία, η σκληρότης, η τυραννία
+των στρατηγών μας. Μόλις ανεχώρησαν εκ της Ιταλίας αυτοί εκείνοι οι Γότθοι, των
+οποίων το διάδημα είχα προ ολίγου αποποιηθή, και δυσαρεστούμενοι από τα κακά
+εκείνων, οι οποίοι με διεδέχθησαν, απεφάσισαν ν' αποσείσωσι τον ζυγόν. Εκ
+τούτου προήλθεν η βασιλεία του Τοτίλλα, και αι δυστυχίαι μας εις Ιταλίαν. Αφού
+ενίκησα τους Βανδάλους εις την Αφρικήν, κατέπεισα τους Αιθίοπας να ζώσιν
+ειρηνικώς με ημάς. Αλλ' όταν ανεχώρησα, οι περιφανείς λησταί μας, οι άσωτοι και
+αρπαξίβιοι άνδρες μας, όχι μόνον δεν εφέρθησαν προς αυτούς φιλικώς, αλλ'
+έπραξαν ανεμποδίστως εις τας πόλεις και τους αγρούς των τα δεινότατα κακά. Οι
+Αιθίοπες απεφάσισαν να εκδικηθώσιν απηλπισμένοι· και το αίμα μας
+επλημμύρησεν εις τας επαρχίας μας. Τοιουτοτρόπως η τυραννία παροξύνει την
+στάσιν, ήτις διασπά όλους τους θεσμούς της ειρήνης.</p>
+
+<p>Τα αυτά είναι και εις το εσωτερικόν· έπαρχοι αμελείς, ανθύπατοι άπληστοι,
+απόλυτοι και άσπλαχνοι τύραννοι των επαρχιών και των πόλεων. Ταύτα είδα
+πανταχού. Διά μέσου αυτών τα δημόσια υπουργήματα έγιναν τόσον βαρέα, ώστε,
+διά να κρατώσιν υπό το βάρος τους κορυφαίους πολίτας, έπρεπε να τους
+απαγορεύωσι τα πολεμικά, την ιερατείαν και αυτήν των κτημάτων των την
+πώλησιν, και, το οποίον ποτέ δεν θέλει τις πιστεύσει, την εθελοδουλείαν. Πώς
+θέλεις, ώστε υπήκοοι τόσον απανθρώπως βασανιζόμενοι ν' αγαπώσι τον ζυγόν,
+υπό του οποίου καταπιέζονται; Δύνανται να νομίσωσιν εαυτούς συνδεδεμένους με
+τόσον σκληρούς τυράννους, ή διά του συμφέροντος, ή διά του καθήκοντος; Εις τον
+πρώτον γογγυσμόν τον εκ της αθλιότητος και απελπισίας προελθόντα φωνάζουν,
+αποστασία, απιστία· στέλλουσιν εις τας επαρχίας στρατεύματα, τα οποία τας
+ερημόνουσι. Θλιβερόν και σκληρόν μέσον του καθυποτάσσειν ανθρώπους διά της
+ερημώσεως! Και τι να κάμη τις λαόν καταβεβλημένον υπό της ασθένειας; Πρέπει
+να ήναι ευπειθής και ισχυρός. Θέλει είσθαι και το έν και το άλλο, εάν δεν ήναι
+αποκαμωμένος από τους υπαλλήλους αυτούς τυράννους, τους καταστένοντας
+πολλάκις αφόρητον την βασιλείαν δικαίου και πράου ηγεμόνος.</p>
+
+<p>Από τους κατέχοντας την εξουσίαν τούτους εξαρτάται το ν' αγαπάται ή να
+μισήται αύτη. Όθεν εις αυτούς πρέπει το άγρυπνον και αυστηρόν του ηγεμόνος
+όμμα να προσηλόνεται. Δεν έχει εχθρούς ούτε επικινδυνοτέρους, ούτε
+σκληροτέρους· διότι τον εκθέτουν εις το μίσος του κοινού· τούτο δε είναι ως προς
+αυτόν το μέγιστον των κακών. Παν ό,τι τους διδάσκει η υπερηφάνεια, η πλεονεξία,
+η ιδιογνωμοσύνη το ονομάζουν βούλησίν του. Κατά τους λόγους των, δεν κάμνουν
+άλλο, ειμή να υπακούωσι, κάμνοντες τας καταχρήσεις των. Εξ αιτίας τούτων ο
+ηγεμών είναι χωρίς να το ηξεύρη η μάστιξ των υπηκόων, τους οποίους αγαπά.
+Τιβέριε, επρόσθεσεν ο ήρως, εάν κατ' ευτυχίαν ηγεμών τις σε έχη φίλον του, ειπέ
+τον να μη αφήση χαλαράς ποτέ τας ηνίας της κυβερνήσεως, και όλοι, όσοι
+υπάλληλοι διαχειρίζουν αυτήν, ας αισθάνωνται τον χαλινόν της δικαιοσύνης του.
+Διότι όλαι, όσαι καταχρήσεις εις τ' όνομά του γίνωσι, δυσφημούσι την βασιλείαν
+του, και γίνονται αιτίαι ν' αντανακλώνται επ' αυτού τα δάκρυα του πιεζομένου
+αδυνάτου· οπότε, αν οι υπήκοοι ηξεύρωσιν, ότι τους προστατεύει και τους
+εκδικείται, θέλουν προσκλαυθή εις αυτόν, χωρίς να προσκλαίωνται κατ' αυτού. Το
+δε κοινόν μίσος προσαπτόμενον εις τους αιτίους των δημοσίων δεινών, θέλει
+αφήσει τον δίκαιον ηγεμόνα κύριον της καρδίας των υπηκόων του.</p>
+
+<p>Ουδέν λαμπρότερον εις την περί πολιτικών θεωρίων, είπεν ο Ιουστινιανός,
+παρά τον προσεκτικόν και παρόντα εις όλα τα εις την επικράτειάν του γινόμενα,
+ηγεμόνα. Αλλά τα κατά μέρος αυτής είναι αναρίθμητα, και, αν πρέπει ν' ακούη
+τους γογγυσμούς των υπηκόων του, ας τα εξετάζη, ας τα κρίνη, δεν θέλει ποτέ
+εξαρκέσει.</p>
+
+<p>Με ταύτα των δυσκολιών τα φάσματα τους τρομάζουν, είπεν ο Βελισάριος,
+αλλά γίνονται άφαντα εγγύθεν θεωρούμενα. Θέλεις δε ιδεί αύριον, ότι η του
+κυβερνάν τέχνη είναι ολιγώτερον πολύπλοκος παρ' όσον νομίζεται. Υγιαίνετε, φίλοι
+μου. Βλέπετε, ότι αφ' εαυτού μου εκτείνομαι μακρύτερα παρ' όσον ήθελα. Την
+προς το βασιλεύειν μανίαν πάσχουν οι πλειότεροι των ανθρώπων, και ολίγοι είναι,
+όσοι εις τας ονειροπολήσεις των δεν τέρπονται, ως εγώ, διατάττοντες την τύχην
+των πολιτειών. Τούτο είναι παραφροσύνη του χυδαίου, είπεν ο Ιουστινιανός, αλλ'
+αξιωτάτη του σοφού μελέτη.</p>
+
+<p>Ο αυτοκράτωρ ανεχώρησεν εκπεπληγμένος από όλα, όσα ήδη ήκουσε. Το αυτό
+εσπέρας δειπνών, άκουσε τους αυλικούς του λέγοντας, ότι ποτέ η αυτοκρατορία
+δεν ήτον πλέον ακμάζουσα και ευτυχής. Αναμφιβόλως, τους είπεν, η αυτοκρατορία
+ακμάζει, και σεις κολυμβάτε εις την αφθονίαν· είναι ευτυχής, διότι σεις ζήτε εις την
+τρυφήν και αργίαν. Εδώ οι υπήκοοι, ως συ, ουδέν λογίζονται, και η αυλή είναι διά
+σας η αυτοκρατορία. Αι λέξεις αύται τους έκαμαν να κλίνωσιν εις την γην τους
+οφθαλμούς. Δεν αμφίβαλαν, ότι η μελαγχολία, εις την οποίαν ήτο βυθισμένος ο
+αυτοκράτωρ, δεν ήτον αποτέλεσμα των μετά του Τιβερίου συνδιαλέξεών του. Ο
+Τιβέριος, έλεγαν, είναι νέοι ενθουσιών, μαινόμενος υπό φιλανθρωπίας. Τίποτε
+επικινδυνότερον ενταύθα παρά τον τοιούτου χαρακτήρος άνθρωπον· ας
+πασχίσωμεν κατ' ανάγκην να τον απομακρύνωμεν.</p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Κεφάλαιον ΙΒ'.</h4>
+
+<p>
+<br />
+Την επαύριον, ενώ εις την ραδιουργίαν ταύτην ενησχολείτο η αυλή, ο καλός τυφλός
+και οι δύο ξένοι του ήρχισαν πάλιν την συνομιλίαν των.</p>
+
+<p>Ο ηγεμών, ο θέλων μόνος του να βασιλεύη, τους έλεγε, πρέπει να ηξεύρη να
+κάμνη όλα απλά. Η πρώτη του φροντίς είναι να γνωρίση καλώς, τι είναι το
+ωφέλιμον εις τους υπηκόους του, και τι προσμένουσιν ούτοι απ' αυτόν. Τούτο
+μόνον είναι σπουδή απέραντος. Είναι απλουστάτη, είπεν ο ήρως, διότι αι χρείαι
+ενός είναι χρείαι πολλών, και έκαστος ημών γνωρίζει, τι είναι ωφέλιμον εις τον
+άνθρωπον. Παραδείγματος χάριν, είπεν, ερωτών τον νέον, εάν ήτο γεωργός, τι
+ήθελεν ελπίζει από την αγαθότητα του ηγεμόνος; Να μ' ασφαλίση τους καρπούς
+του κόπου μου, είπεν ούτος, να μ' αφίνη να τους απολαύω, αφού λάβη τον φόρον
+του, με τα τέκνα και την γυναίκα μου, να υπερασπίζεται την κληρονομίαν μου κατά
+του δόλου και της δυναστείας. Αυτά είναι όλα! είπεν ο Βελισάριος, και έκαστος
+πολίτης εις το επάγγελμά του, δεν απαιτεί περισσότερα απ' αυτά. Ο ηγεμών δε,
+εξηκολούθησεν ο γέρων, τι απαιτεί και αυτός από τους υπηκόους του; Την
+υπακοήν, τον φόρον και τας δυνάμεις προς διατήρησιν των νόμων του. Τούτο είναι
+έτι απλούν και δίκαιον, είπεν ο Βελισάριος. Των δε υπηκόων τα αμοιβαία χρέη ποία
+είναι; Να ζώσιν ειρηνικώς, να μη βλάπτουν αλλήλους, ν' αφίνωσι εις έκαστον το
+ίδιόν του και να διατηρώσιν εις την συναναστροφήν των την ομόνοιαν και
+ειλικρίνειαν. Ιδού, φίλε, είπεν ο γέρων, εν συντόμω η ευδαιμονία του κόσμου και
+διά τούτο, βλέπεις καλά, ότι δεν χρειάζεται πολύτομος νομοθεσία. Ήτο ποτε
+καιρός, ότε οι νόμοι της Ρώμης ήσαν γραμμένοι εις δώδεκα πίνακας· ο καιρός
+εκείνος ήτο πολύ καλήτερος παρά τούτον. Το δίκαιον δεν είναι άλλο, ειμή η στάθμη
+του ωφελίμου, και το μέτρον του επιβαίνοντος μέρους εις έκαστον από του κοινού
+αγαθού. Η δικαιοσύνη μόνον ας παρεδρεύη εις τον μερισμόν τούτον, και ο κώδηξ
+των δεν θέλει είσθαι ογκώδης.</p>
+
+<p>Ό,τι δε τους καταστένει πολυπλόκους και ογκώδεις, είναι η μικρόλογος
+φαντασιοκοπία αυθαιρέτου θελήσεως, ταττούσης αντί νόμων τας φαντασίας της,
+δια των οποίων μεταβάλει το παν κατά πάσαν στιγμήν· ο μικρόψυχος φόβος μήπως
+δεν δώσωσιν εις την ελευθερίαν πολλούς δεσμούς, προς δέσμευσιν· η ζηλότυπος
+αλαζονεία του δεσπόζειν, ήτις ποτέ δεν πιστεύει, ότι κάμνει να αισθάνωνται οι
+άλλοι αρκούντως τα δίκαιά της· η μανία του να θέλουν να διατάσσουν μυρίας
+λεπτομερείας, αίτινες αφ' εαυτών ικανώς και πολύ καλήτερα διατάσσονται. Επί της
+βασιλείας ταύτης, έγινε μεγάλη συλλογή διαταγμάτων και ενταλμάτων
+αναριθμήτων· αλλ' αύτη είναι διδασκαλείον των νομικών, και όχι του λαού. Όθεν
+τον λαόν είναι ο λόγος να διδάξωμεν τα χρέη και τα δικαιώματά του. Καθείς
+οφείλει να ήναι ο πρώτος του εαυτού του δικαστής· καθείς λοιπόν οφείλει να
+ηξεύρη, τι είναι διωρισμένον, απηγορευμένον και συγχωρημένον από τον
+νόμον.</p>
+
+<p>Διά τούτο είναι χρεία νόμων απλών, σαφών, ευλήπτων, ολιγαρίθμων, και
+ευπροσαρμόστων. Τούτο δε μάλιστα θέλει συντέμει το πολύπλοκον της
+κυβερνήσεως. Διότι, άμα ο λαός ηξεύρει, τι χρεωστεί, και τι τον χρεωστούν,
+φρονηματίζεται διά την ασφάλειάν του, και ευχαριστείται διά την υποταγήν του.
+Βλέπει το εκ των θυσιών του όφελος, και θεωρών το κοινόν συμφέρον ως ίδιόν του,
+σέβεται την εξουσίαν, ήτις ενεργεί, ώστε να συντρέχη το έν εις το άλλο. Διά τι
+φαίνεται τόσον συχνά ωργισμένος κατά του ζυγού των νόμων; Διότι η αυστηρότης
+όλη είναι προς το μέρος των απαγορευόντων νόμων, η δε μαλθακότης και ραθυμία
+προς το των βοηθούντων αυτόν νόμων και οφειλόντων να τον προστατεύουν. Η
+απλότης λοιπόν δημοτικού κώδικος ήθελε θεραπεύσει την κατάχρησιν ταύτην.
+Διότι οι δικασταί, βλέποντες τον λαόν ικανώς ειδήμονα, ώστε να τους κρίνη διά
+μέσου αυτών εκείνων, και δυνάμενον να επικαλεσθή κατ' αυτών νόμον ακριβή και
+βέβαιον, δεν ήθελαν τολμήσει να κάμψουν τον κανόνα, ουδέ ν' αλλάξουν την
+στάθμην κατ' αρέσκειάν των.</p>
+
+<p>Οι καταχρηστικώτεροι νόμοι είναι οι δίδοντες λαβήν εις τα κτήματα. Δεν
+επιβουλεύονται ούτε την ζωήν ούτε την ελευθερίαν των υπηκόων, αλλ' όταν
+δένουν τας χείρας αυτών, τούτο βέβαια γίνεται, διά να τους γυμνώσουν. Ώστε εκ
+των μυρίων κακών, όσα κάμνουσιν οι κατέχοντες την εξουσίαν, μόλις υπάρχει έν
+μόνον, το οποίον δεν είναι έργον της φιλαργυρίας. Εδώ λοιπόν χρεωστεί ο ηγεμών
+να φέρη τον λύχνον, και, από τούτον αρχόμενος, να παρατηρήση εναργώς την
+φορολογίαν.</p>
+
+<p>Ενόσω ο φόρος θέλει είσθαι πολυπλασιασμένος, απροσδιόριστος και
+πολύπλοκος, ως είναι τώρα, η διοίκησίς του, ό,τι και αν κάμη τις, θέλει είναι
+συγκεχυμένη και απατηλή. Πρέπει λοιπόν να τον κάμουν απλούν. Ο νόμος δε, όστις
+θέλει τον διδάξει, ας ήναι ακριβής και αμετάθετος· και ο φόρος αυτός, αυτή η
+ανάγκη της πολιτείας, ας ήναι ίσος, εύκολος, φυσικός, ας ήναι είς, επιβεβλημένος
+εις κτήματα πραγματικά και ακίνητα, τεταγμένος κατά την τιμήν των, και ο αυτός
+πανταχού. Ο φόρος, παραδείγματος χάριν, τον οποίον επλήρονε μετά χαράς η
+ευδαίμων Σικελία προς τους Ρωμαίους, εκείνος, του οποίου η μετριότης έκαμε τον
+Καίσαρα να λατρεύεται εις τας επαρχίας της Ασίας. Ο δόλος δεν θέλει πλέον
+δύνασθαι να καταφεύγη εις τον σκοτεινόν λαβύρινθον διαταγμάτων αλόγων και
+γελοίων
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn5' id='ref5'>5</a></span>)· αυτή
+μάλιστα του δικαίου η σαφήνεια θέλει προσδιορίσει τα όρια αυτού· και παύουσα
+από το να ήναι απόλυτα, θέλει παύσει από το να ήναι βδελυκτός.</p>
+
+<p>Ηξεύρεις, είπεν ο αυτοκράτωρ, τι αντιτάττουν εις τους κανόνας σου; Κάμνων τις
+απλούν, τον φόρον ήθελε τον σμικρύνει. Το ελπίζω, είπεν ο ήρως. Και έπειτα,
+επρόσθεσεν ο αυτοκράτωρ, εάν ο λαός ευπορή μεγάλως, θέλει είσθαι, λέγουν,
+αμελής υπερήφανος, ταραχοποιός, δυσμεταχείριστος. Ω Θεέ! ανεβόησεν ο
+Βελισάριος, οποίον μέσον μεταχειρίζονται, διά να καταστήσουν ράθυμον τον λαόν,
+αντί ν' ασφαλίσωσι τους καρπούς των κόπων του! Οποίον μέσον διά να τον
+καταστήσουν απειθή και στασιώδη, αντί να τον καταστήσωσιν ευτυχέστερον!
+Φοβούνται, μη γίνη αλαζών.</p>
+
+<p>Αι! ηξεύρω κάλλιστα, ότι θέλουν να τρέμη, ως δούλος από τον φόβον του
+ραβδισμού· αλλ' ενώπιον τίνος χρεωστεί να τρέμη, όταν ήναι αθώος και άμεμπτος;
+Εις ποίαν άλλην εξουσίαν χρεωστεί να υποτάσσεται παρά εις την των νόμων και
+του νομίμου κυριάρχου; Ποίον κράτος θέλει είσθαι ποτέ βεβαιότερον περί της
+υποταγής αυτού, παρά το οποίον διά των αγαθοεργιών της ευγνωμοσύνης και της
+αγάπης απέκτησεν όλα της πατρικής εξουσίας τα δίκαια; Πίστευσέ με, εγώ γνωρίζω
+τον λαόν· δεν είναι τοιούτος, οποίον σε τον περιγράφουν. Εκείνο, το οποίον τον
+εκνευρίζει, και από το οποίον απαυδά, είναι η πτωχεία και αθλιότης· εκείνο δε, το
+οποίον τον παροξύνει, τον διεγείρει εις αποστασίαν, είναι η προερχομένη εκ του
+ότι αποκτά αδιαλείπτως και ποτέ δεν έχει. Ιδού το αληθές· και το ηξεύρουν πολλά
+καλά, αλλά το κρύπτουν. Έκαμαν μεταξύ των σύστημα, το οποίον συναγωνίζονται
+να υποστήσουν. Το σύστημα τούτο των μεγάλων είναι, ότι, το ανθρώπινον γένος ζη
+ιδίως δι' ολίγους ανθρώπους, και ότι ο κόσμος έγινε δι' αυτούς. Τούτο είναι
+υπερηφάνεια ακατανόητος, είπεν ο αυτοκράτωρ· είναι όμως βέβαιον, ότι υπάρχει
+εις πολλάς ψυχάς. Όχι, είπεν ο Βελισάριος, είναι καθ' υπόκρισιν, δεν ήτο ποτέ
+ειλικρινής. Ουδείς άνθρωπος με ορθόν λόγον υπάρχει, όστις, όσον μέγας και αν
+ήναι, παραβάλλων εαυτόν μυστικώς προς τον λαόν, ο οποίος τον τρέφει, τον
+υπερασπίζει, τον προστατεύει, δεν συναισθάνεται ταπείνωσιν ενδομύχως· διότι
+αισθάνεται καλώς, ότι είναι αδύνατος, ότι εξαρτάται, και ότι έχει χρείαν. Η
+μεγαλειότης του δεν είναι άλλο, παρά πρόσωπον, το οποίον υποκρίνεται διά να
+καταπλήττη· αλλά το κακόν είναι, ότι καταπλήττει και κατορθόνει να πείση. </p>
+
+<p>Ο Θεός, φίλτατε Τιβέριε, να φυλάξη τον φίλον σου από το να εμπέση εις την
+παράλογον ταύτην πλάνην! Κατόρθωσε να επιβλέψη εις την αρχέγονον κοινωνίαν,
+και θέλει την ιδεί διηρημένην εις τρεις τάξεις, και τας τρεις δε καταγινομένας εις
+την αμοιβαίαν συμβοήθειαν, την μίαν εις το να εκβάλλη από τον κόλπον της γης τα
+προς το ζην αναγκαία, την άλλην εις το να δίδη εις τα προϊόντα ταύτης την μορφήν
+και τας ποιότητας τας αναλόγους εις την χρήσιν των, και την τρίτην εις την
+διοίκησιν και υπεράσπισιν του κοινού αγαθού. Εις την κατάστασιν ταύτην ουδείς
+αργός, ανωφελής· αι αμοιβαίαι βοήθειαι εκπληρούνται· έκαστος το κατά δύναμιν
+συνεισφέρει ενδελεχώς· δυνάμεις, βιομηχανία, περίνοια, γνώσεις, ευφυία, αρεταί,
+τα πάντα χρησιμεύουν, τα πάντα συντελούν· εις αυτήν δε μόνην την τάξιν την
+τόσον απλήν, την τόσον φυσικήν, την τόσον κανονικήν, καταντά η οικονομία
+δικαίας κυβερνήσεως. Βλέπεις δε, ότι ήθελεν είσθαι ανόητον να καταφρονή η μία
+των τάξεων τούτων τας συντρόφους της· ότι όλαι εξίσου είναι ωφέλιμοι, εξίσου
+υποκείμεναι και, ότι, αν υποθέσωμεν μάλιστα, ότι υπάρχει μεταξύ αυτών υπεροχή
+τις, αύτη ήθελεν είσθαι εις την των γεωργών· διότι, αν η πρώτη χρεία ήναι το ζην, η
+τρέφουσα τους ανθρώπους τέχνη είναι η πρώτη των τεχνών. Αλλ' επειδή είναι
+εύκολος και στερεά, δεν εκθέτει τον άνθρωπον εις κίνδυνον, ουδ' απαιτεί παρ'
+αυτού, ειμή τας συνηθεστέρας δυνάμεις· είναι καλόν και αι τέχναι αι χρήσιμοι και
+απαιτούσαι ευφυίαν, αρετάς, σπανιώτερα προτερήματα, να ενθαρρύνωνται
+ομοίως περισσότερον. Ώστε αι χρειωδέσταται τέχναι δεν θέλουν είσθαι αι
+επισημότεραι, και ουδέ το απαιτούν. Αλλ' όσον ήθελεν είσθαι περιττόν το ν'
+απονέμωνται εις αυτάς προτιμήσεις μάταιαι, τοσούτον ήθελεν είσθαι άδικον και
+απάνθρωπον το να προσάπτεται εις αυτάς σκληρά καταφρόνησις. Ο φίλος σου
+λοιπόν, φίλτατε Τιβέριε, ας φυλάττεται απ' αυτήν την ανόητον καταφρόνησιν, ας
+περιποιήται, ως τροφόν του εαυτού του και της πολιτείας, την μερίδα ταύτην της
+ανθρωπότητος, την τόσον ωφέλιμον και τόσον καταφρονουμένην. Είναι δίκαιον να
+εστιάζεται ο λαός διά τας τάξεις τας βοηθούσας αυτούς, και να συντρέχη ομού με
+αυτάς εις την διατήρησιν της εξουσίας, ήτις τους ασφαλίζει. Της γης είναι το να
+τρέφη τους ανθρώπους. Αλλ' οι πρώτοι, τους οποίους χρεωστεί να τρέφη, είναι οι
+καταστένοντες αυτήν γόνιμον· δεν έχουσι δε δικαίωμα ν' απαιτώσιν απ' αυτούς
+άλλο, ειμή το περισσεύον από τας χρείας των
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn6' id='ref6'>6</a></span>). Εάν δεν
+επορίζοντο διά της σκληροτάτης και χρονιωτάτης εργασίας άλλο τι, ειμή ζωής
+μόνον πόρον πενιχρόν, δεν ήθελαν είναι πλέον εις την πολιτείαν κοινωνοί, αλλά
+δούλοι. Το επιτήδευμά των ήθελε γίνει εις αυτούς βδελυρόν και ανυπόφορον·
+ήθελαν το παραιτήσει, αλλάξει τάξιν, ή παύσει από το να διαδίδωσι το γένος και να
+διαιωνίζωσι την τάξιν των.</p>
+
+<p>Είναι αληθές, είπεν ο Ιουστινιανός, ότι καθ' υπερβολήν τους στενοχωρούσιν,
+αλλά κατ' ευτυχίαν τόσον ολίγων χρείαν έχουσι τούτο το είδος των
+σκληραγωγημένων εις τον κόπον ανθρώπων! Η φιλοδοξία των δεν υπερβαίνει τας
+πρώτας της ζωής χρείας· ας έχωσιν άρτον, και ευχαριστούνται.</p>
+
+<p>Τωόντι, γείτον, είπεν ο Βελισάριος, ημπορεί να είπη τις, ότι έζησες όλην την
+ζωήν σου εις την αυλήν· τόσον καλά γνωρίζεις την διάλεκτον αυτής. Ταύτα
+λέγουσιν αυτού ακαταπαύστως, διά να καταπείσωσι τον ηγεμόνα να γυμνόνη τους
+υπηκόους του, να τους καταπιέζη ασυνειδήτως. Ναι, σύμφημι, ότι δεν έχει τας
+ανοήτους της πολυτελείας χρείας. Αλλ' όσον η ζωή των είναι λιτή και σώφρων,
+όσον τους νομίζουν νηφαλίους και υπομονητικούς, τόσον περισσότερον είναι
+βέβαιον, ότι οι άνθρωποι, μεμψιμοιρούντες, κάμνουσι τούτο ευλόγως. Εις την
+διάλεκτον της αυλής, η έλλειψις των αναγκαίων σημαίνει έλλειψιν διατροφής
+παμπόλλων αχρήστων ίππων, καμήλων, αργών υπηρετών. Εις την διάλεκτον τον
+γεωργού σημαίνει έλλειψιν πόρου διατροφής του υπεργήρου πατρός του, των
+τέκνων του, των οποίων αι ασθενείς χείρες δεν δύνανται να τον βοηθήσωσι, και της
+γυναικός του της εγκυμονούσης ή γαλουχούσης νέον υπήκοον της πολιτείας·
+σημαίνει έλλειψιν πόρων διά προκαταβολάς εις την γην, όσας αυτή απαιτεί· πόρων
+διά ν' ανθέξη εις ενιαυτόν άπορον διά την χάλαζαν, ή διά την ακαρπίαν πόρων διά
+να προμηθευθή δι' εαυτόν ή τους οικείους του εν καιρώ γήρατος ή νόσου, τας
+ανακουφίσεις, τας βοηθείας, όσων η φύσις έχει χρείαν. Όθεν, φίλοι μου, και
+ερωτώ, αν αύτη η πρώτη χρήσις των της γεωργίας προϊόντων δεν ήναι αγία και
+απαραβίαστος μάλλον, παρ' όσον έπρεπε να ήναι ο θησαυρός του
+Ιουστινιανού.</p>
+
+<p>Φευ! είπεν ο αυτοκράτωρ, είναι καιροί συμφοράς, οπόταν δεν δύναταί τις να
+αποφύγη από το να την βλάψη.</p>
+
+<p>Πρέπει διά τούτο, είπεν ο Βελισάριος, να εξαντληθούν αι πηγαί όλαι των
+περιττών, και να μη μένη πλέον άλλος πόρος εις σωτηρίαν του λαού, παρά ο της
+ερημώσεως, δεν είδα ποτε αυτούς τους καιρούς. Αλλ' ας ομιλήσωμεν αληθώς
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn7' id='ref7'>7</a></span>)· ηξεύρεις, τι
+καταπιέζει την φιλόπονον και πάσχουσαν τάξιν της πολιτείας; Το βάρος, το οποίον
+ρίπτει επ' αυτήν η αργή και τρυφώσα τάξις. Όσοι διά του πλούτου των μετέχουν
+περισσότερον από τας ωφελείας την κοινωνίας, ούτοι είναι οι ολιγώτερον
+συνεισφέροντες εις τας δαπάνας την διοικήσεως και της υπερασπίσεώς της.
+Φαίνεται, ότι η αχρηστία είναι δι' αυτούς προνόμιον. Κατόρθωσε να παύση αύτη η
+κατάστασις· να διανέμωνται κατά τας δυνάμεις και τας ιδιότητας εκάστου το βάρος
+των δημοσίων εξόδων, και το βάρος τούτο θέλει είσθαι ελαφρόν δι' όλους.</p>
+
+<p>Τι έκαμαν, είπεν ο αυτοκράτωρ, διά να στερεώσωσι την επιθυμητήν ταύτην
+ισότητα; Δεν κατεδίκασαν εις το πυρ τους απίστους δεκαδάρχους, οίτινες,
+επιβάλλοντες τον φόρον της πόλεώς των, υπερεβάρυνάν τινας, διά ν' απαλλάξωσιν
+απ' αυτόν τους άλλους; Φευ! ηξεύρω, είπεν ο Βελισάριος, ότι δεν κάμνουν χάριν εις
+τους ταλαιπώρους τούτους. Επειδή δεν κατεδυνάστευσαν πολύ σκληρά τον λαόν,
+τον δεσμεύουν, τον πληγόνουν με ραβδισμούς, τον φέρουσιν εις τοιούτον βαθμόν,
+ώστε να φθονήση την κατάστασιν των δούλων. Αλλ' είναι ραβδισμοί, δεσμωτήρια,
+κολαστήρια, διά τους επιστάτας σας, τους ανθυπάτους και τους επάρχους σας; Και
+αν ήθελαν είσθαι, τι αχρηστότερον, όταν κλείσωσι των υπηκόων το στόμα, και
+αποπνίξωσι τας κραυγάς των; Δότε εις αυτούς νόμους ολιγώτερον αυστηρούς, και
+την πληρεξουσιότητα να καταδιώκωσι τους παραβάτας αυτών.</p>
+
+<p>Καθ' όλους τους καιρούς, είπεν ο Ιουστινιανός, ήτο συγχωρημένον εις τους
+υπηκόους να προσκλαίωνται. Ναι, επανέλαβεν ο Βελισάριος, εάν μόνον οι
+τύραννοι των ευδοκήσωσι να τους δώσωσι την άδειαν τούτου.</p>
+
+<p>Δεν απήτησαν την προσκόλλησιν των προέδρων και των επάρχων, διά να
+ημπορώσιν αι πόλεις και αι επαρχίαι να μηνύωσιν εις την αυλήν τα κακά, των
+οποίων πρωταίτιοι, ή συναίτιοι είναι αυτοί εκείνοι; Και ήτο άρα γε βεβαιότερον
+μέσον του ν' ασφαλίσωσι την ατιμωρησίαν αυτών; Οι νόμοι προστάσσουσιν εις
+τους φύλακάς των να εναντιόνωνται εις τας κακώσεις· αυτοί δε είναι οι πράττοντες
+αυτάς. Οι νόμοι καθιστώσιν εις αυτούς ιερόν χρέος το προφυλάττειν τον ασθενή
+από του ισχυρού τας ύβρεις· εις δε τας χείρας των είναι η δύναμις και το δικαίωμα
+να την καταχρώνται. Οι νόμοι προσδιορίζουν το σύνολον του φόρου, αλλ' οι
+έπαρχοι, οι ανθύπατοι, οι πρόεδροι τον διανέμουν, και πάντοτε ευρίσκουν
+προφάσεις να τον μεγαλύνωσιν. Οι νόμοι συγχωρούσι να εγκαλώσι τους πελάτας
+του επάρχου εις το δικαστήριον αυτού τούτου του επάρχου· αλλ' αγορεύουν την
+από τούτο το δικαστήριον εις το του ηγεμόνος έφεσιν, επί λόγω, ως λέγουν, ότι ο
+ηγεμών υψόνει εις την αξίαν, όχι άλλους, ειμή άνδρας δεδοκιμασμένους διά την
+ευθύτητα και φρόνησιν. Δεν ημπορεί λοιπόν ποτέ ν' απατηθή εις την εκλογήν του;
+Οποία αφροσύνη το να ριψοκινδυνή η τύχη ενός λαού εις την εμπιστοσύνην ενός
+μόνου ανθρώπου! Ο Ιουστινιανός ενόησε την κατάχρησιν τούτου. Ούτος
+αποκατέστησε τους πράκτορας, τους νέους του λαού καταδυνάστας έχοντας το
+δικαίωμα ν' αντιστέκωνται εις τας κλοπάς των επάρχων. Η εις τας επαρχίας
+διατριβή των διέδωκεν εντός ολίγου τον μολυσμόν, και, από επιτηρητάς γενόμενοι
+συγκακούργοι, δεν έκαμαν άλλο, ειμή αύξησαν τον αριθμόν των τυράννων. Ιδού
+πόθεν προέρχεται να μένωσιν ατιμώρητοι τόσαι καταχρήσεις και άχρηστοι τόσοι
+καλοί νόμοι. Τι ήθελες κάμει συ; τον είπεν ο αυτοκράτωρ. Ήθελα εισακούσει την
+κραυγήν των αδυνάτων, είπεν ο Βελισάριος· ο δε άδικος και ισχυρός ήθελε
+τρέμει.</p>
+
+<p>Αναμεταξύ εις τας θεσμοθεσίας των αυτοκρατόρων μας είναι και μία, την
+οποίαν σέβομαι και επιθυμώ ενθέρμως να ιδώ πάλιν εν ενεργεία. Ότε, αναμέσον
+των πολυπληθών της υπερτάτης εξουσίας φυλάκων, εύρον πράκτορας, η φροντίς
+των οποίων ήτο να απέρχωνται εις τας επαρχίας διά να δέχωνται του λαού τα
+παράπονα, και να τα αναγγέλλωσιν εις τον αυτοκράτορα, συνησθάνθην την ψυχήν
+μου ανοιγομένην και φιλανθρωπίαν πνέουσαν εντός μου· εύχομαι δε να δώση
+καλός ηγεμών εις ταύτην την αξίαν την πρέπουσαν σεμνότητα· να διορίζη εις
+ταύτην τους εναρετωτάτους, τους πιστοτάτους, τους οικειοτάτους του φίλους, να
+δέχεται μετά πασιφανούς και σεμνοτάτης πομπής, ενώπιον του βωμού, τον όρκον,
+τον οποίον θέλουν κάμει εις το όνομα του θεού, των υπηκόων του και εαυτού, ότι
+δεν θέλουν ποτέ προδώσει του ασθενούς τα συμφέροντα, χαριζόμενοι εις τον
+ισχυρόν· να τους πέμπη κατ' έτος εις τους υπηκόους του, έχοντας το ιερόν όνομα
+επίτροποι, και να τους ανακαλή προς αυτόν, άμα εκπληρώσωσι το επιτεταγμένον,
+διά να μη τους παραδώση εις την διαφθοράν. Οποίαν ενέργειαν δεν θέλει προξενεί
+και η παρουσία και η προσδοκία των! Ιδέ κατά την άφιξη του δικαίου ανδρός εις
+τας επαρχίας, πώς η ελευθερία υψούται με ατάραχον μέτωπον, η δε ακολασία και
+η τυραννία κλίνουσαι κάτω τους οφθαλμούς τρέμουσιν. Ιδέ τους επάρχους σου,
+τους προέδρους σου, τους ανθυπάτους σου, και τους επιστατούντας υπαλλήλους,
+πώς ωχρίωσι, πώς τρέμουσιν ενώπιον του κριτού των, τους δε υπηκόους, πώς τον
+περιστοιχίζουν, ως πατέρα και εκδικητήν των. Οι μονάρχαι κλαίονται, ότι η αλήθεια
+φεύγει απ' αυτούς! Αι! φίλοι, αυτή τους ζητεί μάλιστα διά μέσου λογχών και
+ξιφών.</p>
+
+<p>Πόσον ευκολώτερον ήθελε τας πλησιάζει, εάν άφιναν ελευθέραν εις αυτόν
+πρόσοδον! Όχι η κραυγή όχλου στασιώδους, αλλ' η ταπεινή φωνή συνετού και
+εναρέτου ανδρός ήθελε φέρει ενώπιον του θρόνου τα παράπονα της
+ανθρωπότητος. Ω! πόσον αι καταχρήσεις, αι αδικίαι αι γινόμεναι εις όνομα του
+ηγεμόνος, ήθελαν είσθαι πολύ σπανιώτεραι, εάν έμελλαν να διέρχωνται καθ'
+έκαστον έτος υπό τους προσεκτικούς και αυστηρούς της δικαιοσύνης οφθαλμούς,
+και εάν η ρομφαία του από το ύψος του θρόνου εκτείνετο διά να τους
+τιμωρήση!</p>
+
+<p>Από όλα τα επιτηδεύματα, το πολεμικόν αναντιρρήτως είναι εκείνο, εις το
+οποίον η ακολασία και η αταξία φαίνεται, ότι μέλλουν να επικρατώσι μάλλον
+ατιμωρήτως. Αλλ' ας αποδώσωσιν εις την πειθαρχίαν την αυστηρότητα και την
+ισχύν της· ας μη εμβαίνη ποσώς ευνοίας ενέργεια εις το μέσον, διά να πραΰνη τους
+αυστηρούς νόμους αυτής· καί τινα παραδείγματα, ως το οποίον ο Ιουστινιανός
+έδωκεν εις τον κόσμον, θέλουν εντός ολίγου εμπνεύσει φόβον και εις τους
+θρασυτάτους. Και ποίον είναι τούτο το παράδειγμα; ερώτησεν ο αυτοκράτωρ. Ιδού
+ποίον, απεκρίθη ο Βελισάριος. Τούτο, κατά την γνώμην μου, είναι η καλλίστη
+στιγμή της βασιλείας του Ιουστινιανού. Οι στρατηγοί του εις την Κολχίδα εμίαναν
+τας χείρας των εις το αίμα του βασιλέως των Λαζών, του συμμάχου του. Έστειλεν
+αυτού άνδρα, αδιάφθορον
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn8' id='ref8'>8</a></span>), με
+πληρεξουσιότητα να κρίνη και να τιμωρήση, αφού ακούση την κατηγορίαν του
+έθνους των Λαζών και την απολογίαν των κατηγορουμένων. Ο υπέρτατος και
+φοβερός ούτος κριτής έδωκεν εις ταύτην την μεγάλην δίκην όλην την πομπήν, ίσης
+ήτο αξία. Έκλεξε δικαστήριον λόφον τινά του Καυκάσου, και εκεί ενώπιον του
+στρατεύματος των Λαζών επρόσταξε ν' αποκεφαλίσωσι τους φονείς του βασιλέως
+των. Αλλ' όλα ταύτα απαιτούν τουλάχιστον άνδρας αδωροδοκήτους, και κατά
+δυστυχίαν οι τοιούτοι είναι σπάνιοι, μάλιστα αφού η γερουσία εταπεινώθη και
+εξευτελίσθη.</p>
+
+<p>Τι! είπεν ο Τιβέριος, ποθείς τους τυράννους εκείνους της ελευθερίας, τους
+δούλους της τυραννίας;</p>
+
+<p>Ποθώ την γερουσίαν, είπεν ο ήρως, όχι οποία ήτο, αλλ' οποία ημπορεί να ήναι.
+Πάσα δεσποτεία κλίνει προς την τυραννίαν διότι φύσει ο άνθρωπος θέλει να
+γίνεται το θέλημά του νόμος. Η προς τον λαόν σκληρότης της γερουσίας και η
+άκαμπτος υψηλοφροσύνη αυτής παρεκίνησαν αυτόν να προτιμήση παρά την
+βασιλείαν της την του δεσπότου, τον οποίον ήλπιζον να εύρωσι δικαιότερον και
+πραότερον. Ο δεσπότης ούτος επιθυμών να βασιλεύη απολύτως, ενήργησε να
+καταβληθή ο τύφος της γερουσίας υπό τον ζυγόν! Η δε γερουσία καταληφθείσα
+υπό του φόβου, έγινε ταπεινοτέρα και ουτιδανωτέρα παρ' όσον ο δεσπότης αυτής
+ήθελεν. Ο Τιβέριος αυτός εκείνος ηγανάκτει δι' αυτό. Αλλ' είναι εύκολον να
+καταλάβωμεν, ότι παύουσα από το να ήναι επικίνδυνος η γερουσία, εγίνετο
+ωφέλιμος· ότι έδιδεν εις την εξουσίαν χαρακτήρα σοβαρώτερον, και ότι, γενομένη
+διαλλάκτης του λαού μετά του ηγεμόνος, ήθελεν είσθαι το στήριγμα όλων των
+δυνάμεων του κράτους. Μολοντούτο δεν θεωρώ την γερουσίαν κατά ταύτην την
+εποπτείαν. Επιθυμώ να ήναι αυτή φυτώριον ανδρών γυμνασθέντων να κρατώσι το
+ξίφος και την στάθμην, ανατραφέντων εις τα βουλευτήρια και εις τας μάχας,
+εμπείρων της τέχνης του κυβερνάν και διά των νόμων και διά των όπλων. Από
+ταύτην την τάξιν των πολιτών, περικρατουμένην εις δικαίους όρους και τιμωμένην,
+ως έπρεπε να τιμάται, ήθελε λαμβάνει ο αυτοκράτωρ τους στρατηγούς του, τους
+υπουργούς, τους επάρχους, και τους άρχοντάς του. Την σήμερον, αν έχη τις χρείαν
+ανδρός επιτηδείου, εναρέτου, φρονίμου· πού έγινε γνωστός διά των πράξεών του;
+προς δοκιμήν ήθελαν τάχα τον δώσει την δύναμιν ν' αποφασίση την τύχην λαού
+τινος; Αλλ' εις τ' αφανή τάχα έργα του της αυλής τάγματος
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn9' id='ref9'>9</a></span>) γυμνάζονται
+οι Ρήγουλοι, οι Φάβιοι, οι Σκηπίωνες. Αντί σταδίου, όπου αι ψυχαί ασκούνται,
+όπου αι φυσικαί αρεταί αμιλλώνται, όπου η ευφυία ανελίσσεται, όπου αι γνώσεις
+και αι αρεταί διασχίζουν το πλήθος και διαλάμπουν, απέδωκαν σχεδόν τα πάντα
+εις την τύχην της γεννήσεως, εις την φαντασιοκοπίαν της ευνοίας. Τοιουτοτρόπως
+συσσωρεύονται τα κακά, από τα οποία καταπίπτει η πολιτεία.</p>
+
+<p>Τι θέλεις; είπεν ο αυτοκράτωρ· όταν οι άνθρωποι εξέπεσαν από την πρώτην
+κατάστασίν των, όταν το γένος αυτών διεφθάρη, και μ' όλην την επιμέλειαν δεν
+δύναταί τις εξ αυτών να κάμη κακήν εκλογήν, πρέπει ν' απελπισθή, ν' αποκάμη
+εκλέγων.</p>
+
+<p>Όχι, είπεν ο Βελισάριος, ποτέ δεν πρέπει ν' απελπίζεται. Η διαφθορά δεν είναι
+ποτε ολική. Εις όλα τα μέρη είναι άνδρες αγαθοί· και αν λείπουν, ενεργούν να
+γεννήσωσιν αυτοί. Αρκεί μόνον ο ηγεμών να τους αγαπά, και να ηξεύρη, πώς να
+τους διακρίνη. Υγιαίνετε, φίλοι. Τούτο θέλομεν έχει ημείς αύριον παραμυθητικήν
+συνδιάλεξιν. Διότι ημπορεί σαφώς να καταλάβη τις ότι, διά να θεραπευθή η
+δεινοτάτη των πραγμάτων κατάστασις, ένας μόνος άνθρωπος αρκεί να
+θελήση.</p>
+
+<p>Ο Βελισάριος αποδίδει την ύπαρξιν πάντων εις την ασθενή θέλησίν μας, είπεν ο
+Ιουστινιανός προς τον Τιβέριον. Αλλά δύναταί τις να επιφορτισθή την διάκρισιν και
+την εκλογήν των ανθρώπων; Και δεν ηξεύρει πόσον ούτοι υποκρίνονται προς ημάς.
+Ό,τι δεν δύναμαι να εννοήσω, είπεν ο Τιβέριος, είναι, ότι φρονεί τους ανθρώπους
+γεννωμένους οποίους τους θέλεις, ως να υπέκειτο εις εσέ η φύσις. Εντοσούτω ο
+Βελισάριος είναι φρόνιμος· η ηλικία, η δυστυχία τον εδίδαξαν· είναι άξιος
+ακροάσεως.</p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Κεφάλαιον ΙΓ'.</h4>
+
+<p>
+<br />
+Την επιούσαν φθάσαντες, εύρηκαν αυτόν καλλιεργούντα τον κήπον του ομού με
+τον Παυλίνον τον κηπωρόν του. Αν ήρχεσθε, προ ολίγου, τας είπεν, ηθέλετε
+διδαχθή, ως εγώ, μάθημα καλόν της περί το άρχειν επιστήμης. Διότι τίποτε δεν
+παρομοιάζει τόσον την των ανθρώπων κυβέρνησιν, όσον η των φυτών. Ο δε
+κηπωρός μου ούτος κρίνει περί αυτής, ως Σόλων.</p>
+
+<p>Τότε, ενώ ο Αυτοκράτωρ και ο Τιβέριος συνεπεριπάτουν με τον ήρωα, ο νέος
+τον επρόβαλε τας σκέψεις, τας οποίας είχαν κάμει, και τας αιτίας, διά τας οποίας
+εφοβούντο, μη πλανηθή.</p>
+
+<p>Ναι, τον είπεν, ο εις το βάθος των ανακτόρων του περικυκλούμενος από πυκνόν
+πλήθος αυλικών και κολάκων ολίγον γνωρίζει αναμφιβόλως τους ανθρώπους· αλλά
+ποίος τον εμποδίζει να φυγαδεύεται από το στενόν του δεσμωτήριον, να
+συναναστρέφεται, να γίνεται ευπρόσιτος; η ευπροσηγορία του ηγεμόνος είναι της
+αληθείας μαγνήτης. Οι δούλοι του την κρύπτουσιν, αλλ' ο ιδιώτης, ο γεωργός, ο
+απότομος και ειλικρινής γέρων στρατιώτης, δεν θέλουν του την κρύπτει. Θέλει
+ακούει την κοινήν φωνήν· αυτή είναι των βασιλέων ο χρησμός, ο ακεραιότατος της
+αξίας και αρετής κριτής· και πάντοτε γίνεται καλή η εκλογή, όταν αποφασίζεται δι'
+αυτής. Έπειτα αι εκλογαί του μονάρχου εκτείνονται μόνον εις δύο τινά, εις τους
+συμβούλους και εις τους υπουργούς· εάν εκλέξη καλώς τους πρώτους, εγώ
+εγγυώμαι διά την εκλογήν των άλλων. Το παν συνίσταται να έχη παρ' αυτώ φίλους
+τινάς αξίους της φιλίας του. Ο Θεοδώρικος είχε μόνον ένα, τον ενάρετον
+Κασσιόδωρον· και ο κόσμος ηξεύρει, πόσον φρονίμως και ενδόξως εβασίλευσεν.
+Όθεν είναι σημεία βέβαια, κατά τα οποία δύναται και εις την αυλήν αύτην να
+εκλέξη τους συμβούλους και τους οδηγούς του. Η των ηθών αυστηρότης, κ'
+αφιλοκέρδεια, η ευθύτης, η φιλαλήθεια, η προθυμία προς υπεράσπισιν του
+αδυνάτου και αθώου, η της φιλίας σταθερότης, δεδοκιμασμένη εις τας δυστυχίας,
+η προς το αγαθόν κλίσις, την οποίαν ουδέν εμπόδιον παρατρέπει, η στερεά
+προσκόλλησις εις τους νόμους της δικαιοσύνης, ταύτα είναι τα χαρακτηριστικά, διά
+των οποίων ο ηγεμών δύναται να διακρίνη τους καλούς καγαθούς άνδρας, και να
+εκλέγη αληθείς φίλους. Τα αίτια της εξαιρέσεως με φαίνονται επαισθητότερα· διότι
+η αρετή ημπορεί να ήναι προσποιητή, αλλ' η κακία ποσώς καθ' υπόκρισιν. Άμα
+φανερωθή, ημπορεί τις να την πιστεύση. Παραδείγματος χάριν, εάν εγώ ήμην
+βασιλεύς, όποιος άπαξ ήθελε με ομιλήσει περί των υπηκόων μου καταφρονητικώς,
+περί των χρεών μου κούφως, ή περί της καταχρήσεως της εξουσίας μου με
+δουλοπρεπή και ευτελή φιλαρέσκειαν, ούτος ήθελεν εξαιρεθή διά παντός από τον
+αριθμόν των φίλων μου. Όθεν ουδέν άλλο ευκολώτερον, ειμή, παρατηρών τους
+ανθρώπους, να εκκλέψη, χωρίς να το αισθανθώσι, τα χαρακτηριστικά των σημεία,
+τα οποία εξελέγουσι και ανακαλύπτουσι και αυτούς τους κρυψινουστάτους.
+Ήκουσα πολλά λεγόμενα περί εκείνης της μεγάλης υποκρίσεως, της εις τους
+αυλικούς αποδιδομένης. Εξ αυτών ουδείς, όστις δεν φημίζεται, ως ών αυτή εκείνη
+η ειλικρίνεια. Και αν ο ηγεμών σφάλλη εις τούτο, η κοινή φωνή θέλει τον διδάξει
+την αλήθειαν. Εις αυτόν λοιπόν μόνον ανήκει να παραδώση αξίως την υπόληψιν
+και την εμπιστοσύνην του. Η δε αρετή, η αλήθεια άμα εμφιλοχωρήσουσιν εις τας
+βουλάς του, δύναται ν' αναθέση εις αυτάς την φροντίδα του να τον φωτίζωσι περί
+όλων των άλλων εκλογών αυτού.</p>
+
+<p>Αλλά συλλογίζεσαι, είπεν ο αυτοκράτωρ, περί του πλήθους των εναρέτων και
+σοφών ανδρών, όσων θέλει έχει χρείαν, διά να διανέμουν τους νόμους και ν'
+ασκώσι την εξουσίαν του; Πόθεν να τους λάβη; Από την φύσιν, είπεν ο Βελισάριος,
+ήτις γεννά τοιούτους, όταν ηξεύρη τις καλώς να την διευθύνη. — Διά να την
+διευθύνη δε, έχει άλλα μέσα παρά νόμους δικαίους και αυστηρούς; — Τούτο είναι
+πολύ, τούτο δεν είναι ικανόν, υπέλαβεν ο Βελισάριος, και τα ήθη δεν ανήκουσιν εις
+τους νόμους.</p>
+
+<p>Τι θέλει λοιπόν κάμει, διά να μεταβάλη τα προ τόσου και του διαφθαρέντα
+ήθη; ηρώτησεν ο Ιουστινιανός.</p>
+
+<p>Ο κηπωρός μου θέλει σε το διδάξει, είπε ο Βελισάριος, και τον εφώναξεν.
+Άκουσε, Παυλίνε, τον είπεν· όταν φυτρόνη χόρτον άγριον μεταξύ των φυτών σου, τι
+κάμνεις; Το εκριζόνω, είπεν ο απλούς άνθρωπος. — Αντί να το εκριζώσης, διατί δεν
+το κόπτεις; — Ήθελεν αναβλαστάνει αδιακόπως και ποτέ δεν ήθελε τελειώσει. Κ'
+έπειτα, καλέ μου αυθέντα, διά της ρίζης το φυτόν ροφά της γης τους χυμούς· και
+τούτο πρέπει να εμποδίση τις. Τον ακούετε, είπεν ο Βελισάριος. Αυτό είναι
+επίκρισις των νόμων σας. Ούτοι αποσπώσιν, όσον δύνανται, τα της κοινωνίας
+εγκλήματα, αλλ' αφίνουσι να υπάρχωσιν αι κακίαι, τας οποίας έπρεπε να
+εκριζόνωσιν. Αλλά τούτο δεν είναι αδύνατον· διότι όλαι σχεδόν αι κακίαι,
+τουλάχιστον αι της αυλής, έχουν μίαν κοινήν ρίζαν. Και ποία είναι; τον ηρώτησεν ο
+Τιβέριος. Η πλεονεξία, απεκρίθη ο γέρων. Ναι, διά του ονόματος τούτου, είτε η
+επιθυμία του σωρεύειν πλούτη νοείται, είτε η του απολαύειν, δεν υπάρχει τι
+ανάξιον και χαμερπές, το οποίον η πλεονεξία να μη γεννά. Η σκληρότης, η
+αχαριστία, η απιστία, η αδικία, ο φθόνος και αυτή η ωμότης είναι κλάδοι τούτου
+του απλήστου, του σκληρού και χαμερπούς πάθους.</p>
+
+<p>Εκ της άγρας της προσέτι τρέφει την χαυνότητα, την ηδυπάθειαν, την
+διαφθοράν, την ασωτείαν, και την χαύνην εκείνην αργίαν, ήτις τα περιθάλπει εις
+τον κόλπον της. Ούτω τα ήθη όλα διαφθείρονται διά της φιλοπλουτίας. Εάν
+διεγείρη την φιλοτιμίαν, θέλει την καταστήσει επίβουλον και αισχράν. Εάν
+παρεισδύη εις την ανδρίαν, την ατιμάζει διά των δεινοτάτων αυτής κακών. Διά της
+δωροδοκίας καταστένει επονείδιστα τα εντιμότατα προτερήματα· η δε ψυχή, ήτις
+είναι δούλη αυτής, πωλείται εις τον πλειοδοτούντα.</p>
+
+<p>Εντεύθεν όλα τα δημόσια ανοσιουργήματα, όσα εργάζονται διά να
+πλουτήσουν. Και της τυραννίας ταύτης, υπό της οποίας στενάζουσιν οι άνθρωποι,
+μήτηρ είναι η πολυτέλεια· διότι αύτη γεννά τας χρείας· αύται δε γεννώσι την
+φιλαργυρίαν· η δε φιλαργυρία, διά να κορεσθή, προστρέχει εις την τυραννίαν. Την
+πολυτέλειαν λοιπόν πρέπει να καταπολεμήση τις. Εξ αυτής πρέπει ν' αρχίση την
+των ηθών μεταρρύθμισιν.</p>
+
+<p>Ο δε κατά της πολυτελείας πόλεμος ομοιάζει τον της ύδρας, είπεν ο
+αυτοκράτωρ· διότι κόπτεις μίαν κεφαλήν αυτής, και αναφύονται μυρίαι. Ή μάλλον,
+είναι, ως ο Πρωτεύς, όστις κατά μυρίας διαφόρους μορφάς, εκφεύγει τον θέλοντα
+να τον δεσμεύση, θέλω ειπεί πολύ περισσότερα, επρόσθεσε. Τα αίτια της
+πολυτελείας, και αι επιρροαί της, αι σχέσεις και αι συγκοινωνίαι της συστένουσι
+μίγμα αγαθών και κακών, τόσον συγκεχυμένον, ώστε, υποθέτων, ότι ήτο δυνατόν
+να την δεσμεύση, ή να την εξολοθρεύση τις, ήθελα αμφιβάλει, αν το πρώτον
+ήθελεν είσθαι συγχωρημένον και το άλλο ωφέλιμον.</p>
+
+<p>&nbsp;— Ναι, συμφωνώ, είπεν ο Βελισάριος, ότι η πολυτέλεια είναι εις την
+πολιτείαν, ως οι άτιμοι εκείνοι άνθρωποι, όσοι έκαμαν εξ επιγαμίας συγγένειαν με
+μεγάλους· κολακεύουν αυτούς χαριζόμενοι εις τους συγγενείς των, αλλά τέλος τους
+κλείουν εις την φυλακήν. Δεν εκτείνομαι μακρότερον. Ας αρχίσωμεν από τα έργα,
+τα οποία είδα πραχθέντα δι' εμού αυτού. Λέγεται, ότι η πολυτέλεια συμφέρει εις
+τας πόλεις. Δυσκόλως το πιστεύω· αλλ' είμαι πολλά βέβαιος, ότι είναι ολεθρία εις
+τα στρατεύματα. Ο Πομπήιος βλέπων τους στρατιώτας του Καίσαρος τρεφομένους
+με αγρίας ρίζας, έλεγεν, «ούτοι είναι θηρία»· έπρεπε να είπη, «ούτοι είναι
+άνθρωποι». Η πρώτη του πολεμικού καρτερία είναι να ριψοκινδυνεύη· η δευτέρα
+ν' αρκήται εις μόνας της φύσεως τας χρείας. Τούτο δε είναι το επιπονώτερον διά
+τον τρυφηλώς ζήσαντα. Ο λαός ο θέλων ν' απολαύη εις τον πόλεμον τας τρυφάς της
+ειρήνης, δεν είναι ικανός να υπομένη ούτε τας ευτυχίας, ούτε τας δυστυχίας. Η νίκη
+είναι ολίγον δι' αυτόν, ζητεί την αφθονίαν· άμα δε του λείψη η αφθονία, ή
+επαπειλή να τον εγκαταλείψη, η άλλη ματαίως ήθελε τον προσκαλεί. Το νηφάλιον
+στράτευμα έχει πτέρυγας· η δε πολυτέλεια εκνευρίζει και καταβάλλει τον στρατόν,
+εις τον οποίον ευρίσκεται· η λιτότης φείδεται και τους εσωτερικούς και τους
+εξωτερικούς πόρους. Η δε ασωτεία τους εξαντλεί, και δεν αφίνει τίποτε εις καιρόν
+ανάγκης· επιφέρει την ερήμωσιν, τον λιμόν, τον τρόμον και την αισχράν φυγήν.
+Όλα είναι επίπονα εις ανθρώπους χαύνως ανατραφέντας. Η ανδρία τους μένει,
+αλλά δυνάμεις δεν έχουν. Ο εχθρός, όστις ηξεύρει να τους αδυνατίση με τους
+κόπους, δεν έχει χρείαν να τους νικήση, και τας βραδύτητας του πολέμου θεωρεί
+επωφελώς δι' αυτόν ως μάχας. Αλλ' η πολυτέλεια όχι μόνον εκνευρίζει και χαυνόνει
+τα σώματα, αλλά και τας ψυχάς εκθηλύνει και διαφθείρει. Ο πλούσιος, ο φέρων
+μεθ' εαυτού την πολυτέλειαν εις το στρατόπεδον, κινεί την άμιλλαν του πένητος,
+όστις προς αποφυγήν της ταπεινώσεώς του, ότι τον υπερέχει ο όμοιός του, ζητεί
+τρόπους και εις αυτάς τας αισχρουργίας. Η τιμή προσκολλάται εις τους πλουσίους,
+η υπόληψις εις την μεγαλοπρέπειαν, η περιφρόνησις εις την πενίαν, το γελοίον εις
+την μετριόφρονα και αφιλοκερδή αρετήν, και τότε τα πάντα ηφανίσθησαν. Ταύτα
+είναι τα εκ της πολυτελείας κακά.</p>
+
+<p>Ηξεύρω, ότι την εξώρισες από τα στρατεύματά σου, είπεν ο Τιβέριος. Πώς δε το
+κατώρθωσες; ευκολώτατα, είπεν ο γέρων. Την απεδίωξα από την σκηνήν μου, την
+κατέστησα περιφρονητήν. Η περιφρόνησις είναι δραστήριον κατά της φαρμακεράς
+υπερηφανείας αντιφάρμακον. Έμαθα, ότι νέος τις εκ της Ασίας έφερεν εις το
+στρατόπεδόν μου τας τρυφάς της πατρίδος του, ότι εκοιμάτο εις πορφυράν σκηνήν,
+ότι έπινε με χρυσά ποτήρια, ότι εμεταχειρίζετο εις την τράπεζάν του τα καλήτερα
+είδη του οίνου και τα σπανιώτερα εδέσματα. Τον εκάλεσα λοιπόν εις το γεύμα, και,
+έμπροσθεν των συστρατιωτών του, τον είπα. Βλέπεις, νεανίσκε, ότι εδώ
+μεταχειρίζονται ευτελή τροφήν· ενίοτε δε ακόμη χειροτέραν· και πρέπει να
+προσμένωμεν τούτο· διότι οι θηρεύοντες την δόξαν κινδυνεύουν να μη έχουν
+άρτον. Πίστευσέ με, η τρυφηλότης σου μέλλει πολλά να υπομένη, διά τον οποίον
+βίον μέλλομεν να διδάξωμεν. Σε συμβουλεύω να μη μας ακολουθήσης. Η επίπληξις
+αύτη ενήργησεν εις αυτόν· ζητεί συγγνώμην, και την λαμβάνει· αλλ' απέστειλε την
+αποσκευήν του. Και αυτή η συμβουλή ήρκεσε; τον ηρώτησεν ο νεανίσκος. Ναι,
+αναμφιβόλως, είπεν ο ήρως, διότι το παράδειγμά μου εστήριζεν αυτήν, και με
+ήξευραν σταθερόν εις την γνώμην μου. Έπρεπε να διήγειρες σφοδρά
+παράπονα.</p>
+
+<p>Όταν ο νόμος ήναι ίσος και αναγκαίος, κανείς δεν προσκλαίεται κατ' αυτού. —
+Όχι· αλλ' είναι σκληρόν εις τον πλούσιον να ήναι ισότιμος του πένητος. — αλλά διά
+τούτο είναι ηδύ εις τον πένητα να ήναι ίσος με τον πλούσιον, και πανταχού οι
+πένητες είναι οι περισσότεροι. — Αλλ' οι πλούσιοι είναι εις την αυλήν οι
+ισχυρότεροι, και μάλλον εισακούονται. — Διά τούτο και επέτυχαν να με βλάψουν.
+Αλλ' ό,τι έκαμα, δεν θέλω το παύσει· διότι η ρώμη της ψυχής, ως και η του
+σώματος, είναι καρπός της εγκρατείας. Άνευ αυτής ουδεμία αφιλοκέρδεια, άνευ δε
+αφιλοκερδείας ουδεμία αρετή υπάρχει. Ηρώτησα ποιμένα τινά, διά τι οι κύνες του
+ήσαν τόσον πιστοί· διότι, με είπε, ζώσι με άρτον μόνον. Εάν τους έτρεφα με κρέας,
+ήθελαν είσθαι λύκοι. Εξεπλάγην διά την απόκρισίν του. Γενικώς, φίλοι μου, ο
+ασφαλέστερος τρόπος του καταστέλλειν τα κακά είναι η περιόρισις των χρειών.
+Ταύτα πάντα είναι δυνατά εις στράτευμα, είπεν ο αυτοκράτωρ· αλλά
+δυσκατόρθωτα εις επικράτειαν. Οι πολιτικοί νόμοι δεν ομοιάζουν τους
+στρατιωτικούς. Ούτοι περιστέλλουν την ελευθερίαν εις κύκλον στενώτερον. Νόμος
+ουδείς δύναται να εμποδίση τον πολίτην από του να πλουτήση διά τιμίου τρόπου,
+ουδείς δύναται να εμποδίση αυτόν από του να διαθέση τα πλούτη του και να τ'
+απολαύη ειρηνικώς. Θεωρείται ως αποκτήσας αυτά διά των κόπων, της
+βιομηχανίας, των προτερημάτων, της αξίας αυτού, ή των γονέων του. Έχει το
+δικαίωμα να τα διασκορπίση, ως και να τα καταθάψη εις την γην. Συμφωνώ κατά
+τούτο, είπεν ο Βελισάριος. Προχωρώ δε και περαιτέρω, είπεν ο αυτοκράτωρ· εάν τα
+πλούτη της πολιτείας ευρίσκωνται συσσωρευμένα εις χείρας ενός τινος τάγματος
+ανθρώπων, καλόν είναι να διαδοθώσι, και η φιλοπονία μετά της βιομηχανίας να τα
+εκβάλλουν από τας χείρας της αργίας. Και εις τούτο συμφωνώ, είπεν ο ήρως.
+Προσθέτω, εξακολούθησεν ο Ιουστινιανός, ότι η τρυφηλότης, η ηδυπάθεια, η
+επίδειξις, η μεγαλοπρέπεια, αι της φιλοκαλίας και της καινοτομίας
+φαντασιοκοπίαι, η επιτετηδευμένη τρυφή και η ματαιότης είναι λεπτολογίαι
+εκφεύγουσαι την αυστηροτάτην αστυνομικήν κυβέρνησιν, και περί των οποίων οι
+νόμοι δεν δύνανται να λάβωσι φροντίδα, ειδέ μη, ενεργούσιν είδος τυραννίας. Μη
+γένοιτο, είπεν ο γέρων, να θελήσω, ώστε οι νόμοι να λαμβάνωσι φροντίδα τινά
+περί τούτων! Ιδού λοιπόν πώς η πολυτέλεια προστατεύεται από όλα τα πλέον
+απαραβίαστα παρά τοις ανθρώποις, ήγουν την ελευθερίαν, την ιδιοκτησίαν, και απ'
+αυτό ίσως το καινωφελές. Εις όλα συμφωνώ, εκτός τούτου του τελευταίου, είπεν ο
+Βελισάριος. Αλλά τέλος πάντων, είπεν ο ηγεμών, θέλεις ομολογήσει, ότι η
+πολυτέλεια εμψυχόνει και γίνεται αιτία ν' ακμάζωσιν αι τέχναι, ότι καταστένει τους
+ανθρώπους βιομηχάνους, δραστηρίους, κινεί αυτούς εις άμιλλαν, αντιτάσσει εις
+την ραθυμίαν και εις την προς την οκνηρίαν κλίσιν των το κέντρον των νέων χρειών
+και την επιθυμίαν των ηδονών. </p>
+
+<p>Συμφωνώ, είπεν ο Βελισάριος, ότι η πολυτέλεια είναι ηδεία εις τους
+απολαύοντας αυτήν και κερδαλέα εις τους όσοι τους προμηθεύουν τα μέσα της
+απολαύσεώς της, και ότι οι νόμοι χρεωστούν ν' αφίνωσι τούτο το εμπόριον
+ελεύθερον και ήσυχον. Τούτο δεν θέλεις;</p>
+
+<p>Περισσότερον θέλω, επανέλαβεν ο αυτοκράτωρ· αξιώ, ότι ολίγον κατ' ολίγον η
+επιρροή αύτη διαδίδεται εις όλας της πολιτείας τας τάξεις, και εις την των γεωργών
+αυτών, εις την οποίαν χορηγεί ευκολωτέραν και συμφερωτέραν πώλησιν των
+καρπών των κόπων αυτών.</p>
+
+<p>Εδώ, είπεν ο Βελισάριος, το φαινόμενον σε απατά. Επειδή ό,τι όφελος έρχεται
+εις την τάξιν των γεωργών από τας ασωτεύσεις την πολυτελείας, ελήφθη ήδη εξ
+αυτής. Όλοι δε οι άνθρωποι, τους οποίους η πολυτέλεια μεταχειρίζεται, είναι ξένοι,
+τους οποίους δίδει εις αυτήν την τάξιν να τους τρέφη.</p>
+
+<p>Ανακάλεσε εις την μνήμην σου την ιδέαν, την οποίαν εδέχθημεν περί της
+πρωτοπλάστου κοινωνίας. Ποίον είναι το τέλος αυτής; Δεν είναι να καταστήσω τον
+άνθρωπον ωφέλιμον εις τον άνθρωπον; Και εις ταύτην την τάξιν το δικαίωμα του
+ενός επί του εργοχείρου του άλλου δεν είναι το δικαίωμα την ανταλλαγής; Εάν
+λοιπόν είς άνθρωπος ενασχολή μυρίους εις τας πολυπλασιασθείσας χρείας του, μη
+συνεισφέρων αυτός εις τας χρείας μηδέ ενός, δεν είναι ως φυτόν άκαρπον και
+αδηφάγον εις το μέσον του θέρους; Τοιούτος είναι ο αργός πλούσιος εις τας
+αγκάλας της πολυτελείας και της τρυφής. Ων πάντοτε το αντικείμενον των
+φροντίδων και την εργασίας της κοινωνίας, δέχεται ραθύμως τον φόρον ως απλήν
+προσφοράν. Προς ευχαρίστησιν μόνον των ορέξεών του, προς εκπλήρωσιν των
+επιθυμιών του μόνον, η φύσις ασχολείται· δι' αυτόν αι ώραι παράγουσι τους
+γλυκυτάτους καρπούς των· τα στοιχεία προσφέρουν τα ήδιστα εδέσματα· αι τέχναι
+τα σπανιώτερα αριστουργήματα. Απολαύει όλα, δεν συνεισφέρει εις ουδέν,
+αφαιρεί από την κοινωνίαν πλήθος ωφελίμων ανθρώπων, δεν εκπληροί ουδενός το
+επιβάλλον έργον, και αποθνήσκει, άλλο κενόν μη αφίνων, παρά το κενόν των υπ'
+αυτόν καταδαπανηθέντων κτημάτων.</p>
+
+<p>Δεν ηξεύρω, είπεν ο Τιβέριος, πλην μοι φαίνεται ολιγώτερον επιζήμιος,
+ολιγώτερον ανωφελής παρ' όσον τον στοχάζεσαι. Διότι, εάν εις το σύνολον των
+κοινών κτημάτων δεν προσφέρη τον καρπόν των προτερημάτων, της
+δραστηριότητος και της ευμηχανίας του, προσφέρει το αργύριόν του, και τούτο
+είναι το αυτό.</p>
+
+<p>Αι, φίλε μου, είπεν ο γέρων, τα χρήματα δεν είναι άλλο παρά το σημείον των
+κτημάτων, τα οποία τις παραχωρεί και το ενέχυρον της αποδόσεώς των. Εις την
+ληψοδοσίαν τούτων των κτημάτων ταύτα φανερόνουν την τιμήν των. Αλλ' όστις εις
+την ληψοδοσίαν ταύτην παρουσιάζει μόνον το σημείον, και ποτέ το αληθές
+πράγμα, καταχράται οφθαλμοφανώς το μέσον της ανταλλαγής, διά να λαμβάνη
+ακαταπαύστως ό,τι ποτέ δεν αποδίδει. Ο μεταβλητός εγγυητής, τον οποίον δίδει,
+τον απαλλάσσει από όλα, αντί να τον υποχρεόνη. Ας αγρυπνή ο άρχων, ας μάχεται
+ο στρατιώτης, ας εργάζεται ο γεωργός και ο τεχνίτης αδιακόπως δι' αυτόν, τα
+αποκτηθέντα εις τας υπηρεσίας των δικαιώματά του επικυρούνται κατ' έτος, και το
+προνόμιον, το οποίον έχει να ζη άχρηστος, είναι εγχαραγμένον επί χρυσών
+ελασμάτων.</p>
+
+<p>Ούτω λοιπόν η ευπορία κρατεί τον κόσμον υπομίσθιόν του· είπεν ο νέος. Ναι,
+φίλε, είπεν ο γέρων, χωρίς να προξενήση τούτο εις τον πλούσιον άλλον κόπον και
+άλλην φροντίδα, ειμή ν' αποδώση λεπτομερώς εις την κοινωνίαν τας συνθήκας της
+δουλείας, την οποίαν έκαμε με αυτόν. Και διά τι αύτη η δουλεία; ηρώτησεν ο
+Τιβέριος, Διά τι πλούσιοι εις την πολιτείαν; Διότι οι νόμοι, είπεν ο ήρως,
+διατηρούσιν εις έκαστον ό,τι απέκτησε· διότι τίποτε δεν είναι καλήτερον
+αποκτημένον παρά τον καρπόν του κόπου, της βιομηχανίας και της διανοίας· διότι
+η ελευθερία του αποκτάν συμπεριλαμβάνει και την ελευθερίαν του θησαυρίζειν·
+και διότι η ιδιοκτησία, ως η ελευθερία, πρέπει να ήναι δικαίωμα απαραβίαστον
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn10' id='ref10'>10</a></span>)</p>
+
+<p>Κακόν είναι βέβαια το να υπάρχωσιν άνθρωποι δυνάμενοι να επιφορτίσωσιν
+εις την κοινωνίαν όλα τα έξοδα την υπάρξεώς των και πολλών άλλων ανθρώπων,
+τους οποίας μεταχειρίζονται μόνον προς όφελός των· αλλ' ήθελεν είσθαι
+μεγαλήτερον κακόν το ν' αφαιρεθή από την άμιλλαν, την εργασίαν και την
+βιομηχανίαν, η ελπίς του αποκτάν, και η ασφάλεια του απολαύειν τα αποκτηθέντα.
+Μη θλίβεσαι λοιπόν διά το άφευκτον κακόν. Ενόσω υπάρχουσιν εις αυτήν
+άνθρωποι δραστηστιώτεροι, βιομηχανικώτεροι, φειδωλότεροι, ευτυχέστεροι παρ'
+άλλους, θέλει υπάρχει ανισότης εις τον μερισμόν των κτημάτων. Η ανισότης αύτη
+θέλει είσθαι μάλιστα υπερβολική εις τας ακμαζούσας πολιτείας, χωρίς να έχη τις το
+δίκαιον να την εξαλείψη.</p>
+
+<p>Ομολόγησε λοιπόν, είπεν ο αυτοκράτωρ, ότι η πολυτέλεια είναι καλόν κατά τι,
+διότι αυτή διά των δαπανών της σμικρύνει και εξολοθρεύει την ανισότητα ταύτην.
+Ήγουν η πολυτέλεια είναι καλή εις το να εξαντλή τας πηγάς της πολυτελείας. Το
+ομολογώ, είπεν ο Βελισάριος, και δέχομαι ν' αφήσωσιν εις τα πλούτη όλα τα μέσα
+της αναλώσεώς των. Εγώ δεν νωώ να υποχρεώσωσι τον έχοντα να τα καταχώση εις
+την γην, ουδέ να διορίσωσιν εις αυτόν την χρήσιν αυτών. Οι νόμοι, σε το είπα, δεν
+χρεωστούν να ενέχωνται εις άλλο, ειμή εις το να επιβάλλωσι το φορτίον των
+δημοσίων χρειών· εις τα κοινά κτήματα, αφίνοντες άθικτον και ιεράν την μερίδα
+της τροφής, και εγγίζοντες μόνον το περισσεύον της ευπορίας πάσης καταστάσεως.
+Η κοινή δόξα θέλει κάμει το λοιπόν. Η κοινή δόξα! είπεν ο αυτοκράτωρ. Ναι, αύτη,
+είπεν ο Βελισάριος, αστενοχωρήτως και αβιάστως αποκαθιστά παν πράγμα εις τον
+οικείον τόπον. Απ' αυτήν πρέπει να προσμένωμεν των ηθών την μεταρρύθμισιν. Η
+μεταρρύθμισις αύτη σε φαίνεται δύσκολος· εξαρτάται από την θέλησιν και το
+παράδειγμα του κυριάρχου. Άμα ο άνθρωπος, ο έχων μεν την αυτήν αξίαν με
+άλλους, αλλά κοσμιώτατος και απλούστατος κατά τα ήθη, αξιωθή παρά του
+άνακτος καλλίστην υποδοχήν, άμα δείξη καταφρόνησιν προς τας κατ' επίδειξιν
+δαπάνας και την γυναικώδη πολυτέλειαν, άμα ρίψη βλέμμα περιφρονητικόν εις
+τους δούλους της μαλθακότητος, και προσηλώση όμμα αρεσκείας και αιδούς εις τα
+θύματα του κοινού συμφέροντος, η αυλή ευθύς θέλει λάβει κλίσιν προς την ευγενή
+απλότητα και την έμφρονα φειδώ. Η μεγαλοπρέπεια όχι μόνον δεν θέλει τιμάσθαι
+εκεί, αλλά μάλιστα θέλει είσθαι και απρεπής. Ήθη καθαρά και αυστηρά θέλουν
+αντικατασταθή αντί των ακολάστων και ματαιοσπούδων. Όλαι αι τιμαί θέλουν
+αποδίδεσθαι εις την προσωπικήν αξίαν, και αφήσει την ματαιοφροσύνην και την
+πολυτέλειαν να θαυμάζωνται μόναι και να συναρέσκωνται. Ω! φίλοι, με πόσην
+ορμήν πίπτον ηθέλαμεν βλέπει το κράτος των! Ηξεύρετε, πόσον η πόλις είναι
+προσεκτική, ευπειθής και πρόθυμος ν' ακολουθή το παράδειγμα της αυλής. Ό,τι δε
+είναι εις τιμήν μεταβαίνει εντός ολίγου εις χρήσιν. Η αρχαία λιτότης,
+αποκατασταθείσα, ήθελε γεννήσει την αφιλοκέρδειαν· αύτη δε τα ηρωικά ήθη. Ο
+ικανός να γίνη ωφέλιμος άνθρωπος, μη έχων ήδη εις τα σεμνά ήθη ουδεμίαν αιτίαν
+πλεονεξίας, και ελευθερωθείς από την δουλείαν των εξουθενητικών χρειών της
+τρυφής, ήθελεν αισθανθή εις εαυτόν αναπτυσσόμενον τον βλαστόν των τιμίων
+φρονημάτων. Η φιλοπατρία, η φιλοδοξία ήθελαν κυριεύσει ψυχήν ελευθέραν και
+επαιρομένην διά την ελευθερίαν. Όλαι αι δυνάμεις της ευγενούς αμίλλης ήθελαν
+αναπτυχθή συγχρόνως. Α! εάν ο ηγεμών ήξευρεν, οποίαν επιρροήν έχει εις τας
+ψυχάς, και πώς ημπορεί να τας συγκινή ακαταναγκάστως και αβιάστως! Αύτη είναι
+η πλέον ακαταμάχητος δύναμίς του· και ταύτην μόνον δεν γνωρίζει.</p>
+
+<p>Ποία δε δύναμις, είπεν ο Ιουστινιανός, δύναται ν' αντισηκώση την φιληδονίαν,
+το θέλγητρον των τέρψεων, την επιθυμίαν του αποκτάν το αντίτιμον όλων των
+αγαθών; Τι μέλει τον άνθρωπον, τον δι' όλων των αισθητηρίων μεθυσκόμενον υπό
+της τρυφής, αν η αυλή τον κακολογή, ή τον επαινή; Δύναται ο βασιλεύς να
+εμποδίση, ώστε ο άνθρωπος ούτος, αυτός καθ' εαυτόν, να μη διαθέτη κατά την
+φαντασίαν του λαόν βιομήχανον, πρόθυμον να τον υπηρετή, ώστε να μη τον
+περικυκλόνωσιν αι ηδοναί, να μη τον υποτάσσωνται αι τέχναι; Όχι, είπεν ο
+Βελισάριος, αλλ', εάν θέλη, δύναται να προσάψη αίσχος μεν εις την μαλθακότητα,
+καταφρόνησιν δε εις την αργίαν· δύναται ν' αφαιρέση από τα πλούτη το δικαίωμα
+του να υψόνουν εις τα πρώτα αξιώματα της πολιτείας την οκνηρίαν, την κακίαν και
+την ανικανότητα· δύναται να κάμη, ώστε αι επαισθητότεραι απoλαύσεις, αι
+ηδύτεραι του βίου ευφροσύναι να συνάπτωνται με την από του κοινού τιμήν και να
+υπάγουν ομού με αυτήν προς συναπάντησιν της αξίας· δύναται τουλάχιστον να
+εξουθενήση την πολυτέλειαν και να της αφαιρέση τον τύφον. Τούτο αρκεί· η
+πολυτέλεια ταπεινωθείσα δεν θέλει πλέον ταπεινώσει την πενίαν, δεν θέλει πλέον
+αμαυρόνει την αρετήν. Θέλουν είσθαι αγαθά, το αντίτιμον των οποίων δεν θέλουν
+είσθαι πλέον τα πλούτη. Η πίστις και η κοινή υπόληψις, αι τιμαί και τα αξιώματα
+θέλουν απόκεισθαι εις την αξίαν. Ο χρυσός δεν θέλει πλέον εξαλείφει τας κηλίδας
+του ψόγου και του αίσχους, η δε χαμέρπεια της ψυχής δεν θέλει κρύπτεσθαι πλέον
+υπό την λάμψιν αλαζονικής μεγαλοπρεπείας.</p>
+
+<p>Πιστεύσατέ με, φίλοι, ότι η πολυτέλεια έχει ολίγας απολαύσεις ανεξαρτήτους
+από την υπερηφάνειαν. Αι πλέον λεπτουργημέναι επιθυμίαι της είναι πλασταί· η δε
+γνώμη, η προσαπτομένη εις τας ματαίας και ευμεταβλήτους ηδονάς της, είναι το
+ευαρεστότερόν των· Εξαλείψατε την γνώμην ταύτην, και θέλετε φέρει τα πλούτη
+εις την κυρίαν και αληθινήν των τιμήν. Τότε δε, όστις θέλει τα έχει, αν θέλη να
+τιμηθή και να τα εξευγενίση, θέλει κάμει καλητέραν χρήσιν αυτών. Η πολυτέλεια
+καθιστά τον πλούσιον να μη δύναται να ήναι γενναίος· αι χρείαι τον καταστένουν
+φιλάργυρον· και η φιλαργυρία του είναι μίγμα όλων των παθών, τα οποία
+ευχαριστεί με χρυσίον. Αλλ' αν τα ορμητικώτερα τούτων των παθών, η
+υπερηφάνεια, η φιλοδοξία, αυτός ο έρως, διότι ακολουθεί την δόξαν, δεν
+αναφέρονται πλέον εις τα της πολυτελείας, παρατηρήσατε, πόσον αυτής το
+θέλγητρον και της φιλαργυρίας η δύναμις ελαττούται.</p>
+
+<p>Τα αληθή πλεονεκτήματα του πλούτου, η ευπορία, αι ευκολίαι, αι της αφθονίας
+τρυφαί, η ανεξαρτησία, και η ανάπαυσις, τέλος το κράτος, το οποίον ο πλούσιος
+ενεργεί επάνω εις πλήθος ανθρώπων ασχολουμένων εις τα περί αυτόν· όλα ταύτα,
+λέγω, είναι ικανώτατα να συγκινήσωσι τους μικροψύχους. Και ποσώς δεν ελπίζω,
+ουδέ φοβούμαι την ολικήν καταστροφήν των τεχνών, τας οποίας υποτρέφει ο
+πλούτος. Αλλ' εάν αι τιμαί δεν απονέμωνται εις αυτόν, αι ψυχαί, εις όσας η φύσις
+έδωκεν ενέργειαν και ύψος, αι ψυχαί αι δεκτικαί παθών ευγενών και αρετών
+μεγάλων, θέλουν καταφρονήσει τας ματαιοτήτας ταύτας και θέλουν ζητήσει
+αλλαχού τον έπαινον και την δόξαν.</p>
+
+<p>Ποτέ δεν θέλει είσθαι, είπεν ο Τιβέριος, εις επικράτειαν πλουσίαν τούτο, ήγουν
+η άγονος λαμπρότης των τιμών να αμαυρώση την λαμπρότητα του πλούτου. Μόνον
+η λάμψις του πλούτου θαμβόνει τον λαόν, και αι τιμαί, η μεγαλειότης αυτή έχουν
+χρείαν αυτού, διά να εμπνέωσι σέβας εις τον λαόν.</p>
+
+<p>Ποίος από τους δύο κατά την γνώμην σου, τον ηρώτησεν ο γέρων, αυξάνει την
+σεμνότητα, την μεγαλειότητα της Ρωμαϊκής Γερουσίας, ο πλούσιος Λεύκουλλος ή ο
+πτωχός Κάτων; Η ερώτησις αύτη ετάραξε τον Τιβέριον. Σας ομιλώ περί καιρού
+πολυτελείας, υπέλαβεν ο ήρως· και κατ' εκείνον έτι τον καιρόν με οποίον σέβας το
+υγιέστερον μίσος της πολιτείας, ο λαός, δεν ανεπόλει καθ' εαυτόν τας λαμπράς
+ημέρας της ελευθέρας, της εναρέτου και πτωχής Ρώμης, τους αιώνας, κατά τους
+οποίους η μικρά της χώρα εκαλλιεργείτο από χείρας νικηφόρους και κατά τους
+οποίους το υνίον ήτο δαφνοστεφές; Δότε περισσοτέραν αξίαν εις τον λαόν, και
+πιστεύσατε, ότι μονάρχης σοφός, περικυκλούμενος από πολεμιστάς και
+υπουργούς, μη έχοντας τύφον, αλλά φορτωμένους τιμάς και έτη, θέλει προσφέρει
+θέαμα χιλιάκις σεμνότερον παρά τρυφηλός ηγεμών περικυκλωμένος από αυλικούς.
+Οι εν τέλει, όσοι θέλουν να τιμώνται χωρίς να δαπανήσωσιν εις τούτο τίποτε, δεν
+παύουν λέγοντες, ότι το αξίωμά των, διά να εμπνέη σέβας, πρέπει να ήναι
+περιβεβλημένον πομπήν και μεγαλοπρέπειαν. Και τωόντι, ταύτα είναι ως
+περιβόλαιον, το μέγεθος του οποίου κρύπτει τα ελαττώματα του σώματος· αλλά
+τούτο είναι απόδειξις μεγαλητέρα, ότι πρέπει ν' απομακρυνθή αύτη η εξωτερική
+λαμπρότης, ήτις μετασχηματίζει και συγχέει τους ανθρώπους. Όταν η αρετή
+παρουσιασθή εις τας πρώτας τιμάς, ως ο αθλητής εις το στάδιον, θέλει
+διακρίνεσθαι πολύ καλήτερον από την ισχύν και την καλλονήν της. Εάν δε η κακία,
+η χαμέρπεια, η αναξιότης φανώσιν εκεί, θέλουν πολύ περισσότερον
+καταισχυνθή.</p>
+
+<p>Άλλο πλεονέκτημα των απλοϊκών ηθών, εις τα μεγαλεία είναι, ότι επικουφίζει
+την πολιτείαν από τας ολεθρίας δαπάνας των παρασήμων, σμικρύνει την αξίαν των
+αμοιβών. Αι καλώς απονεμόμεναι τιμαί επέχουν τόπον πλουσιωτάτων βραβείων· ο
+δε ηγεμών, όστις θέλει είσθαι φειδωλός διανομεύς αυτών, θέλει είσθαι και του
+αγαθού των υπηκόων του. Τούτο είναι το κυριώτερον. Δεν πρόκειται λόγος να
+εμποδισθώσιν οι πλούσιοι από την πολυτέλειαν· αύτη είναι πυρ, καταναλίσκον και
+αυτό μετ' ολίγον την τροφήν του. Πρόκειται να προφυλαχθώσιν από την επιθυμίαν
+της πολυτελείας, και από την δίψαν του πλούτου εκείνοι, οίτινες έχοντες μόνον
+προτερήματα, γνώσεις και αρετάς, ήθελον τολμήσει να τα μισθώσωσι. Διά τούτο
+πρέπει ν' αποδίδωνται εις αυτούς τιμαί, τας οποίας τίποτε δεν αμαυρόνει, και αι
+οποίαι ποτέ δεν βεβηλούνται. Υπηρέτησα τον βασιλέα μου με προθυμίαν και
+ικανήν ευτυχίαν· και ηξεύρω αφ' εαυτού μου, πόσον ο χρυσός είναι αγενής ως
+προς την δρυν και την δάφνην, όταν αυτά ήναι μισθός της τιμής και της
+ευγνωμοσύνης του βασιλέως. Ουδέν την τιμήν ταύτην, την τόσον θελκτικήν, ότε
+είναι σύμφωνος με του λαού την γνώμην, ο ηγεμών έχει το δικαίωμα να την
+απονέμη μόνον εις το ωφέλιμον και επαινετόν, μη δίδων αυτήν εις άλλο, παρ' ότι
+είναι μάταιον, κενόσπουδον και επικίνδυνον. Ιδού η μεγάλη του οικονομία. Αλλ'
+όλα ταύτα απαιτούσι γενναίαν και ακλόνητον απόφασιν, επιείκειαν αδιακόπως
+προφυλαττομένην κατά της απάτης και του δόλου, σταθεράν βούλησιν, ήτις ποτέ
+δεν αλλοιούται, και ήτις αφαιρεί ως και την ελπίδα του να φανή μαλακιζομένη, ή
+μεταβαλλομένη. Θέλει δε είσθαι τοιαύτη, εάν φωτίζεται και υποστηρίζεται από την
+προς το αγαθόν αγάπην· και τότε η γνώμη του ηγεμόνος θέλει σχηματίσει την
+κοινήν γνώμην, το δε παράδειγμά του τον εθνικόν χαρακτήρα.</p>
+
+<p>Να σε ομολογήσω, είπεν ο Τιβέριος, ανησυχίαν τινά, ήτις με μένει; Η αυλή
+αύτη, εκ της οποίας να εξορίσης θέλεις την εύνοιαν, την ραδιουργίαν και την
+πολυτέλειαν, θέλει είσθαι ίσως σοβαρά· και νέος ηγεμών . . . . . Καταλαμβάνω,
+φοβείσαι, μην αηδιάση· αλλά, φίλε μου, δεν σε είπον, ότι το βασιλεύειν ήτο τέρψις
+και διατριβή καιρού. Μ' όλον τούτο ίσως, εις το μέσον των μόχθων του, θέλει έχει
+στιγμάς γλυκυτάτας. Υπουργός τις, γεωργίας θέλει τον αναγγείλει τας προόδους της
+γεωργίας εις επαρχίας, αίτινες ήσαν ακαλλιέργητοι, και ούτος θέλει ειπεί καθ'
+εαυτόν· μία πράξις της θελήσεώς μου έκαμεν εκατόν χιλιάδας ευτυχείς. Οι
+άρχοντές του θέλουν τον γνωστοποιήσει, ότι είς των νόμων του θέλει σώσει την
+κληρονομίαν του ορφανού από τας χείρας του απλήστου άρπαγος· αυτός δε θέλει
+ειπεί· ευλογητός ο θεός! ο αδύνατος προστατεύεται από εμέ. Οι πολεμισταί του
+δεν θέλουν τον δώσει παραμυθίας τόσον καθαράς. Αλλ' όταν διηγηθώσι προς
+αυτόν, με ποίον ζήλον και προθυμίαν οι πιστοί του υπήκοοι θέλουν χύσει το αίμα
+των υπέρ του ηγεμόνος και της πατρίδος των, το έλεος, ο εκ της στερήσεως των
+πόθος θέλουν αναμιχθή με αγάπην και ευγνωμοσύνην, ήτις θέλει βρέξει τους
+οφθαλμούς του με δάκρυα. Τέλος αι ευχαί και οι έπαινοι του ευτυχούς αιώνος, επί
+του οποίου ζη, και η την οποίαν προαισθάνεται απόλαυσις των ευχών του
+μέλλοντος, τοιαύται είναι του μονάρχου αι ηδοναί. Εάν δε, διά να τον απαλλάξωσιν
+από την αηδίαν, δεν είναι ταύτα ικανά, θέλει περιέλθει, ως οι αρχαίοι της Περσίας
+βασιλείς, επισκεπτόμενος τας επαρχίας, διανέμων αμοιβάς εις εκείνον, όστις θέλει
+ενεργήσει καλήτερον  ν' ανθήσωσιν η γεωργία και η βιομηχανία, η αφθονία και η
+πολυανθρωπία, καθαιρών εκείνους, των οποίων η υπερηφάνεια, η αμέλεια, ή η
+σκληρότης θέλουν προξενήσει τα εναντία κακά. Εις το Βυζάντιον, ως εις την Ρώμην,
+οι αυτοκράτορες ανεδέχθησαν να επισκέπτωνται τους δημοσίους σιτοβολώνας,
+Ήθελεν είσθαι τάχα αναξιώτερον αυτών να υπάγουν εις τας άγρας, διά να ιδούν,
+εάν ο υπό την ταπεινήν στέγην του γεωργός έχη άρτον διά τα τέκνα του; Ω! πόσον
+ολίγον γνωρίζει ο ηγεμών τα συμφέροντα και τα καθήκοντά του, αν συγχωρή να
+τον πλησιάζη η αηδία. Μ' όλον τούτο μη νομίσετε, ότι εις τας ολίγας ησύχους
+στιγμάς, τας οποίας το αξίωμά του ημπορεί να τον αφήση, η μεγαλειότης δεν
+δέχεται τας θελκτικάς μετ' οικειότητος συνομιλίας της εμπιστοσύνης και της φιλίας.
+Θέλει έχει φίλους. Ούτοι θέλουν κατορθώσει ν' απολαύση το θέλγητρον των
+ευαισθήτων ψυχών. Οι χρηστοί άνδρες, αρκούμενοι εις ολίγον, έχουν εις την
+ενάρετόν των συνομιλίαν γαλήνην φαιδράν, ήτις πηγάζει από την ειρήνην της
+ψυχής, και την οποίαν ο τύφος, στενοχωρημένος από χρείας, και η κακία,
+περιεστοιχισμένη από ελέγχους της συνειδήσεως δεν γνωρίζουσιν. Η εκπλήρωσις
+των καθηκόντων του εν τέλει τιμίου ανδρός ολίγον καιρόν αναμφιβόλως τον
+αφίνουν να έχη, αλλ' αι στιγμαί αυτού είναι ηδείαι. Ούτε η μέμψις, ούτε ο φόβος,
+ούτε η φιλοτιμία τας ταράττει· η δε αυλή ηγεμόνος, με τον οποίον η αθωότης, η
+ευθύτης, η αλήθεια, ο γενναίος υπέρ του καλού ζήλος δεν θέλουν έχει αιτίαν ν'
+αποφύγουν καμμίαν παγίδα, να προϊδούν καμμία έκπτωσίν των, να φοβηθούν
+καμμίαν μεταβολήν, αυτή δεν θέλει είσθαι η λαμπροτάτη αυλή, αλλ' η
+ευδαιμονεστάτη του κόσμου. Θέλει είσθαι ολιγάριθμος, είπεν ο αυτοκράτωρ. Διά
+τι; είπεν ο Βελισάριος. Τινές φιλόδοξοι, άνθρωποι αργοί, τινές άνανδροι ηδυπαθείς
+θέλουν απομακρυνθή. Αλλ' αντ' αυτών οι χρηστοί άνδρες, οι τίμιοι θέλουν
+προσέλθει εις αυτήν παμπληθεί. Λέγω, φίλτατε Τιβέριε, παμπληθεί, και το λέγω
+προς έπαινον της ανθρωπότητος. Όταν η αρετή τιμάται, τότε φύεται εις όλας τας
+ψυχάς. Η κοινή υπόληψις είναι, ως ο ήλιος, όστις την κάμνει ν' ανοίγη και να
+βλαστάνη με μεγαλωτάτην δύναμιν. Μη κρίνετε περί τούτου κατά την αδρανή και
+εκνενευρισμένην κατάστασιν, εις την οποίαν είναι αι ψυχαί. Πώς θέλετε, ο υιός,
+προς τον οποίον ο πατήρ του δεν επαίνεσε ποτέ άλλο παρά το αργύριον, ο οποίος
+ποτέ δεν ήκουσε να εγκωμιάζεται, και να ήναι επιθυμητόν άλλο παρά η ευπορία,
+όστις εις τας πόλεις και εις τους αγρούς ουδέν άλλο είδε παιδιόθεν
+καταφρονούμενον παρά την βιομηχανίαν και την εργασίαν, όστις ηξεύρει, ότι η
+μεγαλειότης ταπεινούται, ότι η αυστηρότης των νόμων κάμπτεται, ότι αι προς τας
+τιμάς φέρουσαι οδοί εξομαλύνονται, ότι αι θύραι της ευνοίας ανοίγονται
+έμπροσθεν του πλούτου, ότι δι' αυτού, και μόνον δι' αυτού αποφεύγει τις την βίαν,
+και την μεταχειρίζεται ατιμωρήτως, ότι ούτος στολίζει και αυτήν την κακίαν, ότι
+εξευγενίζει και αυτήν την χαμέρπειαν, ότι επέχει τόπον προτερημάτων, γνώσεων
+και αρετών· πώς θέλετε, ο άνθρωπος, ποτισμένος από τας ιδέας ταύτας, να
+διακρίνη το τίμιον από το ωφέλιμον; Αλλ' ας μεταβληθή η γνώμη, ας δώση το
+παράδειγμα ο κύριος των ηθών, ο ηγεμών, ας καταστήσωσιν η ανατροφή και η έξις
+πρώτην εις τον άνθρωπον χρείαν την ιδίαν εαυτού υπόληψιν και την των ομοίων
+του· ας συνηθίσουν την ψυχήν να εξορμά έξω εαυτής, διά να συνάγη τους
+επαίνους της παρούσης εποχής και της μελλούσης· ας ήναι δι' αυτόν η φήμη και η
+μνήμη του, μετά την αρετήν, το τιμαλφέστερον των αγαθών όλων· ας καταστήση
+εις αυτόν η ηθική του αύτη ύπαρξις την τιμήν προσφιλεστέραν της ζωής και το
+αίσχος τρομερώτερον, βδελυρώτερον παρά το μηδέν, και τότε θέλει φανή, πόσον
+ολίγην ισχύν θέλουν έχει επ' αυτού αι χαμερπείς επιθυμίαι. Αι! φίλοι, τι άλλο ήσαν
+οι Δέκιοι, οι Ρήγουλοι, και οι Κάτωνες, ειμή άνδρες, των οποίων η ενθουσιώσα
+ψυχή έζη εκ της δόξης και αρετής. Αλλ' αύτη η αγωγή απαιτεί ενισχύσεις
+πραγματικάς. Εις μάτην ήθελον προστάζει εις τους γονείς ν' ανατρέφωσι τους
+παίδας των εις την αρετήν, εάν η αρετή εγκατελείπετο εις λήθην, η δε κακία, μόνη
+τιμωμένη, είχε το δικαίωμα να την εξυβρίζη. Πρέπει λοιπόν, προς αποκατάστασιν
+της ευταξίας, να ενωθή το καλόν με το καλόν, το κακόν με το κακόν, το χρήσιμον με
+το δίκαιον και τίμιον. Αφού δε αποκατασταθή η ευταξία αύτη, προβλέπετε
+ευκόλως, πώς τα ήθη ήθελον βοηθεί τους νόμους, και πώς η κοινή γνώμη ήθελεν
+επικουφίζει την δύναμιν. Αι ελπίδες και οι φόβοι, αι αμοιβαί και αι ποιναί, αι
+απολαύσεις και αι στερήσεις, ταύτα είναι το βάρος, το οποίον η πολιτική πρέπει να
+ηξεύρη αρμοδίως να επιθέτη εις την στάθμην την ελευθερίας. Διά τούτου είναι
+βεβαία, ότι θέλει διοικεί κατ' αρέσκειάν της τον κόσμον. Αλλ' επανέρχομαι εις το
+προκείμενον. Τα αλαζονικά ήθη των μεγάλων καταστένουν αυτούς απλήστους και
+αδίκους· ήθη απλούστερα ήθελον τους καταστήσει μετριοπαθείς, φιλανθρώπους,
+γενναίους· του δε μεγαλητέρου συμφέροντος της κακίας μεταβάντος εις την
+αρετήν, η αυτή ροπή, ήτις τους έφερε προς το πρώτον, ήθελε τους επανάξει προς
+το άλλο. Ιδού ωραίον όνειρον! είπεν ο Ιουστινιανός. Δεν είναι όνειρον, είπεν ο
+Βελισάριος, το να θέλη τις να κυβερνά τους ανθρώπους διά της φιλαυτίας και του
+συμφέροντος. Ενθυμήσου, πώς εσχηματίσθη εις την γεννωμένην δημοκρατίαν, η
+γερουσία εκείνη, όπου τόση αρετή, τόσος ηρωισμός διέλαμπε. Τούτο δε, διότι εις
+την Ρώμην τότε τίποτε δεν ήτο ανώτερον της μεγαλοψυχίας· διότι η κοινή
+υπόληψις επροσκολλάτο εις τα χρηστά ήθη, το σέβας εις τα ενάρετα, η δόξα εις τα
+ηρωικά. Τοιαύτα υπήρξαν καθ' όλους τους χρόνους τα ισχυρά της ανθρωπίνης
+ψυχής ελατήρια.</p>
+
+<p>Ηξεύρω, ότι η πολυχρόνιος έξις, και μάλιστα η του αυθαιρέτου, δεν υποχωρεί
+χωρίς αντίσταση και εις αυτάς τας ισχυροτάτας αιτίας. Αλλά δι' άνθρωπον άδικον
+και βίαιον, όστις ήθελε τραχύνεσθαι κατά του φόβου της δυσφημίας, της
+δυσμενείας, και της περιφρονήσεως, μυρίοι τοιούτοι είναι, τους οποίους ο χαλινός
+ούτος, συνδεόμενος με το κέντρον της δόξης, ήθελεν οδηγήσει εις την ευθείαν της
+τιμής και της αρετής ατραπόν. Εξακολουθών λοιπόν, υποθέτω άνδρας χρηστούς
+αρχηγούς των λαών. Τότε εγγυώμαι με την ζωήν μου διά την υποταγήν, την πίστιν,
+τον ζήλον του πλήθους των ανθρώπων, οι οποίοι δεν θέλουν πλέον
+καταδυναστεύεσθαι, οι οποίοι δεν θέλουν πλέον κακούσθαι, και των οποίων η ζωή,
+η ελευθερία, τα υπάρχοντα θέλουν προστατεύεσθαι από τους νόμους. Τότε η
+αυτοκρατορία ανεγείρεται, τα διεσπαρμένα της μέλη συνέρχονται πάλιν· το
+σχέδιον του Κωνσταντίνου, κτισθέν επί της άμμου, λαμβάνει θεμέλια στερεά· και
+εκ του μέσου της κοινής ευδαιμονίας βλέπω αναγεννωμένην την ευψυχίαν, την
+άμιλλαν, την δύναμιν, το φιλόπατρι, και μετ' αυτού την πρώην εκείνην της Ρώμης
+επιρροήν επί της οικουμένης.</p>
+
+<p>Ενώ δε ο Βελισάριος ωμίλει ούτω, ο Ιουστινιανός εθαύμαζε, σιωπών, τον
+ενθουσιασμόν του γηραιού εκείνου, όστις, λησμονήσας την ηλικίαν, την αθλιότητά
+του, και την σκληροτάτην κατάστασιν, εις την οποίαν κατήντησεν, ήτον εν θριάμβω,
+διανοούμενος μόνον το να αποκαταστήση την πατρίδα ευδαίμονα και ακμάζουσαν.
+Ωραίον πράγμα, τον είπεν, είναι να φροντίζη τις τόσον σπουδαίως περί αχαρίστων.
+Φίλοι, είπεν ο ήρως, η ευδαιμονεστάτη την ζωής μου ημέρα ήθελεν είσθαι εκείνη,
+εις την οποίαν ήθελον με ειπεί· Βελισάριε, μέλλουν να σε ανοίξωσι τας φλέβας, και
+διά την χύσεως του αίματός σου αι ευχαί σου θέλουσι πληρωθή.</p>
+
+<p>Ταύτα ειπόντος, η επέραστος αυτού θυγάτηρ Ευδοξία ήλθε να αναγγείλει, ότι
+το δείπνον ήτον έτοιμον. Εμβήκε λοιπόν και εκάθησεν εις την τράπεζαν. Η Ευδοξία,
+χαριτόβρυτος και κοσμιότητα ευγενή έχουσα, έφερε φαγητόν όσπρια, και
+εκάθησεν εις το πλάγιόν του. Τι! τούτο είναι το δείπνον σας; είπεν ο αυτοκράτωρ
+τεταραγμένος από αισχύνην. Μάλιστα, είπεν ο Βελισάριος, Τούτο ήτο το δείπνον
+του Φαβρικίου, και ο Φαβρίκιος ήτο πολύ ανώτερός μου. Ας υπάγωμεν, είπεν ο
+Ιουστινιανός προς τον Τιβέριον· ο άνθρωπος ούτος με καταισχύνει.</p>
+
+<p>Η αυλή του ελπίζουσα να τον διασκεδάση, ητοίμασε πανήγυριν· αλλ' ούτος δεν
+κατεδέχθη να υπάγη. Εις την τράπεζαν μόνον περί του δείπνου του Βελισαρίου
+ωμίλει. Εμβάς δε εις το ταμείον του, είπε καθ' εαυτόν είναι ολιγώτερον δυστυχής
+παρ' εμέ, διότι εκοιμήθη μη ελεγχόμενος υπό της συνειδήσεως. </p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Κεφάλαιον ΙΔ'.</h4>
+
+<p>
+<br />
+Μακράν αυτού δεν δύναμαι να ζήσω πλέον, είπεν ο αυτοκράτωρ προς τον
+Τιβέριον, την επαύριον επανερχόμενος προς τον ήρωα. Η γαλήνη και η ησυχία της
+ψυχής του μεταδίδονται εις την ιδικήν μου. Αλλ' αμ' απέλθω απ' αυτού, τα νέφη,
+τα οποία διεσκέδασε, συναθροίζονται πάλιν, και τα πάντα σκοτίζονται εκ νέου.
+Χθες ενόμιζον, ότι έβλεπα εις το σχέδιόν του την εικόνα της δημοσίου ευημερίας·
+τώρα δε έμπροσθεν των οφθαλμών μου μόνον πλήθος δυσκολιών είναι. Πώς, π. χ.,
+να δυνηθή τις με τας απείρους δαπάνας, από τας οποίας η αυτοκρατορία αύτη
+είναι επιφορτισμένη, να επικουφίση τους υπηκόους! Πώς ν' ανανεώση τις τα
+στρατεύματα, τα οποία πολυχρόνιοι πόλεμοι εμφάνισαν, και να περιστείλη όλας
+τας εισφοράς εις απλούν και ελαφρόν φόρον! Όλα τα προείδεν, είπεν ο Τιβέριος·
+και όλα θέλει τα ευκολύνει. Πρόβαλέ τον τους διαλογισμούς σου. Εντεύθεν λοιπόν
+ήρχισαν την ομιλίαν των.</p>
+
+<p>Ήξευρα, είπεν ο γέρων, αφού τον ήκουσεν, ότι ήθελα σας αφήσει απορίας· αλλ'
+ελπίζω να τας διαλύσω.</p>
+
+<p>Αι δαπάναι της αυλής ηλαττώθησαν· εξωρίσαμεν απ' αυτήν την πολυτέλειαν
+και τας προς τους ευνοουμένους χάριτας. Ας έλθωμεν εις την πόλιν, και ειπέτε με,
+διά τι λαός αργός και πολυάριθμος επιβαρύνει την πολιτείαν; Ο εις αυτόν
+διανεμόμενος σίτος
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn11' id='ref11'>11</a></span>) ήθελε
+θρέψει πολλούς λεγεώνας. Ο Κωνσταντίνος επεφορτίσθη την ολεθρίαν ταύτην
+δαπάνην μόνον διά να κάμη πολυάνθρωπον την πόλιν του, και διά να μιμηθή την
+Ρώμην. Αλλά με ποίον δίκαιον λαός αργός, όστις δεν είναι ούτε βασιλεύς, ούτε
+στρατιώτης, είναι εις βάρος του κοινού; Ο Ρωμαϊκός λαός, όλος στρατιωτικός, είχε
+το δίκαιον να τρέφεται και εις τελειοτάτην ειρήνην από τους καρπούς των
+κατακτήσεών του. Και ακόμη εις τας λαμπροτέρας ημέρας της δόξης του, δεν εζήτει
+άλλο ειμή γαίας διά να γεωργή. Όταν δε η πολιτεία τας εχορήγει, ηξεύρετε, με
+τόσην χαράν διεσπείρετο εις τους αγρούς. Ενταύθα δε εις τι μεταχειριζόμεθα ημείς
+τον πεινώντα τούτον λαόν τον περικυκλούντα τας πύλας των ανακτόρων; Με
+τούτον τάχα εδίωξα τους Ούνους λεηλατούντας την Θράκην; Ας κρατήσωσιν εξ
+αυτών μόνον, όσους η βιομηχανία ημπορεί να ενασχολή και να τρέφη, από τους
+λοιπούς δε ας συστήσωσιν ευδαίμονας αποικίας· αύται πάλιν θέλουν κατοικίσει
+την επικράτειαν, και θέλουν ζη από τον καρπόν των κόπων των. Η γεωργία είναι
+μήτηρ της στρατιωτικής. Και οι καλοί στρατιώται σχηματίζονται όχι εις τας αγκάλας
+της αργίας και ακηδίας.</p>
+
+<p>Αφού όλοι οι νόμοι γίνωσιν απλοί, ιδίως δε ο του φόρου, το παλατίνον τάγμα
+πίπτει αφ' εαυτού, ως εκ της ιδίας αυτού αχρηστίας· και ηξεύρετε από πόσας
+απείρους δαπάνας επικουφιζόμεθα διά τούτου. Η τρομερωτέρα δαπάνη, ήτις μας
+μένει, είναι η των στρατευμάτων· αλλ' αύτη περιορίζεται εις μόνους τους
+λεγεώνας. Αι αποικίαι των απομάχων στρατιωτών, αι κατοικισθείσαι επί των
+συνόρων, ζώσιν από τους κόπους των· η δε ατέλειαι αυτών είναι αντί μισθού. Αι
+αποικίαι αύται, το αριστούργημα της μεγαλοφυίας του Κωνσταντίνου, εισέτι δεν
+εξέλιπον, και διά να τας ιδή τις αναζωογονουμένας, αρκεί να θελήση· τοσούτοι
+ανδρείοι στρατιώται, τους οποίους αφίνετε εκνευριζομένους εις την ταλαιπωρίαν
+και την αργίαν, δεν ζητούν άλλο παρά να υπάγωσι να γεωργούν και να φυλάττουν
+το πεδίον της νίκης των. Το αυτό συμβαίνει και, εις τα στρατεύματα τα
+διεσκορπισμένα εις τας όχθας των ποταμών
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn12' id='ref12'>12</a></span>) αι όχθαι
+αύται, τας οποίας κάμνουν καρποφόρους, τρέφουν τους γεωργούς των.</p>
+
+<p>Σμήνη βαρβάρων προσέρχονται ζητούντες να τους δεχθώμεν εις τας επαρχίας
+μας. Τους εδέχθημεν ενίοτε με ολιγωτάτην προφύλαξιν
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn13' id='ref13'>13</a></span>)· αλλ' ο
+κίνδυνος είναι μόνον εις τον αριθμόν. Ας τους διασκορπίζωσι, και ας τους δίδωσι
+γαίας ακατοικήτους και αγεωργήτους, οποίας έχετε πολλάς, φευ! και διοίκησις
+ήμερος και σταθερά ήθελε κάμει τούτους υπηκόους πιστούς και στρατιώτας
+πειθαρχικούς.</p>
+
+<p>Μόνον λοιπόν οι λεγεώνες μένουν να ήναι υπομίσθιοι του ηγεμόνος, και ο
+φόρος μόνος της Αιγύπτου, της Αφρικής και της Σικελίας ήθελε θρέψει
+τριπλασίους, όσων ποτέ η αυτοκρατορία είχεν
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn14' id='ref14'>14</a></span>).
+Οικονομία λοιπόν πρέπει να γίνη όχι εις αυτούς, και η πολιτεία χρεωστεί να
+μεριμνά όχι διά την συντήρησιν αυτών, αλλά διά την είσαξίν των
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn15' id='ref15'>15</a></span>). Ήτο ποτε
+καιρός, καθ' όν η τιμή του να εισαχθή τις εις αυτούς, απέκειτο εις τους πολίτας
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn16' id='ref16'>16</a></span>)· και οι
+εκλεκτότεροι νέοι διημιλλώντο περί της απολαύσεώς του. Ο καιρός εκείνος δεν
+υπάρχει πλέον· πρέπει να τον επαναγάγωμεν πάλιν. Τι δε δεν κατασταίνει τις τους
+ανθρώπους έχων τιμήν και άρτον!</p>
+
+<p>Οι άνθρωποι δεν είναι πλέον οι αυτοί, είπεν ο αυτοκράτωρ. Τίποτε δεν
+μετεβλήθη, είπεν ο Βελισάριος, πλην της διοικούσης τα ήθη γνώμης· και δεν
+χρειάζεται άλλο, ειμή η ψυχή ενός μόνου, ειμή το πνεύμα, και το παράδειγμά του,
+διά να ελκύση προς εαυτόν όλα τα πνεύματα. Εκ μυρίων πράξεων, αι οποίαι με το
+αποδεικνύουσιν, ιδού μία, την οποίαν νομίζω αξίαν των λαμπροτέρων της
+δημοκρατίας ημερών, και η οποία δεικνύει, ότι καθ' όλους τους καιρούς οι
+άνθρωποι αξίζουν ό,τι τους κάμνει τις ν' αξίζουν. Η Ρώμη εκυριεύθη από τον
+Τοτίλαν. Είς των ανδρείων στρατηγών, Παύλος ονομαζόμενος, ταξίαρχος μικρού
+στίφους ανδρών, διέφυγεν από την πόλιν, και ωχυρώθη εις ύψωμα, όπου ο εχθρός
+τον περιεκύκλωσε. Δεν αμφίβαλλαν, ότι η πείνα θέλει τον καταναγκάσει να
+παραδοθή· και τωόντι εστερείτο όλα. Καταντήσας εις την εσχάτην έλλειψιν,
+ωμίλησε προς τον στρατόν του τα εξής. «Φίλοι, πρέπει ν' αποθάνωμεν, ή να
+υποδουλωθώμεν. Αναμφιβόλως δεν θέλετε διστάσει· αλλά το παν δεν είναι ν'
+αποθάνωμεν, πρέπει ν' αποθάνωμεν, ως άνδρες. Των ανάνδρων μόνον είναι ίδιον
+να καταφθείρωνται υπό της πείνας, και να κατατήκωνται, αναμένοντες θάνατον
+οδυνηρόν και βραδύν. Ημείς, οίτινες, ανατραφέντες εις τας μάχας, ηξεύρομεν να
+μεταχειριζώμεθα τα όπλα μας, ας ζητήσωμεν θάνατον ένδοξον. Ας αποθάνωμεν,
+αλλ' όχι ανεκδικήτως, ας αποθάνωμεν καταβρεγμένοι από των εχθρών μας το αίμα·
+αντί εξυβριστικού μειδιάματος, ας προξενήση εις αυτούς ο θάνατός μας δάκρυα. Τι
+ήθελε μας ωφελήσει το ν' ατιμάσωμεν εαυτούς, διά να ζήσωμεν ολίγα ακόμη έτη;
+διότι και ούτως εντός ολίγου έπρεπε ν' αποθάνωμεν. Η δόξα δύναται να εκτείνη τα
+όρια της ζωής· η φύσις όμως όχι».</p>
+
+<p>Ταύτα είπεν ο Παύλος, οι δε στρατιώται του, αποκρίνονται, ότι είναι έτοιμοι να
+τον ακολουθήσωσιν· εξορμώσι λοιπόν, ο εχθρός κρίνει από το ήθος των, ότι
+έρχονται εις συμπλοκήν με τόλμην απελπισίας· και, χωρίς να τους περιμένη,
+προσφέρει εις αυτούς την σωτηρίαν και την ελευθερίαν.</p>
+
+<p>Νομίζω μετά πληροφορίας, φίλοι μου, ότι εντός της αυτοκρατορίας ευρίσκονται
+διακόσιαι χιλιάδες ανδρών ικανών να κάμωσι το αυτό, εάν είχαν στρατηγόν τον
+Παύλον· και τοιούτους αξίους στρατηγούς έχετε ακόμη· η νίκη σας τους έδειξε. Μη
+νομίζετε λοιπόν, ότι τα πάντα απωλέσθησαν, ενώ υπάρχουσι τοιαύτα βοηθήματα·
+αγνοείτε, εις ποίον βαθμόν η ευημερία, η αφθονία, η πολυανθρωπία δύνανται ν'
+αυξήσωσι της πολιτείας τας δυνάμεις· Ενθυμηθήτε μόνον, τι ήσαν ποτε δεν λέγω αι
+Γαλλίαι, τας οποίας εστερήθημεν και ανάνδρως παρητήσαμεν·
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn17' id='ref17'>17</a></span>) αλλ' η
+Ισπανία, η Ελλάς, η Ιταλία, η δημοκρατία της Καρχηδόνος, και όλα εκείνα της Ασίας
+τα βασίλεια, από του Νείλου μέχρι του Ευξείνου Πόντου. Ανακαλέσατε εις την
+μνήμην σας, ότι ο Ρωμύλος, όστις κατ' αρχάς είχεν ένα μόνον λεγεώνα
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn18' id='ref18'>18</a></span>), άφησε
+μετά θάνατον τεσσαράκοντα επτά χιλιάδας πολιτών ενόπλων, και κρίνατε, τι
+δύναται η βασιλεία ανδρός εμπείρου, δραστηρίου και αγρύπνου. Η πολιτεία
+ηφανίσθη, λέγεται. Πώς! μήπως η Εσπερία και η Σικελία, η Ισπανία, η Λιβύα και η
+Αίγυπτος, η Βοιωτία και η Μακεδονία, και αι ωραίαι εκείναι της Ασίας πεδιάδες,
+αίτινες εσύστεναν τον πλούτον του Δαρείου και του Αλεξάνδρου, έγιναν άφοροι;
+Πάσχουσιν έλλειψιν ανθρώπων! Αι! ας ήναι εκεί ευτυχείς, και θέλουν υπάγει
+παμπληθεί. Τότε δε, φίλοι, θέλω τολμήσει να σας προβάλλω το μέγα σχέδιον, το
+οποίον μελετώ και το οποίον μόνον ήθελε καταστήσει την αυτοκρατορίαν ταύτην
+υπεράλλοτε δυνατωτέραν. Ποίον λοιπόν είναι το σχέδιον τούτο; ηρώτησεν ο
+αυτοκράτωρ· Ιδέ, είπεν ο Βελισάριος.</p>
+
+<p>Ο πόλεμος, καθώς ημείς τον κάμνομεν, κατακόπτει τα στρατεύματα διά των
+μακρών οδοιποριών και των υπερβολικών κόπων. Δίδει εις τους εχθρούς μας
+καιρόν να επιπίπτωσιν εναντίον μας δι' αιφνιδίων εισβολών, και αι οροφύλακες
+τάξεις των απομάχων και των γεωργών στρατιωτών, από τους οποίους είναι
+περικυκλωμένα τα σύνορά μας, δεν δύνανται να τας αποκρούσωσι· πριν δε οι
+λεγεώνες πετάξωσιν εις το μέρος της προσβολής, ο τρόμος, η θλίψις, η φθορά
+έκαμαν ταχείας προόδους
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn19' id='ref19'>19</a></span>) Διά ν'
+αντιταχθή εις τους χειμάρρους τούτους πρόχωμα παντοτεινόν ήθελον ζητήσει να
+κάμουν όλην αυτήν την αυτοκρατορίαν πολεμικήν, ώστε πας άνθρωπος ελεύθερος
+να ήθελεν είσθαι στρατιώτης, αλλά μόνον προς υπεράσπισιν της πατρίδος· ούτως
+εκάστη επαρχία ήθελε συγκροτήσει στρατόν, του οποίου αι πόλεις ήθελον
+σχηματίσει τα στίφη, τα δε θέματα τους λεγεώνας, με διωρισμένα μέρη, όπου ο
+στρατιώτης, άμ' ακούση την σάλπιγγα, να προστρέχη εις τας σημαίας του.</p>
+
+<p>Τα στρατεύματα ταύτα ήθελον έχει το προτέρημα του να ήναι προσκολλημένα
+εις την πάτριόν των χώραν, την οποίαν ήθελον γεωργεί, την οποίαν ήθελον
+καταστένει ακμάζουσαν, την οποίαν ήθελον πολυανθρωπεί αυτά εκείνα. Σεις δε
+προβλέπετε, με πόσην ζέσιν ήθελον υπερασπίζει τας εστίας των
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn20' id='ref20'>20</a></span>) Εις
+μεγάλον βασίλειον το δυσκολώτερον είναι να στερεωθή η γνώμη του κοινού
+συμφέροντος. Λαοί, αποχωρισμένοι από θαλάσσας, ολίγον φροντίζουν ο είς περί
+των συμφερόντων του άλλου. Η μεσημβρία δεν μετέχει από τους επαπειλούντας
+την άρκτον κινδύνους. Ο Δαλμάτης, ο Ιλλυριός δε ηξεύρει, διά τι τον στέλλουν
+πέραν εις την Ασίαν. Δι' αυτόν είναι αδιάφορον, αν ρέη ο Τίγρης, εξουσιαζόμενος
+από ημάς ή από τους Πέρσας. Η πειθαρχία τον κατακρατεί, η της λείας ελπίς τον
+ενθαρρύνει· αλλ' η σκέψις, ο κόπος, η αηδία, η πρώτη αίσθησις της ανυπομονησίας
+και του τρόμου τον κάμνουν να εγκαταλείψη το συμφέρον, το οποίον δεν είναι
+ιδικόν του. Οπότε, κατά το σχέδιόν μου, η πατρίς δεν είναι όνομα αόριστον και
+ανύπαρκτον διά τον στρατιώτην· είναι τι παρόν και προσφιλές, εις το οποίον
+έκαστος είναι προεκολλημένος διά των νόμων της φύσεως. «Πολίται, εδύνατο να
+τους είπη, άγων αυτούς κατά τους εχθρού, τον αγρόν, όστις σας έθρεψε, την
+στέγην, υπό την οποίαν εγεννήθητε, τον τάφον τον πατέρων σας την κοίτην των
+παίδων, την κλίνην των γυναικών σας ήδη υπερασπίζεσθε». Ιδού συμφέροντα
+ψηλαφητά και ισχυρά. Ταύτα ανέδειξαν περισσοτέρους ήρωας, παρά η φιλοδοξία
+αύτη. Κρίνατε, πόσον αυτά ενεργούσιν εις ψυχάς παιδιόθεν συνειθισμένας εις τας
+αυστηρότητας της πειθαρχίας και εις των μαχών την θέαν.</p>
+
+<p>Τίποτε δεν μ' αρέσκει τόσον, ομολογώ, όσον η θέα της φιλοπόνου εκείνης και
+πολεμικής νεολαίας, της διεσπαρμένης περί τας σημαίας εις τας πόλεις και εις τας
+πεδιάδας, της προφυλαττομένης διά της εργασίας από της αργίας τα ελαττώματα,
+της σκληραγωγημένης διά της έξεως εις γυμνάσεις επιπόνους, της ωφελίμου εις
+καιρόν ειρήνης, και προθύμως εξοπλιζομένης εις το πρώτον του πολέμου σημείον.
+Μεταξύ των στρατευμάτων τούτων η λειποταξία ήθελεν είσθαι έγκλημα παρά
+φύσιν. Παν ό,τι ιερώτατον εις τον κόσμον ήθελεν εγγυάσθαι περί της ανδρίας και
+της πιστότητός των. Η δε πολιτεία ήθελεν έχει επίσης τους αυτοκρατορικούς
+λεγεώνας της, οίτινες, ως άλλα κινητά φρούρια, ήθελον μεταφέρεσθαι από τόπου
+εις τόπον, όπου ο κίνδυνος ήθελε τους καλεί. Αφού η προς τον πόλεμον έφεσις
+στερεωθή, η δε άμιλλα διεγερθή, τότε μένει, ποίος να φανή αξιώτερος εις το να
+καταγραφθή εις τα περίδοξα ταύτα τάγματα. Αντί δε τούτων των κατεσπευσμένων
+στρατολογιών, τας οποίας η χάρις, η συγκακουργία, ο δόλος, ή η αμέλεια ενεργούν
+να γίνωνται ανεξετάστως, ηθέλαμεν έχει τους εκλεκτούς του λαού. Τότε οποία
+σύγκρισις των δυνάμεων της αυτοκρατορίας προς όσας είχε ποτέ επί της άκρας
+ευδαιμονίας της
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn21' id='ref21'>21</a></span>). Ποίοι δε
+λαοί της μεσημβρίας, ή της Άρκτου, ήθελον αποτολμήσει να έλθουν, διά να μας
+ταράξωσιν, ημάς, οίτινες τοσάκις τους απεκρούσαμεν με στρατεύματα, πειθαρχίας
+άμοιρα, σχεδόν χωρίς όπλα και χωρίς ζωοτροφίαν; Και ποίος σ' εγγυάται, τον είπεν
+ο Ιουστινιανός, ότι εις βασίλειον, όλως στρατιωτικόν, οι υπήκοοι θέλουν εντελώς
+υποτάσσεσθαι; Ποίος μ' εγγυάται; Το συμφέρον των, είπεν ο γέρων· η ευθύτης των
+νόμων σας, η επιείκεια κυβερνήσεως πράου, αγρύπνου και έμφρονος.
+Λησμονήσατε, ότι εγώ εζήτησα, οι υπήκοοι να ήναι ευτυχείς; Όχι, είπεν ο
+Ιουστινιανός· αλλ' εγώ τους νομίζω φιλοκαίνους, επιρρεπείς εις την μεταβολήν,
+ανησύχους, ταραχοποιούς, ευκολοπίστους εις τον πρώτον θρασύν, όστις τους
+υπεσχέθη τύχην ηδυτέραν. Θεωρείς τον λαόν, είπεν ο Βελισάριος, εις την
+παρούσαν κατάστασιν, εις την θλιβεράν κατάστασιν, και τοιούτον, οποίον τον
+εθεώρουν εις την Ρώμην, όταν ήτο δυστυχής. Αλλά πιστεύσατε, ότι οι άνθρωποι
+ηξεύρουν, τι τους λείπει και τι ανήκει εις αυτούς· ότι δεν ήθελον είσθαι ολοτελώς
+απαθείς προς τας οποίας φροντίδας ο αγαθοποιός ηγεμών ήθελε καταβάλει προς
+ανακούφισιν των κόπων των, και ότι η αγάπη, την οποίαν ήθελε δείξει προς
+αυτούς, ήθελεν ανταποδίδεσθαι εις αυτούς. Ας δοκιμάση να ήναι προς αυτούς
+δίκαιος, εύσπλαχνος, βοηθητικός, ας μεταχειρίζεται, εις το βασιλεύειν επ' αυτού,
+μόνον άνδρας αξίους να τον βοηθούν, ας επαγρυπνή ως πατήρ επί των τέκνων του·
+και τον εγγυώμαι, ότι θέλουν είσθαι ευπειθείς. Και διά τίνος γοητεύματος θέλεις,
+ώστε ολίγοι δυσαρεστημένοι, ολίγοι στασιασταί να καταστήσωσι λαόν παράνομον
+και στασιώδη τον πρώην ευδαίμονα; Ο ηγεμών, όστις αφίνει τους υπηκόους του να
+στενάζουν υπό της τυραννίας, πρέπει να φοβήται μη τον εγκαταλείψωσιν· αλλ'
+εκείνος, όστις είναι γνωστός, ότι φροντίζει περί της ησυχίας και της ευδαιμονίας
+των υπηκόων του, δεν έχει να φοβήται κανένα άρπαγα του θρόνου του. Ακούοντες
+δε υμνουμένας τας αρετάς του, διαλαλυμένας τας ευεργεσίας του, θέλουν άραγε
+τολμήσει να ταράξουν την βασιλείαν του; Εις τους αγρούς των άραγε, όπου θέλει
+επικρατεί η ευπορία, η ησυχία και η ελευθερία; ή εις τας πόλεις, όπου η
+βιομηχανία και η περιουσία των πολιτών, το επάγγελμά των, τα δίκαιά των και η
+ζωή των θέλουν είθαι υπό την φυλακήν των νόμων, εις τας οικογενείας, εις τας
+οποίας η αθωότης, η τιμή, η ειρήνη, η ιερότης των δεσμών του υμεναίου και της
+φύσεως θέλουν έχει ιερόν άσυλον εκεί άραγε θέλουν οι αποστάται ζητήσει
+οπαδούς; Όχι· εάν η δύναμις της δικαιοσύνης δεν ήναι ακλόνητος, τότε τίποτε επί
+της γης δεν είναι βέβαιον. Μόλον τούτο υποθέτω κατά την γνώμην σας, ότι είναι
+κίνδυνος και τόλμη και εις το να καταστήση τις τους υπηκόους του δυνατούς, διά
+να τους καταστήση ευδαίμονας και ησύχους. Ταύτην την τόλμην ήθελα τολμήσει,
+και αν αύτη ήθελεν επιφέρει τον όλεθρόν μου, και ήθελον φανερά τους ειπεί. Σας
+δίδω όλους τα όπλα εις τας χείρας, διά να με υπηρετήσετε, εάν ήμαι δίκαιος και να
+μ' αντισταθήτε, εάν δεν ήμαι. Με βλέπετε πολλά θρασύν! Αλλ' ήθελα νομίσει
+εμαυτόν πολλά φρόνιμον, εάν αποκτούσα βεβαίως δι' εμέ αυτόν και τους ιδικούς
+μου χαλινόν τινα κατά των παθών μας, προπάντων πρόχωμα κατά των παθών των
+άλλων. Ομού με το διάδημα, και υπέρ αυτό, ήθελα μεταβιβάσει εις τους διαδόχους
+μου την ανάγκη του να ήναι δίκαιοι, τούτο δε ήθελεν είσθαι μετά θάνατον το
+ενδοξότατον δι' εμέ μνημείον, το οποίον μονάρχης ήθελε ποτέ αφήσει. Ηξεύρω,
+φίλοι μου, ότι η αρετή δεν έχει χρείαν από τον χαλινόν του φόβου· αλλά ποίος
+άνθρωπος είναι βέβαιος, ότι θέλει είσθαι ενάρετος εις όλας την ζωής του τας
+στιγμάς; Ο ηγεμών είναι ανώτερος των νόμων· οι νόμοι σας το λέγουν, και ούτω
+πρέπει να ήναι· αλλά τούτο ήθελεν είσθαι το πρώτον, το οποίον ήθελα λησμονήσει,
+άμα ανέβαινα τον θρόνον· και αλλοίμονον εις τον αισχρόν κόλακα, όστις ήθελε με
+το ενθυμίσει! Υγιαίνετε, φίλοι μου. Είναι έργον επίμοχθον μεταμόρφωσις
+βασιλείου· είναι ώρα ν' αναπαυθώμεν. Με μένει όμως έτι να σας ομιλήσω περί
+δυστυχίας τινός, ήτις πολύ με θλίβει, και εις συμπάθειαν αυτής θέλω αύριον να
+κινήσω τον αγαπητόν μου Τιβέριον.</p>
+
+<p>Έχει αναμφιβόλως μεγάλους σκοπούς, είπεν ο αυτοκράτωρ αναχωρών. Αλλ' εάν
+η εκτέλεσις αυτών είναι δυνατή, τοιαύτη θέλει είσθαι εις νέον μόνον ηγεμόνα,
+όστις θέλει αναβή επί του θρόνου, έχων αρρενωπόν ήθος, ψυχήν δικαίαν, ανδρίαν
+και αρετήν. Και ακόμη, κατά δυστυχίαν, θέλει έχει ανάγκην πολυχρονίου
+βασιλείας, διά να φέρη εις πέρας μεγάλην μεταρρύθμισιν. Δεν ηξεύρω, είπεν ο
+Τιβέριος, με φαίνεται όμως, ότι είδα εις το σχέδιον του ήρωος τούτου πολλά
+πράγματα, μη απαιτούντα άλλο τι, ειμή μίαν μόνην πράξιν σταθεράς βουλήσεως.
+Εάν δε τα λοιπά χρειάζωνται καιρόν, ο καιρός ούτος τουλάχιστον δεν απέχει τόσον,
+ώστε να μη δύναταί τις να ελπίση, ότι θέλει τον φθάσει εις πάσαν ηλικίαν. Φίλτατε
+Τιβέριε, είπεν ο αυτοκράτωρ, βλέπεις τας δυσκολίας με όμμα νεανικόν. Η
+δραστηριότης σου τας υπερνικά, αλλ' η αδυναμία μου καταπλήττεται απ' αυτάς.
+Εάν θέλη τις να κάμη μεγάλα έργα, επρόσθεσε στενάζων, πρέπει ν' αρχίση
+σύγκαιρα. Δεν είναι καιρός ν' αρχίζη τις να ζη, ότε δεν έχει πλέον άλλα ανάγκην,
+ειμή να μάθη ν' αποθάνη. Θέλω μόλον τούτο να ιδώ πάλιν τον δίκαιον τούτον
+άνθρωπον. Με λυπεί τωόντι· προτιμώ όμως να συνθλίβωμαι μετ' αυτού, παρά να
+συγχαίρω υβριστικώς μετά πάντα τούτων των ψυχρών και σκληρών ανθρώπων,
+από τας οποίους περικυκλούμαι.</p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Κεφάλαιον ΙΕ'.</h4>
+
+<p>
+<br />
+Την επαύριον ο αυτοκράτωρ και ο Τιβέριος, φθάσαντες κατά την συνήθη ώραν,
+εύρον τον ήρωα καθήμενον εις τον κήπον του έμπροσθεν του δύοντος ηλίου. Δεν
+με φωτίζει πλέον, αλλά με θερμαίνει έτι, τους είπε με ιλαρόν πρόσωπον, και εν
+αυτώ λατρεύω την μεγαλοπρέπειαν και την αγαθότητα του ποιήσαντος αυτόν.
+Πόσον ηδύνομαι βλέπων, είπεν ο Ιουστινιανός, ταύτα τα φρονήματα εις ήρωα!
+Τούτο είναι θρίαμβος της θρησκείας. Ο θρίαμβός της, είπεν ο Βελισάριος, είναι να
+παρηγορή τις τον άνθρωπον εις την δυστυχίαν, να συγκιρνά γλυκύτητα θεσπεσίαν
+μετά των πικριών της ζωής. Ποίος δε το δοκιμάζει καλήτερα παρά εμέ!
+Φορτισμένος τα βάρη του γήρατος, στερημένος της οράσεως, χωρίς φίλους,
+απομονωμένος καθ' εαυτόν, και έχων έμπροσθέν μου μόνον το έσχατον γήρας, την
+λύπην, και τον τάφον, οποίος ήθελε μ' αφαιρέσει την ιδέαν του ουρανού, ήθελε με
+φέρει ίσως εις απελπισίαν. Ο χρηστός ανήρ είναι μετά του Θεού. είναι βέβαιος, ότι
+ο Θεός τον αγαπά. Τότε ισχυροποιεί και χαροποιεί αυτόν εν τω μέσω των θλίψεων·
+ενθυμούμαι, ότι εις στιγμάς στενοχωρίας, ότε το παν μ' εγκατέλειπεν, ότε το παν
+ώμνυε τον όλεθρόν μου, εγώ έλεγα κατ' εμαυτόν. Θάρρει, Βελισάριε, είσαι
+άμεμπτος, και ο Θεός το βλέπει. Ο στοχασμός ούτος μ' εύφραινε την υπό της λύπης
+κατατεθλιμμένην καρδίαν, εζωογόνει δε και ισχυροποίει την ψυχήν μου. Εισέτι
+ομιλώ ούτως προς εμαυτόν, και όταν η κόρη μου συμπαρευρίσκεται και λυπήται,
+και αισθάνωμαι τα δάκρυά της βρέχοντα το πρόσωπόν μου. Τι! την λέγω, φοβείσαι,
+μήπως εκείνος, ο οποίος, μας έπλασε, μας εγκαταλείψη και μας λησμονήση; Η
+καρδία σου είναι καθαρά, συμπαθής και χρηστή, ο πατήρ σου δεν είναι χειρότερός
+σου· πώς θέλεις, ουδέ αυτή η αγαθότης να μη φροντίζη διά τους αγαθούς; Άφες,
+κόρη μου, άφες να έλθη η στιγμή, καθ' ήν ο διά μόνης πνοής δημιουργήσας την
+ψυχήν μου θέλει την περιλάβει εις τον κόλπον του· και θέλομεν ιδεί, εάν οι κακοί
+θέλουν εκεί ταράξει την ησυχίαν μου. Η κόρη μου, την οποίαν αύτη η ομιλία
+φωτίζει και πείθει, κλαίει ακούουσά με, αλλά γλυκύτατα δάκρυα, και κατ' ολίγον
+την συνειθίζω να θεωρή την ζωήν, ως βραχύν πλουν, καθ' όν ευρίσκεταί τις εις
+σκάφος πολλά στενοχωρημένος, αλλά ο λιμήν του είναι τερπνότατος.</p>
+
+<p>Πλάττεις θρησκείαν, είπεν ο αυτοκράτωρ, τωόντι πραείαν! Αύτη δε είναι η
+ορθή, επανέλαβεν ο Βελισάριος· Δεν θέλετε να φαντάζωμαι τον υιόν, τον οποίον
+χρεωστώ να λατρεύω ως τύραννον σκυθρωπόν και άγριον, του οποίου η μόνη
+ευχαρίστησις είναι να κολάζη; Ηξεύρω βεβαίως, ότι, όταν άνθρωποι ζηλότυποι,
+υπερήφανοι, μελαγχολικοί μας τον εικονίζουσι, τότε τον παραστένουν οργίλον και
+βίαιον, οποίοι είναι αυτοί· αλλά ματαίως προσάπτουσιν εις αυτόν τα ελαττώματά
+των, εγώ προσπαθώ να βλέπω εν αυτώ μόνον ό,τι χρεωστώ να μιμώμαι. Εάν
+απατώμαι, τουλάχιστον είμαι βέβαιος, ότι η πλάνη μου είναι αθώα! Ο Θεός μ'
+έπλασεν ασθενή, θέλει είσθαι επιεικής· ηξεύρει, ότι δεν είμαι ούτε ανόητος ούτε
+κακός τόσον, ώστε να θέλω να τον παροργίσω, το οποίον είναι μανία αδύνατος και
+άλογος, την οποίαν ουδέ εννοώ. Είμαι προς αυτόν έτι πιστότερος και μυριάκις
+πλέον αφοσιωμένος παρ' ό,τι ποτέ ήμην προς τον αυτοκράτορα· και είμαι
+βεβαιότατος, ότι ο αυτοκράτωρ, όστις δεν είναι ανώτερος θνητού, δεν ήθελε με
+κάμει κανέν κακόν, εάν ήθελε δυνηθή να εμβλέψη ως αυτός, εις την ψυχήν μου.
+Φευ! απεκρίθη ο Ιουστινιανός· ο Θεός ούτος είναι μ' όλον τούτο επίσης τρομερός
+Θεός. Τρομερός προς τους κακούς, το πιστεύω, είπεν ο Βελισάριος· αλλ' εγώ είμαι
+καλός· καθόσον η του κακούργου ψυχή είναι ασυμβίβαστος με την Θείαν ταύτην
+ουσίαν, τοσούτον εγώ ηδέως φαντάζομαι, ότι η ψυχή του δικαίου είναι προς αυτήν
+ανάλογος. Αι! ποίος από ημάς είναι δίκαιος είπεν ο αυτοκράτωρ. Όστις αγωνίζεται
+με όλας τας δυνάμεις του να γίνη δίκαιος, είπεν ο Βελισάριος. διότι η ευθύτης
+υφίσταται εις την βούλησιν.</p>
+
+<p>Δεν θαυμάζω, είπεν ο νέος Τιβέριος, εάν η διάνοιά σου αγαπά να υψούται έως
+εις αυτόν, τον βλέπεις τόσον εύνουν! φευ! είπεν ο γέρων, αισθάνομαι πολύ, ότι
+αγωνιζόμενος να τον κατανοήσω, καταπονώ ματαίως την ασθενή διάνοιάν μου εις
+το να συνάψω παν ό,τι ηξεύρω κάλλιστον και ωραιότατον, ότι δεν προκύπτει εκ
+τούτου τι άλλο παρά ιδέα ατελεστάτη. Αλλά τι θέλετε να κάμνη άνθρωπος,
+προσπαθών να γνωρίση Θεόν; Εάν δε τούτο το ακατάληπτον ον αρέσκεται είς τι,
+βέβαια τούτο είναι η προς τα τέκνα του φιλοστοργία. Ό,τι δε με τον εικονίζει
+πραότατον, τούτο λαμβάνω με πλειοτέραν προθυμίαν διά να συνθέσω την εικόνα
+του. </p>
+
+<p>Δεν αρκεί, είπεν ο αυτοκράτωρ, να τον φαντάζεται τις ευεργετικόν, πρέπει να
+προσθέση, ότι είναι και δίκαιος. Τούτο είναι το αυτό, είπεν ο γέρων· να αρέσκεταί
+τις εις το αγαθόν, να μισή το κακόν, να ανταμείβη το μεν, να κολάζη τον άλλο,
+ταύτα χαρακτηρίζουσι τον αγαθόν· αυτά δοξάζω. Δεν επαρουσιάσθητε ποτέ, ως
+εγώ, νοερώς εις την έγερσιν του Τίτου, του Τραϊανού, και των Αντωνίνων; Αυτό
+είναι μία από τας ηδίστας μου ονειροπολήσεις. Νομίζω, ότι είμαι εις το μέσον της
+αυλής, ήτις όλη συνίσταται από αληθείς του ηγεμόνας φίλους· τον βλέπω
+προσμειδιώντα ευνοϊκώς προς το πλήθος εκείνο των χρηστών ανδρών, επιχέοντα
+επ' αυτών τας ακτίνας της δόξης του, κοινολογούμενον εις αυτούς με
+σεμνοπρέπειαν πραοτάτην, και πληρούντα τας ψυχάς των από την καθαράν
+εκείνην χαράν την οποίαν και αυτός εκείνος αισθάνεται κάμνων άλλους ευτυχείς·
+έστω. Η αυλή λοιπόν εκείνου, όστις με περιμένει, θέλει είναι απειράκις
+σεβαστοτέρα και ωραιοτέρα· θέλει συγκροτείσθαι από τους Τίτους, από τους
+Τραϊανούς, από τους Αντωνίνους, οίτινες υπήρξαν η χαρά του κόσμου. Με τούτους
+και με τους αγαθούς άνδρας παντός τόπου και παντός χρόνου ο δυστυχής τυφλός
+Βελισάριος θέλει παρίστασθαι ενώπιον του δικαίου και αγαθού Θεού. Οι δε
+πονηροί, τον είπεν ο Τιβέριος, τι θέλουν γίνει; Ούτοι δεν θέλουν παρίστασθαι εκεί.
+Ελπίζω να ίδω εκεί, επρόσθεσε, τον σεβαστόν και δυστυχή γέροντα, όστις με
+αφαίρεσε το φως, διότι έκαμε καλόν και το έκαμεν από κλίσιν· εάν δε έκαμε κακόν,
+το έκαμεν εξ απάτης. Θέλει χαρή, νομίζω, εάν μ' εύρη τότε έχοντα και τους δυο μου
+οφθαλμούς. Ενώ ωμίλει τοιουτοτρόπως, το πρόσωπόν του ηκτινοβόλει από χαράν.
+Ο δε αυτοκράτωρ κατεβρέχετο με δάκρυα, στηριζόμενος εις τας αγκάλας του
+Τιβερίου.</p>
+
+<p>Αλλ' εντός ολίγου, ότε η κατάνυξις έδωκε χώραν εις την σκέψιν· συ ελπίζεις,
+είπε προς τον Βελισάριον, να εύρης τους μη χριστιανούς ήρωας εις τον ουρανόν! Το
+στοχάζεσαι; Άκουσε, γείτον, τον είπεν ο Βελισάριος. Δεν έχεις όρεξιν να λυπής το
+γήρας μου
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn22' id='ref22'>22</a></span>);</p>
+
+<p>Είμαι άθλιος άνθρωπος, όστις δεν έχω άλλην παρηγορίαν παρά το μέλλον το
+οποίον φαντάζομαι. Εάν τούτο ήναι πλάνη, συγχώρησέ την εις εμέ· με κάμνει
+καλόν, ο δε Θεός ουδόλως παροργίζεται δι' αυτήν, διότι τον αγαπά περισσότερον
+δι' αυτό. Δεν δύναμαι να πιστεύσω, ότι μεταξύ της ψυχής μου και της του
+Αριστείδου, του Μάρκου Αυρηλίου και του Κάτωνος είναι αιωνία άβυσσος· και, εάν
+το επίστευα, αιθάνομαι, ότι ήθελα αγαπά ολιγώτερον το υπέρτατον Όν, το οποίον
+μας έπλασε.</p>
+
+<p>Νέε, είπεν ο αυτοκράτωρ προς τον Τιβέριον, τιμών του ήρωος τον γενναίον
+ενθουσιασμόν, μη καταντήσης να τον λάβης ως οδηγόν. Ο Βελισάριος ποτέ δεν
+εφιλοτιμήθη να εμβαθύνη εις ταύτας τας υποθέσεις! Να εμβαθύνω! Φευ! και
+ποίος δύναται να εμβαθύνη; είπεν ο γέρων. Ποίος άνθρωπος τολμηρός ημπορεί να
+ειπή, ότι εξηρεύνησε τας αιωνίους βουλάς; Αλλ' ο Θεός μας έδωκε δύο
+χειραγωγούς, οίτινες χρεωστούν να ήναι σύμφωνοι προς αλλήλους, το φως της
+πίστεως και το της συνειδήσεως. Ό,τι αίσθημα φυσικόν και ακαταμάχητον μας
+βεβαιόνει, τούτο η πίστις· δεν δύναται να αναιρέση. Η αποκάλυψις δε δεν είναι
+άλλο, ειμή το αναπλήρωμα της συνειδήσεως· είναι η ιδία φωνή, ήτις ακούεται
+άνωθεν και από του βάθους της καρδίας. Είναι αδύνατον αύτη να λανθασθή· και
+εάν εξ ενός μέρους την ακούω να με λέγη, ότι ο δίκαιος και αγαθοποιός άνθρωπος
+ευαρεστεί εις τον Θεόν, εκ του άλλου δεν με λέγει, ότι αυτός είναι αντικείμενον
+των εκδικήσεών του. Αι, και ποίος σε βεβαιόνει, είπεν ο αυτοκράτωρ, ότι αύτη η
+φωνή, η λαλούσα προς την καρδίαν σου, είναι μυστική αποκάλυψις; Εάν δεν ήναι,
+ο Θεός με απατά, είπεν ο Βελισάριος· και το παν απόλλυται. Αυτή είναι η
+αναγγέλλουσα ένα Θεόν, η παραγγέλλουσα την προσκύνησίν του, η διδάσκουσά με
+τον νόμον του. Μη τάχα έδωκε την ακαταμάχητον ισχύν της εναργείας εις την
+πλάνην; Ω, οποίος και αν ήσαι, άφες με την συνείδησιν αυτή είναι χειραγωγός και
+στήριγμά μου. Χωρίς αυτήν δεν γνωρίζω πλέον ούτε το αληθές, ούτε το δίκαιον,
+ούτε το τίμιον· το ψεύδος και η αλήθεια, το καλόν και το κακόν συγχέονται· δεν
+ηξεύρω, εάν εκπλήρωσα το χρέος μου· δεν ηξεύρω πλέον, εάν ήναι χρέη· τότε
+τυφλώττω, και οι στερήσαντές με το φως της ημέρας ήσαν ολιγώτερον βάρβαροι
+παρ' εκείνον, ο οποίος ήθελε με σκοτίσει το εσωτερικόν φως της συνειδήσεως.</p>
+
+<p>Τι σε δείχνει λοιπόν, είπεν ο Ιουστινιανός, τόσον σαφώς, η αδύνατος και
+απατηλή αύτη λάμψις; Ότι θρησκεία, κηρύττουσα Θεόν ίλεων και ευεργετικόν είναι
+η αληθής, είπεν ο Βελισάριος, και ότι παν ό,τι εναντιούται εις την ιδέαν και την
+γνώμην, την οποίαν συνέλαβα περί τούτου, τούτο δεν είναι ταύτης της θρησκείας.
+Να σας το ομολογήσω; Το προσκολλών εμέ εις αυτήν είναι, ότι με κατασταίνει
+καλήτερον και φιλανθρωπότερον. Εάν έμελλε να με καταστήση άγριον, σκληρόν,
+άσπλαγχνον, ήθελον την αφήσει και ήθελα ειπεί εις τον Θεόν· προκειμένου να
+εκλέξω την απιστίαν ή την κακίαν, προτιμώ το ολιγώτερον ατιμάζον Σε. Κατ'
+ευτυχίαν δε η προτίμησις αύτη είναι κατά την καρδίαν μου· η προς τον Θεόν, η
+προς τον πλησίον αγάπη, τι απλούστερον και μάλλον κατά φύσιν! να ευχώμεθα
+υπέρ εκείνου, όστις μας κακοποιεί, τι μεγαλύτερον και υψηλότερον! Να μη
+θεωρώμεν τας θλίψεις μας ειμή ως δοκιμασίας της αρετής, τι παραμυθητικώτερον
+εις τον άνθρωπον! Μετά ταύτα, ας με προβάλλουν μυστήρια ακατάληπτα, τα
+δέχομαι και λυπούμαι τους έχοντας λογικόν ολιγώτερον φωτισμένον και
+ολιγώτερον ευπειθές παρά το ιδικόν μου. Αλλ' ελπίζω υπέρ αυτών εις την
+αγαθότητα του πατρός, τέκνα του οποίου είναι όλοι οι άνθρωποι, και εις την
+επιείκειαν του κριτού του δυναμένου να συγχωρήση την πλάνην.</p>
+
+<p>Διά τούτου, επανέλαβεν ο Ιουστινιανός, θέλεις σώσει πολλούς ανθρώπους!
+Είναι ανάγκη, είπεν ο Βελισάριος, να ήναι τόσοι απόβλητοι; βλέπω, ως συ, είπεν ο
+αυτοκράτωρ, ότι είναι ηδύτερον ν' αγαπά τις τον Θεόν παρά να τον φοβήται· αλλ'
+όλη η φύσις μαρτυρεί την εκδίκησιν και την αυστηρότητα των ενταλμάτων του.
+Εγώ, είπεν ο Βελισάριος, δοξάζω ότι κολάζει μόνον, όσα δεν ενδέχονται να
+συγχωρηθώσιν, ότι το κακόν δεν προέρχεται από αυτόν, και ότι έκαμεν εις τον
+κόσμον όλα τα ενδεχόμενα αγαθά
+(<span style='font-size: small;'><a href='#fn23' id='ref23'>23</a></span>). Τοιαύτη
+είναι η θρησκεία μου. Ας την προβάλουν εις όλους τους λαούς, ας ερωτήσωσιν, εάν
+δεν ήναι αξία ευλαβείας και αγάπης· όλαι της φύσεως αι φωναί θέλουν υψωθή
+υπέρ αυτής. Αλλ' εάν η βία και η σκληρότης εξοπλίζωσιν αυτήν με φλόγα και
+σίδηρον, εάν οι επαγγελλόμενοι αυτήν ηγεμόνες βασανίζουν, ως εις τον Άδην, εν
+ονόματι του Θεού της ειρήνης, όσους εχρεώστουν να αγαπώσι και να ελεώσιν έν εκ
+των δύο, ήθελε φανή πιθανόν, ή ότι η θρησκεία είναι βάρβαρος, ως αυτοί, ή ότι
+δεν είναι άξιοι αυτής.</p>
+
+<p>Γεννάται, είπεν ο Ιουστινιανός, εκ των λόγων σου πρόβλημα σπουδαιότατον.
+Δεν ζητείται άλλο να μάθωμεν, παρά εάν ο ηγεμών έχη το δίκαιον ν' απαιτή εις την
+επικράτειάν του την ενότητα του δόγματος και της λατρείας. Διότι, αν το έχη, δεν
+ημπορεί να το μεταχειρισθή προς αποστάτας ισχυρογνώμονας αλλέως παρά διά
+της βίας και των τιμωριών.</p>
+
+<p>Επειδή είμαι ειλικρινής, είπεν ο Βελισάριος, συμφωνώ κατά πρώτον, ότι παν
+ό,τι δύναται να έχη επιρροήν εις τα ήθη, και αναφέρεται εις την κοινήν ευταξίαν,
+εξαρτάται από τον ηγεμόνα, όχι ως κριτήν της αληθείας και της πλάνης, αλλ' ως
+κριτήν του καλού ή του κακού του προκύπτοντος από αυτά· διότι η πρώτη αρχή
+πάσης πίστεως είναι, ότι ο Θεός είναι φίλος της ευταξίας, και ότι δεν συγχωρεί
+τίποτε, το οποίον ημπορεί να ταράξη αυτήν. Αμφιβάλλεις λοιπόν, είπεν ο
+αυτοκράτωρ, μήπως τα κοινά ήθη δεν έχουν στενάς και αναγκαίας με την πίστιν
+σχέσεις; Συμφωνώ, είπεν ο Βελισάριος, ότι αι εις αυτήν αλήθειαι αναφέρονται εις
+τα ήθη, αλλά παρατηρήσατε, ότι ο Θεός τας κατασταίνει αληθείας αισθητάς, περί
+των οποίων ουδείς έμφρων αμφιβάλλει. Όθεν, εάν η Πρόνοια κατέστησεν
+ανεξαρτήτους από τας υψηλάς ταύτας αληθείας την ευταξίαν της κοινωνίας, την
+κατάστασιν των ανθρώπων, την τύχην των βασιλείων, τας επιτυχείς ή αποτυχείς
+εκβάσεις των επιγείων πραγμάτων, διά τι οι άνθρωποι δεν πράττουν ως αυτή;</p>
+
+<p>Βλέπω, είπεν ο αυτοκράτωρ, ότι τους αφίνεις μόνον την μέριμναν του ό,τι
+αποβλέπει εις τους ανθρώπους· αλλ' είναι δι' αυτούς χρέος ιερώτερον παρά το να
+ήναι υπουργοί των βουλών του Θεού; Αι! ας ήναι υπουργοί της αγαθότητός του,
+ανεβόησεν ο Βελισάριος, και ας αφήσωσιν εις τους δαίμονας το καταχθόνιον έργον
+των υπηρετών της εκδικήσεως του· εις την τάξιν της αγαθότητος, είπεν ο
+αυτοκράτωρ, είναι το να θέλη, ώστε ο μεν άνθρωπος να φωτίζεται, η δε αλήθεια να
+θριαμβεύη. Θέλει θριαμβεύσει, είπεν ο Βελισάριος, αλλά τα όπλα σου, δεν είναι
+καθώς τα ιδικά της. Δεν βλέπεις, ότι, δίδων εις την αλήθειαν την εξουσίαν του
+φέρειν την ρομφαίαν, δίδεις αυτήν εις την
+πλάνην ότι διά να την μεταχειρίζεται, αρκεί να έχη την εξουσίαν
+εις χείρας, και ο διωγμός αλλάσει σημαίας και θύματα κατ'
+αρέσκειαν της γνώμης του ισχυροτέρου; Ούτως ο Αναστάσιος
+κατεδίωξε τους υπό του Ιουστινιανού προστατευομένους· τα τέκνα
+δε εκείνων, τους οποίους έσφαττον τότε, σφάττουν και αυτά τώρα
+τους απογόνους των διωκτών των. Ιδού δύο ηγεμόνες, οίτινες
+ενόμισαν, ότι ευαρεστούν εις τον Θεόν, προστάζοντες να σφάττωσι
+τους ανθρώπους ποίος από τους δύο είναι βέβαιος, ότι το αίμα,
+το οποίον έχυσεν, είναι ευάρεστον τω Θεώ. Εις τα απέραντα της
+πλάνης διαστήματα η αλήθεια κατέχει μόλις μικρόν σημείον. Ποίος
+επέτυχε το μόνον τούτο σημείον; Έκαστος φρονεί τον εαυτόν του·
+αλλά με ποίαν απόδειξιν; Και αυτή η ενάργεια χορηγεί τάχα εις
+αυτόν το δικαίωμα με τα όπλα εις τας χείρα να καταπείση άλλον
+εις τούτο; Η πειθώ έρχεται από το Θεόν ή από τους ανθρώπους.
+Εάν έρχεται από τον Θεόν, έχει αφ' εαυτής υπεροχήν νικηφόρον·
+εάν έρχεται από τους ανθρώπους, έχει μόνα τα δικαιώματα του
+λογικού προς το λογικόν. Έκαστος εγγυάται περί της ψυχής του·
+εις αυτόν λοιπόν, και εις μόνον αυτόν αρμόζει ν' αποφασίση περί
+της εκλογής, εκ της οποίας εξαρτάται διά παντός η απώλειά του ή
+η σωτηρία του. Θέλεις να με αναγκάσης να φρονώ ως εσύ. Εάν δε
+συ απατάσαι, στοχάσου πόσον επιζήμιόν μου είναι· συ αυτός, του
+οποίου η πλάνη ίσως είναι αθώα, θέλεις είσθαι αθώος, εάν ήθελες
+με πλανήσει; Φευ! Τι στοχάζεται ο θνητός, δίδων ως νόμον την
+πίστιν του; Μυρίοι άλλοι ειλικρινείς επλανήθησαν και
+ηπατήθησαν. Αλλά και αν ήθελεν είσθαι αναμάρτητος, χρέος μου
+είναι να τον υποθέτω τοιούτον; εάν πιστεύη, διότι ο Θεός τον
+φωτίζει, ας τον ζητήση να φωτίση και εμέ. Εάν δε πιστεύη κατά
+την πίστιν των ανθρώπων, ποία εγγύησις δι' αυτόν και δι' εμέ;
+Το μόνον άρθρον, εις το οποίον όλα τα κόμματα συμφωνούν, είναι,
+ότι ουδείς εξ αυτών καταλαμβάνει τίποτε περί του οποίου τολμώσι
+να δογματίζωσι. Συ δε με λέγεις, ότι αμαρτάνω, διότι αμφιβάλλω
+περί του οποίου αυτοί γνωμοδοτούσι. Ας καταβή η πίστις
+ουρανόθεν, και θέλει ευρεί προσηλύτους· αλλά με διατάγματα
+θέλουν ευρεί αποστάτας μόνον ή πανούργους. Οι γενναίοι άνδρες
+θέλουν γείνει μάρτυρες· οι αγενείς υποκριταί, οι θρησκομανείς
+όλων των κομμάτων θέλουν είσθαι εξηγριωμέναι τίγρεις. Ιδέτε τον
+συνετόν εκείνον βασιλέα των Γότθων, τον Θεοδώρικον, του οποίου
+η βασιλεία μόνον προς το τέλος αυτού εφάνη κατωτέρα της
+βασιλείας των χρηστοτέρων μας ηγεμόνων. Ήτον αρειανός, αλλ' όχι
+μόνον δε απήτει να παραδεχθώσι τα φρονήματά του, αλλ' ετιμώρει
+με θάνατον, εάν κανείς από τους ευνοουμένους του έκαμνε τούτο
+αναιδώς και ανοσίως προς χάριν του. «Πώς δεν θέλετε με
+προδώσει, έλεγε, εμέ, όστις είμαι άνθρωπος μόνον, ενώ σεις δι'
+εμέ, προδίδετε εκείνον, τον οποίον οι πατέρες σας ελάτρευον;» Ο
+αυτοκράτωρ Κωνστάντιος εφρόνει παρομοίως. Ποτέ δεν εγκαλούσε
+τους υπηκόους του διότι έμεναν πιστοί εις το δόγμα των, και
+εμέμφετο τους αυλικούς του, ότι αρνούντο το ιδικόν των, διά να
+ευαρεστήσουν εις αυτόν, και ότι επρόδιδον την ψυχήν των, διά να
+κερδήσωσι την αγάπην του. Ω! είθε ο Ιουστινιανός να αποποιηθή,
+καθώς εκείνος, το δικαίωμά του να υποδουλόνη την διάνοιαν!
+Εμπεριεπλέχθη εις ατελευτήτους έριδας· αύται δε τον έφεραν
+περισσοτέρας αγρυπνίας παρ' όσας τα ωφελιμώτερά του έργα. Τι
+επροξένησαν; διχονοίας, στάσεις, και σφαγάς. Ετάραξαν την
+ησυχίαν του και την ησυχίαν της επικρατείας του.</p>
+
+
+<p>Η ησυχία της επικρατείας, υπέλαβεν ο αυτοκράτωρ, κρέμαται από την
+σύμπνοιαν των ψυχών. Τούτο είναι γνώμη αμφίβολος, είπεν ο Βελισάριος, και την
+οποίαν πολλάκις καταχρώνται. Αι ψυχαί ποτέ δεν έχουν πλειοτέραν σύμπνοιαν
+παρ' όταν ελευθέρως έκαστος διανοήται, ως εγκρίνει. Ηξεύρετε, τι κάμνει να ήναι η
+κοινοδοξία ζηλότυπος, τυραννική και μη ανεκτική; Η αξία, την οποίαν οι βασιλείς
+κατά δυστυχίαν προσάπτουσιν εις αυτήν· η εύνοια, την οποίαν παρέχουσιν εις
+αίρεσίν τινα, βλάπτοντες και αποβάλλοντες όλος τας αντιπάλους αιρέσεις. Ουδείς
+θέλει να ταπεινωθή, να καταφρονηθή και να στερηθή όλα τα δίκαια του πολίτου
+και του πιστού υπηκόου, οσάκις δε είς τινα πολιτείαν διαιρέσουν τους ανθρώπους
+εις δύο τάξεις, εκ των οποίων η μία θέλει αποστερήσει την άλλην τα αγαθά της
+κοινωνίας, οποία και αν ήναι η πρόφασις της αποκληρώσεως, η καταδιωγμένη
+τάξις θέλει θεωρεί την πατρίδα ως μητρυιάν της. Το ματαιότερον πράγμα γίνεται
+μέγα, όταν έχη επιρροήν εις των πολιτών την κατάστασιν. Και πιστεύσατε, ότι αύτη
+η επιρροή ανάπτει τας φατρίας. Ας αποδοθή το αυτό συμφέρον εις έριδα περί του
+αριθμού των κόκκων της άμμου της θαλάσσης, και θέλομεν ιδεί γεννωμένας τας
+αυτάς εχθροπαθείας. Η θρησκομανία ως επιτοπλείστον δεν είναι άλλο παρά
+φθόνος, πλεονεξία, υπερηφάνεια, φιλοδοξία, μίσος και εκδίκησις, ενεργούντα εν
+ονόματι του Θεού. Τούτων των θεών υπηρέτης αδιάλλακτος γίνεται ο
+ευκολόπιστος και βίαιος βασιλεύς. Ας μη κερδαίνη τις τίποτε επί της γης μαχόμενος
+υπέρ του ουρανού· ο υπέρ της αληθείας ζήλος ας μη ήναι πλέον το μέσον, διά να
+βλάψη τις τον αντίζηλον ή τον εχθρόν του, να υψωθή επί των ερειπίων του, να
+πλουτήση γυμνόνων αυτόν, ν' αποκτήση προτίμησιν, την οποίαν εδύναντο ν'
+αντιποιώνται· και τότε όλα τα πνεύματα θέλουν καταπραϋνθή, όλαι αι αιρέσεις
+θέλουν ησυχάσει. Τα του Θεού όμως θέλουν εγκαταλειφθή, τον είπεν ο
+Ιουστινιανός. Ο Θεός δεν έχει χρείαν της υπερμαχίας σου, είπεν ο Βελισάριος·
+δυνάμει των διαταγμάτων σου τάχα ο ήλιος ανατέλλει, και οι αστέρες λάμπουσιν
+εις τον ουρανόν; Η αλήθεια λάμπει αυτόφωτος· αι δε ψυχαί δεν φωτίζονται με την
+φλόγα των πυρών, επί των οποίων ολοκαυτούσι τους ανθρώπους· ο Θεός
+επιφορτίζει εις τους ηγεμόνας την φροντίδα του να κρίνουν τας πράξεις των
+ανθρώπων· αλλά διατηρεί αυτός μόνον το δικαίωμα του να κρίνη τους
+διαλογισμούς· απόδειξις δε, ότι η αλήθεια δεν τους έλαβε κριτάς, είναι, ότι ουδείς
+εξ αυτών είναι άνευ πλάνης.</p>
+
+<p>Εάν η του διανοείσθαι ελευθερία ήναι αχαλίνωτος, είπεν ο αυτοκράτωρ, και
+των πράξεων η ελευθερία θέλει γείνει ταχέως τοιαύτη. Ουδεποσώς, επανέλαβεν ο
+Βελισάριος· τότε ο άνθρωπος εμβαίνει υπό την εξουσίαν των νόμων· και όσον
+περισσότερον η εξουσία αύτη θέλει περικλείεσθαι εις τα φυσικά αυτής όρια, τόσον
+ολιγώτερον θέλει έχει χρείαν δυνάμεως προς διατήρησιν της ευταξίας και ειρήνης.
+Η δικαιοσύνη είναι η κυριωτέρα της εξουσίας προσκλητική φωνή· αύτη δε τότε
+μόνον είναι σαλευομένη, όταν δεν ήναι επί της βάσεώς της. Πώς θέλετε να
+συνειθίση τις τους ανθρώπους να βλέπωσιν άνθρωπον θεοποιούμενον, και
+προστάζοντα με τα όπλα εις τας χείρας, να πιστεύωσιν ό,τι αυτός πιστεύει, να
+διαλογίζωνται, καθώς αυτός; Ερωτήσατε τους στρατηγούς σας, τι κατώρθωσεν εις
+την Αφρικήν η κατά των Βανδάλων αυστηρότης και βία των; Ήμην εις Σικελίαν. Ο
+Σολομών έρχεται εκεί ως παράφρων και απελπισμένος, και με λέγει. «Όλα εις την
+Αφρικήν απωλέσθησαν· οι Βάνδαλοι απεστάτησαν· η Καρχηδών εκυριεύθη, και
+λεηλατείται· και εντός αυτής και εις τους αγρούς κολυμβώσιν εις το αίμα· και ταύτα
+εξ αιτίας τινών ονειροπόλων, οίτινες δεν εννοούνται συναλλήλως, και οίτινες ποτέ
+δεν θέλουν ομοφρονήσει. Εάν ο αυτοκράτωρ εμβαίνη εις τα τοιαύτα, εάν εκδίδη
+διατάγματα περί λεπτολογιών, τας οποίας παντελώς δεν εννοεί, εγώ παραιτούμαι
+την στρατηγίαν· είμαι εις απελπισίαν.» Ούτως ωμίλησεν ο γενναίος εκείνος ανήρ.
+Μόνον ημείς ας το ηξεύρωμεν· είχε δίκαιον. Αρκούν τ' ανθρώπινα πάθη μόνα να
+ταράξωσι τόσον αχανή αυτοκρατορίαν, χωρίς να έλθη και η θρησκομανία να
+ανάψη τας δάδας της.</p>
+
+<p>Ποίος δε θέλει καταπραΰνη τας εγερθείσας ταραχάς; ερώτησεν ο αυτοκράτωρ.
+Η αηδία, απεκρίθη ο Βελισάριος, η αηδία από το να φιλονεικούν περί πραγμάτων,
+τα οποία δεν εννοούσι, και τα οποία κανείς δεν ακούει. Διότι η προσοχή, την
+οποίαν απέδοσαν εις τους νεωτερισμούς, εγέννησε τόσους νεωτεριστάς. Ας μη
+αποδίδωσιν εις αυτάς ουδεμίαν αξίαν, και εντός ολίγου θέλει παρέλθει η χρήσις
+αυτών· ούτοι δε θέλουσι μεταχειρισθή άλλα μέσα, διά να γείνωσιν επίσημοι
+άνδρες. Συγκρίνω όλους τούτους τους ανθρώπους προς τους μονομαχούντας εις το
+στάδιον· αν ήσαν μόνοι ήθελον εναγκαλισθή συναλλήλλως. Αλλά τους θεωρούν,
+και διά τούτο σφάζονται.</p>
+
+<p>Τωόντι, είπεν ο νέος, με πείθουσιν οι λόγοι του. Ό,τι δε με λυπεί, είπεν ο
+αυτοκράτωρ, είναι, ότι καταστένει τον ζήλον του ηγεμόνος άχρηστον εις την
+θρησκείαν.</p>
+
+<p>Θεός φυλάξη! είπεν ο Βελισάριος. Είμαι πολύ βέβαιος, ότι τον αφίνω το
+ασφαλέστερον μέσον του να την καταστήση προσφιλή εις τους υπηκόους του·
+τούτο δε είναι να πολιτευθη ούτως, ώστε να κρίνωσι περί της αγιότητος της
+πίστεώς του από την οσιότητα των ηθών του· να δώση την βασιλείαν του, ως
+παράδειγμα και εγγύην της αληθείας, ήτις τον φωτίζει και τον χειραγωγεί. Ουδέν
+ευχερέστερον παρά το να κάμνη τις προσηλύτους, κάμνων ευτυχείς. Ο δε δίκαιος
+μονάρχης έχει καθ' εαυτόν περισσοτέραν ισχύν εις τας ψυχάς, παρ' όλοι ομού οι
+καταδιώκται. Είναι ευκολώτερον αναμφιβόλως το να προστάζη να σφάζωνται οι
+άνθρωποι παρά να τους πείθη· αλλ' εάν οι βασιλείς ηρώτων τον Θεόν τι όπλα να
+μεταχειρισθώμεν, διά να λατρεύεσαι, ως πρέπει; ο δε Θεός, εάν κατεδέχετο ν'
+αποκριθή, ήθελε τους ειπεί, τας αρετάς σας.</p>
+
+<p>Όταν η ψυχή του Ιουστινιανού, την οποίαν η έξις αύτη είχε ταράξει,
+καθησύχασεν εν τη σιωπή, ενθυμήθη τα δόγματα και τας συμβουλάς των τότε
+περικυκλούντων αυτόν αιρετικών, τας βίας των, την υπερηφάνειάν των, τας
+σκληράς εχθροπαθείας των. Οποία αντίθεσις! έλεγε καθ' εαυτόν. Ιδού άνθρωπος,
+γηράσας εις τους πολέμους, πνέων φιλανθρωπίαν, μετριότητα και επιείκειαν· οι δε
+υπηρέται του Θεού της ειρήνης δεν με συμβουλεύουσι ποτέ άλλο παρά βίαν
+τυραννικήν και άκαμπτον σκληρότητα! Ο Βελισάριος είναι ευσεβής και δίκαιος,
+αγαπά τον Θεόν του· επιθυμεί, να τον λατρεύωσιν όλοι, καθώς αυτός, αλλά θέλει η
+λατρεία αύτη να ήναι εκουσία και ελευθέρα. Εγώ μόνον εκυριεύθην υπερβολή από
+τον ζήλον, όστις εις την ψυχήν μου δεν ήτο ίσως άλλο παρά ο τύφος του να
+δεσπόζω εις τα φρονήματα των υπηκόων μου.</p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">Κεφάλαιον Ις'.</h4>
+
+<p>
+<br />
+Την επαύριον ο αυτοκράτωρ και ο Τιβέριος, ερχόμενοι προς τον ήρωα, έπεσαν εις
+κίνδυνον, τον οποίον δεν προείδον· η δε δόξα την ελευθερώσεώς των ήτον νέος
+θρίαμβος του Βελισαρίου, τον οποίον ο θεός ηθέλησε να χορηγήση πάλιν εις
+αυτόν.</p>
+
+<p>Οι Βούλγαροι, οι οποίοι απεδιώχθησαν μόνον έως εις τα όρη της άνω Θράκης,
+μόλις είδον την χώραν ελευθέραν και παρευθύς εφώρμησαν πάλιν. Έν δε από τα
+αποσπασθέντα τάγματα των ελεηλάτει εις την οδόν της επαύλεως του Βελισαρίου,
+ότε επαρατήρησαν μακρόθεν άμαξαν, ήτις εδείκνυεν εις αυτούς πλουσίαν λείαν.
+Την περικυκλόνουν, εμποδίζουν την διάβασίν της, και συλλαμβάνουν τους
+οδοιπόρους. Ούτοι δε δίδοντες όσα είχον, έλαβαν ευκόλως την εξαγόρασιν της
+ζωής των. Αλλά τα λύτρα τα απαιτούμενα ήσαν τόσον υπέρογκα, ώστε δεν είχαν
+παρευθύς να τα πληρώσωσιν· όθεν τους επήραν αιχμαλώτους.</p>
+
+<p>Ο αυτοκράτωρ λοιπόν μόνον μέσον απολυτρώσεως από τους Βουλγάρους
+χωρίς να τον γνωρίσωσιν εστοχάσθη το εξής· Οδηγήσατέ μας, τους είπεν, όπου
+έχομεν σκοπόν να υπάγωμεν. Εκείθεν δε θέλομεν προμηθευθή τα λύτρα, τα οποία
+ζητείτε. Σας εγγυώμαι, μα την ζωήν μου, ότι δεν έχετε να φοβηθήτε καμμίαν
+απάτην· εάν δε παραβώ την υπόσχεσίν μου, ή εάν σας κάμω να μετανοήσετε, διότι
+μ' ενεπιστεύθητε, θανατώσατέ με.</p>
+
+<p>Το πειστικόν και μεγαλοπρεπές ήθος, με το οποίον εβεβαίονε τους λόγους του,
+ενήργησεν εις των Βουλγάρων τας ψυχάς. Πού πρέπει να σας φέρωμεν; τον
+ηρώτησεν ο αρχηγός των. Έξ στάδια μακράν, απεκρίθη ο αυτοκράτωρ, εις την
+έπαυλιν του Βελισαρίου. Του Βελισαρίου! είπεν ο Βούλγαρος. Τι! γνωρίζετε τον
+ήρωα; Βέβαια, είπεν ο αυτοκράτωρ, και τολμώ να πιστεύσω, ότι είναι φίλος μου.
+Εάν αληθεύη τούτο, είπεν ο αρχηγός, μη φοβήσθε· θέλομεν σας συνοδεύσει.</p>
+
+<p>Ο Βελισάριος από τον θόρυβον της αφίξεως των εστοχάσθη, ότι έρχονται να τον
+αρπάσουν δευτέραν φοράν· και η κόρη του· όλη τρέμουσα, τον σφίγγει εις τας
+αγκάλας της, κραυγάζουσα οξέως. Πάτερ, είπεν, α! πάτερ! πρέπει πάλιν ν'
+αποχωρισθώμεν.!</p>
+
+<p>Την αυτήν στιγμήν έρχονται, και τον λέγουν, ότι η αυλή εγεμίσθη από
+ανθρώπους ενόπλους πέριξ μιας αμάξης. Ο Βελισάριος εξέρχεται, και ο αρχηγός
+των Βουλγάρων πλησιάσας ομού με τους αιχμαλώτους του, τον λέγει· Ήρως της
+Θράκης, ούτοι οι άνθρωποι σε επικαλούνται και λέγουν, ότι είναι φίλοι σου. Ας
+ειπώσι τα ονόματά των, είπεν ο Βελισάριος. Εγώ είμαι ο Τιβέριος, είπεν ο είς εξ
+αυτών, και ο πατήρ μου εσυλλήφθη ομού μ' εμέ. Ναι, ανεβόησεν ο Βελισάριος, ναι,
+αναμφιβόλως, φίλοι μου είναι, γείτονές μου. Αλλά σεις, οίτινες με τους φέρετε, με
+ποίον δικαίωμα τους έχετε εις την εξουσίαν σας; Ποίοι είσθε; Είμεθα Βούλγαροι,
+Είπεν ο αρχηγός, τα δε δικαιώματά μας είναι τα δικαιώματα των όπλων. Αλλά
+τίποτε δεν υπάρχει δι' ημάς ισχυρότερον του προς εσέ σεβασμού μας. Δεν
+ηθέλαμεν δε υπηρετήσει πιστώς ηγεμόνα, όστις σε τιμά, μη σεβόμενοι εκείνους, οι
+οποίοι είναι αγαπητοί σου. Μέγιστε άνερ, ιδού οι φίλοι σου είναι ελεύθεροι, και
+εις σε χρεωστούν την ελευθερίαν των.</p>
+
+<p>Μετά τους λόγους τούτους, ο αυτοκράτωρ και ο Τιβέριος ήπλωσαν τας χείρας
+προς τον σωτήρα των· ο δε Βελισάριος αισθανθείς περί αυτόν τας αλύσους των, Τι,
+είπεν, αι χείρες σας είναι εις τα δεσμά! και έλυσε τα δεσμά των.</p>
+
+<p>Οποίος ήτο ο θαυμασμός του αυτοκράτορος, οποία η χαρά και η αισχύνη!. Ω
+αρετή, είπε καθ' εαυτόν, ω αρετή, οποία είναι η δύναμίς σου! Άθλιος άνθρωπος
+τυφλός, από το βάθος της αθλιότητός του εμπνέει σέβας εις τους βασιλείς,
+αφοπλίζει τας χείρας των βαρβάρων, και απελευθερόνει εκείνον! . . . . Ω μέγιστε
+Θεέ! εάν ο κόσμος έβλεπε την αισχύνην μου! . . . . Αν! τούτο ήθελεν είσθαι έτι
+τιμωρία ελαφροτάτη.</p>
+
+<p>Οι Βούλγαροι ήθελαν να αποδώσωσιν όλα, όσα τους είχε δώσει. Όχι, τους είπε,
+φυλάξατε ταύτα τα δώρα, και σας βεβαιόνω, ότι θέλω προσθέσει τα λύτρα τα
+υποσχεθέντα.</p>
+
+<p>Ο αρχηγός των, αναχωρών, ηρώτησε τον Βελισάριον, εάν είχε καμμίαν
+διαταγήν προς τον βασιλέα των. Ειπέ τον, ότι εύχομαι, απεκρίθη ο ήρως, τοιούτος
+ανδρείος ηγεμών να ήναι σύμμαχος της πατρίδος μου και φίλος του αυτοκράτορός
+μου.</p>
+
+<p>Ω Βελισάριε! ανεβόησεν ο Ιουστινιανός, όταν συνήλθεν από την ταραχήν την εκ
+του κινδύνου τούτου· ω Βελισάριε! οποίαν υπεροχήν έχεις εις την ψυχήν των λαών!
+και αυτοί οι εχθροί της αυτοκρατορίας είναι φίλοι σου! Μη θαυμάζης, τον είπεν ο
+Βελισάριος υπομειδιών, ότι οι Βούλγαροι μ' έχουν εις υπόληψιν. Είμαι πολύ καλά
+με τον βασιλέα των. Προ ολιγωτάτων μάλιστα ημερών συνεδειπνήσαμεν. Πού; τον
+ηρώτησεν ο Τιβέριος. Εις την σκηνήν του, είπεν ο γέρων, ελησμόνησα να σας το
+ειπώ. Όταν ηρχόμην εδώ, ούτοι με συνέλαβον επί της οδού, καθώς και σας, και μ'
+έφερον εις το στρατόπεδόν των. Ο βασιλεύς αυτών μ' εδέχθη ευμενώς, μ' έδωκε να
+δειπνήσω, με είπε να κοιμηθώ εις τας σκηνάς του· την επαύριον δε κατώρθωσα να
+με υπάγωσιν εις τον τόπον, όπου μ' επίασαν. Τι! είπεν ο Ιουστινιανός, ο βασιλεύς
+αυτός ηξεύρει, ποίος είσαι, και δεν σε εκράτησε! είχε μεγάλην προς τούτο
+επιθυμίαν· αλλ' οι ιδικοί του σκοποί και τα ιδικά μου φρονήματα δεν ευρέθησαν
+σύμφωνα. Με επρόβαλε να εκδικηθώ! Να εκδικηθώ, εγώ! αξιόλογος πρόφασις να
+πυρπολήσω την πατρίδα μου! Τον ευχαρίστησα λοιπόν, καθώς είσαι βέβαιος, και
+διά τούτο με τιμά περισσότερον.</p>
+
+<p>Αι! οποίαι τύψεις, οποίαι αιώνιαι τύψεις συνειδότος εις την ψυχήν του
+Ιουστινιανού, τον είπεν ο Ιουστινιανός αυτός, εάν μάθη ποτέ, πόσον μεγάλη ήτον η
+αγνωμοσύνη του! Πού θέλει εύρει φίλον ως τούτον, τον οποίον απώλεσε; Και δεν
+είναι ανάξιος τοιούτου φίλου μετά την βδελυράν αδικίαν του;</p>
+
+<p>Όχι, υπέλαβεν ο Βελισάριος, μη τον ατιμάζης. Λυπήσου, σεβάσθητι το γήρας
+του. Θέλεις ιδεί, πως ηπατήθη. Η πτώσις μου έχει τρείς εποχάς· πρώτη η εις την
+Καρχηδόνα είσοδός μου. Γενόμενος κύριος των ανακτόρων του Γελιμέρου,
+κατέστησα τον θρόνον του δικαστήριον, όπου εκάθησα δικαστής· σκοπός μου ήτο
+να δώσω εις τους νόμους επιφάνειαν σεμνοτέραν· αλλά δεν ήσαν αναγκασμένοι να
+εμβαθύνωσιν εις την διάνοιάν μου. Ότε δε κάθηται τις επί του θρόνου, φαίνεται,
+ως να δοκιμάζη τούτο· η πράξις μου λοιπόν αύτη ήτον απερίσκεπτος και αύτη δεν
+ήτο η μόνη. Εκ περιεργείας ηθέλησα να φάγω επί της τραπέζης του Γελιμέρου, και,
+κατά τον τρόπον των Βανδάλων, υπηρετούμενος από τους αξιωματικούς του
+βασιλέως των. Τούτο ήτο ικανόν να δώση υπόνοιαν, ότι εγώ ήθελα να λάβω τον
+τόπον του. Η φήμη τούτου μεταβιβάσθη ταχεία εις την αυλήν. Διά να την εξαλείψω
+δε, εζήτησα την ανάκλησίν μου μετά την νίκην· ο δε Ιουστινιανός αντήμειψε την
+πιστήν υπηρεσίαν μου διά λαμπροτάτου θριάμβου· απήγον τον Γελίμερον
+αιχμάλωτον μετά της γυναικός και των τέκνων του, και τους εις διάστημα μιας
+εκατονταετηρίδος σωρευθέντας θησαυρούς, όσους οι Βάνδαλοι ήρπαξαν από τα
+έθνη. Ο αυτοκράτωρ με υπεδέχθη εις το ιπποδρόμιον, και βλέπων αυτόν επί
+υψηλού θρόνου, περιεστοιχισμένον από αναρίθμητον λαόν, εκτείνοντα την χείρα
+προς τον υπήκοόν του με χάριν εν ταυτώ και ημερότητα και σεμνοπρέπειαν,
+εσκίρτησα από χαράν, και είπον κατ' εμαυτόν· το παράδειγμά μου θέλει του φέρει
+πλήθος ηρώων. Γνωρίζει την μεγάλην τέχνην του να διεγείρη την άμιλλαν και τον
+έρωτα της δόξης· ώστε θέλουν διαφιλονεικεί, τις να τον υπηρετήση. Αλλ' εάν ο
+θρίαμβός μου εχορήγει εις αυτόν νίκας, προήγγελλεν εις εμέ πολλά αποτυχήματα.
+Έκτοτε λοιπόν ο φθόνος εξώρμησεν εμμανώς κατ' εμού. Πενταετείς νίκαι τον
+κατεσίγασαν· αλλά βαρυνθείς τέλος τας ευτυχίας μου, έχασε πάσαν αιδώ.</p>
+
+<p>Επολιόρκουν την Ραυένναν, όπου οι Γότθοι απεσύρθησαν συνδιωχθέντες, από
+όλην την Ιταλίαν, Αύτη ήτο το μόνον καταφύγιόν των. Έδωκαν λοιπόν υπόνοιαν εις
+τον αυτοκράτορα, ότι το χωρίον ήτο ανάλωτον, ότι η καταστροφή του
+στρατεύματός του ήθελε προέλθει από την ισχυρογνωμοσύνην μου· και ότε,
+καταντήσαντες εις τα έσχατα οι Γότθοι, έμελλον να παραδώσωσι τα όπλα, έρχονται
+πρέσβεις παρά του αυτοκράτορος, προβάλλοντες ειρήνην. Βλέπω εναργώς, ότι τον
+ηπάτησαν, και ότι ήθελα τον προδώσει, εάν άφινα την ευκαιρίαν του να κυριεύσω
+την Ιταλίαν. Αναβάλλω λοιπόν την προβαλλομένην ειρήνην· η πόλις παραδίδεται·
+και εγώ κατηγορούμαι ως αποστάτης και προδότης. Τούτο είχε κάποιαν
+πιθανότητα, καθώς βλέπετε· απείθησα, έκαμα έτι περισσότερον. Οι
+πολιουρκούμενοι, δυσηρεστημένοι κατά του βασιλέως των, με είχον προσφέρει
+τον θρόνον των· η δε αποποίησης ήθελε τους παροξύνει· όθεν τους έδιδα ελπίδας
+με την απόκρισίν μου· αύτη δε η συγκατάθεσις, πραγματικώς προσποιητή,
+ενομίσθη ως αληθής εις την αυλήν. Ανεκλήθην λοιπόν· η δε ένδειξις της ευπειθείας
+μου ετάραξε τους εχθρούς μου. Έφερα αιχμάλωτον εις τας πόδας του
+αυτοκράτορος τον βασιλέα εκείνον των Γότθων, το διάδημα του οποίου μ'
+εκατηγόρουν, ότι εδέχθην.</p>
+
+<p>Αλλά ταύτην την φοράν ο θρίαμβος δεν με εσυγχωρήθη ποσώς. Ελυπήθην
+θανάσιμα, όχι διότι εταπεινώθην. Η συνοδία μου εσύστενε θρίαμβον· η δε συρροή
+και αι ανευφημίαι του λαού του περιστοιχούντες με ήθελον ευχαριστήσει άνδρα
+κενοδοξότερόν μου. Αλλ' η ψυχρά του Ιουστινιανού υποδοχή μ' εδείκνυεν, ότι δεν
+μετεπείσθη ολοτελώς, και, κατά δυστυχίαν, η σκληρά αύτη πληγή, την οποίαν
+επέφεραν εις την ψυχήν του, είχεν έτι μάλλον ερεθισθή από τον απερίσκεπτον
+ενθουσιασμόν λαού μεθυσθέντος από την δόξαν μου.</p>
+
+<p>Ενταύθα ειλικρινώς, αν ήσο εις τον τόπον του αυτοκράτορος, ήδη
+προκατειλημμένου κατ' εμού, δεν ήθελες πληγωθή από τους διδομένους εις εμέ
+επαίνους, οι οποίοι ήσαν επιπλήξεις κατ' αυτού; Δεν ήθελες υποπτεύσει την
+φιλοδοξίαν υπηκόου, τον οποίον η κοινή φωνή ύψονεν έως τον ουρανόν; Δεν
+ήθελες ιδεί μετά τινος αγανακτήσεως ολόκληρον λαόν εις την μέθην του
+σπουδάζοντα να εκδικηθή κατά σου διά της προσφοράς θριάμβου λαμπροτέρου,
+παρά τον οποίον με ηρνούντο. Ήθελες άραγε κλείσει τα ώτα σου εις τας σκέψεις
+της αυλής περί της ύβρεως της γενομένης προς την υπερτάτην αρχήν διά του
+οχλικού τούτου θορύβου; Γείτον, ο μέγιστος ηγεμών είναι άνθρωπος· και δεν
+υπάρχει κανείς, όστις δεν είναι ζηλότυπος της δόξης και της δυνάμεώς του· και αν ο
+Ιουστινιανός δεν είχε δύναμιν να νικήση εαυτόν, και να με συγχωρήση, τούτο
+έμελλεν ολίγον να μας εκπλήξη. Μόλον τούτο το έκαμεν· ενίκησε τας αδυναμίας
+της κενοδοξίας και τας υποψίας της ζηλοτυπίας, κατεδέχθη να με εμπιστευθή πάλιν
+τα στρατεύματά του και την υπεράσπισιν της επικρατείας του. Αλλά το τελευταίον
+συμβάν τον έκαμε να κλίνη προς το μέρος των εχθρών μου.</p>
+
+<p>Ήμην εις το τέρμα του σταδίου μου. Ο Ναρσής, ο διάδοχός μου εις την Ιταλίαν,
+νικών, με παρηγόρει διά την θλιβεράν μου αχρηστίαν. Ενόμιζον, ότι δεν μ' έμενεν
+άλλο παρά να αποθάνω ήσυχος, ότε οι Ούνοι ήλθαν και κατερήμοναν την Θράκην.
+Ο αυτοκράτωρ μ' ενθυμήθη, και κατεδέχθη να με επιφορτίση εις το γήρας μου
+εκστρατείαν, από της οποίας την έκβασιν εκρέμετο η τύχη του κράτους. Εκάλυψα
+λοιπόν τας ρυτίδας και την πολιάν μου κόμην με περικεφαλαίαν περιβεβλημένην
+δεκαετούς αναπαύσεως σκωρίαν. Η τύχη μ' εβοήθησε, και εδίωξα τους Ούνους,
+ολίγα στάδια απέχοντας των τειχών μας, και η επιτυχία ενέδρας τινός με
+παρέστησαν ως Θεόν. Όλην την πόλιν, όταν επέστρεψα, εκυρίευσε παραφροσύνη,
+μανιώδης ενθουσιασμός, διά τα οποία εστέναζον· αλλά πώς να τα καταπαύσω; Ο
+αυτοκράτωρ ήτο γέρων· η ηλικία αύτη έχει αδυναμίας· και η υπερβολική εύνοια
+του λαού, αι έξοχοι τιμαί, αι εις εμέ αποδιδόμεναι, επιστοποίησαν τούτον τον
+ηγεμόνα, ότι εβαρύνθησαν την βασιλείαν του, και ότι τον εσυμβούλευαν να
+παραχωρήση τον θρόνον εις τον υπέρμαχόν τους. Η ανησυχία και η θλίψις
+εκυρίευσαν την ψυχήν του· και χωρίς να με μεταχειρισθή ως ένοχον, με
+απεμάκρυνεν ως επικίνδυνον. Τότε έγινε κατ' αυτού η συνωμοσία, καθ' ήν
+εξέπνευσαν εις τας βασάνους οι συνωμόται μη ομολογήσαντες τον κορυφαίον. Η
+συκοφαντία ανεπλήρωσε την σιωπήν των ενόχων, και αυτήν την ιδίαν σιωπήν
+εξέλαβαν ως ομολογίαν καταμαρτυρούσαν εμού. Συνελήφθην· ο λαός
+προσεκλαύθη δι' αυτό· πολυχρόνιος φυλάκισις τον εκίνησεν εις οίκτον· η
+αγανάκτησις εγέννησε την αποστασίαν· ο δε αυτοκράτωρ αναγκασθείς να με
+παραδώση εις τον λαόν, δεν ενόμισεν, ότι κάμνει άλλο τι, αφαιρών από εμέ τα
+μέσα του να τον βλάψω, ειμή ότι αφοπλίζει τον εχθρόν του. Ποτέ δεν ήμην εχθρός
+Του, τον Θεόν μαρτύρομαι· αλλ' ο Θεός ο καρδιογνώστης δεν εσυγχώρησε και εις
+τους βασιλείς να γίνουν καρδιογνώσται· και εκείνος, τον οποίον κατηγορείς, είναι
+δυστυχής μάλλον παρά ένοχος· διότι επίστευσε φαινόμενα, τα οποία ίσως ήθελον
+απατήσει και σε, καθώς εκείνον.</p>
+
+<p>Ναι, αναμφιβόλως, είναι δυστυχής, και ο δυστυχέστατος των ανθρώπων, είπεν
+ο Ιουστινιανός αναπηδήσας προς αυτόν, και περισφίγξας εις τας αγκάλας του.
+Πόθεν αύτη η υπέρμετρος λύπη, τον ερώτησεν, εκπλαγείς ο Βελισάριος. Είναι
+θλίψις ψυχής σπαραττομένης, τον είπεν ο Ιουστινιανός. Ω αγαπητέ μου Βελισάριε!
+ο άδικος εκείνος δεσπότης, ο βάρβαρος εκείνος τύραννος, όστις σε ετύφλωσε, και
+όστις σ' έφερεν εις κατάστασιν επαίτου, εκείνος είναι, όστις σε αγκαλίζεται. Συ!
+αυθέντα, ανεβόησεν ο ήρως. — Ναι, φίλε μου, υπερασπιστά μου, ναι, εναρετώτατε
+των ανθρώπων, εγώ είμαι, όστις έδωκα εις τον κόσμον το φρικτόν εκείνο
+παράδειγμα της αχαριστίας και της σκληρότητος. 'Άφες με να υποφέρω εις τους
+πόδας σου την ταπείνωσιν, της οποίας είμαι άξιος. Λησμονώ τον θρόνον, τον
+οποίον εμίανα, το διάδημα, του οποίου είμαι ανάξιος. Την κόνιν, την οποίαν
+πατείς, χρεωστώ να βρέξω με τα δάκρυά μου· εις αυτήν χρεωστεί το πρόσωπόν
+μου να κρύψη το αίσχος, με το οποίον είναι κεκαλυμμένον.</p>
+
+<p>Έστω! τον είπεν ο Βελισάριος, όστις, κρατών αυτόν εις τας αγκάλας του, τον
+ησθάνετο συμπνιγόμενον από λυγμούς· έστω, αυθέντα, θέλεις καταπονεθή από
+την μετάνοιαν ενός αμαρτήματος; Ιδού, ότι έπεσες εις αθυμίαν, ως να ήσαι συ ο
+πρώτος άνθρωπος, τον οποίον η συκοφαντία επλάνησε, ή τον οποίον το
+φαινόμενον ηπάτησεν! Αλλά, και αν η πλάνη ήτον έγκλημα, διά τούτο πρέπει τάχα
+να εξευτελίζεσαι και να ταπεινόνεσαι ενώπιον των ιδίων σου οφθαλμών; Όχι,
+μέγιστε ηγεμών, στιγμιαία απάτη δεν πρέπει να σε αφαιρέση την υπόληψιν του
+ιδίου εαυτού σου και την ευτυχίαν της αρετής. Η μαρανθείσα και καταπεπληγμένη
+ψυχή σου ας ανεγερθή αναπολούσα όλα τα αγαθά, όσα εις τους ανθρώπους
+έκαμες προ της δυστυχούς ταύτης στιγμής. Ο Βελισάριος είναι τυφλός, αλλά πολλοί
+λαοί ελευθερώθησαν υπό σου από τον ζυγόν των βαρβάρων· αλλ' αι ερημώσεις,
+αποτελέσματα όλων των μαστίγων, διωρθώθησαν διά των ευεργεσιών σου· αλλά
+τριακονταετής βασιλεία επισήμου διά τα κοινωφελή έργα απέδειξαν εις όλον τον
+κόσμον, ότι δεν είσαι τύραννος. Ο Βελισάριος είναι τυφλός· αλλά σε το συγχωρεί·
+εάν δε νομίζης, ότι πρέπει να διορθώσης, το οποίον κακόν τον έκαμες, ιδέ πόσον
+εύκολον είναι τούτο. Α! εκτέλεσε έν μόνον από όσα υπέρ της ευτυχίας του κόσμου
+εύχομαι, και δι' εμέ τούτο είναι ικανώτατον.</p>
+
+<p>Ελθέ λοιπόν, τον είπεν ο αυτοκράτωρ σφίγγων αυτόν πάλιν εις τας αγκάλας
+του, ελθέ να με βοηθήσης να διορθώσω το αμάρτημά μου, ελθέ να εκθέσης αυτό
+φρικαλεώτατον εις τα όμματα της επιβούλου αυλής μου· και η παρουσία σου,
+ανακαλούσα το αίσχος μου, ας μαρτυρή και την μετάνοιάν μου.</p>
+
+<p>Ο Βελισάριος εις μάτην τον επαρακάλει να τον αφήση εις την έρημόν του·
+ηναγκάσθη, διά να τον παρηγορήση, να συγκατανεύση εις το να τον ακολουθήση.
+Τότε ο Ιουστινιανός αποτεινόμενος προς τον Τιβέριον, είπε· τι δεν οφείλω εις εσέ,
+φίλε, και ποίαι ευεργεσίαι θέλουν ποτέ εξισωθή προς την οποίαν μ' έκαμες
+υπερεσίαν; Όχι, δέσποτα, τον είπεν ο νέος, δεν είσαι τόσον πλούσιος, ώστε να με
+ανταμείψης. Αλλ' επιφόρτισε τον Βελισάριον την απόδοσιν της ευγνωμοσύνης. Αν
+και ήναι πενέστατος έχει όμως θησαυρόν, τον οποίον προτιμώ παρά τους ιδικούς
+σου όλους. Θησαυρός μου είναι η κόρη μου, είπεν ο Βελισάριος, και δεν ημπορώ
+καλήτερα να την υπανδρεύσω. Ταύτα ειπών, έστειλε και εκάλεσε την Ευδοξίαν.
+Κόρη μου, την είπε, πρόσπεσε εις τα γόνατα του αυτοκράτορος, και ζήτησέ τον την
+συγκατάθεσίν του, διά να νυμφευθής τον ενάρετον Τιβέριον. Από το όνομα, από
+την θέαν του Ιουστινιανού, η πρώτη εκ της φύσεως κίνησις εις την καρδίαν της
+κόρης του Βελισαρίου υπήρξεν η φρίκη και ο τρόμος. Εκβάλλει λοιπόν κραυγήν
+οδυνηράν, οπισθοποδεί και αποστρέφει τους οφθαλμούς της· ο Ιουστινιανός
+προχωρεί προς αυτήν. Ευδοξία, την είπε, καταδέξου να επιβλέψης προς εμέ· θέλεις
+με ιδεί περιχυμένον δάκρυα, μαρτυρούντα την μετάνοιαν, ήτις θέλει διαρκέσει έως
+εις τον τάφον. Ούτε τα δάκρυα ταύτα, ούτε αι ευεργεσίαι μου δύνανται να
+εξαλείψωσι το αμάρτημά μου· αλλ' ο Βελισάριος το συγχωρεί, και ιδού η στιγμή
+του να φανής κόρη του, συγχωρούσα με, ως αυτός. </p>
+
+<p>Ήτο εις τον Ιουστινιανόν παρηγορία το να συνάψη την Ευδοξίαν με τον
+Τιβέριον· άρχισε δε από ταύτην την στιγμήν να αισθάνεται επανερχομένην εις την
+καρδίαν του την γλυκείαν της αθωότητος γαλήνην. Ποτέ μεταβολή πλέον αιφνίδιος
+και απροσδόκητος δεν κατέστρεψε τας ιδέας και τα συμφέροντα της αυλής. Η
+άφιξις του Βελισαρίου έφερεν εκεί την ταραχήν και τον τρόμον. Ιδού, είπεν ο
+αυτοκράτωρ εις τους αυλικούς του, ιδού ο ήρως, ο δίκαιος εκείνος ανήρ, τον
+οποίον με κατηντήσατε να καταδικάσω. Τρέμετε, μηδαμινοί! η αθωότης και η
+αρετή του με είναι γνωστά· και η ζωή σας είναι εις τας χείρας του. Η ωχρότης, η
+αισχύνη και ο τρόμος εικονίζοντο εις όλων τα πρόσωπα. Ενόμιζον, ότι ήτον ο
+Βελισάριος κριτής αδυσώπητος, Θεός τρομερός και φοβερός· αλλά διέμεινε
+μετριόφρων, ως και εις την πτώσιν του· δεν ηθέλησε να γνωρίση κανένα από τους
+κατηγόρους του· και τιμώμενος μέχρι θανάτου με την εμπιστοσύνην του δεσπότου
+του, δεν ενέπνευσεν εις αυτόν ποτέ άλλο παρά συγκατάβασιν διά τα παρελθόντα,
+επιμέλειαν διά τα παρόντα και μεγάλην αυστηρότητα εις όλα τα μέλλοντα
+εγκλήματα. Αλλ' έζησε πολύ ολίγον διά την ευδαιμονίαν του Ιουστινιανού. Ο
+αδύνατος ούτος και αθυμών γέρων ευχαριστήθη να τον κλαύση μόνον, αι δε
+συμβουλαί του Βελισαρίου ελησμονήθησαν ομού με αυτόν.</p>
+
+<h4 style="text-align: center; margin-top: 3em">ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ<br />των φιλομούσων
+συνδρομητών<br />
+κατά αλφάβητον.</h4>
+
+<p>Εν Οδησσώ.<br />
+{Διάφορα ονόματα}</p>
+
+<p>Εν Ισμαηλίω.<br />
+{Διάφορα ονόματα}</p>
+
+<p>Εν Ρενίω<br />
+{Διάφορα ονόματα}</p>
+
+<p>Εν Βουκουρεστίω<br />
+{Διάφορα ονόματα}</p>
+
+<p>Εν Γαλατσίω.<br />
+{Διάφορα ονόματα}</p>
+
+<p>Εν Ιβραΐλη<br />
+{Διάφορα ονόματα}</p>
+
+<hr></hr>
+
+<p id='fn1'>1)  Το των Ευπατριδών.<a href='#ref1' title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn2'>2)  55,609,000 Φράγκων περίπου.<a href='#ref2'
+title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn3'>3)  Ο Τραϊανός παρωμοίαζε τον θησαυρόν του ηγεμόνος με τον σπλήνα,
+του οποίου το οίδημα προξενεί αδυναμίαν εις όλον το σώμα. <a href='#ref3'
+title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn4'>4)  Άμα πατήρ τις εκήρυττεν, ότι δεν εδύνατο να τρέφη τον παίδα του, η
+πολιτεία τον ανεδέχετο. Ο παις έπρεπε να τραφή, και να παιδευθή διά δημοσίας
+δαπάνης. Ο Κωνσταντίνος ηθέλησεν ούτος ο νόμος να εγχαραχθή επί μαρμάρου,
+ώστε να μείνη αιώνιος.<a href='#ref4' title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn5'>5)  Οι αυτοκράτορες έθεσαν φόρον εις το ούρον, την κόνιν, τας
+ακαθαρσίας, τα πτώματα, τον καπνόν, τον αέρα και την σκιάν· Ήσαν φόροι
+λειμώνος, παραλίου, πηδαλίων, τροχών, αχθοφόρων ζώων· και, όσα άλλα (λέγει ο
+Τάκιτος) αρπαγής αδίκου ονόματα οι φορολόγοι εφεύρηκαν.<a href='#ref5'
+title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn6'>6)  Τούτο ήτο δόγμα Ερρίκου του Δ' και όλων των καλών βασιλέων·
+<a href='#ref6' title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn7'>7)  Ο Μάρκος Αυρήλιος εις κατεπείγουσάν τινα ανάγκην επροτίμησε να
+πωλήση τα έπιπλα των ανακτόρων, παρά να επιφορτίση τον λαόν με φόρους.
+<a href='#ref7' title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn8'>8)  Τον Αθανάσιον ένα των πρώτων της γερουσίας.<a href='#ref8'
+title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn9'>9)  Το πλαστόν τούτο τάγμα συνεκροτείτο εκ της αστυνομίας και εκ της
+οικονομίας των κοινών προσόδων. Η πολιτική των αυτοκρατόρων είχε περιστείλει
+εις τούτο την γερουσίαν.<a href='#ref9' title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn10'>10)  Φιλόσοφός τις εις Αθήνας, ευρών θησαυρόν εις τον αγρόν του,
+έγραψε προς τον Τραϊανόν, «εύρον θησαυρόν.» Ο δε Τραϊανός τον απεκρίθη, έχε
+τον συ εις χρήσιν σου· είναι πολύ μεγάλος διά φιλόσοφον, τον έγραψεν ούτος
+πάλιν. Ο Τραϊανός τον έγραψε να τον καταμεταχειρισθή. Ούτως εστοχάζετο και
+Αλέξανδρος ο Σευήρος.<a href='#ref10' title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn11'>11)  Τέσσαρες χιλιάδες μεδίμνων καθ' εκάστην. Ο μέδιμνος ήτο το
+πλάτος ενός ποδός τετραγώνου, το δε ύψος τεσσάρων δακτύλων. Ο Ρωμαϊκός πους
+ήτο δέκα γαλλικών δακτύλων. Επειδή δε ο στρατιώτης είχε μόνον πέντε μεδίμνους
+τον μήνα, το εκτημόριον ενός μεδίμνου την ημέραν· επομένως σαράντα χιλιάδες
+μεδίμνων έπρεπε να θρέψωσι σαράντα χιλιάδας στρατού.<a href='#ref11'
+title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn12'>12)  Ωνομάζοντο οχθοφύλακες. Αλέξανδρος ο Σευήρος τους
+εσύστησεν.<a href='#ref12' title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn13'>13)  Ως τους Γότθους επί του αυτοκράτορος Ουάλεντος.
+<a href='#ref13' title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn14'>14)  Η Σικελία έδιδε φόρον εις τους Ρωμαίους 7,200,000 μεδίμνους
+σίτου. Η Αίγυπτος 21,600,000 Η Αφρική 43,200,00Ο Εις έξ ανθρώπους ανά
+μέδιμνον· εδύναντο να τραφώσι 1,200,000 άνθρωποι.<a href='#ref14'
+title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn15'>15)  Ο μισθός του στρατιώτου ήτο τον μήνα 400 ασάρια αξίζοντα 25
+αργυρά δηνάρια, τα οποία άξιζαν έν χρυσούν δηνάριον. Το δηνάριον ήτο μία
+ουγγία χαλκού, το αργυρούν δηνάριον εζύγιζε μίαν δραχμήν, το δε χρυσούν 140
+κόκκους.<a href='#ref15' title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn16'>16)  Και εις τους εκ των επαρχιών έχοντας δικαίωμα πολίτου εις την
+Ρώμην.<a href='#ref16' title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn17'>17)  Οι αυτοκράτορες, διά να ελευθερώσωσι την Ρώμην και την
+Ιταλίαν από τον ζυγόν την Γότθων, είχον παραχωρήσει εις αυτούς τας καλητέρας
+της Γαλατίας επαρχίας.<a href='#ref17' title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn18'>18)  Ο λεγεών συνίστατο τότε μόνον εκ 3000 ανδρών πεζών, και 300
+ιππέων. Ιδ. Διον. τον Αλικ. και Πλούταρ. βίον Ρωμύλ.<a href='#ref18'
+title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn19'>19)  Επί Αυγούστου τα όρια ήσαν μόνον εννέα. Είχε καταστήσει αυτός
+τους λεγεώνας εις θέσιν σταθεράν. Αλλ' αυξηθέντος του αριθμού των επαρχιών,
+τας οποίας έπρεπε να φυλάττουν, οι λεγεώνες δεν εδύναντο ν' αρκέσωσιν, ο
+Κωνσταντίνος αποσύρας αυτούς εις το ενδότερον των επαρχιών, ανεπλήρωσεν
+ατελώς τούτο με τάγματα απομάχων.<a href='#ref19'
+title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn20'>20)  Παρορμά δε τι και εις το αρήγειν συν όπλοις τη χώρα και η γη
+τους γεωργούς, εν τω μέσω τους καρπούς τρέφουσα τω κρατούντι λαμβάνειν.
+Ξενοφ. Οικον. Κεφ. Ε.<a href='#ref20' title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn21'>21)  Επί Αυγούστου 23 λεγεώνας, επί Τιβερίου 25, επί Αδριανού 30,
+επί Γάλβα 372,000 ανδρών· το ήμισυ Ρωμαϊκά στρατεύματα, το ήμισυ
+επικουρικά.<a href='#ref21' title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn22'>22)  Οι πατέρες της εκκλησίας εδογμάτισαν, ότι ο Θεός ήθελε
+θαυματουργήσει μάλλον παρά ν' αφήση ν' αποθάνη εκτός της οδού της σωτηρίας
+τον όστις ήθελε φυλάξει ακριβώς τον φυσικόν νόμον. Αλλ' είναι γνωστόν, ότι ο
+Ιουστινιανός ήτον θρησκομανής και καταδιώκτης.<a href='#ref22'
+title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+<p id='fn23'>23)  Αποδίδεται εις τον Βελισάριον η γνώμη των στωικών,
+παραδεχθείσαν υπό Λεϊβνιτίου και πάντων των αριστοδόξων.<a href='#ref23'
+title='πίσω'>&#8617;</a></p>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Bélisaire, by Jean-François Marmontel
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BÉLISAIRE ***
+
+***** This file should be named 42509-h.htm or 42509-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/4/2/5/0/42509/
+
+Produced by Sophia Canoni. Thanks to George Canonis for
+his major work in proofreading.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
+
+
+
+
diff --git a/old/42509-h/images/cover.jpg b/old/42509-h/images/cover.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0abcefe
--- /dev/null
+++ b/old/42509-h/images/cover.jpg
diff --git a/old/42509-h/images/rus.jpg b/old/42509-h/images/rus.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ffad668
--- /dev/null
+++ b/old/42509-h/images/rus.jpg
diff --git a/old/readme.htm b/old/readme.htm
new file mode 100644
index 0000000..2f2ec31
--- /dev/null
+++ b/old/readme.htm
@@ -0,0 +1,13 @@
+<!DOCTYPE html>
+<html lang="en">
+<head>
+    <meta charset="utf-8">
+</head>
+<body>
+<div>
+Versions of this book's files up to October 2024 are here.<br>
+More recent changes, if any, are reflected in the GitHub repository:
+<a href="https://github.com/gutenbergbooks/42509">https://github.com/gutenbergbooks/42509</a>
+</div>
+</body>
+</html>
author	nfenwick <nfenwick@pglaf.org>	2025-03-08 00:20:39 -0800
committer	nfenwick <nfenwick@pglaf.org>	2025-03-08 00:20:39 -0800
commit	a0e86e683ed235cada5c58e0516ce85c8cd0a9dd (patch)
tree	11cdbef0f99c39cf26a47468a37caecdec15d6fa
parent	18844501af6d995b41bbad3fe919471b08bbcd7f (diff)