diff options
| author | nfenwick <nfenwick@pglaf.org> | 2025-03-09 00:16:21 -0800 |
|---|---|---|
| committer | nfenwick <nfenwick@pglaf.org> | 2025-03-09 00:16:21 -0800 |
| commit | 38b5b5239cb9f71ff59a8951c5f3dba3aa6deeef (patch) | |
| tree | b622335277b3678ed720437606e6e7f8e8565b14 | |
| parent | 2a9f37c920dcb4ad462cb9b49f05e64112071ec3 (diff) | |
| -rw-r--r-- | 40228-0.txt | 396 | ||||
| -rw-r--r-- | 40228-0.zip | bin | 450207 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 40228-h.zip | bin | 9912826 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 40228-h/40228-h.htm | 420 | ||||
| -rw-r--r-- | 40228-h/images/book.png | bin | 364 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 40228-h/images/card.png | bin | 249 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 40228-h/images/external.png | bin | 172 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 40228-h/images/new-cover-tn.jpg | bin | 20726 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 40228-h/images/new-cover.jpg | bin | 92066 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/40228-8.txt | 20634 | ||||
| -rw-r--r-- | old/40228-8.zip | bin | 449582 -> 0 bytes |
11 files changed, 5 insertions, 21445 deletions
diff --git a/40228-0.txt b/40228-0.txt index 464a8bc..700c3d1 100644 --- a/40228-0.txt +++ b/40228-0.txt @@ -1,40 +1,4 @@ -The Project Gutenberg EBook of Italië in de Middeleeuwen, by H. B. Cotterill - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - - -Title: Italië in de Middeleeuwen - Gedurende duizend jaar (305-1313) - -Author: H. B. Cotterill - -Editor: P. A. van der Laan - -Release Date: July 14, 2012 [EBook #40228] - -Language: Dutch - -Character set encoding: UTF-8 - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ITALIË IN DE MIDDELEEUWEN *** - - - - -Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed -Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project -Gutenberg - - - - - - - - +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 40228 *** ITALIË IN DE MIDDELEEUWEN @@ -20274,360 +20238,4 @@ kerk werd gesticht in 1278 toen Cimabue acht en dertig jaar oud was! End of Project Gutenberg's Italië in de Middeleeuwen, by H. B. Cotterill -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ITALIË IN DE MIDDELEEUWEN *** - -***** This file should be named 40228-0.txt or 40228-0.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/4/0/2/2/40228/ - -Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed -Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project -Gutenberg - - -Updated editions will replace the previous one--the old editions -will be renamed. - -Creating the works from public domain print editions means that no -one owns a United States copyright in these works, so the Foundation -(and you!) can copy and distribute it in the United States without -permission and without paying copyright royalties. Special rules, -set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to -copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to -protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project -Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you -charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you -do not charge anything for copies of this eBook, complying with the -rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose -such as creation of derivative works, reports, performances and -research. They may be modified and printed and given away--you may do -practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is -subject to the trademark license, especially commercial -redistribution. - - - -*** START: FULL LICENSE *** - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project -Gutenberg-tm License available with this file or online at - www.gutenberg.org/license. - - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm -electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy -all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. -If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project -Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the -terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or -entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement -and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic -works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" -or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project -Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the -collection are in the public domain in the United States. If an -individual work is in the public domain in the United States and you are -located in the United States, we do not claim a right to prevent you from -copying, distributing, performing, displaying or creating derivative -works based on the work as long as all references to Project Gutenberg -are removed. Of course, we hope that you will support the Project -Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by -freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of -this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with -the work. You can easily comply with the terms of this agreement by -keeping this work in the same format with its attached full Project -Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in -a constant state of change. If you are outside the United States, check -the laws of your country in addition to the terms of this agreement -before downloading, copying, displaying, performing, distributing or -creating derivative works based on this work or any other Project -Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning -the copyright status of any work in any country outside the United -States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate -access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently -whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the -phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project -Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, -copied or distributed: - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived -from the public domain (does not contain a notice indicating that it is -posted with permission of the copyright holder), the work can be copied -and distributed to anyone in the United States without paying any fees -or charges. If you are redistributing or providing access to a work -with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the -work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 -through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the -Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or -1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional -terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked -to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the -permission of the copyright holder found at the beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any -word processing or hypertext form. However, if you provide access to or -distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than -"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version -posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), -you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a -copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon -request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other -form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm -License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided -that - -- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is - owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he - has agreed to donate royalties under this paragraph to the - Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments - must be paid within 60 days following each date on which you - prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax - returns. Royalty payments should be clearly marked as such and - sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the - address specified in Section 4, "Information about donations to - the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." - -- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or - destroy all copies of the works possessed in a physical medium - and discontinue all use of and all access to other copies of - Project Gutenberg-tm works. - -- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any - money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days - of receipt of the work. - -- You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm -electronic work or group of works on different terms than are set -forth in this agreement, you must obtain permission in writing from -both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael -Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the -Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -public domain works in creating the Project Gutenberg-tm -collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic -works, and the medium on which they may be stored, may contain -"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or -corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual -property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a -computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by -your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium with -your written explanation. The person or entity that provided you with -the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a -refund. If you received the work electronically, the person or entity -providing it to you may choose to give you a second opportunity to -receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy -is also defective, you may demand a refund in writing without further -opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER -WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO -WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. -If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the -law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be -interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by -the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any -provision of this agreement shall not void the remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance -with this agreement, and any volunteers associated with the production, -promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, -harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, -that arise directly or indirectly from any of the following which you do -or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm -work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any -Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. - - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of computers -including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists -because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from -people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. -To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 -and the Foundation information page at www.gutenberg.org - - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive -Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent -permitted by U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. -Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered -throughout numerous locations. Its business office is located at 809 -North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email -contact links and up to date contact information can be found at the -Foundation's web site and official page at www.gutenberg.org/contact - -For additional contact information: - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To -SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any -particular state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. -To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic -works. - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm -concept of a library of electronic works that could be freely shared -with anyone. For forty years, he produced and distributed Project -Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. -unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily -keep eBooks in compliance with any particular paper edition. - -Most people start at our Web site which has the main PG search facility: - - www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 40228 *** diff --git a/40228-0.zip b/40228-0.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index e5ed555..0000000 --- a/40228-0.zip +++ /dev/null diff --git a/40228-h.zip b/40228-h.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index edc58bc..0000000 --- a/40228-h.zip +++ /dev/null diff --git a/40228-h/40228-h.htm b/40228-h/40228-h.htm index f83625a..fc08c0c 100644 --- a/40228-h/40228-h.htm +++ b/40228-h/40228-h.htm @@ -2,7 +2,7 @@ "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> <html lang="nl-1900"> <head> -<meta http-equiv="content-type" content="text/html; charset=utf-8"> +<meta http-equiv="content-type" content="text/html; charset=UTF-8"> <title>Italië in de Middeleeuwen: Gedurende duizend jaar (305–1313)</title> <link rel="coverpage" href="images/cover.jpg"> <style type="text/css"> @@ -1082,46 +1082,7 @@ width:483px; </style> </head> <body> - - -<pre> - -The Project Gutenberg EBook of Italië in de Middeleeuwen, by H. B. Cotterill - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - - -Title: Italië in de Middeleeuwen - Gedurende duizend jaar (305-1313) - -Author: H. B. Cotterill - -Editor: P. A. van der Laan - -Release Date: July 14, 2012 [EBook #40228] - -Language: Dutch - -Character set encoding: UTF-8 - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ITALIË IN DE MIDDELEEUWEN *** - - - - -Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed -Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project -Gutenberg - - - - - - -</pre> +<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 40228 ***</div> <div class="front"> <div class="div1 cover"><span class="pagenum">[<a href= @@ -27606,381 +27567,6 @@ stichting.</p> </div> </div> - - - - - - -<pre> - - - - - -End of Project Gutenberg's Italië in de Middeleeuwen, by H. B. Cotterill - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ITALIË IN DE MIDDELEEUWEN *** - -***** This file should be named 40228-h.htm or 40228-h.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/4/0/2/2/40228/ - -Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed -Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project -Gutenberg - - -Updated editions will replace the previous one--the old editions -will be renamed. - -Creating the works from public domain print editions means that no -one owns a United States copyright in these works, so the Foundation -(and you!) can copy and distribute it in the United States without -permission and without paying copyright royalties. Special rules, -set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to -copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to -protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project -Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you -charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you -do not charge anything for copies of this eBook, complying with the -rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose -such as creation of derivative works, reports, performances and -research. They may be modified and printed and given away--you may do -practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is -subject to the trademark license, especially commercial -redistribution. - - - -*** START: FULL LICENSE *** - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project -Gutenberg-tm License available with this file or online at - www.gutenberg.org/license. - - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm -electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy -all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. -If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project -Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the -terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or -entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement -and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic -works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" -or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project -Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the -collection are in the public domain in the United States. If an -individual work is in the public domain in the United States and you are -located in the United States, we do not claim a right to prevent you from -copying, distributing, performing, displaying or creating derivative -works based on the work as long as all references to Project Gutenberg -are removed. Of course, we hope that you will support the Project -Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by -freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of -this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with -the work. You can easily comply with the terms of this agreement by -keeping this work in the same format with its attached full Project -Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in -a constant state of change. If you are outside the United States, check -the laws of your country in addition to the terms of this agreement -before downloading, copying, displaying, performing, distributing or -creating derivative works based on this work or any other Project -Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning -the copyright status of any work in any country outside the United -States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate -access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently -whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the -phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project -Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, -copied or distributed: - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived -from the public domain (does not contain a notice indicating that it is -posted with permission of the copyright holder), the work can be copied -and distributed to anyone in the United States without paying any fees -or charges. If you are redistributing or providing access to a work -with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the -work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 -through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the -Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or -1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional -terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked -to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the -permission of the copyright holder found at the beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any -word processing or hypertext form. However, if you provide access to or -distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than -"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version -posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), -you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a -copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon -request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other -form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm -License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided -that - -- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is - owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he - has agreed to donate royalties under this paragraph to the - Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments - must be paid within 60 days following each date on which you - prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax - returns. Royalty payments should be clearly marked as such and - sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the - address specified in Section 4, "Information about donations to - the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." - -- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or - destroy all copies of the works possessed in a physical medium - and discontinue all use of and all access to other copies of - Project Gutenberg-tm works. - -- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any - money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days - of receipt of the work. - -- You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm -electronic work or group of works on different terms than are set -forth in this agreement, you must obtain permission in writing from -both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael -Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the -Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -public domain works in creating the Project Gutenberg-tm -collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic -works, and the medium on which they may be stored, may contain -"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or -corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual -property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a -computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by -your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium with -your written explanation. The person or entity that provided you with -the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a -refund. If you received the work electronically, the person or entity -providing it to you may choose to give you a second opportunity to -receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy -is also defective, you may demand a refund in writing without further -opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER -WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO -WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. -If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the -law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be -interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by -the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any -provision of this agreement shall not void the remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance -with this agreement, and any volunteers associated with the production, -promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, -harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, -that arise directly or indirectly from any of the following which you do -or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm -work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any -Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. - - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of computers -including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists -because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from -people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. -To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 -and the Foundation information page at www.gutenberg.org - - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive -Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent -permitted by U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. -Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered -throughout numerous locations. Its business office is located at 809 -North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email -contact links and up to date contact information can be found at the -Foundation's web site and official page at www.gutenberg.org/contact - -For additional contact information: - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To -SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any -particular state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. -To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic -works. - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm -concept of a library of electronic works that could be freely shared -with anyone. For forty years, he produced and distributed Project -Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. -unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily -keep eBooks in compliance with any particular paper edition. - -Most people start at our Web site which has the main PG search facility: - - www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. - - - -</pre> - +<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 40228 ***</div> </body> </html> diff --git a/40228-h/images/book.png b/40228-h/images/book.png Binary files differdeleted file mode 100644 index 963d165..0000000 --- a/40228-h/images/book.png +++ /dev/null diff --git a/40228-h/images/card.png b/40228-h/images/card.png Binary files differdeleted file mode 100644 index 1ffbe1a..0000000 --- a/40228-h/images/card.png +++ /dev/null diff --git a/40228-h/images/external.png b/40228-h/images/external.png Binary files differdeleted file mode 100644 index ba4f205..0000000 --- a/40228-h/images/external.png +++ /dev/null diff --git a/40228-h/images/new-cover-tn.jpg b/40228-h/images/new-cover-tn.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index ccd889c..0000000 --- a/40228-h/images/new-cover-tn.jpg +++ /dev/null diff --git a/40228-h/images/new-cover.jpg b/40228-h/images/new-cover.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 18e1e46..0000000 --- a/40228-h/images/new-cover.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/40228-8.txt b/old/40228-8.txt deleted file mode 100644 index cecbce9..0000000 --- a/old/40228-8.txt +++ /dev/null @@ -1,20634 +0,0 @@ -The Project Gutenberg EBook of Italië in de Middeleeuwen, by H. B. Cotterill - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - - -Title: Italië in de Middeleeuwen - Gedurdende duizend jaar (305-1313) - -Author: H. B. Cotterill - -Editor: P. A. van der Laan - -Release Date: July 14, 2012 [EBook #40228] - -Language: Dutch - -Character set encoding: ISO-8859-1 - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ITALIË IN DE MIDDELEEUWEN *** - - - - -Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed -Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project -Gutenberg - - - - - - - - - - ITALIË IN DE MIDDELEEUWEN - - Gedurende duizend jaar (305-1313) - - Een kort historisch overzicht met hoofdstukken over belangrijke - gebeurtenissen en personen in verband met godsdienst, kunst en - litteratuur - - Door H. B. COTTERILL M.A. - - Bewerkt door Dr P. A. van der Laan - Met een voorrede van - Prof. Jhr Dr J. Six - - - - Zutphen--W. J. Thieme & Cie - - - - - - - -VOORREDE. - - -Niet als krijgslieden plachten de Nederlanders naar Italië te -trekken. Geen Gothen, geen Longobarden of Vandalen kwamen uit de lage -landen aan de zee. Aan de oorlogen van Guelfen en Ghibellijnen hebben -zij geen aandeel van beteekenis gehad. Wanneer de legende de Mariakerk -te Utrecht laat bouwen als boete voor een kerk te Milaan verwoest, -noemt zij een Duitschen Keizer als stichter, geen Nederlander. - -Als pelgrims uit het heilige land kwamen zij de Brenner over naar -Venetië. Als Roomvaarders bezochten zij Italië voor hun zieleheil. De -"Anima", thans de Duitsche kerk te Rome, is een Nederlandsche -stichting. - -Ook als kooplieden onderhielden zij goede betrekkingen. De Heeren van -Arkel hadden hun fortuin belegd in een bank te Genua. Het meesterwerk -van Hugo van der Goes werd door een Italiaansch koopman uit Brugge te -Florence gewijd. Een altaarstuk van Memling met soortgelijke bestemming -kwam slechts door zeeroof bij de Hanze terecht. Ook bezit Brugge van -oudsher een vroeg werk van Michelangelo. Mogen soms Nederlandsche -kunstenaars hun eigen aard verloochend hebben onder te sterken -Italiaanschen invloed, de van Eycken waarschijnlijk en velen na hen, -van Rogier van der Weijden tot Terborgh, hebben in het zuiden alleen -hun blik verruimd. - -Dat is echter in later dagen dan waarvan Cotterill in dit boek -verhaalt. Onze gedachten gaan zoo zelden terug tot de tijden dat Karel -de Groote nu voor den Falkhof te Nijmegen zijn paarden zag weiden, -om dan weer te Rome als beschermer van het heilige Romeinsche rijk op -te treden of dat Frans van Assisi een innige vroomheid predikte, in -zijn land aanleiding tot nieuwe wonderen van kunst, in het noorden de -bron van die gemoedsstemming, waaruit de hervorming te voorschijn kwam. - -Toch is het ook voor ons van belang in dit overzicht van duizend -jaren die smeltkroes der volkeren te aanschouwen door de oogen van -een man van kennis en smaak en zoo uit het ondergaande Romeinsche -rijk het nieuwe Italië te zien herboren worden, niet als een eenheid, -eer als een strijd van allen tegen allen, waaruit de republieken te -voorschijn kwamen, een vruchtbaren bodem voor kunst en wetenschap. - -Wie Dante lezen wil en verstaan zal het niet berouwen in ons vlot -geschreven werk, in het begin vooral soms een wat zwaar te verteren -hoofdstuk doorworsteld te hebben, noodig voor een beter begrip van -wat volgt. - -Goed gekozen afbeeldingen roepen de herinneringen op voor wie Italië -reeds bezocht, of helpen hen, die dat geluk nog misten aan eenig -aanschouwen. - - -J. Six. - - - - - - - -Indien door het lezen van dit werk de studie van het gedicht, dat -het bewonderend nageslacht den eeretitel goddelijk heeft gegeven, in -breeder kring wordt ter hand genomen, zal ik mijn moeite ruimschoots -beloond achten. - -Wat mij betreft, - - - poscia di dí in dí l'amo piu forte. - - -De Vertaler. - - - - - - - -VOORREDE VAN DEN SCHRIJVER - - -Reeds ten tijde van Cicero en Varro", zegt Gibbon, "waren de Romeinsche -augures ervan overtuigd, dat de twaalf gieren, die Romulus had gezien, -de twaalf eeuwen voorstelden, die door het noodlot voor het bestaan -van zijn stad waren vastgesteld". Deze voorspelling, zoo lezen wij -bij de schrijvers van dien tijd, b.v. bij den dichter Claudianus, -vervulde den geest der menschen met somberen angst, toen de twaalfde -eeuw van Rome's bestaan ten einde spoedde en "zelfs het nageslacht moet -met eenige verbazing erkennen, dat de verklaring van een toevallige -of verdichte gebeurtenis inderdaad bevestigd is door den val van het -West-Romeinsche Keizerrijk." Het overgeleverde jaar van de stichting -van Rome is 753 v. Chr. en als wij nu aannemen, dat het Keizerrijk -eindigde met de inneming van de stad door den Vandaal Gaiserik en den -dood van Valentinianus III, den laatsten Keizer van de dynastie van -Theodosius den Groote, welke gebeurtenissen beide plaats vonden in 455 -n. Chr., dan is de vervulling van de profetie werkelijk verrassend. En -ons geloof aan oude voorspellingen behoeft niet geschokt te worden, -indien wij ons gedrongen voelen den eindelijken val van het Keizerrijk -ongeveer éen en twintig jaren later te plaatsen, in welke periode niet -minder dan negen zoogenaamde Keizers het purper aanvaardden: ten eerste -de moordenaar van Valentinianus, daarna de beschermeling van den Koning -der West-Goten te Arles, dan vijf marionetten van den veldheer der -barbaren, Ricimer, vervolgens een weinig bekende ambtenaar van het hof, -gekozen door een voornaam Bourgondiër, en de negende, een zoon van een -Pannonisch soldaat uit Attila's leger, de "onschadelijke jongeling", -zooals Gibbon hem noemt, die de prachtig klinkende namen van Romulus -Augustus (uit medelijden of om hem te bespotten verkleind tot Momullus -Augustulus) had geërfd of aangenomen, en die in 476 door den barbaar -Odovacar werd onttroond en met beleedigende edelmoedigheid verlof -kreeg zich terug te trekken naar een ruime en weelderige gevangenis, -de villa, die Marius had laten bouwen en Lucullus had versierd, op -de hoogten, waarvan men een uitzicht heeft op de golven van Napels -en Baiae. - -Dit jaar, 476, wordt algemeen aangenomen als de grens, die het einde -aangeeft van de geschiedenis van het oude Rome en het begin van de -Italiaansche geschiedenis. Toch zijn sommige schrijvers van meening, -dat het "Romeinsche Keizerrijk" onder de Keizers van het Oosten nog -voortduurde, ja zelfs nog ongeveer duizend jaar, tot de verovering -van Constantinopel door de Turken, in ieder geval nog meer dan -driehonderd jaar, totdat het in de macht geraakte van een vrouw, -die onmenschelijke ellendelinge, de vrome Irene. Deze gebeurtenis -gaf, volgens die schrijvers, den Romeinen het recht de keizerlijke -waardigheid door de pauselijke zalving te doen herleven in den persoon -van Karel den Groote. Dit herleefde Keizerrijk, dat bleef bestaan -tot den dood van Hendrik VII in 1313, toen elk werkelijk verband -met Italië verdween, of zelfs, volgens sommige, voortduurde totdat -Frans II in 1806 afstand deed van de regeering, was natuurlijk een -fictie; maar het geloof aan het zoogenaamde "Heilige Roomsche Rijk" -was een feit, dat op de middeleeuwsche geschiedenis van grooten -invloed is geweest en door den geschiedschrijver niet kan worden -geloochend. Maar welke bewijsgronden ook kunnen aangevoerd worden -om deze verschillende opvattingen te steunen, het is eenvoudiger -en het ligt meer in de rede aan te nemen, dat het oude Romeinsche -Keizerrijk, d.w.z. het uitgestrekte Imperium, waarvan Rome zelf de -metropolis was, indien het niet eindigde, toen Constantijn si fece -Greco en den keizerlijken zetel van Rome naar Byzantium bracht, of -toen de laatste Keizer uit de dynastie van Theodosius te Rome werd -vermoord, kort voor de aankomst van den Vandaal Gaiserik, toch te -gronde ging, toen in 476 de barbaar Odovacar den jeugdigen Keizer -Romulus Augustulus onttroonde en, zoo al niet den titel, dan toch de -bevoegheden van een Koning van Italië aanvaardde. - -Derhalve kunnen wij aannemen, dat de geschiedenis van het -middeleeuwsche Italië begint met het jaar 476. Na dat jaar stond -Italië slechts tijdelijk en niet rechtstreeks in verband met het -Oostelijke Keizerrijk, dat sommigen het latere Romeinsche Keizerrijk -willen noemen, maar dat volgens mij, omdat "Constantinopolitaansch" -een lang woord is, beter "Byzantijnsch" genoemd kan worden, vooral -ook daar dit woord Oostersch genoeg klinkt, om een geschikte term te -zijn in kwesties over kunst en geschiedenis. - -Het is waar, dat gedurende een zekere periode dit Byzantijnsche -Keizerrijk zijn heerschappij over Rome, dat door den Byzantijnschen -Keizer beschouwd werd als een provincie-stad van zijn Italiaansche -diocese, en over bijna het geheele schiereiland herstelde, en dat -het zijn souvereiniteit in eenige belangrijke Italiaansche steden -en landstreken eeuwen lang bewaarde, vooral in het Exarchaat en -de zuidelijke marina, zoodat zoo nu en dan de aanwezigheid van de -Byzantijnen in Italië ten zeerste onze aandacht zal vragen. Het is -ook waar, dat de Byzantijnsche Keizers aanspraak maakten op den -titel "Imperator Romanus" [1], en dikwijls als zoodanig werden -erkend. Bovendien moet men toegeven, dat de geschiedenis van het -zoogenaamde Oostelijke Keizerrijk in later tijd, met zijn Grieksche, -Syrische, Armenische, Macedonische, Latijnsche, Vlaamsche en Fransche -monarchen en dynastiën en met zijn rijke en weelderige uitloopers, -bekend als de "Keizerrijken" van Nicaea en Trebizonde, buitengewoon -schilderachtig en belangwekkend is. - -Evenwel, daar ons onderwerp Italië en niet Byzantium is, zal het beter -zijn aan te nemen, dat het werkelijke Romeinsche Keizerrijk eindigde -met de onttroning van den laatsten opvolger van Augustus te Rome in -476 en na dat jaar onze aandacht voornamelijk tot Italië te bepalen, -terwijl wij slechts nu en dan een blik naar de andere zijde van de -Adriatische Zee zullen werpen. - -Maar, ofschoon men kan zeggen, dat de geschiedenis van Italië in -de middeleeuwen met dat jaar begint, scheen het mij toch raadzaam -terug te gaan tot den tijd van Constantijn, om zekere religieuze, -staatkundige, artistieke en litteraire eigenaardigheden in haar -oorsprong na te speuren, als ook om in staat te zijn uitvoeriger -de invallen der barbaren te behandelen. Wanneer dit gebeurd is, -blijft de nog moeilijker taak over aan te toonen, hoe, te midden -van al die verschillende elementen en krachten, de nieuwe bezieling -begon te werken, die, na zoovele eeuwen, in onze dagen eindelijk -een Italiaansche natie deed ontstaan. Mijn onderwerp, dat zich -uitstrekt tot de eerste dageraad van de nieuwe kunst en litteratuur, -beslaat een tijdvak van duizend jaar en het zou een zeer vervelend -en nutteloos werk zijn, als ik trachtte mijn bladzijden te vullen -met een opsomming van de ontelbare personen, die in een zoo snelle -opvolging, in zoo ingewikkelde en vlug veranderende groepen, over -het steeds afwisselende tooneel van tien eeuwen voorbijtrekken. Zelfs -bij het uitvoerige en heldere verhaal van Gibbon moet de lezer, die -geen overvloed van tijd en zeldzame volharding bezit, er dikwijls aan -wanhopen zijn weg te vinden in het labyrint van barbaarsche invallen -en godsdiensttwisten of in het drama van het Keizerrijk, een drama, -dat zoo gecompliceerd is, dat bij meer dan een gelegenheid er niet -minder dan zes Keizers tegelijk op de planken verschijnen. - -Met het oog op de beperkte ruimte en zulk een overweldigenden menigte -van bijzonderheden, moet hij, die iets beters wil geven dan een droge -opsomming van namen en gebeurtenissen, een methode vinden, die hem in -staat stelt in een samenhangend verhaal de belangrijke historische -feiten mede te deelen en die hem toch ook gelegenheid biedt andere -belangwekkende dingen op een minder stijve en statistiek-achtige -wijze te behandelen, en met vrije hand, om zoo te zeggen, de kale -historische omtrekken in te vullen. - -De wijze, waarop ik te werk ben gegaan, is de volgende: aan elk van -de vijf deelen, waarin mijn onderwerp verdeeld is, heb ik een kort -overzicht van de staatkundige gebeurtenissen dier periode laten -voorafgaan. Deze overzichten zullen het den lezer mogelijk maken -den inhoud van die hoofdstukken te omlijsten (of misschien moet ik -zeggen, chronologisch te rangschikken), waarin ik met vrije hand -zekere belangrijke episodes en personen heb geschetst, terwijl ik -mij moeite heb gegeven, door aanhalingen en beschrijvingen de locale -kleur zooveel mogelijk tot haar recht te laten komen. - -Aldus kon ik vermijden, dat mijn verhaal onderbroken werd door -verhandelingen over kunst en literatuur, en heb ik, wat over deze -onderwerpen mij belangrijk toescheen, verplaatst naar de bijgevoegde -hoofdstukken. - -Een volledige lijst van de talrijke schrijvers over de geschiedenis, -kunst en literatuur van Italië in het tijdvak, dat hier behandeld -wordt, zou meer ruimte eischen, dan ik kan missen en indien ook -de titels van hun werken werden opgenoemd, zou een groot aantal -bladzijden noodig zijn. Ik zal dus slechts eenige oude en moderne -bekenden vermelden, aan wie ik bijzonderen dank verschuldigd ben. - -Balzani (Cronache it. del Med. Evo); Boëthius (De Cons. Phil.); Bryce; -Cappelletti; Cassiodorus (en Jordanes; ook zijn brieven, uitgegeven -door Hodgkin); Compagni (Dino); Crowe en Cavalcaselle; Engel et Serrure -(Numismatique du Moyen Age); Eusebius; Ferrero; Gaspary (Scuola -Poet. Sicil.); Gibbon; Gregorovius (Gesch. Stadt Rom); Gregorius de -Groote; Hodgkin (Italy and her Invaders); T. G. Jackson (Romanesque -Architecture); Jordanes (Hist. Goth.); Kugler; Liber Pontificalis -(ed. Duchesne); Machiavelli (Istorie Fior.); Mothes (Baukunst -d. Mittelalters); Muratori; Paulus Diaconus (Hist. Lomb.); Priscus; -Ricci (vooral over Ravenna); Rivoira (Orig. dell' Arch. Lomb.); -Rotari (Editto); St. Augustinus (De Civ. Dei); Sismondi; Symonds; -Villani (Giov); Wroth (Brit. Mus. Catal. Goth. and Lomb. Coins); -Pasquale Villari (Invas. barbar. en L'Italia da Carlo Magno alla -Morte di Arrigo VII). - -Misschien is het wel goed hier bij te voegen, dat ik mij er van bewust -ben, dat niemand over dergelijke onderwerpen als middeleeuwsche -architectuur een meening of opvatting kan verkondigen, zonder zich -aan een fucilata van verschillende kanten bloot te stellen. - - - - - - - -INHOUD. - - -Eerste Deel. - - Hoofdstuk Bladz. - - Historisch Overzicht (305-476) 1 - I. Waarom het Keizerrijk gevallen is 17 - II. De Barbaren 23 - III. Christendom en Heidendom 32 - IV. Theodosius de Katholieke 49 - V. Stilicho, Alarik en Placidia 65 - VI. Attila de Hun 82 - VII. Van Gaiserik tot Odovacar 93 - Aanteekeningen bij Plaat 9 van de munten (van - Constantijn I tot Justinianus). 103 - - -Tweede Deel. - - Historisch overzicht (476-568) 109 - I. Theoderik 143 - II. De schrijvers 154 - III. St. Benedictus 164 - IV. Justinianus 171 - - -Derde Deel. - - Historisch overzicht (568-800) 183 - I. Gregorius de Groote 222 - II. Bouwkunst en Mozaïekwerk (300-800) 230 - III. Venetië en andere steden 252 - IV. Karel de Groote te Rome 260 - Aanteekening over de Byzantijnsche keizers 273 - - -Vierde Deel. - - Historisch overzicht (800-1190) 276 - I. De donkere eeuwen 340 - II. De Noormannen 354 - III. De opkomst der Republieken 368 - IV. Romaansche Bouwkunst (800-1200) 390 - Aanteekeningen over mozaïeken en beeldende kunst in - Zuid-Italië en Sicilië (1050-1200). 403 - Aanteekeningen over Plaat 45 van de munten (van - Heraclius tot Hendrik VII) 407 - - -Vijfde Deel. - - Historisch overzicht (1190-1313) 410 - Aanteekening over Dante en Hendrik VII 455 - I. Godsdienstige stroomingen (c. 1200-1300) 458 - II. De Republieken en "Signorie" tot 1320 471 - III. Kunst (c. 1300-c. 1320) 486 - - Index 503 - - - - - - - -LIJST EN VERKLARINGEN DER ILLUSTRATIES. - - -Kaarten. - - Bladz. - - De vier praefecturae van het Romeinsche Keizerrijk ten - tijde van Constantijn I 1 - Italië ten tijde van Odovacar 107 - Zuid-West-Europa ten tijde van Theoderik 142 - De heerschappij van de Longobarden 182 - Het rijk van Karel den Groote 213 - Italië ten tijde van Dante 454 - - - - - -Platen. - - - -Plaat - -1. Dante Titelplaat - -Bronzen borstbeeld. Napels, Museo Nazionale. Het gezicht is misschien -genomen naar het Bargello-masker, dat, naar men zegt, na zijn dood -is gemaakt. In ieder geval is het een mooi stuk werk en geeft het in -overeenstemming met onze verwachting een zeer bevredigende voorstelling -van het uiterlijk van den dichter der Divina Commedia. Het herstelde -Bargello-fresco, dat oorspronkelijk misschien door Giotto is gemaakt, -geeft eerder den minnaar van Beatrice en den schrijver van de Vita -Nuova weer. - -2. Slag bij de Saxa Rubra 8 - -Gedeelte van den Triumfboog van Constantijn, Rome. Het groteske en ruwe -relief in het midden, dat van 312 ongeveer dateert, stelt den slag van -de Saxa Rubra, bij den Pons Milvius voor, waar Maxentius verdronk. Zie -blz. 3 en 35. De reliefs daarboven, die veel fraaier zijn, dagteekenen -uit den tijd van Trajanus en de Antonini. Zie blz. 230. In een Stanza -van het Vaticaan is een beroemd fresco, dat hetzelfde voorstelt, -geteekend door Raffael en geschilderd door Giulio Romano. - -3. Borstbeelden van Constantijn den Groote en Julianus 16 - -Uffizi, Florence, en Museum van het Capitool, Rome. Wat Constantijn's -krullen en opschik betreft, zie blz. 45 n. Of het borstbeeld van -Julianus echt is, wordt betwijfeld, daar de inscriptie middeleeuwsch -is. - -4. S. Paolo fuori le mura, Rome 24 - -Gesticht in 388 door Theodosius en Valentinianus II. Zie blz. 52 en -onder Kerken in den Index. Afgebrand in 1823, behalve het koor en -de apsis. De reconstructie (1824-54) volgens het oude plan is zeer -indrukwekkend en het meer moderne karakter van sommige veranderingen -verhindert niet, dat het gebouw een van de meest grootsche nog -bestaande basilieken is. - -5. S. Maria Maggiore, Rome 32 - -Zie Index onder Kerken. - -6. Kansel, S. Ambrogio, Milaan 40 - -Met de zoogenaamde tombe van Stilicho. Daar hij te Ravenna (zie -blz. 70) gedood is, zal hij waarschijnlijk niet hier begraven zijn. De -sarcophaag dagteekent van 500 ongeveer. De oude Longobardische kansel -werd omstreeks 1100 verwijderd gedurende een herstelling, en later -in Romaanschen stijl weder opgericht, omstreeks 1200. Sommige van de -grillige reliefs dateeren misschien van 800, of zelfs van 500. - -7. Mausoleum van Galla Placidia, Ravenna 48 - -Zie blz. 79, 231, 241. De sarcophaag in het midden is die van de -keizerin. Die aan den rechter- en aan de linkerkant (deze laatste -is onzichtbaar) zijn, naar men vooronderstelt, de tomben van haar -echtgenoot, Constantius III en haar zoon, Valentinianus III. - -8. Paus Leo en Attila 56 - -Fresco, geschilderd door Raffael, in een van de Stanze van het -Vaticaan. Zie blz. 90. Raffael brengt het tooneel over naar de -nabijheid van Rome (Colosseum op den achtergrond) en geeft Leo I -de gelaatstrekken van Leo X (vgl. plaat 29). Wat het voorkomen van -Attila betreft, zie blz. 84. Opmerking verdient, dat de H. Petrus en -de H. Paulus alleen door de Hunnen gezien worden. In de St. Pieter, -boven het altaar van Leo I, is een theatraal relief van Algardi -(c. 1650), dat hetzelfde tooneel voorstelt. - -9. Munten; van Constantijn I tot Justinianus (c. 306-565) 64 - -Zie aanteekeningen, blz. 103-05. - -10. Doopvont van de orthodoxen, Ravenna 72 - -Zie blz. 80, 241. De koepel, evenals die van de S. Vitale, is -samengesteld uit buizen van terra-cotta. Zie blz. 237. - -11. Mausoleum van Theoderik, Ravenna 80 - -Zie blz. 148-49. - -12. S. Apollinare Nuovo, Ravenna 88 - -Zie beschrijvingen op blz. 151-53, 241. - -13. S. Pietro in Ciel D'oro, Pavia 96 - -Zie onder Kerken in den Index. De kerk was oorspronkelijk (als zij nog -niet ouder was) Longobardisch, misschien gesticht door Agilulf, c. 604; -maar zij is in Romaanschen stijl herbouwd. Het grootste gedeelte van -het portaal dagteekent van 950 tot 1000. Voor de tombe van Boëthius -zie blz. 157 en voor die van den H. Augustinus zie de beschrijving -van plaat 52 (1). Koningen van Italië (zie verklaring van plaat 19) -werden soms gekroond te Pavia, de oude hoofdstad der Longobarden, -in de S. Pietro of anders in de S. Michele, die toen de kathedraal was. - -14. Boëthius 104 - -Zie blz. 155-59. Het schilderij, een fantasie of misschien gemaakt -naar een oud portret, is een werk van Giovanni Santi, den vader van -Raffael. Het bevindt zich in de Barberini-galerij, te Rome. - -15. Monasterio del Sacro Speco, Subiaco 112 - -Zie blz. 166. De kerk en het klooster, en ook de Abdij-kerk van Monte -Cassino en Collemaggio te Aquila (plaat 49) hebben naar men zegt, -zeer geleden door de geweldige aardbeving van den 13en Januari, 1915. - -16. S. Vitale, Ravenna 120 - -Zie onder Kerken in den Index. Vgl. plaat 23. - -17. Mozaïeken van Justinianus en Theodora, Ravenna 128 - -Zie blz. 179, 242. - -18. S. Apollinare in Classe, Ravenna 136 - -Zie onder Kerken in den Index. Voor de mozaïeken, zie blz. 242 - -19. (I). De IJzeren Kroon 144 - -Deze kroon wordt bewaard in de schatkamer van de kathedraal te -Monza (zie blz. 226 n.). Met deze kroon werden, naar men zegt, -de Longobardische koningen gekroond, te Pavia, hun hoofdstad, of -te Milaan (b.v. Agilulf) of misschien te Monza. De Frankische en -Duitsche monarchen tot Hendrik II (1002), schijnen als koningen van -Italië gewoonlijk te Pavia, maar later ook te Milaan, gekroond te -zijn. De "Italiaansche" koning Berengarius II (c. 950) werd te Pavia -gekroond. Frederik Barbarossa, die met Milaan in oorlog was, werd te -Monza, of misschien te Pavia, welke stad zijn partij koos, c. 1155 -gekroond. Sinds dien tijd is de IJzeren Kroon te Monza bewaard. Karel -V kroonde zichzelf met deze kroon te Bologna in 1530 en Napoleon -werd er in 1805 mede gekroond (te Milaan). In 1859 werd zij door -de Oostenrijkers medegenomen, maar in 1866 teruggegeven. Misschien -was het oorspronkelijk een eenvoudige ijzeren kroon of was alleen de -binnenste ring van ijzer (dien men op de plaat kan zien); volgens de -overlevering was deze ring gemaakt van een der spijkers van het Kruis, -die door Helena uit Jeruzalem waren gebracht (zie blz. 37, noot 3). Het -gouden, met juweelen bezette, uitwendige dagteekent misschien van -het jaar 1100 ongeveer. Het is een eenvoudiger en waarschijnlijk een -later werk dan de kroon, die er onder is afgebeeld. Muratori verwerpt -de legende van den spijker. Bonincontro, een kroniekschrijver van -Monza uit de veertiende eeuw, vermeldt de legende niet, ofschoon hij -over de ijzeren kroon spreekt en ons vertelt, dat ijzer een sterk en -koninklijk metaal is. Er waren, naar men meende, talrijke spijkers van -het Kruis (zie blz. 37). Het verhaal zal, wanneer het zijn oorsprong -er niet aan te danken heeft, toch zeer zeker bevestigd zijn door het -feit, dat Matteo Villani (c. 1350) deze kroon de Sda Corona noemde, -hetgeen verkeerdelijk werd uitgelegd als Sancta Corona, terwijl het -beteekent Seconda Corona; de eerste kroon was de zilveren te Aken en -de derde de gouden te Rome. - - (II). De zoogenaamde Kroon van Karel den Groote 144 - -Deze prachtige kroon, versierd met een kruis en een boogvormigen -diadeem, wordt bewaard in de keizerlijke schatkamer te Weenen, (in -den "Hofburg"). Over den tijd, wanneer zij is gemaakt, bestaat groot -verschil van meening. Sommigen, zooals Bock, met wien ik het eens ben, -zijn overtuigd, dat de kroon zelf een vroeg Italiaansch werk is en -dat de diadeem met den naam Koenraad (Chuonradus) een bijvoegsel van -later tijd is. Wanneer dit zoo is, bestaat de mogelijkheid, dat dit -werkelijk de kroon is, die door Leo III gebruikt werd om Karel den -Groote te kronen. Maar sommige Duitschers, zooals v. Falke, die een -fraai geïllustreerde monografie over dit onderwerp heeft geschreven, -verzekeren, dat de beide deelen zonder twijfel in Duitschland zijn -gemaakt en zij houden vol, dat het geheel onmogelijk iets anders -kan zijn dan een werk uit de elfde eeuw en dus een keizerlijke -diadeem moet zijn, die bepaaldelijk (te Mainz?) vervaardigd is voor -de kroning van Koenraad II en zijn gemalin Gisela in het jaar 1027 -(zie blz. 310). Er bestaat ook een verzameling van prachtige broches, -loovertjes, oorringen, halskettingen enz., die gevonden zijn bij -het graven in een straat te Mainz, niet zoo heel lang geleden; -deze voorwerpen lijken in bewerking zeer op de boogvormige kroon -en kunnen wel door Gisela bij de kroning gedragen zijn. Zij was een -zeer energieke en eerzuchtige vrouw. Door haar moeder stamde zij van -Karel den Groote af, en nadat zij tweemaal getrouwd was geweest, -trad zij in het huwelijk met Koenraad, toen deze nog slechts een -Graaf was. Zij rustte niet, voordat zij bereikt had, dat hij en zij -zelf met den keizerlijken diadeem te Rome gekroond waren, bij welke -gelegenheid er veel bloed werd vergoten door de twisten tusschen de -Duitschers en de Romeinen, zooals zoo dikwijls gebeurde, en ook door -den naijver tusschen de aartsbisschoppen van Ravenna en Milaan. De -boogvormige diadeem heeft, in parels, het opschrift: Chuonradus Dei -gratia Imperator Augustus. De kroon zelf bestaat uit edelgesteenten, -gouddraadwerk en parels; er zijn drie afbeeldingen in email op, die -het volgende voorstellen: (1) Christus, tusschen de twee aartsengelen, -als Koning der Koningen. (2) David als de Koning van den Manlijken -Moed. (3) Salomo, als de Koning der Rechtvaardigheid en Wijsheid. (4) -Hiskia, als de Koning der Vroomheid. - -20. Theodelinda's Kip en Kuikens, Monza 152 - -Zie aanteekening op blz. 226. Misschien stellen zij het Longobardische -koninkrijk en zijn zeven provincies voor. Zij zijn van verguld -zilver. De koperen plaat, waarop zij staan, is modern. - -21. (I) S. Maria in Cosmedin, Rome 160 - -Dicht bij den Tiber en den ronden Tempel, die vroeger de Tempel van -Vesta heette. Gebouwd c. 775. Niet groot, maar inwendig zeer mooi door -haar verhoudingen. De klokketoren (uit de achtste eeuw) is een goed -voorbeeld van een Romeinschen campanile. Zie den Index onder Campanile. - - (II) De Phocas-zuil, Rome 160 - -Op het forum. Eeuwen lang was deze zuil bekend als "de naamlooze -zuil met begraven voetstuk". [2] Na de uitgraving, die met hulp van -Engelsch geld geschiedde, bleek uit de inscriptie, dat de zuil, die -uit een antiek gebouw genomen is, in 608 door den Exarch Smaragdus was -opgericht ter eere van den gehaten tyran Phocas, van Constantinopel, -wiens verguld standbeeld op den top stond. - -22. S. Clemente, Rome 168 - -De boven-kerk. Zie onder Kerken in den Index. - -23. S. Vitale, Ravenna 176 - -Zie onder Kerken in den Index. Vgl. plaat 16. - -24. Mozaïeken in de S. Pudenziana en S. Prassede, Rome 184 - -Zie de beschrijving op blz. 239 en blz. 487. De twee heiligen waren -dochters van Pudens, die te Rome de gastheer van den Heiligen Petrus -was, en de eerstgenoemde kerk is, naar men vertelt, gebouwd op de -plaats van het huis, waar de apostel verblijf hield. Men ziet op -het onderste gedeelte van de plaat, dat Paus Paschalis (817-824), -die een model van zijn kerk in de hand draagt, een vierkanten nimbus -heeft, een aanduiding, dat hij nog in leven was, toen het mozaïek -werd gemaakt. Opmerking verdient ook de phoenix op den palmboom met -een stralen-nimbus. - -25. S. Pietro, Toscanella 192 - -Zie blz. 249 en onder Kerken in den Index. - -26. S. Maria Maggiore, Toscanella 200 - -Zie blz. 250 en onder Kerken in den Index. - -27. Kathedraal en S. Fosca, Torcello 208 - -Zie blz. 251 en onder Kerken in den Index. Wat den marmeren zetel op -den voorgrond betreft ("de stoel van Attila") zie blz. 254 n. noot. - -28. Kathedraal van Grado 216 - -Zie blz. 89 en 253. Grado en Aquileia, beide oude Italiaansche steden, -die in nauw verband staan met de geschiedenis van Italië, zijn meer -dan een eeuw geleden in de macht van Oostenrijk gekomen. In 568, -toen de Longobarden over de Venetiaansche Alpen kwamen, vluchtten -de burgers van Aquileia (dat na de verwoesting door Attila in 452 -weder opgebouwd was) voor de tweede maal naar Grado. De Patriarch, -Paulinus, had alle reliquieën en schatten van de kerken van Aquileia -meegenomen, en zijn opvolger, Elias, verwierf den titel van Patriarch -van Grado. De Patriarch Elias (c. 578) bouwde de tegenwoordige -Kathedraal van Grado, zonder twijfel op de plaats van een oudere -kerk, terwijl hij als voorbeeld de basilieken van S. Apollinare -te Ravenna nam. De zuilen en de mozaïekvloer zijn blijkbaar van -de oude kerk (Byzantijnsch-Oost-Gotisch). Belangwekkend is de -kansel met merkwaardige reliëfs (Oost-Gotisch? Lombardisch ?) van -de evangelische dieren en een Venetiaanschen (Byzantijnschen) -troonhemel. Opmerking verdient de zilveren pala (schopvormig -schilderstuk) en de (dertiende-eeuwsche?) fresco's in de apsis. Aan -de kerk is een oud baptisterium gebouwd, dat steenen luiken heeft, -evenals te Torcello. De kerk is dikwijls hersteld en waarschijnlijk -zal men onder het pleister van het triforium wel mozaïeken of fresco's -kunnen vinden. In deze kerk wordt de oude middeleeuwsche liturgie -van het patriarchaat van Grado gezongen, de Cantus patriarchinus. - -29. De schenking van Constantijn aan Silvester 224 - -In de Stanze van het Vaticaan. Geschilderd door Raffaello da Colle, -en waarschijnlijk ontworpen door Raffael. Silvester heeft de -gelaatstrekken van Clemens VII. Als toeschouwers zijn geschilderd -Raffael's vriend Castiglione en zijn leerling Giulio Romano. De -behandeling heeft plaats in de oude basiliek van St. Pieter. - -30. S. Miniato, Florence 232 - -Zie blz. 399 en Index. - -31. Tombe van Beatrice, moeder van Gravin Mathilda, Campo Santo, -Pisa 240 - -In de eerste plaats is deze graftombe merkwaardig in verband met -de beroemde Gravin Mathilde, wier moeder, Beatrice, de gemalin was -van Bonifacius, den Markies van Toskane (blz. 311, 315, 385; de -voorganger van Bonifacius was de Markies of Markgraaf, Ugo, die door -Dante il gran barone wordt genoemd en wiens graftombe wel bekend is -bij de bezoekers van de Florentijnsche abdij en wiens moeder, Willa, -de oprichtster is van de oorspronkelijke abdij). Bonifacius stierf -in 1052 en Beatrice, die met Godfried van Lotharingen was gehuwd, -werd gevangen genomen door Hendrik en met haar dochter Mathilde naar -Duitschland gevoerd; maar zij werden in 1056 in vrijheid gesteld en -Beatrice stierf, zoo op de tombe staat, eerst in 1076, een jaar voor -de gebeurtenis te Canossa; Mathilde volgde haar op. Sommigen nemen -aan, dat haar lichaam eerst in 1116 in deze oude (laat-Romeinsche) -sarcophaag werd geplaatst. De hexameter beteekent: "Ofschoon ik een -zondares was, heette ik toch Vrouwe Beatrix." Men verwacht tevergeefs, -dat de volgende woorden een pentameter zullen vormen, b.v. In tumulo -jaceo quae comitissa fui. Het beteekent: "In een tombe geplaatst lig -ik hier, die een gravin was". De pentameter is misschien bedorven door -een ongeletterden steenhouwer om een rijm te maken. Hij had het ook -moeten veranderen in "In tumulum missa" .... Wat betreft het verband -van dit relief met Niccolò, zie men blz. 497. - -32. Ingang van het Baptisterium, Volterra 248 - -Het achtzijdige Baptisterium dagteekent oorspronkelijk misschien -uit de zevende eeuw. Het eenvoudig versierde portaal met zijn mooie -verhoudingen is een goed voorbeeld van Toskaansch-Romaansche bouworde, -onafhankelijk van den Pisaanschen stijl; ook de rijkere façades van de -kerken te Toscanella zijn goede voorbeelden daarvan (plaat 25 en 26). - -33. Cappella Palatina, Palermo 256 - -"Kapel van het Paleis", gebouwd aan het koninklijk paleis van de -Noormannen te Palermo. Het is de stijl der Noormannen, waarbij men -den Saraceenschen invloed zeer goed kan herkennen. Gebouwd in 1130 -ongeveer door Koning Roger. De muren, bogen en apsis zijn rijk versierd -met prachtige mozaïeken uit de Siciliaansche school der Noormannen -(zie blz. 402 en 403). Merkwaardig zijn de flauw gespitste bogen, -die (evenals te Monreale) eenigen Arabischen invloed vertoonen. Zie -plaat 43. - -34. Roger van Sicilië, door Christus gekroond 264 - -Mozaïek in La Martorana, Palermo. Zie blz. 362 en 405. - -35. Graftombe van Koning Roger 272 - -In de Kathedraal van Palermo. In de andere porfieren sarcophagen -zijn neergelegd Frederik II (plaat 47), zijn vader, Hendrik VI, -zijn moeder, de Keizerin Constantia (de dochter van Roger) en -in een oude Romeinsche sarcophaag ligt de gemalin van Frederik, -Constantia van Arragon. Ongeveer 1780 werden deze sarcophagen uit -een zijkapel gehaald, en, nadat zij waren geopend en onderzocht, -onder deze baldachini geplaatst. - -36. Kathedraal te Palermo 280 - -Oorspronkelijk gebouwd door Aartsbisschop Offamilio (Walter of a Mill), -in de plaats van een oude kerk, die in een moskee was veranderd. De -zuid-zijde van de kathedraal en de oostzijde dateeren voornamelijk uit -1170-1200 en vertoonen vele merkwaardige aanwijzingen van Saraceenschen -invloed. (De gevel boven het prachtige portaal aan de zuid-zijde -is er in de vijftiende eeuw bijgevoegd en de minder fraaie koepel -dagteekent van 1800). De west-zijde is uit later tijd (c. 1350); zij -is door een boog, die de straat overspant, verbonden aan een grooten, -ouden klokketoren, waarvan het bovenste gedeelte hersteld is. - -37. S. Marco, Venetië 288 - -Zie onder Kerken in den Index. - -38. Baptisterium, Florence 296 - -Zie blz. 69. - -39. Kathedraal te Ferrara 304 - -Dit is een goed voorbeeld van den overgang van de Romaansche tot de -Gotische bouworde. Het beneden-gedeelte dagteekent uit 1130 ongeveer, -en niet alleen de onderste arcade en de deuren, maar ook de voornaamste -eigenschappen van het geheele gebouw zijn Romaansch. Toch kan men een -Gotischen invloed zeer duidelijk aanwijzen en het geheel voldoet niet, -ofschoon het gebouw indrukwekkend is. Het vooruitspringende portaal -is er later bijgevoegd, en is gedeeltelijk Romaansch van stijl, -met leeuwen, en gedeeltelijk Venetiaansch-Gotisch. - -40. Baptisterium, Kathedraal en Klokketoren te Pisa 312 - -Zie blz. 397-98 en onder Kerken in den Index. - -41. Kathedraal S. Martino, Lucca 320 - -Zie blz. 249 en 398. Wat betreft het ruiterstandbeeld van den -H. Martinus, een werk van Guidetto, en de Afneming van het Kruis van -Pisani zie men blz. 495 en 499. De klokketoren is een mooi voorbeeld -van een Lombardischen campanile. Opmerking verdienen de uitgetande -Ghibellijnsche tinnen (merli). Zie plaat 64. - -42. La Collegiata, S. Gimignano 328 - -Zie blz. 400. Vgl. ook plaat 54. De kerk is rijk versierd met fresco's -van Benozzo Gozzoli, een leerling van Fra Angelico, Ghirlandajo, -en anderen, en bevat een altaar, dat gewijd is aan S. Fina, de -beschermheilige van de stad, en gemaakt door Benedotto da Maiano. - -43. Kathedraal van Monreale, bij Palermo 336 - -Gebouwd door Willem den Goede, c. 1175-89. De prachtige torens en -andere eigenaardigheden schijnen op den invloed van den bouwstijl der -Noordelijke, misschien Engelsche Noormannen te wijzen. Zie blz. 402. De -mooie lijnen van de flauw gespitste bogen geven wellicht een aanduiding -van Saraceenschen invloed. Schitterende mozaïeken bedekken de muren -en de apsis. Zie blz. 405-06. - -44. Kathedraal te Cefalu 344 - -Wat de overeenkomst tusschen deze kerk en de St. Etienne te Caen -betreft, zie blz. 402 noot. Voor de prachtige mozaïeken zie blz. 405; -opmerking verdienen de anti-pauselijke kanteelen van den toren. - -45. Munten. Van Heraclius tot Hendrik vii (c. 650-1313) 352 - -Zie aanteekeningen, blz. 407-09. - -46. Castel del Monte 360 - -In Apulië, ongeveer 24 K.M. landwaarts van Trani, dat aan de kust van -de Adriatische zee ligt. Gebouwd door Frederik II en veel door hem -gebruikt om te jagen. Men vertelt, dat hij in dit kasteel zijn boek -over de valkenjacht heeft geschreven, waarvan het handschrift zich -in het Vaticaan bevindt. Hij stierf op een ander Apulisch kasteel, -van Fiorentino, dicht bij Lucera. - -47. Graftombe van Frederik ii, Kathedraal te Palermo 368 - -Zie aanteekening bij plaat 35. Toen de sarcophaag werd geopend, vond -men het lijk van den Keizer, gewikkeld in Saraceensche gewaden; op -zijn hoofd was een kroon; zijn schepter en een zwaard lagen naast hem. - -48. Karel van Anjou, Rome 376 - -In het Museum van het Capitool, (op een ongunstige plaats, wat de -belichting betreft.) Waarschijnlijk opgericht door de Romeinen na de -afschuwelijke terechtstelling van den jeugdigen Konradijn in 1268, -toen Karel, die hier gekleed ia in een Romeinsche toga, en schepter -en kroon draagt, herkozen werd als Senator van Rome. Het gezicht -is terugstootend door de ruwe en wreede trekken; de neus is "zeer -groot", zooals Gregorovius opmerkt, zeer terecht, want ook Dante, -die Karel van Anjou in het Anti-purgatorium (in plaats van de hel, -waar hij toch zeker had moeten zijn) ontmoet, maakt melding van -zijn maschio naso en noemt hem nasuto (Purgatorio VII, 113). Deze -gelaatstrekken kan Dante juist bij dit standbeeld hebben opgemerkt, -toen hij in 1300 en 1301 te Rome was; en misschien heeft ook Giovanni -Villani dit in Dante's gezelschap gezien, want hij beschrijft Karel -als iemand "met een wreed uiterlijk, een olijfkleurig gezicht en een -grooten neus". Zie blz 435 noot. Den grooten neus kan men ook zien -op de munten van Karel. Zie plaat 45, munt 10 (blz. 408), waar het -gezicht een sterke gelijkenis vertoont met dit standbeeld. - -49. S. Maria di Collemaggio, Aquila 384 - -Aquila ligt in de Abruzzen. Deze kerk verdient onze aandacht in -verband met de geschiedenis van den ongelukkigen kluizenaar, Paus -Celestinus V, wiens graftombe men hier kan zien, en ook fresco's, -die zijn lotgevallen voorstellen en geschilderd zijn door een -leerling van Rubens. Zie blz. 440 noot. De architectuur is ook -zeer merkwaardig, daar het een voorbeeld is van den zuidelijken, -waarschijnlijk twaalfde-eeuwsche, Lombardisch-Romaanschen bouwstijl, -met prachtige roosvensters, maar met een voorgevel van ingelegd marmer, -die een duidelijke aanwijzing is van Saraceenschen invloed. De kerk -heeft erg geleden door de verschrikkelijke aardbeving van Januari, -1915. Men zegt, dat zij nu zeer gevaarlijk is en men is bezig haar -te steunen, om te voorkomen, dat zij instort. - -50. (I). Bonifacius, die het jubileum van 1300 afkondigt 392 - -Een fragment van een fresco van Giotto, aan een pilaar van het -schip in de Basiliek van het Lateraan, te Rome. Het bewijst, dat -Giotto nog kort voor het jaar 1300 te Rome was. (Zie blz. 488). Het -bewijst ook, dat in dezen tijd Bonifacius de tweede kroon, die men -bij het standbeeld kan zien (en ook zichtbaar is bij de figuur in de -Grotte van de St. Pieter), niet had aangenomen. De oorspronkelijke -hoofdbedekking van den Paus (tiara) was een kegelvormige muts van -goudlaken, waarschijnlijk een navolging van de Phrygische kyrbasia, -of van de apices der Romeinsche priesters. De eerste kroon werd -misschien aangenomen door Bisschop Silvester op grond van de -schenking van Constantijn den Groote. (In de onechte "Donatie" -wordt het woord frigium, d. i. Phrygische muts, gebruikt). Waarom -Bonifacius de tweede kroon heeft aanvaard, weet men niet; maar ik -vermoed, dat het de souvereiniteit over Sicilië en Apulië waarnaar -hij streefde, (zie blz. 442) moest aanduiden. De derde kroon van den -"driedubbelen tyran", zooals Milton hem noemt, werd, naar men weet, -door Paus Urbanus V (die Avignon trachtte te verlaten) aangenomen; -waarom hij dit gedaan heeft, is onbekend. - - (II) Het standbeeld van Bonifacius VIII 392 - -Vroeger versierde het den voorgevel, maar nu staat het in den Duomo -te Florence, waar het langs een grooten pilaar toornig schijnt te -kijken naar het portret van Dante, die geschilderd is te midden van -tooneelen uit de Inferno, waartoe hij zijn grooten vijand veroordeelde. - -51. Tombe van Hendrik van Luxemburg 400 - -In den Campo Santo, te Pisa. Vervaardigd door een beeldhouwer van -Siena, c. 1315. - -52. (I) Tombe van den H. Augustinus 408 - -In de S. Pietro in Ciel d'oro, te Pavia. Zie plaat 13 en blz. 204 -en 248. Het lichaam werd gered uit de handen der Saracenen, en van -Sardinië door Liutprand, c. 723, meegenomen; het werd geplaatst -in de oude Longobardische kerk, die door Agilulf gebouwd is. De -tegenwoordige tombe, kwistig versierd met reliëfs en beeldjes, werd -ongeveer 1370 vervaardigd. Toen de kerk een tijdlang als pakhuis is -gebruikt (1844-75), werd de tombe naar de kathedraal gebracht en het -gebeente werd gelegd in een glazen kist. - - (II) Tombe van den H. Dominicus 408 - -In de S. Domenico, Bologna. Vasari zegt; dat het een vroeg werk -(1231!) van Niccolò Pisano is, en voltooid door zijn leerling, Fra -Guglielmo; maar waarschijnlijk is het in zijn geheel uitgevoerd door -dien leerling, omstreeks 1267. Daar hij geen loon had ontvangen, -stal de broeder, naar men vertelt, een rib van den heilige. Een van -de engelen wordt gehouden voor een vroeg werk van Michelangelo. - -53. Assisi 416 - -Klooster en boven-kerk (c. 1250) van de westzijde gezien. Het klooster -is geseculariseerd. - -54. S. Gimignano 424 - -55. S. Zeno (Maggiore), Verona 432 - -Een prachtige Romaansche basiliek uit de elfde eeuw (het koor is van -1260 ongeveer). Het gebouw met den toren en de uitgetande tinnen (de -Ghibellijnsche merli) werd soms, naar men vertelt, door de Keizers -als verblijf gebruikt, wanneer zij Italië bezochten. - -56. De Paleizen Loredan en Farsetti, Venetië. 440 - -Beide in Venetiaansch-Romaanschen stijl van ongeveer 1150 en -buitengewoon mooi door hun verhoudingen. Het Loredan (aan de -linkerzijde) noemt Ruskin het prachtigste van alle paleizen aan het -groote kanaal. - -57. (1) Mozaïek in de S. Maria in Trastevere 448 - -Voor het bovenste gedeelte (ongeveer 1140) zie men blz. 488 en voor -het algemeen karakter van dergelijke mozaïeken blz. 239-40. - - (2) La Navicella 448 - -In het voorportaal van de St. Pieter, te Rome. Geschilderd door Giotto, -of naar zijn ontwerp, misschien door Cavallini. Zie blz. 488. Het -bovenste gedeelte in het bijzonder heeft belangrijke veranderingen -ondergaan om het voor zijn tegenwoordige plaats in orde te maken. Het -was oorspronkelijk in het atrium van de oude basiliek. - -58. Kansel in La Trinità della Cava, bij Salerno 456 - -Zoowel de kansel als de spiraal-zuil voor de Paaschkaars zijn zeer -fraaie voorbeelden van Zuid-Italiaansch "Cosmati" werk (c. 1250). Zie -blz. 489. - -59. Cosmati-tombe in S. Maria sopra Minerva, Rome 464 - -Zie blz. 489. - -60. S. Croce, Florence 472 - -Zie blz. 492-93. - -61. De kansel van het Baptisterium, Pisa 480 - -Een werk van Niccolò Pisano. Zie blz. 496-99. - -62. De kansel te Ravello 488 - -Zie blz. 498-99. Ravello ligt niet ver van Amalfi. - -63. De kansel te Siena 496 - -Zie blz. 499. - -64. Palazzo pubblico, Siena 498 - -Een van de mooiste Italiaansch-Gotische paleizen. Zie blz. 494. De -klokketoren, ongeveer 100 meter hoog, heet La Torre del Mangio en -werd c. 1330-40 gebouwd; het paleis zelf werd tusschen 1289 en 1305 -opgericht. Siena werd Welfsch in 1270 (zie blz. 477); derhalve hebben -wij hier de vierkante Welfsche tinnen, welke men moet onderscheiden -van de uitgetande Ghibellijnsche tinnen (merli) op de platen 41 en -55. Bij den Florentijnschen Palazzo Vecchio heeft het hoofdgebouw -(c. 1300) de vierkante, en de toren (c. 1460) de uitgetande tinnen. - -65. Kathedraal te Siena 500 - -Zie blz. 492. - - - - - - - -ILLUSTRATIES IN DEN TEKST. - - - Bladz. - -Kasteel van Theoderik te Verona (zegel) 150 - -Classe, Ravenna (Mozaïek) 152 - -Theoderik's paleis te Ravenna (Mozaïek) 152 - -Leo's Triclinium-mozaïek 216 - -Relief boven het portaal van de Kathedraal te Monza 227 - -Zuilen en kapiteelen in de S. Costanza fuori, Rome 233 - -Kapiteelen in de S. Vitale 238 - -Lombardisch werk in de basiliek van S. Abbondio, bij Como 249 - -Kapiteel in de S. Pietro, Toscanella 250 - -Kapiteel in de S. Ambrogio, Milaan 250 - -De oude basiliek van St. Pieter te Rome 261 - -Trappen van het Presbyterium en "Confessio" in de S. Giorgo te -Valabro 266 - -"Confessio" in het Oratorium van de catacombe van S. Alessandro, -te Rome 266 - -Munt van Michael Palaeologus 274 - -Hij knielt voor Christus en wordt gesteund door den Aartsengel -Michael. Op de keerzijde ziet men de Heilige Maagd, omgeven door de -muren van Constantinopel. Pachymerus, een geschiedschrijver uit dien -tijd, zegt, dat Michael Palaeologus valsche gouden munten liet slaan om -in de groote aanvraag te voorzien, en dat deze munten op de keerzijde -"een beeld van de stad" vertoonden. - -Venetiaansche Munt van c. 860 374 - -Daar Venetië in dien tijd bijna onafhankelijk is, staat op deze munten -"God beware het Romeinsche Keizerrijk" en "God beware Venetië" in -plaats van den naam van den Keizer. Het gebouw is de "Karolingische -Tempel", die men dikwijls op munten van dit tijdperk vindt. Na 1100 -worden alle aanduidingen over het Keizerrijk weggelaten, en na 1155 -wordt op de grossi en matapans de naam van den Doge gezet. Giovanni -Dandolo liet het eerst gouden dukaten en zecchinen slaan, ongeveer -1285. Zie plaat 45, munt 14 (blz. 409). - -Florentijnsche Munt van c. 1200 388 - -Zilveren grosso. Hetzelfde type werd gebruikt voor den gouden -florijn. Zie plaat 45, munt 16 (blz. 409). - -Munt van de zonen van Ugolino, c. 1290 476 - -Ugolino was bailli in Sardinië, waar zijn zonen, Guelfo en Lotto deze -gouden munten lieten slaan met het wapen van de familie (Gherardesca). - -Munt van Milaan, c. 1260 480 - -Type van den Milaneeschen gouden florijn, met S. Ambrosius en de twee -Milaneesche heiligen, Protasius en Gervasius. Waarschijnlijk heeft -een van den Torriani of Visconti dezen laten slaan. - - - - - - - -EERSTE DEEL. - -HISTORISCH OVERZICHT. - -305-476. - - -In 305 deed Diocletianus afstand van de regeering en dwong Maximianus, -een Pannonisch soldaat, dien hij twintig jaar tevoren had gekozen -tot Keizerlijk collega (d. w. z. tot "Augustus") om hetzelfde te -doen. Daarna liet hij het Keizerrijk over aan Constantius Chlorus en -Galerius, die tot dusverre slechts "Caesars" d.w.z. troonopvolgers -waren geweest. Als nieuwe Caesars werden gekozen Severus en Maximinus. - -Constantius had vroeger Helena, die misschien van Britsche afkomst -was getrouwd; bij haar had hij een zoon, den lateren Constantijn den -Groote. Toen hij tot Caesar werd gekozen (293) was hij gedwongen Helena -te verstooten en Theodora te huwen, de dochter van Keizer Maximianus; -en de jonge Constantijn, die zich waarschijnlijk beleedigd voelde, had -er de voorkeur aan gegeven in het verre Oosten als soldaat te dienen -in plaats van te blijven bij zijn vader, die het opperbevel voerde -in Gallië en Brittannië. Maar vijftien maanden na zijn verkiezing -als Keizer over het Westen stierf Constantius te York en zijn zoon -Constantijn, die haastig van Nicomedia (in Bithynië) was gekomen om -zich bij zijn vader te voegen op diens expeditie tegen de Caledoniers, -werd door het leger te York begroet als Augustus en Imperator. - -Galerius had zich voorgesteld, dat hij bij den dood van Constantius -alleen keizer worden zou, maar toen Constantijn hem bericht zond van -zijn benoeming was hij verplicht zijn woede te verkroppen en morrend -stond hij hem den titel van Caesar toe, terwijl hij Severus bevorderde -tot de waardigheid van Augustus en hem de provincie Italië toekende. - -Maar Maxentius, de zoon van den ouden Maximianus (die zich na zijn -abdicatie in onmachtigen wrok heeft teruggetrokken) verwekt nu een -opstand in Rome en Severus vlucht naar Ravenna, waar hij capituleert -en gedwongen wordt zelfmoord te plegen. De oude Maximianus bezoekt -Constantijn in Gallië om met hem te onderhandelen en neemt zijn dochter -Fausta mede, die Constantijn te Arles trouwt. Krachtens zijn vroegere -keizerlijke waardigheid bekleedt Maximianus daarna Constantijn met het -purper en bekrachtigt aldus zijn verkiezing door het leger. Dadelijk -dringt de Oostelijke Augustus, Galerius, toen hij den dood van Severus -had vernomen, Italië binnen, doch moet terugtrekken. Dan benoemt hij -Licinius als Augustus voor de Illyrische provincie. Daarna vraagt de -overgebleven "Caesar" Maximinus den keizertitel voor Egypte en Syrië, -die hem met tegenzin wordt toegekend, terwijl te Rome Maxentius -zichzelf tot Keizer van Italië proclameert en zijn vader, den oude -Maximianus, overhaalt wederom het purper aan te nemen. Derhalve -hebben wij niet minder dan zes Keizers tegelijk--een merkwaardig -verwarden toestand! - -Maxentius en zijn vader krijgen twist. De praetorianen verklaren zich -voor den jongste en Maximianus trekt terug naar Illyricum; vandaar -door Galerius verdreven gaat hij weer naar Arles in Zuid-Gallië en -staat het purper af aan zijn schoonzoon Constantijn. Maar terwijl -Constantijn op een expeditie is in het Rijnland, overvalt den ouden -man een onbedwingbare aandrift om de schatkist te Arles te bemachtigen -en een aantal soldaten over te halen hem nog eens tot Keizer uit te -roepen. Constantijn komt met zijn vloot opzetten, de Saône en de Rhône -af, en Maximianus vlucht naar Marseille in de hoop door de Romeinsche -vloot van zijn zoon Maxentius ontzet te worden; maar de burgers laten -hem in den steek en hij wordt door Constantijn ter dood gebracht, -terwijl Fausta haar natuurlijk gevoel opoffert aan haar huwelijksche -plichten en blijkbaar de terechtstelling van haar vader goedkeurt. - -Galerius stierf kort daarna (311) in zijn paleis te Nicomedia, -door wurmen opgevreten, naar men zegt. Hij schijnt een trotsch, maar -flink en ondernemend karakter gehad te hebben, en zijn regeering werd -bekend door vele werken van algemeen nut b.v. de draineering van een -uitgestrekt moeras tusschen de Drave en den Donau. - -Nu zijn er nog slechts vier keizers over: Maximinus in Azië en Egypte, -Licinius in Oost-Europa, Constantijn in het Westen, terwijl Maxentius -Italië en Noord-Afrika tyranniseert. Maar Italië en Noord-Afrika -waren te klein voor de eerzucht van Maxentius. Hij toont openlijk -zijn bedoeling om het gebied van Constantijn binnen te dringen, -wiens keizerlijke titels op zijn bevel worden uitgekrast en wiens -standbeelden hij smadelijk laat omverwerpen. Daarop marcheert -Constantijn, na de helft van zijn leger aan den Rijn gelaten te -hebben, met ongeveer 40.000 man zuidwaarts tegen 200.000 op, trekt -de Mont-Cenis over, neemt Susa, Turijn, Milaan en Verona, en met de -snelheid van een adelaar, zooals de groote Caesar zelf, is hij weldra -bij Rome, waar in den slag bij Saxa Rubra (de roode rotsen, bij den -Pons Milvius) Maxentius wordt verslagen en in den Tiber verdrinkt -(312). - -In 313 bevestigde Constantijn's "Edict van Milaan" den zoogenaamden -"Kerkvrede" en de erkenning, ten minste in het westelijke Keizerrijk, -van het Christendom als een wettigen godsdienst--misschien als den -Staatsgodsdienst, ofschoon Constantijn zelf een heiden bleef, of -ongedoopt, tot kort voor zijn dood. In hetzelfde jaar begint Maximinus -(Nicomedia) een oorlog met Licinius (Byzantium en Illyricum), maar -wordt verslagen en vlucht naar Tarsus, waar hij sterft. Derhalve zijn -er nu slechts twee Keizers, Constantijn en Licinius, die gedurende -tien jaar (314-324) het Romeinsche Keizerrijk verdeeld houden. Zij -twisten en verzoenen zich en twisten dan weer. Constantijn neemt -Byzantium, en ofschoon hij op verzoek van zijn eigen zuster beloofd -had het leven van haar gemaal te sparen, liet hij kort daarna zijn -schoonbroeder Licinius ter dood brengen, nadat hij hem gedwongen had -voor zijn voeten te knielen en hem met beleedigend medelijden had -doen opstaan. Aldus werd de Romeinsche wereld ten slotte wederom voor -eenigen tijd onder één Keizer vereenigd. - -In de volgende zes jaar bewerkt Constantijn het overbrengen van den -zetel der regeering van Rome naar Byzantium, dat hij van nieuwe muren -en publieke gebouwen voorziet. In 330 wordt het aan hem gewijd met -zijn nieuwen naam Constantinopolis. Het was in deze periode--een -jaar na de inneming van Byzantium en den moord op Licinius--dat -hij het beroemde Concilie te Nicaea in Bithynië bijeenriep, waar de -Niceensche geloofsbelijdenis werd vastgesteld en de leerstellingen van -Arius werden veroordeeld. (Constantinus werd, ofschoon legende en kunst -vertellen, dat hij door bisschop Silvester te Rome in 324 werd gedoopt, -pas op zijn sterfbed door een Ariaansch bisschop gedoopt.) Niet lang -nadat hij aldus den eersten steen had gelegd van de orthodoxie, liet -hij zijn oudsten zoon Crispus en zijn eigen vrouw Fausta (men denke -aan Hippolytus en Don Carlos!) en zijn neef, den jongen Licinius ter -dood brengen. Tegen het einde van zijn regeering leidt Constantijn -een veldtocht tegen de Goten, die nu de Scythische bewoners van -Midden-Europa, in dien tijd Sarmaten geheeten, over den Donau -beginnen te drijven. Hij verslaat de Goten in een grooten veldslag, -maar de Sarmaten (voorvaders van de Bulgaren) worden ten slotte ten -Zuiden van den Donau gedrongen en 300.000 krijgen land in Thracië, -Macedonië en Italië. - -In 337 sterft Constantijn de Groote in zijn paleis bij Nicomedia -(Bithynië) en het Keizerrijk wordt verdeeld onder zijn drie zonen, -een en twintig, twintig en zeventien jaar oud, Constantinus II, -Constantius II en Constans. De eerste van deze (Keizer van Gallië, -Brittannië en Spanje) wordt gedood, toen hij Italië, de provincie -van zijn broeder Constans binnendrong; Constans wordt vermoord door -een usurpator, Magnentius. - -Toen werd Constantinus, die een dozijn neven en ooms uit den weg had -laten ruimen, alleen Keizer. Hij valt Magnentius aan en verslaat hem -bij Mursa aan de Drave en jaagt hem voort van de eene plaats naar de -andere. Eindelijk wordt de usurpator ingehaald bij Lyon en stoot zich -in zijn zwaard. - -Constantius, wiens hof (te Constantinopel en later te Milaan) wordt -geregeerd door ambtenaren van het paleis, vooral door een eunuch, -Eusebius, vermeerdert zijn familiemoorden door Gallus, zijn neef, uit -den weg te ruimen, die met zijn zuster Constantina, een menschelijke -furie, was gehuwd en dien hij als "Caesar" voor de provincie van het -verre Oosten had aangesteld. - -De broeder van Gallus, de toekomstige Keizer Julianus (van wien nog -vele geschriften over zijn) vertelt ons de schandelijke geschiedenis -van deze tragische gebeurtenis. Ook hij was door Constantius gevangen -gezet en redde ternauwernood het leven door de gunst van de Keizerin, -de schoone en beminnelijke Eusebia. Hij werd verbannen naar Athene, -maar door den invloed van Eusebia teruggeroepen naar Milaan, trouwde -met Helena, een andere zuster van Constantius, en ontving den titel -van "Caesar" en het bestuur over het Westen. Hoe er twist ontstond, -hoe Julianus door zijn soldaten tot Augustus werd uitgeroepen, hoe -Constantius kwam aanstormen van het verre Oosten om den usurpator te -straffen, hoe hij bij Tarsus stierf, zal later uitvoeriger verteld -worden, wanneer het karakter en de regeering van den Afvalligen Keizer -zal worden behandeld. - -Julianus regeerde slechts twintig maanden en was nog geen 32 jaar, toen -hij stierf. Hij bezweek aan een pijlwond in Perzië ten Oosten van den -Tigris, niet ver van de plaats waar nu Bagdad staat, toen zijn leger -(zooals vroeger in die streken het leger van de 10.000 Grieken) groot -gevaar liep vernietigd te worden. Het wordt meer door de staatsmans- -dan veldheerskunst van Jovianus gered, een officier van de Lijfgarde, -die (nadat Sallustius, de edele Prefect van de Oostelijke provincies, -voor de eer heeft bedankt) tot Keizer wordt uitgeroepen door de troepen -en een vernederenden vrede aanneemt van den Perzischen Koning Sapor, -wien hij vijf provincies en verscheidene steden afstaat. Nadat het -Keizerlijke leger vele manschappen in de rivieren en de woestijn van -Mesopotamië heeft verloren, bereikt het Antiochië, waar, zooals overal -op zijn terugtocht, groote verontwaardiging wordt opgewekt door den -afstand van de Oostelijke provincies. (Op de munten van Jovianus ziet -men hem met lauwerkransen, gevleugelde Victoriae en gevangenen aan -zijn voeten!) - -Gedurende zijn verblijf van zes weken te Antiochië en zijn geforceerden -marsch door Klein-Azië naar Constantinopel verspreidt Jovianus -proclamaties, die verdraagzaamheid aanraden jegens het paganisme, -maar het Christendom herstellen en ook den "Kerkvrede", terwijl hij -tevens den ouden Athanasius wederom op den patriarchalen troon van -Alexandria plaatst--een poging tot pacificatie die hem enthusiaste -toejuichingen bezorgt van de katholieke hierarchie, maar weldra gevolgd -wordt door nog meer verbitterde, broedermoordende twisten tusschen -de Christelijke sekten. Te Tarsus wordt het lijk van keizer Julianus -verbrand. Vandaar trekt Jovianus verder met de Christelijke vaan -(het Labarum) aan het hoofd van zijn leger; maar voordat hij Nicaea -bereikt, sterft hij plotseling--vergiftigd, misschien door paddestoelen -of door den damp van houtskool of van een pas gepleisterde kamer. - -In plaats van Jovianus wordt (nadat de prefect Sallustius nog eens -voor de eer bedankt had) Valentinianus gekozen, een flink officier van -Pannonische afkomst. Na zijn benoeming roept men van alle kanten dat -hij een collega moet kiezen. Hij belooft niets, maar een maand later, -na zijn aankomst te Constantinopel, vereert hij zijn broeder Valens, -die beschreven wordt als een zwakzinnige, dikke, gebrekkige man, -met den titel van Augustus. Derhalve wordt het Keizerrijk wederom -verdeeld (364); Valens wordt het Oosten toegewezen, van den Donau tot -Perzië; hij resideert voornamelijk te Antiochië; Valentinianus behoudt -Illyricum, Italië, Noord-Gallië en de andere westelijke provinciën -en kiest Milaan als zijn keizerlijke residentie. - -In 365 en 366 heeft plaats de aanslag van Procopius, een bloedverwant -van Julianus en een heiden, die zich meester wil maken van het -Oostelijke Keizerrijk. Hij neemt Constantinopel, wordt door de troepen -in Thracië en aan den Donau erkend en zijn generaals onderwerpen -Bithynië. De bange Valens, die nu te Caesarea is, wil afstand doen, -maar zijn ministers staan het niet toe. De bejaarde Sallustius wordt -wederom tot prefect van het Oosten gekozen en Procopius vlucht, -nadat hij bij Thyatira verslagen is, naar de Phrygische bergen, -maar wordt verraden en onthoofd. De laffe en zwakke Valens wordt dus -hersteld op den troon van het Oostelijke Keizerrijk. Hij wijdt zijn -grootste werkkracht aan het vervolgen van "Athanasische Katholieken" -(hij was zelf een Ariaan, gedoopt door den Ariaanschen patriarch -van Constantinopel). De oude Athanasius vlucht, misschien voor den -vijfden keer, uit Alexandrië; maar het volk grijpt naar de wapenen -en hersteld zijn patriarch, die kort daarna sterft (373). - -Valentinianus, lang en koninklijk van gestalte, verwierf eerst -eerbied en genegenheid en schijnt nuttige wetten te hebben gemaakt -(een van dezen beperkte de legaten aan de Kerk, die nu aan weelde -begon toe te geven). Hij schijnt ook in verscheidene steden Akademies -te hebben gesticht, zooals eeuwen geleden in Athene bestonden. Maar -hij regeerde nog niet lang of hij werd de slaaf van een onbedwingbare -wreedheid, die vele duizenden slachtoffers eischte, vooral in Rome en -Antiochië; de vonnissen waren meestal gebaseerd op beschuldiging van -tooverkunst. (Men zegt dat hij twee woeste berinnen hield, Innocentia -en Mica Aurea om de veroordeelden voor zijn oogen te verscheuren.) Zijn -cholerisch temperament was de onmiddellijke oorzaak van zijn dood, -want toen in 375 gezanten van de Quaden, een barbaarsche volkstam, -bij hem in zijn paleis te Trier kwamen, voer hij zoo heftig tegen -hen uit, dat hij een aderbreuk kreeg. - -Valentinianus I werd opgevolgd door zijn zoon Gratianus dien hij als -kind van negen jaar tot Augustus had benoemd en die nu zestien jaar -telde. Maar een deel van het leger was op de hand van zijn half-broeder -Valentinianus, een baby van vier jaar, en Gratianus neemt hem goedig -als collega aan, onder regentschap van de moeder van het kind, -Justina; hij geeft hem de provincie Italië en wijst hem Milaan als -residentie aan. - -Omstreeks dezen tijd had de zwakzinnige Oostelijke Keizer, Valens, -de oom van de jeugdige bestuurders van het Westen, een groote -menigte West-Goten, die over den Donau waren gedreven door de Hunnen, -toegestaan zich te vestigen in Moesië en Thracië. Deze West-Goten, door -een afschuwelijken hongersnood geteisterd en ellendig behandeld door de -keizerlijke ambtenaren, stonden op en begonnen het land te verwoesten; -Valens valt hen aan. Niet ver van Hadrianopolis wordt slag geleverd -en ongeveer 40.000 man worden neergehouwen, een ramp te vergelijken -met die van Cannae. Valens verdween in het felst van den strijd en is -nooit meer gezien. Het gerucht liep, dat een hut waarin hij met zijn -gevolg was gevlucht, door de Goten in brand was gestoken en dat allen -in de vlammen waren omgekomen. Gratianus (378) kiest nu tot Keizer van -het Oosten den generaal Theodosius, van Spaansche afkomst. Hij zelf, -een vriendelijke en sportlievende jongeling van negentien jaar, die -opgegroeid was onder den zachten invloed van den dichter Ausonius, -wekte de verachting van zijn soldaten op door zijn tijd te gebruiken -met jagen op zijn uitgestrekte jachterreinen in Gallië, in Scythisch -kostuum, omgeven door Scythische meisjes en gunstelingen. Weldra wordt -er een opstand in Brittannië verwekt door Maximus, een Romeinschen -balling, die een edelvrouw van Carnarvon had gehuwd. Met een groot -leger (later sprak men van de emigratie van een belangrijk deel der -Britsche natie, zegt Gibbon) valt hij Gratianus aan, die naar Lyon -vlucht, waar hij wordt gevangen genomen en gedood (383). Maximus -proclameert zichzelf tot Augustus. Gedurende vier jaar is hij de facto -Keizer van het Westen ten noorden van de Alpen en als zoodanig door -Theodosius erkend; maar weldra dringt hij Italië binnen, en verjaagt -Justina met haar zoon, Valentinianus II, nu een jongen van vijftien -jaar, van Milaan naar Aquileia, en van Aquileia naar Constantinopel. - -Theodosius, de keizer van het Oosten, ontvangt de vluchtelingen, -en wordt verliefd op Galla, de zuster van den jongen keizer van -het Westen. Nadat hij haar getrouwd heeft, voert hij oorlog tegen -Maximus, dien hij verslaat en doodt, herstelt Valentinianus II op zijn -troon (388) en brengt drie jaren in Rome en Milaan door. Gedurende -dit verblijf te Milaan werd Theodosius, die als vurig katholiek -en verdelger van het Arianisme in de bijzondere gunst stond van -St. Ambrosius, naar men zegt door den aartsbisschop uit de kathedraal -van Milaan geweerd, totdat hij openlijk boete had gedaan voor het -bloedbad van de argelooze burgers van Thessalonica, dat hij bij een -oploop had geduld. - -Ongeveer twee jaren later (392), niet lang na Theodosius' terugkeer -te Constantinopel, werd de jonge Valentinianus vermoord te Vienne -in Gallië, waarschijnlijk door een Frankisch generaal, Arbogast. Zoo -bleef Theodosius als eenige wettig keizer over. Arbogast trad op als -dictator en koos als keizer van het Westen een rhetor, Eugenius. Het -duurde twee jaren, voordat Theodosius tegen dezen tweeden usurpator -een veldtocht waagde, dien hij met groote inspanningen gevaar versloeg -bij den Frigidus (Koude rivier), bij Aquileia. Arbogast stortte zich -in zijn zwaard en Theodosius, bevrijd van alle mededingers was nu, -zoowel in werkelijkheid als in naam, de opperheerscher van het -Romeinsche Keizerrijk. - -Maar zijn leven wordt bedreigd door waterzucht, veroorzaakt door zijn -weelderige levenswijs; hij benoemt dus twee opvolgers, den eerste in -het Oosten, den tweede in het Westen, roept den jongste, Honorius, een -jongen van tien jaar, naar Milaan (395) om den schepter over het Westen -uit zijn stervende handen te ontvangen en vertrouwt de voogdij over den -jongen toe aan den bevelhebber van zijn leger, Stilicho. Het Oostelijke -Rijk werd toegewezen aan Arcadius, een zwakken jongeling van achttien -jaar, kwaadaardig en hebzuchtig van karakter, en als zijn regent -werd door Theodosius gekozen de eerste minister van Staat, Rufinus, -een hatelijke Galliër van obscure afkomst. Deze verdeeling van het -Rijk blijft bestaan, met uitzondering van twee jaren na den dood van -Honorius. Voortaan zal dus Italië voornamelijk onze aandacht vragen. - -Honorius, die achtentwintig jaar regeerde, stond intellectueel -zoo laag, werd beheerscht door zoo teugellooze hartstochten en -onnatuurlijke neigingen, dat men hem met recht van krankzinnigheid -kan verdenken. Toch vonden er gedurende zijn regeering gebeurtenissen -plaats, die hoogst belangrijk waren voor de toekomst van Italië. - -De hoofdrol in het nu volgende drama speelt Stilicho, de reeds -genoemde Vandaal, eerst voogd en later schoonvader van Honorius, -in de litteratuur bekend als de held in de gedichten van Claudianus, -den laatste van de klassieke Latijnsche dichters. In 395 gelukt het -hem zijn mededinger Rufinus te laten vermoorden door Gotische soldaten -en gedurende ongeveer dertien jaar is hij inderdaad de heerscher over -beide Keizerrijken. - -In 402, nadat hij Honorius, die in grooten angst Milaan had verlaten -bij het binnendringen van de West-Goten onder Alarik en de Vandalen -onder Radegast, had bevrijd, overreedde Stilicho hem om den zetel -van de regeering over te brengen naar Ravenna; die stad bleef voor -vele jaren de hoofdstad van Italië. - -Stilicho verslaat Alarik bij Turijn en daarna bij Verona; ten slotte -(405) neemt hij Radegast gevangen en doodt hem; deze was met een -geweldig leger van Vandalen en andere barbaren uit Rhaetia gekomen -en belegerde Florence. Maar om deze indringers het hoofd te bieden -trekt Stilicho legioenen van den Rijn weg, waardoor hij in Gallië een -stortvloed van woeste Vandalen en andere Germaansche stammen binnen -laat, die zeventien provincies verwoesten. Ook aan Brittannië onttrekt -hij troepen en weldra komt de Romeinsche heerschappij hier tot een -einde, zoodat de Britten, aldus overgelaten aan de plunderingen van -de Picten en Scoten, de "Engelsche" zeeroovers te hulp roepen--welke -hulp ongeveer veertig jaar later kwam met Hengist en Horsa! - -In 407, een van de laatste jaren van de Romeinsche occupatie, wordt -een gewoon soldaat, Constantijn, door de soldateska in Brittannië tot -de waardigheid van Keizer verheven en gedurende eenigen tijd joeg hij -Honorius schrik aan door zijn veroveringen uit te breiden over Gallië -en Spanje, van den muur van Antoninus tot de zuilen van Hercules. - -De populariteit en de invloed van Stilicho lijdt door deze -gebeurtenissen. Hij wordt aangeklaagd van verraad en in 408 te -Ravenna, waar hij in een kerk gevlucht was, vermoord, misschien -op bevel van Honorius. De dood van Stilicho opent de sluizen voor -de West-Goten. Dertig duizend Goten, tot nog toe in dienst van -Stilicho en het Keizerrijk, voegen zich bij Alarik, die, nadat hij -de haven van Ostia heeft genomen, driemaal Rome heeft geblokkeerd -en door hongersnood tot afschuwelijke daden heeft gebracht, Rome -binnentrekt in 410--de eerste keer, dat de stad werd betreden door -een buitenlandschen vijand sinds de inneming door de Galliërs in -390 vóór Christus. Alarik bleef slechts drie of misschien zes dagen -in Rome, waar blijkbaar minder gemoord en geplunderd is, dan men had -verwacht. Daarna marcheerde hij Zuidwaarts, misschien met de bedoeling -Sicilië aan te vallen, maar stierf te Cosenza en werd, naar men zegt, -onder het water van de Busento begraven; de bedding werd eenigen tijd -verlegd om een graf en een monument te bouwen. - -De terugtocht van de West-Goten uit Italië onder Athaulf (Adolf), de -stichting van hun rijk in Zuid-Gallië, en de merkwaardige lotgevallen -van de prinses Galla Placidia, die Alarik in Rome gevangen nam, -zullen in het vijfde hoofdstuk uitvoeriger beschreven worden. - -In dit verband is het voldoende te zeggen dat deze dochter van Keizer -Theodosius den Groote naar Gallië werd gevoerd door Athaulf, die kort -na zijn huwelijk met haar stierf. Zij wordt door haar halfbroeder -Honorius vrijgekocht voor 600.000 maat koren en op haar terugkeer naar -Italië trouwt zij met Constantius, die den titel Augustus van Honorius -ontvangt, maar reeds in 421 sterft. Daarna geraakt zij in twist met -Honorius en loopt weg met haar zoon, die nauwelijks vier jaar oud is, -naar Constantinopel. Daar was nu Theodosius II, haar neef, Keizer. Hij -was Arcadius opgevolgd, toen hij een kind van zeven jaar was, en was -tot nog toe onder het regentschap van zijn zuster Pulcheria geweest, -die nog langen tijd, zelfs gedurende zijn geheele regeering (vooral -nadat zijn gemalin Eudocia zich naar Palestina had teruggetrokken) -in waarheid de heerscheres van het Oostelijk Rijk was, en na zijn -dood in 450 als Keizerin werd erkend, maar gedwongen werd of verlof -kreeg tot Keizerlijk gemaal een handigen oud-soldaat en senator, -Marcianus te nemen. - -Doch om terug te keeren tot Placidia en haar zoontje: zij worden -vriendelijk opgenomen door Pulcheria en Theodosius en een paar maanden -later, na den dood van Honorius, wordt de titel "Augustus van het -Westen" gegeven aan den jongen Valentinianus, die nu ongeveer zes jaar -is, en onder regentschap van zijn moeder staat. Het geheele Romeinsche -Rijk bevindt zich nu feitelijk onder het bestuur van twee vrouwen, -van welke de eene (Placidia) ongeveer vijftien jaar (425-'40) en de -andere (Pulcheria) ongeveer veertig jaar de teugels van het bewind -in handen houdt. - -De lange regeering van Valentinianus III (425-'55) is bekend door -twee zeer belangrijke invallen--van de Hunnen en van de Vandalen. - -Aan zijn hof, of liever aan dat van zijn moeder Placidia, te Ravenna, -heeft de rivaliteit van twee aanzienlijke generaals, Aëtius en -Bonifacius, grooten invloed op den loop der gebeurtenissen. - -Bonifacius, een trouwe steun van Placidia in de dagen van haar -ballingschap, had het bestuur over de provincie Afrika gekregen, -waar hij een groot vriend was geworden van St. Augustinus. Aëtius -had een usurpator, die door Theodosius te Ravenna overwonnen was, -gesteund en zelfs een groot leger van Hunnen opgeroepen om den opstand -kracht bij te zetten, doch hij was verstandig genoeg om de gunst van -Placidia te zoeken, wier voornaamste raadsman hij werd aan het hof te -Ravenna. Door de kuiperijen van Aëtius werd Bonifacius teruggeroepen -van zijn commando in Afrika; maar hij gehoorzaamde niet en men zegt -dat hij in een opwelling van verontwaardiging de Vandalen naar Afrika -riep. In 429 stak hun koning Gaiserik (Genserik) van Spanje over met -een groot leger en trots den wanhopigen tegenstand van Bonifacius, -die te laat berouw had van zijn dwaling (als hij die ooit heeft begaan) -verwoesten zij het gansche land en nemen Hippo na een lange belegering -in, gedurende welke St. Augustinus, die met Bonifacius in de belegerde -stad was, stierf. Bonifacius ontsnapt en keert terug naar Ravenna, -waar hij duelleert (of misschien een slag levert) met Aëtius en aan -zijn wonden sterft (432). Aëtius wordt daarna--volgens sommigen--door -Placidia tot rebel verklaard; hij vlucht naar zijn vrienden, de Hunnen, -en voert wederom een geweldig leger van deze barbaren naar Ravenna om -schrik aan te jagen. Onderwijl verwoesten Gaiserik en zijn Vandalen -Afrika te vuur en te zwaard. In 439 nemen zij Carthago en kort daarna -vallen zij Sicilië aan en plunderen het; Placidia wordt gedwongen een -verdrag te teekenen, waarbij zij hun de veroverde provincies afstaat en -zich aldus een tijdperk van vrede verzekert. In 450 sterft Placidia, -die sinds tien jaar van haar regentschap afstand had gedaan, te Rome, -ofschoon haar graftombe te Ravenna is. - -De periode 450-452 is gedenkwaardig wegens den schrik, door Attila den -Hun, den geesel Gods veroorzaakt, die als een bliksemstraal neerschiet -op het Westelijke Rijk, maar verslagen wordt of ten minste beteugeld -door Aëtius en zijn bondgenooten, de West-Goten, in den grooten slag -bij Châlons--een slag, die over het lot van Europa besliste en verdient -vermeld te worden naast den slag bij Salamis, Himera of Tours. Toen -stort Attila zich, razend, op Italië en verovert vele steden, waaronder -Padua en Aquileia. (De vluchtelingen van deze en andere plaatsen -vestigen zich te Grado, op de lagunen en de lidi, waar Venetië later -verrijst). Aan den zuidelijken oever van den Lacus Benácus (Lago di -Garda) ontmoet Attila nu een gezantschap van Rome, aan welks hoofd -Paus Leo de Groote staat. Wat er gezegd is of wat er gebeurde om -zulk een wonder te veroorzaken, is onbekend, maar het staat vast, -dat na dit onderhoud de woeste Hunnenkoning met zijn leger wegtrok; -en kort daarna sterft hij plotseling--misschien aan haemorrhagie. - -Valentinianus III had Aëtius zijn dochter beloofd, maar na Attila's -dood krijgt hij meer zelfvertrouwen en toen Aëtius te zeer op zijn -belofte aandrong, vermoordt hij hem in een vlaag van woede. - -Het volgend jaar (455) wordt Valentinianus zelf, terwijl hij de -athletische spelen te Rome bijwoonde, door twee soldaten gedood, uit -wraak over den moord op Aëtius, of, misschien om een andere reden, -zooals wij zullen zien. Dus is de dynastie van Theodosius uitgeroeid -(want Pulcheria was twee jaar tevoren te Constantinopel gestorven) -en wij kunnen dit jaar 455, dat verwoesting en ellende over Rome -bracht, terecht beschouwen als het einde van het West- d.w.z. van het -oude-Romeinsche Rijk; want, ofschoon in de volgende een en twintig -jaren niet minder dan negen zoogenaamde Keizers verrezen en vielen -in Rome, zijn deze slechts schimmen in de groote processie van -Augusteïsche monarchen--poppen van barbaarsche vorsten of generaals. - -De moord op Valentinianus was misschien een wraakneming, niet alleen -voor den dood van Aëtius, maar ook voor een beleediging, die de -Keizer de vrouw van een Romeinsch senator, Petronius Maximus had -aangedaan. Hoe dat ook zij, Maximus werd nu benoemd tot Keizer, en hij -tracht de jonge weduwe van den vermoorden Valentinianus te dwingen met -hem te trouwen, wat een zonderlinge methode schijnt om de beleediging, -zijn eigen vrouw aangedaan, te wreken. Maar Eudoxia, dochter van -den vroegeren Keizer Theodosius II, verontwaardigd over het voorstel -van den moordenaar van haar gemaal roept den Koning der Vandalen naar -Rome. Doch misschien had zij nauwelijks tijd om dat te doen--want haar -gemaal was gedood in het begin van 455 en in Juni waren Gaiserik en -zijn Vandalen bij den mond van den Tiber. Eenige dagen later trekken -zij Rome binnen, waar de nieuwe Keizer gesteenigd en gedood wordt bij -een oploop, toen hij trachtte uit de stad te vluchten; een Bourgondisch -soldaat eischte de eer van de eerste wond op. De plundering van Rome -zal later beschreven worden; hier is het voldoende er bij te voegen, -dat, toen Gaiserik naar Sicilië en Afrika terugkeerde, hij met den -ontzaglijken buit (waaronder de schatten van den tempel van Jeruzalem) -ook als gevangene de Keizerin meevoerde, die, naar men zegt, hem naar -Italië had geroepen, alsmede haar twee dochters, van welke er een -(Eudocia) met zijn zoon, de Vandalen-Koning Hunnerik trouwde. - -Rome is gedurende eenige maanden verlamd door deze ramp. Ten slotte -nam de Koning der West-Goten, Theoderik II, wiens vader was gesneuveld -in den slag bij Châlons, het op zich in de vergadering te Arles van de -hoofden der Romeinen en Goten van Gallië, den aanvoerder van het leger -in Gallië, Avitus, geboortig uit Auvergne, als Keizer te kiezen. De -senaat en het volk van Italië, ofschoon onwillig, nemen hem aan en zijn -verkiezing wordt bekrachtigd door den Keizer van het Oosten, Marcianus. - -Maar de regeering van Avitus duurde kort. Zijn voornaamste bevelhebber, -Ricimer, een barbaar--zijn moeder was een West-Gotische prinses en zijn -vader was van Sueefschen adel--brengt de Vandalen een verpletterende -nederlaag toe bij Corsica en na aldus populariteit verworven te hebben, -neemt hij de teugels van het bewind in handen en speelt in de volgende -zestien jaar de rol van Keizer-fabrikant. Eerst zet hij Avitus af, die -bij zijn poging tot ontvluchten te Placentia wordt gegrepen en een lot -ondergaat, dat later verscheidene andere grooten overkwam: hij wordt -gedwongen de tonsuur aan te nemen en er wordt een bisschop van hem -gemaakt! Na een interregnum kiest Ricimer tot Keizer Marjorianus, een -dapper en energiek soldaat; maar zijn vloot van 300 schepen wordt door -Gaiserik bij de kust van Spanje vernield--en op zijn terugkeer wordt -hij door soldaten van Ricimer gedood--of hij doet afstand en sterft. - -Daarop volgt een andere pop, Libius Severus, gedurende wiens -regeering (461-65), Ricimer de leiding heeft. Maar wegens de groote -machtsuitbreiding van de Vandalen ter zee wordt Ricimer genoodzaakt, -na den dood van Severus en een interregnum van achttien maanden, -de hulp in te roepen van den Keizer van het Oosten, Leo I, "den -Thraciër", ook de marionet van een barbaarsch generaal, Aspar, die te -Constantinopel dezelfde rol speelt als Ricimer. Leo stelt Anthemius -voor, die door Ricimer wordt geaccepteerd en hij neemt Anthemius' -dochter tot gemalin (467). Een groote expeditie van meer dan 1000 -schepen wordt nu door Leo en Anthemius uitgezonden om de Vandalen -te verpletteren, maar deze mislukt en Gaiserik wordt almachtig -in de Middellandsche Zee, bezet Sardinië en Sicilië en plundert -ongehinderd de kusten van Italië. Anthemius was al te populair -geworden. Ricimer verzamelt dus een geweldige macht, belegert en -plundert Rome, vermoordt zijn schoonvader en kiest tot Keizer een -Romeinsch edelman, Olybrius, die Placidia had getrouwd, de vroeger -vermelde dochter van Valentinianus. Een paar weken na den moord op -Anthemius sterft de Keizer-fabrikant aan haemorrhagie en twee maanden -later sterft Olybrius (472). - -Na den dood van Ricimer neemt zijn neef Gundobald, een Bourgondisch -vorst, zijn plaats in en laat te Ravenna als Keizer een kapitein van -de Garde van het Keizerlijke Huis (Comes Domesticorum) uitroepen, -Glycerius. Maar de Keizerin Verina te Constantinopel, steeds geneigd -om zich overal in te mengen, trekt voordeel van de ziekte van haar -gemaal, Leo den Thraciër, en benoemt tot Keizer van het Westen een -van haar verwanten, Julius Nepos. Als deze in Italië komt, trekt -Gundobald zich terug naar Bourgondië en Glycerius, die uit Rome is -gevlucht, stemt erin toe als bisschop van Salona in Dalmatië gewijd -te worden; voor een onttroonden Keizer was het in deze tijden een -geluk, wanneer hij tonsuur of een bisschopswijding mocht kiezen in -plaats van het uitsnijden van zijn tong of het uitbranden van zijn -oogen door middel van een bekken roodgloeiend metaal (een procédé, -dat men in het Italiaansch abbacinamento noemt). - -Maar nu breekt onder de Gotische troepen in Rome muiterij -uit. Aangevoerd door hun generaal, Orestes, trekken zij tegen Ravenna -op. Nepos vlucht en bereikt Salona, waar hij zijn vroegeren mededinger, -den ex-Keizer-Bisschop Glycerius ontmoet. Hier aanvaardt hij het -bestuur over Dalmatië en regeert nog jaren lang, door het hof van -Constantinopel als Keizer erkend. - -Orestes, de derde van deze "Keizer-makers", was waarschijnlijk -een Romeinsch patriciër, ofschoon hij in Illyrië geboren was. Hij -had in het leger van Attila gediend en was door dezen als gezant -naar Constantinopel gezonden, misschien met Edeco, den vader van -Odovacar. Hij zelf was een Romein, gehuwd met een vrouw van Romeinschen -adel en daarom waagde hij waarschijnlijk, wat zelfs Ricimer niet -zou gewaagd hebben--hij proclameerde zijn eigen zoon tot Keizer. De -naam van den jongeling verbindt de namen van den eersten Koning en den -eersten Keizer van Rome. Hij is algemeen bekend als Romulus Augustulus, -ofschoon het kleineerende of geaffecteerde diminutief niet op zijn -munten voorkomt. - -Men zou verwachten dat het Romeinsche bloed en de Romeinsche -sympathiën van den jongen Keizer en van Orestes zelf hun regeering -sterk zou maken. Maar juist dit feit schijnt hun val veroorzaakt te -hebben. Stilicho en de andere barbaren waren ten val gebracht door den -haat van de Romeinen, d.w.z. van de oorspronkelijke Italianen; Orestes -valt, omdat hij den eisch van zijn barbaarsche troepen, geweldig door -hun aantal en invloed, niet inwilligt. Hun eisch was dat een derde -van het land aan hen zou gegeven worden--dit beteekende, dat voortaan -een uitgestrekt deel van Italië door barbaren zou worden bewoond. - -Hierop breekt muiterij uit onder aanvoering van Odovacar (Odoacer); -deze was een officier van de Herulische troepen en waarschijnlijk de -zoon van Edeco, die, zooals gezegd is, door Attila als gezant naar -het Byzantijnsche hof van Theodosius II was gezonden. Orestes vlucht -naar Ticinum (Pavia), dat genomen en geplunderd wordt. Hij ontsnapt -naar Placentia (Piacenza), maar wordt ingehaald en gedood. - -Het leven van Augustulus, die een schuilplaats in Ravenna had gezocht, -wordt door Odovacar gespaard. Wat met hem gebeurde is reeds verhaald -in de voorrede en een meer volledige beschrijving van de plaats -waar hij als gevangene vertoefde, zal elders gevonden worden. Den -val van Augustulus in 476 kan men beschouwen als het einde van het -West-Romeinsche Keizerrijk, d.w.z. het oude Imperium Romanum. - - - - - - - -HOOFDSTUK I. - -WAAROM HET KEIZERRIJK GEVALLEN IS. - - -Het onderwerp van dit werk wordt in vijf deelen gesplitst. Het eerste -loopt tot den val van het West-Romeinsche Rijk tot het jaar 479 waarin -Romulus Augustulus onttroond werd en de titel Imperator Romanus, die -met eenige onderbreking en dikwijls zonder eenige wettige aanspraak -door ongeveer zeventig opvolgers van den grooten Augustus is gevoerd, -uit Italië verdween; de talrijke usurpatoren laten we hier buiten -beschouwing. - -Maar wanneer wij spreken over den val van het West-Romeinsche -Rijk, moet in herinnering gebracht worden, dat in het jaar 467 het -Westersche Rijk, dat in den tijd van Constantijn de halve Romeinsche -wereld omvatte--n.l. de zes uitgestrekte "diocesen" Brittania, -de twee Galliae, Hispania, Italia en Noord-West-Afrika--niet -meer bestond. Brittannië was in de macht van de Picten, Scoten en -Angelsaksen, de vijftien provincies van Gallië waren verdeeld in -onafhankelijke koninkrijken van Franken, West-Goten, Bourgondiërs en -Alemannen, Spanje werd bestuurd door West-Goten en Sueven, Afrika, -Sicilië en Sardinië waren in de macht van den Vandaal Gaiserik. Toen -dus Odovacar Augustulus onttroonde bestond het Westersche Rijk slechts -uit Italië met de provincies Noricum en Rhaetia in het noorden; hierbij -mogen wij misschien voegen die streek van Dalmatië, aan de Oost-kust -van de Adriatische Zee, waarheen een verdreven Romeinsche Keizer, -Nepos, zich had teruggetrokken en waar hij in zijn klein imperium -in imperio gesteund werd door de regeerende macht te Constantinopel, -Keizerin Verina. - -De onttroning van Augustulus mag dus beschouwd worden als de -vernietiging van den naam van datgene, dat in werkelijkheid niet meer -bestond--het machtige Keizerrijk, waar Rome het centrum van was en dat -in de dagen van Trajanus (c. 100) zich uitstrekte van de Kaspische -zee tot den Atlantischen oceaan, van de Libysche woestijn tot de -hooglanden van Caledonië en ook nog een groote provincie omvatte, -Dacië, aan de andere zijde van den Donau, ofschoon Augustus, een eeuw -vroeger, wijselijk die rivier als de noord-oostelijke grens van het -Imperium Romanum had aangenomen. - -En van die kant kwamen de moeilijkheden. Trajanus' annexatie van Dacië -(de streek tusschen de Theiss en de Pruth) schiep een kunstmatige -grens van groote uitgestrektheid, die onverdedigbaar bleek tegen -de ontelbare horden van barbaren, voortdurend opgedrongen naar het -Westen en het Zuiden door nieuwe golven van vijandelijke volkeren -uit het verre Oosten. Keizer Aurelianus (c. 272) vond het noodig -die provincie aan de West-Goten over te geven op voorwaarde dat -zij den Donau niet zouden oversteken. Aldus kocht hij een precairen -wapenstilstand van ongeveer honderd jaar, onderbroken door ettelijke -veldtochten in den tijd van Constantijn, die eens de barbaren een -verpletterende nederlaag en een verlies van 100.000 man, naar men -zegt, toebracht. Omstreeks 370 werden deze Dacische West-Goten (zie -p. 7) door de naderende Hunnen over den Donau gedreven en kregen -toestemming zich in Thracië te vestigen; maar kort daarna stonden -zij op en versloegen het keizerlijke leger in een grooten slag bij -Hadrianopolis, in welken slag de Keizer, Valens, verdween. - -Dit was het begin van die invallen der barbaren, die de onmiddellijke -oorzaak waren van den val van Rome en die zulk een belangrijke rol -spelen in de vroegste geschiedenis van middeleeuwsch Italië. In -een ander hoofdstuk zal over den oorsprong en het karakter van deze -noordelijke en oostelijke stammen gesproken worden. Hier zal gewezen -worden op zekere eigenaardigheden van het latere Romeinsche Keizerrijk, -welke zijn ontbinding schijnen verhaast te hebben. - -Een wereldrijk, zooals de droom van Alexander was en zooals Rome -eenmaal scheen te zullen verwezenlijken, zal altijd een gebouw zijn, -veroordeeld om in te storten onder zijn eigen overweldigende massa. Het -is waar, dat de Romeinen, als wij Germanië uitzonderen, feitelijk -de heerschers der aarde waren--terrarum domini--gedurende ongeveer -vijf eeuwen, van de verwoesting van Carthago in 146 v. Chr. tot den -slag bij Hadrianopolis in 378 n. Chr.; maar hoe lang is het Colosseum -blijven staan na den val van Rome? - -De droom van een permanente wereld-heerschappij kan misschien eens -verwerkelijkt worden in den vorm van een federatie van de groote -mogendheden en een parlement der Menschheid, maar vrijheid en -zelfbestuur gepaard met vrijwillige onderwerping aan een centrale -regeering in aangelegenheden van gemeenschappelijk belang moeten -ongetwijfeld de essentieele eigenschappen zijn van elk dergelijk -systeem; en die eigenschappen waren klaarblijkelijk afwezig in het -Romeinsche Keizerrijk. Het geheele stelsel, opgebouwd uit vele en -verschillende rassen, werd slechts bijeengehouden door het militaire -en administratieve gezag van een enkele stad en bestond voornamelijk -ten behoeve van die eene stad, in wier schatkamers voortdurend van alle -streken van de bekende wereld schattingen en belastingen en oorlogsbuit -stroomden. Hierheen voerden Rome's zegevierende generaals uit drie -wereldeelen hun ontelbare gevangenen om hun triumf op te luisteren -en de staatskas of de beurzen van hun overwinnaars te vullen met de -opbrengst van hun losprijs of verkoop als slaven; want het sociale -systeem van het Romeinsche Keizerrijk was voornamelijk gebouwd op -de gevaarlijke basis van slavernij [3]. Gibbon verzekert dat in -den tijd van Keizer Claudius de bevolking van het Keizerrijk steeg -tot ongeveer 120 millioen, van welke ongeveer zestig millioen slaven -waren; en tijdens de regeering van Diocletianus stamde, volgens Bryce, -twee derde van de geheele bevolking van het rijk van slaven af. - -De buit en schattingen van vreemde landen en de aanvoer van -ontelbare slaven droeg meer en meer bij tot het verdwijnen van den -middenstand en terwijl de Romeinsche en provinciale ambtenaren, de -groot-grondbezitters, en zij, die de legers aanwierven, zich aldus -verrijkten, ontstond er een enorme massa van slaven op de uitgestrekte -landgoederen in Italië en een straatarm gepeupel in de stad, dat -steeds afhankelijker werd van de rijkere klasse, steeds hopeloozer -verstrikt in de klauwen van woekeraars, steeds heftiger begeerend -op te staan tegen hun onderdrukkers, die maar al te goed wisten hoe -zij hen rustig konden houden door rijkelijke brooduitdeelingen en -circus-spelen. Aan het hoofd van dit sociale systeem stond een monarch, -bekleed met bijna absolute macht, omringd door een dichte phalanx van -grondbezitters en ambtenaren, en in het bezit van een groot leger, -dat hem onmiddellijk ten dienste stond. - -En de aard van dit leger bracht nog een ander gevaar voor het -Keizerrijk mee. In den tijd van de oude monarchie en de oude republiek -vormde de geheele manlijke bevolking den "exercitus" en bijna iedere -volwassen burger was soldaat. Ook later, toen bij Cannae werd gestreden -en Carthago werd verwoest, en ook in de dagen van Caesar, was het -leger uitsluitend gevormd uit Romeinsche burgers--van Rome zelf of -haar bondgenooten--uit burgers, die Italiaanschen grond bezaten -en bebouwden, die deel uitmaakten van de groote vergaderingen, -die wetten gaven aan de Romeinsche wereld en die van hun ploeg of -werkplaats konden worden geroepen om voor Rome te sterven of haar -leger ter overwinning te voeren. - -Toen de grenzen van het rijk zich uitbreidden, werd het steeds -moeilijker recruten te vinden. Door Marius werd de heffe van het -Romeinsche volk en van de bondgenooten als huurlingen geworven; -door Marcus Aurelius werd het privilege om te dienen uitgebreid -tot de vrije bevolking van de gansche Romeinsche wereld; weldra -werden slaven toegelaten, en ten slotte barbaren en deze vormden -binnenkort het grootste gedeelte van de staande legers, die Rome -moest onderhouden, en op welke zij moest vertrouwen om haar gezag in -de afgelegen provincies van drie werelddeelen te handhaven. - -Om deze groote legers soldij te betalen stegen voortdurend de -belastingen, totdat de druk bijna ondragelijk werd en het eenige -bedrijf van de regeering was geld af te persen. - -Ten slotte, een van de voornaamste oorzaken, die bijdroeg tot de -ontbinding van het Keizerrijk, was de wonderbaarlijke groei en -eindelijke triomf van het Christendom, welks diep-wortelende en -levenskrachtige beginselen niet alleen het paganisme als erkenden -godsdienst omverwierpen, maar ook de grondvesten, waarop het gansche -sociale systeem, men zou kunnen zeggen, de geheele materieele en -intellectueele beschaving van de Romeinsche wereld gebouwd was. In zijn -omvangrijk werk "de Civitate Dei" gaf St. Augustinus zonder twijfel -de gevoelens van de Christenen weer, toen hij met ontzag sprak over -de plundering van Rome door Alarik als een uiting van Gods wraak op de -heidenen, die nog steeds op hun godenbeelden vertrouwden. En hij sprak -niet alleen met ontzag, doch bijna met verrukking; en inderdaad was, -zooals in de dagen van Noach, een zondvloed zeer gewenscht. Niet alleen -hingen zoowel de boeren als de hooggeboren senatoren hardnekkig aan -het oude bijgeloof en de oude vereering van i dei falsi e bugiardi nog -lang na Julianus den Afvallige en zelfs ten tijde van St. Benedictus, -maar het zedelijk en godsdienstig gevoel was gedaald, ondanks het -voorbeeld van menig edel karakter en de welgemeende, maar slecht -gerichte pogingen van het Stoïcisme, zelfs het Stoïcisme van Epictetus -en Marcus Aurelius, tot een peil, dat slechts kon verhoogd worden door -die nieuwe orde van zaken, die niet alleen door Joodsche profeten, -maar misschien zelfs door de Sibylle en Vergilius was voorspeld -(Ecloga IV. 5.) En ongetwijfeld verlangden velen, met Vergilius, -zelfs al voorzagen zij niet vaag de komst van een nieuwe eeuw, naar -een beteren toestand der dingen. Dit kan men duidelijk bemerken bij -Tacitus, die in zijn Germania met geestdrift de edele trekken in het -karakter der Germanen beschrijft en een voorgevoel schijnt te hebben -van den komenden val van het Imperium. - -En hoe verschrikkelijk de rampen door de invallen over Italië gebracht, -ook waren, sommige van de barbaarsche indringers waren toch van edele -en krachtige afkomst en ofschoon zij waarschijnlijk op de toekomstige -Italianen niet zoo grooten invloed hebben gehad, als weleens is -aangenomen, daar zij meestal uit een aantal krijgers en ambtenaren -bestonden, klein in vergelijking van de inlandsche bevolking, brachten -zij toch nieuw bloed en nieuwe energie, en legden de grondvesten van -een nieuwe orde der dingen, de fundamenten van de sociale, artistieke, -intellectueele en religieuze beschaving van modern Europa, terwijl -het Oost-Romeinsche Rijk, ofschoon zijn bestaan nog ongeveer duizend -jaar duurde, steeds meer degenereerde en eindelijk een prooi van de -Turken werd. - -Het is waar, dat, voor deze nieuwe orde der dingen van kracht werd, -Italië donkere tijden moest doormaken, in vergelijking van welke -de tijd van Hadrianus en de Antonini, zelfs de tijd van Juvenalis, -verlicht en humaan was; en het is waar, dat de strijd tusschen -de verschillende sekten van den nieuwen godsdienst in hevigheid en -venijnigheid alles van dien aard uit klassieke tijden overtrof en dat -de vervolgingen van Christenen door Christenen afschuwelijker bleken -dan het lijden van alle martelaren van Nero tot Diocletianus. Maar -misschien is het voor het bereiken van een hooger trap van evolutie -altijd noodzakelijk tijdelijk weder tot een lager af te dalen. - - - - - - - -HOOFDSTUK II. - -DE BARBAREN. - - -De indringers van Italië zijn vele geweest. In dit werk zullen wij, -naast minder belangrijke stammen, ontmoeten Goten, Hunnen, Vandalen, -Lombarden, Franken, Saracenen, Noormannen, Franschen, Spanjaarden en -bovendien de Byzantijnen van het Oost-Romeinsche rijk en de Germanen -van het Heilige Roomsche Rijk. In het eerste deel zullen wij ons -beperken tot de eerste drie van deze overweldigers en in dit hoofdstuk -zullen eenige inlichtingen over hen gegeven worden. - -In de vroegste tijden werd Midden-Europa bezet door Arische stammen, -die waarschijnlijk van het oosten kwamen, uit het noorden van Indië -en uit landen aan de andere zijde van de Wolga en den Oeral. Ongeveer -1500 jaar v. chr. stroomden de Achaeërs van het noorden Griekenland -binnen. Zij werden gevolgd door de Doriërs, een ander Arisch volk uit -Midden-Europa en ongeveer drie eeuwen later vernemen wij dat geheel -Asia Minor overweldigd wordt door Kimmeriers, een volk van Oostersche -afkomst, die hun naam hebben gegeven aan de Krim en misschien tot -dezelfden stam behoorden als de Kelten of Galliërs, die Rome in 390 -v. Chr. innamen en die reeds vroeg het noorden van Italië bezetten -(Gallia Cisalpina of Togata). Deze Kelten of Galliërs waren ook nauw -verwant aan de Kimbren, wier ontzaglijke horden Gallië en Spanje -in het begin van de tweede eeuw v. Chr. overstroomden en eindelijk -door Marius in den grooten slag bij Vercelli werden verslagen -(101 v. Chr.). Met de Kimbren waren de Teutonen verbonden, een -Germaansch volk, dat eveneens door Marius werd overwonnen bij Aquae -Sextiae (Aix) in Gallië. Het zuiden van Gallië werd toen Romeinsche -provincie (vandaar de naam Provence) en Julius Caesar onderwierp het -overige Gallië, dat te zamen met Brittannië een van de uitgestrekte -praefecturae vormde van het latere Romeinsche Keizerrijk. - -Caesar versloeg ook de Germanen onder Ariovistus en joeg hem over -den Rijn; maar hij onthield zich wijselijk van een poging om Germanië -te veroveren en nam den Rijn als oostelijke grens van het Romeinsche -gebied aan. Drusus, de stiefzoon van Augustus, voerde oorlog in het -midden van Germanië en bereikte zelfs de Elbe; maar ongeveer achttien -jaar later (9 n. Chr.) werd een Romeinsch leger van drie legioenen -onder Varus vernietigd door de Germanen onder Arminius (Hermann, -leger-man) in den slag van het Teutoburgerwoud en ofschoon een andere -keizerlijke prins, Germanicus, erin slaagde het Romeinsche gezag te -herstellen door het grootste gedeelte van het gebied weer te veroveren, -werd hij teruggeroepen door de afgunst van zijn oom Tiberius, en er -werd geen verdere poging gewaagd om Germanië bij het keizerrijk in te -lijven. Behalve de tijdelijke annexatie van Dacië werd de politiek van -Augustus na de nederlaag van Varus voortgezet door zijn opvolgers en de -natuurlijke grenzen, de Rijn en de Donau, versterkt door uitstekende -vestingen [4], bleken een ondoordringbaar bolwerk te zijn gedurende -ongeveer 250 jaar,--totdat die noodlottige toestemming om den Donau -over te steken aan geweldige massa's van West-Goten werd gegeven, -welke leidde tot de ramp bij Hadrianopolis in 378. - -Toen deze ramp vroeger werd vermeld (p. 7), hebben wij verteld dat -de Goten over den Donau werden gedreven door de naderende benden van -Hunnen. Nu zullen wij in het kort behandelen, wie die Goten waren, -hoe zij en de Vandalen en verscheidene andere volkeren, die zich -in Midden-Europa hadden gevestigd, zuidwaarts en westwaarts werden -gejaagd door de woeste horden van dit Tartaarsche ras, de Hunnen, en -tegen de grenzen van het Westelijke Keizerrijk gedrongen werden--een -verschuiving van zulk een omvang en met zoo ingrijpende gevolgen, dat -zij bekend is als "die Völkerwanderung". Daarna zullen wij nauwkeuriger -de drie groote barbaren-invallen in Italië beschouwen, die het gevolg -waren van deze verschuiving--den inval van de West-Goten onder Alarik, -van de Hunnen zelf onder Attila, en van Gaiserik en zijn Vandalen -(uit Afrika). - -De Goten waren een Germaansche stam, die, naar men aanneemt, in -Midden-Europa is gekomen van Skandinavië [5], waar de naam Gotland -nog bestaat. Als dit zoo is, en als het waar is, dat ieder volk, -hetwelk een taal spreekt behoorende tot de groote Arische familie -oorspronkelijk kwam van de streken aan de andere zijde van de Kaspische -Zee, moet hieruit volgen dat de stamvaders van de Goten in oude -tijden hun weg gebaand hebben door Rusland naar Skandinavië. Maar, -hoe dat ook zij, ten tijde van de Antonini, wanneer wij het eerst -betrouwbare berichten over hen hooren, zijn zij in de streek van -de Vistula (Weichsel) en ongeveer zeventig jaar later (c. 250) zien -wij dat zij zijn verhuisd naar het land van de Borysthenes (Dnjepr) -en de noord-westkust van den Pontus Euxinus en dat zij zoo hinderlijk -zijn voor het Romeinsche Dacië, dat Keizer Decius een veldtocht tegen -hen onderneemt, en, tegelijk met zijn zoon, verslagen wordt. - -In dezen tijd bestond de Gotische natie uit Oost-Goten, West-Goten en -die Gepiden, [6] die later de streken van Dacië en Pannonië zullen -bezetten, wanneer deze zijn verlaten door de Goten, die verder -trekken. De West-Goten kwamen natuurlijk het eerst in botsing met -de Romeinen in Dacië. Na de nederlaag en den dood van Decius werd -een vastberaden aanval tegen deze West-Goten gedaan door Keizer -Claudius II, wiens "litera laureata" aan den Romeinsche Senaat -berichtte, dat hij 320.000 van hen had verslagen en 2000 van hun -schepen had vernield; hij ontving van den Senaat den titel Goticus; -maar toch vond zijn opvolger, Aurelianus het twee jaar later (272) -noodzakelijk de provincie aan de barbaren over te geven, die daar een -zeer merkwaardig rijk grondvestten--een complex van de drie groote -Gotische Koninkrijken. In het noorden (Hongarije) waren de Gepiden, -in het oosten (Moldavië en Bess-Arabië) de Oost-Goten, en in zuidelijk -Dacië (Roemenië) de West-Goten. - -De Oost-Goten, die machtig werden en een soort van Pan-Gotische -suprematie uitoefenden onder hun beroemden Koning Hermanric, [7] bleven -lang heidenen, daar zij evenmin als de Gepiden in Noord-Dacië beïnvloed -werden door de Romeinsche beschaving; maar de West-Goten, die in nauwer -aanraking kwamen met de Romeinen, werden snel geromaniseerd en bekeerd -tot het Christendom--van dit feit zijn de bewijzen nog over, want de -tegenwoordige Roemeniërs zijn voor een groot gedeelte afstammelingen -van de West-Goten, die achterbleven in Dacië (c. 378), toen velen -van hen den Donau overtrokken, met Alarik Italië binnendrongen en -gedeeltelijk in Gallië aankwamen; en deze tegenwoordige Roemeniërs -hebben, trots alle Turksche onderdrukking, hoewel aan alle kanten -door Magyaren en Slaven ingesloten, tot heden veel van den Romeinschen -aard in hun taal, litteratuur, gewoonten en sympathiën bewaard. - -Grooten invloed op deze West-Goten heeft de zendeling Ulfilas -(Vulfila)--de Apostel van de Goten--uitgeoefend. Hijzelf was van -Gotische afkomst, maar hij ontving een Grieksche en Romeinsche -opvoeding te Constantinopel en wijdde het overige van zijn leven (van -c. 335 tot 380) aan het bekeeren van zijn landgenooten en het vertalen -van den Bijbel in het Gotisch. Ongeveer 177 pagina's van een prachtig -vijftiende-eeuwsch handschrift van zijn vertaling kan men nog in Upsala -zien. Het is geschreven met zilveren en gouden letters op purperkleurig -perkament en bevat meer dan de helft van de Evangeliën. Andere Gotische -manuscripten geven vertalingen van de brieven van Paulus en het Oude -Testament, waarschijnlijk ook zijn werk. [8] - -Voor deze vertaling gebruikte hij gedeeltelijk letters van eigen -vinding, deels Grieksche en Latijnsche, en deels Runen-schrift. Dit -schrift had reeds vele eeuwen bij de Goten bestaan, waarschijnlijk -ingevoerd in de Noordelijke landen door kooplieden van de Grieksche -koloniën aan den Pontus Euxinus, of door Phoenicische zeelieden, -of was misschien door de voorvaderen van deze Noordelijke Arische -volkeren van hun oorspronkelijke woonplaatsen uit het verre Oosten -hierheen gebracht. - -Toen Ulfilas nog als jongeling zijn opvoeding genoot te Constantinopel, -was hij zonder twijfel onder den persoonlijken invloed gekomen -van Arius, wiens leerstellingen krachtig werden begunstigd door -Constantijn in de laatste jaren van zijn regeering. Vandaar, dat -door het onderwijs van den Apostel der Goten en andere zendelingen -alle barbaarsche volkeren van Midden-Europa, behalve de Franken -eerst bekeerd werden tot het Arianisme, en dat eerst veel later -het Katholicisme de overhand kreeg. Maar wat men moge denken van de -verdiensten van Ulfilas als Christelijk zendeling en verbreider van -de kennis van den Bijbel, men kan niet twijfelen over de waarde van -zijn werk, van litterair standpunt beschouwd. - -Wij moeten nu van de Goten overgaan tot een andere natie, wellicht -ook van Germaanschen, maar waarschijnlijk van Slavischen oorsprong, -de Vandalen. Gedurende het bestaan van het groote Gotische rijk (van -c. 250 tot 400) schijnen zij in de bovenlanden van de Elbe en de Oder -geleefd te hebben, in welke streken hun afstammelingen (de Wenden) -en overblijfselen van hun taal (het Wendisch) misschien nog bestaan. - -Bij de komst van de Hunnen (die, zooals wij hebben gezien geheel -midden-Europa in hevige beroering brachten, daar zij de Goten -dwongen het Romeinsche Rijk binnen te dringen en waarschijnlijk ook -de Angel-Saksen Brittannië te overvallen) schijnen de Vandalen te zijn -gevlucht naar het huidige Saksen en Silezië en met de Sueven (Zwaben), -Alanen en Bourgondiërs zich te hebben vereenigd met Alarik en zijn -West-Goten bij zijn eersten, niet gelukkigen inval in Italië. Hier -werd, bij Florence, de aanvoerder van dit vereenigd leger, Radegast, -gevangen genomen en gedood door den Romeinschen veldheer Stilicho -(405). Evenwel achtte Stilicho, zooals wij zagen, het noodzakelijk -de Romeinsche legioenen niet alleen van Brittannië, maar ook van -het Rijnland weg te halen, en de groote horden van heidensche [9] -Vandalen en hun bondgenooten, uit Italië verdreven, trokken den Rijn -over (406) en verwoestten (volgens Gibbon) het grootste gedeelte van -de zeventien provinciën van Gallië. Vele bloeiende steden werden -geplunderd, duizenden van Christenen in de Kerken vermoord, het -rijke en uitgestrekte land, ongeveer tot den Oceaan en de Pyreneën, -was overgeleverd aan de barbaren, die een verwarde massa voor zich -uit dreven, bisschoppen, senatoren, vrouwen, beladen met den buit -van hun eigen huizen en altaren. - -Uit deze streken werden de Vandalen en de Sueven niet lang daarna -verdreven door de West-Goten, die, na Rome in 410 geplunderd te hebben, -naar het Zuiden van Gallië marcheerden en een groot Koninkrijk -stichtten, waarvan Arles en Toulouse de hoofdsteden werden. De -Vandalen [10] bleven een tijdlang in Spanje gevestigd, waarheen -zij gedreven waren (Vandalusia of Andalusia is een herinnering aan -hun verblijf), totdat de West-Goten hen over de Pyreneën volgden en -gedurende eenige jaren verontrustten (c. 412-420). Daarna schijnt -het dat zij gereorganiseerd zijn door den beroemden Gaiserik, die, -misschien uitgenoodigd door den Romeinschen veldheer Bonifacius, met -zijn geheele volk naar Afrika overstak. Vandaar, wellicht aangespoord -door Keizerin Eudoxia, zeilde Gaiserik, die een machtige vloot had -gebouwd, naar Zuid-Italië en plunderde Rome (455). Maar in een ander -hoofdstuk zal de geschiedenis van de Vandalen in Afrika en in Rome -uitvoerig behandeld worden. - -Nu zullen wij over de Hunnen spreken, wie zij waren en vanwaar zij -kwamen. Hun invallen in Gallië en Italië onder Attila zullen later -beschreven worden. Hier zullen wij hun geschiedenis nagaan, van de -oudste tijden tot 445, toen Attila, de "Geesel Gods", het gezag in -handen kreeg. - -Behalve de Basken en een paar andere bestanddeelen, de overblijfselen -der Saracenen-heerschappij en de Joden, bestaat de bevolking van -Europa uit twee groote families. Tot de Arische (of Indo-Germaansche) -behooren de Kelten, Grieken, Romeinen, Germanen en de Slavische -rassen. Tot de Toeraansche (of Mongoolsche) familie behooren de -Turken, Hongaren (Magyaren), Finnen, Bulgaren; deze laatsten zijn -Slavische Sarmaten of Scythen, die van de Mongolen afstamden en -volgens de beschrijving van den grooten geneesheer Hippocrates in -uiterlijk en gewoonten op de Hunnen geleken. - -De volgende tabel geeft de afstamming van de Hunnen en hun verhouding -tot de andere volkeren aan: - - - TOERANEN of TARTAREN[12] - | - +-----------------+--------------------------+ - | | | - MONGOLEN TURKEN FINSCHE (Lappen) -(later het rijk van | RAS Ugranen - den grooten Mogol) | | - +--------+-----------+ +--------+--------+ - | | | | | | - HUNNEN AVAREN | | | | - (Oude Hongaren) | FINNEN BULGAREN MAGYAREN[11] - | - | - SELDSJOEKEN - en OTTOMAANSCHE - TURKEN. - - -Volgens oude Chineesche berichten waren de "Hiong-nu", de Hunnen, -een groot en woelig volk, dat in Midden-Azië reeds 2000 jaar vóór -onze jaartelling bestond. De groote Muur werd gebouwd om hen buiten -China te houden. Later, na vele ernstige botsingen, versloegen de -Chineezen hen (c. 90 n. Chr.) en velen van hen verhuisden naar het -Westen. Gedurende ongeveer driehonderd jaar leefden zij tusschen den -Oeral en de Wolga, waarschijnlijk tegengehouden door de Alanen van den -Don, een Turksch ras, waarover reeds gesproken is. Deze overwonnen -zij eindelijk en marcheerden met hen weder westwaarts. De schrik, -die de nadering van deze Aziatische woestelingen veroorzaakte, wordt -levendig weergegeven in de verhalen van Jordanes, die hen vergelijkt -met beesten, die op hun achterpooten loopen en met de leelijke, -houten beelden op bruggen. Volkeren, zegt hij, die zij in een eerlijk -gevecht nooit zouden overwonnen hebben, vluchtten uit afschuw. "Zij -zijn woester dan de woestheid zelf. Zij kruiden hun spijzen niet en -kooken evenmin, maar eten rauw vleesch, nadat zij er een tijd onder hun -zadel op gereden hebben; want zij zijn altijd te paard. Zij zijn klein, -vlug en sterk. Hun gezichten--ofschoon men nauwelijks van menschelijke -gezichten kan spreken--zijn vormlooze stukken vleesch, met twee zwarte, -fonkelende punten in plaats van oogen. Zij hebben bijna geen baard, -want zij krabben de gezichten van hun kinderen open met messen om hen -aan wonden te gewennen, voordat zij de moedermelk proeven en platten -hun neuzen af om hen tegenover den vijand des te verschrikkelijker te -maken. Zij leiden hun afstamming af van de booze geesten en de heksen -die door de Goten uit de bosschen zijn gedreven; zij zijn geboren om -de Goten te overweldigen. Diezelfde booze geesten wezen hun den weg -om de Goten aan te vallen; en dat geschiedde aldus. Eenige Hunnen, -die aan het jagen waren, ontmoetten een hert, dat omkeerde en hen -scheen uit te noodigen om te volgen. Dat deden zij en toen het hert, -vooruit gaande, hun gewezen had, hoe zij het Maeotische moeras (de zee -van Azof) moesten overtrekken, verdween het plotseling--een duidelijk -bewijs, dat het zeker een van de booze geesten was, die den Goten -vijandig waren." - -De stoot van de ontelbare benden Hunnen was onweerstaanbaar. De oude -Koning Hermanrik werd gedood--of doodde zichzelf--en zijn krijgers -werden ingedeeld in het leger van de Hunnen. Daarna werd den Dnjestr -overgetrokken en werden de West-Goten aangevallen. Sommigen ontsnapten -Noordwaarts naar de Karpathen; anderen vluchtten naar het Zuiden, waar -zij zulk een paniek onder hun stamverwanten in Beneden-Dacië verwekten, -dat een geweldige menigte, misschien een millioen, waaronder 200.000 -gewapenden onder hun aanvoerder of "rechter", Fritigern, troepsgewijze, -uitermate verschrikt, den Donau overstak. De Romeinen--d. i. de -militaire macht van het Oostelijke Keizerrijk--trachtten tevergeefs -den stroom te stuiten en daar zij het zelfs onmogelijk achtten hen -te tellen en te ontwapenen, stonden zij den West-Goten toe zich te -vestigen in Moesië en Thracië. Een vreeselijke hongersnood brak uit, -waarmee de Romeinsche ambtenaren hun voordeel deden. Zij kochten van -de hongerlijdende vluchtelingen niet alleen kostbare voorwerpen, -maar ook duizenden van slaven, voor verrot of walgelijk voedsel, -zooals vleesch van honden, reptielen en ziek vee. Wanhopig, -begonnen de West-Goten, ondanks de waarschuwingen van Fritigern, -het land te plunderen en weldra vond er een treffen plaats tusschen -de barbaren en de keizerlijke troepen, terwijl hun aanvoerders een -feestmaaltijd hielden--zooals in het Nibelungenlied de mannen van -Gunther en Attila beginnen te twisten--, hetgeen met een vreeselijke -ramp eindigde. Daarop volgt, zooals wij zagen, de groote slag bij -Hadrianopolis. De Keizer, Valens, verdwijnt en onder het Keizerlijk -leger wordt een geweldig bloedbad aangericht (378). - -Doch om nu tot de Hunnen terug te keeren--zij schijnen in Noord-Dacië -gevonden te hebben, wat zij behoefden, want in de volgende vijftig -jaar ongeveer bleven zij daar, ofschoon zij echter misschien -verschillende volkeren van Germanië, de Saksen en de Franken hebben -geplunderd, geannexeerd of Noord- en Westwaarts hebben gedreven. Met -het Oost-Romeinsche Rijk onderhielden zij vriendschappelijke -betrekkingen. Hunsche soldaten vochten soms mede als bondgenooten -van de Keizerlijke legioenen en zij gebruikten de gelegenheid om -de Romeinsche wapenen te leeren kennen en in hun eigen leger in te -voeren, ook de tucht, de krijgstactiek en ongetwijfeld ook Romeinsche -officieren. - -De plotselinge en dreigende uitbreiding van het rijk der Hunnen, -toen Attila, in 445, aan het hoofd kwam te staan, zal beschreven -worden in een volgend hoofdstuk, wanneer zijn inval in Gallië en -Italië ter sprake komt. - - - - - - - -HOOFDSTUK III. - -CHRISTENDOM EN HEIDENDOM. - - -De periode, die ons voornamelijk zal bezighouden in de twee volgende -hoofdstukken strekt zich uit van de officieele erkenning van het -Christendom door Constantijn--de zoogenaamde Kerkvrede--tot de -vernietiging van het heidendom in het Keizerrijk, die wij ongeveer op -het einde van de regeering van Theodosius I (395) of het begin van -de vijfde eeuw kunnen stellen; want dan is het paganisme verdwenen, -ofschoon er zelfs te Rome nog overblijfselen worden gevonden in de -dagen van Alarik en St. Augustinus en op meer afgelegen plaatsen -nog veel later, zooals te Cassino, waar St. Benedictus ongeveer 529 -een tempel liet omverhalen, waarin het "bedrogen en slechtgezinde" -landvolk (zooals Dante hen noemt) nog offerde aan den zonnegod Apollo -of zulk een "daemon". Een doorloopend verslag van de historische -feiten van deze periode, van Constantinus tot Honorius, is al gegeven -in het Overzicht, zoodat het niet meer noodig is de gevolgen daarvan -te verklaren, wanneer wij trachten in het kort den merkwaardigen en -snellen groei van het Christendom tot zijn volledige overwinning op -het Heidendom te beschrijven. - -Onder Nero (54), Domitianus (81), Decius (250) en andere Keizers, zelfs -onder Trajanus en Marcus Aurelius hadden de Christenen door vele en -afschuwelijke vervolgingen geleden. In 303, onder Diocletianus, had de -hevigste plaats gehad, door toedoen van den "Caesar" Galerius--vooral -in het Oosten, waar deze Galerius het bestuur had; maar zelfs in -Gallië en Brittannië waren afgrijselijke dingen gebeurd, want zelfs -de zachtzinnige Constantius Chlorus, de vader van Constantijn den -Groote was, ofschoon hij deed wat kon om het lijden van de vervolgden -te verzachten, gedwongen het hardvochtige Keizerlijke edict af te -kondigen en uit te voeren. - -Wat Diocletianus betreft, hij schijnt meer zwak dan wreed te zijn -geweest. Blijkbaar heeft hij met grooten onwil aan den drang van -Galerius toegegeven. Zijn neigingen waren gericht op een philosophisch -en eenvoudig leven, als wij mogen oordeelen naar het feit, dat, toen -hij op het hoogtepunt van zijn macht (zooals Karel V) vrijwillig -afstand deed van de regeering en zich terugtrok op zijn villa bij -Salona in Dalmatië, zijn eenige eerzucht schijnt geweest te zijn -groenten te kweeken, die een eersten prijs verdienden. Toen hij door -den heerschzuchtigen Maximianus werd aangezet om het Keizerlijk purper -en den diadeem weer aan te nemen, antwoordde hij, naar men vertelt: -"Gij zoudt niet zoo spreken, als gij mijn prachtige boonen en koolen -hadt gezien". En toch is dit de man, wiens naam--zooals die van Nero -of Philips van Spanje--in ons gewoonlijk niets anders dan een gevoel -van afgrijzen verwekt. - -De geschiedenis van Constantijn's verhouding tot het Christendom, -zooals die verteld wordt door zijn tijdgenoot, den Bisschop Eusebius -van Caesarea, den vader van de Kerkgeschiedenis, en zooals die weer -verhaald wordt door latere schrijvers, is zulk een weefsel van legende -en waarheid, dat het moeilijk is de feiten van verzinsels te scheiden. - -Eerst een korte mededeeling over zijn moeder, Helena, St. Helena Van -Engeland, zooals zij dikwijls wordt genoemd. Zij deelt met St. Albanus, -volgens sommige schrijvers, de eer een van de inlandsche Heiligen -der vroeg-Engelsche Kerk te zijn, vóór de komst van heidensche -"Engelschen" en ongeveer drie eeuwen voor de komst van den jongeren -St. Augustinus. Sommige verzekeren ook dat zij haar doorluchtigen -zoon bekeerde en dat derhalve de roem van de vestiging van het -Christendom in het Keizerrijk oorspronkelijk een Engelsche vrouw -toekomt. Maar Eusebius, onze voornaamste berichtgever, vertelt ons, -dat zij zelf later bekeerd werd door Constantijn. Haar afkomst is -ook onzeker. Sommigen zeggen dat zij in Bithynië (in Klein-Azië) -was geboren, anderen, dat zij de dochter was van den legendarischen -Koning Coel ("de oude Koning Cole" van de balladen?) en geboren was -in zijn stad, Colchester; men heeft ook vermoed, dat Constantius, -toen hij in het leger van Maximianus diende in de jaren, die aan de -dramatische overweldiging van Brittannië door Carausius voorafgaan, -Helena te Colchester of te York (want ook die stad wordt als haar -geboorteplaats genoemd) ontmoet heeft. Maar als dit zoo was, zou -Helena c. 272 haar gemaal naar het Oostelijke Rijk gevolgd zijn; het -schijnt toch wel vast te staan dat Constantijn in dit jaar te Naissus, -in Moesië--en niet in Brittannië geboren is. - -Voordat Constantius naar Brittannië terugkeerde (273), bekleed met de -macht van een "Caesar", was Helena reeds verstooten (p.1). Gedurende -de jaren van haar vernedering leefde zij waarschijnlijk in het Oosten, -evenals haar zoon Constantijn; maar toen hij tot opvolger door zijn -vader was benoemd en door zijn troepen tot Keizer was uitgeroepen (305) -in plaats van den zoon van haar hooggeboren mededingster Theodora, -moet zij wederom in aanzien zijn gekomen. Ongeveer 326, kort na -de stichting van Nieuw-Rome (Constantinopel) was zij in Jeruzalem, -waar zij volgens de overlevering het Heilige Graf ontdekte onder een -tempel van Venus, die door Hadrianus gebouwd was; en zij richtte (of -bewoog Constantijn dit te doen) op de plaats van den afgebroken tempel -een kerk op, die misschien gedeeltelijk nog bestaat en het oudste -voorbeeld [13] is van een belangrijk gebouw voor den Christelijken -godsdienst, na de Kerk van de Geboorte te Bethlehem. Bovendien zou -Helena op den Calvarie-berg het aldaar begraven Ware Kruis hebben -gevonden. De drie kruisen werden allen gevonden, naar men zegt, en -ook het oorspronkelijke opschrift; maar, omdat dit afzonderlijk lag, -moest men op een andere wijze ontdekken, aan welk van de drie kruisen -de Verlosser had geleden. Een stervende vrouw werd er bij gebracht -en herstelde door de aanraking van de ware reliquie. Ofschoon de -ontdekking van het Kruis als feit werd aangenomen, zoowel door de Kerk -van het Oosten als door die van het Westen, vermeldt de gelijktijdige -kerkelijke kroniekschrijver Eusebius het niet en evenmin staat het -in het dagboek van een Gallischen pelgrim, die zeven jaar na Helena's -bezoek, te Jeruzalem was. - -De bekeering van Constantijn wordt door kerkelijke schrijvers dikwijls -toegeschreven aan een visioen van het Kruis [14], dat hij zag boven -de middagzon,--sommigen zeggen bij Andernach, anderen bij Verona of -elders--toen hij van het Rijnland naar Rome trok om Maxentius aan te -vallen. Eusebius verzekert, dat Constantijn hem met een plechtigen -eed verklaarde, dat dit visioen door hem en het geheele leger gezien -was, en vertelde hoe in den daaropvolgenden nacht Christus zelf hem -was verschenen en hem, terwijl Hij op een kruis wees, verzocht dat -op de schilden van zijn soldaten te griffen en als zijn veldteeken -te gebruiken. Aldus ontstond, naar men zegt, de beroemde standaard, -waaraan de raadselachtige naam van labarum werd gegeven. Het bestond -uit een zijden vlag, waarop de beeltenis van den keizer geborduurd -was; daarboven was een gouden kroon of kring, waarin het mystieke -monogram stond--een kruis en een soort haak, die misschien de twee -eerste letters van den naam Christus (de Grieksche letters Ch en R) -voorstellen. - -Ongeveer drie jaar na den slag bij de Roode Rotsen, dicht bij Rome, -waar Maxentius bij zijn poging om over den Pons Milvius te vluchten -verdronk, richtte Constantijn een triomfboog op, die men nog te Rome -kan zien, waarop die slag zeer onartistiek gebeeldhouwd is. [15] Op -dezen boog is ook een inscriptie, die in eenigzins duistere woorden -de overwinning schijnt toe te schrijven aan de inspiratie van het -Goddelijke Wezen (Instinctu Divinitatis). Wanneer deze woorden er niet -later bijgevoegd zijn, schijnen zij de bewering te bevestigen, dat -hij zijn overwinning dankte aan de gunst van den God der Christenen, -die hem het kruis als zijn veldteeken had gegeven en hem door een -bovennatuurlijk visioen had verzekerd, dat hij met dat teeken zou -overwinnen. [16] - -Maar het is moeilijk te zeggen of Constantijn in dezen tijd--of -zelfs wel ooit--oprecht de Christelijke leer als de eenige ware -heeft aangenomen en openlijk afgekondigd. Dat hij de eischen van de -Katholieke Orthodoxie niet heeft ingewilligd is zeker. Het verhaal -dat hij en zijn zoon Crispus gedoopt zijn door Bisschop Silvester -in de Lateraan-kerk voor hun veldtocht (in 323) tegen Licinius en -de inneming van Constantinopel--deze doop is het onderwerp van een -der fresco's van het Vatikaan--is niet geloofwaardig; het ontstond -zonder twijfel tegelijkertijd met het nog beroemder verhaal van -Constantijn's bekende gift aan Silvester, waarover men meer zal -hooren, als wij den tijd van Karel den Groote behandelen. Bovendien -schijnt het vast te staan dat hij op het einde van zijn leven Arius -zelf in het oog loopend begunstigde en dat hij den doop ontving op -zijn sterfbed, uit de handen van een Ariaansch prelaat, Eusebius -van Nicomedia, die verbannen was, toen het Concilie van Nicaea het -Arianisme veroordeelde, maar was teruggeroepen en door den Keizer -was gerehabiliteerd. Te midden van zoovele tegenstrijdige verhalen -is het onmogelijk de waarheid te vinden. Er wordt ook verteld dat -Constantijn zijn Christelijke onderdanen zeer gunstig gestemd was; -dat hij de kruisiging uit eerbied voor Christus afschafte; dat hij -kort na zijn overwinning op Maxentius het beroemde Edict van Milaan -uitvaardigde, waarbij de Christelijke leer als Staatsgodsdienst -werd erkend; dat hij ijverig deelnam aan de kerkelijke discussies -en zelfs preekte over de meest diepzinnige theologische onderwerpen -[17]; dat hij af liet kondigen, dat noch zijn persoon noch zijn -beeld ooit in tempels mocht worden vereerd; dat hij medailles, -schilderijen en munten (waarvan eenige over zijn) liet maken, die hem, -met den Christelijken standaard, in een devote en smeekende houding -voor symbolen van den Christelijken godsdienst, voorstellen; dat -hij menig heidensch Romeinsch senator beleedigde door te weigeren -aan een processie ter eere van Jupiter Capitolinus deel te nemen; -dat hij het Concilie bijeen riep, hetwelk onzen godsdienst omschreef; -dat ten slotte zijn standbeeld in Rome hem voorstelt met een kruis in -de hand, waaraan hij, volgens de inscriptie, zijn overwinningen dankte. - -Aan den anderen kant wordt verzekerd dat hij, waarschijnlijk tot -op hoogen leeftijd, een ijverig vereerder was van den zonnegod--van -Apollo, of van Mithras [18]; dat men hem op munten met deze heidensche -goden ziet afgebeeld; dat hij de apotheosis van zijn vader Constantius -afkondigde en hem aldus onder de Olympische godheden plaatste; -dat hij heidensche elementen in het nieuwe godsdienstige systeem -bracht, daar hij den Dag des Heeren gelijk stelde met hetgeen hij -in zijn Edict noemt "den ouden en eerbiedwaardigen dag van de Zon" -en dat hij voor het Westersche Christendom het feest van Christus' -geboorte vaststelde op den tijd van de nieuwe geboorte van de zon, -dadelijk na den winter-zonnestilstand [19]. Eindelijk kan nog een -merkwaardig bewijs van zijn vreemde, onpartijdige onverschilligheid -worden aangehaald: op een hooge zuil (waarvan nog een gedeelte te -Constantinopel bestaat) was een bronzen beeld gezet, sommigen zeggen -een werk van Phidias zelf, dat van Athene was gehaald. Dit beeld, -dat Helios voorstelde met een stralenkrans (zooals de zonnegod van -Rhodus op de munten heeft) nam Constantijn aan als een beeltenis -van hem zelf in de dubbele hoedanigheid van zonnegod en Christus, -terwijl hij de oorspronkelijke zonnestralen misschien liet vervangen -door spijkers van het Kruis. [20] - -Wij kunnen dergelijke daden misschien toeschrijven aan politieke -beweegredenen, of verdraagzaamheid, of een merkwaardige vereeniging -van ijver voor de uiterlijke vormen van paganisme en Christendom, -maar het is moeilijk te gelooven, dat Constantijn gedreven werd door -een meer edele leerstelling van beide eerediensten. Wij kunnen slechts -afschuw gevoelen voor een man, die te midden van al zijn godsdienstig -vertoon, na zijn politieke mededinger en diens familie gedood te -hebben, de terechtstelling van zijn eigen zoon en vrouw bewerkte -(zie p. 4) en dat nog wel op blijkbaar ongegronde beschuldigingen. - -In het jaar 325, dat tusschen deze beide bloedige daden van Constantijn -ligt, leidde hij het groote Concilie te Nicaea in Bithynie, om de -actueele kwesties te beslechten, die gerezen waren tusschen de -volgelingen van Arius, een priester van Alexandrië, en hen, die -met Athanasius aan het hoofd, den lateren bisschop van Alexandrië, -onder den naam van Katholieken er aanspraak op maakten de eenige, -algemeene Christelijke Kerk te vertegenwoordigen. - -Constantijn nam het besluit van Nicaea--de veroordeeling van het -Arianisme--aan en onderteekende het. Maar deze ketterij had toch -gedurende vele jaren in Constantinopel en het grootste gedeelte van -het Oostelijk Rijk de overhand, daar zij zelfs door de Synode van -Jeruzalem werd aangenomen, en ook door de Goten en Vandalen in het -Westen en in Afrika; en, zooals wij reeds gezien hebben, Constantijn -zelf bleef maar een tijdelijk aanhanger van het Katholicisme en werd -ten slotte door een Ariaansch bisschop gedoopt. - -Het geschilpunt te bespreken, dat de Arianen en de Katholieken zoo -ontvlamde en dat gedurende vijf eeuwen (tot de komst van de Franken) -zulk een bitteren en ellendigen strijd en schisma in de Kerk verwekte, -ligt buiten het bestek van dit werk. Men weet, dat het bestond in -de verschillende opvattingen van de natuur van Christus, met het -oog op Zijn identiteit met den Eersten Persoon van de Drieëenheid -en Zijn bestaan als de Logos sinds alle eeuwigheid, en dat de -Athanasische Leer het Katholieke geloof, in zijn geheelen omvang, -aanneemt. Bovendien was er een gematigde partij van semi-Arianen, die, -terwijl zij de homo-ousia (de wezensgelijkheid) van den Zoon en den -Vader verwierpen, de homoi-ousia (de gelijkvormigheid) aannamen--het -onderscheid tusschen beide termen kunnen wij aan theologen overlaten; -wij zullen slechts de juiste opmerking van Gibbon aanhalen, dat -"woorden, die het dichtst bij elkaar komen, dikwijls de grootste -tegenstelling aangeven". Misschien zullen de meesten van ons het ook -wel met hem eens zijn, wanneer hij zegt, dat, zoodra de Christenen -vrij waren geworden van externe vervolging [21], zij elkaar begonnen -te vervolgen, daar zij heftiger begeerden het wezen van hun Stichter -te onderzoeken dan Zijn wetten in praktijk te brengen. - -De priester van Alexandrië, wiens leer in den tijd van ongeveer zes -jaar (319-325) in zulk een wijden kring was aangenomen door geesten, -die de leer van de Drie in Eén niet konden bevatten--dezelfde geesten, -die later bij den beeldenstorm de subtiele onderscheiding niet konden -begrijpen tusschen vereering van beelden en afgodendienst--werd -tengevolge van het Niceensche besluit geëxcommuniceerd en verbannen, -tegelijk met vele Ariaansche prelaten; en alle Ariaansche geschriften -werden veroordeeld om door het vuur te worden vernietigd. - -Maar, gelijk wij hebben gezien, zoowel Arius als zijn volgelingen, -zooals Bisschop Eusebius van Nicomedia, werden weldra teruggeroepen -en in de laatste jaren van Constantijn schijnt hij aan het keizerlijk -hof bijzondere gunst genoten te hebben. In 336, het laatste jaar -van Constantijn's regeering, zou Arius toegelaten worden tot het -avondmaal in de Kathedraal van Constantinopel, maar op den voor die -plechtigheid vastgestelden dag stierf hij plotseling, een voorval, -dat zijn tegenstanders herinnerde aan het lot van Judas, maar misschien -door vergift was veroorzaakt. - -Athanasius overleefde zijn grooten mededinger 37 jaar. Hij zag vier -keizers na Constantijn den troon van het Oosten bestijgen. Vier -keer werd hij uit Alexandrië verdreven door zijn godsdienstige -tegenstanders. Hij werd afgezet door Constantius en na zijn -herstelling door Constans werd hij weder afgezet door Julianus -en gerehabiliteerd door zijn beschermheer en bewonderaar Jovianus -[22], en toen misschien nog eens verbannen door Valens. Maar hij -overleefde al deze gevaren, éen of tweemaal misschien geholpen door -een wonderbaarlijke verdwijning en op bovennatuurlijke wijze gevoerd -naar de woestijnen van opper-Egypte, toen hij bijna werd gevangen -genomen. Hij stierf rustig, tachtig jaar oud, te Alexandrië, waar -hij gedurende 46 jaar met eenige onderbreking patriarch was geweest. - -Deze twisten tusschen Trinitariers en Arianen mogen, zoo schijnt het, -met Italië in geenerlei betrekking staan, wij zullen toch weldra zien, -hoe zij leidden tot dat conflict tusschen de burgerlijke en kerkelijke -machten [23], tusschen keizers en pausen, hetwelk zulk een belangrijke -rol speelt in de geschiedenis van Italië; en voordat wij het onderwerp -loslaten, zal het nuttig zijn te verhalen hoe in het Westelijk Rijk -ten slotte het schisma is geheeld. - -Wij hebben al gezien, dat de Goten en Vandalen en andere barbaren -bekeerd werden door Ariaansche zendelingen. De groote koninkrijken -van de West-Goten in Gallië en Spanje, van den Vandaal Gaiserik in -Afrika en van de Oost-Goten onder Theoderik in Italië waren alle -broeinesten van Ariaansche ketterij [24], tot de vernietiging van de -twee laatste rijken in 534 en 553. Ongeveer dertig jaar later verwerpt -de koninklijke erfgenaam van den troon der West-Goten het Arianisme, -staat tegen zijn vader op en wordt terechtgesteld. (Later werd hij -gecanoniseerd als St. Hermenegild.) Zijn broeder bestijgt den troon en -brengt het geheele volk er toe het Katholicisme te omhelzen. Daarna, -ongeveer 603, onder invloed van koningin Theodelinda, die zelf daartoe -was overgehaald door Paus Gregorius den Groote, werden de Lombarden, -die tot dusverre Arianen waren, orthodoxe Katholieken. Ondertusschen -zijn de West-Goten en andere bewoners van Gallië door de Franken -bekeerd tot het Trinitarische geloof en kort voor het aftreden van -Pepijn en Karel den Groote is het Arianisme in Italië uitgeroeid. - -Maar, nadat wij nu eenigszins zijn afgedwaald om het einde van dezen -twist te bereiken--de heftigste van de velen [25], die den vrede van de -Kerk verstoord en haar bestaan in gevaar hebben gebracht--laten wij nu -terugkeeren tot ons onderwerp, den strijd tegen den gemeenschappelijken -vijand, het Heidendom, welks vernietiging lang voor de algeheele -verdwijning van het Arianisme bereikt is. [26] - -Doch eerst een paar woorden over een vorm van paganisme, die misschien -een gevaarlijker, en zeker een sluwer vijand bleek te zijn dan het -grove bijgeloof van de menigte of de meesleepende pracht van het -heidensch ritueel. - -Sommige van de diepzinniger leerstellingen van het Athanasische -Christendom, zooals die, welke betrekking hebben op de Drieëenheid -en den Logos, hebben een merkwaardige verwantschap met de leer van -oud-Grieksche philosophen--Pythagoras en Plato b.v.--hetzij, omdat -gelijke gedachtenvormen voortspruiten uit de diepere instinkten en -overtuigingen van de menschelijke natuur, hetzij, omdat de Christelijke -theologen vormen overnamen, die een duidelijke weergave waren van hun -Godsbegrip. De geboorteplaats van het Neoplatonisme was Alexandrië, -de stad van Athanasius en Arius. Een eeuw voor hen legde Plotinus -de grondslagen voor dit systeem van denken, dat door hem en zijn -beroemden leerling Porphyrius op een onderbouw van Platonische en -Pythagoreïsche beginselen was opgetrokken om een philosophische theorie -te vormen, die de Kerk vijandig was. Door hen en andere leeraren van -dezelfde school werd het Neoplatonisme naar Rome en Athene gebracht, -waar het snel wortel schoot en een ernstig gevaar werd voor het -Christendom. Theodosius verbrandde in het openbaar Porphyrius' bekende -verhandeling tegen den Christelijken Godsdienst; maar de verderfelijke -leer groeide voort, totdat in 529 Justinianus haar uitroeide door -de scholen van Grieksche philosophie op te heffen. Neoplatonisme, -zooals het door Plotinus wordt geleerd, ontleent, ofschoon hij -die verkeerd heeft begrepen [27], de fantastische beschrijving van -het menschelijke lichaam als de gevangenis van de ziel aan Plato's -Phaedo. De verachting en afschuw, die deze valsche Platonisten voelden -voor hetgeen St. Franciscus zoo hartelijk "broeder ezel" heeft genoemd, -hadden zonder twijfel, onder invloed van een op oostersche wijze -overprikkelden toestand, het krankzinnige Egyptische en Aziatische -ascetisme ten gevolge--een resultaat, veel verderfelijker dan eenig -ander, dat bereikt werd door de bittere vijandschap van hen, die, -zooals Julianus Apostata, openlijk het Christendom aanvielen of zelfs -van die latere Neoplatonisten, die een nieuw Evangelie verkondigden, -terwijl zij Pythagoras zelf als den Antichrist voorstelden. - -Er is al vroeger verteld (p. 5), hoe Julianus op den troon kwam. Daar -zijn korte regeering van ongeveer achttien maanden belangrijk is -door zijn poging om het Heidendom te herstellen, zullen wij die in -het kort bespreken, terwijl wij de veel langer regeering van den -zwakken, onbetrouwbaren en onmenschelijken Constantius overslaan, -daar deze slechts weinig invloed had op den gang der gebeurtenissen, -behalve voor zooverre hij zijn vader's voorbeeld volgt in kerkelijke -aangelegenheden en zich voor het Arianisme verklaart, Athanasius -te Alexandrië vervolgt, en een anderen paus te Rome kiest, waardoor -hij den eerste van die Romeinsche opstanden verwekt, die later zoo -herhaaldelijk voorkomen. - -Men zal zich herinneren, dat Julianus gevangen werd gezet en naar -Athene verbannen door zijn neef Constantius. Hier bracht hij zes -maanden door met philosophische studie, waarschijnlijk onder leiding -van Neoplatonisten [28]. Ofschoon hij reeds in 351 te Ephesus als -jongeling in het geheim was ingewijd in de mysteriën van de oude -Chthonische of Orphische leer, heeft Julianus waarschijnlijk eerst -te Athene, ongeveer 25 jaar oud, beslist het Christelijk geloof -afgezworen. Hierin was hij opgevoed door Eusebius, dien bekenden -bisschop, dien wij reeds ontmoet hebben aan het bed van den stervenden -Constantijn. Eusebius bezielde zijn jeugdigen leerling met zooveel -ijver, dat hij, naar men zegt, gewoon was de oefeningen te leiden in -de Kathedraal van Nicomedia. - -Dramatische gebeurtenissen leidden tot zijn troonbestijging. Na zijn -terugroeping naar Milaan, zijn huwelijk met de zuster van Constantius -en zijn benoeming tot Caesar van de praefecturae van Gallië en -Brittannië--gebeurtenissen die hijzelf met humor vertelt, terwijl -hij zijn verlegenheid beschrijft bij de plotselinge metamorphose -[29]--ontwikkelt hij groote kracht en talent als veldheer. Hij -verslaat de Alemannen bij Straatsburg en stuurt hun koning naar -Constantius. Hij onderwerpt de Franken aan den beneden-Rijn, steekt -daarna de rivier over bij Mainz en verwoest het land der barbaren. Hij -bouwt zeven steden tusschen Mainz en de Noord-Zee weder op en vestigt -zich te Parijs, zijn residentie, "het dierbare Lutetia", dat toen -een versterkte plaats was op het Seine-eiland, met houten bruggen -verbonden aan den Campus Martius, het paleis, theater en de baden -(nu het Museum de Cluny) aan den zuidelijken oever van de rivier -(het tegenwoordige "Quartier Latin"). - -Plotseling, als een donderslag bij helderen hemel, komt een order -van Constantius (die door zijn hofbeambten--meest eunuchen--werd -getiranniseerd) dat het meerendeel van de Gallische legioenen dadelijk -naar Perzië moet marcheeren! De troepen belegeren terstond hun generaal -in zijn palatium onder luid geschreeuw van "Julianus Augustus", heffen -hem op een schild en roepen hem tot keizer uit. Hij protesteert; -maar het noodlottige woord is uitgesproken en de soldaten houden -vol. Derhalve zendt hij een bericht naar Constantius, die nu te -Antiochia is en vraagt nederig om bekrachtiging van den titel. Maar -Constantius, woedend, eischt onderwerping. Daarop vaardigt Julianus de -beroemde proclamatie uit, waarbij hij zijn lot aan de "onsterfelijke -goden" toevertrouwt, terwijl hij aldus den band met den Keizer en -het Christendom breekt, verzamelt een groot leger te Basel, zendt -troepen langs verschillende wegen naar Italië, rukt ondertusschen zelf -met 3000 man dwars door het Marciaansche (Zwarte) Woud, bereikt den -Donau, komt in elf dagen, op een flottille, die hij had bemachtigd, -te Sirmium en dringt Illyrië binnen. - -Constantius rukt op van Antiochia, om den usurpator op te jagen, ut -venaticiam praedam; maar te Tarsus sterft hij aan een koortsaanval -en Julianus trekt Constantinopel binnen, waar het keizerlijk leger -zich vóór hem verklaart, ofschoon de eunuchen een tegen-candidaat -hadden gesteld. Hij gaat dadelijk aan het werk om het hof te redden -"uit de kaken van een veel-koppige Hydra", om zijn eigen uitdrukking -te gebruiken en jaagt een menigte satellieten, spionnen, aanklagers, -eunuchen en andere ministers van weelde en misdaad weg. Gedurende -de weinige maanden van zijn verblijf in de hoofdstad legt hij een -grooten ijver aan den dag om den ouden godsdienst te herstellen en, -terwijl hij een philosophische verdraagzaamheid afkondigt en soms -de andere godsdiensten begunstigt, is hij een heftige vijand [30] -van bijzondere aanspraken van het Christendom en bij uitstek streng -tegen Athanasius als den leider van hetgeen hij beschouwt als de meest -exclusieve en onverdraagzame van alle sekten. Hij beveelt den herbouw -en de heropening van alle heidensche tempels; hij roept alle verbannen -Ariaansche prelaten terug; hij vernietigt het labarum en het Kruis; -hij stelt de colleges van augures en flamines weer in, en is als -Pontifex Maximus voorzitter bij de heidensche ceremoniën; hij geeft -enorme sommen uit aan offers voor de heidensche goden, maar schrijft -tevens een brief aan het Joodsche volk, waarin hij hen verzekert -hun "Groote Godheid" te eerbiedigen en hen te willen beschermen -tegen de Galileërs "die den éénen waren God hebben verzaakt", hij -onderneemt het zelfs den Tempel op den berg Moriah te herbouwen, -met de bedoeling Salomo zelf te overtreffen, niet alleen door de -pracht van het bouwwerk, maar ook in het getal van de offerdieren -bij de inwijding--in Salomo's geval was dit 22.000 ossen en 120.000 -schapen! Maar toen de grond uitgegraven werd om de nieuwe fundamenten -van den Tempel te leggen, zegt men, dat een geweldige ontploffing en -aardbeving zulk een schrik verwekten dat het werk werd opgegeven. - -In hoeverre Julianus gesteund werd door het ware paganisme of -den tijdelijken afval van zijn onderdanen, is lastig na te gaan, -want het is even gevaarlijk de vleiende verhalen van zijn vriend -en aanbidder Libanius, den Griekschen redenaar en schrijver (den -leeraar van St. Basilius en St. Chrysostomus) te vertrouwen, als de -vijandige getuigenis van Gregorius van Nazianzus en andere kerkelijke -kroniekschrijvers. Men moet den geestdrift van Julianus voor den -ouden godendienst vooral toeschrijven aan zijn vurige liefde voor -oude kunst, litteratuur en philosophie en aan zijn afkeer om zich te -onderwerpen aan de aanmatigende dogmata van een priesterschap, dat de -wijsheid van Socrates en de kunst van Homerus met gelijke verachting -beschouwde. Maar--zoo zwak is de menschelijke natuur--hijzelf, -een leerling van Plato, een geleerde, een begaafd redenaar, een -uitstekend schrijver van beide klassieke talen, een voorbeeld van -gematigdheid en kuischheid [31], werd de prooi van het grofste en -belachelijkste bijgeloof. Hij werd vereerd, zooals hij geloofde, -door de intieme vriendschap en duidelijke aanwezigheid van de goden -zelf; hij raadpleegde hen door middel van voorspellingen en orakels -en herkende hun wil in de wonderen, en hun stem in de voorteekens. - -Zijn enthusiasme voor de oude helden bracht Julianus er toe Alexander -den Groote na te volgen, zooals hij ook reeds beproefd had de daden -van Caesar in Gallië na te volgen [32]. Sinds den tijd van Keizer -Alexander Severus (c. 226) had Perzië onder haar koningen uit de -Sassaniden-dynastie den Romeinen steeds grooten last veroorzaakt. De -tegenwoordige monarch, Sapor (Shapur) II, was de negende van die -groote dynastie. Hij had reeds langer dan een halve eeuw geregeerd -[33] en bleef in leven tot het vierde jaar van Theodosius' regeering, -zoodat hij zes Keizers op den troon van het Oosten zag opvolgen. Hij -had Constantius en de keizerlijke troepen uit Mesopotamië verdreven -en dreigde hen uit Azië te jagen. De veldtocht van Julianus tegen -Sapor, waar uitgebreide toebereidselen voor waren gemaakt, eindigde, -zooals wij zagen, met zijn dood, en bijna met de vernietiging van -zijn leger. Hoe Jovianus er in slaagde het overschot te redden door -een roemloozen en ellendigen terugtocht, hoe hij gedurende zijn korte -regeering de luide toejuichingen verwierf van al zijn Christelijke -onderdanen door de herstelling van hun godsdienst, en de dankbaarheid -van de anti-Aranen door Athanasius weder op den patriarchalen troon -van Alexandrië te plaatsen, is vroeger verteld (p. 5). - -Gedurende de regeering van Valentinianus en Valens, die -reeds verteld is in het Historisch overzicht, was wellicht de -belangrijkste gebeurtenis de bekeering van de West-Goten, of het -begin daarvan, door Ulfilas († 381), ofschoon de Trinitariërs -dit waarschijnlijk beschouwden als een Pyrrhus-overwinning van -het Christendom. Valentinianus schijnt verdraagzaam, of misschien -onverschillig geweest te zijn in doctrinaire aangelegenheden en eerbied -te hebben verworven wegens zijn manlijk en gematigd karakter. In -zijn latere jaren echter kreeg zijn cholerische aanleg de overhand en -veranderde hem in een woedenden tyran, wiens slachtoffers bij duizenden -werden terechtgesteld, beschuldigd van verraad en hekserij. [34] - -De hysterische angst, verwekt door het geloof aan hekserij, had -ook op den zwakzinnigen Valens een dergelijke uitwerking. Van -de verst verwijderde deelen van Azië werden jong en oud gesleept -voor den rechterstoel van Antiochia, waar de keizer gewoon was te -resideeren. Zoo talrijk waren de gevangenen, dat de keizerlijke -troepen nauwelijks voldoende waren om hen te bewaken en in afgelegen -provinciën de vluchtelingen de bevolking in getal overtroffen. - -Maar Valens bepaalde zich niet tot zulke wreedheden. Drie jaar na -zijn troonbestijging was hij gedoopt door den Ariaanschen Patriarch -van Constantinopel. De keizerlijke neophiet ontwikkelde zich weldra -tot een blinden ijveraar en een wreeden vervolger van "Athanasische -ketters" zooals hij hen noemde en het Oostelijke Rijk was weldra in -gisting en oproer. Dit duurde zoo lang, totdat Aartsbisschop Basilius -te Caesarea--eens de mede-student van Julianus te Athene, later -beroemd als kluizenaar en stichter van de eenige monniken-orde van de -Oostersche Kerk--den keizer trotseerde, zooals later St. Ambrosius -te Milaan Theodosius trotseerde en met hetzelfde gunstige gevolg; -want, naar men vertelt, geraakte Valens zoo onder den indruk, dat -hij bezwijmde in tegenwoordigheid van allen, toen hij van het altaar -werd teruggestooten, en dat hij boete deed voor zijn wreedheden door -Basilius een groot landgoed te schenken om daar een hospitaal te -stichten. Valens verdween, zooals reeds verhaald is, in den grooten -slag bij Hadrianopolis in 378. - -In het Westen was Valentinianus opgevolgd door zijn zoon Gratianus, -(vgl. p. 7) een vriendelijken en sport-lievenden jongeling van 16 jaar, -die als collega zijn vierjarigen stief-broeder aannam, Valentinianus -II, terwijl hij het kind en zijn moeder Justina de praefectura Italië -toewees en de beide Galliae voor zich hield. Hij was nog een jonge man -van 24 jaar, toen hij door den usurpator Maximus te Lyon werd gedood -en had blijkbaar meer belangstelling in zijn herten- en berenparken -dan in Kettersche spitsvondigheden, zoodat tijdens zijn regeering van -acht jaar de Gallische Kerk vrij is gebleven van twisten, ofschoon -zij een werkzaam aandeel nam in het vernietigen van de heidensche -reliquieën. Te Rome bovendien schijnt Gratianus met Justina en haar -zoon veel bij te hebben gedragen tot het uitroeien van het paganisme, -want wij vernemen dat hij het oude college der Vestaalsche Maagden en -Augures heeft afgeschaft en de beelden der goden heeft vernietigd. [35] - -Toen Valens verdwenen was, koos Gratianus tot Augustus van -het Oostelijk Rijk een dapperen soldaat van Spaansche afkomst, -Theodosius, die in het keizerlijk leger in Brittannië had gediend -en Hertog van Moesia was geworden. De vader van Theodosius was, -na schitterende veldtochten in Brittannië en Afrika, te Carthago -terechtgesteld, blijkbaar krachtens een beuzelachtige beschuldiging -van verraad. Wegens de ongenade en den dood van den ouden Theodosius -had de zoon zich teruggetrokken op zijn landgoed in Spanje, om zich, -zooals Xenophon of Cincinnatus, te wijden aan de verbetering van zijn -landerijen. Vandaar werd hij na vier maanden geroepen om de plaats -in te nemen, die door Valens' dood open was gevallen. - -Gedurende zeventien jaar (378-395) was Theodosius eigenlijk de -heerscher, niet alleen in het Oosten, maar als beschermer van den -jongen Valentinianus en zijn moeder en als overwinnaar van Maximus -en Arbogast, ook in Italië en het verre Westen, ofschoon hij slechts -in het laatste jaar van zijn regeering onbetwist alleenheerscher -was. (Zie Historisch Overzicht p. 8). - -In deze zeventien jaar (het onderwerp van het volgende hoofdstuk) -stierf het heidendom snel uit en ofschoon wij later nog eenige -merkwaardige overblijfselen ontmoeten, mogen wij toch aannemen dat op -het einde van Theodosius' regeering of het einde van de 4e eeuw, de -oude godsdienst in het Keizerrijk verdwenen was en de Trinitariaansche -of Athanasische Kerk--vooral de zoogenaamde Katholieke Kerk in -Italië--een waardige en invloedrijke positie tegenover de burgerlijke -macht had verworven. - - - - - - - -HOOFDSTUK IV. - -THEODOSIUS DE KATHOLIEKE. - - -De eerste plicht van den nieuwen Keizer in het Oosten was de nederlaag -van Hadrianopolis te wreken. Voordat hij van Thessalonica, waar hij -het Keizerlijk leger weer samengesteld had, tegen de West-Goten optrok, -onderging Theodosius den ritus van den doop en las het volgende edict -voor [36], in naam, naar men zegt, van de drie Keizers, Gratianus, -Valentinianus en hemzelf: "Het behaagt Ons, dat al onze onderdanen -den godsdienst, die den Romeinen door den H. Petrus geleerd is, -aanhangen. Volgens de leer van de Apostelen en de Evangeliën moeten -wij gelooven in de eene Godheid van den Vader, den Zoon en den Heiligen -Geest, gelijk van majesteit in de Heilige Drieëenheid. Wij willen dat -de aanhangers van deze leer Katholieke Christenen heeten en brandmerken -alle anderen met den schandelijken naam van ketters en verklaren -dat hun vergaderplaatsen niet langer den naam van Kerken zullen -dragen." Laten wij letten op de aanmatiging van de drie wereldlijke -heerschers van het Romeinsche Rijk, dat zij niet alleen het recht -hadden om de Christelijke leer op te dringen, maar ook om hun eigen -uitleg te geven aan de leerstellingen der Apostelen. Niet minder dan -15 strenge edicten van dien aard, gericht tegen de ketters, werden -door Theodosius uitgevaardigd en overtreding werd bedreigd met zware -straffen, soms met de doodstraf. Het ambt van Geloofs-Inquisiteur, -een terecht zoo verafschuwde naam, werd het eerst tijdens zijn -regeering ingesteld. - -De veldtocht tegen de West-Goten, die een grooten slag vermeden, -eindigde in een verdrag, waarbij den barbaren toegestaan werd zich -ten zuiden van den Donau te vestigen als bondgenooten (foederati) van -het Keizerrijk, op voorwaarde dat zij, zoo noodig, een contingent van -40.000 man zouden opbrengen. Ongeveer twintig jaar later betreurde de -laatste van de Romeinsche dichters, Claudianus, het bestaan van dat -groote staande leger als een gevaar voor het Keizerrijk; en terecht, -want slechts zes jaar daarna namen deze West-Goten Rome in. - -In het volgend jaar (383) werd Gratianus te Lyon gedood, waarheen -hij van Parijs was gevlucht--verraden door zijn eigen legioenen -en gevangen door de ruiterij van den overweldiger Maximus, die van -Brittannië een zoo groot getal volgelingen had overgevoerd, dat dit -feit later werd vermeld als "de verhuizing van een belangrijk deel -van de Britsche natie." In verband met deze exodus moet hier vermeld -worden de legende van St. Ursula, de prinses van Brittannië en haar -elf duizend Britsche maagden, die, naar men zegt, als pelgrim langs -den Rijn over de Alpen naar Rome zijn getrokken en op haar terugkeer -zijn vermoord door de Hunnen of Friezen bij Keulen, waar haar schedels -nog te zien zijn. Het lijkt niet onwaarschijnlijk, dat de oorsprong -van deze legende was het lot van een transport van Britsche vrouwen, -misschien onder leiding van een edelvrouwe, die bestemd waren als -echtgenooten voor een deel der honderd duizend volgelingen van Maximus, -die door ongunstigen wind den Rijn ingedreven en in handen gevallen -waren van Salische Franken of woeste Friezen, die ongeveer vier eeuwen -later den grooten Engelsche zendeling St. Bonifacius hebben gedood. - -Wanneer Maximus tevreden was geweest met zijn veroverd keizerrijk -van Brittannië, Gallië en Spanje, zou hij nu misschien bekend zijn -als een van de gelukkigste keizers van het Westen, want hij regeerde -over een groot rijk en bezat een machtig leger, voornamelijk gelicht -uit de krijgshaftige Germaansche stammen. Bovendien werd hij door -Theodosius erkend, die het verstandig vond zijn aanspraken op de -landen ten noorden en ten westen van Italië in te willigen. Toch -viel hij Italië aan, niet alleen gedreven door een onverzadelijke -eerzucht, maar ook door de hoop, of de zekerheid, dat de Katholieke -meerderheid onder de Italianen met vreugde zich zou losrukken van -de regeering van den jongen Valentinianus--of liever van zijn moeder -Justina, die sterk gehecht was aan de Ariaansche ketterij ondanks de -welsprekendheid en de wonderen van St. Ambrosius, den Bisschop van -Milaan. Nadat hij troepen had vooruitgestuurd onder voorwendsel die -aan Valentinianus te leenen, bezette de usurpator de Alpenpassen en -verscheen weldra voor Milaan met een groot leger. - -Bij zijn nadering vluchtte Justina met haar zoon--nu vijftien jaar -oud--en liet St. Ambrosius [37] achter om den vijand het hoofd te -bieden. De vluchtelingen bereikten Aquileia, doch, omdat zij zich daar -niet veilig gevoelden, gingen zij te scheep, voeren om Griekenland -en bereikten na een moeilijke reis Thessalonica. Hier werden zij -bezocht en verwelkomd door Theodosius; maar de rijke hulpbronnen van -Maximus deden hem aarzelen dadelijk toe te geven aan de smeekbeden -van Justina. Doch weldra verdween deze aarzeling van Theodosius door -den invloed van de bekoorlijke dochter van Justina, de prinses Galla, -die reeds beroemd was om haar jeugdige schoonheid en nog beroemder -zou worden als moeder van Galla Placidia. Theodosius was weduwnaar en -besloot de jonge, bekoorlijke prinses te huwen; na de bruiloft brak -hij op met een leger, waarin sterke contingenten waren van West-Goten, -Hunnen en Oostersche volkeren. - -Hij vond Maximus met zijn Gallische en Germaansche strijdkrachten -aan de overkant van de Sau en door een stoutmoedigen aanval wierp -zijn ruiterij, na de rivier te zijn overgezwommen, den vijand op de -vlucht. Maximus vluchtte naar Aquileia, de stad nabij de Adriatische -kust, die zoo beroemd is als het tooneel van zoovele botsingen, en bij -de aankomst van Theodosius, die van de Juliaansche Alpen neerstreek -als een adelaar op een gewonden haas, werd de usurpator van zijn -troon gesleept, ruw van zijn purper en keizerlijke sieraden beroofd, -en als een misdadiger naar de legerplaats en in de tegenwoordigheid -van Theodosius gebracht. De keizer vertoonde eenige neiging om den -tyran van het Westen te vergeven; maar die zwakke opwelling week voor -zijn gevoel van rechtvaardigheid en de herinnering aan Gratianus, -en hij gaf zijn slachtoffer aan de soldaten over, die hem wegsleepten -en dadelijk het hoofd van het lichaam scheidden. - -Na deze overwinning bleef Theodosius gedurende meer dan twee jaren -(388-391) in Italië; hij was feitelijk de alleenheerscher over het -Westen en het Oosten, ofschoon hij de regeering van Valentinianus -en Justina erkende, die evenwel kort na haar terugkeer in Italië -stierf. Van Milaan uit bezochten de beide keizers in het voorjaar -389 Rome, waar zij een roemrijke inkomst hielden en naar men gelooft, -op de plaats van een door Constantijn gebouwde kerk, de fundamenten -legden van de S. Paolo fuori le mura [38], de grootste van de oude -basilieken te Rome, welke in 1823 is afgebrand. - -In 390 vinden wij Theodosius weder in Milaan en toen had die -dramatische gebeurtenis plaats, welke wij verbinden aan de welbekende -basiliek van S. Ambrogio. - -Ongeveer drie jaren te voren was er te Antiochia een oproer uitgebroken -tegen den katholieken eeredienst en de belastingen. Het gepeupel had de -standbeelden van den keizer en zijn zonen omvergeworpen en hoonend door -de straten gesleept. Verschrikkelijk was de wraak van Theodosius. De -stad werd vernederd en gestraft; een groot aantal gevangenen wachtte -pijniging en dood. Maar een smeekschrift werd naar Constantinopel -gestuurd en--deels door den invloed van St. Chrysostomus, die ons -een levendige beschrijving heeft gegeven van deze dagen en wiens -wondere welsprekendheid zijn wanhopige medeburgers steunde--werd -het bevel voor de executie uitgesteld tot het antwoord was gekomen; -en het antwoord was een algemeene vergiffenis. - -Maar Theodosius vergat het oproer van Antiochia niet en toen in 390 -in Thessalonica, het welvarende militaire centrum van Macedonië, een -tumult voorviel, waren de gevolgen veel ernstiger. De ongeregeldheden -waren veroorzaakt door de gevangenneming van een wagenmenner, die -bij het publiek zeer in de gunst stond. Er ontstond een botsing -tusschen de bevolking en het gezag; ambtenaren werden gedood en -hun lijken geschonden. Bij deze gelegenheid verwierp Theodosius -elk beroep op genade. Hij beraamde een laffe en onrechtvaardige -wraakneming. De inwoners van Thessalonica werden in den waan gebracht, -dat hij vergiffenis had geschonken, werden uit naam van den Keizer -uitgenoodigd voor de spelen in den Circus, waar zij door gewapenden -werden aangevallen en zonder onderscheid vermoord; 7000, andere zeggen -15000, kwamen om. Het misdadige van deze bijna ongeloofelijke wreedheid -wordt nog verzwaard door het feit dat Theodosius bijzonder was gesteld -op Thessalonica en haar bisschop, die hem daar, waarschijnlijk in de -tegenwoordigheid van vele van die burgers, had gedoopt. - -St. Ambrosius is reeds genoemd; hij is bij velen bekend als de -geestelijke vader van den oudsten St. Augustinus, als de schrijver van -het Te Deum (misschien), van Latijnsche hymnen en als de uitvinder van -het Ambrosiaansche muzikale ritueel en dat systeem van beurtzangen, -waarop het gezang in de Anglikaansche Kerk is gebaseerd [39]. Maar -allen die Milaan kennen [40], denken, wanneer zij den naam van -St. Ambrosius hooren, aan de basiliek van S. Ambrogio en haar oude -deuren van cypressen-hout, ofschoon het, helaas, onzeker is of wij nog -ook maar de fragmenten bezitten van die deuren, die voor Theodosius -den Groote werden gesloten. - -Ambrosius was de zoon van een Gallisch prefect van edele Romeinsche -afkomst. Hij was geboren te Trier in 340 en werd magistraat van -een district, dat Liguria en Milaan omvatte, in welke stad hij zoo -populair was, dat hij bij den dood van den bisschop (374) door de -geheele bevolking tot diens opvolger werd gekozen en tot zijn eigen -verbazing en die van de wereld plotseling van magistraat veranderd -werd in een aartsbisschop, voordat hij het sacrament van den doop -had ontvangen. En de keuze van het volk was wel gerechtvaardigd, want -er is in de annalen van de Middeleeuwsche Kerk geen persoon, die ons -sympathieker is. Het is waar, dat de meesten van ons de verhalen van -zijn droom ter zijde zullen leggen en ook van zijn ontdekking van -de heilige geraamten, die door hun wonderbare hulp hem beveiligden -tegen den toorn van Justina, zelfs al heeft men ons de beenderen van -Gervasius en Protasius in de crypte van S. Ambrogio laten zien. Maar -ieder zal ontroerd worden door zijn moed en edele drijfveeren. Door -zijn toedoen trad de Christelijke Kerk het eerst op om de zaak van -rechtvaardigheid en menschelijkheid te verdedigen tegen de door -de wet beschermde tyrannie van de burgerlijke macht. Zijn rustige, -uitdagende houding tegen Theodosius is een culminatie-punt van den -zuiver Christelijken invloed. Als de Kerk zulk een invloed tot haar -eenig ideaal had gekozen! - -Bij verschillende gelegenheden had Ambrosius zijn moed reeds -getoond. Eens, toen Justina geëischt had, dat eenige Kerken te Milaan -aan de Arianen zouden worden afgestaan en haar Gotische soldaten -had gestuurd om een van die Kerken te bezetten, trad hij hen in den -weg en verschrikte hen zoo met zijn banbliksems, dat de regentes het -verstandiger vond haar eisch in te trekken. - -Toen Ambrosius hoorde van het bloedbad te Thessalonica trok hij zich -eerst op het land terug en ontweek Theodosius. Maar begrijpend dat -langer zwijgen laf was, stuurde hij hem een schrijven, waarin hij, -ook uit naam van andere bisschoppen, zijn afschuw uitdrukte over de -wreedaardige daad en erbij voegde, dat zulk een bloedschuld tot gebeden -en boete dwong en hij geen altaar mocht naderen, en dat hijzelf door -een visioen gewaarschuwd was den dienst van het Avondmaal niet waar -te nemen in tegenwoordigheid van iemand, wiens handen waren bezoedeld -met het onschuldige bloed van duizenden [41]. - -Modern scepticisme ziet in dezen brief den oorsprong van een -schilderachtige fictie, n.l. de overlevering, dat de Keizer, toen hij -met zijn gevolg den ingang van de kathedraal naderde, de groote houten -deuren snel zag sluiten, of dat hij Ambrosius zelf vóór het portaal -vond om nog eens het Godshuis met banbliksems tegen bezoedeling te -beschermen [42]. Bovendien zegt de overlevering, dat, toen Rufinus, -de bekende minister van Theodosius, gestuurd was om te zeggen, dat zijn -meester de macht had om den ingang van de Kerk te forceeren, de Heilige -onversaagd antwoordde: "Dan zal hij over mijn lijk moeten gaan." - -Hetzij wij deze dramatische geschiedenis moeten gelooven of niet, het -schijnt niet te betwijfelen, dat Theodosius, onder den indruk van den -moed van Ambrosius en waarschijnlijk ook door het bewustzijn van de -onmenschelijke daad, waartoe hij door zijn hartstocht was gedreven, -openlijk boete heeft gedaan in de kathedraal en als boeteling gekleed -zich op de knieën heeft geworpen en de woorden van den Psalmist heeft -herhaald: "Mijn ziel kleeft aan het stof; maak mij levend naar Uw -woord." Wanneer wij aan dit tooneel denken en ons het edict herinneren, -dat Theodosius een paar jaar tevoren had uitgevaardigd, waarin hij -zich, alsof hij zoowel de wereldlijke als ook geestelijke heerscher -was, het recht aanmatigde het Romeinsche Keizerrijk een geloof voor -te schrijven en het wezen van de Drieëenheid te bepalen, worden wij er -ons van bewust dat een nieuwe en reeds invloedrijke macht is ontstaan, -die zich met ongeloofelijke snelheid heeft uitgebreid, sinds den -dag waarop Constantijn de zwakke en vervolgde Kerk het eerst steun -beloofde. En wanneer wij verder denken, aan Keizer Hendrik te Canossa, -of aan Frederik Barbarossa, geknield in het portaal van S. Marco te -Venetië, hoe levendig doet ons dat dan het verschil beseffen tusschen -de drijfveeren en idealen van St. Ambrosius en die van Hildebrand of -Paus Alexander! - -In het volgend jaar (391) keerde Theodosius naar Constantinopel terug -en ging in triomf de Gouden Poort door, die in zijne afwezigheid was -opgericht om zijn overwinning over Maximus te herdenken. Deze poort -werd later in het bijzonder gebruikt voor den plechtigen intocht -van de Keizers. Zij bestaat nog en heeft eenige zeer fraaie zuilen; -maar zij is dichtgemetseld. Een overlevering handhaaft zich onder de -Turken, dat door deze poort eens een Christelijk overwinnaar zal komen! - -In 392 vond men Valentinianus gewurgd in zijn slaapkamer te -Vienne. Deze daad was ongetwijfeld bedreven of beraamd door Arbogast, -een heidenschen Frank, die tot bevelhebber der Keizerlijke legioenen in -Gallië geklommen was en zulk een onbeschaamde houding had aangenomen, -dat de jonge Keizer een paar dagen voor zijn dood, een soldaat het -zwaard had ontrukt en met moeite was verhinderd den trouweloozen -bevelhebber te doorboren. Arbogast, die het niet waagde het purper -aan te nemen, proclameerde als Keizer van het Westen een rhetor, -Eugenius, zijn vroegeren secretaris. - -Valentinianus' zuster, Galla, die Theodosius had gehuwd en zeer -liefhad, spoorde haar echtgenoot dringend aan den moord op haar -broeder te wreken. Maar Arbogast had een groot leger en in naam van -zijn keizerlijke pop had hij zich meester gemaakt van Rome en het -Westelijke Keizerrijk. Daarom was het noodzakelijk voor Theodosius -een grootere macht te verzamelen, voordat hij weder een veldtocht -naar Italië waagde. Doch eerst wilde de vrome Keizer den Hemel over -zijn tocht om raad vragen. Daar het Christendom de orakels van Dodona -en Delphi tot zwijgen had gebracht, raadpleegde hij een Egyptischen -monnik, die, naar men meende, de gave van mirakels en de wetenschap -van de toekomst bezat. Eutropius, een van de eunuchen-gunstelingen -van het hof te Constantinopel, scheepte zich voor Alexandrië in, -vanwaar hij den Nijl opzeilde tot de stad Lycopolis, in de afgelegen -provincie Thebaïs. In de buurt van die stad, op den top van een hoogen -berg had de heilige Johannes met eigen hand een nederige hut gebouwd, -waar hij meer dan vijftig jaar had gewoond, zonder de deur te openen, -zonder het gezicht van een vrouw te zien, zonder eenig voedsel, dat met -vuur of menschelijke kunst bereid was. Vijf dagen van de week bracht -hij in gebed en overpeinzing door, maar op Zaterdag en Zondag opende -hij een klein venster en gaf audientie aan de menigte smeekelingen, -die uit alle oorden van de Christelijke wereld toestroomden. Het -gezantschap van Theodosius naderde het venster met eerbiedige schreden, -stelde zijn vragen betreffende den uitslag van den burgeroorlog en -kwam weldra terug met een gunstig orakel, hetwelk den moed van den -Keizer aanwakkerde door de verzekering van een bloedige, doch stellige -overwinning. De vervulling van die voorspelling werd bevorderd door -alle middelen, die menschelijk beleid kon verschaffen. - -Voordat deze toebereidselen waren geëindigd, werd Theodosius getroffen -door het verlies van zijn jonge en bekoorlijke vrouw, die stierf bij -de geboorte van haar eenig kind, Galla Placidia. Doch hij gaf zijn -plan niet op en den 6en September 394 ontmoetten de legers elkander -bij de rivier de Frigidus, niet ver van Aquileia. Twee dagen lang -woedde de slag. Tienduizend van de Gotische hulptroepen [43] van -Theodosius kwamen om bij de bestorming van de wallen van den vijand; -maar eindelijk, geholpen door een geweldigen storm uit het Noorden -en door de desertie van sommige Gallische troepen van Arbogast, -dreef het Oostelijke leger den vijand op de vlucht. Eugenius werd -gevangen genomen en onthoofd. Nadat Arbogast verscheidene dagen in -de bosschen had gezworven en de onmogelijkheid om te ontvluchten had -ingezien, stortte hij zich in zijn zwaard. Hoe Theodosius vier maanden -later te Milaan sterft, terwijl hij het Rijk aan zijn twee zonen, -Honorius en Arcadius nalaat, is reeds verhaald (p. 8). Men vertelt, -dat hij prachtige Circus-spelen had voorbereid om Honorius, die toen -ongeveer tien jaar oud was, openlijk te verwelkomen, dat hij zelfs -'s morgens bij de uitvoering aanwezig was, maar 's middags niet langer -kon blijven en den volgenden nacht stierf. - -Het karakter van Theodosius kan men, zoo lijkt het, gemakkelijk -uit deze daden leeren kennen; maar wij zijn er niet zeker van, -dat deze daden altijd nauwkeurig zijn overgeleverd en altijd door de -tijdgenooten onpartijdig zijn beschreven. Aan den eenen kant hebben wij -zijn vereerders, den Christelijken, Latijnschen dichter Prudentius en -de Katholieke of Trinitarische Vaders, b.v. Gregorius van Nazianzus († -379), Hieronymus, Chrysostomus, Ambrosius en Augustinus, en aan den -anderen kant den belangrijksten kroniekschrijver van deze periode, -den heidenschen Zosimus, een partijdig en kwaadaardig schrijver, -die elke daad van deze regeering in een verkeerd licht stelt. Maar -zelfs Zosimus is zoo genadig toe te geven dat Theodosius een van de -grootsten van de Romeinsche vorsten was, en trots den afschuw, dien -wij gevoelen door het bloedbad te Thessalonica, niet ongelijk aan -de verbazing en afschuw, die de Christen-vervolgingen door Marcus -Aurelius bij ons opwekken, moeten wij toch in zijn karakter, naast -vreemd bijgeloof en woeste hartstocht, veel erkennen, dat edel en -bewonderenswaardig was. Het geeft echter meer voldoening feiten te -constateeren, dan te trachten karakters te analyseeren en drijfveeren -te verklaren. Daarom zullen wij hier nog slechts een paar feiten -bijvoegen, die samenhangen met de uitbreiding van het Christendom -tijdens zijn regeering en de eindelijke uitroeiïng van het paganisme. - -Onder de ontelbare incidenten, die den geschiedschrijver van deze -periode ten dienste staan, is hetgeen gebeurd is met een standbeeld -van Victoria, dat Caesar van Tarentum meebracht en te Rome in het -senaatsgebouw oprichtte, bijzonder geschikt om de godsdienstige -bewegingen aan te geven; dit beeld was een groote figuur met -uitgespreide vleugels en een lauwerkrans in de uitgestrekte hand. Bij -het altaar, dat voor deze Victoria stond, legden de senatoren den eed -van trouw aan den staat af en daarop werd wijn en wierook geofferd voor -den aanvang der beraadslagingen in den Senaat. Het beeld en tevens het -altaar schijnen verwijderd te zijn door Constantius en misschien naar -Constantinopel gestuurd. Door Julianus is het altaar er weder geplaatst -en door Gratianus weder verwijderd, en weder opgesteld door Eugenius -(c. 393), die misschien een heiden was, of door Arbogast, die zeker -een heiden was, en nog eens verwijderd door Theodosius, kort voor -zijn dood, of door Honorius. Zoo kunnen wij gedurende ongeveer een -halve eeuw de afwisselende krijgskans van Christendom en Heidendom -nagaan. Vier keer werden er deputaties gezonden door de aanhangers van -den ouden godsdienst om van verschillende keizers weder de plaatsing -van het altaar te vragen. Een interessant verslag van een dezer -bezoeken aan het keizerlijk hof bestaat nog, geschreven door Symmachus, -een Romein van edele afkomst, zeer gezien om zijn welsprekendheid en -de ambten die hij had bekleed, pontifex, augur, proconsul van Afrika -en prefect van Rome. Dit gezantschap werd gezonden naar het hof van -Theodosius en Valentinianus te Milaan, en de rhetoriek van Symmachus -(die Rome in zijn redevoering tegenover de twee Keizers haar eigen -zaak liet verdedigen) werd overbluft door de welsprekendheid en het -sarcasme van St. Ambrosius, die, zooals wij uit zijn verslag zien, -de idee bespotte, dat de Romeinsche overwinningen te danken waren aan -de Olympische Goden en vroeg of Jupiter nog steeds sprak bij monde -van de ganzen die het capitool hadden gered. - -Maar de overwinning van Ambrosius en het Christendom bij deze -gelegenheid vernietigde het Heidendom toch volstrekt niet. Hoe langzaam -en moeilijk het uitgeroeid is, blijkt duidelijk. Ondanks de strenge -wetten van Theodosius, die de misdaad van offeren en voorspellen uit de -ingewanden met doodstraf of verlies van goederen bedreigden, ondanks -de onbarmhartigste verwoesting en onteigening van tempels, werden de -heidensche ceremonies, zoo veranderd, dat de wet er geen vat op had, -toch jarenlang voortgezet, werden de heidensche priesterambten toch -door de edelste families bekleed en hield de vereering van den zonnegod -Mithras en de Magna Mater, Cybele, en andere vreemde godheden stand. - -Er wordt verhaald, dat Theodosius, toen hij eens te Rome was, -plechtig aan den Senaat de vraag voorlegde, of Christus dan wel -Jupiter als God der Romeinen moest aangenomen worden, en dat bij -een regelmatige stemming Jupiter door een zeer groote meerderheid -veroordeeld werd. Maar zonder twijfel--als het verhaal waar is--had de -aanwezigheid van den Keizer invloed op dezen omkeer van geloof, want -het is een feit, dat de heidenen, niettegenstaande hun gelegenheid -genoeg gegeven werd, geen lust hadden in het martelaarschap; zij -onthielden zich van het ritueel, hetwelk zij zelf in de angstwekkende -tegenwoordigheid van hun Keizer hadden veroordeeld--of, hetgeen -waarschijnlijker is, zij verrichtten het in het geheim. - -Laten wij nu zien hoe de tempels verdwenen en de Kerken -toenamen. Tijdens de regeering van Gratianus (c. 380) bestonden er -in Rome 424 tempels van de oude goden, terwijl er, volgens de Notita -Urbis, een beschrijving van Rome uit dien tijd, geen Christelijke -Kerk was, die onder de gebouwen van de stad verdiende genoemd te -worden. En ofschoon er zeker eenige Christelijke Kerken waren, en -sommige van niet geringe afmeting [44], geven deze woorden toch een -waar beeld van haar betrekkelijke onbeduidendheid. - -Op het einde van de regeering van Theodosius is de toestand zeer -veranderd. Theodosius was een Spanjaard, en in Spanje was het -orthodoxe Christendom bijna zonder inspanning machtig geworden en -keek met gelijke minachting neer op de toenmalige onmacht en den -vroegeren roem van het paganisme. En wanneer wij vragen hoe het -mogelijk was, dat de Romeinen zelf zoo onbarmhartig de prachtige -monumenten van hun voorouders konden vernielen, kunnen wij een -voldoende verklaring vinden in de gevaarlijke aanmoediging, die -zulke herinneringen aan het heidensche Keizerrijk gaven en in de -mogelijkheid van een tweeden keizerlijken afvallige, maar vooral ook -in de angst en afschuw, waarmee de meeste Christenen van dezen tijd, -en ook van later tijd, de heidensche tempels beschouwden als plaatsen, -die door kwaadaardige demonen [45] werden bezocht en de beelden als -gevaarlijke fetischen. Inderdaad was het geloof in het werkelijke -bestaan van de oude goden sterker bij den gewonen Christen van den -vroegsten tijd, dan bij de heidenen zelf. - -Deze verwoesting van de oude tempels en beelden, waartegen Libanius, -de geleerde meester van Chrysostomus, tevergeefs protesteerde in zijn -vurige rede Pro Templis, werd niet beperkt tot Rome. De vele monumenten -van klassieke oudheid [46], die Constantinopel versierden, waren -uit Griekenland en Rome gestolen. Dit was erg genoeg, maar bovendien -werden er ontelbare prachtige gebouwen en kunstwerken vernield door -monniken en andere fanatieken, die werden opgewekt en gesteund door de -edicten van Theodosius en door de gevolmachtigden, die hij naar verre -provinciën stuurde om zijn edicten uit te voeren. Het verwoestingswerk -[47] begon, naar het schijnt in Syrië, waar een zekere bisschop -Marcellus, na met geweldige inspanning den grooten tempel van Zeus -te Apamea afgebroken te hebben, vergezeld van een bende fanatieken -andere steden aanviel met hetzelfde doel, totdat hij door de woedende -inwoners werd gegrepen en levend verbrand. In Gallië leidde (c. 370) -de bisschop van Tours, de beroemde St. Martinus, aan wien ongeveer 160 -Engelsche Kerken gewijd zijn, groote benden monniken en andere zeloten -van de eene plaats naar de andere, terwijl hij alle overblijfselen van -heidensche architectuur en kunst vernielde, niettegenstaande de oude -goden zich in vijandige demonen-gestalten vertoonden. In Alexandrië, -na een bloedig gevecht tusschen Heidenen en Christenen, plunderde de -patriarch, de bekende Theophilus, den reusachtigen tempel van Serapis, -die beschouwd werd als het voornaamste steunpunt van het Egyptische -paganisme, en verwoestte dezen--het is mogelijk dat één van de twee -Alexandrijnsche bibliotheken met het Serapeum vernietigd is [48]. - -Wanneer wij spreken over deze verre streken van het Keizerrijk, waar -de oude goden--Olympische, Oostersche en Noorsche--verdwenen voor den -nieuwen godsdienst, kunnen wij ook de oudste Christelijke Kerken in -Brittannië en Ierland vermelden. In Brittannië werd het Christendom -het eerst ingevoerd door de Romeinen, maar natuurlijk niet door de -pauselijke Roomsche Kerk. Van deze periode is zeer weinig bekend, en -wij moeten ons tevreden stellen, met de legende omtrent St. Albanus -en St. Helena, tenzij iemand de oude fabels van Jozef van Arimathea -ernstig wil opnemen. Maar het is zeker, dat reeds in zeer vroege tijden -groote monnikenorden bestonden in verschillende centra, waarvan Avalon -(het tegenwoordige Glastonbury in Somerset) en Bangor (aan de Dee) -de meest bekende zijn [49]. - -Niet lang nadat Stilicho de Romeinsche legioenen van Brittannië had -weggetrokken (c. 405), werd het Christendom bijna geheel uitgeroeid -door de Angelsaksen, en de Iersche Kerk werd voor ongeveer 150 jaar -van het Christendom afgesneden door een wig van woest paganisme. Wij -zullen laten zien hoe deze Angelsaksen bekeerd werden door den jongsten -St. Augustinus (c. 600), den zendeling die door Gregorius den Groote -gezonden was. De overblijfselen van de oude Britsche Kerk hielden -nog stand tegen de pauselijke suprematie, die door Augustinus werd -afgekondigd; en de overlevering beschuldigt den Heilige (ten onrechte, -naar wij hopen, daar Augustinus in 604 stierf) het afschuwelijke -bloedbad te hebben veroorzaakt van de monniken te Bangor, toen -de Britten verslagen werden door de Saksen bij Chester in 607. De -buitengewone zendings-ijver, zoowel van de oude Iersche als ook van -de jongere Angelsaksische Kerk, zal in latere jaren besproken worden, -wanneer wij de dagen van de Lombardische koningen en van Karel den -Groote bereiken. - -Dat verheven en eenvoudige voorschriften en leerstellingen in den -loop der tijden op grove wijze belachelijk worden gemaakt, schijnt -aan onverbeterlijke neigingen in de menschelijke natuur te moeten -worden toegeschreven en wanneer ten opzichte van het Christendom -zulke gevolgen bijzonder pijnlijk en verwonderlijk zijn, moeten wij -trachten troost te vinden in de woorden--misschien van Gregorius -den Groote--corruptio optimi pessima of, zooals Shakespeare zegt: -"Als lelies verrotten, rieken zij veel onaangenamer dan onkruid." Het -ligt ver buiten ons doel de evolutie van den Middeleeuwschen godsdienst -[50] in Italië in bijzonderheden na te gaan, maar wij zullen trachten -eenige belangwekkende religieuze verschijnselen uit deze periode aan -te wijzen, die van grooten invloed zijn geweest op de Italiaansche -kunst en geschiedenis. Van deze merkwaardige verschijnselen kies ik er -twee uit, nl. de bijgeloovige vereering van "reliquieën" en de bijna -ongeloofelijke geestdrift, opgewekt door de asceten en anachoreten. - -Eerbied voor reliquieën van hetgeen vroeger groot en schoon was, -is natuurlijk een bewonderenswaardig gevoel, geheel verschillend van -antiquarisch enthusiasme. Maar de middeleeuwsche vereering voor de -zgn. heilige reliquieën was gebaseerd op een bijgeloovig vertrouwen -in de wonderlijke eigenschappen van zulke reliquieën en sloot een -fetisch-aanbidding in, die even plomp was als de oude godsdienst [51]. - -Zonder twijfel bestonden er eenige echte reliquieën, maar de aanvraag -werd zoo belangrijk, dat ontelbare nieuwe ontdekkingen werden gedaan, -dikwijls (zooals wij bij St. Ambrosius reeds hebben opgemerkt) door -middel van droomen en visioenen; en de voorraad groeide daardoor -geweldig. Het Ware Kruis, door Helena op den Calvarieberg gevonden, -verschafte, naar men zeide, genoeg hout om een oorlogsschip -te bouwen--een feit dat leidde tot de legende van zijn zichzelf -vernieuwende krachten. Verbazingwekkende verhalen werden verspreid -van de mirakels door beenderen, haar, bloeddruppels en heilige olie -veroorzaakt. Alle steden verlangden de een of andere reliquie te -bezitten. Geen kerk werd gebouwd, voordat men een heilig voorwerp -[52] machtig was geworden. - -Den oorsprong van de groote ascetische beweging moet men zoeken -in het verre Oosten, waar de Indische fakir en de Thibetaansche -monnik en andere dergelijke lusus naturae sinds onheuglijke tijden -schijnen bestaan te hebben; of misschien is het juister te zeggen, -dat de neiging tot dergelijke afwijkingen, welke latent schijnt in -het Oostersche karakter, zulke gevolgen voortbracht als de Joodsche -anachoreten, de Essaeërs en de Egyptische Therapeuten, die vele jaren -voor de Christelijke monnikenorden bestonden, en dat de beweging onder -de Christenen van Egypte en Syrië ten deele althans moet toegeschreven -worden aan het Neoplatonisme (vgl. p. 41). - -Ongeveer in het jaar, waarin Constantijn het purper aannam (305), -trok een geestdriftig, geloovig jongeling in Egypte, bekend als -Antonius van de Thebaïs, zich in de woestijn terug. Zijn voorbeeld -werd weldra nagevolgd en vele duizenden fanatieken, die zichzelf -woestijn-menschen (heremieten) of afgescheidenen (anachoreten) -noemden, begonnen de zandige en rotsachtige wildernissen van het -Nijlland te bevolken, totdat hun aantal de bevolking van alle steden -van Egypte evenaarde. Het is onnoodig de bekende, afschuwelijke -krankzinnigheden van het anachoretisme te beschrijven en het is -overbodig zich te verwonderen over deze monsterachtige voortwoekering, -die zelfs het bestaan van de Christelijke religie bedreigde. Het -systeem van afzondering bleek op den duur onmogelijk. De cel -van elken welbekenden kluizenaar werd omringd door de hutten van -zijn vereerders; een "eenzame" van Gaza, Hilarion, had, naar men -verhaalt, een gevolg van drie duizend menschen; en weldra vond -een anachoreet, Pachomius, het meer in overeenstemming met de -voorschriften van het Evangelie ongeveer veertien honderd kameraden -("coenobiten", samenwoners) om zich te verzamelen, waarvan hij een -monniken-huishouding maakte, natuurlijk geen monniken-orde, zooals -Benedictus later stichtte. Kloosters verrezen nu in groote getale en -wel over de geheele Christelijke wereld, van de woestijnen van Syrië, -Egypte en Ethiopië [53] tot de wildernissen in Gallië en Brittannië, -waar het leven van eenzame afzondering moeilijk na te volgen was door -het klimaat, en een beschaafder vorm van ascetisme trad blijvend op. - -Antonius had de vriendschap van Athanasius verworven, (die later zijn -leven beschreef) en ongeveer 340 stelde de Alexandrijnsche patriarch -aan den Paus in het Vaticaan eenige van Antonius' leerlingen voor. Het -vreemde en woeste uiterlijk van deze "Egyptenaren" wekte in Rome eerst -afschuw, toen verachting, daarna geestdriftige navolging. Senatoren en -edele matronen wedijverden met elkaar om hun schitterende paleizen en -villa's in kloosters te veranderen en de Kerk werd er zich weldra van -bewust dat zij deze nieuwe beweging moest erkennen en begunstigen. In -het Oosten was St. Basilius, die zelf vroeger kluizenaar was geweest, -een ijverig stichter van godsdienstige huizen; St. Martinus van -Tours, of misschien zijn beschermheer St. Hilarius van Poitiers was de -stichter van de oudste kloosters in Gallië; en in Brittannië waren in -de vijfde eeuw, zoo niet vroeger, groote kloosters te Avalon en Bangor. - -Wij zijn ver van Italië afgedwaald; maar een duidelijke voorstelling -van de geweldige kracht van sommige dezer godsdienstige stroomingen -zal het ons misschien mogelijk maken onze piccioletta barca in juiste -richting te sturen. - - - - - - - -HOOFDSTUK V. - -STILICHO, ALARIK EN PLACIDIA. - -395-450 - - -Wij hebben gezien, dat Theodosius de Groote zijn rijk verdeelde -tusschen zijn twee zonen, Arcadius en Honorius, die 18 en 10 jaar oud -waren, en dat hij Rufinus en Stilicho als hun voogden aanstelde. De -eerste had in Constantinopel het bestuur over de keizerlijke financiën -en trad op als voogd van Arcadius, terwijl Stilicho de zorg had over -den jongen Honorius, magister utriusque militiae (commandant van de -ruiterij en het voetvolk) was en zijn hoofdkwartier te Rome had. De -haat, die het afpersen der belastingen opwekte aan den eenen kant, -en aan den anderen kant de voordeelen, die een populair aanvoerder -van de Keizerlijke troepen verwierf, hadden ten gevolge, dat de -strijd tusschen de twee regenten eindigde met den moord op Rufinus -door Stilicho's Gotische troepen. - -In dit hoofdstuk zullen wij, na een paar bijzonderheden over Stilicho -en zijn merkwaardigen levensloop (394-408), eenige van de vele -schilderachtige incidenten vertellen, die samenhangen met den inval -van Alarik en de lotgevallen van Galla Placidia. - -Men zal zich herinneren, dat groote massa's West-Goten toestemming -hadden gekregen zich te vestigen ten Zuiden van den Donau en wij -hebben meermalen vernomen, dat zij de keizerlijke troepen met -flinke contingenten steunden. De Gotische soldaat, die Rufinus in -tegenwoordigheid van den Keizer Arcadius vermoordde, had, toen hij zijn -slachtoffer neerstiet, uitgeroepen: "Met dit zwaard treft Stilicho -u!"--beteekenisvolle woorden, want het Gotische zwaard was het, -dat nu over het lot van het Keizerrijk zou beslissen. Weldra kregen -deze Gotische troepen, wier aanvoerder, Gainas, zeer verknocht was -aan Stilicho, in Constantinopel de macht in handen; maar ten slotte -werden zij, nadat, gedeeltelijk door toedoen van St. Chrysostomus, die -natuurlijk als patriarch deze onbeschaamde Ariaansche barbaren vijandig -gezind was, een oproer was uitgebroken, uit de stad gedreven. Gainas -werd gedood door de Hunnen, toen hij den Donau wilde oversteken, -maar zijn mannen voegden zich bij hun landgenooten, de West-Goten -van Thracië en Moesië. - -Deze West-Goten begonnen nu erg lastig te worden. Gedurende de laatste -vijf jaar (sinds 395 ongeveer) regeerde Alarik over hen, van wien -wij reeds hebben gehoord in den slag bij den Frigidus, waar hij als -jonge man voor Theodosius streed tegen Arbogast. De sluwe Rufinus had -getracht de gevaarlijke horden van Alarik op te zetten tegen Stilicho -en het Westersche Rijk, om hen van de hoofdstad van het Oosten af te -houden. Stilicho, die zelf een Vandaal was, had hen tegen Rufinus -gebruikt; maar daarna had hij zich tegenover hen gesteld en Alarik -verslagen in den Peloponnesus, toen deze Griekenland binnendrong [54]. - -Geprikkeld door zulk een onverstandige behandeling, besloten de -West-Goten wederom Zuidwaarts te trekken en een inval te ondernemen -in Italië. Wat het eigenlijke plan van Alarik was, is onzeker. Hij -had, evenals later Odovacar en Theoderik, een bijgeloovigen eerbied -voor het Keizerrijk en waarschijnlijk kwam het plan om zich meester -te maken van het Keizerlijke gezag nooit bij hem op. Zijn voornaamste -taak was blijkbaar een nieuw land te zoeken voor de opgewonden benden, -die heftig om plundering en buit schreeuwden. Ook werd Alarik (als wij -een overlevering mogen gelooven, die de dichter Claudianus mededeelt) -naar Rome gedreven door een stem, die hem plechtig beloofde, dat hij -eens de Eeuwige Stad zou bereiken: "Penetrabis ad Urbem!" Maar eerst -vond hij nog eens zijn meester in Stilicho. - -Na Alarik verslagen te hebben in Griekenland (396), had Stilicho -zich verder onderscheiden door een oproer in Afrika te dempen, dat -was opgewekt door een Moorsch opperhoofd, Gildo. Stilicho, ofschoon -een Vandaal, was gehuwd met een nicht en aangenomen dochter van den -grooten Theodosius, de Spaansche Serena, wier schoonheid en deugden -door Claudianus zijn bezongen. Ongeveer 399 werd hun dochter Maria -uitgehuwelijkt aan haar half-idioten neef, den Keizer Honorius, -en Stilicho werd aldus steeds machtiger. - -Zijn schitterende verdediging van Italië tegen de West-Goten onder -Alarik en tegen de geweldige horden van Rhaetische barbaren onder -den woesten Wodan-vereerder Radegast, die hij bij Fiesole gevangen -nam en doodde, is reeds verhaald (p. 9). Hier zullen wij nog slechts -een paar gebeurtenissen mededeelen, die van hooger belang waren dan -oorlog en politiek. - -Toen Stilicho en Honorius Rome in triomf binnentrokken (404) na de -nederlagen der Goten bij Turijn en Verona, werd er in het Colosseum -een groot gladiatorenspel gegeven--want zelfs nu nog, een eeuw na den -zoogenaamden Vrede van de Kerk, werden, ondanks het protest van edeler -naturen (zooals de dichter Prudentius), ondanks het gedeeltelijke -verbod van sommige Keizers, zulke wreedheden toch waanzinnig -toegejuicht in een stad, die zich het centrum van de Christelijke -wereld noemde, ofschoon zij in Constantinopel [55] waren afgeschaft -of nooit bekend waren geweest en Theodosius zelfs in 394 reeds zulke -onschuldige vermakelijkheden als de Olympische spelen had verboden. - -Als wij den schrijver Theodoretus mogen gelooven, was dit het -laatste gladiatorenspel, dat in het Keizerrijk gehouden werd. Een -monnik van het Oosten had de geheele reis naar Rome gemaakt om -door een moedige daad te protesteeren tegen die ruwe vertooningen, -en onder de oogen van de vele duizenden van toeschouwers, die de -rijen van het Colosseum vulden, stormde hij de arena in en scheidde -de strijdenden. Met een gebrul van verontwaardiging eischte het -geheele amphitheater zijn dood--en hij zakt ineen, overweldigd door -een stortvloed van werptuigen. Zijn schitterende heldendaad had de -toeschouwers zoo diep ontroerd, dat hun woede plaats maakte voor -bewondering en eerbied; en Honorius vaardigde een proclamatie uit, -waarbij voor altijd deze gevechten van menschen tegen menschen werden -afgeschaft [56]. De monnik, Telemachus, is heilig verklaard, maar hij -heeft geen hem toekomende erkenning in de kunst of op andere wijze -ontvangen. Misschien is dit zoo, omdat de gebeurtenis niet volkomen -vast staat--ofschoon de geschiedenis van menigen populairen Heilige -minder betrouwbaar is--of anders omdat hij slechts stierf voor de -menschelijkheid, en niet voor een theologisch dogma. - -De veldtochten van Stilicho zijn het onderwerp van Claudiamus' -"serviele muze", zooals Gibbon misschien ten onrechte zegt. Claudianus -schreef in het Grieksch (hij was in Alexandrië geboren) en in het -Latijn, maar behalve door een paar Grieksche epigrammen, is hij beroemd -door zijn Latijnsche gedichten, vooral om de keurige hexameters waarin -hij zijn Gotische Oorlog heeft geschreven, dien hij Getische Oorlog -noemt; want evenals de latere schrijvers Cassiodorus en Jordanes, -meende hij, dat de Goten dezelfde waren als de Getae (de Thraciërs of -Daciërs van den klassieken tijd). Claudianus' gedichten doen denken -aan de schitterende kleuren van de latere Venetiaansche schilders of -van Rubens. Hij is tot op zekere hoogte vrij van de gezwollenheid van -Lucanus, met wiens Pharsalia wij natuurlijk gaarne zijn Getische Oorlog -vergelijken en als wij bedenken, dat het Latijn niet de moedertaal -van Claudianus was, staan wij verbaasd over de wondere ongedwongenheid -en kracht van zijn stijl en de vlucht van zijn verbeelding, waardoor -hij soms Vergilius en Lucretius evenaart. - -Een zeer belangwekkende episode in de veldtochten van Stilicho is het -ontzet van Florence, toen het door Radegast werd belegerd in 405, -want het is misschien de vroegste gewichtige gebeurtenis, (waarvan -wij ten minste een volledig verslag bezitten), die samenhangt met -middeleeuwsch Florence--als wij Florence van het jaar 405 reeds als -middeleeuwsch kunnen beschouwen. - -Florence werd waarschijnlijk gesticht door de Etrusci van Faesulae -(Fiesole); overblijfselen van de geweldige Etruscische muren bestaan -nog. In klassieken tijd was het een Romeinsche militaire kolonie en -misschien later door Caesar uitgebreid en meer versterkt. Toen dit -in het begin van de vijfde eeuw plaats vond, schijnt het vierkant -geweest te zijn, zooals de meeste Romeinsche castra en bezat het een -citadel, forum, amphitheater en tempels--waarvan er éen gewijd was -aan de drie goden, Jupiter, Juno en Minerva en een andere aan Mars -[57], beschermgod van de stad; dit laatste gebouw was misschien -datgene, wat Dante later il bel San Giovanni noemt en wat nu de -Battisterio is. Daar deze belegering noch bij Machiavelli noch in -de gewone beschrijvingen van Florence staat, lijkt het wel dienstig -hier te vertellen, wat Gibbon zegt: "De belegering van Florence door -Radegast is een van de vroegste gebeurtenissen in de geschiedenis van -de beroemde republiek. De stad werd hevig beproefd en de wanhopige -burgers hielden slechts vol onder invloed van St. Ambrosius, die in een -droom (hij was ongeveer acht jaar tevoren gestorven) hun een spoedige -redding beloofde. Plotseling zagen zij van hun wallen de vaandels van -Stilicho, die weldra de barbaarsche belegeraars, die gelegerd waren -op den "drogen en steenachtigen rug" van Faesulae (zooals Orosius [58] -zegt), insloot. De methode om den vijand met sterke verschansingen te -omringen, die Stilicho twee keer tegen den Goten-koning had toegepast, -werd op grooter schaal herhaald, en de ingesloten menigte van menschen -en paarden werd langzamerhand, meer door den honger dan het zwaard, -vernietigd. Hulptroepen en levensmiddelen werden binnen de muren -van Florence gebracht en de uitgehongerde benden van Radegast werden -op hun beurt belegerd. De trotsche koning van zoovele krijgshaftige -stammen moest vertrouwen op de voorwaarden eener capitulatie of op de -genade van Stilicho. Maar de dood van den aanvoerder, die smadelijk -werd onthoofd, onteerde den triomf van Rome en het Christendom. De -uitgehongerde Germanen werden als slaven verkocht; Stilicho berichtte -den Senaat en den keizer zijn overwinning en ontving voor den tweeden -keer den roemrijken titel van Bevrijder van Italië." - -De oorzaken van den val van Stilicho waren vele. Jaren geleden hadden -zijn vijanden de beschuldiging verspreid, dat hij na de nederlaag van -Alarik diens ontvluchting had begunstigd, zoowel in Griekenland als -in Italië en dat hij hem zelfs als stadhouder van Illyrië had willen -erkennen; en de beschuldiging was des te moeilijker te weerleggen, daar -hijzelf een barbaar van geboorte en derhalve verdacht en gehaat was bij -het Romeinsche gedeelte van het leger, en ook in Rome bij den hoogen -zoowel als bij den lagen stand. Ook Honorius begon hem te verdenken -en daar hij nogal kinderlijk was, luisterde hij des te eerder naar het -gerucht, dat de almachtige generaal zijn zoon Eucherius--die zich een -bloedverwant noemde van den grooten Theodosius--op den troon van het -Westen of van het Oosten wilde plaatsen [59]. Een andere beschuldiging -was gegrond op het onweerlegbare, doch misschien noodzakelijke, feit -dat Keizerlijke troepen uit Brittannië en Gallië waren weggehaald, -waardoor groote woeste horden den Rijn waren overgetrokken, en -te midden van de paniek een gevaarlijke "tyran", Constantinus, -in Brittannië opgestaan was en zich meester gemaakt had van Gallië -en Spanje. - -Al deze beschuldigingen werden aangewakkerd door den mededinger -van Stilicho, een officier van de Keizerlijke garde, Olympius, die -een ernstige muiterij verwekte onder de troepen te Pavia. De stad -werd geplunderd, de vrienden van Stilicho vermoord en Honorius, -hoewel aanwezig, deed geen poging om hen te redden. Toen Stilicho, -die te Bologna was, dat vernam, trok hij haastig naar Ravenna en -zocht bescherming in een Kerk--waarschijnlijk de Kathedraal, de -Basilica Ursiana [60], waarvan de oude klokketoren nog over is. Een -troep soldaten--door Olympius, of misschien door Honorius zelf -gezonden--verscheen weldra aan de deur van de Kerk. De bisschop werd -door valsche beloften overgehaald Stilicho aan te sporen zich over te -geven. Maar nauwelijks had Stilicho den drempel overschreden, of hij -werd gevat; hij weerhield zijn vrienden, die hem wilden bevrijden en -boog zijn nek voor de zwaarden van zijn moordenaars. In de basilica -van S. Ambrogio in Milaan is een sarcophaag, die gedurende vele eeuwen -de tombe van Stilicho heette--maar moderne geleerden zeggen ons dat -zij uit de zesde eeuw is (zie plaat 6). - -Na den dood van Stilicho vond er een moorddadige vervolging van -zijn aanhangers plaats. Zijn zoon Eucherius trachtte te ontsnappen, -maar werd gevangen genomen en gedood. Thermantia werd van haar man -gescheiden. Serena, als nicht van Honorius, kreeg genade, maar voor -korten tijd, zooals wij zullen zien. Claudianus schreef een tijdlang -erbarmelijke (misschien ironische) gedichten, die zijn vroegere -beleedigende politieke epigrammen herriepen. Wij hooren niets meer -van hem; zijn lot is onbekend. - -Honorius bemerkte weldra, dat hij door den moord op Stilicho als -het ware zijn eigen rechterhand had afgehakt. Omringd door zijn -onbekwame en bange satellieten, sloot hij zich in Ravenna op, een -stad, die door haar moerassen en haven zoo dikwijls in de dagen -van barbaarsche invallen een veilige verdediging aan de landzijde -en een gemakkelijke ontsnapping naar de zee aanbood. Hier hield de -zwakzinnige en kwaadaardige jongeling, nu 23 jaar oud, zich bezig met -zijn hoenderhof, terwijl Alarik Rome belegerde. Toen de Koning der -West-Goten gezanten stuurde (de Paus was onder hen) om vrede voor te -stellen op de zeer redelijke voorwaarden, dat Noricum aan de West-Goten -zou worden afgestaan, verwierp hij dat met gemelijke minachting; -en toen het bericht kwam dat Rome door Alarik genomen was, zegt men, -dat hij heeft uitgeroepen: "Onmogelijk! Een oogenblik geleden heb ik -haar met eigen hand gevoerd"--want voor hem was het eenige Rome, dat -belangrijk was, een van zijn hennen, aan wie hij dien naam had gegeven. - -Een tragische gebeurtenis, die plaats greep, toen Alarik Rome -de eerste maal belegerde, was de vermoording van Serena door de -Romeinen; zij was de weduwe van Stilicho, de nicht en schoonmoeder van -Honorius. Zij werd, evenals haar gemaal, beschuldigd Alarik begunstigd -te hebben. Sommigen schreven haar dood toe aan den invloed van haar -nicht, de steeds jeugdige Galla Placidia. - -Toen Honorius de voorwaarden van Alarik verwierp en de belegering -van Rome [61] werd hernieuwd (409), werd het lijden van het volk -verschrikkelijk. De verhalen brengen ons de belegering van Jeruzalem -en Numantia in herinnering, zooals Josephus en Livius die vertellen -of de niet minder afschuwelijke feiten uit den Oost-Gotischen -oorlog, dien Procopius beschrijft. Mannen en vrouwen werden in het -geheim vermoord en verslonden; zelfs moeders doodden en aten haar -kinderen. Tot wanhoop gedreven dreigden de Romeinen een uitval te -doen en masse en hun belegeraars te overweldigen; maar toen Alarik -dit hoorde, lachte hij luid en riep uit: "Hoe dichter het koren, -des te gemakkelijk het maaien." En toen zij, de waarheid van zijn -sarcasme inziende, de voorwaarden van den overwinnaar verlangden te -weten, vroeg hij al het goud en zilver, al de roerende goederen van -waarde en alle vreemde slaven in de stad. "Wat wilt gij ons dan laten, -o Koning?" riepen de gezanten uit. "Uw leven", was het antwoord. Maar -Alarik's blaffen was erger dan zijn bijten. Hij nam een redelijker -brandschatting aan en een tijdlang was er nu wapenstilstand. - -In de tusschenruimten, die er ontstonden door zijn drie belegeringen, -oefende Alarik geen geringen invloed uit op den politieken toestand -van Rome. Zijn geweldige oorlogsschatting had de plundering van oude -tempels en andere oude gebouwen ten gevolge, zoodat de haat van -de nog steeds talrijke heidenen [62] tegen de Christenen heviger -werd. Door deze godsdienstige veete, als ook door den strijd van -de Arianen tegen de Katholieken slaagde Alarik, die door het bezit -van de haven van Ostia de Romeinen geheel in zijn macht had, er in, -Attalus, den Prefect van Rome tot Keizer te laten kiezen. Onder wilde, -geestdriftige toejuichingen van het Romeinsche plebs mochten Gotische -troepen de stad binnengaan en den nieuwen Keizer naar het paleis op -den Palatinus geleiden. Geheel Italië, behalve Ravenna, en Bologna, -scheen zijn nieuwen vorst toe te juichen. Alarik vergezelde hem bijna -tot de poorten van Ravenna en Honorius bood zijn mededinger de helft -van het Westersche Rijk aan, hetgeen Attalus minachtend verwierp, -terwijl hij van zijn kant Honorius aanbood de rest van zijn leven -in ballingschap door te brengen op een afgelegen eiland. Maar de -omstandigheden veranderden; hulptroepen uit Afrika verschenen in -de haven van Ravenna, en Attalus viel plotseling in ongenade bij -Alarik, die hem op het plein van Rimini, voor het geheele leger, zijn -keizerlijke insignes afnam; deze zond hij naar Honorius en bood hem -wederom vredesvoorwaarden aan. Doch Honorius weigerde nog eens en de -Gotische koning keerde naar Rome terug, vast besloten de beleediging -met de plundering van de stad te wreken. - -Maar toen Alarik en zijn West-Goten eindelijk Rome binnentraden (410), -bleef hij slechts enkele dagen in de stad en toonde veel meer genade -en lankmoedigheid dan men verwacht zou hebben. De Christelijke kerken, -zooals de oude Vatikaan-basiliek van S. Pietro en de schitterende, -kort geleden gebouwde basiliek van S. Paolo werden geëerbiedigd. Zonder -twijfel werd er veel gemoord en geplunderd en werden er vele burgers -tot slaaf gemaakt; maar de schade die deze barbaren aanrichtten aan de -gebouwen en kunstwerken was vergelijkenderwijze minder dan die, welke -de Fransche en Venetiaansche Kruisvaarders [63] te Konstantinopel in -1204 veroorzaakten, of in Rome zelf de Spaansche Katholieken en de -Duitsche Lutheranen van den Connétable van Bourbon in 1527. - -De geschiedenis van den dood en begrafenis van Alarik is bekend--maar -waarom hij zoo plotseling van Rome wegtrok, met welke bedoeling -hij een vloot verzamelde, of hij een aanval tegen Sicilië of -Afrika beraamde, en waar hij woonplaatsen voor zijn Goten hoopte -te vinden, die hij nog steeds zocht en die zij eindelijk in Gallië -vonden--zijn vragen, die onmogelijk met eenige zekerheid kunnen -beantwoord worden. Welke ook zijn plannen waren, zij zijn verijdeld -door zijn plotselingen dood. Het woeste karakter der barbaren kwam -tot uiting bij de begrafenis van hun held. Een menigte gevangenen -werd gedwongen de bedding van den Busentinus, een kleine rivier bij -Consentia in Calabrië te verleggen. Het koninklijk graf, versierd met -den schitterenden buit van Rome, werd gebouwd in de oude bedding; -het water hernam weder zijn natuurlijken loop en de geheime plek, -waar het stoffelijk overschot van Alarik was neergelegd, werd voor -eeuwig verborgen door de onmenschelijke slachting van de gevangenen, -die gebruikt waren om het werk uit te voeren. - -Athaulf of Adolf, de broeder van Alarik's gemalin, nam het -legercommando over. Omtrent de beweegredenen, die hem van -vijandelijkheden tegen Honorius en Italië weerhielden, wordt ons een -belangwekkende beschouwing gegeven door den vriend van St. Augustinus, -den geschiedschrijver Orosius, die op een bezoek bij St. Hieronymus -in Palestina een pelgrim ontmoette, een wapenbroeder van den -barbaren-hoofdman. Eerst was Athaulf van plan geweest zich tot Augustus -op te werpen en een "Gotia" (een Gotisch Keizerrijk) te stichten in de -plaats van de "Romania". Maar hij had de overtuiging gekregen dat de -Goten zoo wild en onhandelbaar waren, dat zij niet op een blijvende -staat konden hopen, tenzij een die gebaseerd was op en onderworpen -aan wetten van het Romeinsche Keizerrijk. Hij schijnt geen hoop -gekoesterd te hebben, zooals Theoderik dit later tevergeefs trachtte -te verwezenlijken, dat een nieuwe staat zou kunnen worden opgebouwd uit -barbaarsche en Romeinsche elementen. Misschien hebben ook persoonlijke -motieven er hem toe gebracht een Romeinsche politiek te volgen, want -een van zijn Romeinsche gevangenen had hem bekoord, de half-zuster -van Honorius, de jeugdige Galla Placidia, die--matre pulchra filia -pulchrior--de schoonheid van haar moeder Galla en haar grootmoeder -Justina had geërfd. Honorius wilde in het huwelijk van een Keizerlijke -prinses en een barbaar niet toestemmen, maar daar hij door den "tyran" -Constantinus en een usurpator, die Spanje overweldigd had, juist zeer -in het nauw werd gebracht, was hij blij Italië van de West-Goten te -kunnen bevrijden. Athaulf en zijn leger konden dus ongehinderd Italië -doortrekken en Gallië binnenrukken, op voorwaarde, dat zij Honorius -zouden helpen de Westelijke provinciën te heroveren. Ondertusschen -was er, ofschoon de overweldiger van Spanje (die weder Maximus heette) -verpletterd was en Constantinus door een dapper veldheer van Honorius, -Constantius, te Arles gevangen genomen en naar Ravenna gestuurd was, -een derde usurpator opgestaan. Deze werd aangevallen en gedood door -Athaulf; zijn hoofd werd naar Honorius gezonden, die het naar Carthago -doorstuurde om aan die eenigszins ontrouwe stad te toonen, welk lot -opstandelingen konden verwachten. Maar ondanks dit bloedige geschenk -weigerde Honorius steeds het huwelijk te bekrachtigen en beloofde een -groote hoeveelheid graan aan de Goten, die gebrek leden, te zenden, -wanneer Athaulf van de schoone Placidia afzag. Dit aanbod evenwel -werd afgeslagen en Athaulf besloot door te tasten. Hij maakte zich -meester van Narbonne, Toulouse en Bordeaux en trachtte zelfs Marseille -te nemen, dat door de keizerlijke troepen onder Bonifacius verdedigd -werd. Daarna vierde hij zijn bruiloft met Galla Placidia, die Honorius' -meening in deze zaak volstrekt niet deelde, te Narbonne. De bruiloft, -zegt Villari, werd gevierd met echt Romeinsche plechtigheid. De -barbaar Athaulf droeg een Romeinsche tunica. Voor de bruid, die een -prachtig Romeinsch gewaad droeg, knielden vijftig jongelingen ieder -met twee gouden bekkens, een met goudstukken, het ander met juweelen -en andere kostbare voorwerpen gevuld--afkomstig van de plundering -van Rome. Om de plechtigheid te verhoogen werden Latijnsche verzen -voorgedragen--terwijl de [64] indrukwekkendheid werd vergroot door -het feit, dat deze huwelijkszang werd gedeclameerd door Attalus, den -"schijn-keizer", dien Alarik gekozen en kort daarna afgezet had. - -Kort na de bruiloft, die in Januari 414 gehouden werd, voerde -Athaulf sterke afdeelingen van zijn Goten over de Pyrenaeën om een -inval te doen in het gebied van de Vandalen, Sueven en Alanen, die -(vgl. hfdst. II) het grootste gedeelte van Spanje hadden bezet en -door hun verwoestingen afschuwelijken hongersnood en pest hadden -verwekt. Te Barcelona werd Athaulf vermoord. Zijn opvolger, Singerik, -die de Romeinen haatte, behandelde Galla Placidia schandelijk, en -liet haar te voet met een troep gevangenen marcheeren; men zeide, -dat hij de kinderen van Athaulf, die deze van een vorige vrouw had, -liet slachten. Maar na zeven dagen werd ook hij vermoord, en zijn -opvolger, de dappere en energieke Wallia verstond zich met Honorius -om geheel Spanje voor het Keizerrijk te heroveren--een belofte die -hij vervulde, voordat hij de Pyrenaeën weer overtrok; hij stichtte -(c. 420) het groote West-Gotische koninkrijk, welks hoofdstad Tolosa -(Toulouse) werd. - -Maar wij moeten terugkeeren tot Placidia, wier lotgevallen ons -weer naar Italië zullen voeren. Het verdrag van Wallia met Honorius -(c. 416) sloot de bevrijding van de prinses in, die, door den dood van -Athaulf, als een weduwe van 29 jaar was achtergelaten. Nogmaals bood -Honorius een groote hoeveelheid graan voor zijn zuster; of misschien -ried Wallia wegens den hongersnood Honorius deze vorm van losprijs -aan. Zeshonderd duizend maten werden als een behoorlijke vergoeding -aangenomen en Placidia keerde naar Ravenna terug. Hier bemerkte zij, -dat Honorius en zijn ministers het plan hadden gevormd haar uit te -huwen aan Constantius, den generaal, wiens krijgsdaden in Gallië -zoo even zijn verteld. Hij was een ruwe soldaat, blijkbaar zonder de -natuurlijke beschaving van den barbaar Athaulf en de prinses schijnt -hem met tegenzin te hebben aangenomen. Maar het huwelijk bleek niet -ongelukkig. Constantius kreeg den titel van Augustus. Twee kinderen -werden geboren--Honoria en Valentinianus--de eerste later beroemd om -haar romantische verhouding tot Attila, de laatste de toekomstige -Keizer Valentinianus II. Maar in 421 stierf Constantius en kort -daarna vond Galla Placidia het hof te Ravenna ondragelijk wegens de -dwaasheden van den zwakzinnigen Honorius. Derhalve ging zij met haar -kinderen naar Constantinopel. - -Te Constantinopel regeerde nu Theodosius II, die in 408 zijn vader -Arcadius, den broeder van Honorius, was opgevolgd. Theodosius had -als kind van zeven jaar den troon bestegen. Hij had nu den leeftijd, -maar zijn zuster Pulcheria was regentes en daar zij (zooals in het -Historisch Overzicht verhaald is) een verstandig en flink karakter -had, bleef zij feitelijk het hoofd van het Oost-Romeinsche Keizerrijk -gedurende zijn geheele regeering en nog langer. - -De Augusta van het Westen met haar twee kinderen werd goed ontvangen -door haar neef en nicht, Theodosius en Pulcheria, ofschoon -zij blijkbaar haar titel niet wenschten te erkennen, daar het -Byzantijnsche hof noch den barbaar Athaulf noch den ruw-gemanierden -soldaat Constantius als een geschikten gemaal voor een lid van de -Theodosische familie had willen aannemen. Toen derhalve eenige -maanden later het bericht kwam, dat Honorius was gestorven, en -dat een usurpator gesteund werd door den machtigen invloed en de -Hunnen-huurlingen van Aëtius, een van de voornaamste generaals van -het Westelijke leger, terwijl de andere, Bonifacius--die in Afrika -was--de opvolging van het kind van Placidia begunstigde, was het -natuurlijk dat Pulcheria en Theodosius, ofschoon zij troepen stuurden -om den overweldiger te onderwerpen en zich dus openlijk voor Placidia -en Valentinianus verklaarden, zich voorloopig als alleenheerschers -van het hereenigde Romeinsche Keizerrijk beschouwden. Maar weldra -kwam het bericht, dat de usurpator was gevangen genomen en te -Aquileia onthoofd. Toen Theodosius dit vernam, woonde hij juist -een uitvoering in het Hippodroom te Constantinopel bij. Hij liet -dadelijk de wedrennen ophouden, en leidde onder het zingen van een -toepasselijken psalm het volk van het Hippodroom naar de Kerk, waar -hij het overige van den dag in dankbare devotie doorbracht. Hetzij -hij door eigen onverschilligheid, hetzij door de verstandige en edele -Pulcheria er toe bewogen werd, het is aangenaam te kunnen vermelden, -dat Theodosius geen voordeel trok van den toestand, maar den kleinen -Valentinianus, nu een kind van zes jaar, als Keizer van het Westen -onder het regentschap van zijn moeder liet uitroepen. - -Valentinianus III regeerde dertig jaar (425-455). In al dien tijd -heeft hij bijna niets verricht, dat hem tot eer strekt, en misschien -had slechts één daad van hem--de moord op Aëtius--eenige historische -beteekenis. Maar groote en belangrijke gebeurtenissen vonden -plaats. Wij zullen in de twee volgende hoofdstukken den levensloop -van Attila (445-452) en de verovering van Noord-Afrika, Sicilië en -Rome (445) door Gaiserik beschrijven. In dit hoofdstuk zullen wij de -lotgevallen van Galla Placidia tot haar dood in 450 verhalen. - -Juist gedurende de helft van de regeering van haar zoon nam Galla -Placidia het regentschap waar. Toen hij ouder was geworden, schijnt -zij nog wel invloed uitgeoefend te hebben, ofschoon zij zich van -daadwerkelijke inmenging in de regeering onthield. Zij vertoefde meest -te Ravenna, doch bezocht Rome niet zelden; tijdens een verblijf aldaar -stierf zij. - -Aëtius en Bonifacius, de twee bevelhebbers van het leger in het Westen, -waren beroemd om hun bekwaamheid in den oorlog en hun dapperheid, -waardoor zij den titel van "de laatsten der Romeinen" verworven -hebben. Wij hebben gezien (p. 11), hoe Aëtius een usurpator begunstigde -en zelfs met 60.000 Hunnen steunde, en hoe, vreemd genoeg, toen hij -de andere partij koos en zijn Hunnen afdankte, Galla Placidia hem met -open armen ontving en als raadsman en bevelhebber van haar eigen leger -aannam, terwijl zijn mededinger, Bonifacius, die zich dadelijk voor -Placidia en Valentinianus had verklaard, zoo onrechtvaardig door haar -werd behandeld, dat hij Gaiserik en zijn Vandalen uitnoodigde over te -steken van Spanje en zich meester te maken van de diocese Afrika. Toen -de Vandalen kwamen en Bonifacius, die te laat berouw had, inzag, dat -hij den geweldigen stroom van Barbaren niet kon stremmen, keerde hij -naar Ravenna terug en duelleerde met Aëtius, die haastig van Gallië -was gekomen om hem te ontmoeten. Het schijnt dat hij Aëtius in dit -duel overwon; maar hij werd zelf gewond en stierf kort daarna (432). - -Placidia verklaarde Aëtius tot opstandeling en hij trok zich een -tijdlang terug naar de legerplaats van Rugilas, den Koning van de -Hunnen in Pannonië. Daarna verscheen hij weer voor Ravenna met een -groot leger van Hunnen, en Placidia was genoodzaakt zichzelf, haar -zoon en het Westersche Rijk aan den onbeschaamden onderdaan over -te leveren; zoo vertelt Gibbon, maar volgens anderen werd Aëtius, -omdat hij toch de eenige bekwame veldheer was, door de eenigszins -wispelturige Placidia, als haar magister equitum peditumque wederom -vriendelijk ontvangen. Hoe dat ook zij, hij schijnt de titels van Dux -en Patricius te hebben gekregen en meer dan twintig jaar (432-454) -de eigenlijke heerscher van het Westersche Rijk te zijn geweest--of -liever, van hetgeen overbleef van het Westersche Rijk, want Brittannië -was verloren, Zuid-Gallië vormde het onafhankelijk koninkrijk van de -West-Goten, die feitelijk bijna geheel Spanje beheerschten, terwijl -Noord-Afrika en Sicilië in de macht van Gaiserik, den Vandaal, waren. - -Het was in deze jaren, dat Aëtius de hulp van de Hunnen onder Attila -tegen de Bourgondiërs aannam. Het lijkt eenigszins verrassend, dat de -opperbevelhebber van het Westersche Keizerrijk hulp heeft willen vragen -van een woest heidensch volk, waarvan zoowel Romeinen als Germanen een -afschuw hadden, maar Aëtius was persoonlijk met verscheidene Koningen -der Hunnen bevriend, en zijn zoon, Carpilio, was gedeeltelijk opgevoed -in de legerplaats der Hunnen. Bovendien hadden de Bourgondiërs het -Aëtius zeer lastig gemaakt; zij kwamen (c. 353) van de streken aan de -Elbe en nadat zij deel hadden genomen aan Radegast's ongelukkigen inval -in Italië (405), hadden zij in 437 Worms aan den Rijn tot hun hoofdstad -gemaakt. Aëtius heeft hen verslagen met de hulp van Atilla's Hunnen en -20.000, waaronder hun Koning, Gundikar, gedood; de overlevenden dwong -hij zich te vestigen in het land, dat later het hertogdom Bourgogne -heette. Deze slachting is ongetwijfeld het historische feit, dat de -grond is van de prachtig dramatische, maar gruwelijke geschiedenis -van het "Einde der Nibelungen" verhaald in het Nibelungenlied. In -het voorbijgaan kunnen wij opmerken, dat de dichter het tooneel van -het bloedbad heeft overgebracht van Bourgondië naar de feestzaal van -Attila's paleis, den Etzelnburg aan den Donau en ten onrechte den -grooten Oost-Gotischen Koning Theoderik van Verona ("Dietrich von -Bern") laat optreden, die na Attila's dood is geboren, in plaats van -een anderen Theoderik, een Koning der West-Goten, die waarschijnlijk -bij deze gelegenheid Aëtius heeft geholpen. De schitterende overwinning -van Aëtius op zijn ouden vriend Attila (ongeveer veertien jaar later) -zal in het volgend hoofdstuk beschreven worden. - -Een jaar voor dezen slag op de Catalaunische vlakte, waar Attila's -overwinningen werden gestuit, stierf Galla Placidia. Zij had voor -zichzelf te Ravenna een mausoleum gebouwd en haar lijk werd van -Rome daarheen gebracht. Het mausoleum bestaat nog en is een van de -schoonste en prachtigste gebouwen van dien tijd. Het is kruisvormig; -de koepel is van binnen rijk versierd met schitterend mozaïek en -gouden sterren op een donkerblauwen achtergrond--het doet door de -kleine afmetingen en heldere kleuren denken aan een colibri met -uitgespreide vleugels. Er zijn drie groote marmeren sarcophagen, -zonder naam en zonder inhoud, behalve een paar afgebrokkelde beenderen -(zie pl. 7 en verklaring). Men gelooft dat het de tomben zijn van -Placidia, van haar gemaal Constantius III en van Valentinianus III, -haar zoon. Die van Placidia was blijkbaar versierd met kostbare -steenen en aan den voorkant bedekt met zilveren platen, zooals de -schitterende pala [65] van het hoogaltaar in de St. Markus te Venetië; -maar Benedictijner monniken, die de graven beroofden om kloosters te -bouwen, wedijverden met Lombardische barbaren in het plunderen van -het mausoleum. De overlevering [66] verzekerde, dat het lijk van de -Keizerin in de sarcophaag was geplaatst, gehuld in haar Keizerlijk -gewaad en gezeten op een troon; en de overlevering schijnt gelijk te -hebben gehad, want in de veertiende eeuw werd er een opening gemaakt, -waardoor men een vorstelijk gekleede mummie kon zien, die op een -stoel van cypressenhout zat--Galla Placidia zelf of een beeld, dat -daar geplaatst was door de kerkelijke autoriteiten om als reliquie te -dienen. In 1577 trachtten eenige kinderen de sarcophaag te verlichten -door er een kaars in te brengen, doch staken het gewaad in brand en -de geheele zittende gedaante brandde af, behalve een paar beenderen, -die, volgens een schrijver uit dien tijd, bewezen, dat het lichaam -reusachtig moest geweest zijn--een raadselachtige mededeeling! - -Ravenna staat in zulk een nauw verband met Galla Placidia, dat wij een -paar woorden over die stad willen zeggen. Van het oude Etruscische -en Romeinsche Ravenna, dat door Augustus een grootere haven kreeg, -ruim genoeg voor 250 oorlogsgaleien, de Portus Classis, is bijna niets -meer over. De oude haven is verdwenen, want de zee is een heel eind -teruggegaan. De eenzame basiliek van S. Apollinare in Classe fuori -(ongeveer een eeuw na Placidia's dood gebouwd) geeft waarschijnlijk -de plek aan, waar deze discipel van den H. Petrus werd vermoord, -buiten de poort bij de haven; maar nu is het ruim drie K.M. van de -zee af. Niet ver daarvan verwijderd is het groote dennebosch (Pineta), -bekend door Dante en Byron; men weet, dat het in de dagen van Odovacar -bestond en waarschijnlijk ook in den tijd van Placidia. - -Galla Placidia bouwde talrijke Kerken in Ravenna, die nu bijna -alle gerestaureerd en onkenbaar gemaakt zijn. De groote Kathedraal -van Bisschop Ursus, waarvan de klokketoren nog bestaat, werd kort -voor haar geboorte begonnen. Zeker was er ook reeds een Kerk gewijd -aan St. Apollinaris, den vriend van den H. Petrus, want hij was de -martelaar en beschermheer van Ravenna. Het oude Baptisterium was nog -een Romeinsch bad, daar het door den Aartsbisschop Neon eerst in 450, -toen Placidia stierf, werd gewijd. Zij bouwde misschien ook S. Giovanni -Battista, S. Teodoro (later Spirito Santo), S. Agata en S. Croce -(naast haar mausoleum) en liet zeker de S. Giovanni Evangelista -bouwen--d. w. z. de oorspronkelijke basiliek, op wier fundamenten nu de -prachtige Romaansche campanile van de 11e en een Kerk van de 18e eeuw -staan. Deze basiliek richtte zij op ter vervulling van een gelofte, -die zij had afgelegd op haar reis van Constantinopel naar Ravenna, -toen zij door een storm was overvallen. "Ik zal u" riep zij uit, -"een tempel van schitterend marmer stichten op het strand, waar het -schip veilig zal aanlanden." Daarop verscheen haar de Heilige Johannes -in een verblindende gestalte, zette zich op den boeg van het schip en, -zijn armen uitstrekkend bracht hij de woedende golven tot bedaren. - - - - - - - -HOOFDSTUK VI. - -ATTILA DE HUN. - - -Hetgeen over de oudste geschiedenis van de Hunnen bekend is, hebben -wij reeds in het kort verhaald. Nu moeten de gebeurtenissen beschreven -worden van de jaren, waarin zij de schrik van Europa waren, aangevoerd -door Attila, den "Geesel Gods" [67], den verwoester, wiens strijders -een spoor nalieten, waar geen gras meer groeide, den moordenaar, -die in den diepsten poel van de helsche rivier van kokend bloed zich -wringt, want aldus heeft de verbeelding van volkeren en dichters hem -geschilderd [68]. - -Attila en Bleda, neven van Rugilas, den vriend van Aëtius, waren -hem als koningen van de Hunnen opgevolgd. Na ongeveer twaalf jaar -(c. 445) werd Bleda onttroond en vermoord--waarschijnlijk door zijn -broeder, die door zijn woeste onderdanen met bijgeloovigen eerbied -werd gevreesd, Attila, onoverwinnelijk door het bezit van een oud -zwaard, dat gevonden was door een schaapherder en beschouwd werd als -het zwaard van den oorlogsgod der Hunnen (die door de Latijnsche -schrijvers Mars genoemd wordt). Als alleenheerscher der Hunnen -breidde hij snel zijn koninkrijk uit, dat de naburige Gepiden, -Alanen en Sueven reeds in zich opgenomen had, evenals de Oost-Goten; -nu strekte zich het veroverde gebied reeds uit van Skandinavië tot -Perzië of misschien tot de grenzen van China. Zelfs in de jaren, toen -Attila het koningschap met Bleda deelde, was zijn stijgende macht -reeds een dreigend spook voor het Keizerrijk. In het Westen had hij -Aëtius tegen de Bourgondiërs geholpen; maar het Keizerrijk zelf was -hij uiterst vijandig gezind, terwijl hij volstrekt niet dien eerbied -kende, dien Alarik en Theoderik de Groote voor het Keizerrijk hebben -gevoeld. Hij had een groot gedeelte van het keizerlijk gebied in -het Oosten afgeloopen, had vele Romeinsche gevangenen als slaven -in verschillende landen achtergelaten, en had deserteurs van zijn -eigen leger, die hij had gevangen genomen, op Romeinsch gebied -gekruisigd. Hij had zoowel naar Valentinianus III te Ravenna als naar -Theodosius te Constantinopel onbeschaamde boodschappen gestuurd [69] -en een gezantschap van den Keizer van het Oosten naar het kamp van -de Hunnen, had slechts ten gevolge gehad, dat er door Attila tweemaal -zooveel schatting werd geëischt, als er tot nog toe was betaald. - -In 447 naderde Attila tot de muren van Constantinopel, en eischte -een driedubbele schatting, die door Theodosius betaald werd. En -Attila's eischen beperkten zich niet tot zulk een belasting. Een -merkwaardige roman is gevlochten tusschen deze daden van woestheid en -bloeddorst. Men zal zich herinneren dat Galla Placidia twee kinderen -had, Honoria en Valentinianus. De dochter was, op haar manier, -even onnoozel en onhandelbaar als de zoon, misschien bedorven, maar -van nature ook sentimenteel en niet in evenwicht. Te Ravenna was de -jonge Augusta (dezen hoogen titel had zij reeds jong gekregen) in -moeilijkheden geraakt, toen zij ongeveer zestien jaar was. Zij was -toen (c. 434) door haar moeder naar Constantinopel gestuurd, waar -zij ongeveer veertien jaar doorbracht in het vervelende gezelschap -van de zusters van Theodosius en haar uitverkoren maagden, wier -voortdurend bidden, vasten en waken zij met tegenzin navolgde; want -het Byzantijnsche hof was ongeveer een klooster geworden, waar de -vrouwen, die geen manlijke bezoekers behalve priesters en bisschoppen -toelieten, hun tijd verdeelden tusschen borduren en godsdienstige -oefeningen, en de Keizer zelf--een traag, besluiteloos, aesthetisch -voelend en eenigszins fanatiek [70] mensch--een leven leidde van -een quasi-artistieken, sportlievenden, streng-orthodoxen, bekrompen -man. Jagen was het eenige, wat hem naar buiten kon lokken; maar hij -was bijna voortdurend, soms ook 's nachts, bezig met schilderen en -houtsnijden, en de keurige wijze, waarop hij godsdienstige boeken -overschreef, verschafte den Keizer den titel van "Calligraaf". Zoo werd -de tijd, dien hij won door zijn keizerlijke plichten te verwaarloozen, -verbruikt met ijdele vermaken en nuttelooze liefhebberijen. - -Honoria werd door deze omgeving zoo geprikkeld, dat zij door middel -van een vertrouwden bode een ring naar Attila stuurde (c. 488) en hem -verzocht haar op te eischen en bij zijn vrouwen [71] te voegen. Eerst -wees hij haar verzoek met minachting af, maar na eenig nadenken leek -het hem een goed voorwendsel om mèt de keizerlijke Augusta tevens -een belangrijk deel van het Keizerrijk als bruidschat te vragen. En -dit voorwendsel bevrijdde hem van de moeite om een ander te zoeken, -toen hij niet alleen tot een inval in het Oostelijke Rijk maar ook -in Italië besloot. - -In verband met deze escapade van Honoria zal de volgende beschrijving -van Attila's persoon en karakter belangwekkend zijn. Het is vertaald -uit het Latijn van Jordanes, die een compendium van de verloren -Gotische Geschiedenis van Cassiodorus schreef en Cassiodorus kreeg -waarschijnlijk zijn gegevens van Priscus, die den Hunnen-koning bezocht -en een verslag maakte van zijn bezoek. "Attila" zegt Jordanes, "was -een man geboren om landen te verwoesten en schrik te verspreiden over -de wereld; hij veroorzaakte een paniek door het ontzagwekkende gerucht, -dat voor hem uitging. Hij schreed met trotschen stap, rondkijkend naar -alle kanten, alsof hij zijn hoogmoed en macht door de bewegingen van -zijn lichaam wilde toonen; hij was een minnaar van den oorlog, maar -gematigd in zijn levenswijs; buitengewoon streng in de vergadering, -vriendelijk voor smeekelingen, voor altijd de beschermer van hem, aan -wien hij eenmaal zijn vertrouwen had geschonken, kort van gestalte, -met breeden borst, groot hoofd, kleine oogen, een dunnen baard met -grijze haren er tusschen, stompen neus, bleeke gelaatskleur--alle -kenmerken van zijn ras." - -Van de vele gezantschappen, die tusschen Attila en Theodosius gewisseld -zijn, is er een van buitengewoon belang voor ons, omdat wij een -volledig verslag van dit bezoek der Romeinen aan de residentie van -den Hunnen-koning hebben; in het Nibelungenlied heet deze Etzelnburg -d.w.z. burcht van Attila, die misschien ergens tusschen den Donau en -de Theiss lag. Attila had twee gezanten naar Constantinopel gezonden, -Edeco en Orestes (zie p.p. 15 en 16) om vluchtelingen op te eischen, -en door den tolk [72] werd hun uit naam van een ambtenaar van het hof -een plan voorgelegd om Attila te vermoorden. Zij namen het voorstel -aan en ontvingen een zware beurs met goud, maar besloten den aanslag -aan hun koning mede te deelen. Op hun terugkeer vergezelde hen, -maar natuurlijk onbekend met het complot, Maximinus, een aanzienlijke -hoveling, en zijn vriend Priscus, wiens dagboek, hoewel fragmentarisch, -nog over is. Zij vonden de streek in het Noorden overal verwoest door -Attila's invallen. Sardica (Sofia) en Naissus (Nissa, geboorteplaats -van Constantijn den Groote) waren geslecht en verlaten; slechts een -troep zieke menschen kroop tusschen de ruïnes rond. Zij trokken de -heuvelige streken van het tegenwoordige Servië door en vonden overal -het stoffelijk overschot van menschen; zij staken den Donau over in -kano's van uitgeholde boomen en bereikten de legerplaats van Attila. - -Maar Attila was woedend omdat hij slechts zeventien deserteurs -terugzag. Hij eischte, dat het gezantschap verder noordwaarts zou -gaan--ongeveer 375 K.M.--naar zijn vesting en zijn paleis. Derhalve -volgden zij de gidsen en bereikten het eindelijk, na lange omwegen, -door eindelooze bosschen en over ontelbare rivieren. Attila's paleis -was van hout opgetrokken en omringd door torens en palissaden, binnen -welke zijn talrijke vrouwen haar afzonderlijke woningen hadden. Het -eenige steenen gebouw in het kamp was een badhuis, gebouwd door een -Romeinsch architect. De gezanten werden ontvangen in de feestzaal van -het paleis. Attila en zijn zoon zaten met twee voorname barbaren op een -verhooging, terwijl de gasten aan kleine tafels zaten--de keizerlijke -gezanten hadden in rangorde voor de officieele personen der Goten en -andere barbaren moeten wijken. Wijn werd aan allen in gouden bekers -aangeboden en verschillende spijzen op zilveren schalen, maar op de -koninklijke tafel stonden slechts houten bekers en borden, en alleen -vleesch werd opgediend, want "Attila proefde nooit de weelde van brood" -(Gibbon). Hij versierde zijn wapens en tuig van zijn paard ook niet -met kostbaar metaal of edelgesteenten, zooals zijn voorname krijgers; -hij onderscheidde zich met trots van de anderen door de kleeding en -de gewoonten van zijn nomaden-voorvaderen. Toen het verraderlijk -plan tegen zijn leven onthuld werd, gedroeg hij zich waardig en -edelmoedig; hij nam de verzekering van de keizerlijke gezanten, dat -zij geheel onschuldig waren, aan, en zond hen ongedeerd terug. Ja -zelfs, toen Theodosius andere gezanten zond om Attila's toorn af te -wenden, drong deze er niet langer op aan de schuldige hovelingen te -straffen. Integendeel, hij liet zelfs Romeinsche gevangen vrij en -stond grondgebied ten zuiden van den Donau af. - -In 450, het jaar waarin Galla Placidia stierf, werd Theodosius van -zijn paard geworpen en gedood. Marcianus, die hem als gemaal van -Pulcheria opvolgde, had een geheel ander karakter. Een van zijn eerste -daden was, met goedvinden van Pulcheria, den hoveling Chrysaphios, -die het complot tegen Attila had gesmeed, ter dood te brengen. Maar -deze daad van gerechtigheid, waarvan misschien de oorzaak te vinden -is in het edelmoedig gedrag van den koning, beteekende allerminst -een laffe onderwerping; want toen Attila weder schatting eischte, was -dit volgens Priscus Marcianus' antwoord: "Als hij zich rustig hield, -zou hij hem rijkelijk beschenken, maar als hij met oorlog dreigde, -zou hij hem met mannen en wapenen weerstaan." - -Attila dreigde, hoogmoedig en onbeschaamd--maar aarzelde; en terwijl -hij aarzelde, of hij Constantinopel of Ravenna zou aanvallen, bereikten -hem berichten van het verre Westen en het Noorden, die zijn richting -bepaalden. - -Een nieuwe barbaarsche macht was opgetreden--die van de Franken, -een lang, vlasblond, blauwoogig ras, dat zich had gevestigd aan den -Beneden-Rijn, de Maas, en in het land van de Belgae. Na den dood -van hun koning Clodion kregen zijn twee zonen twist. De een riep -Attila te hulp; de ander Meroveus (misschien Merowig, die zijn naam -gaf aan de Merovingers) zocht hulp bij Aëtius. Attila besloot de -gelegenheid aan te grijpen om een inval in Gallië te doen. Mogelijk -rekende hij ook op de medewerking van de West-Goten, wier koninkrijk in -Zuid-Gallië en Spanje bestuurd werd door Theoderik (wellicht den zoon -van Alarik). Maar de West-Goten waren in dien tijd hevig verbitterd -op Gaiserik, den koning der Vandalen in Afrika, die de bruid van -zijn zoon, Theoderik's dochter, naar Toulouse terug had gestuurd -met afgesneden neus en ooren; hij had haar beschuldigd hem te willen -vergiftigen. Theoderik hoopte daarom de hulp van Aëtius te verwerven -tegen den Vandalen-koning; deze wendde zich natuurlijk tot Attila en -vroeg hem Theoderik en Aëtius aan te vallen, terwijl hij hem beloofde -troepen in Zuid-Gallië aan land te zetten. Attila met zijn Hunnen -en Oost-Goten vereenigden zich dus met de Franken aan den Neckar, en -vertrouwend op de medewerking van de Vandalen, trok hij den Rijn over -bij Speyer en verwoestte de Gallische provincies. Metz en Reims werden -geplunderd. Troyes werd door zijn bisschop, St. Lupus, gered, die een -dergelijke vreemden invloed op Attila schijnt uitgeoefend te hebben -als later Paus Leo [73]. De Heilige Genoveva trad ter bescherming -van Parijs (Lutetia) op, zooals later Jeanne d'Arc voor Orléans zou -optreden en keerde den stroom van barbaren. Orléans werd belegerd, -en de muren stortten reeds voor den stormram in, toen als antwoord, -naar men zegt, op de gebeden van den bisschop Anianus, het vereenigde -leger van Aëtius en Theoderik opdaagde. - -Attila trok terug tot dicht bij Troyes en daar, op de Catalaunische -vlakten (bij Châlons) tusschen de Seine en de Marne, werd een -slag geleverd, die waarschijnlijk geheel West-Europa redde van -een Hunnen-overheersching en van de omverwerping, misschien van -de vernietiging van Romeinsche beschaving en Christendom. De slag -is beschreven door Jordanes in zijn uittreksel van de Gotische -Geschiedenis van Cassiodorus (c. 500) en Cassiodorus had zonder -twijfel veteranen gesproken, die aan de eene of aan de andere zijde -gestreden hadden. "De slag was zoo woest, zoo uitgestrekt, zoo bloedig, -zoo hardnekkig, dat men uit de geheele oudheid iets dergelijks niet -kon aanhalen." - -Het aantal dooden, zegt deze schrijver, was 162.000, ongerekend -15.000 Franken en Gepiden die bij een voorafgaande ontmoeting waren -gesneuveld. Dit getal is misschien overdreven, doch het staat vast, -dat de strijd lang en bloedig was. Men vertelt, dat Attila een -brandstapel van houten zadels en andere stukken der uitrustingen had -opgericht met de bedoeling om zich (en waarschijnlijk anderen) als een -brandoffer aan de goden te offeren in geval van een nederlaag--zooals -de Carthager Hamilcar negen eeuwen vroeger bij Himera had gedaan; -maar Attila's nederlaag was geen vernietiging. Aan beide kanten -waren zware verliezen geleden en de koning der West-Goten, Theoderik, -was gedood door een werpspies. Attila was dus in staat zijn troepen -weer veilig over den Rijn te voeren, want Aëtius (die hierom later -van verraad werd beschuldigd) deinsde er voor terug om "den gewonden -leeuw in zijn leger" aan te vallen, zooals Jordanes het uitdrukt. - -Men kan zich de woede en verbittering van Attila voorstellen. Nog -eens zendt hij een dringend verzoek om de hand en bruidschat van -Honoria. Hij verzamelt een nog grooter leger en in het volgende -voorjaar (452) slaat hij als een orkaan op Italië neer. Zijn doel -was zonder twijfel Rome, maar eerst wilde hij zijn Hunnen beloonen -en de nederlaag wreken door de verwoesting en plundering van -Noord-Italië. Aquileia, dat nu de rijkste en meest bevolkte stad van -de Adriatische kust was geworden, werd drie maanden lang belegerd en -met allerlei belegeringswerktuigen bestookt. Maar alle pogingen waren -vruchteloos en reeds was hij besloten de onderneming op te geven, -toen hij bij zijn ommegang van de muren opmerkte, dat de ooievaars met -hun jongen de stad verlieten (waarschijnlijk vóor den gewonen tijd), -waaruit hij opmaakte, dat er geen voedsel meer te krijgen was. Derhalve -werd het beleg voortgezet en weldra werd Aquileia stormenderhand -genomen en geslecht, zoodat nog geen eeuw later, in de dagen van -Jordanes, nauwelijks een spoor van de stad over was. Later werd zij -herbouwd en de zetel van een machtig anti-pauselijk patriarchaat. Maar -nadat Attila de stad verwoest had, vluchtten alle inwoners naar Grado -(het strand), of naar die laguneneilanden, die later een federatie -vormden en eerst tribunen en daarna een Doge (Dux) kozen; de plaats -van zijn paleis was de Rialto (Rivo alto of diepe stroom) van Venetië. - -Van Aquileia gingen de Hunnen naar het Westen; Altina en Padua werden -plat gebrand. Verona, Vicenza, Bergamo werden geplunderd. Toen schijnt -Attila zijn strijdkrachten verzameld te hebben bij den Lacus Benacus -(Lago di Garda) met de bedoeling de Apennijnen over te trekken en -Rome aan te vallen. - -De zwakke en lafhartige Valentinianus was van Ravenna naar Rome -gevlucht; maar ook te Rome heerschte een paniek, want er was geen -leger, sterk genoeg om Attila te weerstaan en Aëtius had bericht -gestuurd, dat zijn bondgenooten, de West-Goten, en zijn Gallische -troepen weigerden op te trekken om Italië te ontzetten. Men besloot -derhalve een gezantschap te zenden om den toorn van den Hunnenkoning -te bezweren en zonder twijfel ook om hem een groote som geld aan te -bieden--waarschijnlijk in den verzoenenden vorm van den zoo dikwijls -gevraagden bruidschat van Honoria of beter gezegd een douceur, want -zij was reeds ten huwelijk gegeven aan een obscuren man, voordat -zij in een gevangenis werd opgesloten om daar gedurende haar verdere -leven haar dwaasheden te betreuren. - -Als voornaamste gezant werd Avienus gekozen, een senator van hoogen -stand; de Bisschop van Rome, Leo I, (de Groote), vergezelde het -gezantschap, dat in 452 de Apennijnen overtrok. Zij vonden Attila en -zijn geweldig leger in een kamp dicht bij de plaats waar de Mincio uit -den Lago di Garda stroomt--nu ligt daar Peschiera--niet ver van Sirmio, -waar eens de villa van Catullus stond, en eveneens niet ver van het -land, heilig aan allen, die Vergilius liefhebben, waar de heuvels -langzaam afloopen naar Mantua en "de breede Mincius langzaam zijn -bochten maakt en zijn oevers met zacht riet omzoomt." (Georg. III. 14). - -Wat bij de onderhandeling gebeurde, staat niet vast, maar zeker is -het, dat daarna, tot verbazing van gansch Europa, Attila den marsch -tegen Rome afgelastte en zijn leger over de Alpen wegvoerde naar -Pannonië. Katholieke overlevering schrijft dit wonder toe aan den -invloed, dien Leo, als het Hoofd van de Kerk en de stadhouder van God, -op den barbaar uitoefende; en het geval van St. Lupus te Troyes wordt -aangehaald om het geloof te versterken, dat een bovennatuurlijke -kracht werkzaam was, ofschoon nu misschien de verschijning van de -in de lucht zwevende apostelen, waarover een latere legende spreekt -en die zoo indrukwekkend door Raffael is geschilderd, weinig geloof -zal vinden [74]. Misschien kan Attila's handelwijze ook zonder de -hulp van het bovennatuurlijke verklaard worden. Aëtius bezat een -krachtig leger en Attila was wellicht bevreesd voor een hinderlaag, -als hij verder zuidwaarts trok. Bovendien zweefde het lot van Alarik, -die zoo plotseling na de plundering van Rome gestorven was, zonder -twijfel als een onheilspellend spook voor de bijgeloovige verbeelding -van den Hun en wij kunnen zeker aannemen, dat Leo niet heeft getracht -dit spook te verbannen. Tenslotte zal de machtige invloed van goud, -of zijns gelijke, veel bijgedragen hebben tot Attila's besluit. Toch -valt het tegelijkertijd niet te ontkennen, dat de invloed van een sterk -karakter, nog vergroot door een hecht geloof in de rechtvaardigheid -van een zaak en den steun van God, soms het wonderdadige nabij komt; -en zulk een karakter had Paus Leo de Groote--oprecht, krachtig, -standvastig, onwrikbaar overtuigd van de bovennatuurlijke kracht van de -Kerk en haar goddelijke stichting door den Heiligen Petrus en Paulus, -die hij gewoon was den Romulus en Remus van het Christelijke Rome te -noemen. Die eigenschappen treden in zijn geschriften te voorschijn; -hij vermijdt alle diepzinnige, theologische vraagstukken, alles -is eenvoudig, helder, nauwkeurig. Hij spreekt bijna nergens over -de heiligen of over Maria, maar zeer vaak over Jezus Christus. De -algemeene, geestelijke heerschappij van de Romeinsche Kerk was het -eenige onderwerp, waarop al zijn gedachten en handelingen betrekking -hadden; maar het wereldlijke gezag liet hij over aan wereldlijke macht. - -Het lot van Alarik had Attila misschien afgeschrikt van de plundering -van Rome. Doch dit redde hem niet van een dergelijk einde. Kort na -zijn onderhandeling met de Romeinsche gezanten stierf hij plotseling -(waar en wanneer is onzeker, doch waarschijnlijk in het volgend jaar -(453) in Pannonië of te Etzelnburg) 's nachts aan een aderbreuk na -het feestmaal ter eere van zijn bruiloft met Idlico, de laatste van -zijn talrijke vrouwen. Een vaag en waarschijnlijk ongegrond verhaal -schreef aan Idlico de misdaad of de eer toe de rol van een Judith te -hebben gespeeld. - -Het lijk van Attila werd plechtig ten toon gesteld in het midden -van de vlakte onder een zijden baldakijn, en uitgelezene escadrons -van de Hunnen, rondrijdende met gelijkmatige zwenkingen, zongen een -lijkzang ter eere van den held. Het stoffelijk overschot werd in drie -kisten gesloten, van goud, zilver en ijzer, en in den nacht begraven; -de buit van volkeren werd in zijn graf geworpen; de gevangenen, -die den grond hadden uitgegraven, werden meedoogenloos geslacht. - -Na den dood van Attila schijnt het Hunnenrijk snel verbrokkeld te -zijn. Voordat veertig jaren waren verloopen, maakten de Oost-Goten -onder Theoderik zich meester van Italië en de naam der Hunnen wordt -zelden meer gehoord. - -De overlevering vertelt, dat Leo bij zijn terugkeer uit dankbaarheid -jegens den grooten Apostel het bronzen standbeeld van den Heiligen -Petrus oprichtte, misschien het beeld van Jupiter Capitolinus veranderd -volgens de gelaatstrekken van den Heilige. Dit zittende beeld, welks -groote teen afgesleten is door de kussen [75] van millioenen menschen, -werd omstreeks 1610 van het afgebroken klooster van S. Martino -naar de St. Pieter gebracht. Sommigen gelooven dat het uit de 13e -eeuw is, een tijd waarin de navolging van klassieke werken begon; -maar ofschoon het misschien geen copie van den Jupiter Capitolinus -is, die waarschijnlijk vernield of weggesleept is door Gaiserik, -kan het toch wel dateeren uit de dagen van het vroege Keizerrijk; -want het is zeker geen Byzantijnsch werk. - -In het jaar na Attila's dood (454) bezocht Aëtius Rome en werd door -Valentinianus gedood (zie p. 12). De vermoording van Valentinianus -zelf, die plaats vond in het volgend jaar en dadelijk gevolgd -werd door de plundering van Rome door Gaiserik, kan beschouwd -worden als het feitelijke einde van het West-Romeinsche Rijk. Maar -gedurende de twintig volgende jaren werd de titel van Augustus door -de machtige bevelhebbers van het Romeinsche leger geschonken aan hun -protégés; sommige van deze bevelhebbers waren van zuiver barbaarsche -afkomst. De voornaamste gebeurtenissen van deze periode zijn reeds -vermeld. Derhalve zullen wij, na een korten terugblik op het rijk van -Gaiserik in Afrika, dat bijna ter zelfder tijd bestond als Attila's -heerschappij in Midden-Europa, eenigszins uitvoeriger de inneming -van Rome door de Vandalen beschrijven en dan overgaan tot Romulus -Augustulus en Odovacar. - - - - - - - -HOOFDSTUK VII. - -VAN GAISERIK TOT ODOVACAR. - - -In het jaar 429 staken de Vandalen onder hun koning Gaiserik [76], -misschien op uitnoodiging van den Romeinschen stadhouder Bonifacius, -den grooten mededinger van Aëtius, van Spanje over naar Afrika. De -inval in de rijke en vruchtbare provincies van Noord-Afrika behoefde -eigenlijk nauwelijks te worden aangemoedigd door een verrader. In -Spanje waren de Vandalen hevig aangevallen door de West-Goten, -wier koning Wallia het grootste deel van het land had onderworpen, -maar Gaiserik of Genserik, die, zooals de beroemde Spartaansche -koning Agesilaus, klein en kreupel was (door een val van zijn paard) -schijnt hun leger gereorganiseerd en zelfs een veldtocht ondernomen te -hebben (428) tegen de Sueven in het tegenwoordige Noord-Portugal. In -het volgend jaar landt hij op de kust van Afrika met een groote -strijdmacht en een menigte vrouwen en kinderen--te zamen misschien -80.000. Deze landing is levendig, misschien met te groote fantasie, -door Gibbon beschreven. "De Mooren, die langzamerhand de kust en -het kamp van de Vandalen durfden naderen, moeten wel met schrik en -verbazing de kleeding, de wapenen, de krijgshaftige houding en de -tucht van de onbekende vreemdelingen, die hun land hadden betreden, -aanschouwd hebben; en de schoone gelaatskleur van de blauwoogige -Germaansche krijgers vormden een merkwaardige tegenstelling met -hun zwarte of olijfkleurige tint, veroorzaakt door de nabijheid -van de heete zone. Nadat de eerste moeilijkheden, ontstaan door de -wederzijdsche onbekendheid met elkanders taal, uit den weg waren -geruimd, sloten de Mooren een verbond met de vijanden van Rome, en -benden van naakte wilden stormden uit de wouden en de dalen van het -Atlas-gebergte om zich te wreken op de beschaafde tyrannen, die hen -de heerschappij over hun vaderland ontrukt hadden." - -Afgrijselijke verhalen worden opgedischt over de verwoestingen en -wreedheden van de Vandalen in Afrika gedurende de tien jaren, die -verliepen voordat Gaiserik de geheele streek van Noord-West-Afrika -had veroverd en zijn macht geconcentreerd had in Carthago, vanwaar -hij met zijn sterke vloot het Westen van de Middellandsche Zee -schoon veegde en de Balearen, Corsica, Sardinië en eindelijk ook -Sicilië bemachtigde. Vandalisme is synoniem geworden met barbarisme -en wreedheid, maar het is zeer wel mogelijk dat het verhaal over den -ketterschen Gaiserik en zijn Vandalen door een vriend en biograaf van -St. Augustinus overdreven is, vooral ook door de latere schrijvers. Het -is nauwelijks te gelooven, dat indringers, die zich in een land willen -vestigen, wijngaarden en vruchtboomen zouden verbranden en uitroeien, -en de verhalen, dat zij lijken van geslachte gevangenen ophoopten om -de muren van een belegerde stad te beklimmen of dat zij die lieten -rotten om pest te verwekken, schijnen eenigszins fantastisch [77]. - -Indien Bonifacius werkelijk de Vandalen heeft aangespoord naar Afrika -over te steken, moet hij dat gedaan hebben in een vlaag van woede of -moet hij zich leelijk misrekend hebben, want een jaar later zien wij -hem wanhopig tegen hen strijden. Toen hij verslagen was, trok hij terug -naar de zeevesting Hippo, bekend als de stad van St. Augustinus. Hier -werd hij door de Vandalen belegerd. In de derde maand van de belegering -stierf St. Augustinus (28 Augustus 430), 76 jaar oud. Na veertien -maanden begonnen de belegeraars meer gebrek aan voedsel te krijgen -dan de belegerden, die vrijen toegang tot de zee hadden. Ook werden -er troepen gestuurd van Constantinopel, onder bevel van Aspar, die -met Bonifacius de Vandalen aanviel. Maar zij werden met zwaar verlies -teruggeslagen. Daarop scheepten zij al hun troepen in en zeilden weg, -Aspar naar Constantinopel en Bonifacius naar Ravenna, waar hij tot onze -verbazing zeer vriendelijk door Galla Placidia ontvangen werd en zelfs -geëerd werd met medailles, waarop hij was afgebeeld op een zegekar -met een palmtak in de eene, en een geesel in de andere hand. Maar -kort daarna stierf hij aan een wond, die hij in een duel met Aëtius -ontvangen had. De inwoners van Hippo werden door de Vandalen deels -vermoord, deels tot slaaf gemaakt en de stad werd verbrand. - -Wat Gaiserik weerhield om Carthago aan te vallen, is niet -duidelijk. Misschien stelt men zich de uitgestrektheid van die -Afrikaansche provincies niet goed voor en evenmin het kleine -aantal Vandalen in verhouding tot de overwonnen, doch nog vijandige -bevolking. Bovendien was Carthago, herrezen op de oude puinhoopen, -die Scipio ongeveer zes eeuwen vroeger had achtergelaten, weder de -eerste stad geworden van Noord-Afrika (het werd "Rome" genoemd), en -ofschoon van de reusachtige Byrsa en de overige versterkingen van de -oude Phoenicische stad slechts enkele twijfelachtige overblijfselen -nog bestaan, is het toch niet onwaarschijnlijk dat er in Gaiserik's -tijd nog genoeg over was om te maken, dat de plaats [78] lastig -genomen kon worden, ondanks de verwijfdheid van haar bewoners, -die volgens de schrijvers ronddartelden in een poel van weelde, -goddeloosheid en misdaad. Daarom wilde Gaiserick voor zijn krijgers -eerst een staat opbouwen. - -In dit verband is het van belang te weten, dat de politiek der Vandalen -eenigszins socialistisch schijnt geweest te zijn. Het regeerende -ras matigde zich natuurlijk een feudale heerschappij aan over het -onderworpen volk en was zelf vrij van belasting, maar de arbeiders -van de inlandsche bevolking werden bevoorrecht boven hen, die zich -van werken onthielden. Van de vermogende edelen, geestelijken en -rijke grondbezitters werden velen zwaar belast, zelfs verbannen, -terwijl landbouw, nijverheid en handel werden aangemoedigd door -gedeeltelijke ontheffing van belasting. - -In de laatste jaren van deze periode van rust leefden de Vandalen -in vrede met het Keizerrijk, want drie jaren na de plundering van -Hippo was er een verdrag geteekend. Doch dit duurde kort en in 439 -viel Carthago. Daarna veroverde Gaiserik's vloot alle eilanden -in het Westelijk deel van de Middellandsche zee; Sicilië werd -verwoest, de Vandalen landden zelfs op de kusten van Italië. In -442 sloot Valentinianus III, die zich vrij begon te maken van het -regentschap van zijn moeder Placidia, een vernederend verdrag met den -Vandalen-koning; hij erkende hem als heerscher over al het gebied, dat -hij had veroverd, en niet alleen als bondgenoot, gelijk zoo dikwijls -het geval was geweest, wanneer het Romeinsche Rijk een barbaar als -koning erkend had, maar als absoluut en onafhankelijk monarch. Zoo -was nu het Westelijke Rijk beroofd van het grootste deel van zijn -Afrikaansch gebied, van alle Westelijke eilanden (ook Sicilië), -van bijna geheel Spanje en Zuid-Gallië, en van Brittannië, terwijl -Attila reeds meester was in Dacië, en Moesië, Pannonië, Noricum, -Rhaetië en een groot deel van Illyrië en Thracië verwoestte. - -Gedurende de volgende dertien jaren, de laatste van Valentinianus' -regeering, schijnt Gaiserik zich tamelijk rustig gehouden te -hebben. Hij was bezig zijn rijk te versterken en wachtte een -gelegenheid af om zijn veroverd gebied ook buiten Afrika te vergrooten, -terwijl zijn vloot de zee schoon veegde en zijn leger steeds verder -doordrong in de richting van Tripolis en de Groote Syrte. - -In 455, het 27e van de 49 jaar zijner regeering, verzamelde Gaiserik -een vloot (wellicht uitgenoodigd door keizerin Eudoxia) en zette -een troep van zijn Vandalen en Mooren bij den mond van den Tiber aan -land [79]. Rome was zonder verdediging. Er waren geen georganiseerde -strijdkrachten en de geheele stad was in rep en roer. Toen Maximus, -de opvolger van den vermoorden Valentinianus, trachtte te vluchten, -werd hij gedood door het gepeupel; zijn lichaam werd in stukken gerukt -en in den Tiber geworpen; en toen drie dagen later de Vandalen en hun -Afrikaansche hulptroepen de poorten naderden, vonden zij geen wanhopige -bevolking, die besloten was haar haardsteden te verdedigen, en evenmin -een phalanx van geoefende soldaten, maar een aantal ongewapende -priesters aangevoerd door een eerwaardigen bisschop--denzelfden Leo, -die drie jaren tevoren den woesten Attila getrotseerd had bij den -oever van den Lacus Benacus. Men zegt dat Gaiserik eerbiedig heeft -geluisterd naar de waardige, onbeschroomde en welsprekende taal van -Leo en beloofd heeft de gebouwen van Rome te ontzien en de Romeinen, -wanneer zij geen weerstand boden, te sparen. Maar zulk een wonder als -in het geval van Attila gebeurde niet; geen bovennatuurlijke invloed -bewerkte, dat Gaiserik zijn Vandalen naar hun schepen terugriep en -naar Sicilië of Carthago voer; hij gaf toestemming om te plunderen -en in de volgende veertien dagen werden alle vervoerbare schatten van -Rome naar de schepen gesleept, die aan den mond van den Tiber lagen. - -De Vandalen schijnen slechts weinig in Rome vernield te hebben, -maar bij de algemeene plundering zijn ook vele beroemde Grieksche -en Romeinsche kunstwerken verdwenen, die tegelijk met een geweldige -massa kostbare voorwerpen, juweelen, gouden, zilveren en bronzen -versierselen, geborduurde kleederen naar Carthago zijn vervoerd. Veel -van dezen buit ging naar Constantinopel, toen zeventig jaar later -Justianus' veldheer Belisarius, Carthago innam, en de vernietiging -daarvan moet men niet aan de Vandalen, maar aan de Fransche, Vlaamsche -en Venetiaansche kruisvaarders toeschrijven, die Constantinopel in 1204 -plunderden. Misschien ontging de buit van den Joodschen tempel--hetgeen -velen wellicht het belangrijkste van de schatten zullen vinden--dit -lot. Ongeveer 400 jaar geleden had Titus dezen buit uit Jeruzalem -gebracht en afbeeldingen ervan kan men nog op zijn triomfboog te -Rome zien. De zeven-armige gouden kandelaar, de gouden tafel om de -brooden op te leggen, de zilveren trompetten en de talrijke gewijde -gouden vazen waren (volgens Josephus) in den Tempel van den Vrede te -Rome geplaatst en de Groote Voorhang van den Tempel en de heilige -Boeken van de Wet werden bewaard in het Paleis van de Caesars. Een -overlevering verzekert, dat deze schatten in den Tiber werden geworpen, -toen Maxentius bij den Pons Milvius verdronk. Waarschijnlijker is -evenwel dat zij naar Carthago zijn vervoerd en dat sommige ervan door -Belisarius naar Constantinopel werden gebracht. Hunne merkwaardige -lotgevallen waren daar nog niet ten einde, als wij Procopius mogen -gelooven, die verzekert, dat Justinianus door godsdienstige bezwaren -gedreven, de "utensilia (huisraad) van den Joodschen tempel" naar -Jeruzalem terugzond, waar zij in de schatkamer van een Christelijke -Kerk werden gezet. Als dit waar is, moeten wij vreezen, dat zij later -in handen van de Saracenen zijn gevallen en nu in de een of andere ver -afgelegen Arabische of Syrische moskee zijn. Niet minder belangrijk -is het feit, dat de Vandalen ook naar Carthago de helft--zoo niet -het geheel--van het zoogenaamde gouden dak van den Jupiter-tempel op -het Capitool medenamen, dat gemaakt was van vergulde bronzen pannen, -en zonder twijfel ook de vergulde beelden en quadrigae--welke beelden -Domitianus, naar men zegt, ongeveer dertig millioen gulden gekost -hadden. - -Onder de duizenden Romeinsche gevangenen, die meest als slaven werden -verkocht, waren drie bijzonder belangrijke. "De keizerin Eudoxia", -zegt Gibbon, "ging haar vriend en bevrijder te gemoet, doch betreurde -weldra haar onvoorzichtigheid. Zij werd op ruwe wijze van haar -juweelen beroofd en met haar twee dochters, de eenige overgebleven -afstammelingen van den Grooten Theodosius, gedwongen den trotschen -Vandaal te volgen." - -Men zal zich herinneren, dat de oudste van deze dochters, Eudocia, -met Hunnerik trouwde, die zijn vader Gaiserik in 477 opvolgde--want de -kleine kreupele stichter van het Vandalen-Rijk regeerde ongeveer zestig -jaar. De Keizerin zelf met haar jongste dochter, Placidia, werd ten -slotte (c. 463) naar Constantinopel gestuurd, waar de Keizer van het -Oosten haar vriendelijk ontving--een bewijs, dat men niet geloofde, -of niet wist, dat zij Gaiserik naar Rome had geroepen. Een tweede -bewijs zou kunnen zijn het feit, dat haar dochter Placidia de gemalin -was van Olybrius, die later (472) een paar weken Romeinsch Keizer was. - -Een jaar na de inneming van Rome leed de vloot der Vandalen een -verpletterende nederlaag bij Sardinië tegen de Romeinsche onder -Ricimer, maar die ramp schijnt Gaiserik niet zeer getroffen te hebben, -want ongeveer twaalf jaar later (468) richtte een groote vloot, die -was uitgerust door de beide Keizerrijken, weinig tegen hem uit en vele -van de 1113 schepen, waaruit de Keizerlijke vloot bestond, werden -vernield door Gaiserik's branders. De zoon van Gaiserik, Hunnerik, -die met Eudocia was gehuwd, handhaafde de heerschappij van zijn -vader te land en ter zee en is bekend om zijn hevige vervolging van -de Katholieken--of misschien van de geestelijken van beide partijen, -want hij liet den Ariaanschen patriarch van Carthago op het forum -aldaar verbranden. Zooals later verteld zal worden, eindigde het -rijk van Gaiserik in 533, toen een opvolger van Hunnerik, Gelimer, -overwonnen werd door Belisarius, Justinianus' veldheer, die Carthago in -zulk een snel tempo innam, dat hij bij de inneming in staat was aan een -maaltijd deel te nemen, die bereid was voor den Koning der Vandalen. - -Het volgende verhaal is belangwekkend in verband met de inneming van -Rome door Gaiserik. Er is een kerk te Rome, die druk bezocht wordt -wegens het prachtige standbeeld van Mozes--een van de figuren van het -reusachtige monument van Paus Julius II, dat Michelangelo nooit heeft -kunnen voltooien en wat hij gewoon was "de tragedie van mijn leven" te -noemen. Deze kerk heet thans S. Pietro ad Vincula. Zij was gebouwd door -Keizerin Eudoxia en heette oorspronkelijk Basilica Eudoxiana. Haar -tweede naam heeft op de volgende legende betrekking. "Eudocia, -de moeder van Keizerin Eudoxia" zegt Gregorovius in die Geschichte -der Stadt Rom, "bracht uit Jeruzalem den ketting van den Heiligen -Petrus (zie Handelingen XII); de eene helft hiervan zond zij naar -Constantinopel, de andere helft naar haar dochter in Rome. Daar was -reeds de ketting, waarmede de apostel geboeid was, voor hij gemarteld, -werd en toen Paus Leo (dezelfde, die Attila en Gaiserik trotseerde) -de twee kettingen dicht bij elkander hield, haakten zij zichzelf zoo -vast ineen, dat zij een enkele ketting vormden van 38 schakels. Dit -mirakel bewoog Eudoxia, die toen de gemalin van Valentinianus III was, -om deze kerk te bouwen, waar de kettingen [80] nog steeds bewaard en -vereerd worden." - -De plundering van Rome door Gaiserik's opvolgers, zegt Gregorovius, -schijnt het spreekwoordelijke gebruik van "Vandalisme" wel te -rechtvaardigen, want een groot aantal burgers werden totaal geruïneerd -en duizenden tot slaaf gemaakt. Maar bijna alle schrijvers getuigen, -dat Gaiserik niet zulk een "Vandaal" is geweest. Hij hield zijn woord -ten opzichte van de vernieling van kerken, paleizen en oude monumenten. - - - - -Het Einde van Romulus Augustulus. - -In de periode van 455 tot de onttroning van Romulus Augustulus zijn -er weinige gebeurtenissen van eenig belang, behalve Ricimer's reeds -vermelde overwinning op de vloot der Vandalen en zijn plundering -van Rome--de derde keer, dat het geplunderd werd in ongeveer -zestig jaar. De kronieken uit dien tijd bestaan bijna geheel uit -voortdurende onlusten, oproeren, onttroningen en verkiezingen; de -keizerlijke poppen van de militaire dictatoren Ricimer, Gundobald -en Orestes volgden elkaar, met kleine tusschenruimten, zoo snel op, -dat in twintig jaar niet minder dan negen zoogenaamde Keizers het -purper aannamen. Het korte verslag in het Historisch Overzicht zal -dus wel voldoende zijn, en wij zullen hier slechts een levendige -beschrijving van den onttroonden Keizer uit Gibbon bijvoegen en iets -over het vroegere leven van Odovacar. - -"Na den dood van Valentinianus waren in twintig jaren achtereenvolgens -negen Keizers verdwenen, en de zoon van Orestes, een jongeling, -slechts om zijn schoonheid beroemd, zou allerminst recht hebben -op de belangstelling van de nakomelingschap, indien niet zijn -regeering, die gekenmerkt werd door de vernietiging van het -West-Romeinsche Keizerrijk, een merkwaardig tijdperk afsloot in de -wereldgeschiedenis. De zoon van Orestes nam de namen van Romulus -en Augustus aan, en maakte die te schande. Het leven van dezen -ongevaarlijken jongeling werd gespaard door de edelmoedige genade -van Odoacer, die hem met zijn geheele familie uit zijn Keizerlijk -paleis wegzond, een jaarlijksch inkomen van 6000 goudstukken voor -hem vaststelde en hem het kasteel van Lucullus in Campanië als -verbanningsoord aanwees. - -De heerlijke kust van de golf van Napels was vroeger bezaaid met -villa's en Sulla prees den meesterblik van zijn tegenstander Marius, -die zich had gevestigd op het hooge voorgebergte van Misenum, dat -aan alle kanten de zee en het land overziet, zoover als de horizont -reikt. De villa van Marius was na een paar jaren door Lucullus gekocht -en de prijs was van f 30.000 gestegen tot meer dan f 960.000. Het -werd door den nieuwen bezitter met Grieksche en Aziatische kunstwerken -versierd, en de huizen en parken van Lucullus verwierven een eervolle -plaats op de lijst van de Keizerlijke paleizen. Toen de Vandalen voor -de kusten gevaarlijk werden, werd de Lucullische villa langzamerhand -een sterke vesting, het afgelegen toevluchtsoord van den laatsten -Keizer van het Westen. Ongeveer twintig jaar na die groote omwenteling -werd het in een kerk en een klooster veranderd om de beenderen van -den Heiligen Severinus te ontvangen. Zij rustten veilig tusschen de -gebroken trofeeën van de overwinningen op de Cimbren en Armeniërs, -tot het begin van de tiende eeuw, toen de versterkingen, die een -gevaarlijk steunpunt konden geven aan de Saracenen, werden afgebroken -door het volk van Napels." (Gibbon c. XXXVI.) - -Sommigen gelooven dat deze villa van Lucullus in Pizzofalcone stond, -wat nu een hoog gedeelte van Napels is. Maar op Kaap Misenum, die -de Baai van Pozzuoli (Puteoli) vormt, kan men nog overblijfselen -van een groote villa zien--zonder twijfel de villa van Lucullus, -waar Keizer Tiberius werd gesmoord, en waarschijnlijk ook die, waar -Romulus Augustulus stierf. - -Van Odovacar's jeugd worden eenige bijzonderheden gegeven door Gibbon, -Villari en anderen--uit Jordanes en verschillende oude schrijvers, -o.a. een leerling en biograaf van den Heiligen Severinus. De -vader van Odovacar en van zijn broeder Onulf was waarschijnlijk de -Scirische of Herulische hoofdman Edeco, die door Attila gezonden was -naar Constantinopel als gezant met Orestes, den vader van Romulus -Augustulus. Na den dood van Attila, toen de Hunnen zich verspreidden, -leidde de jonge Odovacar een zwervend leven en is misschien de -zeeroover geweest van denzelfden naam, die een vloot van Saksische -piraten op de noordelijke zeeën aanvoerde. In ieder geval, het tooneel -van zijn vroegere avonturen schijnt het noorden geweest te zijn, -want wij vernemen, dat hij ongeveer 460 Noricum (Styria, Salzburg -enz.) doortrekt aan het hoofd van een bende barbaarsche soldaten, -die in Italië dienst wilden zoeken onder Ricimer. Noricum was nog -niet hersteld van de verwoestingen van Attila en verkeerde in een -toestand van anarchie. De eenige erkende autoriteit was de Heilige -Severinus, de kluizenaar, die van zijn cel uit de orde in het land -bewaard schijnt te hebben. De Heilige werd opgezocht door Odovacar, -die het lot, dat hem in Italië wachtte, wilde leeren kennen. Toen de -slanke, jonge krijgsman bukte om de lage deur door te gaan, werd hij -door den Heilige met deze woorden begroet: "Vade ad Italiam. Vade, -vilissimis nunc pellibus coopertus, sed multis cito plurima largiturus, -Ga naar Italië! Ga! Ofschoon gij nu in dit ruwe gewaad gekleed zijt, -zult gij weldra aan velen rijkdommen verschaffen." Niet lang daarna -streed Odovacar in Ricimer's leger onder de muren van Rome en schijnt -tot hoogen rang geklommen te zijn; hij was ook populair geworden, want -in 475 kozen zijn soldaten hem plechtig tot hun Koning door hem op een -schild omhoog te heffen (zooals zoo dikwijls gebeurde, wanneer het -leger een nieuwen keizer koos). Als Koning van barbaarsche krijgers -wierp hij zichzelf op tot heerscher over Italië. Hij matigde zich -dus niet de keizerlijke waardigheid en titel aan, maar schafte die af. - - - - - - - -AANTEEKENINGEN BIJ DE MUNTEN [81] - -Plaat 9. - -Van c. 306 tot c. 565 - - -1. Constantijn I. 2. Constantius II. 3. Julianus -(Apostata). 4. Jovianus. 5. Valentinianus -I. 6. Valens. 7. Gratianus. 8. Valentinianus II. 9. Theodosius de -Groote. 10. Honorius en Arcadius. 11. Galla Placidia. 12. Valentinianus -III. 13. Theodosius II. 14. Pulcheria. 15. Romulus Augustus -(-ulus). Het woord Conob of Comob, dat dikwijls op middeleeuwsche -munten voorkomt, beteekent Comitis Obryziacus, d.w.z. de Munt van -den Graaf. Deze Graaf, Comes sacrarum largitionum was zoo ongeveer -de Minister van Financiën. - -16. Voorzijde van een bronzen munt van 22 nummi. Beeltenis van een -krijgsman met borstharnas en krijgsmantel, geleund op een speer; -misschien Gaiserik zelf. Oudere munten van Gaiserik hebben (zooals -dikwijls bij de barbaarsche heerschers het geval is) den beeldenaar -van den overleden of nog regeerenden Keizer, b.v. Honorius en -Valentinianus (zie no. 22). Geen der munten, die men aan Gaiserik -toeschrijft, dragen zijn naam. Hetgeen op sommige koperen munten -vroeger werd aangezien voor "Genserik", leest men nu als "Mense -Aug." (in de maand Augustus). Het woord Karthago en de paardekop, -het oude symbool van Carthago, bewijzen dat de munt werd geslagen na -de inneming van Carthago in 439. De oudste kroniekschrijvers spellen -zijn naam "Gaiserik", Procopius schrijft "Gizerichus". - -17. Zilver. Keerzijde: Odovacar, zonder baard, doch met knevel; -borstharnas en krijgsmantel. Lees: Flod[ov]ac, d. i. Flavius Odovacar; -Flavius is de familienaam van Vespasianus, later aangenomen als -koninklijke titel door Constantius I en sommige van zijn opvolgers, -en ook door de koningen der Longobarden. Voorzijde: zijn monogram -met een krans en er onder RV (Ravenna). Hij sloeg eerst munten met -zijn eigen naam, nadat hij zijn residentie te Ravenna gevestigd had. - -18. Goud. Voorzijde van een munt van 3 solidi (ongeveer 210 gram) -bij Sinigallia in 1894 gevonden. Vóór deze vondst bestond er geen munt -met Theoderik's beeldenaar. Gewoonlijk zetten dergelijke vorsten hun -naam of beeltenis niet op gouden munten; dit werd beschouwd als een -voorrecht van de Keizers. Het is een bijzonder kostbaar overblijfsel -van Romeinsch-Gotische kunst, dat, zooals men nog aan de keerzijde -kan zien, door een ouden bezitter als broche is gebruikt. Op deze munt -staat: Rex theodericus pius princ[eps] i[nvictus?] s[emper?]. Omgeven -door deze woorden, houdt Theoderik een globe in de hand, waarop een -Godin der overwinning staat met krans en palmtak. De bezitter van -deze munt is de heer F. Gnecchi, Milaan. - -19. Brons. Athalarik in wapenrusting, met speer en ovaal schild. Lees: -DN (Dominus of Dominus noster) Atalaricus. In de tusschenruimten SC -(Senatusconsulto) en X (10 nummi). Waarschijnlijk uitgegeven door -Athalarik's moeder, Amalasuntha. De voorzijde vertoont een mooi -borstbeeld van "Rome"--misschien een bevestiging van de mededeeling -dat de koningin-moeder de schoone kunsten in Rome aanmoedigde. - -20. Brons. Lees: dn. Theodahatus rex. Een keurig gemodeleerde -beeltenis. De nauwsluitende kroon is merkwaardig en ook het met -juweelen versierde gewaad. Het gezicht stemt overeen met onze -voorstelling van zijn karakter en is een type (misschien Vandaalsch), -geheel verschillend van Theoderik. Cassiodorus vertelt ons dat -Theodahad bevolen had zijn beeldenaar op zijn munten te slaan, "als een -herinnering aan onze regeering voor toekomstige eeuwen". Waarschijnlijk -te Rome gemunt, na zijn breuk met Justinianus (535-36). - -21. Brons. Beeldenaar van Baduela (of Baduila), d. i. Totila. Lees: -... Duela rex; op de keerzijde: dn. Baduela (of -ila) rex. Geslagen -na 549 te Rome (of Pavia?). - -22. Zilver. Lees: dn. Theia rex. De voorzijde vertoont den naam -en beeldenaar van den Oost-Romeinschen Keizer Anastasius († 518), -ofschoon deze munt natuurlijk van 552-53 is. Hetzelfde beeld werd -dikwijls nog lang na den dood van een Keizer gebruikt. - -23. Brons. Lees: dn. Justinianus ppvag (waarschijnlijk verkeerd voor -ppaug d. i. Pius Princeps Augustus). Een van de vele bestaande -beeltenissen van Justinianus. Waarschijnlijk uitgegeven door -Theodahad of Witigis (Vitiges). Gemunt te Rome c. 536-38. Na 540 (toen -Belisarius Ravenna innam) werden er Keizerlijke Byzantijnsche munten -van Justinianus geslagen in Italië, doch waarschijnlijk niet eerder -dan na Theia's dood en den val van het Gotische Rijk (c. 553-55). - - - - - - - -TWEEDE DEEL. - -HISTORISCH OVERZICHT. - -476-568. - - -De geschiedenis van de drie eeuwen (476-800), die verliepen tusschen de -vernietiging van het Keizerlijk gezag in Italië en het herstel daarvan -in den persoon van Karel den Groote kan men in twee perioden verdeelen, -van welke de eene ongeveer een eeuw (476-568) en de tweede iets langer -dan twee eeuwen (568-800) is. De eerste periode vormt nu het onderwerp -van ons verhaal. In dit tijdperk hebben wij eerst, ongeveer 16 1/2 -jaar, de regeering van Odovacar, Ottowacker of Odoacer, die wij beter -den naam van zijn munten (Odovac of Odovacar) kunnen geven dan den -Latijnschen vorm "Odoacer"; daarna komt de heerschappij der Oost-Goten -(493-535), waaronder de belangrijke regeeringen vallen van Theoderik -den Groote, zijn zoon Athalarik (onder het regentschap van zijn moeder -Amalasuntha) en Theodatus of Theodahad; daarna de "Gotische oorlog" -met de lange veldtochten van Belisarius en Narses, waarvan het einde de -nederlaag en dood is van de koningin der Oost-Goten, Totila (Baduela) -en Theia (553), en dan, gedurende vijftien jaar (553-568) de vestiging -van de Byzantijnsche heerschappij in Italië, dat een tijdlang een -diocese wordt van den Oost-Romeinschen Keizer, Justinianus. - -De tweede periode, die wij in het derde deel zullen behandelen, -begint met de Longobarden-heerschappij van twee eeuwen (568-774), -een lange reeks jaren, die, behalve door enkele zeer belangwekkende -persoonlijkheden en eenige vraagstukken over architectuur, bijna -even somber is als de tijd die volgde op den inval der Doriërs in -Griekenland. Ten slotte krijgen wij het verzoek om hulp van den -Paus aan den Koning der Franken, gevolgd door de tusschenkomst en -de heerschappij van de Franken en het zoogenaamde herstel van het -West-Romeinsche Keizerrijk door de daad van Paus Leo III, die een -gouden kroon op het hoofd van den Franken-koning, Karel den Groote, -zette, toen deze, zonder iets te vermoeden (volgens sommigen) oprees -van zijn gebeden voor de graftombe van den Heiligen Petrus te Rome. - - - - -I. Odovacar's regeering (476-'93). - -Het verhaal werd afgebroken bij de onttroning van Romulus Augustulus -door Odovacar en op het einde van eerste Deel werd een schets gegeven -van het latere leven van den onttroonden Keizer en ook een beschrijving -van het vroegere leven van den barbaren-koning, die gedurende meer -dan zestien jaar (hij stierf 15 Augustus 493) op den troon zetelde, -ofschoon hij den titel of den diadeem van de Romeinsche Keizers -niet aannam. - -In Ravenna had de jeugdige Romulus Augustulus geresideerd en daar -was hij gevangen genomen; daar vestigde ook Odovacar den zetel van -zijn regeering. Het rijk, waar zijn regeering werd erkend, omvatte -geheel Italië ten zuiden van de Alpen, en Rhaetia tusschen de Alpen -en Donau. Het grootste deel van Sicilië werd na den dood van Gaiserik -(477) ook aan hem onderdanig: maar de Vandalen behielden Lilybaeum -en andere gedeelten van het eiland, evenals Sardinië en Corsica, -terwijl aan gene zijde van de West-Alpen de Bourgondische Koningen -de streek van de Rhône en Saône bezaten, de West-Goten geheel Spanje -en het Zuiden van Gallië in hun macht hadden, en verder noordwaarts -de Alemannen en Franken heerschten. - -Zoodra Odovacar zich sterk genoeg voelde, zond hij een gezantschap -naar den Keizer van het Oosten om zijn positie te bepalen en erkenning -te eischen. Dit gezantschap was gemachtigd te verklaren namens den -Romeinschen Senaat en en den vroegeren Keizer, Romulus Augustulus -(wiens handteekening Odovacar zich blijkbaar had verschaft), dat het -Romeinsche, of liever het Italiaansche volk besloten had, dat één -Keizer voldoende was voor beide deelen van het Keizerrijk; en uit -naam van Odovacar overhandigden zij Zeno de keizerlijke insignia--de -ornamenta Palatii--den purperen mantel, den diadeem, de globe en -schepter, met het verzoek, dat de Keizer den bestuurder van Italië -den titel van Patricius zou willen verleenen. - -Zeno antwoordde, dat zijn voorgangers, Leo I en de Keizerin Verina, -twee Keizers voor de Romeinen hadden gekozen; den eene, Athemius -hadden zij gedood, den andere, Nepos, verbannen; maar Nepos leefde -nog en bestuurde zijn provincie Dalmatië. Derhalve moesten zij zich -tot hem wenden met hun verzoek. Zeno schreef persoonlijk aan Odovacar -en noemde hem "Patricius". [82] - -Men zal zich herinneren dat de val van Orestes, den vader van Romulus -Augustulus, voornamelijk moet toegeschreven worden aan het feit, -dat hij zijn soldaten geweigerd had een derde deel van het land van -Italië te geven. Odovacar had den steun van het leger verworven door -de belofte dit verzoek om land toe te staan, en nu moest hij dat -doen. De bijzonderheden van dezen zeer belangrijken maatregel zijn -niet nauwkeurig bekend, maar men kan met zekerheid aannemen, dat vele -groot-grondbezitters verdreven en geruïneerd zijn en dat uitgestrekte, -vruchtbare landen verdeeld zijn onder veteranen, die den grond gingen -bebouwen. In andere gevallen stelden de nieuwe bezitters zich er mede -tevreden als landheeren op te treden en de oude bezitters als pachters -te gebruiken, terwijl zij waarschijnlijk den toestand der slaven -verbeterden, die zij, volgens de feudale gewoonte in het Noorden, -als leenmannen aannamen. Odovacar had, evenals Alarik en Athaulf en -de groote Theoderik, diepen eerbied voor de staatsregeling van het -Keizerrijk en was, naar het schijnt voor de uitvoering der wetten -en het innen der belastingen geheel en al afhankelijk van de oude -keizerlijke ambtenaren. - -In 480 werd Nepos, die nog steeds erkend werd door het Oostelijke -Keizerrijk, door zijn comites palatii (ambtenaren van het paleis) te -Salona gedood. Odovacar werd aldus bevrijd van den eenigen mededinger, -die aanspraak maakte op den troon van Italië. Hij had te Ravenna, -dat nog steeds een prachtige haven bezat, een sterke vloot verzameld, -om tegen de zeeroovers der Vandalen op te treden en om Sicilië te -veroveren. Na den dood van Nepos stak hij de Adriatische zee over -en annexeerde Dalmatië. Dit was natuurlijk een daad van openlijke -vijandschap tegen Zeno en een schending van de integriteit van het -Oost-Romeinsche Rijk; maar Zeno was niet in staat het te vergelden, -daar hij werd bezig gehouden door gevaarlijke godsdienstige woelingen, -die in het oosten, dat broeinest van sophistische leerstellingen, waren -ontstaan; de patriarch van Alexandria was door fanatieken gedood. Deze -conflicten in Constantinopel hadden een ernstig karakter aangenomen -door Zeno's welgemeende poging om de verbitterde tegenstanders te -verzoenen--de Monophysieten (die verzekerden dat de menschelijke -en goddelijke natuur van Christus in één vereenigd waren) en de -zgn. orthodoxe partij. Gesteund door den patriarch Acacius had -hij een brief uitgegeven, die bekend is onder den naam Henotikon -(d.i. een poging tot verzoening), maar deze werd, zooals het met -dergelijke pogingen meestal gaat, ontvangen met den heftigsten -tegenstand, vooral van den kant van den Paus en de Katholieken te -Rome, en een tijdlang verergerde dit slechts den ellendigen twist, -totdat de zgn. orthodoxe partij de overwinning behaalde. [83] - -Ofschoon Odovacar een Ariaan was, stond hij in dezen twist aan den kant -van Paus Simplicius; maar toen de Paus in 483 stierf, beschouwde hij -het terecht als zijn taak de onlusten, die gewoonlijk bij de verkiezing -van een Paus plaats vonden, te voorkomen; hij liet door den Prefect -het college der kiezers (toen nog niet beperkt tot de Kardinalen) -bijeenroepen, en verklaarde, dat geen verkiezing van kracht zou zijn -zonder zijn sanctie; en het was zijn candidaat, Felix II, die gekozen -werd. Deze inmenging in Kerkelijke aangelegenheden wordt door sommige -schrijvers met droefheid en verontwaardiging vermeld. Wel hadden de -Keizers van het Oosten zich soms, niet alleen bij de verkiezing van -prelaten, maar ook in het omschrijven en verspreiden van leerstukken -gezag aangematigd; en te Rome had Honorius zelfs tusschen twee Pausen -een beslissing genomen. Maar Odovacar was een barbaar en een Ariaan -en zijn krachtige en voorspoedige politiek wordt gebrandmerkt als -het begin van de lange en rampzalige veeten tusschen de wereldlijke -aanspraken van de Kerk en de wettige macht van de Staat, terwijl -Odovacar toch, wanneer hij op waardige wijze was opgetreden, geweldige -slachtingen en wederzijdsche verbittering had kunnen voorkomen en -den naam van het Christendom vrij had kunnen houden van de smetten, -die de godsdienstige vervolgingen en de oorlogen, gevoerd in naam -van het Evangelie des vredes, er op geworpen hebben. - -De waarheid is, dat op de ruïnen van het Keizerlijke Rome onder den -naam van Pauselijk gezag een nieuwe politieke macht oprees--in naam -geestelijk, maar inderdaad wereldlijk van aard en in haar idealen--die, -daar zij als bondgenoot het godsdienstige en zedelijke gevoel van den -mensch opeischte en gewapend was met alle wapenen, die het bijgeloof -verschaft, in staat was zich eeuwen lang tegen het hoogste burgerlijke -gezag staande te houden. Hierin verschilt het Christendom geheel en -al van den Islam, waar dadelijk het hoogste geestelijke en het hoogste -burgerlijke gezag in één persoon werden vereenigd; want, welke andere -slechte gevolgen een dergelijk systeem ook had, op deze wijze kon -een zuiver geestelijke invloed nooit ontaarden in een staatkundige -instelling, wier hoofddoel was het verwerven van wereldlijke macht -en die aldus in botsing kwam met het wettige, burgerlijke gezag. - -Ondanks Odovacar's verstandige regeering, ondanks zijn pogingen om de -nadeelen van het groot-grondbezit (latifundia), waaraan Plinius de -Oudere den ondergang van Italië toeschrijft, te verhelpen, schijnt -de toestand in vele streken van zijn koninkrijk droevig geweest te -zijn. Zoo lezen wij in een brief van Paus Gelasius (492) dat in Toscane -en Aemilia en de andere provincies "nauwelijks één menschelijk wezen -bestaat"--hominum prope nullus exsistit. In Rome was ook de werkende -klasse--de stadswerklieden en de scholae van schilders, bouwlieden, -geneesheeren enz.--in een toestand van armoede en verwaarloozing -gekomen, waaruit zij later met moeite voor korten tijd door Theoderik -werd opgeheven. - -Ongeveer 486 gebeurde, hetgeen blijkbaar de onmiddellijke oorzaak -werd van Odovacar's nederlaag. In Noricum was de heilige kluizenaar -Severinus (p. 102) gestorven en het land was weder tot anarchie -vervallen. De woeste Germaansche volksstam van de Rugiërs, die in het -tegenwoordige Moravië en Zuid-Bohemen woonde, greep, waarschijnlijk -aangespoord door Zeno, de gelegenheid aan om Zuidwaarts op te rukken -en het land te plunderen en te verwoesten. Odovacar trok de Alpen -over met een groot leger van barbaren en Italianen, versloeg de -Rugiërs in Noricum, achtervolgde hen over den Donau en nam hun koning -gevangen. Maar de zoon van den koning ontsnapte en vluchtte naar de -Oost-Goten, die toen in de streek tusschen Noricum en Dacië gevestigd -waren, het land van de Save en de Drave, dat zich noordwaarts tot -den Donau uitstrekt. De hoofdman van deze Oost-Goten was Theoderik -de Amaler, een man van ongeveer 32 jaar. Zeno, die Odovacar wilde -onderwerpen en de onbeschaamdheid van de Pausen beteugelen, zette -Theoderik aan tot een inval in Italië. De smeekbeden van den jongen -vorst der Rugiërs deden Theoderik besluiten Odovacar aan te vallen. - -Dit deed hij, zooals het heette, volgens opdracht van den Keizer -in het Oosten. Hij had den titel "Patricius" [84] verworven en had -onder zijn bevel een keizerlijk generaal (magister militum) en andere -Keizerlijke ambtenaren (comites, comtes, counts, graven). Zijn doel, -dat hij niet verborgen hield, was den usurpator of "tyran" aan te -vallen en Italië voor het Keizerrijk te heroveren. - -Gedurende den herfst, winter, en lente van 488-'89 trokken geweldige -benden van verschillende volkstammen, doch voornamelijk van Oost-Goten, -te zamen waarschijnlijk 200.000, met ongeveer 50.000 krijgslieden, -onder aanvoering van Theoderik de Alpen over; zij begonnen hun -marsch bij Aemona (Laibach) en namen denzelfden weg als Theodosius, -Alarik en Attila hadden genomen. Aan de rivier de Sontius (Isonzo) -bij Aquileia en daarna aan de Athesis (Adige) bij Verona werd slag -geleverd; Odovacar werd gedwongen terug te trekken, doch ook de Goten -leden zware verliezen, en Theoderik trok, in plaats van zuidwaarts -over de Apennijnen, naar Milaan en sloeg zijn kamp op bij Ticinum -(Pavia). Toen haastte Odovacar zich (volgens sommige schrijvers) -naar Rome, maar vond de poorten gesloten. Hetzij dit gebeurde of niet, -zeker is het, dat na de veldslagen in Noord-Italië de Romeinsche Senaat -en de geestelijken voorstellen deden aan Theoderik, want Odovacar -had in de laatste jaren groote verbittering verwekt door de Kerken -te plunderen om zijn troepen te betalen. Sommige schrijvers spreken -ook van het overloopen van Tufa, Odovacar's magister militum, naar -Theoderik; maar het schijnt, dat Tufa dit slechts geveinsd heeft en -erin geslaagd is een aantal Goten van Theoderik naar Odovacar's kamp -te brengen. In ieder geval zien wij dat Odovacar zich krachtig staande -houdt in Noord-Italië--hij bezet Milaan en met hulp van Bourgondiërs, -die hij heeft ontboden, dwingt hij Theoderik binnen de muren van -Ticinum te blijven, waar de geweldige massa's menschen veel te lijden -hebben van gebrek aan ruimte en voedsel. - -Maar in deze moeilijke omstandigheden (490) kwamen de West-Goten uit -Gallië hun stamgenooten te hulp en Odovacar leed bij de Adda een -verpletterende nederlaag. Hij trok terug naar Ravenna, dat weldra -door Theoderik van de landzijde belegerd werd. Maar de haven gaf -vrijen toegang tot de zee, daar de Goten geen vloot hadden, en wegens -de moerassen en sterke wallen kon Ravenna niet gemakkelijk bestormd -worden. En aldus werd Theoderik, ofschoon hij overal elders in Italië -als heer werd erkend, drie jaar lang getrotseerd [85] door de stad, -die later de hoofdstad van zijn koninkrijk werd en nog steeds zoo -nauw aan zijn naam verbonden is. - -Eindelijk, in het begin van 493 werd Odovacar gedwongen te -capituleeren, want de Goten hadden zich meester gemaakt van de -zeevesting Rimini en genoeg schepen verzameld om Ravenna ook te -blokkeeren. Wij weten niet veel van deze capitulatie, behalve -dat Odovacar's leven gewaarborgd werd. Toch werd deze voorwaarde -geschonden, want ongeveer drie weken later noodigde Theoderik zijn -gevangene uit tot een feestmaal in het Paleis van den Raad, dat -volgens een ouden schrijver in het Zuid-Oostelijke deel van Ravenna was -(waarschijnlijk het gebouw, dat nu nog het Paleis van Theoderik genoemd -wordt) en liet hem bij zijn aankomst dooden; of misschien volvoerde -hij de bloedige en verraderlijke daad zelf; éen kroniekschrijver toch -verzekert dit, en geeft bovendien de dramatische bijzonderheid, dat -Theoderik, toen zijn zwaard het lichaam van zijn slachtoffer van de -hals tot de lendenen in tweeën kliefde, zich omkeerde en grijnslachend -mompelde: "Het ellendige creatuur schijnt geen beenderen te hebben." - - - - -II. De Heerschappij der Oost-Goten (493-535). - -Daar Theoderik het onderwerp zal vormen van latere hoofdstukken, zal -hier slechts een kort verslag gegeven worden van zijn lange regeering -van drie en dertig jaren. - -Na den slag bij de Adda (490), zond hij bericht van de overwinning -naar Constantinopel en vroeg verlof om den titel van koning aan te -nemen; maar Zeno stierf in April 491, en daar zijn opvolger Anastasius -[86], geen antwoord zond, liet Theoderik zich door zijn manschappen -tot koning kiezen. Door deze handeling verbeurde hij natuurlijk de -insignia en het ambt van keizerlijk gevolmachtigde en bracht zichzelf -in dezelfde positie, in welke de "tyran" zich had bevonden. Maar -Anastasius vond het mettertijd raadzaam den fait accompli te erkennen -en den toestand aan te nemen, zooals die was. Toen derhalve ongeveer -zeven jaar later (498) een ander gezantschap aan het hof in het -Oosten kwam, werd hij vriendelijk ontvangen, en kreeg opdracht de -keizerlijke insignia, die de Romeinsche senaat namens Odovacar aan Zeno -had gezonden, aan Theoderik te overhandigen. Natuurlijk beteekende dit -niet, dat Anastasius Theoderik als Keizer van het Westen erkende. Wat -het beteekende en wat de positie van Theoderik was, zal later besproken -worden, wanneer wij zijn wetgeving en regeering beschrijven. - -Langzamerhand versterkte en breidde Theoderik zijn macht uit. In 504 -heerscht hij niet alleen over het geheele vroegere rijk van Odovacar, -namelijk Italië, Rhaetië en Dalmatië, maar heeft ook Noricum en -Pannonië onderworpen en een afstammeling van Attila geholpen een -tijdelijke herleving van het Hunnenrijk in het oude gebied van de -Oost-Goten, in Dacië, tot stand te brengen en het leger van den Keizer -van het Oosten te verslaan. - -En evenmin aarzelde Theoderik--ofschoon hij met onverstoorbaren -ernst de meest onderdanige brieven [87] aan Anastasius schreef--een -inval te doen in het gebied, dat den Keizer toebehoorde, want hij -nam niet alleen Sirmium aan den Donau, maar drong zelfs Illyricum -binnen. Hierop zond Anastasius, hevig vertoornd, in 508 een vloot van -200 schepen uit om Tarente aan te vallen en de kusten van Zuid-Italië -te verwoesten--een dwaze représsaille die niets uitwerkte, dan -(zooals een schrijver uit dien tijd, Marcellino Conte, zegt) een -"schandelijke overwinning van Romeinen over Romeinen", daar toch -de bewoners van Apulië en Calabrië geenszins verantwoordelijk waren -voor de daden van Theoderik. Ook naar het Westen was het gebied van -Theoderik aanmerkelijk uitgebreid. Waarschijnlijk uit vrees, dat -Anastasius anderen tegen hem zou opzetten, zooals hij tegen Odovacar -opgezet was, sloot hij verbonden met de drie machtigste barbaarsche -volkeren; hij gaf zijn zuster Amalafrida aan Thrasamund, den Koning -der Vandalen [88], zijn dochter Theudegotha aan Alarik II, Koning -der West-Goten, en een andere dochter, Ostrogotha, aan Sigismund, -den zoon van den Bourgondischen Koning. Bovendien was hijzelf, -blijkbaar omstreeks 497, met Audefleda, de dochter van den machtigen -en strijdlustigen Koning der Franken, Chlodovech (Chlodwig, Ludwig, -Clovis) in het huwelijk getreden. - -Wanneer wij den tijd van Karel den Groote beschrijven, zullen wij de -opkomst van dat rijk en de Franken schetsen. Het is voldoende hier -te vermelden, dat zij in de laatste jaren snel waren opgerukt uit -het tegenwoordige Nederland en België, onder Clovis zich verspreid -hadden in het noorden van Gallië, en de Bourgondiërs hadden -overwonnen. Maar toen Clovis er toe overging de West-Goten aan te -vallen, kwam Theoderik zijn stamgenooten te hulp en dwong Clovis, -zijn schoonvader, het beleg van Arles op te geven en zich terug te -trekken over de Loire (c. 509), na een nederlaag, waarin hij, volgens -Jordanes, 30.000 man verloor. Theoderik kreeg nu de hoogste macht -in het rijk der West-Goten, daar zijn schoonzoon, Alarik II, in den -slag was gedood. Hij stelde zichzelf tot voogd en regent aan over den -troonopvolger, zijn kleinzoon Amalarik en werd aldus heerscher over -het geheele gebied der West-Goten in Gallië en Spanje, terwijl hij als -Koning van Italië, Sicilië, Pannonië, Dalmatië erkend was en ook van -Provence, dat hij geannexeerd had. Gedurende ongeveer zestien jaren -(510-526) heerschte hij over een grooter gebied van het Westersche -Rijk, dan sommige van de latere Keizers en hij beschouwde zich als een -"Princeps Romanus" en men sprak hem, hoewel niet officieel, aan als -"Augustus", ofschoon hij op de meest nederige en onderdanige wijze -bleef schrijven aan den Keizer van het Oosten. - -Maar de laatste jaren van den grooten Koning der Oost-Goten zouden -ongelukkig zijn. Oneenigheden over leerstellige vraagstukken, wier -rampzalige gevolgen wij reeds zoo dikwijls hebben beschreven, verwekten -een steeds heftiger vijandigheid tegen hem en dit deed in de diepten -van zijn barbaarsche natuur den heftigsten wrok ontstaan. Hij werd -nukkig, verbitterd en argwanend. Eerst had hij, evenals Odovacar, -ofschoon hij een Ariaan was, de partij van den Paus gekozen tegen de -ongelukkige poging van Keizer Zeno om de Katholieken en Monophysieten -te verzoenen. (Zeno's poging, Henotikon, was door de Kerk van Rome als -een werk van Satan gebrandmerkt, ofschoon het geteekend was door alle -bisschoppen van het Oosten.) Na Zeno's dood (491) werden deze twisten -nog heviger en wij zagen reeds dat Anastasius voor een bende fanatieken -in Constantinopel om zijn leven moest smeeken. Ondertusschen schijnt -Theoderik den juisten koers genomen te hebben en achtereenvolgens drie -Pausen tegen den Keizer van het Oosten handig te hebben uitgespeeld, -terwijl hij zich aldus, ofschoon hij zelf een Ariaan was, de gunst -van zijn Katholieke onderdanen verzekerde. - -Maar een plotselinge verandering ontstond in deze verhoudingen toen -Anastatius in 518 stierf. Hij werd opgevolgd door Justinus--een -onontwikkelden, dapperen, eenvoudigen, dom-orthodoxen, Dardanischen -(Bulgaarschen) boer, die niet lang na zijn verkiezing sterk onder -den invloed geraakte van zijn veel begaafder, ook orthodoxen -neef, Justinianus, die later, zooals hijzelf meende, een hechte -steunpilaar werd van de in zijn oogen eenige ware Kerk. Aan het -hof te Constantinopel kreeg de ketterij van de Monophysieten en -andere leerstukken plotseling een slechten naam en werd een begin -gemaakt met vervolgingen. Te Rome bleef Paus Hormisdas, die niet -zoo inschikkelijk was als zijn voorgangers, nogal koel tegenover de -vriendelijkheden en Kerk-bouwenden ijver van den Ariaan Theoderik -en opende onderhandelingen met Justinus en diens heerschzuchtigen -neef, met de bedoeling om over de verdraagzaamheid jegens ketters -den banvloek uit te spreken. Weldra verbinden de Paus en de Keizer -zich tegen Theoderik en dit verbond wordt plechtig bekrachtigd -door een Concilie, gehouden te Constantinopel en bijgewoond door -afgevaardigden van den Paus; hier wordt het Katholicisme afgekondigd -als staatsgodsdienst, het Henotikon plechtig veroordeeld, en over -Acacius, die er aan medegewerkt heeft, de banvloek uitgesproken. - -Omstreeks 523 kwam het bevel van Justinus, dat alle Ariaansche Kerken -aan de Katholieken moesten worden afgestaan. Theoderik antwoordde -daarop door de Katholieke Kerken te sluiten. Hij was uitermate -verbitterd. Het voornaamste doel van zijn regeering en wetgeving -gedurende dertig jaren was geweest de Goten en Romeinen tot één volk -samen te smelten en hijzelf had vele Romeinsche gewoonten aangenomen -en toonde een oprechte bewondering voor de wetten, de litteratuur en -de monumenten van het Romeinsche Keizerrijk. Maar zijn welgemeende, -doch soms tamelijk onhandige navolging van Romeinsche gewoonten, taal -en idealen wekte den lachlust van de geboren Italianen op, onder wie, -vooral onder de rijken, een sterke beweging opkwam ten gunste van -Nationalisme en Katholicisme, als een protest tegen den vreemden -Gotischen indringer, wiens heerschzuchtige soldaten zich het beste -deel van hun land hadden toegeëigend, als ook hun fraaiste kerken en -voornaamste ambtelijke waardigheden en voordeelen. Verbitterd door -deze steeds toenemende vijandigheid, schijnt Theoderik aan zijn -misschien wat oppervlakkige bewondering voor Romeinsche zaken een -einde te hebben gemaakt en aan die aangeboren neiging tot wreedheid -te hebben toegegeven, die hij toonde door den moord op Odovacar. Zijn -woede tegen de Katholieken werd aangewakkerd door den fanatieken -ijver van zijn schoonzoon, Eutharik, een fellen Ariaan, aan wien hij -zijn eenige dochter, de erfgename van zijn troon, Amalasuntha had -gegeven. Theoderik verloor meer en meer zijn populariteit; daden van -geweld werden eerst op rechtvaardige wijze onderdrukt--zoo moesten -b.v. de Katholieken te Ravenna de Joodsche Synagoge, die zij in brand -hadden gestoken, weer opbouwen--maar later door harde represailles. Te -Rome vooral werd de stemming tegen de barbaarsche ketters zoo venijnig, -dat de Goten order kregen aan geen burger het gebruik van eenig wapen -toe te staan--usque ad cultellum. - -Dat er onder de zeer gemengde bevolking van Rome pro-Goten waren, is -natuurlijk niet te verwonderen. De geschiedenis van de beschuldiging, -die door zulk een "delator" (aanklager) tegen een patriciër, Albinus, -is ingebracht en den dood (524) van den philosoof Boëthius en zijn -schoonvader Symmachus, het hoofd van den Romeinschen Senaat, zullen -later vermeld worden. Het werpt een somber licht op de twee laatste -jaren van Theoderik's regeering en maakt een andere wreede daad van -hem minder onbegrijpelijk. Paus Hormisdas was gestorven ven (523), -en door een waardigen, doch onbuigzamen anti-Ariaanschen prelaat, -Johannes I opgevolgd. Verontwaardigd over de handeling van het -Concilie te Constantinopel en Justinus' order om de Ariaansche -Kerken in Italië te sluiten, wilde Theoderik een krachtig protest -naar den Keizer van het Oosten sturen. Hij liet Paus Johannes te -Ravenna komen en droeg hem met eenige senatoren en den Ariaanschen -Aartsbisschop van Ravenna, Ecclesius, op Justinus te vragen, dat bevel -in te trekken. Het gezantschap werd eervol aan de poort ontvangen -en in feestelijken optocht geleid naar Constantijn's Basilica van -Hagia Sophia, terwijl de Keizer bijzonderen eerbied bewees aan den -eersten Paus, die Constantinopel binnentrad. Maar Theoderik's verzoek -werd geweigerd of ontweken, en op den terugtocht werd de Paus, die -blijkbaar verdacht werd met den Keizer te heulen, in de gevangenis -geworpen, waar hij weldra stierf. "De dankbare Kerk", zegt Gregorovius, -"heeft hem geëerd met den nimbus van een martelaar." Om zijn plaats te -vervullen stelde Theoderik voor Felix te kiezen. De Romeinen beefden -en gehoorzaamden. - -Wij hebben gezien, dat Odovacar de ongeregeldheden trachtte te -voorkomen, die gewoonlijk bij de verkiezing van een Paus plaats -vonden. Theoderik's aanmatiging van het recht van investituur, niet -alleen van bisschoppen, maar van den Stedehouder van Christus zelf, -was iets geheel anders, en daar ook Theoderik's opvolgers zich dit -recht hebben aangematigd, en ook Belisarius, die met de hulp van -Theodora pausen liet aftreden en kiezen, en zelfs Justinianus, -die--ondanks zijn Pragmatieke Sanctie--den weerspannigen Paus -Vigilius gevangen zette, en later ook verschillende vorsten van -het z.g.n. Heilige Roomsche Rijk, kan dit beschouwd worden als de -werkelijke fons et origo mali. Theoderik stierf in 526, ongeveer drie -maanden na den dood van Paus Johannes in de gevangenis. Fantastische -verhalen over den dood van den koning worden in ernst door Procopius -en Gregorius den Groote gedaan. Die zullen verteld worden in het -volgende hoofdstuk. De ware oorzaak van zijn dood was waarschijnlijk -een aanval van dysenterie, en een oude schrijver verzekert, dat deze -plaats vond juist op den dag, waarop het besluit van den koning, -dat de Katholieke Kerken aan de Arianen zouden worden overgegeven, -in werking zou treden--een merkwaardige overeenkomst met het verhaal -van den dood van Arius zelf (pag. 39). De kroniekschrijver Jordanes, -die de verloren geraakte "Geschiedenis" van Cassiodorus, den eersten -minister van Theoderik, heeft gebruikt, schrijft, dat de dood van den -koning zeer kalm en waardig was. Toen hij het einde voelde naderen, -liet hij zijn ministers en de bevelhebbers der Oost-Goten komen en -stelde hun als opvolger zijn kleinzoon Athalarik voor--want Eutharik, -zijn schoonzoon, was gestorven. - -Athalarik was een jongen van tien jaar. Zijn moeder Amalasuntha werd -dus regentes; haar minister was Cassiodorus. Zij wordt beschreven als -een schoone en geleerde vrouw, bedreven in het Gotisch, Grieksch en -Latijn en bijzonder gesteld op de klassieke litteratuur; en wij krijgen -een gunstigen indruk van haar karakter door het feit, dat zij bewerkte, -dat de verbeurd verklaarde goederen van Boëthius en Symmachus aan hun -families werden teruggegeven. Doch haar Romeinsche neigingen hadden -haar ondergang ten gevolge. De Goten, die een dergelijke verwijfdheid -verachtten, eischten, dat de jonge Athalarik de studies, die zijn -moeder voor hem had gekozen, zou opgeven en een militaire opvoeding -zou krijgen; zij verklaarden, dat het een stelling van Theoderik -was, dat geen man onversaagd een vijand het hoofd kon bieden, die -gesidderd had voor de roede van een leermeester; en de zaak kwam tot -een uitbarsting, toen zij den jongen eens zagen huilen, omdat hij -een klap van zijn meester of zijn moeder had gekregen. De militaire -opvoeding evenwel schijnt hem gelegenheid te hebben gegeven te veel -aan zichzelf te denken, hetgeen zijn zwakke gezondheid knakte, en na -acht jaren stierf hij (534), voordat hij gekroond was. - -Het was een vast beginsel van de Goten, dat de regeering nooit zou -overgaan van de lans op het spinrok. De naaste manlijke erfgenaam was -Amalasuntha's neef, Theudehad of Theodahad, zooals hij op zijn munten -heet (zie Plaat 9), ofschoon hij beter bekend is als Theodatus. Hij was -de zoon van Theoderik's zuster Amalafrida, die met den Vandalen-koning -Thrasamund gehuwd was. Hij studeerde ijverig Plato en had uitgestrekte -landgoederen in Toskane, waar hij was gehaat wegens zijn hebzucht; -en hij, van zijn kant, haatte Amalasuntha, omdat zij trachtte zijn -inhaligheid te beteugelen, en beschuldigde haar, dat zij door het -regentschap te behouden de wet schond. Hierin werd hij gesteund door -drie van de invloedrijkste Goten en langzamerhand werd Amalasuntha -zoo gehaat, dat zij de hulp inriep van den Oost-Romeinschen Keizer, -Justinianus. Hij gaf haar een prachtig paleis te Dyrracchium (Durazzo), -waarheen zij haar schatten begon te vervoeren; maar op het laatste -oogenblik, misschien (ofschoon men niet geneigd is dit van haar te -gelooven) omdat zij erin slaagde de drie vijandige edelen te laten -vermoorden, gaf zij haar vlucht op en bood aan de regeering met -haar neef te deelen. Het aanbod werd aangenomen en haar minister, -Cassiodorus, schreef een prachtigen brief aan Justinianus, waarin -hij hem meedeelde, dat "zooals het menschelijk lichaam, twee ooren, -twee oogen en twee handen had, evenzoo het Gotische Koninkrijk nu -twee vorsten had." - -Deze regeering eindigde echter weldra. Theodahad's krachtig optreden -en de vijandige stemming der Gotische edelen hadden tengevolge, -dat Amalasuntha verbannen werd naar een klein eiland in het meer van -Bolsena, waar zij kort daarna in haar bad werd verdronken (535). De -moord werd misschien bedreven om den dood van de drie edelen te -wreken en zeker met medeweten van Theodahad. [89] Dit feit was, -ofschoon het niet het einde aanduidt van de Gotische overheersching, -toch de onmiddellijke aanleiding tot den Gotischen oorlog, die ten -gevolge had, dat de veroveraars verdreven werden en de Oost-Romeinsche -Keizer tijdelijk Italië in zijn bezit kreeg, zoodat Rome en Ravenna de -hoofdsteden van twee Byzantijnsche provincies werden. Gedurende die -jaren regeerde Justinianus ook over de provincies van Noord-Afrika, -over Sicilië en de andere eilanden in de Middellandsche Zee en over -Zuid-Spanje (het grootste gedeelte van deze landen was door zijn -generaals op de Vandalen heroverd); van de Perzen had hij voor een -groote som gelds den z.g.n. eeuwigen vrede gekocht, die een tijdlang -aan zijn provincies in het verre oosten, Asia Minor, Syrië en Egypte, -rust verzekerde. - - - - -III. De Gotische oorlog. (535-'53). - -De Byzantijnsche verovering van Italië kan men in twee perioden -verdeelen; de eerste van Belisarius' aankomst tot de inneming van -Ravenna en zijn terugroeping in 540, de tweede van 540 tot den -slag op den Vesuvius, den dood van Theia en de verdrijving van de -Goten in 553. Deze twee perioden omvatten een groot gedeelte van -de lange regeering van Justinianus; opmerkingen over zijn persoon, -zijn wetgeving, over het hof te Constantinopel en over den oorlog -van Belisarius in Afrika zullen in de volgende hoofdstukken gevonden -worden. Hier zullen wij ons beperken tot gebeurtenissen, die nauw -samenhangen met Italië. - -De moord op Amalasuntha werd door Justinianus tot een casus belli -gemaakt. Het is waarschijnlijk dat hij reeds lang over een aanval op -de Goten had gedacht en zijn politiek in verband met Amalasuntha had -duidelijk bewezen hoe sterk zijn sympathie was voor de Romeinsche, -anti-Gotische beweging in Italië. En nu was hij in staat handelend -op te treden, want zijn groote veldheer Belisarius [90] had, na zijn -roemrijken veldtocht in Perzië (530), de macht der Vandalen in Afrika -gebroken door de inneming van Carthago (533) en door het gevangennemen -van Koning Gelimer, die eenigen tijd eenzaam had rondgezworven, -maar zich ten slotte had overgegeven aan den overwinnaar en door -de straten van Constantinopel was meegevoerd bij den triomftocht, -die bovendien merkwaardig was door de aanwezigheid van den drie-maal -veroverden buit van den Tempel van Jeruzalem. - -Om Noord-Italië te bedreigen en aldus de Gotische strijdmachten te -verdeelen zond Justinianus een leger naar Dalmatië, en Belisarius -stak in 535 met slechts ongeveer 7500 man van Afrika naar Sicilië -over. Hij vertrouwde vooral, zooals hij tot Procopius zeide, op zijn -boogschutters te paard, een soort van lichte ruiterij, die de Goten -niet kenden. Maar met zulk een klein aantal had hij nooit kunnen hopen -te overwinnen, indien hij niet had gerekend op de zeer belangrijke -hulp van het Italiaansche volk, dat dagelijks afkeeriger werd van de -Gotische heerschappij. Inderdaad, zoodra hij op Sicilië was geland, -openden alle steden, behalve Palermo, de poorten voor hem. In -Palermo was een sterke Gotische bezetting, maar de boogschutters -van Belisarius schoten van de hooge schepen hun pijlen in de stad en -Palermo capituleerde. In zeven maanden werd geheel Sicilië veroverd -en de onkrijgshaftige Plato-liefhebber Theodahad was zoo verschrikt -dat hij aanbood af te treden en, voor een groot pensioen, zich terug -te trekken. Het aanbod werd aangenomen, maar toen hij hoorde, dat -zijn troepen een klein voordeel in Dalmatië hadden behaald, kwam hij -op zijn voorstel terug. Terwijl hij nog aarzelde, stak Belisarius -zoo snel als vroeger de fulmina belli, Scipiadae, naar Afrika over, -onderdrukte een opstand en kwam weer terug in Sicilië; daarna stak -hij naar Rhegium over, dat Theodahad's schoonzoon hem overleverde; -andere steden openden ook haar poorten. Doch Napels bood weerstand; -weldra echter werd het genomen en geplunderd; een troep van ongeveer -600 man was door een ongebruikte aquaeduct de stad binnengedrongen. - -Onder de Goten te Rome heerschte groote ontsteltenis, en ook -verontwaardiging over hun laffen Koning. Zij hielden een vergadering -in de Campagna en zetten hem af. Een dapper krijgsman, Vitiges -(of Witigis) werd in zijn plaats gekozen. Theodahad vluchtte naar -Ravenna, maar werd ingehaald en gedood. Vitiges haastte zich, om -andere redenen, ook naar Ravenna; hij liet in Rome een garnizoen van -4000 Goten achter. Van Ravenna zond hij gezanten naar de Franken, -en verzekerde zich door een groote som geld en door het afstaan van -Gallia Narbonensis (Languedoc) van hun onzijdigheid. Daarna riep -hij haastig alle Gotische strijdkrachten en hulptroepen op, die in -Provence en Noord-West-Italië waren. Maar voordat deze zich verzameld -hadden, was Belisarius Rome binnengerukt--zonder twijfel geholpen -door de geestdriftige medewerking van de Italianen en officieel -uitgenoodigd door Paus Silverius--en terwijl zijn manschappen de -stad binnentrokken door de Porta Asinaria, trokken de Goten eruit, -noordwaarts, door de Porta Flaminia. Hij ging dadelijk aan het werk -om de oude versterkingen van Aurelianus te herstellen en de stad -voor een belegering van levensmiddelen te voorzien. Toen stormde -Vitiges, die 150.000 krijgers had verzameld, op Rome af, waar nu een -Keizerlijk leger van 5000 man was--een klein aantal om versterkingen -van ongeveer achttien K.M. in omtrek te verdedigen. In een ontmoeting -buiten de muren wordt Belisarius door het groote aantal overweldigd -en komt bijna om, daar de Romeinen de poorten vóor hem dichtwerpen; -maar door een wanhopigen aanval slaat hij de Goten terug en komt weder -binnen Rome; hier wordt hij éen jaar en negen dagen belegerd (537-38). - -De bijzonderheden van deze lange belegering behoeven niet verteld -te worden. Krijgslisten, oorlogswerktuigen, alarm, overrompeling, -bestorming, wanhopige uitvallen, Homerische tweegevechten, dat alles -komt voor in de levendige schildering van Procopius. Vitiges snijdt -de aquaeducten af, besmet de rivier met lijken, bemachtigt de haven, -brengt zijn verplaatsbare torens, katapulten en stormrammen bij de -muren en verovert bijna de Moles Hadriani (den Engelenburg); maar hij -wordt afgeslagen door een hagelbui van marmeren beelden en verliest -(volgens Procopius) 30.000 man; ofschoon zijn leger nog 150.000 -man telt (waarschijnlijk ook door Procopius overdreven), is hij -niet in staat de aankomst van levensmiddelen en versterkingen uit -Constantinopel te verhinderen--1600 ruiters, voornamelijk Hunnen, -ook Isauriërs en andere barbaarsche hulptroepen. De belegering had -soms blijkbaar weinig uitwerking, want Procopius ging naar Napels om -versterkingen en proviand te halen en slaagde daarin. Ook de gemalin -van Belisarius, Antonina, kwam veilig en gemakkelijk in Rome en -werd weldra gevolgd door een prelaat, Vigilius, uit Constantinopel -gestuurd door de Keizerin Theodora; deze verzocht Belisarius hem tot -Paus te laten kiezen, hetgeen zonder moeite geschiedde door den armen, -ouden Silverius te beschuldigen van verstandhouding met de Goten. - -Ten slotte stelden de Goten voorwaarden; zij herinnerden Belisarius -er aan, dat Theoderik naar Italië was gezonden om het te veroveren op -den tyran Odovacar, dat hij den Keizer altijd als zijn heer had erkend, -hem had geëerd en de wetten van het Keizerrijk had gehandhaafd. Waarom, -zoo vroegen zij, was Justinianus dan een oorlog tegen hen begonnen? Als -Belisarius Italië wilde verlaten, met al zijn buit, zouden zij tevreden -zijn. Toen dit aanbod werd geweigerd, beloofde Vitiges Sicilië en -Zuid-Italië af te staan en zelfs een schatting te betalen; maar wederom -ontving hij een weigerend antwoord. Eindelijk werd een wapenstilstand -van drie maanden gesloten; maar Belisarius maakte daar misbruik van, -legde nieuwe versterkingen aan, voorzag zich van levensmiddelen -en nieuwe troepen, en veroverde zelfs verschillende punten die de -Goten volgens de overeenkomst tijdelijk verlaten hadden. Bovendien -werd een bevelhebber, Johannes, door hem uitgezonden met een sterke -afdeeling om Picenum te verwoesten; deze slaagde erin de vesting -Rimini te overrompelen, zoodat de Goten, verontwaardigd over deze -feiten, Rome trachtten binnen te dringen. Maar zij werden afgeslagen, -staken plotseling hun legerplaats in brand, braken het beleg op en -trokken noordwaarts. - -De strijdkrachten, die Belisarius uit Afrika had overgebracht -bedroegen slechts 7500 man, volgens Procopius, die, zooals vroeger -Polybius had gedaan, den overwinnaar van Carthago op zijn veldtochten -vergezelde. De geestdrift van de Italianen schijnt het getal zijner -troepen weinig vermeerderd te hebben en hij was niet in staat de -Goten te achtervolgen. Daarom wachtte hij, totdat er hulp zou komen -uit Constantinopel. Het grootste deel van deze versterkingen landde -in den herfst van 538, waarschijnlijk bij Ancona, Fano of Pesaro, -een weinig ten Zuiden van Rimini, dat door de keizerlijke troepen -onder Johannes was bezet. Ondertusschen had Belisarius 2000 man den -Flaminischen weg opgestuurd, die den beroemden tunnel [91] door den -Oost-rug van de Apennijnen hadden geforceerd, waarbij zij de Goten, -die den pas bezet hielden, hadden verslagen; zij bereikten Rimini, -en weldra volgde hijzelf en vereenigde zich met de nieuwe troepen. - -Deze versterkingen werden aangevoerd door Narses, een handigen, -eerzuchtigen, vurigen, rusteloozen, kleinen man met ronden rug, -die aan het hof het vertrouwen van Justinianus had gewonnen -(niet van Theodora, wier gunsteling Belisarius was) en tot hooge -ambten was geklommen. Hij was reeds zestig jaar oud en had, toen -hij het bevel over deze expeditie kreeg, volstrekt geen militaire -ervaring, maar was bestemd om weldra zijn natuurlijke begaafdheid -van groot aanvoerder te toonen. Daar hij de ongunstige stemming -te Constantinopel ten opzichte van Belisarius kende, nam hij een -onafhankelijke en hooghartige houding aan, eischte gelijk gezag, en -werkte met minachting de verouderde tactiek van zijn jongeren collega, -den overwinnaar der Vandalen en den verdediger van Rome, tegen. En -zonder twijfel was Belisarius, ofschoon hij slechts vier en dertig -jaar oud was, een soldaat van de oude school, eenigszins stijf en -exclusief, terwijl Narses een bijzondere gave schijnt gehad te hebben -om menschen in zijn dienst te halen, zooals blijkt uit het groote -aantal Italianen en barbaren, die zich in de latere jaren van den -oorlog onder zijn vaandel schaarden. Bovendien was de raad van Narses, -zooals de uitslag bewees, juist, en dit verergerde waarschijnlijk -den twist. De vereenigde keizerlijke legers trokken, zooals Narses -had aangeraden, noordwaarts, terwijl zij het land schoonveegden; de -Goten weken, en ten slotte verzamelde Vitiges al zijn krijgslieden, -omstreeks 30.000 man, binnen de muren van Ravenna. - -Ravenna was, zooals wij reeds zagen, toen Odovacar belegerd werd, -een lastig te veroveren stad, vooral zonder vloot, en daar een -gemeenschappelijk optreden onmogelijk was door de verdeeldheid van -aanvoerders en legers, werd het beleg niet ondernomen. Terwijl -aldus de tijd verbruikt werd met onbelangrijke operaties tegen -kleine steden, kwamen de Franken, gehoor gevend aan den oproep van -Vitiges, in Italië, vergezeld door duizenden Bourgondiërs. Milaan, -waar eene kleine bezetting van keizerlijken lag, moest capituleeren, -werd in brand gestoken en geslecht. [92] Dit werd door een nog grooter -inval gevolgd in 539. Een geweldige bende van 100.000 Franken, onder -hun Koning, Theudebert, kleinzoon van Clovis, trok de Alpen over, -in naam om de Goten te helpen, doch feitelijk om te plunderen. Zij -namen Ticinum (Pavia) en roeiden bijna de geheele bevolking uit. Maar -toen zij bemerkten, dat het geheele land verwoest was, en daar zij -bovendien aan dysenterie leden, veroorzaakt door het drinken van het -water uit den Po of den Ticinus, of uit dat moerassige land, waar nu, -midden in de rijstvelden Certosa staat, besloten zij plotseling terug -te gaan naar Gallië, en verdwenen. - -In deze crisis riep Justinianus Narses terug. Misschien verlangde -hij zijn raad te vernemen aangaande de onbeschaamdheid van Chosroes, -den grooten Perzischen koning, die het hem moeilijk maakte ondanks den -"Eeuwigen Vrede". Misschien begon hij te begrijpen, dat het verdeelde -gezag in Italië noodlottig was. Belisarius kreeg aldus vrijheid van -handelen, en nadat hij Fiesole en Osimo (bij Ancona), veroverd had, -sloeg hij het beleg voor Ravenna, in de hoop, dat er schepen uit het -oosten zouden komen om de haven te blokkeeren. Justinianus echter -wilde vrede en onderhandelde met Vitiges, die rekende op de belofte -van Theudebert om met 500.000 man terug te komen. Maar Belisarius was -besloten Ravenna te nemen, en Vitiges, ontmoedigd door de desertie van -vele Goten en het verbranden van zijn koren-voorraad, hetgeen door den -bliksem of door verraad van zijn vrouw geschied was, stelde eindelijk -voor Belisarius als koning van Italië of zelfs als keizer van het -Westen te erkennen. Belisarius veinsde dit voorstel aan te nemen. De -poorten werden geopend en de Byzantijnen kwamen de stad binnen tusschen -de rijen van toeschouwers, die, verontwaardigd over het kleine aantal -en de onaanzienlijke gestalten van hun overwinnaars vergeleken bij hun -verdedigers, in verwenschingen uitbarstten; de vrouwen, zegt Procopius, -spuwden haar Gotische minnaars en mannen in het gezicht. Belisarius -had beloofd het leven en de bezittingen van de overwonnenen te sparen -en hij hield zijn woord; maar Vitiges en de voornaamste edelen werden -als gevangenen behandeld. Aldus kwam Ravenna, in 540, onder het gezag -van de Oost-Romeinsche Keizers. Het bleef in hun macht als hoofdstad -van het Byzantijnsche Exarchaat, gedurende ongeveer twee eeuwen, -totdat de Longobarden het in 752 innamen. Vier jaren later werd het -den Longobarden ontrukt door Pepijn, den koning der Franken. - -Op dit oogenblik, toen Belisarius den oorlog had kunnen beëindigen, -indien hij door Justinianus voldoende was gesteund, werd hij plotseling -teruggeroepen naar Constantinopel. Hij keerde terug met grooten buit -en zijn gevangenen, Vitiges en vele Gotische edelen, om zijn triumf -op te luisteren, zooals hij zeven jaar vroeger den Vandaal Gelimer -en den buit van Carthago had meegebracht. - - - -Met de terugroeping van Belisarius eindigt de eerste periode van -den Gotischen oorlog (535-540). In die vijf jaren waren de Goten, -behalve een paar geïsoleerde garnizoenen, uit het schiereiland -verdreven. Zij behielden nu nog de noordelijke streken van Italië, -Ligurië en gedeelten van Emilia en Venetia, terwijl zij Pavia, -Verona en eenige andere steden als steunpunten bezaten. Vele van hun -krijgers waren tot de keizerlijken overgegaan. Rome en Ravenna waren -provincie-steden geworden van het Byzantijnsche Keizerrijk. Maar nog -elf jaren van oorlog en verwoesting moesten er volgen, voordat de -Gotische heerschappij geheel verdwenen was. - -De toestand van Italië aan het einde van dit eerste tijdperk was -zeer treurig, vooral in de noordelijke streken, die door Franken en -Bourgondiërs, door Goten en ook door Byzantijnen verwoest waren. De -bewoners van Toskane en Emilia trokken naar de bergen en leefden van -eikels, of verzamelden zich aan de kusten om visch te vangen. Vijftig -duizend kwamen om volgens Procopius, die vele verschrikkelijke -tooneelen aanschouwde en met Thucydideïsche levendigheid de -ongelukkige, uitgehongerde schepsels beschrijft, die met verdwaasde -oogen rondstaarden, wier uitstekende beenderen bedekt waren met een -huid als perkament, die van geel donkerrood en van rood zwart werd, -zoodat noch vogels noch andere dieren hun lijken wilden eten. Hij -verzekert ook dat cannibalisme veel voorkwam, zoo als in Spanje, toen -de Vandalen daar een inval deden, en hij vertelt van twee vrouwen, -die dicht bij Rimini reizigers gastvrijheid aanboden en er zeventien -in hun slaap doodden om hen op te eten, doch door den achttiende -werden ontdekt en gedood. - -Toen Belisarius aankwam, bemerkte hij, dat hij niet meer in de -gunst stond aan het hof te Constantinopel. Een triumf werd hem -niet toegestaan. Hij werd gezonden naar het verre Oosten, waar de -onbedwingbare Perzische koning, Chosroes, het keizerlijk gebied was -binnen gedrongen en Antiochië had genomen en geplunderd. Daarna, -beschuldigd van verraad, werd hij teruggeroepen en geraakte nog -meer in ongenade. Zijn vrouw, Antonina, had hem door haar gedrag te -schande gemaakt en was een vertrouwde geworden van Keizerin Theodora, -wier vroegere schanddaden langzamerhand vergeten werden door de -vroomheid van haar latere jaren. De sympathie, die Theodora eerst -voor Belisarius had gevoeld, was overgegaan op zijn ontrouwe gemalin -en toen hij trachtte haar gevangen te zetten, werd zij bevrijd door -den invloed van de Keizerin, die elke gelegenheid aangreep om hem te -vernederen. [93] - -Ondertusschen heerschte in Italië ontevredenheid en wanorde. Niet -alleen het volk, maar ook het keizerlijke leger, veronachtzaamd en -zonder soldij, begon weer naar het bestuur der Goten te verlangen, -terwijl onder de Goten het zelfvertrouwen werd vernieuwd door de -verkiezing van een leider, Baduila of Baduela, [94] gewoonlijk Totila -genoemd, onder wiens aanvoering de Gotische heerschappij in Italië -zou herleven en gedurende elf jaren zou stand houden. - -Belisarius leefde in dagelijksche angst, dat hij vermoord -zou worden. Eenzaam en somber wandelde hij door de straten van -Constantinopel, gemeden door al zijn vrienden. Eindelijk, in 544, -stelde Justinianus, ongerust over Italië en misschien verschrikt -door de nadering van de pest, voor, dat Belisarius de leiding van den -oorlog tegen de Oost-Goten weer op zich zou nemen. Maar geen troepen -werden voor hem beschikbaar gesteld. Op eigen kosten wierf hij dus -4000 Illyriërs. Met dezen stak hij over naar Ravenna en slaagde er -in Bologna te nemen. - -Ondertusschen had Totila een groot gedeelte van Zuid-Italië veroverd, -en, gekampeerd bij Tibur (Tivoli), bedreigde hij Rome, dat de -keizerlijke troepen onder Bessa bezet hielden, nam sterke punten aan -den Flaminischen weg en legde er garnizoenen, om den toegang naar -Rome van het noorden af te snijden. Een jaar lang moest Belisarius, -die Rome te hulp wilde snellen, in machtelooze wanhoop werkeloos -blijven; hij zond dringende verzoeken om hulp aan Justinianus en stak -zelfs over naar Durazzo om hun aankomst af te wachten. Maar toen zij -eindelijk kwamen, bleken zij ongeoefend en tuchteloos te zijn, en hun -bevelhebber--dezelfde Johannes, die vroeger de plannen van Belisarius -bijna even hardnekkig had gedwarsboomd als Narses zelf--drong er -op aan de Goten eerst uit Apulië en Calabrië te verdrijven, voordat -zij zouden trachten Rome te ontzetten, dat Totila nu was begonnen te -belegeren en dat Belisarius had besloten te bevrijden. - -Zooals in het geval van Narses, bleek het ook nu noodzakelijk de -strijdkrachten te verdeelen. Johannes ontscheepte zijn troepen bij -Otranto, en, daar er slechts een paar verspreide benden Goten in -die streken waren, kon hij weldra aan Justinianus melden, dat hij -Zuid-Italië in zijn macht had, terwijl Belisarius naar den mond -van den Tiber zeilde. Hier bezette hij de haven (Portus Romanus); -Ostia zelf was in handen van Totila's Goten, die een ketting over de -rivier hadden gespannen om den toevoer van levensmiddelen naar Rome -te verhinderen. Een moedige poging van de Byzantijnen om den ketting -te doen springen en zich met booten en branders een weg te banen naar -de stad mislukte op het laatste oogenblik door de onhandigheid of het -verraad van Bessa, en zoo woedend waren het volk en de soldaten op -hun aanvoerder, die een massa geld schijnt verdiend te hebben door -voedsel aan de uithongerde burgers voor buitensporige prijzen te -verkoopen, dat de Porta Asinaria, nadat eenige Isaurische wachters -waren omgekocht, midden in den nacht voor de Goten werd geopend. Toen -zij binnenrukten (17 December, 546), trok de Byzantijnsche bezetting -en een groote menigte door andere poorten de stad uit, terwijl Bessa -gedwongen werd al zijn schandelijk gewonnen goud achter te laten. - -Het is bijna niet te gelooven, maar Procopius verzekert ons, dat, toen -de Goten Rome binnentrokken, zij er nauwelijks 500 menschen vonden. De -meesten waren in de kerken gevlucht en na eenig bloedvergieten in den -roes van de overwinning, werden de barbaren zoo niet van plundering, -dan toch van moord op de smeekelingen door Totila weerhouden, die, -zooals ook bij andere gelegenheden, waardig en menschelijk [95] optrad. - -Totila bleef langer in Rome dan Alarik, die er slechts zes dagen -vertoefd had. Terwijl hij daar was, zond hij naar Justinianus den -diaken Pelagius (later Paus), die met rustigen moed, bijna alleen, -den Gotischen Koning had afgewacht, zooals Paus Leo vroeger Attila -en Gaiserik had ontvangen. Door middel van Pelagius zond Totila een -brief aan den Keizer: "Ik heb eerbied voor U als voor mijn vader", -schreef hij, "en zal altijd uw trouwe bondgenoot zijn; maar indien -gij geen vrede wilt aannemen, zal ik Rome verwoesten, opdat het niet -weder een gevaar voor de Goten kan worden." - -Justinianus antwoordde niet; derhalve begon Totila de muren van Rome -neer te halen. Hij had een derde gedeelte ervan afgebroken en misschien -nog vele andere gebouwen, toen hij plotseling ophield--wellicht omdat -Belisarius, die juist diezelfde muren had herbouwd, hem daarover een -roerenden brief schreef, of omdat hij hoopte Rome eens tot hoofdstad -van een "Gotica" te maken onder de bescherming van het Oost-Romeinsche -Rijk. Toen trok hij naar het Zuiden van Italië, terwijl hij als -gijzelaars de Romeinsche senatoren meenam, die--zooals die beroemde -senatoren van den ouden tijd, toen de Galliërs Rome innamen--de -aankomst van den barbaarschen overwinnaar hadden afgewacht, hoewel -misschien niet in zulk een waardige houding. - -Na hetgeen wij gehoord hebben, moeten wij er ons misschien niet over -verbazen te lezen, dat, toen Totila en zijn Goten Rome ontruimden, -de groote stad, die in de dagen van Alarik's inval nog ongeveer -twee millioen inwoners had, gedurende zes weken volstrekt ledig -bleef--nergens in het geweldige labyrinth van oude en nieuwe gebouwen, -nergens in de ontelbare straten en open pleinen was een sterfelijk -wezen te zien. [96] - -Belisarius en zijn Byzantijnen trokken de verlaten stad binnen, en -de Aureliaansche muren werden haastig hersteld; vele oude marmeren -beelden werden er ingebouwd, hetgeen men nog kan zien (zooals dat -tijdens Themistocles ook in Athene was geschied). Uit de omstreken -kwamen nu duizenden terug, die zich verborgen hadden; toen hij -dit vernam, keerde Totila terug; maar hij werd afgeslagen en sloeg -weder zijn legerplaats bij Tivoli op. Nu waren (547) zoowel Rome als -Ravenna in handen van de Keizerlijken en zij konden zich voorstellen, -dat de fortuin hun gunstig was; maar elk verzoek om versterkingen was -vruchteloos, want Justinianus was geheel en al verdiept geraakt in -godsdienstige quaesties [97] en hij verlangde blijkbaar niet alleen -beroemd te worden als burgerlijk wetgever, maar ook als de hoogste -wetgever voor de Kerk en als degene, die de godsdienstige eenheid had -hersteld door de overwinning van dat geloof, dat hij als het eenige -ware beschouwde. - -Daar Belisarius de hoop op hulp van Constantinopel had opgegeven en ook -van de troepen van Johannes, die hardnekkig al zijn kracht gebruikte -voor een guerilla in het zuiden, geen steun verwachtte, verliet hij -Rome en zeilde naar de kusten van Zuid-Italië, waar hij een geheel -jaar met vruchtelooze expedities zoek bracht, totdat hij eindelijk naar -Constantinopel teruggeroepen werd. Hier kwam hij in 549 met ontzaglijke -rijkdommen aan, maar zijn goede naam was geschandvlekt en zijn -geestkracht gebroken door zijn laatsten ongelukkigen veldtocht. Hij -was toen ongeveer 44 jaar oud. Nog zestien jaar overleefde hij zijn -terugroeping, maar, daar Italië hem niet meer zag, moet zijn later -leven hier met een paar woorden afgehandeld worden. - -Tien jaren leefde hij teruggetrokken te Constantinopel, in weelde -en geëerbiedigd, maar zonder officieele waardeering. In 559 evenwel -bedreigden de Hunnen--of liever de Avaren, die het land, dat eens -den Hunnen toebehoorde, hadden veroverd en nu, evenals vroeger de -Hunnen, onbeschaamde boodschappen stuurden om een hooge schatting te -eischen--Constantinopel zoo ernstig, dat Justinianus er aan dacht -zijn hoofdstad te verlaten. In deze paniek riep hij Belisarius, -wiens zelfvertrouwen herleefd schijnt te zijn, want hij deed een -schitterenden aanval op de woeste indringers en verpletterde hen; -daarop werd hij plotseling door Justinianus teruggeroepen, die -door zijn seniele angst en argwanende jaloezie drie jaar later -(563) er toe gedreven werd tegen den ouden krijgsman, aan wien -hij zooveel verplichtingen had, beschuldigingen van verraad aan -te nemen. Belisarius werd van al zijn bezittingen beroofd en onder -nauwkeurig toezicht gesteld. Een paar maanden later kwam zijn onschuld -aan het licht en werd hij in zijn eer hersteld. In het begin van 565 -stierf hij, negen maanden voor den dood van Justinianus. Het verhaal, -dat hij als een oude blinde bedelaar bij de deur van een kerk zat met -een bordje "Date obolum Belisario" ("Geeft Belisarius een stuiver"), -schijnt in de elfde of twaalfde eeuw ontstaan te zijn. - -Maar wij moeten terugkeeren tot het jaar 549 en tot Italië, waar -Totila en zijn Goten zich wederom meester maakten van het geheele -land. Wederom veroveren zij de haven van den Tiber en belegeren Rome; -wederom zijn de uitgehongerde Romeinsche burgers zoo woedend op hun -Byzantijnsche aanvoerders, die zij ervan beschuldigen voorraden -van levensmiddelen te bewaren om die voor buitensporige prijzen -te verkoopen, dat zij een van hen dooden en de Isaurische wachters -overhalen een poort voor den vijand te openen. Taranto in het zuiden, -Rimini in het noorden, en vele andere steden gaven zich nu aan de -Goten over, die zelfs naar Sicilië overstaken en het geheele eiland -afliepen. Zij verzamelden ook een vloot en waagden het Ancona te -blokkeeren, maar Johannes, die na de terugroeping van Belisarius zijn -vrij nuttelooze guerrilla had voortgezet, vereenigde zijn schepen met -die der Byzantijnen te Ravenna en bracht de ongeoefende vloot van -de barbaren zulk een nederlaag toe, dat Totila wederom Justinianus -vrede aanbood, terwijl hij hem beloofde Sicilië en Dalmatië voor -het Keizerrijk te heroveren. Maar Justinianus had Narses reeds (551) -het opperbevel in den oorlog tegen de Goten opgedragen. - -Narses was reeds 73 jaar oud, maar bezat, naar het schijnt nog -zijn oude geestkracht en zelfvertrouwen. Zijn groote rijkdom en -overredingskracht stelde hem in staat een geweldig leger te verzamelen, -dat bestond uit Avaren, Gepiden, Herulen, Perzen en andere barbaren, -waaronder 2500 wilden, die hij, omdat zij zoo woest en onhandelbaar -bleken, een weinig later moest omkoopen om weer naar het noorden -terug te gaan. Dit waren de Longobarden of Lombarden, waarover wij -later veel zullen hooren. Zij werden aangevoerd door hun hoofdman -Audoin, den vader van den beroemden Alboin. Narses werd gesteund -door een vloot; hij trok de monden van de rivieren door middel van -schipbruggen over en kwam aldus bij Ravenna. Toen marcheerde hij -zuidwaarts om de Furlo-pas met zijn tunnel (p. 127 n.), die door -den vijand sterk bezet was, te vermijden, daarna dicht langs de kust -en over den Apennijnen bij Sentinum en de "graven van de Galliërs" -(die gevallen waren in den grooten slag tegen de Romeinen, acht en een -halve eeuw geleden); vervolgens wachtte hij in de vlakte van Tadino of -Tagina de aankomst van Totila uit Rome af en leverde slag op den dag, -die hem door de Heilige Maagd (onder wier heilige bescherming hij -geloofde te staan) was geopenbaard [98]. De Goten werden verslagen, -en Totila getroffen door een speer werd door zijn mannen naar een hut -gedragen, eenige kilometers van het slagveld verwijderd, en stierf -daar. Deze overwinning had ten gevolge, dat vele steden zich overgaven -en dat Rome, waar slechts een kleine Gotische bezetting lag, die een -tijdlang heldhaftig de Moles Hadriani verdedigde, genomen werd. Toen -werden wederom de sleutels van de oude hoofdstad van het Romeinsche -Keizerrijk naar Constantinopel gezonden; gedurende Justinianus' -regeering werd Rome, zooals Procopius ons vertelt, vijf maal genomen -en hernomen. - -Woedend over hun nederlaag en den dood van hun Koning, slachtten de -Goten in het zuiden 500 jongelingen, die Totila als gijzelaars, en vele -van de senatoren, die hij als krijgsgevangenen had meegenomen. Na -dien tijd bestond de Romeinsche senaat niet meer. Ondertusschen -werd in het noorden een nieuw Gotisch leger verzameld. Theia, een -dapper bevelhebber van Totila, had Verona tot zijn hoofdkwartier -gemaakt en hield nog Pavia en andere belangrijke punten bezet; hij -werd te Pavia tot Koning gekozen. Voordat hij trachtte zuidwaarts te -trekken, vond hij het noodig zich de onzijdigheid van de Franken te -verzekeren, die zich vasten voet hadden verschaft in de streek van -de meren en zelfs in gedeelten van Venetia. Toen dit geregeld was, -trok Theia de Apennijnen over. Zijn doel was zich te vereenigen met -zijn broeder Aligern, die zich geducht had versterkt in Cumae--die -stad bij het meer Avernus, de woonplaats van de Sibylle, misschien -meer dan 1000 jaar v. Chr. gesticht door de Grieken, van wier wallen -men nu nog overblijfselen kan zien. De Gotische Koning ontweek handig -de keizerlijke strijdkrachten en bereikte de golf van Napels, waar -hij zijn legerplaats opsloeg, niet ver van Pompeji, bij den mond -van den Draco (Sarno). Gedurende twee maanden lagen de legers van -Theia en Narses, door de diepe rivier gescheiden, tegenover elkaar -en waagden het geen van beiden over te steken om aan te vallen. Maar -de aanvoerder van de Gotische vloot, verschrikt door de nadering van -vijandelijke schepen, gaf zich aan de Byzantijnen over, en Theia, -die nu geen levensmiddelen meer kon ontvangen, was gedwongen zich -terug te trekken naar de hellingen van den Vesuvius. Door den honger -geteisterd besloot hij af te dalen en alles in een ontmoeting te -wagen. De Goten lieten hun paarden achter en naderden in dichte -slagorde, Theia vooraan. "Toen de Romeinen dit zagen," zegt Procopius -[99], "begrepen zij, dat het gemakkelijk zou zijn hun slaglinie te -verbreken, indien Theia terug gedreven werd; zij, die moed genoeg -hadden--en dat waren er velen--vereenigden zich om hem aan te vallen, -deels met werpspiesen, deels van dichtbij. Maar hij beschermde zich -met zijn schild en ving de speren op; vervolgens, plotseling naar -voren springend, versloeg hij menig vijand. En wanneer hij zag, dat -zijn schild vol werpspiesen was, gaf hij het aan zijn schilddrager -en nam een ander; zoo streed hij een derde deel van den dag, totdat -hij eindelijk, toen er weder twaalf speren in zijn schild staken, het -niet gemakkelijk kon oplichten en zijn aanvallers niet kon afslaan; hij -plantte het stevig voor zich, deelde met zijn rechter doodelijke slagen -uit, pareerde met de linkerhand en riep luide om den schilddrager. Toen -de man hem een ander schild bracht, verwisselde hij snel; maar een -oogenblik gaf hij zijn zijde bloot; hij werd getroffen door een -werpspies en onmiddellijk gedood. De Romeinen staken zijn hoofd op -een piek en droegen het rond, ten aanschouwe van beide legers". [100] - - - - -IV. De Byzantijnsche Overheersching. - -Nadat hun Koning gevallen was, vochten de Goten nog twee dagen met -wanhopigen moed, maar eindelijk gaven zij zich over op voorwaarde, dat -zij of in Italië als onderdanen van den Keizer zouden blijven of zouden -wegtrekken buiten de grenzen van het Keizerrijk. Vele trokken de Alpen -weer over en vermengden zich met andere Germaansche volksstammen. Een -duizendtal trok weg, voordat het verdrag was geteekend, baande zich -een doortocht naar Pavia en verbonden zich daar waarschijnlijk met de -Franken. Eenige verspreide bezettingen hielden het nog een tijdlang -uit. Theia's broeder Aligern verdedigde Cumae dapper, langer dan -een jaar, totdat "de Romeinen de grot van de Sibylle uitholden tot -een geweldige mijn, de muur van de stad deden instorten en aldus de -belegerden tot overgave dwongen." (Gibbon, die Agathias citeert.) - -Maar Lucca werd nog hardnekkiger verdedigd. Het was nog steeds niet -ingenomen, toen een nieuwe vloed van barbaren zich over geheel Italië -stortte. Geweldige horden van Franken en Alemannen, met ongeveer -75.000 krijgslieden, kwamen van het noorden onder aanvoering van -twee broeders, Alemannen, Butelin (Buccelin) en Leutar (Lotharius), -blijkbaar gevolmachtigd door den onkrijgshaftigen, doch machtigen -Frankischen Koning Theudebald, die veilig in zijn paleis te Metz -bleef. Nadat hij Lucanië, Campanië en Bruttië geplunderd had, trok -Leutar snel terug naar het noorden. Zijn leger werd gedecimeerd door -de pest, waaraan hijzelf stierf. Butelin werd door Narses aangevallen -bij den Volturnus in Calabrië. Hij werd gedood; zijn leger werd -verslagen en verstrooid; en vóór het einde van 455 was bijna elk -spoor van deze overweldiging, die ons doet denken aan den inval der -Kimmeriërs tijdens Koning Gyges van Lydië, verdwenen, en kunnen wij -voorloopig de groote Frankische natie vergeten. - -Na de nederlaag bij den Volturnus en het verdwijnen van de barbaarsche -indringers trok Narses Rome binnen met zijn gevangenen en buit. Bij -Conza in Campanië werd nog steeds een versterkt kamp door 7000 Goten -verdedigd. Deze gaven zich nu over en werden als gevangenen naar -Constantinopel gestuurd, waarschijnlijk om in het keizerlijk leger te -worden opgenomen, en wij kunnen aannemen, dat met deze gebeurtenis -de Byzantijnsche heerschappij in Italië volkomen gevestigd is. De -veertien jaar, die hierop volgen, tot de komst van de Longobarden in -568, bieden niet veel bijzonders, en wij weten betrekkelijk weinig van -de geschiedenis van Italië in deze periode, behalve dat door oorlog -en pest en hongersnood het volk in groote ellende werd gebracht en -dat het Byzantijnsche bestuur, door zijn zware belastingen, die noodig -waren voor een groot staand leger en de hofhouding van een onderkoning, -den toestand nog erger maakte dan die onder de Goten was geweest. En -dit zegt veel, want, ofschoon het bestuur van Theoderik en Totila in -vele opzichten te bewonderen was, bestond er toch weinig hoop voor -de welvaart van het land, omdat er geen echte versmelting van het -heerschende en het onderworpen ras tot stand was gekomen; hoe oprecht -Theoderik's streven ook was, zulk een vereeniging was onmogelijk, -niet alleen wegens het essentieele verschil tusschen het Romeinsche -en Noorsche karakter en temperament (veel grooter dan tusschen de -Noormannen en de Angelsaksen), maar ook, omdat de Goten nooit, om -zoo te zeggen, kinderen van den Italiaanschen bodem zijn geworden, -doch altijd een militaire kaste zijn gebleven--een geluks-leger, -zooals Villari hen terecht noemt. - -Veertien jaren lang na den dood van Theia in den slag bij den Vesuvius -was Narses de militaire dictator van Italië. Gedurende de eerste -helft van deze periode resideerde hij voornamelijk te Ravenna; maar -hij bezat niet den titel van Exarch, die later aan de gouverneurs van -die stad werd gegeven; zijn officieele titels waren "Patricius" en -"Magister militum". Zijn bestuur schijnt buitengewoon streng geweest -te zijn, en ondanks Justinianus' beroemde Pragmatieke Sanctie (554), -waarbij burgerlijk en geestelijk gezag in Italië vrij werd gesteld -van militaire inmenging, was het land feitelijk in staat van beleg; -de belastingen voor het leger werden ondragelijk, militaire beambten -speelden den baas over de burgerlijke rechters, groot-grondbezitters -van militairen rang onderdrukten den werkmansstand, en prelaten -werden gevangen gezet of naar Constantinopel gezonden, beschuldigd van -insubordinatie tegen het burgerlijk gezag [101]. Het is begrijpelijk, -dat onder dergelijke omstandigheden de landbouw werd verwaarloosd, -openbare gebouwen in puin vielen, hongersnood en pest in het land -heerschten. - -In 560 ging Narses weder naar Rome en vestigde zich in het paleis -van de Caesars op den Palatinus. Ongeveer in dezen tijd kwamen de -Avaren dreigend opzetten en voordat Justinianus en Belisarius in -565 stierven, ontstond er nog meer beweging onder de noordelijke -volkeren. De Slaven, zoowel als verschillende Mongoolsche en -Tartaarsche volksstammen kwamen van Azië west-waarts aandringen en -joegen hen op, die (zooals de Longobarden) zich onlangs in Midden- -en Noord-Europa gevestigd hadden. Na den dood van Justinianus kondigde -zijn neef, Justinus II een politiek van vrede en militaire beperking -af; maar de vermindering van de subsidie, die zijn oom aan de Avaren -beloofd had, toonde hem het gevaar van dergelijke bezuinigingen, -en zijn ontsteltenis nam toe bij de aankomst van een gezantschap van -Romeinsche aanzienlijken, die verklaarden dat de Italianen weldra de -hulp van de Goten of andere barbaren zouden inroepen, liever dan nog -zich langer te onderwerpen aan het despotisme van Narses. Justinus' -angst verminderde waarschijnlijk niet door de opmerking van zijn -gemalin, Sophia, dat zij, indien zij haar gang mocht gaan, den ouden -eunuch wel gauw zou leeren, dat wol spinnen bij de meisjes de beste -bezigheid voor hem was. "Ik zal een strik voor haar spinnen, dien zij -nooit losmaken zal," antwoordde Narses, toen, tegelijk met de woorden -van de Keizerin, de gezanten hem het bevel van Justinus om terug te -komen brachten; en zijn verontwaardiging schijnt verergerd te zijn, -toen een officier, Longinus, benoemd werd om hem te vervangen als -gouverneur van Ravenna. Hij weigerde aan het bevel van den Keizer -gevolg te geven, en in 567 trok hij naar Napels, daar hij liever de -gevaren van ongehoorzaamheid wilde trotseeren, dan de vernederingen -ondergaan, die hem in Constantinopel wachtten. - -De "strik", dien Narses dreigde te spinnen, was misschien de inval -van de Longobarden in Italië, die het volgend jaar plaats greep. Hoe -het ook zij, de geschiedschrijver van de Longobarden, Paulus Diaconus -vertelt ons, dat de oude overwinnaar van de Goten algemeen verdacht -werd, door woede en verontwaardiging gedreven, gezanten [102] te hebben -gestuurd aan de Longobarden om hen uit te noodigen Italië binnen te -dringen, zooals Bonifacius vroeger de Vandalen had uitgenoodigd naar -Afrika over te steken, en Eudoxia misschien Gaiserik had verzocht Rome -aan te vallen. Evenals Bonifacius, had ook Narses te laat berouw van -zijn daad. Hij ging op verzoek van Paus Johannes III, die hem in Napels -bezocht, naar Rome terug om den veldtocht tegen de Longobardische -horden, die reeds van plan waren de Alpen over te trekken, voor te -bereiden. Maar voordat de storm losbarstte, stierf hij, in het jaar -567 of 568--tenzij wij sommige oude schrijvers [103] moeten gelooven, -die verzekeren, dat hij in Rome nog vijf of zes jaren na den inval -der Longobarden leefde en dat hij in hetzelfde jaar stierf als Paus -Johannes, nl. 573. - - - - - - - -HOOFDSTUK I. - -THEODERIK. - - -Theoderik [104] behoorde tot het koninklijke geslacht van Amala -[105], dat, volgens Jordanes, beweerde af te stammen van Capt, -een van de voorvaderen, halfgoden of Anses--blijkbaar de "Asen" -van de Skandinavische Mythologie, het "bovenmenschelijke" geslacht, -dat Asgard, de gaarde der Asen, in de Gouden Eeuw bewoonde. Hij was, -zeide men, een rechtstreeksche afstammeling, in de tiende generatie, -van Hermanrik, den stichter van het groote Gotische Rijk. Toen hij -acht jaar was, werd hij door zijn vader Theodemir als gijzelaar naar -Constantinopel gezonden, waar hij tien jaar bleef--een feit, dat -zijn sympathie voor Romeinsche en Byzantijnsche beschaving volkomen -verklaart. Theodemir stierf in 474 en zijn eenige wettige erfgenaam was -naar Italië en Gallië gegaan om zijn geluk als krijgsman te beproeven; -derhalve volgde Theoderik, ofschoon hij geen zoon was van een wettige -vrouw, zijn vader als vorst der Oost-Goten op. - -De opmerking is reeds gemaakt, dat in oude Germaansche sagen de -beroemde Oost-Gotische koning verward is met den West-Gotischen -Theoderik, die in den grooten slag op de Catalaunische vlakte gevallen -is, strijdende aan de zijde van Aëtius en de Romeinen tegen Attila--een -feit, dat drie jaar voor de geboorte van Theoderik den Groote -plaats vond (451). In deze oude Germaansche mythen wordt Theoderik -Dietrich van Bern (Verona) genoemd en zijn voornaamste hoofdman is -Hildebrand. In het Hildebrandslied, een van de oudste sagen, valt -Theoderik in Italië Odovacar aan, maar wordt overwonnen en vlucht -met Hildebrand naar het hof van Attila, met wiens hulp hij Odovacar -eindelijk verslaat in een geweldigen slag, de "Rabenschlacht," of den -slag voor Ravenna. Hier hebben wij groote verwarringen van tijd en -plaats. En in het oude Germaansche heldendicht, het Nibelungenlied, dat -in levendigheid van voorstelling en eenvoudige wijze van uitdrukking -kan vergeleken worden met Homerus, heerscht nog grooter verwarring, -want Dietrich treedt daarin niet alleen met Etzel (Attila) op, maar -ook met Siegfried, den drakendooder van de Skandinavische Edda-mythen, -een "bovenmenschelijken" held uit duistere, voor-historische tijden -[106]. In de sagen van Siegfried en Dietrich heeft de dichter van het -Nibelungenlied gevoegd de verschrikkelijke slachting der Bourgondiërs -door de Romeinen onder Aëtius en de Hunnen onder Attila, die in 437 -plaats vond. Gunther, de Koning der Nibelungen--zooals de Bourgondiërs -werden genoemd, nadat zij den beroemden schat van de Nibelungen -hadden bemachtigd,--is blijkbaar de Bourgondische Koning Gundocar, -die bij dit bloedbad omkwam; maar het tooneel van de gebeurtenis is -van Bourgondië in Gallië overgebracht naar Etzelnburg, de legerplaats -en het paleis van Attila aan den Donau. - -Er bestaat ook een Germaansche sage over Dietrich's geheimzinnige -verdwijning en dood. Dit is belangrijk in verband met de Italiaansche -legende over hetzelfde onderwerp; wij komen daar weldra op terug. - -Ondanks de tien jaren, die Theoderik te Constantinopel op den meest -ontvankelijken leeftijd heeft doorgebracht, ondanks zijn zeventien -nog bestaande brieven (ongetwijfeld verbeterd en verfraaid door zijn -minister, Cassiodorus) en ondanks vele andere bewijzen van zijn -bewondering voor klassieke kunst en litteratuur, hebben sommigen -geloofd, dat Theoderik zoo onontwikkeld was, dat hij niet in staat -was zijn eigen naam te schrijven. De eerste vier letters van zijn -naam waren in een gouden plaatje uitgesneden en de koning trok zijn -pen over het papier door de openingen. Doch het is ook wel mogelijk, -dat dit alleen door hem gebruikt werd om stukken te onderteekenen -met zijn tamelijk ingewikkeld monogram, dat men op sommige van zijn -munten vindt [107]. Een metalen plaatje met openingen, waar men inkt -of verf in kan smeren is zeker een gewoon middel om snel woorden of -figuren op hout, linnen of papier te plaatsen. - -Zooals wij reeds hebben gezien, was het doel van Theoderik's streven -de Goten en Italianen tot één volk te versmelten. Hij trachtte vooral -den invloed van de klassieke kunst en litteratuur op zijn Goten -te versterken. In Rome werden de scholen, waar kunst, rhetoriek, -geneeskunde en recht onderwezen werden ruim door hem gesteund, zooals -ook door zijn dochter Amalasuntha, die hem zelfs in geleerdheid en -"Romeinsche" voorliefde overtrof. - -Litteraire studie werd mode, gedeeltelijk door de bescherming -van de Romeinsch-voelende Goten, gedeeltelijk ook zeer zeker als -een protest tegen den ongeletterden barbaar en zijn onbeschaamde -overheersching. Vergilius werd op het forum voorgedragen, klassieke -poëzie en proza werden nagevolgd, en bij religieuze en politieke -werkzaamheden werd veel zoogenaamd klassiek Latijn gebruikt. De brieven -en andere geschriften van Theoderik's voornaamsten staatssecretaris, -Cassiodorus, en van den senator en philosoof Boëthius kan men wegens -hun keurig Latijn vergelijken met de werken van Plinius en Seneca, -misschien zelfs met die van Cicero. De monumenten in Rome en andere -steden werden beschermd door de instelling van een bijzondere politie -en nachtwacht, waardoor de Gotische koning het vandalisme van den -"Romein"--een scheldnaam, zooals vroeger "barbaar" of "Graeculus -esuriens"--trachtte te beteugelen; want de oude bewoners van Rome -en andere Italiaansche steden waren er aan verslaafd de koppen en -armen van bronzen standbeelden [108] af te rukken en bronzen platen -weg te halen ter wille van het metaal. Wij vernemen, dat Theoderik -een groote som goudstukken uitloofde voor het vinden van een bronzen -beeld dat te Como was gestolen. - -En het was niet alleen door het beschermen van de monumenten van -de vroegere beschaving dat Theoderik de beide volken trachtte op te -heffen; hij begunstigde ook den landbouw, richtte een postverkeer in, -regelde de visscherij, stichtte ijzerfabrieken in Italië, opende een -goudmijn in de Abruzzen en draineerde uitgestrekte gedeelten van de -Pontijnsche moerassen. - -Wat zijn wetgeving betrof, was Theoderik misschien niet zoo verstandig -als de koning der West-Goten, Athaulf, die verklaard had, dat voor -de Goten geen vaste staatsregeling kon bestaan, behalve een, die -berustte op de wetten en instellingen van het Keizerrijk. Het is waar, -dat Theoderik het beginsel verkondigde, dat "in Constantinopel wetten -werden gemaakt en in Italië slechts edicten" en hij schijnt volkomen -berust te hebben in het feit, dat hij, ofschoon hij de keizerlijke -insignia van Anastasius ontvangen had, toch geen Keizer was en door -het hof in het oosten zelfs niet als een erfelijk koning [109] was -erkend, doch slechts als "tyran"; toch vaardigde hij edicten uit, die -alle eigenschappen hadden van Gotische wetten voor zijn koninkrijk en -ofschoon hij de namen van de oude Romeinsche ambtenaren behield en (in -den beginne) grooten eerbied betoonde voor den Romeinschen Senaat, en -zijn verre provincies in Gallië en Sicilië toevertrouwde aan Romeinsche -prefecten, berustte zijn macht toch alleen op zijn leger van Goten -[110] en in waarheid regeerde hij door zijn Gotische militaire graven -(comites) en zijn particulieren raad van Gotische edelen; want de -Senaat was niet anders dan een deftige, machtelooze vergadering -van Romeinsche patriciërs--zulk een beeld op den voorsteven, als de -Atheensche Areopagus werd in den tijd van Philippus van Macedonië. - -De munten van Theoderik geven een aanwijzing voor zijn verhouding -tot het keizerrijk. Gibbon verzekert, dat zijn beeldenaar op zijn -munten is gegraveerd en haalt dit feit aan als een bewijs, dat hij -onder den titel van koning zich de volledige rechten van een keizer -toekende. Villari daarentegen verklaart, dat slechts de keizer munten -kon slaan met zijn eigen beeldenaar en volgens hem moeten wij aannemen, -dat Theoderik zich dat voorrecht nooit heeft aangematigd. De waarheid -schijnt te zijn, dat Theoderik soms zelfs op gouden munten zijn beeld -liet slaan en zich aldus een bijzonder keizerlijk voorrecht aanmatigde, -want er is éen zoodanige gouden munt gevonden in 1894 (zie p. 104). - -Zijn belangrijkst edict (Edictum Theoderici) bestond uit 154 -artikelen. Zij berustten op de Romeinsche wetten, verzacht door het -Christelijk gevoel. Schijnbaar behielden de Italianen hun wettige -rechten en werden beveiligd tegen onwettige handelingen van de Goten, -die onder het militaire bestuur van de graven stonden: maar deze -tweeledige wetgeving veroorzaakte natuurlijk sterke wrijving tusschen -het militaire en civiele gezag en de overheerschende trotsche barbaren -stoorden zich niet aan billijkheid, terwijl bovendien de Italianen -het recht niet hadden wapenen te dragen, behalve als huurlingen in -het Gotische leger; zij werden beschouwd als geschikte winkeliers, -handwerkslieden, kunstenaars en geneesheeren, en werden ook veel -gebruikt om belastingen van hun landgenooten te innen. Het land was -voor een groot gedeelte aan de Gotische soldaten gegeven, die de -veteranen van Odovacar van hun landgoederen verdreven. - -Theoderik's poging om een fusie van de beide volken te bewerken -verwekte dus hevige vijandigheid en verbittering. Dit bracht -hem langzamerhand meer tot absolute tyrannie. Ten slotte voegde -godsdienstig fanatisme zich bij den rassenhaat en bleek hij, -geprikkeld door den tegenstand, zijn aangeboren wreedheid niet te -kunnen beteugelen. Hiermede komen wij tot de laatste ongelukkige jaren -van zijn regeering, tot den dood van Boëthius en Symmachus en tot het -einde van Theoderik zelf, dat ongeveer twee jaren later plaats vond. - -Het afgrijzen, dat in veler geest door de sombere en wreede -persoonlijkheid van den Ketterschen barbaren-koning in zijn laatste -jaren werd opgewekt, was zonder twijfel de oorsprong van de talrijke -akelige verhalen over zijn dood. [111] Procopius vertelt het volgende, -wat bijna zoo ijselijk is als het feestmaal in Macbeth. Het gebeurde -kort na den dood van Paus Johannes, Boëthius (die op afschuwelijke -wijze was geworgd) en Symmachus, den schoonvader van Boëthius en -het hoofd van den Romeinschen Senaat, dien Theoderik zonder eenig -onderzoek had laten terechtstellen. Er werd een feestmaal gehouden -in het paleis te Ravenna en een schotel met een grooten visch werd -voor den Koning gezet. Zijn uitpuilende oogen en open bek (zooals die -van een geworgden man) verschrikten Theoderik zoo geweldig, dat hij -sidderend van zijn zetel opstond, de gasten ontsteld achterliet en -zich te bed legde; een hevige koortsaanval en dysenterie veroorzaakten -weldra zijn dood. Volgens een ander verhaal, dat zelfs Paus Gregorius -de Groote in ernst vertelt, werd aan een inner van belastingen, -die het eiland Lipari aandeed, door een kluizenaar gemeld, dat -Theoderik gestorven was. "Dat is onmogelijk", riep de ontvanger uit, -"ik heb hem kort geleden in goede gezondheid verlaten." "Maar ik -zag hem zooeven", hernam de kluizenaar. "Hij werd door demonen in -boeien naar Paus Johannes en Symmachus gesleept om daarna in onzen -vulkaan geworpen te worden." Een derde verhaal, dat in lateren tijd -te Ravenna in omloop was, vermeldde dat Theoderik, om de vervulling -van een voorspelling, dat hij door den bliksem gedood zou worden, -te voorkomen, zijn mausoleum liet voorzien van een dak uit één -geweldig steenblok en daar altijd bij onweer zijn toevlucht zocht; -maar de bliksem doorboorde de geweldige massa en doodde hem, terwijl -het blok juist tot aan het middelpunt gespleten werd, zooals men nu -nog kan zien! - -Het Mausoleum van Theoderik, door hemzelf gebouwd, bestaat uit een -zwaren tienzijdigen onderbouw met bogen, waarop een ronde bovenbouw -zich verheft, vroeger omgeven door een zuilenrij en nog gedekt door -den reusachtigen monoliet, die een lagen koepel vormt, zes en dertig -voet in diameter, en waarschijnlijk ongeveer tien duizend centenaars -weegt. De vreemde uitwassen aan den geweldigen steen hebben misschien -gediend voor de touwen, waaraan kolossale kranen hem opgeheschen -hebben. De bovenbouw, die oorspronkelijk de kapel van het Mausoleum -was, werd als Katholieke Kerk (Sta. Maria delle Rotonda) gewijd -na de inneming van Ravenna door Belisarius (540) [112]. Sommigen -gelooven, dat de urn of sarkophaag van Theoderik op vier kleine -zuilen op den top van het dak stond; anderen, dat daar een ledige -urn of cenotaphium stond, maar dat de sarcophaag met het stoffelijke -overschot zich in den onderbouw bevond. Hoe het ook zij, de beenderen -van den Ariaanschen Koning schijnen verbrand, verstrooid, of gestolen -te zijn en begraven door monniken, die er belang bij hadden het verhaal -van den vulkaan op Lipari te bewijzen. Het zonderlingst van alles is, -dat hetgeen men beschouwde als het geraamte van Theoderik (vroeger -door monniken gestolen) in 1854 weer gevonden is en daarna weder is -verdwenen (blijkbaar door vijanden gestolen) tegelijk met een gouden -sieraad (Villari zegt een gouden borstharnas) dat, merkwaardig genoeg, -de monniken zich niet toegeëigend hadden. Van deze verhalen zegt de -Gotische Jordanes niets en hij vertelt ook niet, dat Theoderik eenige -wroeging of berouw voelde. Hij beschrijft, hoe hij op zijn sterfbed -door zijn familie en Gotische edelen was omringd, hoe hij zijn hand -legde op het hoofd van den kleinen Athalarik, dien hij, evenals zijn -moeder Amalasuntha, in hun genegenheid aanbeval, terwijl hij hen ook -aanspoorde het Romeinsche volk en den Romeinschen Senaat te ontzien -en de vriendschap en gunst van den Keizer in het oosten boven alles, -behalve de liefde tot God, te stellen. - -De paleizen, kerken en andere gebouwen door Theoderik opgericht -waren blijkbaar zeer talrijk. Hij bouwde of herbouwde aquaeducten -te Rome (de Aqua Claudia en andere), te Terracina, Spoleto, Parma, -Trient en Ravenna (de Trajana); amphitheaters en thermae op andere -plaatsen; stadsmuren te Rome en Verona; basilieken te Ravenna, Rome, -Capua, Napels, Spoleto (waar de prachtige overblijfselen van de oude -S. Agostino del Crocifisso zeker Oost-Gotisch zijn) en ook in zijn -geliefd Verona en Pavia; paleizen te Rome, waar hij gedeelten van de -Domus van de Caesars herbouwde, te Terracina, te Monza, waar later -Koningin Theodelinda, volgens Paulus Diaconus, het zomerpaleis van -Theoderik liet herstellen; te Pavia, waar Agnellus, de kroniekschrijver -van Ravenna, op het gewelf van het Tribunaal in het groote paleis -een mozaïek zag, dat Theoderik op zijn strijdros voorstelde; te -Verona, waar, op de plaats van de tegenwoordige Castella San Pietro, -men misschien overblijfselen kan zien van een paleis van Theoderik, -dat is afgebeeld op een oud zegel van Verona; ten slotte bestaat te -Ravenna nog een gebouw bekend als Theoderik's paleis. Het is dicht -bij zijn prachtige basiliek, en men zou geneigd zijn te denken, dat -het een deel van de koninklijke gebouwen is geweest, maar Ricci en -andere deskundigen plaatsen het in een lateren tijd en meenen, dat -het groote paleis van Theoderik dichter bij de stadsmuren stond, -waar nu de openbare tuinen zijn, bij S. Apollinare Nuovo, omdat -daar ook fundamenten zijn opgegraven. Agnellus vertelt, dat het -paleis uitzag op zee (die toen echter veel dichter bij de stad was) -en omgeven was door mooie tuinen en versierd met prachtige mozaïeken -en beelden; en hij beschrijft een mozaïek van Theoderik te paard, -eenigzins gelijkend op hetgeen hij te Pavia zag. Dit paleis werd -door Belisarius (540) en door de Longobarden geplunderd, maar vele -marmeren beelden en andere kunstwerken bleven ongeschonden, totdat -Karel de Groote die naar Aken bracht om zijn paleis te versieren en -de kathedraal, die hij bouwde naar het voorbeeld van S. Vitale. - -Behalve zijn Mausoleum en de overblijfselen van zijn paleis bezit -Ravenna van Theoderik nog in uitstekenden toestand, een zeer schoon -gebouw met prachtig decoratief--de basiliek, nu S. Apollinare Nuovo -geheeten, die hij bouwde in verbinding met zijn paleis. Toen hij, -in 493, de stad, die zoo lang door Odovacar was verdedigd, innam, -stonden er waarschijnlijk reeds de kerken, die in verband met Galla -Placidia zijn genoemd (p. 80). Deze kerken waren alle katholieke, -en Theoderik schijnt zich eerst tevreden gesteld te hebben met het -in bezit nemen van de kerk van S. Teodoro [114]; hij veranderde het -Romeinsche bad in een baptisterium, dat nu nog de Battistero degli -Ariani heet. Later beantwoordde hij Justinus' bevel om de Ariaansche -kerken te sluiten door alle Katholieke kerken te sluiten of voor den -Ariaanschen dienst te veranderen, en het zgn. Ariaansche kruis kon men -waarschijnlijk in alle kerken te Ravenna zien. [115] Zijn basiliek was -de kerk, die hij in verbinding met zijn paleis bouwde, waarvoor hij -vele prachtige marmeren zuilen van Rome liet aanvoeren. Zij werd gewijd -aan Jezus Christus en behield dien naam, totdat zij werd "gereinigd" -voor den Katholieken dienst door Aartsbisschop Agnellus (c. 560). Toen -kreeg die kerk den naam van Sanctus Martinus in Caelo aureo (met dien -"gouden hemel" wordt ook hier het vergulde dak bedoeld). Ongeveer 800 -werd zij weder gewijd als S. Apollinare, en van de andere basiliek -van dien naam, die gebouwd werd op de plaats, waar de heilige [116] -was gemarteld, even buiten de havenstad van Ravenna (de toenmalige -"Classis"), onderscheiden door de bijvoeging Nuovo of Dentro -("Binnen"). - -Behalve de schoone, Romeinsche marmeren zuilen, met kapiteelen -van wit marmer met fijn lofwerk in Byzantijnschen stijl, waarop -de Byzantijnsche "pulvino" rust (een soort van tweede kapiteel), -bezit de basiliek bijzondere waarde en aantrekkelijkheid door haar -schitterende en hoogst belangrijke mozaïeken, waarmede beide zijden -van het schip zijn versierd. Boven de vensters aan de eene zijde -zijn dertien wonderen van Christus en aan andere zijde dertien -voorstellingen van Zijn Lijden afgebeeld; de afwezigheid van de -Kruisiging is kenschetsend voor de vroeg-Christelijke kunst, die er -voor terugdeinsde den doodstrijd van den Verlosser in beeld te brengen. - -Tusschen de vensters zijn figuren van profeten en heiligen, waaronder -sommige zeer plechtige. Al deze mozaïeken dateeren uit den tijd -van Theoderik, en toonen vooral door hun verschillende houdingen, -hun prachtig geteekende en geschaduwde gewaden, hun fijne kleuren, -de kenmerken van de Romeinsche, in tegenstelling met de Byzantijnsche -school. Nog grootscher zijn de mozaïeken, die aan beide zijden van het -schip de ruimte tusschen de toppen van de bogen en de bovenvensters -vullen. Aan den eenen kant troont Christus tusschen vier engelen; vijf -en twintig martelaren naderen, en aan het einde van deze processie -staat het paleis van Theoderik. Aan den anderen kant troont de Maagd -met het Kind tusschen vier engelen; de drie Wijzen komen naderbij -gevolgd door vier en twintig maagden en iets verder ziet men de -stad met haar muren en de haven van Classe. Nu schijnt het wel zeker -(zooals later zal blijken), dat de processies van maagden en martelaren -van lateren datum zijn dan de overige mozaïeken en dat zij, toen -de kerk werd "gereinigd" voor den Katholieken dienst, aangebracht -zijn in de plaats van de oorspronkelijke mozaïeken van Theoderik, -die waarschijnlijk den koning te paard voorstelden en verschillende -optochten van Gotische edelen en krijgslieden. Op de afbeelding van -het paleis zijn nu de ruimten van de bogen gevuld door gordijnen, -die de figuren van den Koning (in het midden) en van zijn hovelingen -moeten verbergen, iets wat niet geheel bereikt is, want hier en daar -kan men een menschelijke gedaante gedeeltelijk nog herkennen. - -Nog een feit is in dit verband van belang. Op den achtergrond van -het paleis en ook van de muren van Classe zijn talrijke gebouwen -geschilderd. Waarschijnlijk hebben wij hier ruwe omtrekken van de -oude Ursiaansche kathedraal en het aangrenzend baptisterium (dat nog -bestaat) en van de oorspronkelijke S. Giovanni Evangelista, gebouwd -door Galla Placidia, of van S. Teodoro, herbouwd door Theoderik, -en van den Battistero degli Ariani. Merkwaardig genoeg vindt men -geen aanwijzing van eenigen campanile, zooals die nu bestaan. Er -is ook geen aanduiding van de twee prachtige kerken te Ravenna, de -S. Vitale en S. Apollinare in Classe, die opgericht, of voltooid zijn -in de latere periode van den Gotischen oorlog of van de Byzantijnsche -overheersching (c. 535-550). - - - - - - - -HOOFDSTUK II. - -DE SCHRIJVERS. - - -De schrijvers van dezen tijd zijn deels Christelijke, zelfs Kerkvaders, -deels heidensche schrijvers, en meestal partijdig, zoodat het dikwijls -onmogelijk is hun feiten of waardeering van karakters te aanvaarden. De -schrijvers, die de gebeurtenissen beleefd hebben, wekken natuurlijk -de meeste belangstelling en men zou kunnen denken, dat deze de -nauwkeurigste bijzonderheden vertellen; maar juist zij werden het -meest door persoonlijke en politieke invloeden beheerscht. En zij, -die de geschiedenis schreven van vroegere tijden, waren gewoon vele -legenden te weven tusschen hun verhalen en ook zelf te fantaseeren, -zooals Agnellus van Ravenna, die, wanneer de feiten hem in den -steek lieten, op God en de gebeden van de broeders vertrouwde om -zijn verbeelding te bezielen, opdat er geen lacuna zou zijn in zijn -Levens der Pausen. Voor de eerste 30 jaren van de vierde eeuw hebben -wij Lactantius en Eusebius, bisschop van Caesarea, die ons o.a. een -"Leven van Constantijn" geeft. Hij verklaart openhartig, dat hij de -feiten heeft verhaald of verzwegen overeenkomstig de belangen van -den godsdienst. Dan hebben wij Keizer Julianus en zijn bewonderaar -Libanius, den redenaar en leermeester van Basilius (329-'79) -en Chrysostomus (347-407), Grieksche Kerkvaders, tijdgenooten van -den Heiligen Hieronymus, den Latijnschen Kerkvader, aan wien wij de -Vulgata danken, en den Heiligen Gregorius van Nazianzus, den hevigen -bestrijder van den afvalligen Keizer. Daarop volgt de dichter Ausonius -(c. 350), leermeester van Gratianus, en Ammianus Marcellinus, een -andere bewonderaar van Julianus, die zijn belangrijk werk begint vóór -de troonsbestijging van dien Keizer en doorgaat tot de verdwijning -van Valens (378). Hoewel te Antiochië in Syrië geboren, was hij de -laatste van de Romeinsche onderdanen die een profane geschiedenis in -het Latijn schreef. Daarna komt Zosimus, een heidensche Griek, een -vurige tegenstander van Theodosius den Katholiek. Zijn verhaal loopt -nog over een tamelijk lange periode na dezen Keizer. Een deel van het -volgende tijdperk wordt beschreven in de Brieven van St. Ambrosius, -de Confessiones en De Civitate Dei en andere werken van St. Augustinus -(354-431) en de geschriften van zijn leerling Orosius. Ook Jordanes -en Procopius worden nu bruikbaar, daar zij ons inlichtingen geven -over Alarik, Galla Placidia, de Vandalen en de periode tusschen -de plundering van Rome door Gaiserik en de onttroning van Romulus -Augustulus in 476. Voor Attila hebben wij veel te danken aan Priscus' -Excerpta etc. (zie pag. 84). Ten slotte moeten wij nog Sidonius -van Lyon, gehuwd met de dochter van Avitus, vermelden; hij schreef -lofredenen op hem en andere poppen-Keizers. Door zijn geschriften -verwierf hij den bisschopszetel van Clermont, maar voor ons zijn zij -van weinig waarde. - -Na den val van het West-Romeinsche Rijk in 476 verdwijnt de Latijnsche -litteratuur een tijdlang; maar onder bescherming van Theoderik herleeft -zij schitterend in de beroemde "De Consolatione Philosophiae" van -Boëthius en de werken van Cassiodorus, vooral de Geschiedenis van -de Goten, of liever het uitstekende uittreksel, dat de Oost-Gotische -Jordanes hiervan heeft gemaakt. Een ander zeer bekend schrijver van -deze periode is de Griek Procopius, die Belisarius op zijn Perzische, -Afrikaansche en Italiaansche veldtochten vergezelde en een verhaal -schreef van den Gotischen Oorlog tot den dood van Theia. - -Anicius Manlius Severinus Boëthius, wiens naam van een voorname -afkomst getuigt, werd ongeveer 470 geboren. In zijn jeugd studeerde -hij te Athene en stelde zich goed op de hoogte van de Grieksche -letterkunde. In 510 was hij consul, zooals zijn vader was geweest, -en later magister officiorum. Zijn geleerdheid, zijn rijkdom, en -zijn hoog ambt verschaften hem grooten invloed. Wij vernemen, dat -zijn paleis versierd was met ivoor en marmer, en er zijn nog brieven -over (blijkbaar door Cassiodorus geschreven), waarin Theoderik hem -vriendelijk om raad vraagt over munten, muziekinstrumenten, klokken, -die loopen door middel van stroomend water, zonnewijzers e.a., -die hij wil zenden aan den Bourgondischen Koning en waarmede hij -de barbaren hoopt te verbazen en te leeren "zichzelve niet met ons -gelijk te stellen." In 522 werden zijn beide zonen, wier moeder de -dochter was van Symmachus, een der voornaamste senatoren, consuls, -ofschoon zij voor dat ambt tamelijk jong waren. Men zou het leven van -Boëthius dus gelukkig kunnen noemen, wanneer wij niet de waarheid -van Solon's woorden moesten erkennen, dat wij "op het einde moeten -letten" en niet gedwongen waren de uitspraak van Boëthius te gedenken: -"De grootste smart in elken tegenspoed is gelukkig geweest te zijn." - -Men zal zich herinneren, dat tegen het einde van zijn regeering -Theoderik zeer verbitterd was door de vijandigheid, waarmede zijn goed -bedoelde pogingen waren ontvangen, vooral in Rome, waar een sterke -anti-Gotische stemming heerschte. Zonder twijfel stonden sommige van -deze patriotten in verbinding met Constantinopel en het ontbrak niet -aan menschen, die voorname Romeinen verdacht wilden maken. Een Gotisch -partijganger, een zekere Cyprianus, diende een aanklacht in tegen den -senator Albinus. Daarop haastte Boëthius zich naar Theoderik in zijn -paleis te Verona. "Als Albinus schuldig is, dan ben ik schuldig--en is -de geheele senaat schuldig", riep hij uit. Doch Theoderik legde deze -moedige woorden niet juist uit en beschuldigde hem, zooals Boëthius -zelf ons vertelt, dat hij in zekere brieven de hoop had uitgedrukt, dat -Rome zijn vrijheid mocht herwinnen (libertatem sperasse Romanam). Hij -werd naar Pavia gezonden en daar gevangen gezet. De senaat, bevreesd -geworden, verklaarde hem schuldig. Het is niet bekend, welke straf -eerst tegen hem geëischt werd. Hij schreef een verdediging, doch -deze is niet, zooals de Apologia van Socrates, bewaard gebleven. Men -weet niet zeker, waar hij gevangen gezeten heeft. Sommigen noemen -een kasteel ("Rocca") bij Pavia, anderen een gebouw bij de vroegere -kerk van S. Zeno, weer anderen het baptisterium van de toenmalige -kathedraal--misschien S. Zeno, die, zooals de meeste van Pavia's -voormalige 165 kerken, verdwenen is. - -Gedurende verscheidene maanden van verschrikkelijke spanning hield -hij zich bezig met het schrijven van zijn Apologia en de Consolatione -Philosophiae. Ten slotte besloot Theoderik, misschien verbitterd -door de ontdekking van een complot en woedend over de sympathie, die -de Romeinen en vooral de vader van zijn vrouw, Symmachus, voor den -veroordeelden senator toonden, Boëthius te laten dooden. Het vonnis -werd met onmenschelijke barbaarschheid uitgevoerd. Een koord werd -om zijn hoofd gebonden en zoo strak gespannen, dat zijn oogen uit -hun kassen puilden; daarna werd hij met knuppels doodgeslagen. Dit -gebeurde, zegt men, in den Agro Calvenzano, aan den weg tusschen -Milaan en Pavia, en waarschijnlijk werd hij daar begraven, want -ongeveer 1000 liet Keizer Otto III zijn stoffelijk overschot naar de -S. Pietro in Ciel d'oro te Pavia brengen, waar men gedurende meer -dan acht eeuwen zijn tombe niet ver van die van S. Augustinus kon -zien. Zij schijnt verdwenen te zijn, toen de S. Pietro veranderd en -een tijdlang verlaten werd (1844-'75), want in de gerestaureerde kerk -is hij niet meer te zien. (vgl. plaat 13 en 52. Dante, Par. X, 127.) - -Een paar maanden na den dood van Boëthius werd zijn schoonvader -Symmachus aangeklaagd, en geboeid naar Ravenna gebracht, waar hij, -zonder vorm van proces, waarschijnlijk onder martelingen, ter dood -werd gebracht. - -Aldus vaagde, niettegenstaande zijn edicten en uitingen van bewondering -voor de Romeinsche wetten, het wreede militaire despotisme van -den Gotischen Koning alle billijkheid weg; want de schrijvers zijn -het allen eens over de valsche beschuldiging van Boëthius. Het is -bekend, dat hij voor Albinus en zichzelf een beroep deed op de wetten -en verzocht in het openbaar verhoord te worden; en dat Symmachus -hetzelfde deed, daarvan kunnen wij overtuigd zijn. Athaulf schijnt -wel gelijk te hebben gehad, toen hij zeide, dat de Goten niet in -staat waren zichzelf te regeeren. - -Het werk van Boëthius is een van de meest oprechte en gevoelvolle -boeken, die ooit geschreven zijn en staat zelfs in vele opzichten -boven de Apologia van Socrates of de Phaedo. De uiterlijke vorm is -eenigszins dramatisch. Philosophia, een voorname jonkvrouw, verschijnt -bij Boëthius in den kerker, waar hij met hulp van de Muzen verzen heeft -geschreven en zwijgend nadenkt over hetgeen hij geschreven heeft. Zij -stuurt de bekoorlijke dochters van Mnemosyne eenigszins ontstemd weg en -ondervraagt hem. Hij beschrijft zijn ellende en verdedigt zijn gedrag: -hij wil een verslag van zijn onrechtvaardige behandeling nalaten; hij -klaagt Fortuna aan en beroept zich, evenals Job, op God. Philosophia -troost hem, en, ofschoon zij de Muzen heeft weggezonden, gaat zij -soms tot den poëtischen vorm over. Zij verzoekt hem dan zijn geloof -te belijden en hierover houden zij een langen dialoog in proza en -poëzie; de verzen, vol van schoone gedachten, zijn Horatiaansch van -taal en vorm, en geven bovendien nog wel zes en twintig variaties van -Anacreontische, Sapphische en Asclepiadeïsche versmaten. Philosophia -vindt dat Boëthius zichzelf niet kent (een toespeling op het Delphische -"Ken u zelven") en spoort hem aan zich niet te bekommeren om de wufte -Fortuna. "Ach", roept hij uit, "dat zijn mooie woorden, maar ellende is -werkelijkheid." Dan herinnert zij hem aan zijn vroeger geluk--aan zijn -vrouw, zijn zonen, zijn aanzien, zijn rijkdom. Hierop antwoordt hij: -"De grootste smart in elken tegenspoed is gelukkig geweest te zijn", -een gevoelsuiting, die weerklank gevonden heeft bij vele schrijvers -en door Dante in onsterfelijke verzen is vereeuwigd. [117] Maar -Philosophia wijst er hem op, dat hij nog steeds de liefde van zijn -gezin bezit en nog meer, dat hem gelukkig moet maken, en vaart uit -tegen eerzucht en roem. Hij antwoordt, dat niet de gewone eerzucht -hem tot het deelnemen aan de staatszaken dreef, maar de wensch om zijn -krachten te gebruiken ten voordeele van zijn medemensenen. Zij keurt -dat goed, maar weidt weer uit over de hooge macht van de Liefde en -zingt de lof van haar, die het heelal in harmonie vereenigd houdt: -"gelukkig zou het menschenras zijn, indien dezelfde liefde, die -den hemel bestuurt, ook de menschen bestuurde, want er bestaat geen -hoogere wet dan die, welke de liefde zichzelf stelt: - - - Quis legem dat amantibus? - Maior lex amor est sibi. - - -Daarop vraagt hij haar het wezen van het ware geluk te vertellen. Dit -doet zij door het valsche geluk te beschrijven en hem te verzoeken -zich het tegendeel voor te stellen--het geluk dat bestaat in de -verachting van alle aardsche dingen en in de beschouwing van God als -het summum bonum. Dit leidt tot een uitvoerige discussie (steeds -in verzen en proza) over het wezen van God, van de ziel, van de -dieren en de planten. Daarna brengt Boëthius de oude moeilijkheid -van het bestaan van het slechte ter sprake en wanneer dit, zoo goed -als men kan verwachten, opgelost is, gaat hij over tot het mysterie -van den menschelijken vrijen wil en de voorwetenschap van God, tot -de praedestinatie en het toeval, gebed, gedachte, gevoel, wilskracht -en andere diepzinnige vraagstukken. Philosophia tracht niet al deze -problemen op te lossen, maar houdt vol, dat hoop en gebed geen ijdele -begoocheling zijn en dat zij, indien zij oprecht zijn, wel degelijk -kracht bezitten. Zoo eindigt de Consolatio van Boëthius; daarna wordt -er gezwegen, maar Philosophia blijft bij hem, totdat alles voorbij is. - -Sommige moderne schrijvers, vooral Duitschers, hebben hardnekkig -volgehouden, dat Boëthius een heiden was en dat de verschillende werken -tegen de Arianen en andere ketters, die aan hem worden toegeschreven, -onecht zijn. Zeker lijkt het vreemd, dat hij in zijn hoofdwerk geen -melding maakt van het Christendom. En toch werd hij vroeger altijd -als een Christen beschouwd en als een Christelijke martelaar, en niet -alleen werd zijn lichaam begraven in "Cieldauro" naast den grooten -Kerkvader, maar zijn "heilige ziel" wordt geplaatst in het Paradijs -[118] door den grooten Italiaanschen dichter, wiens poëem een spiegel -is van het geloof der Middeleeuwen en die, zooals Carlyle zegt, -dat geloof voor altijd rythmisch zichtbaar heeft gemaakt. - -Hoe sterk dit boek van Boëthius tot vroegere geslachten sprak, blijkt -wel uit het feit, dat bijna ieder groot schrijver van de Middeleeuwen -het vermeldt, het aanhaalt of het navolgt. - -De naam Cassiodorus [119] is reeds dikwijls genoemd. Hij was omstreeks -480 geboren. Door aanbeveling van zijn vader, die een hoog ambtenaar -was, kwam hij als jong man in dienst van Theoderik. Gedurende -verscheidene jaren was hij Secretaris en Minister van Staat bij den -Gotischen Koning en later bij Athalarik, Amalasuntha, Theodahad en -zelfs bij Vitiges. Maar hij was nu ongeveer zestig jaar oud en zijn -langdurige ervaring had hem ervan overtuigd, dat het plan, hetwelk -hij met Theoderik had gekoesterd, om het Gotische en Italiaansche volk -samen te smelten, onuitvoerbaar was. Daarom trok hij zich terug van het -openbare leven en stichtte (c. 539), nabij zijn geboortestad Squillace, -in Calabrië, een kluis en een klooster--dit laatste eenigszins naar -het voorbeeld van het wereldberoemde klooster van Monte Cassino, -dat St. Benedictus reeds tien jaren bestuurde. Hier bracht hij de -rest van zijn lang leven door met contemplatie en geestelijken -arbeid. Waarschijnlijk leefde hij tot den inval der Longobarden -in 568, volgens sommigen tot 575. Men zegt dat hij, 93 jaar oud, -een opvoedkundige verhandeling heeft geschreven voor zijn monniken; -in de dertig daaraan voorafgaande jaren heeft hij zijn groot werk, -de Historia Getarum, en verschillende Bijbelsche commentaren en -andere theologische werken, samengesteld, en een Kerkgeschiedenis -uitgegeven, die, door zijn leerling Epiphanius uit Grieksche schrijvers -gecompileerd, eeuwenlang een populair tekstboek is gebleven. - -De brieven, die Cassiodorus in opdracht van Theoderik en andere -Oost-Gotische koningen geschreven heeft, zijn zeer belangrijk en -soms vermakelijk, maar zijn bloemrijke en pompeuze stijl is dikwijls -vervelend. - -De Historia Getarum, in twaalf boeken, is geschreven om de voorouders -van Theoderik te verheerlijken. Cassiodorus geloofde ten onrechte, -dat de Goten tot hetzelfde ras behoorden als de Thracische Getae. Hij -beschouwde Zalmoxis [120], den God van de Getae, als stamvader van de -Amali en de Amazonen als oude Gotische heldinnen. Deze Historia is -niet meer over, maar wij bezitten er een uittreksel van, geschreven -door Jordanes, die, naar men zeide, tot de koninklijke familie van -de Amali behoorde. Hij schijnt dat omstreeks het jaar 551 te hebben -gemaakt, dus lang voor den dood van Cassiodorus te Constantinopel, en -als wij Jordanes zelf mogen gelooven, was zijn arbeid een merkwaardige -krachtproef van het geheugen, of het moet een voortbrengsel zijn van -een zeer vruchtbare verbeelding, want hij vertelt ons, dat hij het -oorspronkelijke werk (twaalf deelen!) niet langer dan drie dagen in -handen heeft gehad. Jordanes toont natuurlijk in zijn Getica groote -bewondering voor zijn Gotisch volk, maar deelt in de geestdrift van -Cassiodorus en zijn koninklijken meester voor Romeinsche beschaving -en in de hoop om een fusie van de twee volkeren te zien. - -Litterair staat het werk [121] van Procopius veel hooger dan de -Getica. Men kan bemerken, dat het in later tijd is geschreven en de -navolging van anderen is onmiskenbaar. Wanneer men een beschrijving -leest van een slag of de ellende van een beleg of pest, kan men zich -dikwijls voorstellen een bladzijde te lezen uit den Peloponnesischen -Oorlog of een uitstekend academisch opstel in Thucydideïsch proza -met een zweem van Herodoteïsche naïveteit. Men is soms werkelijk -geneigd te gelooven, dat de schrijver in zijn litterairen ijver -den stijl hooger stelt dan de feiten. Maar behalve zijn geleerde -eigenaardigheden bevat het werk van Procopius vele oorspronkelijke -gedachten; bovendien is het als kroniek onschatbaar, want het is -bijna het eenige verhaal van de veldtochten van Belisarius en Narses, -dat wij van een tijdgenoot bezitten. - -Procopius was geboren te Caesarea, in Palestina. Als jongeling kwam hij -te Constantinopel onder de regeering van Anastasius. Hij schijnt weldra -bekend te zijn geworden, want ongeveer 528 werd hij door Justinianus -uitgekozen om Belisarius op zijn Perzischen veldtocht te vergezellen, -waarschijnlijk als secretaris en politieke raadgever. Zooals Polybius -Scipio naar Afrika begeleidde en de verwoesting van Carthago bijwoonde, -zoo volgde Procopius Belisarius naar Afrika en was tegenwoordig bij -de inneming van Carthago. Na de vernietiging van de Vandaalsche -heerschappij in Afrika bleef hij bij den Byzantijnschen veldheer -in Italië en bewees hem belangrijke diensten tijdens het beleg van -Rome en bij andere gelegenheden. Zijn Gotische Oorlog eindigt met -den dood van Theia. De laatste zin herinnert sterk aan Thucydides: -"Aldus eindigde het 18e jaar van den Gotischen Oorlog, die beschreven -is door Procopius." - -Spoedig hierna keerde hij naar Constantinopel terug, waar zijn -held Belisarius in tamelijk ongunstige omstandigheden verkeerde, en -vergezelde hem op zijn veldtocht tegen de Avaren in 559. Een jaar -of twee later werd hij stads-prefect. Men weet niet, wanneer hij -gestorven is. - -Waarschijnlijk bezorgde zijn eenigszins vleiend verslag van Belisarius' -veldtochten hem en zijn boek een koele ontvangst aan het hof van -Justinianus. Misschien heeft hij, om den Keizer gunstig te stemmen, -de Aedificiis Justiniani geschreven, een zeer belangrijk werk, over -de gebouwen die onder Justinianus opgericht zijn. Een ander boek, -dat waarschijnlijk door hem is geschreven, is de Anecdota, dat door -zijn Latijnsche vertaler Historia Arcana (geheime geschiedenis) wordt -genoemd. Het beweert onthullingen te geven over schandelijke toestanden -aan het keizerlijk hof en stort een stroom van bittere satiren uit over -Justinianus en zijn gemalin Theodora, het vroegere circus-meisje. Als -dit boek van Procopius is, heeft hij het waarschijnlijk later -geschreven, toen zelfs zijn de Aedificiis geen gunstige uitwerking had, -of toen zijn verontwaardiging over de behandeling van Belisarius ten -top was gestegen. De satire werd uitgegeven na Justianius' dood in 565. - -Wij zullen hier een uittreksel laten volgen van Procopius' beschrijving -van de pest, die Constantinopel omstreeks 544 teisterde, gedurende -twintig jaren [122] met eenige onderbrekingen terugkeerde, en Gallië -(zooals Gregorius van Tours vertelt) en waarschijnlijk Brittannië -bezocht. De nauwkeurige navolging van Thucydides is merkwaardig. - -Hij begint te zeggen, dat "menschen met een aanmatigend verstand" -mogen beproeven de oorzaak op te sporen van dergelijke dingen, -die als de bliksem op het menschelijk ras neerstorten, maar dat God -alleen weet, vanwaar zij komen. Geen omstandigheid of land of klimaat -of jaargetijde of volk had invloed op de baan van de pest; zij ging -haar weg, verwoestte of spaarde, zooals zij wilde. "Laat dus ieder, -hetzij wijze of astroloog, over het onderwerp spreken volgens zijn -inzichten, maar ik zal vertellen, in welk land de pest het eerst is -verschenen en beschrijven, hoe zij de menschen doodde". Procopius -geloofde dat zij het eerst verscheen in Egypte en haar weg in twee -jaren door Palestina naar Constantinopel vond, waar hij zelf toen was -(543-44). Eerst verbeelden de menschen zich allerlei spookgestalten -te zien en door deze gewond te worden; dadelijk daarna worden zij -door de pest aangetast. Zij beproeven die door gebeden te verbannen, -maar vallen in de kerken dood. Anderen sluiten zich op in hun huizen -uit angst, dat zij door de demonen zullen worden opgeroepen. Het -eerste symptoom was plotselinge koorts, ofschoon het lichaam bij -aanraking niet heet was (zooals ook Thucydides zegt). Binnen een paar -dagen vormde zich in de lies of den oksel een gezwel, dat de lijders -in doodstrijd over den grond deed rollen of hen in de zee of in de -bronnen dreef. Bij ontleding werden in die klierachtige gezwellen -afschuwelijke bloedzweren gevonden. Bovendien was het heele lichaam -bedekt met zwarte puistjes zoo groot als linzen. Wanneer het gezwel -barstte, volgde er soms herstel, maar vele overlevenden werden door -paralysis, vooral van de tong, aangetast. "Toen nu alle graven vol -waren, en alle menschen, die gebruikt werden om de dooden in het -open veld te begraven, verdwenen waren, beklommen zij, die voor de -begrafenis van de lijken moesten zorg dragen, daar zij niet in staat -waren gelijken tred te houden met het aantal van hen, die stierven, -de torens van een gedeelte der stadsmuur, namen de daken er af en -wierpen de lijken door elkaar in de torens; en toen zij die allen, -om zoo te zeggen, tot den rand volgepropt hadden, legden zij de daken -er weer op. En de afgrijselijke stank, die vandaar de stad bereikte, -verergerde de ellende van de bewoners, vooral wanneer de wind van -die kant woei." - - - - - - - -HOOFDSTUK III. - -ST. BENEDICTUS. - - -Wij hebben gezien, hoe Cassiodorus, nadat hij ongeveer dertig jaren -verscheidene vorsten als raadsman en vertrouwde gediend had, zich -aan de wereld onttrok en het laatste gedeelte van zijn leven in een -klooster op de afgelegen, zuidelijke kust van Calabrië doorbracht. Dit -is een van de vele gevallen, waardoor de sterke aantrekking bewezen -wordt, die in deze vroegere tijden van de Kerk door het kloosterleven -werd uitgeoefend. - -Men zal zich herinneren, dat de wilde buitensporigheden van de -Egyptische en Oostersche kluizenaars, in Italië een beweging -veroorzaakten, die, getemperd door den niet zoo prikkelbaren aard -van de Westersche en Noordsche rassen, een uitgebreiden groei van -het kloosterleven tengevolge had. Begunstigd door de Kerk, die -gewonnen was door de argumenten van Anastasius en had ingezien, -dat het verstandig was van de nieuwe religieuze geestdrift partij -te trekken, verspreidde het monasticisme zich met groote snelheid -tot de uiterste grenzen van het Westersche Rijk, en zelfs buiten -die grenzen, in Ierland en Wales, waar eenige bekende kloosters -de centra van het zendingswerk en intellectueel leven vormden, -totdat de Engelsche Kerk bijna geheel uitgeroeid werd door de -heidensche Angelen. In Italië waren er in alle standen velen, die -verlangden naar de heerlijke eenzaamheid en rustige contemplatie, -die vermoeid waren door de eindelooze verschrikkingen en gevaren van -den oorlog en de eindelooze godsdiensttwisten, die geen voldoening -vonden voor hun hooger gevoel van geloof, hoop en naastenliefde in -de vormelijke onderwerping aan een Kerk, die niets anders scheen te -eischen dan een bijgeloovigen eerbied voor zekere diepzinnige, dikwijls -onbegrijpelijke uitspraken en voor de wonderdadige krachten van oude -beenderen en dergelijke fetischen. Alle vormen van het monnikwezen -berusten op verkeerd geleide instincten, wier vrije uitoefening in -het gewone leven door het Christendom rijkelijk wordt bevorderd. De -meest onnatuurlijke van deze vormen was zeker het tragische en tevens -belachelijke verschijnsel van het oostersche kluizenaarsleven. Het -westersche kloosterwezen had meer zin en wanneer wij in aanmerking -nemen de staatkundige, kerkelijke en maatschappelijke toestanden van -dien tijd en de bijna algeheele afwezigheid van eenigen uitweg voor -religieuze, intellectueele en philanthropische geestdrift, kunnen -wij het zich onttrekken aan zulk een onbevredigende wereld niet -afkeuren, vooral, wanneer de idealen van eenzaamheid en eigen redding -gepaard gaan met die van godsdienstige broederschap en hard werken -(hetzij handenarbeid of geestelijk werk), en nog minder, wanneer -later zelfverloochenende hulpvaardigheid in de ellende van anderen, -St. Franciscus en zijn eerste volgelingen inspireert. - -Cassiodorus stichtte een kluis voor eenzamen en een -kloostergemeenschap, wier leden hun tijd wijdden aan -godsdienstoefeningen, contemplatie en intellectueel werk. In -de Benedictijner-kloosters werd handenarbeid als noodzakelijker -beschouwd dan intellectueele arbeid, doch overigens is het groote -verschil, dat er tusschen Benedictus en Cassiodorus als stichters -bestaat, niet terstond duidelijk. Maar Benedictus was niet alleen de -oprichter van kloosters; hij was de stichter van de eerste groote -monnikenorde van het westersche Christendom en is de "patriarch" -van vier andere belangrijke Benedictijner Orden. [123] Of de -oprichting van monnikenorden, welke in hetzelfde jaar plaats vond, -waarin Justinianus de laatste philosophen uit Athene verdreef, een -zegen voor het menschdom was of niet, behoeft hier niet besproken -worden. Dat het, zoowel ten goede als ten kwade, op de evolutie -van de Europeesche beschaving van grooten invloed is geweest, is -ontwijfelbaar en dit verleent een bijzondere waarde aan de feiten, -die samenhangen met de stichting van de Orde, die zoo snel bijna alle -groepen van monniken in West-Europa in haar organisatie opnam [124] en -die, als wij de vroege, half georganiseerde Augustijnen uitzonderen, -gedurende zeven eeuwen,--dus tot den tijd van St. Franciscus en -St. Dominicus--de eenige Orde van het westersche Christendom was. - -Het leven van St. Benedictus is uitvoerig en met vele fantastische -toevoegsels verteld door Gregorius den Groote, die volgens sommigen -juist op den dag geboren is, waarop de heilige stierf (21 Maart, -543). Benedictus was in 480 te Norcia, een kleine stad in de -Umbrische bergen ten Westen van Spoleto, geboren. Toen hij ongeveer -vijftien jaar was ging hij om te studeeren naar Rome, dat toen onder -Odovacar stond; maar het leven, dat zijn mede-studenten leidden, -werd hem zoo ondragelijk, dat hij zich terugtrok in de eenzaamheid -van de Apennijnen, dicht bij de bronnen van den Arno. Zijn voedster -volgde hem daarheen; haar overdreven zorg voor het veraangenamen van -zijn leven, de lastige bewondering van het landvolk voor zijn heilig -wezen en zijn vroeg ontwikkelde gave van wonderdadigheid dwongen hem -te vluchten. Hij zocht een schuilplaats in een hol of kloof in de -rotsen bij Subiaco aan den Boven-Anio--ongeveer 23 K.M. ten zuiden -van Vicovaro, het Varia van Horatius, dat niet ver van zijn Sabijnsch -landgoed in de Digentia vallei ligt. - -Bij Subiaco leefde hij een tijd als kluizenaar; zijn voedsel werd hem -verschaft door een monnik en later door schaapherders, die het aan een -touw in zijn grot lieten zakken. Maar soms moest hij zijn schuilplaats -verlaten, wanneer het ten minste in deze periode was, dat hij gewoon -was zich te straffen voor zijn verliefde gedachten aan een Romeinsche -schoone door zich naakt in een doornboschje te rollen, dat sinds dien -tijd rozen droeg, de rechtstreeksche voorouders, zegt men, van die, -welke nu aan den bezoeker van den kloostertuin getoond worden. [125] - -Ten slotte bewoog het heilige leven van Benedictus de monniken van -Vicovaro hem tot hun abt te kiezen. Maar zijn Regel bleek te streng -voor hun losbandige gemeenschap. Zij trachtten hem te vergiftigen; -toen hij echter den hem aangeboden beker zegende, viel deze uit de -hand van den moordenaar, een gebeurtenis, die op vele Benedictijner -schilderstukken wordt voorgesteld. Daarna trok hij zich met vele -discipelen terug naar de "Heilige Grot", die wat hooger op den heuvel -ligt dan zijn eerste hol [126]; hij bewerkte, dat in de omstreken -twaalf kloosters werden gebouwd; daartoe behoorde ook het klooster, -dat later aan zijn zuster Scholastica gewijd is; in de 11e en 13e eeuw -is er veel bijgebouwd en het is nu een der schoonste merkwaardigheden -van Subiaco. In dit gebouw werd in 1465 de eerste Italiaansche drukpers -opgesteld. Benedictus schijnt meer den nadruk gelegd te hebben op het -ontwijken van het kwaad dan op het weerstand bieden daaraan. Eenige -geestelijken, die afgunstig waren op zijn succes, huurden vrouwen -om de zeden van zijn monniken te bederven en zijn aardsch Paradijs -te verstoren. In een plotselinge vlaag van walging verliet hij -zijn twaalf kloosters en ging wederom een rustiger schuilplaats -zoeken. Op zijn tocht bereikte hij Cassinum, ongeveer halfweg Rome -en Napels. Boven de stad, die aan den Rapido, een zijrivier van -den Liris ligt, verheft zich de Monte Cassino, een kale kalksteenen -bergrug, ongeveer 1700 voet hoog. Hier stond nog een tempel en een -heilig bosch met standbeelden en altaren gewijd aan Apollo en Venus; -het landvolk bracht nog offers aan deze goden--of demonen. Benedictus -preekte het Christendom voor dit "bedrogen volk" en haalde hen over den -tempel en de altaren af te breken en het bosch om te hakken; op die -plaats bouwde hij een kapel voor Johannes den Dooper en Martinus van -Tours. Daarna stichtte hij (529) nog hooger op den berg een klooster, -dat gedurende meer dan dertien eeuwen als het voornaamste van het -westersche Christendom geëerd werd en dat in het Donkere Tijdperk -van de Europeesche Geschiedenis het voornaamste toevluchtsoord was -voor oude kunst en wetenschap en binnen zijn muren veiligheid bood -aan menigen vorst, krijgsman en geleerde, die de wereld moede was. - -Van Monte Cassino heeft men het gezicht over de heerlijke vallei van -den Liris bekend uit Horatius-- - - - Non rura, quae Liris quieta - Mordet aqua, taciturnus amnis. - - -In het westen ligt Aquinum, de geboorteplaats van Juvenalis en den -doctor Angelicus; naar het noorden krijgt men een kijkje over de -zee en het land van Minturnae, Caieta en Sinuessa, namen, die de -herinnering wekken aan Horatius en Vergilius, en aan de dagen, toen -Rome over de wereld heerschte. En dan denkt men aan het lange Donkere -Tijdperk, dat op den val van Rome volgde en men tracht zich voor te -stellen hoe van deze zelfde muren, door Benedictus gebouwd, menschen -neerzagen op de verwoestende benden van ontelbare indringers--Goten, -Byzantijnen, Longobarden, Saracenen, Noormannen, Duitschers, Franschen -en Spanjaarden--op elkaar volgend in een bijna onafgebroken reeks, -gedurende ongeveer duizend jaar. - -Deze plaats en de komst van Benedictus zijn beschreven door Dante -of liever door den heilige zelf; want Dante ontmoet hem in de sfeer -van Saturnus, onder de contemplatieve zielen; deze, op sterren -gelijkend, gaan de groote gouden ladder, die, als de Jacobsladder, -van de aarde naar den hoogsten hemel reikt, op en af. "Die berg", -zegt St. Benedictus, "op welks zijde Cassino ligt, werd van oudsher -bezocht door het bedrogen, slecht gezinde volk; en ik ben het, die -het eerst hier den naam naar boven droeg van Hem die de waarheid aan -ons op aarde bracht; en zoo groote genade van God straalde over mij, -dat ik de naburige steden van dien vervloekten dienst aftrok, die -eens de wereld verleidde". Dan klaagt Benedictus over de ontaarding -van zijn Orde en spreekt met lof en sympathie over St. Romualdus -van Ravenna, den stichter (c. 1000) van de gereformeerde of Witte -Benedictijnen, de Camaldolesi. [127] Romualdus herstelde en verscherpte -den oorspronkelijken "Nieuwen Regel" van Benedictus; de 73 artikelen, -die berustten op de leeringen van St. Paulus en gedeeltelijk ontleend -waren aan den Oosterschen Regel van St. Macarius, schreven gemeenschap -van goederen, volstrekte gehoorzaamheid, volkomen gelijkheid en -handenarbeid voor, loochenden elk verschil van stand of ras, en -verboden het nietsdoen (otiositas) als een vijand van de ziel, -volgens het beginsel dat laborare est orare. - -Tegen het einde van zijn leven voegde zich bij St. Benedictus zijn -zuster, St. Scholastica, die zich op eenigen afstand van het klooster, -in een kluis vestigde. Op de Benedictijner schilderstukken vindt -men haar afgebeeld, biddend, dat haar broeder, die haar bezocht en -wilde teruggaan, zou worden tegengehouden--een gebed, dat vervuld -werd door de plotselinge uitbarsting van een hevigen storm. Andere -schilderijen stellen Benedictus voor, terwijl hij naar een vogel kijkt, -die hemelwaarts vliegt; de vogel stelt de ziel van zijn zuster voor, -die twee dagen na het zoo even vermelde bezoek stierf. - -Ongeveer 542 bezocht de Gotische koning Baduila (Totila) -St. Benedictus. Men zegt dat de heilige hem heeft herkend, ofschoon hij -zich vermomd had, hem streng heeft berispt wegens zijn verwoestingen, -en hem zijn dood heeft voorspeld, die echter eerst tien jaar later -plaats vond. Kort daarna, in Maart 543, stierf Benedictus zelf. Zijn -stoffelijk overschot, evenals dat van zijn zuster, ligt onder -het hoogaltaar van de kloosterkerk van Monte Cassino. Deze kerk -(herbouwd in de 17e eeuw) heeft bijna niets, wat ouder is dan de -elfde eeuw, uit welken tijd, naar men meent, de bronzen deur, een -Byzantijnsch werk, is. Op het plein van de kerk staan oude zuilen; -er is wel beweerd dat dit zuilen waren van den tempel van Apollo of -Venus (zie p. 167). Het klooster is meermalen afgebroken. In 589, -slechts zestig jaren na de stichting, werd het verwoest door de -Longobarden. Toen vluchtten de monniken naar Rome en bleven daar 130 -jaar. In 883 werd de plaats genomen en verbrand door de Saracenen en -de monniken ontsnapten naar Capua en Teano; maar reeds in 886 was hun -abdij (Badia) herbouwd. Evenals andere kloosters in Italië, is ook -dit geseculariseerd (1866) en een nationaal monument geworden. Toch -bevat het nog een seminarium en wordt bewoond door ongeveer veertig -monniken. De librije, vroeger wereldberoemd, bezit nog menig kostbaar -manuscript. In den tijd van Dante schijnt die zeer veronachtzaamd te -zijn, zooals men kan zien uit een verhaal [128], dat Benvenuto, de -Dante-commentator geeft van een bezoek, dat Boccaccio aan die librije -had gebracht; hij vond "de bewaarplaats van zoo groote schatten zonder -eenige deur of andere afsluiting, gras voor de vensters, en alle boeken -en planken vol stof. Uit sommige boeken waren heele bladen gescheurd, -van anderen de randen afgeknipt. Bedroefd en weenend ging hij heen; -in het klooster kwam hij een monnik tegen en vroeg hem, waarom die -kostbare boeken zoo verminkt waren. Deze antwoordde, dat eenige -monniken, om een paar dukaten te verdienen, er bladen uitscheurden -om psalmboekjes voor jongens te maken; en van de randen maakten zij -breviaria, die zij aan vrouwen verkochten. Pijnig dus, o, geleerde, -uw hersenen om boeken te schrijven!" - - - - - - - -HOOFDSTUK IV. - -JUSTINIANUS. - - -Gedurende de eerste acht jaren van zijn regeering had Justinianus -bijna geen rechtstreeksch verband met Italië en ofschoon na 535 -ongeveer dertig jaren lang de geschiedenis van het ongelukkige land -voornamelijk werd gemaakt door de wanhopige worsteling van Goten tegen -Byzantijnen en door een korte Byzantijnsche overheersching, zijn toch -de annalen van het Byzantijnsche hof volstrekt niet zoo belangrijk -voor een schrijver over Italië, als voor iemand die het bestaan van -het zgn. Romeinsche Keizerrijk [129] nagaat, van den val van Rome in -476 tot het theoretisch verdwijnen van den echten keizerlijken titel, -doordat een vrouw dien te Constantinopel wederrechtelijk aannam, en -het herleven van dien titel in den persoon van Karel den Groote--of -voor iemand, die de lotgevallen volgt van de zgn. Byzantijnsche -Keizers tot de inneming van Constantinopel door de Turken. - -Het zal dus voldoende zijn, als wij een kort verslag geven van -Justinianus' persoonlijkheid en omgeving, en vooral van zijn invloed -op de wetgeving en de bouwkunst. - -Men zal zich herinneren, dat Justinianus, een boer uit Dardanië -van lage afkomst, als jongen zijn oom Justinus naar Constantinopel -vergezelde, hoe ten slotte Justinus tot keizer werd uitgeroepen en -den troon aan zijn neef naliet. Ongeveer tien jaren voordat hij den -keizerlijken diadeem ontving, werd Justinianus tot Consul benoemd door -zijn oom, die nu meer dan zeventig jaar oud was. Het was teekenend -voor het streven van den jongen man naar den volksgunst, dat deze -gebeurtenis gevierd werd door schitterende vertooningen, niet van -gladiatoren, want die waren reeds lang, zelfs te Rome, afgeschaft -en te Constantinopel nooit toegestaan, maar door even afschuwelijke -gevechten met wilde dieren. Toen eigende hij zich een groot aandeel -in de regeering toe, en in 527, toen hij, vijf en vijftig jaar oud, -tot Augustus werd uitgeroepen, gaf Justinus hem de teugels van de -regeering geheel in handen, en stierf kort daarna. - -Eenige jaren voor zijn verkiezing tot Consul had Justinianus een -hartstochtelijke genegenheid opgevat voor een vrouw, Theodora, wier -loopbaan, zooals Procopius, of wie de auteur van de Anecdota moge zijn, -die beschrijft, een merkwaardig voorbeeld geeft van onbeschrijfelijke -zedeloosheid gepaard aan eigenschappen, die in staat bleken haar de -devote liefde te verzekeren van een goeden, hoewel zelfgenoegzamen, -man, en blijkbaar de berusting en onderworpenheid, zoo al niet den -eerbied van het volk, ofschoon van dat volk eerbied werd geeischt voor -een Keizerin, die vroeger als een losbandige tooneelspeelster gewoon -was geweest met ongeloofelijke schaamteloosheid haar persoon bloot -te stellen aan het gelach en de toejuichingen van een stampvol theater. - -Als wij den schrijver van de Anecdota mogen gelooven, was Theodora de -dochter van een Cypriër, die buffet-houder was in den Byzantijnschen -Circus. Op tamelijk jeugdigen leeftijd vergezelde zij een hoogen -ambtenaar naar Egypte; wegens haar onzedelijkheid door hem verstooten, -bracht zij eenige jaren in het Oosten door en keerde ten slotte naar -Constantinopel terug, waar zij blijkbaar een meer ingetogen leven -begon, misschien met het doel zich een echtgenoot te verschaffen. Dit -doel bereikte zij, want Justinianus, die als Patricius, misschien -reeds Consul, de invloedrijkste man was in het Oostelijk Keizerrijk, -werd niet alleen doodelijk verliefd op haar, maar was zoo vast besloten -haar te huwen, dat hij na den dood van Justinus' gemalin, die door haar -opvoeding als eenvoudig Dardaansch meisje een zeer strenge rechter was, -zijn oom overreedde een wet te laten aannemen om zulke huwelijken -te erkennen; en weldra vierde hij bruiloft (c. 525). Bovendien, -toen hij als Keizer werd gekroond, liet hij niet alleen door den -patriarch een keizerlijken diadeem op haar hoofd zetten, maar liet -haar op den troon plaats nemen, als een gelijke en onafhankelijke -collega in de regeering; en de bestuurders van de provincies moesten -een eed van trouw afleggen aan Justinianus en Theodora. Bezield door -den hartelijken eerbied, dien hij gedurende de vier en twintig jaren -van zijn huwelijk niet verloochende, gaf hij zelfs de eer van vele -zijner wetten "aan zijn wijze raadsvrouw, zijn geëerbiedigde gemalin, -die hij als een geschenk van de Godheid had ontvangen". - -Toch wordt zij, niet alleen door den auteur van de Anecdota, maar -door verschillende orthodoxe schrijvers, als een helsche demon -beschreven. Zij wordt van de gemeenste misdaden beschuldigd, van den -moord op haar eenigen zoon (die, in het Oosten achtergelaten, later -in Constantinopel zijn rechten wilde doen gelden) en op verscheidene -aanzienlijke personen, waarvan sommige, naar men zegt, zijn omgekomen -in haar geheime onderaardsche kerkers en folterkamers. Zij werd ook, -wat men veel erger vond, beschuldigd van kettersche neigingen en van -een zoo brutale onbeschaamdheid, dat zij zelfs den Paus tegensprak en -het hem soms zeer lastig maakte. Maar wij moeten er bijvoegen, dat zij -rijkelijk geld heeft geschonken voor liefdadige doeleinden, b.v. de -stichting van een groot toevluchtsoord voor Magdalena's. Kloosters -en hospitalen werden ruim door haar gesteund en vele kerken--o.a. de -S. Vitale te Ravenna en de S. Sofia te Constantinopel--hadden groote -verplichtingen aan haar. Bovendien, wat haar fouten ook mogen geweest -zijn, wij kunnen niet ontkennen, dat zij moed bezat, en dat haar moed -bij het beruchte Nika-oproer [130] haar heer van een laffe vlucht -en misschien van een schandelijken dood weerhield. Zij verzocht hem -te vluchten, als hij dat wenschte, maar weigerde het zelf te doen en -verklaarde liever als een Keizerin te willen sterven. - -Theodora was, volgens de Anecdota, bleek en opvallend mooi, met -schitterende, doordringende oogen. Haar gestalte was niet groot, -maar zij was uitstekend geproportioneerd en haar bewegingen -waren buitengewoon bevallig. Merkwaardig is, dat zij op het -Ravenna-mozaïek boven al hare hofdames uitsteekt, zelfs boven de -aanwezige geestelijken. - -Welken roem Justinianus ook moge verworven hebben, volgens zijn -tijdgenooten of volgens Dante, door de overwinningen van zijn legers in -Afrika en Italië--overwinningen, waarvan hem de eer toch niet toekomt, -daar zijn ondankbare verwaarloozing en nog ondankbaarder jaloezie -de gunstigste kansen voor zijn besten generaal bedierven--het staat -vast, dat hij door zijn wetten of liever door de codificatie van de -Romeinsche wet de dankbaarheid van het nageslacht verdient. - -In den Paradiso (VII, 6) zegt Dante, dat zich boven het hoofd -van Justinianus een tweevoudig licht verheft nl. de roem van den -krijgsman en den wetgever. In den zesden canto geeft Justinianus aan -Dante een prachtige beschrijving van het zegevierend voortschrijden -van den Romeinschen Adelaar van de dagen van Aeneas tot Karel den -Grooten en spreekt aldus over zichzelf: "Ik was Caesar en ik ben -Justinianus (d. i. hier zonder aardschen titel), die van de wetten het -overtollige en nuttelooze heb afgenomen. En voordat ik mij tot dit -werk zette, geloofde ik, dat er in Christus slechts éen natuur was, -(dus hij was een Monophysiet), en met dat geloof was ik tevreden; -maar de gebenedijde Agapetus heeft mij met zijn woorden tot het ware -geloof gebracht. Zoodra ik mij tot de Kerk begaf, behaagde het God -mij te bezielen voor deze hooge taak en ik wijdde mij er geheel aan; -de wapenen droeg ik aan Belisarius op, die door de rechterhand van -God zoo duidelijk werd geholpen, dat het een teeken was, dat ik moest -rusten". Rusten deed hij zeker, wat den oorlog betrof, en hij was er -tevreden mee te oogsten, waar anderen zaaiden, maar zijn arbeid op -ander gebied verdient erkenning. - -Het Corpus Juris, dat door zijn gevolmachtigden werd samengesteld, -wordt nog steeds beschouwd als de voornaamste bron voor Romeinsch -recht, zooals het in Europa wordt toegepast. Deze gevolmachtigden, -onder leiding van een zekeren Tribonianus, een Pamphylischen geleerde -met een literairen aanleg, zooals die van Pico Mirandola of Bacon, -stelden gedurende de jaren 530-33, den geweldigen Codex van de -keizerlijke Constitutiones (edicten, decreten enz.) in 12 boeken op, -de Pandectae ("al-bevatters"--een compendium van ongeveer 2000 deelen -van oude wetten en senatus-consulta van Rome, samengevat in 50 boeken -en een meer beknopt handboek, de Institutiones. Als aanvulling van deze -geweldige massa wetten, die binnen zes jaren wederom gepubliceerd -werden, vaardigde Justinianus in later jaren (535-65) zeer vele -Novellae (nieuwe wetten) uit, waardoor hij zijn Code vergrootte of -veranderde om zijn afpersingen of die van Theodora te wettigen; en -hierin verliet hij zich vooral op de medewerking van Tribonianus. De -drie hoofdwerken zijn geschreven in een merkwaardig Latijn van de -zilveren eeuw. De Novellae zijn voornamelijk in het Grieksch. Een copie -van het Pandecten-handschrift, die misschien dateert uit Justinianus' -regeering en zeker niet later ontstond dan in de zevende eeuw, is een -van de schatten van de Laurentiaansche Bibliotheek te Florence. Men -zegt, dat alle andere bestaande manuscripten van dat werk daarvan -afgeleid zijn. In 1137 werd het van Amalfi gehaald door de vloot van -de Pisanen en nadat Pisa door de Florentijnen in 1406 was genomen, -werd het naar Florence overgebracht. De prachtige band van dat -handschrift werd in 1783 gestolen door den Groothertog Leopold en -voor 30 goudstukken verkocht. - -Volgens Dante begon Justinianus, terwijl hij bezig was met dit -wetgevend werk, zich vrij te maken van kettersche dwalingen en over te -hellen tot de orthodoxe Kerk. Het was Paus Agapetus, door wiens invloed -dit tot stand kwam; het gebeurde in 535, in hetzelfde jaar, waarin -het Oost-Gotische Italië door Justinianus' Byzantijnsche troepen van -het noorden en door Belisarius en zijn Afrikaansche veteranen van het -zuiden werd aangevallen. Weldra was de werkzame geest van den Keizer, -die steeds bezig was te formuleeren en zijn formulae aan de wereld -op te leggen, zoo geheel verdiept in dogmatische vraagstukken, dat -hij zich om niets meer bekommerde, noch om den treurigen toestand -van Italië, dat door oorlog, hongersnood en pest geteisterd werd, -noch om de grieven en ellende der Byzantijnsche provincies, die -uitgezogen werden door de ondragelijke belastingen, noodig om de -enorme uitgaven van den staat te dekken. De hooge wetgever, wiens -wetten van zoo weinig nut waren voor zijn eigen volk, was nu bezield -door de eerzucht om de hoogste Christelijke leeraar van zijn eeuw te -worden: "Onze voornaamste zorg", schrijft hij omstreeks dezen tijd, -"is gericht op de ware dogmata van het Geloof". - -Daar hij met bijzonderen nadruk de theorie van het goddelijk -recht der monarchen op zichzelf toepaste, meende hij, dat zijn -macht hem rechtstreeks door den hemel was opgedragen en geenszins -door bemiddeling van het leger, den Senaat, of het volk, en als -vicarius van de Godheid voelde hij zich gemachtigd de besluiten van -Synoden en Pausen te negeeren en slechts het gezag te erkennen van -een algemeen Concilie, dat door hem zelf was bijeengeroepen. Een -dergelijke gedragslijn, krachtig nagevolgd door Belisarius, die -een Paus afzette, en door Narses, die onwillige bisschoppen naar -Constantinopel verscheepte, moest wel de heftigste oppositie uitlokken -van den kant der geestelijkheid. - -De toestand werd erger, toen Justinianus ontdekte, dat een eeuw -vroeger drie bisschoppen in de besluiten van het Concilie van -Chalcedon (451) drie verklaringen heimelijk hadden ingevoegd, die -een duidelijk kettersche gezindheid verrieden. Hevig verontwaardigd, -matigde Justinianus zich het recht van excommunicatie aan en sprak in -naam van de Drieëenheid den banvloek uit over die drie clausules. Maar -noch orthodox noch heterodox toonde in deze aanmatiging van pauselijke -bliksems te willen berusten. Ten slotte ontbood de vertoornde Keizer -Paus Vigilius naar Constantinopel. Deze Paus was, na den dood van -den goeden ouden Agapetus en nadat zijn opvolger door Belisarius was -afgezet, op den Heiligen Stoel geplaatst door den invloed van Theodora, -die veel verwachtte van zijn neiging tot het Monophytisme, een vorm van -ketterij die door haar begunstigd werd; maar hij stelde haar teleur, -ondersteunde den ultra-orthodoxen ijver van haar bekeerden echtgenoot -en kondigde te Constantinopel, waar hij kort vóór, of na haar dood (1 -Juli, 548) kwam, een veroordeeling af van de drie beruchte clausules. - -Maar de storm, die deze daad bij de Katholieken in het Westen -veroorzaakte, dwong hem die afkondiging te herroepen en zich te -verzetten tegen de aanspraken van den Keizer op geestelijke macht. Het -gevolg was, dat hij op een eiland in de Zee van Marmora gevangen werd -gezet; eerst in het zesde jaar van zijn ballingschap (554) kreeg hij -verlof naar Italië terug te gaan, nadat hij nog eens den banvloek -over de kettersche clausules had uitgesproken. Doch hij bereikte -Italië niet, want hij stierf op zijn reis, te Syracuse. Zonder -twijfel hadden de onderwerping van Vigilius en de vriendelijke -gevoelens van Justinianus jegens den volgenden Paus--den "diaken" -Pelagius--een tijdlang een gunstigen invloed op de betrekkingen van -den Keizer tot de Roomsche Kerk en een gevolg hiervan was blijkbaar de -zgn. Pragmatieke Sanctie, een decreet, dat het burgerlijk en kerkelijk -gezag in Italië moest beschermen tegen de militaire macht en aan de -Kerk eenige belangrijke judicieele voorrechten gaf. - -Deze ellendige godsdiensttwisten, die ons misschien onbelangrijk -lijken, waren van grooten invloed op de regeering van Justinianus. De -vijandigheid, die tusschen de verschillende Christelijke sekten -heerschte, was heviger dan de verbittering van de Kerk tegen het -Heidendom was geweest en men kon geen politieke eenheid verwachten -zonder overeenstemming in leerstellige vraagstukken. Dat Justinianus -naar een dergelijke eensgezindheid streefde, kan niet betwijfeld -worden, maar, evenals Zeno met zijn Henotikon, bereikte hij slechts -een verwijding van de kloven; en vooral de kloof tusschen het Oosten -en Westen werd verbreed, waardoor een paar geslachten later de heftige -en langdurige strijd over den beeldendienst ontstond. Bovendien had -Justinianus' religieuze manie een zeer belangrijken en misschien -verderfelijken invloed op Italië, want het deed hem de welvaart -en de verdediging van de onlangs veroverde diocese schandelijk -verwaarloozen en het was aldus een van de oorzaken, waardoor de weg -voor de Longobarden gebaand werd. - -In zijn boek over de bouwwerken van Justinianus beschrijft en vermeldt -Procopius een groot aantal kerken, aquaeducten, hospitalen, bruggen -en andere gebouwen, die door den Keizer of onder zijn auspiciën zijn -opgericht, niet alleen in Constantinopel, maar ook in Klein-Azië, -Syrië, Palestina, Egypte en andere deelen van Afrika. Het boek -is blijkbaar niet lang na den dood van Theia en den terugkeer van -Procopius in Constantinopel geschreven, en voordat de Byzantijnsche -heerschappij in Italië weer hecht gevestigd was. Dit verklaart -waarschijnlijk het feit, dat er geen Italiaansche gebouwen in worden -vermeld. - -In en rondom Constantinopel bouwde en herbouwde Justinianus ongeveer -vijf en twintig kerken, waarvan vele rijk versierd waren met marmeren -beelden en mozaïeken. De meesten waren waarschijnlijk in den nieuwen -Byzantijnschen stijl, die den ouden basiliek-stijl begon te verdringen -en van dezen was de voornaamste de groote kathedraal, gewijd aan de -Heilige Wijsheid (Hagia Sophia) van God en algemeen bekend als de -Sofia-kerk. [131]) Door Constantijn was een basiliek van denzelfden -naam op dezelfde plaats gebouwd. Die was verbrand bij het tumult, -dat door de verbanning van den patriarch Chrysostomus ontstond, en een -tweede gebouw, een basiliek met houten dak, was eveneens vernield bij -het Nika-oproer. De Sofia-kerk van Justinianus bestaat nog, d.w.z. het -gebouw zooals het door hem hersteld is na een aardbeving, waarbij -een groot deel van den ouden koepel was ingestort. Het plan van deze -prachtige kerk (thans een moskee) werd ontworpen door Anthemius van -Tralles, éen der vijf broeders, die allen even beroemd waren, ieder in -hun beroep. Haar luister, die door Turksch fanatisme gedeeltelijk is -verborgen of ontsierd, wordt zeer juist beschreven door Justinianus' -uitroep: "Ik heb U overtroffen, o Salomon!" Over den bouwstijl van -de Sofia-kerk zullen wij later nog spreken. - -Onder de vele andere kerken door Justinianus in Constantinopel -opgericht was een nieuw gebouw in Byzantijnschen stijl op de plaats -van de oude Constantijnsche Kerk van de Heilige Apostelen. Het is -verdwenen, doch naar dit voorbeeld is de St. Marcus' kathedraal met -de vijf koepels te Venetië gebouwd, en dus is de herinnering daaraan -blijven bestaan. Aan Justinianus moet ook worden toegeschreven de -Byzantijnsche kerk van St. Sergius en St. Bacchus, die zooals de -S. Vitale te Ravenna, in het midden achthoekig is, met acht bogen, -waarop een groote koepel rust. Deze S. Vitale is ook een beroemde, -nog bestaande kerk, die in nauwe betrekking staat met den naam van -Justinianus. Zij is ouder dan de St. Sophia (waaraan men in 532 begon); -het is een Byzantijnsche kerk, en gelijkt zoozeer op de kerk van -St. Sergius en St. Bacchus, dat zeer waarschijnlijk het ontwerp voor -Theoderik's kerk te Ravenna en misschien zelfs de werklieden afkomstig -waren van Anthemius en een ander oosterschen architect; en toevallig -was de man, die de leiding had van den bouw van de S. Vitale [132]), -Aartsbisschop Ecclesius, juist een jaar, voordat men aan de kerk -begon, te Constantinopel; want Koning Theoderik zond in 525 gezanten -naar het oostersche hof, en onder dezen was, behalve Paus Johannes, -ook Ecclesius. Zijn houding te Constantinopel beviel den Ariaanschen -monarch blijkbaar beter dan die van den ongelukkigen Paus, want kort -na zijn terugkeer en waarschijnlijk vóor Theoderik's dood begon hij -deze prachtige Byzantijnsche kerk, die, trots vele herstellingen -toch nog iets van haar oorspronkelijken luister behouden heeft. Van -bijzondere schoonheid zijn de marmeren zuilen, met de fijnbewerkte -kapiteelen en onbeschrijfelijk rijk zijn de mozaïeken. - -Sommige van deze mozaïeken zijn geplaatst tijdens het leven van -Ecclesius († 534), want hij wordt er op voorgesteld zonder nimbus. Dit -apsis-mozaïek, zooals de groep engelen in de S. Apollinare Nuovo, -onderscheidt zich sterk van de andere door zijn eenvoudige en -indrukwekkende grootheid, die wij ook in de oudere mozaïeken -te Ravenna en te Rome vinden. De andere kenmerken zich door den -pronkerigen opschik en onartistieke uitvoering, die men gewoonlijk -bij Byzantijnsche mozaïeken aantreft. Deze behooren tot de periode, -die volgt op de inneming van Ravenna (540) door Belisarius, en waren -zonder twijfel bekostigd door Justinianus en Theodora, die ruim hadden -ingeschreven voor de versiering van de S. Vitale. Het is dus zeer -belangrijk, dat onder deze latere mozaïeken de portretten van den -Keizer en de Keizerin voorkomen en uit den nimbus, waarmede beiden -zijn versierd mogen wij misschien afleiden, dat de mozaïeken voltooid -zijn na 548, toen Theodora stierf, of zelfs na Justinianus' dood in -565. Justinianus wordt afgebeeld met een gouden bakje vol juweelen of -geld, dat hij de kerk aanbiedt; hij is vergezeld van den Aartsbisschop -Maximianus, die het gebouw in 547 heeft gewijd. Theodora [133], omgeven -door haar hofdames, brengt als haar offer een grooten beker en is op -het punt de kerkdeur binnen te gaan, waarbij de doopvont staat. - -Nog éen kerk, S. Apollinare in Classe moet hier in verband met -Justinianus vermeld worden, want het is zeer waarschijnlijk dat -hij persoonlijk belang had bij de voltooiing van die kerk, daar zij -tusschen 535 en 538 gebouwd is door den opvolger van Ecclesius en, -evenals de S. Vitale, door Maximianus gewijd is. De stad en de haven -van Classe zijn, zooals wij reeds verteld hebben, geheel verdwenen -en deze groote basiliek van S. Apollinare staat nu, evenals de oude -Grieksche tempels te Paestum, bijna geheel verlaten; misschien is er -geen indrukwekkender gebouw in de wereld. Uitwendig bezit het geen -schoonheid die met een Griekschen tempel of noordelijke kathedraal -kan vergeleken worden, ofschoon men den ouden klokketoren, die in -zwijgende waardigheid tusschen de met waterlelies bedekte poelen en de -drassige velden van het eenzame moerasland zich verheft, niet licht -zal vergeten; maar inwendig is deze basiliek een van de heerlijkste -en prachtigste, die bestaan. - - - - - - - -DERDE DEEL. - -HISTORISCH OVERZICHT. - -568-800. - - -Ons verhaal is afgebroken bij den dood van Narses, die waarschijnlijk -in 567 plaats vond, een paar maanden voor den inval van de Longobarden; -nu volgt, gedurende twee eeuwen ongeveer, de heerschappij van de -Longobarden, een tamelijk donkere en droevige periode, waarin vele -zaden, die later bloemen en vruchten voortbrachten, zich in den -grond ontwikkelden, maar die voor ons niet veel aantrekkelijks heeft, -behalve eenige belangrijke persoonlijkheden, voorboden van de komende -lente van de Italiaansche kunst. - -De bronnen van onze kennis zijn verscheidene; van groot belang zijn -de geschriften van Paus Gregorius den Groote, het Edict van Koning -Rotharis (Roterik) met een voorrede, waarin vele feiten vermeld worden, -die een duisteren tijd eenigermate belichten (tot 640 ongeveer); -tegelijk met de handschriften van die voorrede is een belangwekkenden -Origo Langobardorum van omstreeks 607 gevonden, die de eenigszins -legendarische oudste geschiedenis van de Longobarden geeft; ten slotte -hebben de Historia Langobardorum van Paul Warnefrid, algemeen bekend -als Paulus Diaconus, een Longobard, die een tijdlang leefde aan het hof -van Karel den Groote en zich ten slotte terugtrok in het Benedictijner -klooster van Monte Cassino, waar hij waarschijnlijk omstreeks 800 -stierf. Zijn Historia geeft een zeer duidelijke beschrijving van den -ellentoestand van Italië tijdens den Longobarden-inval en een reeks van -levendige portretten van de Longobardische koningen tot de regeering -van Liutprand, met vele invoegsels, in den trant van Herodotus. Het -werk is onvoltooid, misschien, omdat hijzelf een Longobard was en -toch veel aan den Frankischen koning te danken had, zoodat hij het -lastig vond de verovering van Italië door de Franken te beschrijven. - -Volgens Paulus Diaconus kwamen de Langobardi of Longobardi -("Langbaarden"), evenals de Goten, van Scandinavië, waarheen hun -voorouders waarschijnlijk uit de binnenlanden van Azië getrokken -waren. Zij worden vermeld door een Latijnschen schrijver, Velleius -Paterculus, die ten tijde van Augustus in Germanië onder Tiberius -gediend had. Hij noemt hun woestheid erger dan die der Germanen -en vertelt dat zij aan de Beneden-Elbe wonen. Ongeveer 178 namen -zij deel aan de zuidwaartsche beweging van verschillende stammen, -die door Marcus Aurelius gestuit werd. Dan hooren wij drie eeuwen -niets van hen, maar zij zullen wel onder de bondgenooten van Attila -geweest zijn en blijkbaar trokken zij ongeveer 508 zuidwaarts van -de Elbe en vestigden zich aan den noordelijken oever van den Donau, -na de Herulen te hebben overwonnen. Vier en veertig jaar later (552) -gedroegen zich de Longobardische hulptroepen van Narses zoo woest, -dat hij hen moest omkoopen om naar hun land terug te gaan. De koning -van deze hulptroepen was Audoin, wiens zoon Alboin thans onze aandacht -vraagt. - -Tegenover de Longobarden in het land der Rugiërs (de streek langs -den noordelijken oever van den Donau, tusschen Regensburg en Weenen) -woonden de Gepiden, die uit het Westen, uit Dacië schijnen, gekomen te -zijn en het land, dat Theoderik en zijn Oost-Goten hadden verlaten, -Pannonië enz. hadden bezet. Deze Gepiden waren in 554 zoo lastig -voor het Romeinsche Rijk, dat door Justinianus, volgens de gewone -politiek van het Byzantijnsche hof, de Longobarden werden omgekocht -om hen aan te vallen. Op den eersten veldtocht doodde de jonge Alboin -den zoon van den koning der Gepiden, Torismund, maar de oorlog werd -voortgezet en eerst toen de Longobarden voor een deel van hun vee en -veel land en buit een verbond met de Avaren, dien woesten stam van -Turksche afkomst, waardoor Justinianus zoo verschrikt was, hadden -gekocht, verpletterden zij hun vijand in een grooten slag. De Gepiden -schijnen ongeveer uitgeroeid te zijn, want men hoort niet meer van -hen en hun koning Cunimund onderging hetzelfde lot als zijn broeder -Torismund door de hand van Alboin, die nu koning van de Longobarden -was. Zijn hoofd werd afgeslagen en Alboin liet van den schedel een -drinkbeker maken. Zijn dochter Rosamund werd gevangen genomen en -gedwongen Alboin te trouwen, die vroeger naar haar hand had gedongen, -maar met minachting door haar vader was afgewezen. - -De inval van de Longobarden in Italië had verschillende oorzaken. Een -van deze was zonder twijfel de druk op hen uitgeoefend door de woeste -Avaren, die zelf waarschijnlijk westwaarts werden gedrongen door -andere stammen uit het oosten; een andere oorzaak was misschien de -uitnoodiging van Narses; nog een andere, dat Italië door zijn bekenden -rijkdom en vruchtbaarheid de indringers tot zich trok, vooral daar het -in dezen tijd bijna weerloos was. De Byzantijnen hadden hun macht niet -voldoende bevestigd. Het was hun, evenmin als de Oost-Goten, gelukt -de gunst of berusting van het Italiaansche volk te winnen. Narses -had de geestelijkheid en den adel zoo verbitterd door zijn militair -despotisme, en het volk door zijn uitpersingen dat, zooals de -Romeinsche gezanten aan Justinus hadden verklaard, Italië verwoest -door de lange oorlogen, ontvolkt door hongersnood en pest, volkomen -onmachtig zich te verdedigen, bereid was zich onder Gotische of elke -andere heerschappij te stellen, daar die waarschijnlijk dragelijker -zou zijn dan die van Narses en het Oostelijke Keizerrijk. Narses -had toen zijn ontslag gekregen, maar ofschoon zijn opvolger Longinus -getracht had eenige verbetering te brengen, was hem dat mislukt. Hij -maakte geen plan voor een systematische verdediging, maar sloot zich -op in Ravenna. De verstrooide overblijfselen van het Gotische leger -sloten zich zonder twijfel bij den nieuwen barbaarschen indringer -aan en in ongeveer achttien maanden werden vele van de voornaamste -steden van Noord-Italië overgegeven aan of veroverd door de horden -[134] van Longobarden, Gepiden, Sueven, Saksen, Bulgaren en Beieren, -die met hun vrouwen, kinderen, vee en al hun roerende bezittingen -Alboin waren gevolgd over den welbekenden pas van de Julische Alpen, -die zoo dikwijls door binnendringende benden was gebruikt. - -Pavia bood hardnekkigen weerstand en werd drie jaren lang belegerd. Het -was in dien tijd sterker en belangrijker dan Milaan, dat nog niet -hersteld was na den inval van de Franken, en het werd nu hoofdstad van -het Longobardische Koninkrijk. Dit rijk omvatte in Noord-Italië de -twee provincies Neustria en Austria, hetgeen ongeveer hetzelfde was -als het tegenwoordige Lombardije, Piemont, Emilia en Noord-Venetia, -met de volgende steden: Verona, Vicenza, Mantua, Trento, Bergamo, -Brescia, Milaan, Pavia, Turijn, Parma, Modena, Aquileia, Treviso. In -het noorden, westen en oosten werd dit gebied begrensd door de -Alpen, maar naar het zuiden breidde Alboin zijn veroveringen uit -over de Apennijnen en tot de streek van Urbino en den Furlo-pas -(de bekende Petra intercisa), welk strategisch punt hij bezette. En -zoo weinig weerstand werd er in Midden-Italië geboden, dat benden van -barbaren verder zuidwaarts marcheerden, het geheele binnenland en een -belangrijk deel van de kust veroverden, behalve de versterkte havens, -die toegankelijk waren voor de Byzantijnsche vloot. Twee van hun -aanvoerders wierpen zich als hertogen (duces) van dit veroverde gebied -op; de een koos Spoleto en de ander Benevento tot residentie. Deze -twee Longobardische hertogdommen, die later veel moeilijkheden -veroorzaakten, schijnen eerst in naam aan Alboin onderworpen geweest -te zijn, maar weldra werden zij feitelijk onafhankelijk. - -De steden en landstreken van Italië, die de Byzantijnsche heerschappij -nog erkenden en in naam het Exarchaat [135] vormden, waren de volgende: -Ravenna en het omliggende gebied met de steden Padua, Bologna etc; -het hertogdom Venetia, d.w.z. Venetië en eenige aangrenzende eilanden -en gebied op het vasteland; een deel van Istrië; de "Pentapolis" -met de steden Rimini, Ancona etc; Genua en de Ligurische Riviera; -Rome en zijn "hertogdom"; Napels en zijn gebied, waartoe Cumae en -Amalfi behoorden; de "hak en teen" van Italië; Sicilië en Sardinië. - -De verovering door de Longobarden was dus allerminst -volledig. Gedurende een eeuw was de heerschappij over Italië verdeeld -tusschen twee volkeren van geheel verschillend karakter, een feit dat -op zich zelf reeds een scheuring veróorzaakte; en deze scheuring in de -nationaliteit werd verergerd, totdat zij onherstelbaar werd door de -inwendige oneenigheden en de zwakheid van hen, die aanspraak maakten -op de heerschappij; want, aangezien oproer en anarchie voortdurend -het Longobarden-rijk teisterden, en de Byzantijnen steeds wanhopig -worstelden om hun gezag te handhaven tegen de snel toenemende macht -van de Pausen en de begeerte naar vrijheid, die in Italië wakker werd, -maakten in alle deelen van het land de steden zich langzamerhand min -of meer onafhankelijk of begonnen zich tot kleine staten te vereenigen, -waardoor ontelbare staatkundige verwikkelingen ontstonden. - -Kort na de inneming van Pavia (572) werd Alboin vermoord. De -geschiedenis van zijn dood lijkt op het Gyges-verhaal van Herodotus -en schijnt een echo gevonden te hebben in de legende van de "Schoone -Rosamonde." Men zegt, dat hij zijn vrouw bij een feestmaal uitgenoodigd -of gedwongen heeft te drinken uit den beker, die gemaakt was van -den schedel van haar vader Cunimund. Rosamund wreekte zich door -haar minnaar, een edelman, Helmechis geheeten, den wapendrager van -den koning, over te halen hem te vermoorden, of volgens anderen, een -moordenaar voor die daad te huren. Alboin, in zijn slaap overvallen, -trachtte tevergeefs zijn zwaard te trekken, dat door zijn vrouw aan -de scheede was vastgebonden, en nadat hij zich eenigen tijd met een -stoel had verdedigd werd hij overweldigd en gedood. [136] Helmechis -en Rosamund trachtten met den steun van het Gepidische leger de -koninklijke heerschappij te bemachtigen, maar moesten wijken voor de -verontwaardigde Longobarden en de hulp inroepen van den Byzantijnschen -stadhouder van Ravenna, Longinus. Deze stuurde schepen de Po en de -Adige op en aldus ontvluchtten zij te zamen met Alboin's dochter -Albsuinda. Te Ravenna werden zij eervol ontvangen. Toen besloot -Rosamund, bemerkend dat Longinus verrukt was van haar schoonheid, -zich vrij te maken van Helmechis; maar nadat hij iets van den -wijn gedronken had, dien zij hem in zijn badkamer had gebracht, -ontdekte hij, dat er vergift in was en dwong haar het overige van den -doodelijken drank zelf te drinken. Misschien zijn de bijzonderheden -van dit dramatisch verhaal verzinsels, ontstaan door een poging van -de Koningin om Byzantijnschen invloed te laten gelden of zelfs door -een samenzwering om de Byzantijnsche suprematie te herstellen. Maar de -waarheid is soms even vreemd als de verdichting en de toestanden bij -de Longobarden waren in dien tijd, ondanks hun Christelijken godsdienst -(of beter Arianisme) zoodanig, dat men het verhaal wel kan gelooven. - -Hoe het ook zij, twisten en samenzweringen kwamen blijkbaar -herhaaldelijk voor, want de volgende koning, Clefi of Kleph, werd -na een regeering van achttien maanden vermoord en daar de hertogen -het niet eens konden worden, werd er niemand in zijn plaats gekozen, -maar de volgende tien jaren bestuurden de hertogen, die waarschijnlijk -zes en dertig in aantal [137] waren, ieder hun eigen hertogdom zonder -een leenheer te erkennen; als wij Paulus Diaconus mogen gelooven, -regeerden de meesten zeer wreed, daar zij de rijke grondbezitters -verdreven en soms zelfs doodden, een derde van de inkomsten eischten, -de Katholieke kerken plunderden en de geestelijkheid vervolgden. - -In het noorden waren de Longobarden reeds meermalen aangevallen en -verslagen door de Franken, die de grenslanden bij de Alpen (Savoye, -Zwitserland, Provence enz.) bezet hielden, vanwaar zij gemakkelijk op -Milaan en in de Po-vlakte konden neerstrijken, zooals zij ten tijde -van de Goten hadden gedaan. Deze Franken waren de eenige hoop voor -Italië, want de Byzantijnsche macht was snel [138] aan het afnemen -en een beroep van de Romeinen op den Keizer in het Oosten (Tiberius) -had slechts den raad ten gevolge gehad te trachten de Longobarden om te -koopen of de Franken over te halen om hen aan te vallen. Zonder twijfel -was dit plan vroeger besproken, voordat Tiberius dezen wanhopigen -raad gaf en het verrast ons niet, dat ongeveer een jaar later (581) -Paus Pelagius II aan den bisschop van Auxerre schrijft, de Franken er -toch op te wijzen, dat zij als orthodoxen Katholieken verplicht waren, -Rome en geheel Italië te bevrijden van dat goddelooze Longobardische -volk. Nog meer werkten waarschijnlijk vijftig duizend goudstukken -uit, die naar de Franken gestuurd werden door Keizer Mauricius, -die bij den dood van Tiberius door het gepeupel gekozen was, maar de -keizerlijke macht toch wel waardig bleek te zijn. De Franken schijnen -op deze uitnoodigingen gereageerd te hebben, maar zij werden zoo in -beslag genomen door burgertwisten, dat zij na een of twee woedende -aanvallen zich lieten omkoopen, ditmaal door de Longobarden. Zoo werd -de Frankische verovering van Italië, die reeds mogelijk en dreigend -scheen, voorloopig uitgesteld. - -Maar het verbond met de Franken had de hoop en den moed van de -Byzantijnen in Italië hernieuwd en het dringend verzoek om hulp, -dat Paus Pelagius weder deed door middel van zijn gezant of Nuntius -(apocrisarius) Gregorius (den Groote), bewerkte de verkiezing van een -nieuwen en ondernemenden Exarch, Smaragdus (Smaraldo), die weldra kwam -met een aanzienlijke strijdmacht. De Longobarden daarentegen, die geen -Koning hadden, waren tot flinke samenwerking niet in staat, totdat -ten slotte de hertogen, die de oorzaak van hun eigen zwakte inzagen, -een vergadering te Pavia (585) hielden en Autharis (Autherik), den -zoon van Clefi, als hun souverein aannamen, terwijl zij gedeelten -van hun inkomsten afstonden om de monarchie te begiftigen. De -worsteling tusschen de Longobarden en Byzantijnen werd nu heviger, -vooral in het noorden en oosten, waar twee belangrijke gebeurtenissen -plaats grepen: de Isola Comacina, een klein rotsachtig eiland in het -meer van Como, dat zeer interessant is met het oog op den oorsprong -van de Longobardische architectuur en dat toen een sterke voorpost -van de Byzantijnen was, werd door de Longobarden genomen; Smaragdus -daarentegen heroverde in 588 de stad en de haven van Classe, waarover -wij ons nauwelijks behoeven te verbazen, daar de Byzantijnen meesters -van de zee waren. Inderdaad moet men er zich veeleer over verwonderen, -dat de Longobarden die plaats negen jaren lang behouden hebben, terwijl -zij toch ingesloten waren tusschen de zee en de bolwerken van Ravenna. - -Deze oorlog werd een tijdlang onderbroken door een groote overwinning -van Autharis op de Franken, die, weder door de Byzantijnen omgekocht, -door den Splügen-pas de landstreek rondom het Como-meer binnendrongen; -volgens Paulus Diaconus had er nooit zulk een slachting onder de -Franken plaats gehad. In de tamelijk rustige pauze, die op dezen -slag (589) volgde, dong de Longobardische koning naar de hand -van een Beiersche prinses, Theudelinde, daar hij zich gaarne een -bondgenoot wilde verwerven. De geschiedenis van dit aanzoek en nog -veel meer over Koningin Theudelinde of Theodelinda, zooals de Romeinen -zeiden, zal later verhaald worden. [139] Dat huwelijk verbitterde -den Frankischen koning, Childebert zoozeer, dat hij wederom Italië -binnenrukte. Doch opnieuw werden de Franken gedwongen terug te trekken -wegens burgertwisten in hun land en de terugtocht werd verhaast door -een geweldige overstrooming van de Italiaansche laaglanden en vooral -ook door de pest, die met groote kwaadaardigheid uitbrak. - -Paus Pelagius was een van de duizenden slachtoffers van die pest -in 590. Hij werd opgevolgd door Gregorius. Wij hebben reeds van hem -gehoord als gezant van den Paus te Constantinopel. In dit jaar 590 -stierf ook Koning Autharis. Hij was waarschijnlijk een van de beste -Longobardische vorsten, ofschoon sommige onduidelijke uitdrukkingen -van Paulus Diaconus er op schijnen te wijzen, dat onder zijn regeering -de Italianen nog meer werden verdrukt dan onder de hertogen, zelfs tot -slaaf werden gemaakt en onder de Longobarden werden verdeeld. Maar dit -is in strijd met andere plaatsen, waar hij spreekt over den toestand -van het land in dien tijd. "Men hoorde van geen gewelddaden," zegt -hij "noch van eenige revolutionaire samenzwering; niemand onderdrukte -een ander op onrechtvaardige wijze, niemand plunderde; er waren geen -dieven, geen roovers; ieder ging zijn weg, waarheen hij wilde, zonder -vrees of angst." - -Dat de Longobarden barbaren waren, die niet zoo artistiek waren -aangelegd als de Goten, is duidelijk; zij schijnen niet dat gevoel voor -de zuidelijke kunst en litteratuur gehad te hebben, dat zoo merkwaardig -is bij Theoderik, Amalasuntha. en ook bij Theodahad; maar zij waren -blijkbaar niet zoo wreed. Geen der Longobardische vorsten, zelfs Alboin -niet, kan beschuldigd worden van de woeste wreedheid, die Theoderik -en Theodahad aan den dag hebben gelegd. Het wilde uiterlijk van de -oorspronkelijke Longobarden, hun linnen kleederen met bonte strepen, -hun aan de achterzijde geschoren hoofden, de ruige haren, die over -hun gezicht hingen en hun lange baarden werden met nieuwsgierigheid en -schrik door hun naaste afstammelingen aanschouwd. In het zomerpaleis -van Theoderik, te Monza, dat Koningin Theodelinda liet herstellen -en met fresco's versieren, waren deze barbaarsche stamvaders van -het ras afgebeeld; zonder twijfel wekten zij groote verwondering -en afschuw, reeds lang voor de dagen van Paulus Diaconus, die -met eenige ontsteltenis de portretten van zijn voorvaderen zag -en beschreef. Maar ondanks dit ruwe uiterlijk en hun woestheid in -den oorlog, waardoor zelfs Narses gedwongen werd zich van hen, als -bondgenooten, te ontdoen, was er in hen een zachtheid, edelmoedigheid -en ridderlijkheid verborgen, die dikwijls hun gevangenen en onderdanen -verraste. Deze eigenschappen komen duidelijk uit in de Longobardische -wetten van Rotharis en worden juist aangegeven in het grafschrift -van een Longobardischen krijger, dat Faulus Diaconus aanhaalt: - - - Terribilis visu facies; sed mente benignus - Longaque robusto pectore barba fuit. - - -De meer humane, ridderlijke en gevoelige trekken in het Longobardische -karakter maakten ongetwijfeld die samen-smelting met de overwonnen -Italianen mogelijk, die onmogelijk was gebleken in het geval -met de Goten. De geleidelijke fusie van het Longobardische -met het Italiaansche ras bracht in den loop der tijden de -nieuw-Italiaansche kunst voort, die zich het eerst openbaarde in de -Longobardisch-Romaansche architectuur en later in de Toskaansche -beeldhouw- en schilderkunst--ofschoon alle drie uitwendig andere -invloeden hebben ondergaan. Daarentegen verdween door de gedeeltelijke -verovering en het gebrekkig georganiseerde bestuur der Longobarden -zeer zeker de eenheid in het Italiaansche volkskarakter. Of die -verdeeling gunstig was voor de kunst, is een vraag, die gemakkelijker -is te stellen dan te beantwoorden, maar dat het den risorgimento van -Italië voor vele eeuwen uitstelde, is onbetwistbaar. - -Men zal zich herinneren, dat Alarik's opvolger, Athaulf, zijn plan om -een Gotisch Rijk te stichten opgaf, omdat hij overtuigd was geworden, -dat de Goten niet in staat waren zichzelf te besturen en dat de -eenige mogelijkheid om de orde te verzekeren lag in hun eerbied voor -de oude Romeinsche staatsinstellingen. Ook Theoderik en zijn dochter -Amalasuntha, moesten, niettegenstaande hun hevig verlangen om een -Vereenigd Italië te stichten, toegeven, dat Gotische invloeden hun -te sterk waren. De Longobarden brachten het evenmin tot stand, doch -tengevolge van andere oorzaken. Zij waren Italië niet binnengedrongen -op verzoek van den Oost-Romeinschen Keizer, zooals Theoderik, en -evenmin koesterden zij zulk een eerbied voor het Keizerrijk. In -hoeverre zij Romeinsche wetten en Romeinsche ambtenaren afgeschaft -hebben, kan men niet gemakkelijk aantoonen; maar het is zeker dat zij -in vele opzichten hun eigen regeeringsstelsel hebben ingevoerd. Nu -berustte dit stelsel alleen op mondeling overgeleverde wetten en -paste beter bij hun vroeger nomaden-leven dan bij de omstandigheden, -waarin zij nu verkeerden als heerschers in een land, dat gedurende vele -eeuwen het centrum van Europeesche beschaving was geweest, terwijl -zij vergelijkenderwijze de minderen in aantal waren. Bovendien was -de contrôle, die de Longobardische koning over zijn krijgslieden -uitoefende zeer verslapt, daar zijn onderdanen over bijna geheel -Italië verspreid waren en er een groot aantal hertogdommen waren -ontstaan, van welke sommige weldra onafhankelijk werden onder het -bestuur van vorsten, die erfelijke dynastiën stichtten. Ook had de -koning, ofschoon hij in geval van oorlog de hoogste macht bezat, -toch geen erfelijke rechten--een feit dat veel bloedvergieten en -verwarring veroorzaakte--en ofschoon zijn gezag aan de hertogelijke -hoven vertegenwoordigd werd door ambtenaren (gastaldi) die de -financiën moesten controleeren, oorlogsbelasting innen en toezicht -houden op militaire zaken, werden deze meer en meer tegengewerkt door -de particuliere raadslieden en gouverneurs van hertogen (gasiadi en -sculdasci). Deze decentralisatie was de oorzaak, dat het Longobardische -koninkrijk geen stevig aaneengesloten staat werd. Maar juist deze -onmacht om te heerschen leidde tot de fusie met de verschillende -Italiaansche volkeren en ofschoon het de vorming van een Italiaansche -natie uitstelde, is het toch zonder twijfel een zegen geweest. - -Na den dood van Autharis in 590 verzochten de hertogen Theodelinda, -wier karakter en intellect indruk hadden gemaakt, een echtgenoot uit -hun midden te kiezen. Nadat zij consilium cum prudentibus had gehouden, -zooals Paulus Diaconus zegt, koos zij Agilulf, hertog van Turijn, -die in de kerk van S. Ambrogio te Milaan gekroond werd. Zij regeerden -vijf en twintig jaar. Deze regeering is om verschillende redenen -belangwekkend. Agilulf wordt door sommige schrijvers beschouwd als de -eerste Longobardische koning, die, zeer zeker onder invloed van zijn -verstandige koningin, getracht heeft een stevigen en gecentraliseerden -regeeringsvorm in te voeren. Bovendien is deze periode voor dengene, -die de Italiaansche kunst bestudeert, van bijzonder belang; Gregorius -de Groote is een indrukwekkende persoonlijkheid en zijn verhouding -tot den Longobardischen koning en koningin maakt het onderwerp nog -belangrijker. Wij zullen deze periode dus later uitvoeriger behandelen. - -Agilulf vond drie geduchte vijanden tegenover zich, de Franken, -Byzantijnen en Romeinen, die hem gemakkelijk hadden kunnen -overweldigen, indien zij eensgezind waren geweest. Doch de Franken -waren oneenig, want hun koninkrijk, Neustrië en Austrasië, werd bewoond -door de zeer verschillende Salische en Ripuarische Franken en was bij -den dood van Clothar (558) en nog eens bij den dood van Childebert -(596) onder eenige erfgenamen verdeeld. De Byzantijnsche macht was -gehaat bij het Italiaansche volk en werd bovendien belemmerd door -de moeilijkheden in het Verre Oosten, waar de machtige dynastie van -de Perzische Sassaniden reeds ongeveer vier eeuwen het Keizerrijk -trotseerde en bleef trotseeren, totdat Perzië in 651 door de -Mohammedanen werd veroverd. De derde tegenstander van de Longobarden -was het "hertogdom" Rome, dat in naam nog onder den Byzantijnschen -stadhouder stond [140], maar inderdaad vrijwel onafhankelijk was -en zich vrijwillig gesteld had onder het gezag van den Paus, die -zoo krachtig mogelijk zijn burger-lijken en geestelijken invloed -tegen de Longobarden, die vreemdelingen en Arianen, aanwendde. Maar -Agilulf, geleid door de raadgevingen van zijn gemalin, slaagde er in -de Franken tevreden te stellen, die het hem een tijdlang niet meer -lastig maakten, en zich staande te houden tegen de Byzantijnen, -terwijl Theodelinda zelf ten slotte de warme vriendschap won van -den krachtigsten tegenstander van haar gemaal, Paus Gregorius, die -bekoord werd door het vooruitzicht de kettersche Longobarden door -haar invloed tot het Katholicisme te bekeeren. - -Maar, voordat dit alles gebeurde, had Agilulf eenige jaren van zwaren -strijd. Eerst moest hij de ongehoorzame hertogen van Orta, Treviso en -Bergamo tuchtigen. De laatste van dezen, Gaidulf, had zich versterkt -op de Isola Comacina, een vesting in het meer van Como, die een paar -jaren te voren door Autharis op de Byzantijnen was veroverd. Agilulf -bemachtigde het eiland, waar hij aanzienlijke schatten vond, joeg -Gaidulf naar Bergamo en nam hem gevangen, maar spaarde zijn leven en -won aldus zijn vriendschap. Daarna maakte hij zich gereed den al te -onafhankelijken hertog van Benevento te onderwerpen. De Longobardische -hertogen van Benevento en Spoleto waren niet alleen tegen hun Koning -opgestaan, maar traden zoo dreigend tegen Rome op, dat Gregorius, die, -zooals hijzelf zegt, niet meer wist of hij een geestelijke herder -was of een wereldlijke vorst, na een vruchteloos beroep op Ravenna, -een verdrag teekende met de gens nefandissima Longobardorum, zooals -hij hen gewoonlijk noemde. - -Hierop besloot Agilulf Rome aan te vallen en marcheerde in het voorjaar -naar het zuiden. Te Rome ontstond zulk een ontsteltenis, dat Gregorius -zijn preeken over Ezechiel afbrak en het zwaard aangordde. Maar, -hetzij de Romeinen, aangevuurd door hun krijgshaftigen Paus te hevigen -tegenstand boden, hetzij de malaria van de Campagna te veel offers -vroeg, Agilulf trok terug naar het noorden, na het land verwoest te -hebben; een paar jaren lang werd Italië noch door de Longobarden, noch -door de Byzantijnen meer geteisterd, want in het oosten ontstonden -ernstige onlusten, door de dreigende Avaren en door den dood van den -Keizer Mauricius die door den usurpator Phocas was vermoord. - -In de latere jaren van Paus Gregorius' leven werd de verhouding -tusschen hem en den Longobardischen koning zeer hartelijk, vooral door -toedoen van Theodelinda, die als Beiersche prinses in de Katholieke -leer was opgevoed en een sterken invloed had op haar gemaal. Of Agilulf -werkelijk het Arianisme heeft afgezworen, is onzeker, maar hij stond -toe, dat zijn zoon Adelwald gedoopt werd (603) als Katholiek, zooals -wij vernemen uit Gregorius' briefwisseling met de Koningin over zijn -klein petekind. Dit begunstigde de uitbreiding van het Katholicisme -onder de Longobarden ten zeerste. Doch het duurde nog eenigen tijd, -voordat zij geheel en al afstand deden van hun ketterschen vorm van -Christelijken godsdienst. - -Sinds 600 werd Gregorius hevig door jicht geplaagd en in 604 is hij -daaraan gestorven. - -Het schijnt dat de populariteit, die Agilulf en Theodelinda door -hun krachtige en verstandige regeering en het aanmoedigen van kunst -en ontwikkeling gewonnen hadden, hun het voorrecht van erfelijke -souvereiniteit verschaft heeft, want in datzelfde jaar 604 werd -hun zoon, die nauwelijks twee jaar oud was, tot troonopvolger -uitgeroepen. Dit gebeurde te Milaan, in de tegenwoordigheid van den -gezant van Theudebert II, den Koning der Franken, wiens minderjarige -dochter tevens plechtig met den kleinen Adelwald verloofd werd. Na -deze gebeurtenis hooren wij weinig van Agilulf's regeering en behalve, -dat het noord-westelijk Longobardisch gebied een tijdlang geteisterd -werd door groote horden van Avaren, een Tartaarschen stam [141], -schijnen de laatste tien jaren van zijn leven rustig voorbij te zijn -gegaan, daar er officieel vrede bestond tusschen de Longobarden en het -Exarchaat; en gedurende deze periode en nog meer in de volgende tien -jaren was Theodelinda bezig eenige van hare vele kerken te bouwen, -haar paleis te versieren, en kunstenaars, Katholieke prelaten en -andere beroemde mannen aan haar hof te verbinden. - -Na Agilulf's dood volgde Adelwald, nu twaalf jaar oud, een vurig -Katholiek, hem op onder het regentschap van zijn moeder. Van -de gebeurtenissen tijdens zijn regeering (615-25) weten wij zeer -weinig. Door toedoen van Ariaansche edelen brak een oproer uit, dat -hem dwong te vluchten naar Ravenna, en Ariwald, een Ariaan, werd op -den troon geplaatst. Theodelinda bleef misschien een tijdlang bij -haar zoon, maar het schijnt dat zij teruggekeerd is en als gast -aan het Longobardische hof heeft geleefd; want de nieuwe koning -trad in het huwelijk met haar dochter Gundeberga. Zij stierf in 628, -Ariwald in 636, en Gundeberga moest, evenals haar moeder, een anderen -gemaal kiezen. Zij koos Rotharis (Rotherik of Roderik), den hertog van -Brescia--een keuze, die voor het algemeen welzijn gunstiger bleek dan -voor haar persoonlijk geluk, want haar gemaal was, evenals haar eerste -echtgenoot, Ariaan en zoo weinig verdraagzaam jegens haar Katholieke -neigingen, dat hij haar gedurende vijf jaren streng gevangen hield in -zijn paleis te Pavia, waaruit zij werd bevrijd door tusschenkomst van -Clovis (Chlodwig II), den Frankischen koning. Zij wijdde het overige -van haar leven aan goede werken en volgde Theodelinda's voorbeeld -door de basiliek van S. Giovanni [142] te Pavia te herbouwen, waar -zij haar beide echtgenooten liet begraven. - -Rotharis regeerde zestien jaren (636-52). Hij is voornamelijk beroemd -als de groote Longobardische wetgever, maar in de eerste zes jaren van -zijn regeering onderscheidde hij zich door het Longobardische gebied -uit te breiden over Ligurië tot de Frankische grens bij Marseille, -terwijl hij Genua en kleinere steden, Levanto en Sestri, op de -Byzantijnen veroverde. In 642 bracht hij, volgens Paulus Diaconus, -den Romeinen en Ravennaten een zware nederlaag toe bij de rivier -Panaro met een verlies van 8000 man. Zonder twijfel moet men zijn -stoutmoedigheid en geluk toeschrijven aan de volgende gebeurtenissen, -waardoor de Keizer van het Oosten, Heraclius, verhinderd werd zich -veel met Italië te bemoeien. - -In de eerste jaren van zijn regeering was Heraclius opgeschrikt door -het optreden van de Perzen, die in 615 Jeruzalem hadden genomen, -vanwaar zij het Kruis (of wat er van over was) meenamen, en die -zelfs een verbond met de Avaren van Hongarije hadden gesloten en -Constantinopel bedreigden, zoodat hij er over dacht de regeering -van het Keizerrijk naar Carthago te verplaatsen. Maar hij schijnt -plotseling een merkwaardige kracht en moed te hebben ontwikkeld en -het gelukte hem eindelijk de Avaren en ook de Perzen te verslaan en -hij ontnam hun niet alleen alle gevangenen, maar ook het buitgemaakte -Kruis, dat hij in triomf naar Constantinopel bracht en daarna weder -naar Jeruzalem. - -Dit gebeurde in 628-629, juist toen een nieuwe geduchte macht in -het oosten begon op te komen; want in 629, zeven jaren na de Hegira -(vlucht) werd Mekka genomen en de Heilige Oorlog door den grooten -Arabischen profeet afgekondigd. Mohammed zelf stond slechts vier -jaar aan het hoofd van zijn legers. Hij stierf in 632; maar zijn -Kaliefen breidden hun veroveringen zoo snel uit, dat tusschen 634 en -640 Damascus, Antiochië, Jeruzalem, Mesopotamië en Egypte gevallen -waren en de Saracenen, zooals de muzelmannen door de Grieken en -Romeinen genoemd werden, weldra Europa bedreigden. - -Het nieuwe gevaar, dat zoo plotseling niet alleen in het oosten maar -ook in het zuiden was opgekomen, dwong Heraclius aan middelen ter -verdediging te denken, want het was niet meer mogelijk den zetel van -de regeering naar Afrika over te brengen. Een nauwere staatkundige -band tusschen alle deelen van het Rijk was zijn eenige hoop en hij -begreep, zooals ook andere Keizers reeds begrepen hadden, dat de eenige -kans om staatkundige eenheid te bereiken berustte op godsdienstige -overeenstemming; en misschien heeft de gelukkige hierarchie van -de kaliefen zijn vertrouwen in den basileus kai hiereus (koning en -priester), de leer van de oostelijke Keizers, versterkt. [143] Hij -trachtte derhalve de katholieke en kettersche sekten in het oosten -te verzoenen (de laatste waren meer geneigd gemeene zaak te maken met -den Islam, dan de Drieëenheid en de "dubbele natuur" van Christus aan -te nemen), maar zijn Ecthesis of Verklaring van het Geloof werd in -Italië met verontwaardiging verworpen en, zooals Zeno en Justinianus -en vele anderen, ondervond hij, dat elke poging om sekten met elkaar -te verzoenen en godsdienstige overeenstemming te brengen den toestand -eer slechter dan beter maakte. Daarop schijnt hij door een nerveuze -moedeloosheid te zijn aangetast en stierf in 641. Ondertusschen had -de Longobardische koning zijn macht in Italië uitgebreid en zijn -beroemden Code opgesteld. - -Rotharis' Code of Edict werd bekrachtigd in een groote vergadering -gehouden te Pavia in 643. Autharis had geregeerd door mondeling -overgeleverde wetten, maar dit is de eerste barbaarsche code, -die in Italië is geschreven. Het is een soort barbaarsch Latijn en -bestaat uit 388 paragrafen. [144] In den Proloog, die historisch -de meeste waarde heeft, daar hij de namen en betrekkingen van de -Longobardische koningen tot 640 ongeveer geeft, vertelt Rotharis ons, -dat het zijn plan was al de oude wetten van zijn volk te verzamelen -en te verbeteren, en het overtollige er van te schrappen (d'entro -delle leggi trasse il troppo e vano, zooals Dante's Justinianus -van zichzelf zegt). Ofschoon men hier en daar den invloed van het -Romeinsche recht kan herkennen, is het over het algemeen Longobardisch -van inhoud en vorm; maar het geeft een paar doorslaande bewijzen van -verlichting. Zoo zijn de oude faida of vendetta en het duel afgeschaft -en ook het verbranden van heksen. Doodstraf wordt zelden opgelegd -en geldboeten komen in plaats van persoonlijke wraak--een bepaling, -die zelfs in de Romeinsche wet onbekend is. De algemeene strekking -van de wetten is gericht tegen de grootgrondbezitters evenals onder -de Gotische heerschappij en ten gunste van de arme en arbeidende -klasse. In dit opzicht steekt Rotharis' wetgeving zeer gunstig af -bij den gelijktijdigen Byzantijnschen Code, die de latifundia en -ambtelijke afpersingen toeliet. - -Na den dood van Rotharis in 652 volgde een donkere en onbelangrijke -periode van zestig jaren. Zijn zoon en opvolger Rodwald wordt na een -korte regeering gedood. Daarna is Aribert, een neef van Theodelinda, -gedurende acht jaar koning, en verdeelt het koninkrijk onder zijn beide -zonen, Bertharis en Godebert, die Milaan en Pavia tot hun residenties -kiezen. De broeders krijgen twist en de jongste roept de hulp in -van den machtigen hertog van Benevento, Grimwald, die te Pavia komt, -doch Godebert doodt, in plaats van hem te helpen. Bertharis vlucht -naar de Avaren en Grimwald wordt te Pavia gekroond (662), terwijl hij -aldus voor den eersten en laatsten keer het noordelijk gebied met het -tot dusverre onafhankelijke hertogdom in het verre zuiden vereenigt -onder een Longobardischen koning [145]. - -Maar dit hertogdom van Benevento, dat hij aan de zorg van zijn zoon -Romwald had overgelaten, werd juist op dat oogenblik gevaarlijk -bedreigd door de Byzantijnen; en om de oorzaak hiervan te begrijpen -moeten wij weder naar Rome terug. Hier hadden de voortdurende twisten -over leerstellige spitsvondigheden zulk een hoogte bereikt, dat de -Keizer, Constans II (642-68), ten slotte den Exarch beval Paus Martinus -naar Constantinopel te sturen, daar hij weigerde te berusten in een -keizerlijk edict, dat alle verdere discussie over de "dubbele natuur" -van Christus verbood, en zelfs een Concilie had bijeengeroepen, dat -het edict als sceleratissimum veroordeelde. Paus Martinus werd door -Constans smadelijk behandeld en eindelijk gedeporteerd naar de Krim, -waar hij, naar men zegt, van honger is gestorven. Zijn opvolgers -evenwel kwamen tot een schikking met den Keizer, die zeer verontrust -werd door de veroveringen der Saracenen. Deze ongeloovigen hadden -zijn vloot bij de kust van Klein-Azië verslagen en verwoestten nu -Sicilië. Er werd dus een leger verzameld om dat eiland te verdedigen -en in 662 vertrok Constans aan het hoofd van zijn strijdkrachten -van Constantinopel en landde bij Otranto, in de meening dat het -een gunstige gelegenheid was om de Longobarden van Zuid-Italië te -overvallen; daarop belegerde hij Grimwald's zoon in Benevento. Maar -Grimwald kwam hem snel ontzetten en versloeg de 20.000 Byzantijnen -en Romeinen. Aldus redde hij zijn zuidelijke bezittingen [146]. - -Grimwald sterft kort daarna en Bertharis komt terug en wordt tot koning -uitgeroepen. Van zijn regeering (671-88) weten wij zeer weinig. Zijn -zoon Cunibert wordt door een usurpator van den troon gestooten, maar -later verslaat hij dien in een grooten slag bij de Adda en regeert -twaalf jaar (688-700). Wanneer Cunibert sterft, volgt zijn zoon hem -op, want het erfrecht schijnt nu erkend te zijn, maar hij wordt, omdat -hij minderjarig is, onder het regentschap van een edelman, Ansprand, -gesteld. Weldra daagt er een andere pretendent op, Ragimbert, die -zijn eigen zoon, Aribert II op den troon plaatst. Nu moet Ansprand -vluchten naar Beieren, het vaderland van Theodelinda. Toen de -usurpator Aribert hoorde, dat hij plannen maakte om terug te keeren, -nam hij zijn vrouw en kinderen (behalve Liutprand, die ontsnapte -en bij zijn vader kwam) gevangen, en verminkte hen op afschuwelijke -manier, door hun de oogen en de tong te laten uitrukken. Maar de dag -der wrake brak aan. Ansprand daalde van de Alpen af met een Beiersch -leger en velen, die den bloeddorstigen en vromen [147] tyran haatten, -voegden zich bij hem. Aribert trachtte te vluchten, maar verdronk, -toen hij met een zware tasch met geld de Ticino wilde overzwemmen. - -Daarop wordt Ansprand tot koning geproclameerd, maar hij sterft -in hetzelfde jaar (712) en laat zijn zoon Liutprand als opvolger -achter. De lange regeering van Liutprand (712-744) is misschien -merkwaardiger dan die van eenig ander Longobardisch koning, -gedeeltelijk wegens gebeurtenissen, die niet rechtstreeks in verband -stonden met het Longobardische hof, maar van gewicht waren voor Italië. - -Deze gebeurtenissen, die van grooten invloed waren op de verhouding -van het oostelijk keizerrijk tot het Byzantijnsche Italië (als men -dat zoo noemen mag), hingen ten nauwste samen met godsdienstige, -of liever kerkelijke vraagstukken. Wij moeten daar een oogenblik -aandacht voor vragen. - -Reeds hebben wij gezien, dat de eene Keizer na den andere zich opwierp -als een soort van tegen-paus, die Concilies bijeenriep, die niet alleen -verzoenende Henotica en Ectheses afkondigde, maar ook uitdagende -definities van de Drieëenheid en de Natuur van Christus; wij hebben -gezien, hoe zij de hoogepriesters van Rome afzetten, gevangen namen, -smadelijk en wreed behandelden. Doch nu werd de vijandigheid zoo hevig, -dat zij moest eindigen in een volslagen breuk tusschen het Oosten en -het Westen. De pausen, met geestdrift ondersteund door de Italianen, -begonnen zich steeds minder te bekommeren om de eischen van de Keizers -en dit verergerde de verhouding tusschen het Byzantijnsche hof en -zijn Italiaansche provincies. In 691 deed Keizer Justinianus II een -Concilie in zijn paleis bijeenkomen. Paus Sergius weigerde de besluiten -van dit Concilie te onderteekenen. De Keizer zond toen Zacharias, -zijn Protospatharius (hoofdman van zijn lijfwacht) naar Rome om den -Paus gevangen te nemen; maar de troepen te Ravenna sloegen aan het -muiten en marcheerden naar Rome; de Romeinen stonden op om hun Paus -te verdedigen en de Protospatharius moest zijn leven redden door zich -in de slaapkamer van den Paus, onder diens bed, te verbergen, totdat -de woede van het volk in zoo verre was bedaard, dat hij de stad kon -verlaten. Justinianus wreekte zich later over deze beleediging door een -woesten aanval op Ravenna. De stad werd geplunderd, de aartsbisschop -blind gemaakt [148] en naar de Krim verbannen. - -Maar de opstand breidde zich uit en niettegenstaande een tijdelijke -verzoening tusschen den Keizer en den Paus (Constantinus I) en -een feestelijke ontmoeting van deze twee in Klein-Azië, hadden -er toch ernstige onlusten te Rome plaats, waar de Exarch zelf -gedood werd; en de meeste steden van het Exarchaat maakten gemeene -zaak met Ravenna in een opstand tegen het oostenlijke Keizerrijk; -dit was de eerste confederatie van steden in de geschiedenis van -middeleeuwsch Italië. Justinianus was reeds voor eenige jaren -(695-705) van zijn troon verjaagd en zijn wreedheden verwekten nu -een tweeden opstand. Hij werd vermoord door den usurpator Bardanes, -of Philippicus, die Ravenna en de Romeinen voor zich trachtte te -winnen door den blinden aartsbisschop terug te sturen en het hoofd van -Justinianus over te zenden, waar allen zooals men vertelt "met gretige -verbazing naar keken." Doch de gunst, die hij hiermede verwierf, was -van korten duur. Zijn kettersche neigingen en het zich aanmatigen -van priesterlijke functies veroorzaakten wederom de heftigste -vijandelijkheden in Rome. De beeltenis van Philippicus werd uit de -St. Pieter en uit andere kerken verbannen; zijn naam werd niet meer -bij de mis gehoord; munten met zijn beeldenaar en onderschrift werden -geweigerd. Tot zulk een hevige uitbarsting kwam het, dat Philippicus -werd onttroond en blind gemaakt, en ook zijn twee opvolgers werden -afgezet en gedwongen de tonsuur aan te nemen. Daarna, in 717, beklom -Leo III den troon, een dapper soldaat van oostersche afkomst, daardoor -bekend als Leo de Isauriër en nog beter bekend als Leo de Iconoclast. - -Het volgende bedrijf van ons drama wordt voornamelijk gespeeld -door Liutprand, Keizer Leo en (tot 731) Paus Gregorius den Tweede, -den krachtigen tegenstander van den iconoclastischen keizer. De -belangrijkste gebeurtenissen zijn de staatkundige en kerkelijke -scheuring tusschen het Oosten en Westen en de daaruit voortkomende -toeneming van de Longobardische macht, welke de Pausen dwong de hulp -van de Franken in te roepen [149]. - -Wat den beeldenstrijd betreft, dient opgemerkt te worden, dat velen -in het oosten van het Keizerrijk, zonder twijfel onder invloed van -de Oostersche monotheïsten, b.v. van de Joden en de Mohammedanen, -die overtuigd waren van de gevaarlijke neiging van de menschelijke -natuur tot afgodendienst, ofschoon zij niet door ultra-puriteinsche -beweegredenen gedreven werden, toch niet in staat waren de houding -van de Roomsche Kerk ten opzichte van het gebruik van beelden te -begrijpen, een houding, die vooral moet toegeschreven worden aan de -nawerking van het oude heidendom. - -Keizer Leo [150] nam, nadat hij de eerste negen jaren van zijn -regeering had gebruikt om de Saracenen krachtig terug te werpen en -gelukkige veldtochten tegen hen in Sicilië had volbracht, in 628 het -gewichtig besluit de Hercules-arbeid op zich te nemen om de Godshuizen -te zuiveren van idolatrie, want hij was besloten den oorlog te -verklaren aan de fetisch-vereering van beelden en schilderstukken. Zijn -eerste daad was het beroemde Edict, dat beval alle godsdienstige -beelden te vernielen of uit de kerken te verwijderen. Dit Edict -was des te hatelijker voor de Katholieke geestelijkheid, omdat er -een minachting achter verscholen was voor de Maria-vereering en het -plompe bijgeloof, dat samenhing met de relieken--om niet te spreken -van het kloosterleven en het gedwongen coelibaat. - -In Constantinopel zelf en elders in het Keizerrijk ontstond een -hevige oppositie tegen het Edict; maar hier werd dit met geweld -onderdrukt, terwijl er in Italië daarentegen een plotselinge en -geweldige uitbarsting op volgde, die de Byzantijnsche macht ernstig -aangreep. Ravenna, Venetië en andere steden van het noordelijke -Exarchaat stonden op tegen hun stadhouders en kozen hun eigen duces; -en voortaan erkenden slechts een paar steden in het uiterste zuiden -van het schiereiland den Keizer en den Patriarch van het Oosten--een -toestand, die bleef bestaan tot de komst van de Noormannen. - -Het verdere verloop van den strijd over de beelden is meer uit een -kerkelijk dan een historisch oogpunt van belang. Na den dood van Paus -Gregorius II in 731 was zijn opvolger Gregorius III eerst op de hand -van Leo; maar zijn Concilie was het niet met hem eens en sprak over -ieder, die niet voor den beeldendienst was, den ban uit. In 754 kwam -een Concilie van 338 bisschoppen te Constantinopel samen en verklaarde -zich eenstemmig tegen beelden. De vrome Irene, die haar eigen zoon -onttroonde en blind maakte, heeft de eer verworven den beeldendienst -in het oosten weer hersteld te hebben, want een Concilie [151] door -haar te Nicaea in 787 bijeengeroepen nam met algemeene stemmen aan dat -"de beeldendienst de Heilige Schrift, de Vaders en de Concilies van -de Kerk welgevallig is" en dat "gebeden moeten worden opgezonden tot -de beelden van de Heiligen en tot het Kruis." - -Wij zullen nu terugkeeren tot Liutprand. Zijn regeering van twee en -dertig jaren, merkwaardig als de periode van den beslissenden opstand -tegen het keizerlijk gezag in Italië, was bovendien belangrijk, omdat, -terwijl Pausen en Keizers, Romeinen en Byzantijnen, zich afmatten door -godsdienstigen en staatkundigen strijd, de Longobardische koning snel -zijn gebied uitbreidde en versterkte door verovering en verstandige -wetgeving, en de ontwikkeling van een nieuwe bouwkunst begunstigde -door de gilden van de Comacijnsche bouwmeesters te beschermen, die vele -kerken voor hem oprichtten, zooals de prachtige basiliek van S. Pietro -te Tuscania (Toscanella) bij Viterbo, den Duomo en Battisterio van -Novara en verscheidene kerken te Genua en Pavia, b.v. de beroemde -Ciel d'oro, waar hij de beenderen van den H. Augustinus neerlegde, -die hij had gekocht van de Saracenen op Sardinië. - -Liutprand voegde 153 wetten bij den code van Rotharis. Deze wetten -zijn belangrijk om haar barmhartigheid en Christelijke zachtheid. Zij -toonen een innigen afkeer voor de oude barbaarsche gewoonten van het -duel of het "Godsoordeel"; zij geven de vrouw rechten en verdedigen -de armen tegen onderdrukking. - -De eerste veroveringen van Liutprand hadden het Longobardische -koninkrijk zuidwaarts [152] uitgebreid en ook over het grootste -gedeelte van Emilia en Pentapolis; ongeveer 730 schijnt hij Ravenna -genomen te hebben; want wij lezen, dat in 734, Paus Gregorius -III aan Orso, den derden Doge van Venetië, verzoekt Ravenna "voor -het Keizerrijk" te heroveren; en dit gebeurde, hetgeen bewijst, -hoe machtig en onafhankelijk Venetië reeds was geworden. Het toont -ook, hoe ongerust Paus Gregorius werd over den snellen groei van de -Longobardische macht. Zoo ongerust werd hij, dat hij een paar jaren -later (739) een opstand trachtte te ondersteunen van de zuidelijke -Longobardische hertogdommen Spoleto en Benevento. Daarop marcheerde -Koning Liutprand nog eens naar het Zuiden, versloeg Thrasamund, den -oproerigen hertog van Spoleto, die naar den Paus vluchtte, en trok -tegen Rome op. - -Het gebeurde in deze crisis, toen Liutprand het land van het Romeinsche -hertogdom verwoestte tot aan de basiliek van den H. Petrus, die -toen buiten de muren stond, dat Gregorius den beroemden brief -schreef, waarmede het nog beroemder Weener handschrift, de Codex -Carolinus [153], begint, den eersten brief door hem geschreven -"Domino excellentissimo filio Carolo subregulo", aan Karel Martel, -den overwinnaar van de Saksen, Friezen en Beieren, den redder van -Christelijk Europa door zijn eeuwig-gedenkwaardige overwinning over -de Mooren en Arabieren bij Poitiers, den heerscher over alle Franken, -ofschoon in naam slechts Hertog van Austrasië en Magister Palatii -in Neustrië. - -Deze brief van Gregorius III kwam ongelegen, want Karel had juist -de hulp van Liutprand ingeroepen tegen de Arabieren en Liutprand was -reeds noordwaarts getrokken om hem te helpen; maar toen hij zag, dat -de oorlog tegen de ongeloovigen geëindigd was, keerde hij terug en -begon wederom het gebied van de Kerk in het Romeinsche Hertogdom te -verwoesten. Toen schreef Gregorius nog eens een dringenden brief aan -Karel, waarin hij hem te hulp riep contra nefandissimos Longobardos en -er hem aan herinnerde dat hij hem, behalve andere prachtige geschenken, -de gouden sleutels had gezonden van de tombe van den H. Petrus cum -vinculis (d.i. die vijlsel bevatten van de ketenen van den Apostel). De -bedoeling van deze sleutels was zeker Karel te beduiden, dat men -op hem als verdediger van de tombe van den H. Petrus vertrouwde; -en een kroniekschrijver verzekert, dat Gregorius de stellige belofte -gaf van den keizer af te vallen (a partibus Imperatoris recedere) en -Karel als Romeinsch Consul te erkennen. Het lijkt vreemd, dat de Paus -zou toegegeven hebben, dat er nog eenige band met het Byzantijnsche -hof bestond, want het schijnt, dat te Rome het Byzantijnsche gezag -volstrekt niet meer erkend werd. Maar het verhaal kan toch waarheid -bevatten; Gregorius is misschien eenigszins de uitnoodiging van Paus -Leo III aan Karel den Groote vooruitgeloopen. - -Gregorius ontving geen antwoord op zijn verzoek, want hij stierf -plotseling in November van dit jaar (741) en Karel was reeds een maand -eerder gestorven. Keizer Leo overleed ook in hetzelfde jaar. Liutprand -bleef dus alleen over van de vier belangrijke persoonlijkheden van -deze periode, maar hij overleefde hen slechts drie jaren. Doch deze -drie jaren vermeerderden zijn gebied en roem niet weinig. De nieuwe -Paus, Zacharias, werd zonder keizerlijke bekrachtiging gewijd--een -sterk bewijs van de onlangs verworven onafhankelijkheid; hij nam -jegens den Longobardischen koning een verzoenende houding aan -en er vond een plechtige ontmoeting plaats in de basiliek van den -H. Petrus te Viterbo, bij de grens van het Longobardische Toskane en -het Romeinsche Hertogdom. Hier werd een wapenstilstand van twintig -jaar geteekend. Liutprand sloot ook een verdrag met Stephanus, den -Hertog of Patricius van Rome, die nu feitelijk de president was van -de Romeinsche Commune. Hij bevestigde ook zijn souvereine rechten over -de nog oproerige zuidelijke hertogdommen door Trasamund af te zetten, -die de tonsuur moest aannemen, evenals zoovele gevallen potentaten in -die tijden, en hij plaatste nieuwe regeerders op de hertogelijke tronen -van Spoleto en Benevento. Wellicht is het te betreuren, dat Liutprand -nu geen gebruik heeft gemaakt van zijn positie en getracht heeft zijn -koninkrijk te grondvesten op de basis van een vereenigd Italië, zelfs -wanneer die vereeniging van tamelijk heterogene elementen voorloopig -had moeten geschieden door buitenlandsche krachten. Hoe het ook zij, -de poging is niet gedaan, misschien omdat het genie om keizerrijken -te bouwen in het Longobardische karakter niet aanwezig was, misschien -ook omdat de eerbied van Liutprand, als oprecht katholiek, voor het -geestelijk gezag en de wereldlijke bezittingen van de Kerk hem deed -aarzelen. Hoe sterk hij onder den invloed van dien eerbied stond, -bewijst het feit, dat hij na het verdrag van Viterbo vele steden en -sterkten, waarop de Paus als erfgenaam van de Byzantijnsche bezittingen -aanspraak maakte, teruggaf, zoowel in het noordelijke Exarchaat als -in het Romeinsche hertogdom, en dat hij twee jaren voor zijn dood op -aandringen van den Paus zijn plan om Ravenna aan te vallen opgaf. - -In 744 stierf Liutprand en zijn zoon (of neef) Hildebrand volgde hem -op, maar werd weldra afgezet door Ratchis. Van Ratchis' regeering -weten wij bijna niets, behalve dat zij eindigde, toen hij zich naar -Monte Cassino terugtrok. Zijn broeder en opvolger Astulf (749-56) -veroorzaakte door zijn hevige, aggressieve, anti-pauselijke politiek -den eersten ernstigen inval van de Franken. In 752 nam hij Ravenna, -welk feit men beschouwt als het einde van het Byzantijnsche Exarchaat, -en ondanks den vrede van veertig jaren, dien hij geteekend had, -weigerde hij hardnekkig de Romeinsche en pauselijke steden en -landstreken op te geven, welke hij had veroverd, en fremens ut leo joeg -hij den Romeinen zulk een schrik aan met zijn bedreigingen, dat Paus -Stephanus, barrevoets en bestrooid met asch processies van smeekelingen -leidde naar de drie groote kerken van Rome, terwijl hij het geschonden -verdrag op een kruis voor zich uitdroeg. Eindelijk bracht de Paus, -wanhopig, een bezoek aan den Longobardischen koning te Pavia. Maar -alles was vergeefsch; hij vervolgde dus zijn reis en trok de Alpen -over om persoonlijk Pepijn, den koning der Franken, om hulp te vragen. - -Pepijn de korte en zijn broeder Karloman bezaten een tijdlang de -hoogste macht na den dood van hun vader Karel Martel, maar zij heetten -slechts maires du palais van den laatsten koning der Merovingers, -den roi fainéant Childerik III. Karloman, die het wereldsche leven -moede was, had zich in 746 teruggetrokken naar een klooster, dat hij -zelf gesticht had op den berg Soracte bij Rome, en vandaar naar het -Benedictijner klooster van Monte Cassino. Daarop had Pepijn tot den -Paus Zacharias de vraag gericht of hij, die werkelijk het koninklijk -gezag uitoefende, niet meer recht had den koninklijken titel te voeren -dan een roi fainéant. Hierop gaf Zacharias het verlangde antwoord en -stuurde Bonifacius, den Engelschen zendeling in Germanië, die toen -Aartsbisschop van Mainz was, om Pepijn te kronen in het plechtige -conclave van Soissons (751). - -Toen nu twee jaren later de opvolger van Zacharias, Paus Stephanus -II de Alpen overtrok om de hulp van Koning Pepijn in te roepen, -kwam de jonge prins Karel (de latere Karel de Groote) hem tegemoet -en begeleidde hem, totdat de koning zelf kwam aanrijden om zijn -gast te ontvangen. Dadelijk, nog voordat zij het paleis bereikten, -beloofde Pepijn onder eede "dat hij het Exarchaat en alle andere -plaatsen en rechten aan de Republiek van Rome zou teruggeven" of, met -andere woorden, aan den Kerkelijken Staat. Hij dringt er dan op aan, -dat Stephanus den winter in de Abdij van St. Dionysius (St. Denis) -zal doorbrengen; hij schrijft dreigbrieven aan den Longobardischen -koning Astulf, maar vergeefs; hij vernieuwt zijn belofte aan den -Paus in plechtige vergaderingen; en Paus Stephanus, van zijn kant, -kroont in de kerk van St. Denis niet alleen Pepijn zelf, maar ook -zijn gemalin Bertharid (Berthe au grand pied) en hun beide zonen, -Karel en Karloman, een daad, die beschouwd wordt als de pauselijke -sanctie van Pepijn's dynastie, daar hij zelf reeds gekroond was als -koning der Franken door St. Bonifacius. Het was werkelijk eenigszins -een herleving van het Romeinsche Keizerrijk, want bij de kroning -schonk Stephanus, als vertegenwoordiger van Rome, aan den Frankischen -koning den hoogsten titel, Patricius, die door de Keizers slechts -aan eminente leden van het keizerlijk huis was gegeven, of gevoerd -was door vorsten als Odovacar en Theoderik. - -Pepijn vervulde zijn belofte. Kort na zijn tweede kroning trok hij -aan het hoofd van een groot leger, vergezeld van den Paus en een -groote cavalcade van prelaten, den Mont Cenis over, dreef Astulf -naar Pavia terug en dwong hem de belofte af Ravenna en andere -steden van het vroegere Exarchaat terug te geven en wel, zooals -hij uitdrukkelijk bepaalde, aan den H. Petrus d.w.z. aan den Paus, -en niet aan den Oost-Romeinschen Keizer. Maar nauwelijks was Pepijn -uit Italië getrokken, of Astulf weigerde, als gewoonlijk, zijn woord -te houden. Hij marcheerde zuidwaarts, verwoestte het Romeinsche en -kerkelijke gebied en dreigde Rome te plunderen, als de Paus niet -aan hem werd uitgeleverd. Paus Stephanus, in uiterste wanhoop, -zendt Pepijn een brief, niet van hemzelf, maar van niemand minder -dan den H. Petrus, die verklaart dat de Heilige Maagd, de Hemel -en alle Heiligen en Martelaars zijn verzoek ondersteunen en dat, -indien Pepijn zich daaraan niet stoort, hij, Petrus, krachtens het -gezag van de Drieëenheid en zijn Heilig Ambt, hem, Pepijn, uit het -koninkrijk Gods en het eeuwige leven verbant. Derhalve trekt Pepijn -nog eens den Mont Cenis over, neemt Pavia in (756) en dwingt Astulf, -die zijn belegering van Rome snel had opgebroken, zijn veroveringen -in het Exarchaat en de Pentapolis [154] op te geven; daarna stuurt -hij de sleutels van al deze steden naar den Paus. - -In ditzelfde jaar stierf Astulf. Zijn broeder Ratchis, die afstand -had gedaan en zich teruggetrokken had naar den Monte Cassino, trad -nu weder op, in de hoop tot koning verkozen te worden; maar de Paus -haalde hem over naar zijn klooster terug te keeren, en ondersteunde -de verkiezing van Desiderius, den hertog van Toskane, die kwistig was -met zijn beloften om den Paus te helpen in zijn aanspraken op al het -oorspronkelijke gebied van het Exarchaat en de Pentapolis, beloften -die, als gewoonlijk, onvervuld bleven; want de nieuwe Longobardische -Koning deed van niets afstand behalve van Faenza en Ferrara. - -Maar de landhonger van de Pausen werd niet verzadigd door zoo'n -hapje. Stephanus' broeder, Paulus, was hem als Paus opgevolgd en -de aanspraken van den Paus, die steeds meer gebied vroeg (want de -aanspraken van "den H. Petrus" hadden nu die van "de Heilige Roomsche -Republiek" totaal verduisterd) begonnen bij den Romeinschen adel veel -vijandschap te verwekken, een opmerkenswaardig feit, daar dit, veel -meer dan eenige twist tusschen den Paus en Oost-Romeinschen Keizer het -werkelijke begin was van de veete tusschen de Gibellijnen en Welfen -[155]. - -In de volgende twaalf jaren worden er verdragen gesloten en geschonden -door de vijf heerschers, wier slaaf Italië is, maar de toestand blijft -over 't algemeen, zooals die was. In 767 sterft Paus Paulus en in het -volgend jaar Koning Pepijn. Hij laat het Frankische koninkrijk na aan -zijn twee zonen, Karel en Karloman, die door hun hevige twisten groote -onlusten stichten en de bestaande oneenigheden zelfs in de steden -van Italië nog scherper maken. Maar na drie jaren sterft Karloman -en zijn weduwe vlucht met haar kinderen naar het hof van Desiderius -te Pavia. Zoo wordt Karel in 771 alleenheerscher over het Frankische -rijk van Neustrië en Austrasië en alles, wat daarbij behoorde. - -Voordat wij de onderwerping van de Longobarden door Karel vertellen, -is het noodig een blik te werpen op Rome na den dood van Paus Paulus -in 767, om ons een begrip te vormen van de bijna ongeloofelijke -wreedheid, met welke de aristocratische en kerkelijke partijen den -strijd hebben gevoerd. Paus Paulus lag op zijn sterfbed, maar leefde -toch nog, toen de Hertog van Nepi, een klein stadje in het Romeinsche -hertogdom, haastig tegen Rome optrok en zijn broeder Constantinus op -den pauselijken troon zette. Daar Constantinus een leek was, moest hij -bevestigd worden als geestelijke, diaken, priester en daarna gewijd -als bisschop en Paus, alles op denzelfden dag. Een jaar later werd een -priester, Philippus, door de Longobardische partij op den voorgrond -geschoven. Hij werd in het Lateraan gewijd en besteeg den pauselijken -troon in de St. Pieter, waar hij aan de menigte zijn pauselijken zegen -gaf. Maar de volgende maand (Augustus 768) werd door een combinatie van -geestelijken, van het leger en het volk een derde Paus, Stephanus III, -een vriend van wijlen Paus Paulus, gekozen. "Deze nieuwe verkiezing", -zegt Villari, "bracht de woede van het volk niet tot bedaren, want, -voordat de nieuwe Paus gewijd werd, besloot de overwinnende partij -wraak te nemen op Constantinus en zijn aanhangers. Sommigen werden -de oogen en tong uitgerukt. De razende menigte stormde daarna naar -het huis, waar de ex-Paus opgesloten was. Zij overstelpten hem met -beleedigingen, zetten hem te paard op een vrouwen-zadel en brachten -hem naar een klooster. Vandaar werd hij naar de Lateraan-basiliek -gevoerd, waar de verzamelde bisschoppen hem plechtig afzetten, door -hem zijn pallium en verdere pauselijke kleederen uit te trekken. Kort -daarna sleurden zijn vijanden hem uit het klooster, staken hem de -oogen uit en lieten hem halfdood op straat liggen". Een priester, -die de voornaamste bewerker was geweest van de verkiezing van Paus -Philippus en bescherming had gezocht in het Pantheon (S. Maria ad -Martyres) werd van het heilige beeld, waaraan hij zich vastgeklemd -had, losgescheurd, naar het Lateraan gesleept, en blind gemaakt op -dezelfde wijze; hij stierf aan de gevolgen. - -Maar wij moeten tot Karel terugkeeren. Door den dood van zijn broeder -was hij alleenheerscher der Franken geworden. Niet lang voordat dit -gebeurde had zijn moeder Bertharid (Berthe) hem overgehaald om zich -te verbinden met den Longobardischen koning Desiderius en zelfs diens -dochter Desiderata tot gemalin te nemen. Toen Paus Stephanus III van -dit huwelijk hoorde, was hij zeer ontsteld. Zijn brief aan Karel, -dien deze zelf bij zijn collectie van pauselijke brieven voegde -en dien men nog in Weenen kan inzien, is in zeer heftige termen -geschreven. Hij noemt elken band tusschen het edele Frankische en -het zondige Longobardische ras "diabolisch" en voegt er bij, dat -hij zijn brief gelegd heeft op de tombe van den H. Petrus en dat hij -hem nu met tranen in de oogen wegstuurt. En toch--zoo wisselvallig -waren de gebeurtenissen in deze jaren--in hetzelfde jaar (771), -dat Karel alleen koning werd (want dit gebeurde pas in December), -had Stephanus plechtige samenkomsten gehouden met Desiderius, die met -een sterke lijfgarde naar Rome was gekomen, schijnbaar als pelgrim, -doch in werkelijkheid om den Paus te bevrijden van zekere woelige -edelen en geestelijken, welk doel werd bereikt, daar de leiders -van de vijandige partij werden gevat en blind gemaakt. Doch in een -paar maanden veranderde Stephanus' gezindheid, want toen hij hoorde, -dat Karel met den Longobardischen koning gebroken had,--hij had hem -doodelijk beleedigd door Desiderata terug te sturen--brak ook hij -met Desiderius en trachtte de gunst van den Frankischen vorst te -winnen. Maar de dood maakte een einde aan zijn intriges (Februari 772). - -Paus Stephanus werd opgevolgd door Hadrianus I, een man met een -sterk karakter. Zijn regeering van drie en twintig jaren was zeer -belangrijk. Een van zijn eerste daden was een gezantschap te zenden -om te protesteeren tegen het gedrag van Desiderius, die, woedend over -de beleedigingen hem door Karel aangedaan en ongetwijfeld daartoe -aangezet door de weduwe van Karloman, Faenza en Ferrara had ingenomen -en Ravenna bedreigde. Hadrianus' gezantschap richtte niets uit en -weldra was de Longobardische koning op marsch naar Rome. - -Toen riep de Paus dringend om hulp en Karel haastte zich hem -te ontzetten. Hij trok met twee legers naar Italië. Eén leger, -onder bevel van zijn oom, een zoon van Karel Martel, nam zijn weg -door den pas van Jupiter Poeninus (Monte Giove, Mont Joux of Groote -St. Bernard), het andere voerde hijzelf over den Mont Cenis; een hevige -strijd werd gevoerd (Juni 773) in de bergpassen, waar de Longobarden -sterke versperringen hadden aangelegd. Desiderius werd naar Pavia -teruggeslagen, waar hij door het eene Frankische leger nauw werd -ingesloten, terwijl het andere Turijn, Milaan, Verona [156] en andere -steden veroverde. Nadat Karel Pavia zes maanden vergeefs belegerd had, -besloot hij het Paaschfeest van 774 in Rome te gaan vieren. Dit eerste -bezoek van hem aan Rome, dat van belang is wegens de bevestiging van -Pepijn's Donatie, zal in een volgend hoofdstuk worden beschreven. In -Juni verliet hij Rome en keerde weer naar Pavia terug, dat zich -weldra overgaf. [157] Desiderius werd met zijn vrouw en dochter naar -Frankrijk gezonden. Hij werd gedwongen de tonsuur aan te nemen en -stierf in vergetelheid. Zoo eindigde de Longobardische heerschappij. - - - -Karel, die nu ongeveer 32 jaar oud was, beheerschte het geheele -Frankische gebied ten noorden van de Alpen en het Longobardische -rijk in Italië [158] tot de rivier de Garigliano (Liris). Hij voelde -zich reeds gerechtigd den titel Rex Francorum et Longobardorum te -voeren behalve dien van Patricius Romanorum, den titel van zijn -vader Pepijn. Maar zijn rijk zou zich nog geweldig uitbreiden. Hij -was bestemd te regeeren over geheel Westelijk Europa; en zijn -veroveringsoorlogen begonnen ook terstond. Hij verliet Pavia, -haastte zich ook noordwaarts en begon dadelijk den eerste van de elf -veldtochten, waarin hij in de volgende elf jaar met groote inspanning -en veel bloedvergieten de Oost- en Westfaalsche Saksen onderwierp, -woeste en verbitterde vijanden van het Christendom, aangevoerd door -hun beroemd opperhoofd, Widukind. [159] Op zijn eersten veldtocht -(775) bracht hij deze Saksische heidenen een gevoelige nederlaag toe, -maar nauwelijks was de vrede weer hersteld, of er kwam uit Italië -bericht, dat een Longobardisch hertog een complot smeedde om zichzelf -tot koning der Longobarden op te werpen en dat Adelchis, de zoon -van den ongelukkigen Desiderius, met een vloot van Constantinopel -was overgestoken om den opstand te steunen. Als een bliksemstraal -schoot Karel neer van de Alpen en verpletterde de rebellen met een -onverwachte woestheid, die men waarschijnlijk aan zijn opgekropte -verontwaardiging moet toeschrijven. Dan trok hij even snel naar het -noorden terug. Hier strafte hij de Saksen nogmaals. Een paar maanden -later is hij in Spanje, strijdt tegen de Saracenen, neemt Pampluna en -nadert Saragossa. Daarna wordt hij weder teruggeroepen (778), trekt -naar het noorden terug en op zuidelijke hellingen van de Pyreneeën, bij -Roncesvalles, wordt zijn geheele achterhoede, volgens sommigen 30.000 -man, en vele paladijnen neergehouwen door de Basken (Vascones), een -voorval, dat beroemd is geworden door de legenden, die samenhangen met -Orlando en gebruikt zijn door de dichters van de Gestes de Charlemagne -en de Chanson de Roland, en later weder door Boiardo en Pulci en -Ariosto; maar, wanneer Milton [160] dacht, dat Karel vernietigd was in -de dolorosa rotta van Roncesvalles, vergiste hij zich deerlijk, want, -ofschoon hij, zooals Dante zegt "zijn heilige onderneming verloor" -(perdè la sante gesta) om de Saracenen uit Spanje te verdrijven, -had hij toch binnen een paar maanden de steeds weerspannige Saksen -gegeeseld en was weder in Italië, waarheen hem Paus Hadrianus geroepen -had; want Zijne Heiligheid werd op nieuw zeer lastig gevallen door -de in naam onderworpen, maar feitelijk onafhankelijke Longobardische -Hertogen van Spoleto en Benevento, die slechts weinig aandacht schonken -aan territoriale aanspraken van het Pausdom of aan Donaties van Pepijn -en Constantinus. Nadat Karel de Kerstdagen te Pavia had doorgebracht, -bezocht hij Rome weder, waar hij het Paaschfeest van 781 vierde en -zijn vierjarigen zoon Karloman nog eens liet doopen door Hadrianus -en kronen als "Koning van Italië" en zijn tweejarigen Louis (Ludwig) -als Koning van Aquitania; het gewicht van deze plechtigheden ligt in -het feit, dat Karel hiermede formeel het recht van den Paus erkende -om koningen te benoemen en aldus het zaad strooide van de toekomstige -twisten over de Investituur. - -De gebeurtenissen van de volgende jaren zijn van weinig belang. Nog -eens roept Paus Hadrianus, in het nauw gebracht door den Hertog van -Benevento, Karel naar Rome, wederom bezoekt Karel Italië en viert -Kerstmis te Florence en Paschen te Rome (787). Daarna ontstaat er -een voorbijgaande opwinding door de landing van Adelchis, zoon van -Desiderius, in Zuid-Italië, gesteund door Byzantijnsche troepen; -maar zij worden door de Franken en hun Longobardische hulptroepen -weggejaagd naar Sicilië en wij hooren niets meer van Adelchis. - -Wat de bouwkunst betreft is het volgende van groote beteekenis; Karel -gaf een bewijs van zijn openlijke erkenning der pauselijke rechten -door hem verlof te vragen "zekere marmeren beelden en mozaïeken" uit -Ravenna te halen om zijn paleis en zijn kathedraal te Aken daarmede -te versieren. Deze kathedraal, waarin hij begraven is, was gebouwd -volgens het plan van de S. Vitale en de verwijdering van "zekere -marmeren beelden en mozaïeken" beduidde ongetwijfeld de algeheele -berooving van eenige der prachtigste kerken te Ravenna en ook van de -paleizen van Theoderik en de Exarchen. - -Tusschen 790 en 795 vernemen wij, dat Karel oorlog voert met de -Avaren en natuurlijk met de Saksen en dat zijn onwettige zoon Pepijn -een opstand leidt in Friuli, maar ten slotte in een klooster sterft; -wij hooren ook van een synode te Frankfurt, waar de koning werkzaam -aan deelneemt, en van een grafschrift van 38 versregels door hem -gemaakt op Paus Hadrianus, die in 795 stierf en door den beroemden -Leo III werd opgevolgd. - -De nieuwe Paus toonde dadelijk, welke lijn hij in de politiek zou -volgen. Hij zond Karel het vaandel van de stad Rome en de gouden -sleutels van de St. Pieter, waardoor hij hem als Patricius en -Verdediger van de Kerk [161] erkende en bij de dateering van zijn -Bullen ging hij niet uit van de troonsbestijging van den Keizer, -maar van den "Koning der Franken en Longobarden"; aldus verbrak -hij den laatsten band met de Oost-Romeinsche heerschappij. Karel -beantwoordde deze beleefdheden door Zijne Heiligheid te verzekeren, -dat hij de Kerk zou verdedigen tegen buitenlandsche vijanden en -binnenlandsche ketterij en smeekte, dat hij hem zooals Mozes [162], -met opgeheven handen, bij zijn ondernemingen zou helpen. - -Kort hierna vond er een coup d'état plaats te Constantinopel, die, in -theorie althans, een einde maakte aan het Oost-Romeinsche Keizerrijk, -als men ten minste mag zeggen, dat zulk een imperium ooit bestaan -heeft. [163] De ongelukkige Constantinus VI werd onttroond en van het -gezicht beroofd door zijn moeder Irene, die den keizerlijken diadeem -aannam; vijf jaren lang hield zij een schitterend hof en reed in een -vergulden wagen, getrokken door melk-witte paarden, door de straten -van de hoofdstad, omgeven door een slaafschen stoet edelen, terwijl -haar blinde zoon tastend zijn weg zocht in de tuinen van het paleis, -verwaarloosd, veracht of vergeten. - -En nu gebeurde te Rome, wat het rechtstreeksch gevolg was van -de herleving van het Romeinsche Imperium in de persoon van Karel -den Groote. De Romeinsche aristocratie, zoowel de leeken als de -geestelijken, aangemoedigd door de volslagen breuk met het Oostelijk -Rijk, hoopte misschien een republikeinsche of oligarchische autonomie -te stichten, zooals in Venetië, Napels en andere steden in opkomst -was; zij spanden samen met de partijgenooten van den vorigen Paus, -Hadrianus, en vielen Leo aan, terwijl hij een processie door de straten -leidde. Hij werd van zijn paard geworpen; oogen en tong werden hem -uitgerukt. Deze werden hem echter volgens een schrijver van den Liber -Pontificalis op miraculeuze wijze teruggegeven. Zijn vrienden verbergen -hem in een klooster. Daaruit ontsnapt hij door middel van een touw, -evenals de H. Paulus [164], bereikt Spoleto en stuurt een dringende -smeekbede aan Karel. Maar de koning wordt geheel in beslag genomen -door een opstand van de Saksen en verzoekt Leo hem te Paderborn, -tusschen Keulen en Hannover, te bezoeken; hij zendt den jeugdigen -Pepijn (den wettigen Pepijn, koning van Italië) en andere edelen om -hem te escorteeren. Te Paderborn wordt Leo met grooten eer ingehaald; -Karel en zijn krijgslieden knielen om zijn zegen te ontvangen. - -Doch weldra kwamen er uit Rome zeer ernstige beschuldigingen. Men -verzekerde, dat de koning, indien hij de zaak slechts nauwkeurig -onderzocht, het wel noodzakelijk zou achten Leo af te zetten. Ten -slotte besloot Karel, aangespoord door zijn Engelschen raadsman, -Alcwin, die hem zeide, dat hij meer aandacht moest schenken aan het -hoofd dan aan de voeten van het Rijk, de Saksen voorloopig aan hun -eigen plannen over te laten en Rome te bezoeken. Maar toen hij zag, -dat dit onmogelijk was--want ook Bretagne en de Saracenen maakten het -hem lastig--, zond hij Paus Leo daarheen, vergezeld van prelaten en -ambtenaren en gaf bevel, dat de zaak openlijk onderzocht zou worden. De -Paus maakt een triumftocht door Italië en wordt (November 799) buiten -Rome, bij den Pons Milvius, door een groote menigte geestelijken, -senatoren, edelen, afgevaardigden van het leger, het volk en de gilden -(scholae) ontvangen. Hij houdt de Mis in de St. Pieter en geeft zijn -zegen aan de menigte; een paar dagen later worden zijn beschuldigers -in een plechtige rechtszitting, gehouden in de Feestzaal (Triclinium) -van het Lateraan, die hijzelf had laten bouwen, veroordeeld wegens -laster en naar Frankrijk gezonden om door Karel gevonnist te worden. - -Maar Karel was van plan zelf te Rome de zaak te beslissen en in den -herfst van 800 trok hij daarheen, nadat hij zijn vijanden eindelijk -overwonnen had. Te Mentana, ongeveer 20 K.M. van de stad, kwam Leo met -een groote menigte hem te gemoet, en op den eersten December hield hij -een plechtig conclave in de basiliek van de St. Pieter, gekleed als -Patricius in toga en chlamys en omgeven door zijn paladijnen, edelen, -en alle prelaten en aristocraten van Rome. Van deze rechtszitting is -geen gelijktijdig verslag overgebleven, maar wij weten, dat op den -23en December, nadat alle bewijzen waren gehoord, Paus Leo den kansel -besteeg en met de hand op de Evangeliën zijn onschuld betuigde--een -tooneel, dat op een van Raffael's beroemde fresco's is voorgesteld. De -aanklagers werden ter dood veroordeeld; maar door tusschenkomst -van Leo werd het vonnis veranderd in levenslange verbanning naar -Frankrijk. Op denzelfden dag kwamen er, zegt Villari, twee gezanten -van den Patriarch van Jeruzalem, die aan Karel de sleutels van die -stad en van de kerk van het Heilige Graf overhandigde. - -Op Kerstdag werd een plechtige Mis gehouden door den Paus in de -St. Pieter; na den dienst gingen de Paus en Karel naar de tombe van -den Heilige om te bidden en ten aanschouwe van alle aanwezigen, -knielden zij voor het hoogaltaar, waar de confessio (de toegang, -voorzien van een hek) naar beneden voerde, naar het graf van den -apostel. Toen Karel na het gebed oprees, plaatste Paus Leo een gouden -kroon of diadeem op zijn hoofd; tegelijkertijd liet de menigte, die -in de groote basilica dicht opeengedrongen stond, luide de volgende -woorden hooren: "Carolo, piissimo Augusto, a Deo coronato, magno, -pacifico Imperatori, vita et victoria!" Toen zalfde Paus Leo Karel -en zijn zoon Pepijn, bekleedde den nieuw-gekroonden Keizer met den -purperen mantel en gaf hem, door te knielen, of volgens anderen, -door hem te kussen, zijn gehoorzaamheid of vereering te kennen. - -Men kan vragen, wat den Paus bewoog, een Keizer, die hijzelf, zooals -men zou kunnen beweren, gekozen had, te aanbidden. Zonder twijfel -kende hij aan het idool, dat zijn eigen handen hadden gemaakt, -een zekere goddelijke heiligheid toe en aanbad hij in Karel den -door God Uitverkorene; maar, welke ook zijn theoriën mogen geweest, -het is volkomen begrijpelijk, dat hij, die Karel groote dankbaarheid -schuldig was voor zijn redding uit een zeer gevaarlijken toestand, -gaarne in hem zijn wereldlijken heer erkende, ofschoon hij blijkbaar -den Paus beschouwde als den eenigen uitvoerder van den Goddelijken -Wil en met hooger gezag bekleed dan de Keizer. - -Maar was de Paus bij deze gelegenheid de bemiddelaar van de keuze -des Hemels? Was Karel door den Paus uitverkoren, terwijl deze -voor den Hemel handelde of voor zichzelf? En was zijn kroning als -Keizer gelegitimeerd door deze willekeurige en eenigszins theatrale -handeling van Paus Leo of was het geen uiting van recht, maar van -macht en door Karel zelf tevoren beraamd? Of was dit het gevolg van -de wel-overdachte keuze of bekrachtiging van den Romeinschen Senaat -en het Romeinsche volk? - -Eginard (Einhart), de secretaris en biograaf van Karel den Groote -verzekert (waarschijnlijk heeft Karel zelf hem dit meegedeeld), dat -de koning volkomen verrast was, daar hij geenerlei vermoeden had van -de dramatische vertooning, die de Paus had voorbereid. Alles wijst -er echter op, dat het plan tevoren overlegd was, waarschijnlijk te -Paderborn en dat Karel naar Rome kwam met het opzettelijk doel de -pauselijke en openbare bekrachtiging te ontvangen van een titel, -dien hij reeds als den zijne beschouwde [165]. - -Gregorovius vertelt ons dat "een plechtig decreet van de hooge -vergadering van alle Romeinsche prelaten, geestelijken, edelen en -het volk aan de kroning voorafging." Het schijnt werkelijk, alsof -de toejuichingen bij de kroning van buiten geleerd en gerepeteerd -waren. Zeker is het duidelijk dat, wat ook Karel en Paus Leo mogen -gedacht hebben, het Romeinsche volk, of misschien moeten wij zeggen -het Italiaansche volk, zich voorstelde dat zij den Frankischen vorst -tot hun Imperator en Augustus hadden gekozen--een werkelijk Romeinschen -Keizer, die te Rome was gekroond. - - - - - - - -HOOFDSTUK I. - -GREGORIUS DE GROOTE. - - -Er had in 589 een groote overstrooming van den Tiber plaats, gevolgd -door een hevige uitbarsting van de pest, die reeds vele jaren vroeger -Europa had geteisterd. Paus Pelagius was een van de vele duizenden -slachtoffers te Rome. Als zijn opvolger werd met algemeene stemmen -Gregorius gekozen. Deze was geboren in 540, toen Belisarius Ravenna -innam of een weinig later, toen Baduela de Gotische heerschappij -in Italië weer deed herleven. De juiste datum is niet bekend, -maar sommigen zeggen, dat het dezelfde dag (21 Maart, 543) was, -waarop de groote Heilige stierf, dien hij bijzonder vereerde en wiens -leven hij heeft beschreven, St. Benedictus. Zijn familie was van den -senatorenstand en zeer vermogend. Zijn ouders, vurige Katholieken, -lieten hem theologie en philosophie studeeren [166], maar hij schijnt, -evenals St. Ambrosius, een politieken loopbaan gekozen te hebben, want -als jong man was hij reeds Prefect of Praetor van Rome. Doch weldra -kreeg zijn religieuze neiging de overhand, en hij gebruikte een groot -deel van zijn vermogen om zes kloosters op Sicilië te stichten en een -zevende te Rome, terwijl hij voor dat doel zijn voorvaderlijk paleis -[167] op den Coelischen Heuvel afstond, waar nu de kerk van S. Gregorio -Magno staat. Hier leefde hij eenige jaren zeer sober, en werd, toen hij -ongeveer 36 jaar oud was, diaken, waarschijnlijk daartoe bewogen door -Paus Benedictus I, die hem de wijding gaf. Sinds dien tijd schijnt -hij veel belangstelling te hebben gehad in zendingswerk; en zijn -geestdrift werd geprikkeld of misschien zelfs het eerst opgewekt door -die schoon-lokkige Engelsche jongelingen, die als slaven werden ten -toon gesteld, wier schoonheid hem volgens Beda den uitroep ontlokte: -"Non Angli, sed Angeli". - -Beda, die een van Gregorius' oudste biografen is, verzekert ook, dat -hij een zendings-expeditie ondernomen heeft om de Angel-saksers te -bekeeren; maar na een reis van drie dagen gaf hij zijn voornemen op -en keerde naar Rome terug. Dit gebeurde op aandrang van zijn vrienden -of naar aanleiding van het volgende voorval, indien het waar is; en -waarom zou het niet waar zijn? Men heeft reden om het te gelooven; want -ondanks zijn vastberaden en flink karakter was Gregorius kinderlijk -bijgeloovig [168]. Gedurende de middagrust sprong een sprinkhaan -op den vermoeiden zendeling, die het vriendelijk diertje met zijn -Latijnschen naam, locusta, aansprak en daarna zoo getroffen was door -de overeenstemming met de woorden "loco sta!" ("blijf op uw plaats -staan"), dat hij het voorteeken aannam. Na zijn terugkeer werd hij door -Paus Pelagius gekozen als zijn nuntius of secretaris (apocrisarius) -te Constantinopel, en bij den dood van den Paus in 590 werd hij, daar -hij juist in dien tijd te Rome was, aangewezen om hem op te volgen. De -verkiezing van een Paus moest in die tijden nog bekrachtigd worden door -den Oost-Romeinschen Keizer en men zegt, dat Gregorius hem dringend -geschreven heeft zijn toestemming te weigeren; maar de brief werd -onderschept en een vlucht mislukte, zoodat Gregorius ten slotte toegaf -en dadelijk, nog voordat de keizerlijke bekrachtiging was aangekomen, -zijn krachtig karakter toonde door plechtige processies te houden om -den toorn van den Hemel af te wenden en een einde te maken aan de pest. - -Er was bevolen, dat alle prelaten, priesters, monniken, nonnen, en een -groote menigte burgers, met zwarte sluiers en kappen en verdeeld naar -de vier wijken van de stad, hun hoofdkerken zouden bezoeken, die alle -zwart gedrapeerd waren en dan zouden opgaan naar de basiliek van de -Moeder Gods (S. Maria Maggiore). De straten waren vol van eindelooze -processies van smeekelingen, die brandende kaarsen en fakkels droegen, -treurzangen en Kyrie Eleisons zongen, terwijl nu en dan een zwarte -gedaante, getroffen door de doodelijke pest, ter aarde stortte. - -Toen nu de grootste processie de St. Pieter naderde en Gregorius zelf -juist het midden van de brug bereikt had, verscheen er in de lucht, -zwevend boven het mausoleum van Hadrianus, de gedaante van een engel -met een vlammend zwaard; en men zag, dat hij het zwaard in de scheede -stak, om te beduiden, dat de pest tot stilstand was gebracht. Men -hoorde hemelsche stemmen het Regina coeli zingen en Paus Gregorius -antwoordde door het Ora pro nobis aan te heffen. Hierom kreeg de Moles -Hadriani den naam Engelenburg (Castel Sant' Angelo). Het is onzeker, -wanneer er het eerst een standbeeld van den engel is opgericht. Men -zegt, dat Paus Bonifacius IV, de opvolger van Gregorius, een kapel -heeft gebouwd boven op de Moles en die genoemd heeft "S. Angelus -inter Nubes." Een marmeren beeld, dat ongeveer 1550 door Montelupo is -gemaakt, werd waarschijnlijk in 1740 vervangen door de tegenwoordige -bronzen figuur, het werk van een Vlaamschen kunstenaar. - -Gedurende het eerste gedeelte van zijn pontificaat was Paus Gregorius -een zeer hevige en openlijke vijand van de Longobarden. In zijn -brieven worden de Italiaansche steden steeds aangespoord den barbaren -en ketters weerstand te bieden en dringt hij er zelfs op aan, dat de -geestelijken de wapenen zullen opnemen. Niet minder ijverig was hij in -het verdedigen van de Italianen tegen de Byzantijnsche verdrukking, -zooals wij kunnen zien in zijn brieven aan Keizerin Constantina, -waarin hij den ellendigen toestand van het volk op Sicilië en Sardinië -(waar de heidensche beeldendienst blijkbaar nog steeds bestond) en -de schaamtelooze afpersingen en onrechtvaardige handelingen van de -Byzantijnsche ambtenaren beschrijft. Doch de voornaamste reden tot -zorg gaven hem de Longobarden. Men zal zich herinneren, hoe Agilulf, -die door Theodelinda in hetzelfde jaar, waarin Gregorius Paus werd, -tot haar koninklijken gemaal was gekozen, in 593 naar het Zuiden -marcheerde en het Romeinsche gebied verwoestte, hoe Gregorius zijn -publieke voordrachten over Ezechiël afbrak en al zijn energie gebruikte -om de stadsmuren weer op te bouwen en strijdkrachten te organiseeren, -zoodat hij ten slotte niet meer wist "of hij een geestelijke was of -een wereldlijk vorst." Aldus wordt hij door zijn vurig patriotisme en -zijn krachtige werkzaamheid erkend als het civiele hoofd van Rome; -hij leidt de onderhandelingen en verbreekt of sluit verdragen met -Longobardische koningen en hertogen en Byzantijnsche Exarchen. - -Zijn vaderlandsliefde werd geëvenaard door zijn godsdienstijver. Niet -slechts had hij als Christen zulk een afschuw van het heidendom, dat -men hem verdacht van de vernietiging van vele oude monumenten en veel -literatuur, maar als katholiek had hij misschien nog meer afkeer van -alle vormen van ketterij. De bekeering van de heidensche Angel-saksen -was een van zijn vroegste idealen en in 596, toen hij nog slechts zes -jaren paus was, zond hij zendelingen onder leiding van St. Augustinus -den jongere naar koningin Bertha, de Frankische katholieke gemalin van -Ethelbert, koning van Kent [169]. In een brief aan den Bisschop van -Alexandrië beschrijft Gregorius deze onderneming aldus: "Daar het volk -van de Angelen, dat in den meest afgelegen hoek van de wereld leeft, -nog steeds hardnekkig volhardt in de vereering van blokken en steenen, -kwam de gedachte bij mij op hun een monnik te sturen om onder hen, -als God het zoo wilde, te preeken; en toen met mijn goedkeuring de -bisschoppen van Germanië dezen gewijd hadden, hielpen zij hem om -dat volk daar aan het einde van de wereld te bereiken." Dan vertelt -hij van mirakelen, die de wonderen van de Apostelen evenaren, en van -de bekeering van de 10.000 Angelen. Ofschoon men het uitroeien van -de oude Engelsche Kerk moet betreuren, kan men toch niet ontkennen, -dat de zending van Gregorius de beschaving van de Romeinsche wereld -weder in Brittannië heeft gebracht, hetgeen volgens onze meening een -weldaad was. - -Een ander zendingswerk, dat door zijn gunstigen afloop Gregorius -groote vreugde bracht, was de bekeering van de Longobarden, d.w.z. hun -bekeering van Arianisme tot orthodox Katholicisme. Evenals Bertha -en Ethelbert, was ook de Longobardische koningin een goed katholiek, -daar zij een Beiersche prinses was, en door toedoen van Theodelinda -was Gregorius aan het eind van zijn leven op goeden voet met den -Longobardischen koning en in staat een invloed uit te oefenen, die -ten slotte bewerkte, dat het geheele Longobardische volk gereinigd -werd van de Ariaansche besmetting. Agilulf bleef waarschijnlijk een -ketter tot zijn dood, ofschoon Paulus Diaconus het ontkent. Misschien -was de koning geen zeloot en wilde hij liever jegens beide partijen -verdraagzaam zijn. In ieder geval, toen zijn opvolger, de kleine -Adelwald, werd geboren (602) stond hij toe, dat deze als Katholiek -gedoopt zou worden. De brieven, die Paus Gregorius bij deze gelegenheid -aan Koningin Theodelinda schreef zijn op zichzelf zeer belangrijk en -verdienen bovendien hierom onze belangstelling, omdat ten minste éen -van de geschenken, die hij aan zijn klein petekind zond, herkend kan -worden op het oude relief, dat men nog kan zien boven den ingang van -de kathedraal van S. Giovanni te Monza, die oorspronkelijk gebouwd -is door Theodelinda [170]. - -"De brief, dien gij mij uit de omgeving van Genua stuurt" schrijft -Gregorius, "maakt mij deelgenoot in uw vreugde door mij ervan -te verwittigen, dat U door de genade van den Almachtigen God een -zoontje is geboren en ook, dat hij, hetgeen u tot eer strekt, bij de -Katholieke kerk is ingeschreven ... Ik bid, dat God u moge bewaren en -mijn kleine Adelwald moge opgroeien in Zijn liefde." Nadat hij daarna -heeft verteld, hoe pijnlijk hij door de jicht geplaagd wordt, voegt -hij erbij, dat hij aan den kleinen Adelwald zendt "eenige relieken, -nl. een kruis met een stukje hout van het Heilige Kruis van den -Heiland, en een afschrift van het Heilige Evangelie in een Perzisch -étui. En aan mijn kleine dochter, zijn zuster, stuur ik drie ringen, -twee van hyacint en een van onyx ...." - -Ongeveer een jaar later (14 Maart, 604) maakte de jicht, waaraan -hij vier jaren lang steeds meer geleden had, een einde aan zijn -leven. Die plaag was misschien de male di fianco, dien hij gekozen -had, in plaats van twee dagen in het Purgatorium, als een straf voor -de gebeden, waarmede hij Trajanus had doen herrijzen om hem te doopen, -zoodat de heidensche Keizer, in strijd met de wetten van het noodlot, -in den hemel was toegelaten. [171] - -Hodgkin zegt in zijn Italy and her Invaders, dat Gregorius grooter is -als Romein dan als Heilige. Zeker is er veel in zijn karakter, zooals -het uit zijn leven en geschriften blijkt, dat onze bewondering en -sympathie heeft, maar er zijn trekken, die geen van beide opwekken. Een -van deze is zijn neiging tot plomp bijgeloof, en een ander zijn blinde -onverdraagzaamheid jegens klassieke literatuur en kunst. "Men neemt -algemeen aan", zegt Gibbon, "dat Gregorius de tempels bestormde en -de beelden van de stad verminkte, dat op bevel van dien barbaar de -Palatijnsche bibliotheek in asch is gelegd en dat in het bijzonder -het werk van Livius het doel van zijn fanatieke aanvallen was. De -geschriften van Gregorius zelf toonen zijn onverzoenlijken afkeer -van de monumenten van het klassieke genie en hij kritiseert hevig de -profane kennis van een bisschop, die de Latijnsche dichters bestudeerde -en in één adem de lofzangen op Jupiter en die op Christus uitsprak." Er -is, zooals Gibbon toegeeft, geen stellig bewijs, dat hij werkelijk de -vandalismen bedreven heeft, waarvan hij beschuldigd wordt, maar hij was -blijkbaar trotsch op zijn onbekendheid met het Grieksch en ofschoon -hij niet het barbaarsche Latijn schreef, dat een beetje later door -Leo III, Stephanus III en anderen uit dien tijd gebruikt werd, [172] -had hij toch een fanatieken afkeer van het heidensche classicisme, -zooals blijkt uit zijn toornig schrijven aan den Gallischen bisschop, -waarop Gibbon doelt (in uno ore cunt Jovis laudibus Christi laudes -non se capere) en uit zijn verzekering, dat "het zeer ongepast is, -dat de woorden van het hemelsch orakel zouden onderworpen zijn aan -de wetten van den grammaticus Donatus". - -Een vreemd en lastig te verklaren feit moet nog vermeld worden, -ofschoon men het gaarne zou willen verzwijgen. In 602 werd Keizer -Mauricius te Constantinopel onttroond door een overweldiger, -Phocas [173], die met monsterachtige onmenschelijkheid zijn -slachtoffer vermoordde, nadat hij zijn kinderen voor zijn oogen -geslacht had. Gregorius, die een tijdlang, toen hij nuntius van Paus -Pelagius was, aan het hof te Constantinopel geleefd had, was zeer -bevriend geweest met den Keizer en zijn familie; maar toen Phocas zich -beschermend tot Gregorius richtte, schreef de Paus, in plaats van hem -verontwaardigd van zich te stooten, een slaafschen en vleienden brief -(die nog bestaat), waarin hij zijn vermoorden vriend verzaakte en zich -verheugde in de verwachtingen, die hij koesterde van dat monster ten -opzichte van de kerk. - -Zijn werken zijn talrijk: Epistolae, Dialogi, Homiliae, Libri -Morales, Cura pastoralis enz. en ook praktische handboeken, die -aanwijzingen geven voor den dienst in de Kerk. De Roomsche Kerk volgt -nog steeds bij de mis voornamelijk het voorschrift van Gregorius, dat -verschilt van den regel van St. Ambrosius, die te Milaan in gebruik -is. Gregorius voegde ook vier toonschalen bij de vier authentieke -schalen van St. Ambrosius. De muziek, die gebaseerd is op deze acht -toonladders is bekend als het Gregoriaansche koraalgezang. Een van -de prachtigste motieven van Wagner's Parsifal, het Graal-motief is -rechtstreeks genomen van een Gregoriaanschen toonschaal. - -Als theoloog schijnt hij niet altijd onfeilbaar geweest te zijn, -indien wij mogen gelooven, wat Beatrice aan Dante vertelde, toen -zij in het Paradijs hem de cirkels en de hierarchiën der engelen -verklaarde. Gregorius, zeide zij, durfde op dit punt af te wijken van -Dionysius den Areopagiet, maar "zoodra hij zijn oogen in den hemel -opende, lachte hij over zichzelf"-- - - - ...... sì toste come gli occhi aperse - In questo cielo, di sè medesmo rise. - - - - - - - -HOOFDSTUK II. - -BOUWKUNST EN MOZAÏEKWERK. - -300-800. - - -In dit hoofdstuk zullen eerst eenige eigenaardigheden van de -verschillende bouwstijlen behandeld worden, die in sommige deelen van -Italië gedurende de periode, die wij doorloopen hebben overheerschend -waren en daarna zal er iets over de mozaïeken bijgevoegd worden. Het -groote verschil van meening, dat onder de schrijvers bestaat -over den oorsprong, classificatie, chronologie en benaming van de -bouwstijlen--vooral over het gebruik van zulke woorden als "Romeinsch", -"Byzantijnsch", "Romaansch", "Longobardisch", enz.--maakt het bijna -onmogelijk eenige mededeeling te doen zonder zich aan kritiek bloot -te stellen. Misschien is het onder dergelijke omstandigheden het best -de termen te gebruiken, die de rechtstreeksche indrukken, gewijzigd -door de meeningen van anderen, ons langzamerhand hebben geleerd als -de verstandigste en doelmatigste. [174] Vagliami 'l lungo studio e -'l grande amore. - -Men kan aannemen, dat de klassieke Romeinsche kunst, ofschoon haar -geest nog vele jaren bleef leven en men geen nauwkeurigen datum kan -geven voor haar verdwijnen, is uitgestorven tusschen den tijd van de -Antonini en dien van Constantijn den Groote (c. 160-300). Misschien -wordt de beste illustratie van het bijna ongeloofelijke verschil -tusschen deze twee tijdperken ten opzichte van de kunst gegeven door -den triomfboog van Constantijn (zie fig. 2). De boog dateert, hetzij -hij door Constantijn hersteld is of niet, zeker uit den tijd van de -Antonini, misschien van Trajanus (c. 110) en is een mooi voorbeeld -van laat-klassieke bouwkunst; maar een blik op de reliëfs--die van -Trajanus en de Antonini naast die van Constantijn--zal beter dan -woorden aantoonen, niet alleen wat de beeldhouwers van Constantijn's -tijd beteekenden, maar ook hoe de Romeinen alle gevoel voor kunst -moesten verloren hebben, wanneer zij zonder zichzelf te minachten èn -naar deze èn naar gene afbeeldingen konden kijken. - -Maar zelfs in den tijd van Constantijn vertoont de bouwkunst soms nog -de oude klassieke bevalligheid en adel, zooals wij zien in de villa van -Diocletianus te Spalato en in de S. Costanza te Rome, en deze klassieke -bezieling bleef vele jaren bestaan en verscheen zoo nu en dan als een -geest van het verleden, zooals b.v. in de twee beroemde Mausoleums, van -Galla Placidia en van Theoderik, edele en werkelijk Romeinsche [175] -gebouwen, ofschoon het eerste kruisvormig en van een koepel voorzien -is en het tweede eveneens onder invloed van de Oostersche architectuur -staat. Maar deze geest van het verleden was gedoemd te verdwijnen en -een nieuw beginsel zou een nieuwen stijl bezielen. Laten wij, om dit -te bewijzen, het vraagstuk van den boog en het gewelf behandelen. - -Het eigenaardig verschil, dat de Romeinsche bouwkunst van de -Grieksche onderscheidt, is voornamelijk gelegen in de toepassing -van den boogvorm, niet alleen bij tempels, maar ook bij de groote -bouwwerken van algemeen nut, aquaeducten, bruggen, reusachtige -amphitheaters en badhuizen. Het eigenlijke verschil tusschen de -twee stijlen kan men zich het best denken, wanneer men zich het -Parthenon en daarna de bekende aquaeduct, den Pont du Gard voor oogen -stelt. Groote aquaeducten en groote bruggen waren, als bouwwerken, -den Grieken onbekend, ofschoon zij hun Enneakrounoi en schipbruggen, -zooals die van Xerxes, hadden. Werken van dien omvang en met die -bedoelingen zijn onuitvoerbaar in een stijl, welks leidend beginsel -een horizontaal systeem was van architraaf, fries en kroonlijst -gedragen door zuilen. Het is waar, dat het gewelf reeds gevonden -wordt in de Grieksche bouwkunst (b.v. in de oude grafkamers te -Mycenae) en de aetos of de driehoekige gevel een neiging vertoont -tot het principe van wederzijdschen steun. Maar toen de Romeinen -den boogvorm aannamen, en ook het gewelf, de apsis en den koepel -[176], ontstonden er geheel nieuwe mogelijkheden; de oude Grieksche -bouworde verloor zijn constructieve functie en werd meer dienstbaar -gemaakt aan de versiering; want in de groote Romeinsche gebouwen, -zooals de amphitheaters, werden de zuilen dikwijls voor colonnades -gebruikt, de een boven den ander, een bouworde, die ongetwijfeld -artistiek onjuist maar soms toch zeer indrukwekkend is, indien de -verhoudingen goed zijn. De Romeinsche boog had geen zuilen noodig; -het was oorspronkelijk niet anders dan een boog uitgehouwen in een -dikken muur, en de horizontale bovenbouw van den ouden stijl werd -gebogen en dikwijls als een nutteloos overblijfsel aangegeven door -een versiering langs den boog, die soms zelfs van de basis van den -eenen pijler naar den ander liep. - -Hier begon zich nu het nieuwe principe te toonen. Wij hebben gewezen -op de villa van Diocletianus te Spalato en de S. Costanza te Rome als -overblijfselen van de klassieke kunst, en dit is juist, wat betreft -den edelen vorm en verhouding; maar zij kunnen nog beter dienen als -voorbeelden van den ouden bouwvorm bezield door een nieuwen geest; -want te midden van de droevige ontaarding van de klassieke sculptuur -en architectuur en de algemeene plundering van antieke monumenten -voor de oprichting of versiering van nieuwer gebouwen, een wijze van -handelen, die met de meest gevoellooze barbaarschheid plaats vond, -begon men toch in te zien, dat in de bouwkunst (zooals misschien -in alles) schoonheid en nut innig samenhangen, ofschoon men dien -samenhang niet altijd duidelijk kan aanwijzen. In dit geval was -het de zuil, die wederom iets te doen kreeg. In Diocletianus' villa -(c. 300) vinden wij zuilen, die werkelijk bogen dragen, zooals bij -den "Dom van de Rots" (de kerk van het Heilige Graf), die misschien -door Constantijn te Jeruzalem gebouwd is, terwijl bij het Romeinsche -Mausoleum van Constantijn's dochter (later de kerk van S. Costanza) -een zware bovenbouw van muur en koepel gedragen wordt door bogen, -die rusten op korte, horizontale stukken, elk liggende op twee zuilen, -zooals men op de schets kan zien. Dit is misschien het eerste bekende -voorbeeld van vrije zuilen, die het geheele gewicht van een grooten -bovenbouw dragen, zooals dat ook in de oude Christelijke basilieken -is; een tweede belangrijk punt is het feit, dat het korte gekoppelde -kapiteel een duidelijke aankondiging is van het tweede kapiteel of -pulvino van een anderen stijl, den Byzantijnschen, die weldra in -het oostelijke Rijk en in sommige deelen van Italië overheerschend -zou worden. Laten wij nu deze twee nieuwe bouwstijlen, dien van -de Christelijke basilieken en dien van de Byzantijnsche gebouwen -behandelen. - - - - -Basilieken. - -De oorsprong van de Christelijke basiliek is onbekend. Het woord -beteekent in het Grieksch een koninklijk gebouw. In het oude Rome -werd het gebruikt voor een zaal om rechtszittingen of vergaderingen -te houden; de grootste was de Basilica van Constantijn (eindelijk -gebouwd door zijn mededinger Maxentius), wier geweldige ruïne bekend -is aan ieder, die Rome heeft bezocht. Beroemd is ook de Basilica -te Trier, die oorspronkelijk een rechtzaal of een hal was. Maar de -theorie, dat ooit een dergelijk openbaar gebouw aan de Christenen -zou zijn afgestaan, of dat zij of de architecten van Constantijn de -eerste kerken zouden gebouwd hebben naar het voorbeeld van dergelijke -gebouwen, wordt over het algemeen niet meer aanvaard, en het gewone -Romeinsche huis met zijn atrium en zuilengangen, of een schola wordt -nu als het prototype beschouwd; en de naam wordt verklaard als het -"Huis des Konings" d.w.z., "Huis des Heeren", wat ook het woord "kerk" -(kyriakon) beteekent. - -Niet lang geleden werd een kleine Christelijke kerk van basiliekvorm, -de S. Maria Antiqua, aan het licht gebracht te midden van de -geweldige ruïnen aan de noordzijde van den Palatinus. Men gelooft, -dat het oorspronkelijk de bibliotheek van den Tempel van Augustus -is geweest en het is zeer wel mogelijk, dat het een van de eerste -kerken in Rome was en als voorbeeld voor de oudste Christelijke -basilieken heeft gediend. Men kan duidelijk zien hoe de zuilenrijen -en de aula veranderd zijn in schip en apsis. De muren zijn versierd -met Byzantijnsche frescos uit lateren tijd, die snel verkleuren. - -Een oude Christelijke basiliek is gewoonlijk een langwerpig rechthoekig -gebouw, in de lengte in drie of vijf ruimten verdeeld door zuilenrijen, -die houten daken dragen, terwijl het dak van het midden-gedeelte, -het schip, zooveel hooger is dan de andere daken, dat de wanden -bovenaan van ramen voorzien en door mozaïeken of frescos versierd -kunnen worden. Het schip eindigt in een halfrond koor gedekt door -een halven koepel of apsis, en aan de andere zijde van het gebouw is -een vestibule of zuilengang of een atrium, waarvan wij nog een mooi -voorbeeld hebben in de S. Ambrogio te Milaan [177]. - -Zelfs in zeer oude basilieken vinden wij het beginsel van een transept -(kruisvleugel), zooals b.v. in de drie grootste oude basilieken van -Rome, de S. Pietro, S. Paolo (fuori le mura) en S. Maria Maggiore -[178]. In de oudste basilieken werd ongetwijfeld de horizontale -bouworde aangewend, maar de nieuwe stijl, die den zuil met den boog -combineerde, schijnt vroeg in zwang te zijn gekomen. In de Maria -Maggiore hebben wij de architraaf, in de S. Paolo en S. Clemente de -archivolte en in de S. Pietro (de oude basiliek) rustten op de zuilen -van het schip architraven, terwijl de buitenste zuilen van den zijbeuk -bogen droegen. - -Het is niet zeker of er Christelijke basilieken of in het algemeen -kerken, die zich niet onder den grond bevonden, vóór den "Kerkvrede" -(313) bestaan hebben. Van den tijd van Constantijn [179] tot de dagen -van Theoderik en de komst van de Longobarden (ongeveer 250 jaar) -was de basiliek-stijl overheerschend in Rome, waar ongeveer twintig -kerken [180] nog in mindere of meerdere mate de sporen van klassieke -tempels of basilieken vertoonen, daar de zuilen of fundamenten dikwijls -van oude tempels of basilieken zijn. De prachtigste van dezen is de -S. Maria Maggiore (gesticht c. 352) en een zeer belangrijk voorbeeld is -de S. Clemente (gesticht c. 320), terwijl de heerlijke S. Paolo fuori -die voor den noodlottigen brand van 1823 de grootste was van de nog -bestaande oude basilieken, nu onder de reconstructies gerekend moet -worden. Wanneer men bedenkt, dat Rome zoo lang onder Byzantijnsche -heerschappij heeft gestaan lijkt het vreemd, dat het nauwelijks -eenig ander spoor van Byzantijnsche bouwkunst bezit, vooral daar de -Byzantijnsche invloed op de Romeinsche mozaïeken later (d.w.z. nadat -de strijd over den beeldendienst de kunstenaars uit het oosten naar -Rome had gebracht) zeer waarneembaar is. - -De eenige stad van Italië, die Rome misschien in basilieken overtreft, -is Ravenna, dat gedurende drie eeuwen, als hoofdstad van het Westersche -Keizerrijk, van het Oost-Gotische koninkrijk, en van het Exarchaat, -in staatkundige en geestelijke aangelegenheden Rome's mededingster -was. Deze schitterende basilieken van Ravenna (van c. 500-600) -zijn vroeger reeds beschreven. Zij verschillen in dit opzicht van de -basilieken te Rome, dat zij, zooals de latere basilieken van Grado en -Torcello, Byzantijnschen invloed vertoonen in de détails, zooals de -pulvino (zie fig. 17 en 23 en pag. 238) en de buitengewoon prachtige -en oorspronkelijke sculptuur van de wit-marmeren kapiteelen. - -In de eerste drie eeuwen van de periode 300-800 hebben wij dus, behalve -de barbaarsche toepassing van den ouden stijl bij het construeeren -van nieuwe gebouwen, slechts weinig overblijfselen van den klassieken -stijl, dien wij nog kunnen zien in het mausoleum van Galla Placidia en -dat van Theoderik, en die door den Romeinsch-gezinden Oostgotischen -Koning bij de bouw van zijn paleizen wel zal zijn begunstigd. Dan -hebben wij den nieuwen stijl van de Christelijke basilieken [181]; -en ten slotte den zgn. Byzantijnschen stijl, waarover nog iets gezegd -moet worden. - - - - -Byzantijnsche Bouwkunst. - -Toen wij de regeering van Justinianus I behandeld hebben, is er melding -gemaakt van de vele gebouwen, die door hem zijn opgericht en in het -bijzonder is zijn groote kathedraal van S. Sofia te Constantinopel -genoemd en de S. Vitale te Ravenna. Men zal zich herinneren dat deze -kerken, prachtige voorbeelden van den ouden Byzantijnsche stijl, -van het zgn. centrale type zijn, d.w.z. niet gebouwd volgens het -ontwerp van een Romeinsche basilica. - -Men vond, misschien meer in het Oosten dan in het Westen, dat voor -sommige ceremoniën de basiliek, vooral toen zij door de toevoeging van -het transept kruisvormig werd, niet zoo doelmatig was, als de ronde of -veelhoekige ruimte, die de andere kerken, zooals de "Dom van de Rots" -te Jeruzalem, de S. Costanza of de grootste van alle ronde kerken, -de S. Stefano Rotondo aanbood. In het Oosten werden daarom de armen -van het kruis ingekort en bedekt met koepels; het middengedeelte -werd ook door een koepel gedekt; aldus ontstond de kerk met vijf -koepels, waarvan wij in de S. Marco te Venetië een mooi voorbeeld uit -later tijd hebben. Ook werd een eenigszins eenvoudiger vorm van het -centrale type gebruikt, zooals die van de S. Vitale [182], waar de -achthoekige middenruimte bedekt is door een koepel, rustend op acht -zware pijlers, en omgeven is door zeven diepe nissen met galerijen -en een nog diepere apsis. De S. Sofia is in denzelfden stijl, maar -grooter en meer gecompliceerd, met een ellipsvormige centrale ruimte -die bedekt is door een koepel en twee halve koepels. - -In verband met deze Byzantijnsche kerken heeft de koepel een groote -beteekenis. Hij is het voornaamste kenmerk, en hetzij de koepel is -ontstaan in navolging van de geweldige Romeinsche Thermae, hetzij hij -of uit het Oosten is gekomen, het is, als het ware, een herschepping -van de Byzantijnsche bouwmeesters, misschien van Athemius van Tralles, -in Klein-Azië, die de S. Sofia voor Justinianus heeft gebouwd. Hoe -dit is geschied, vereischt eenige verklaring. - -De Romeinsche koepel was een monoliet, zooals de reusachtige steen, -die het mausoleum van Theoderik dekt, of bestond uit een massa cement, -die op een tijdelijk geraamte werd samengevoegd en op een rond bouwwerk -rustte, zooals een deksel op een pot, zonder zijdelingschen druk. Dit -systeem was zeer lastig en kostbaar en de Byzantijnsche bouwmeesters -bedachten andere methoden. Zij construeerden een koepel van terra-cotta -buizen, spiraalsgewijze samengevoegd en bedekt met pleister; deze nu -was veel lichter dan de Romeinsche koepel. Maar er waren zware pijlers -noodig, daar de samengestelde bouw een sterkeren zijdelingschen druk -uitoefende. En er was nog een andere moeilijkheid. De ruimte, die door -een koepel bedekt moest worden, was meestal vierkant of veelhoekig. Hoe -moet men een ronden koepel op een vierkante basis zetten? Wanneer men -de hoeken van het vierkant zoo opvult dat men een ronde basis vormt, -is de draagkracht zeer zwak. De oplossing van deze moeilijkheid door -middel van pendentieven is een van de belangrijkste feiten in de -Byzantijnsche bouwkunst. - -In plaats van den koepel op de vierkante basis te bouwen, richt men -op de zijden van het vierkant bogen op en vult de tusschenruimten tot -gelijke hoogte met pendentieven aan. Deze "pendentieven" (hangbogen), -wier binnenzijden hol zijn (als apsiden) en wier omtrekken kromlijnige -driehoeken zijn, zullen met hun bovenste gebogen lijnen een cirkel -[183] vormen. Op deze ronde basis bouwden de Byzantijnen hun koepel, -en dit gaf een sterken steun, want de hangbogen trokken den geheelen -verticalen druk van den koepel naar zich toe. - -Een andere merkwaardigheid van den Byzantijnschen stijl is de vorm van -het kapiteel, dat niet langer concaaf blijft, daar de zuil een geweldig -gewicht moet dragen, maar convex is en niet meer diep uitgesneden, -zooals het Corinthische kapiteel, maar in ondiep relief gebeeldhouwd -is. De versiering van het kapiteel is dikwijls bijzonder fraai, hoewel -conventioneel, b.v. blad- en bloem-ornamenten, mandewerk of een fijn -diep ingeboorde bewerking, die op kant lijkt. En eindelijk werd, -om den boog hooger en lichter te maken, het Byzantijnsche kapiteel -gekroond door de pulvino (een tweede, "boven-kapiteel"). - -Nog een andere merkwaardigheid is het gebruik van gekleurd-marmeren -dunne platen, waarmede de Byzantijnsche gebouwen, die niet zelden van -baksteen waren, dikwijls in- en uitwendig werden versierd; aldus kon -men zeer rijke en schitterende effecten bereiken. - - - - -Mozaïek. - -Er bestaan zeer fraaie voorbeelden van oud-Romeinschen steen- en -glasmozaïek, zooals het Nijl-landschap in een vloer te Palestrina en -de "Alexander-slag" te Pompeii; maar de kunst om muren en apsiden -met groote mozaïek-werken te versieren schijnt onder de Christenen -te Rome tegelijk met de oprichting van de eerste basilieken te zijn -ontstaan en van Italië naar Constantinopel te zijn overgeplant, waar -zij zich weer verder ontwikkeld heeft. Wij zullen ons beperken tot -een paar voorbeelden van mozaïeken te Rome en te Ravenna; want de -zuiver-Byzantijnsche mozaïeken, die eens in grooten getale aanwezig -waren, zijn bijna alle vernield door de beeldenstormers, Kruisvaarders -en Turken, terwijl de nog bestaande, in de S. Sofia of andere moskeeën, -meerendeels verborgen zijn door bepleistering. Maar wij zullen den -Byzantijnschen stijl in eenige Italiaansche mozaïeken kunnen nagaan. - -De eerste groote mozaïeken van het Christelijke Rome zijn natuurlijk -uit den tijd van Constantijn, want voor den "Vrede" hadden de -Christenen geen groote kerken. Bovendien schijnt de herleving -van het glasmozaïek uit deze periode te dateeren. De oudste zijn -waarschijnlijk die van S. Constanza (c. 320). Dit gebouw was bedoeld -als mausoleum, niet als kerk, en het feit, dat Constantijn een -ongedoopte heiden was tot zijn laatste uren, maakt het duidelijk, -waarom deze mozaïeken,--die gedeeltelijk bewaard, gedeeltelijk bekend -zijn uit oude teekeningen,--bijna geheel decoratief en niet Christelijk -zijn, nl. voorstellingen van den oogst, wijnrank-ornamenten, vogels, -Cupidootjes, alles zeer fijn afgewerkt. Een ander schitterend -mozaïek (c. 370) kan men zien in de S. Pudenziana, een kerk, die, -naar men zeide, gebouwd was op een terrein, behoorend aan Pudent, den -gastheer van den H. Petrus, en gewijd aan zijn dochter Pudentia. Hier -hebben wij (fig. 24) zooals op vele andere apsis-mozaïeken, een -groote symbolische voorstelling. De Zaligmaker, een zeer eerwaardige -figuur met breeden baard en lang haar, dat over zijn schouders valt, -troont te midden van de Apostelen voor de muren en torens van het -Nieuwe Jeruzalem; op den achtergrond verheft zich de Calvariënberg -met het triumfeerende Kruis, waar omheen de dier-gestalten van de -Evangelisten zweven. In deze groote apocalyptische voorstellingen is -Christus meestal de midden-figuur en Hij wordt omringd door engelen -en allerlei symbolische afbeeldingen, den zeven-armigen kandelaar, de -rivieren van het Paradijs, het Lam op den troon, de twaalf Apostolische -schapen, gewoonlijk komende uit gebouwen, die Jeruzalem en Bethlehem -voorstellen, de Evangelische dieren en de Hand van God, die uit een -wolk te voorschijn treedt. Op den boog van de apsis en de muren van -het schip zijn veelal Bijbelsche voorstellingen of personen. Andere -prachtige, oude mozaïeken waren die van de S. Paulo fuori (fig. 4), -die kort nadat de kerk voltooid was, door Honorius werden aangebracht -(c. 420); maar hiervan hebben wij nu slechts reconstructies, daar de -origineele vernield zijn door den brand van 1823. - -Er zijn mozaïeken in de oude basiliek van S. Maria Maggiore (fig. 5), -die een treffend bewijs geven van een overgangsphase, waarin de -Christelijke gedachte zich nog hulde in heidensche vormen, want het -duurde lang, voordat het Christendom alles afschafte, wat het had -overgenomen van de klassieke decoratieve kunst, en ook van de klassieke -mythologie en symboliek [184]. De hier bedoelde mozaïeken bevinden -zich op de muren van het schip en zijn van 350 ongeveer, misschien -een eeuw ouder dan de wondere voorstellingen uit het leven van de -Maagd op den apsis-boog. Het zijn tafereelen uit het Oude Testament, -Bijbelsche figuren in heidensche gedaanten, Israëlietische krijgslieden -voorgesteld door Romeinsche legioenensoldaten, de engelen door -Romeinsche Victoriae, heiligen en patriarchen door Romeinsche goden. - -Het laatste Romeinsche mozaïek van groote waardigheid en schoonheid, -in ouden stijl, kan men zien in de apsis van S.S. Cosma e Damiano. Het -is van c. 530. In het midden staat de majestueuze figuur van den -Zaligmaker op een glanzende wolk, omringd door den H. Petrus, den -H. Paulus en de twee martelaren. Op den voorgrond zijn de vier rivieren -van het Paradijs, het Lam en Schapen. Merkwaardig is het gelaat van -Christus, dat in de oude kunst (b.v. in sommige Ravenna-mozaïeken) -gewoonlijk jong en baardeloos is, maar in de S. Pudenziana hebben wij, -misschien voor het eerst, den baard, het lange haar en de oudere en -ernstiger uitdrukking opgemerkt, en hier is dat nog meer ontwikkeld -en bijna gelijk aan de voorstelling van de latere Italiaansche kunst. - -Na de komst van de Longobarden kreeg de Byzantijnsche stijl de -overhand te Rome, waar een tijdlang een nauwere aansluiting met het -oostelijke Keizerrijk werd gezocht als een middel om de Longobardische -invasie te keeren. Maar tegen het midden van de achtste eeuw was Rome -feitelijk weer onafhankelijk en kwamen de Romeinsche kunstenaars -in de gunst. Doch de kunst was zeer gedaald, ofschoon de Scholae -de traditie van den edelen stijl nog eenigszins schijnen bewaard -te hebben. Een goed voorbeeld daarvan is het Triclinium-mozaïek -van Paus Leo III, waarvan een gedeelte gegeven is op p. 216. Hier -vinden wij wel een eerwaardige Christus-figuur, met vollen baard, -en eerwaardige Apostelen; ook de zittende H. Petrus is plechtig, -maar in de knielende figuren van Leo en Karel ligt niet weinig -middeleeuwsche groteske deftigheid. - -De prachtige Ravenna-mozaïeken dateeren uit de periode c. 440-560. De -oudste zijn in het mausoleum van Galla Placidia (zie p. 79); zij zijn -in zuiver Romeinschen stijl en bijzonder mooi door hun donkerblauwen -achtergrond. - -Merkwaardig is het mozaïek, waarop Christus als jonge herder, -baardeloos, doch met lang haar, gezeten te midden van Zijn kudde, -is afgebeeld. Ongeveer tien jaar ouder zijn de mozaïeken van het -Baptisterium (fig. 10), een Romeinsch badhuis, dat Bisschop Neon -omstreeks 450 "bekeerd" heeft. In het midden van den koepel ziet men -den Doop, een fijne schildering op gouden grond; daar rondom bewegen -zich de Apostelen, op een helderblauwen achtergrond. De mozaïeken -van het Santo Spirito Baptisterium, een Romeinsch badhuis veranderd -voor Theoderik's Arianen, toont hetzelfde motief, maar de Apostelen -zijn eerwaardiger, en Christus is een jongeling. - -Theoderik's basiliek van Jezus Christus, later S. Apollinare Nuovo -geheeten, is reeds vroeger (p. 151) beschreven, en wij hebben -aangetoond, dat sommige mozaïeken van den Oost-Gotischen Koning -vervangen zijn door de processies van maagden en martelaars, die nu -de muren van het schip versieren (fig. 12). Deze veranderingen, die -waarschijnlijk hebben plaats gevonden na de inneming van Ravenna door -Belisarius (540) toonen ons duidelijk den overgang van den Romeinschen -naar den Byzantijnsche stijl. Prachtig zijn de figuren van de heiligen -en profeten in hun kalme en indrukwekkende waardigheid, als ook de -twee groepen van engelen, te midden van welke Christus en de Maagd -gezeten zijn, en de verscheidenheid van houding en uitdrukking is -even merkwaardig als de kunstvaardigheid, waarmede de menschelijke -vorm en kleeding met lijnen zijn aangegeven en in fijne kleuren zijn -gebracht [185], terwijl bij de martelaars en de maagden alle liefde -voor den vorm is onderworpen aan het verlangen om decoratief effect te -bereiken. De figuren volgen op elkaar zonder eenige verscheidenheid, -alsof zij met denzelfden stempel geslagen zijn [186]. De plooien van de -witte gewaden worden aangeduid door lange, stijve, hoekige lijnen, die -dikwijls de lichaamsvormen geheel verkeerd weergeven. De handen zijn -allen volkomen gelijk, de voeten plomp, de hoofden slecht geteekend, -de gezichten hebben slechts vier of vijf kleurschakeeringen. - -Ook in de S. Vitale behoeft men slechts zijn blikken te wenden van de -mozaïeken van Justinianus (fig. 17) met hun schitterende pracht van -juweelen, diademen en hofkleedij naar de oudere mozaïeken van de apsis, -waar de Zaligmaker in kalme schoonheid en waardigheid op den wereldbol -troont te midden van de in het wit gekleede engelen, om plotseling -te gevoelen, dat men in een hooger sfeer gevoerd wordt. Het laatste -van deze Ravenna-mozaïeken, in de S. Apollinare in Classe, stelt een -apocalyptisch visioen van de Transfiguratie voor. In het midden staat -een Kruis, niet als symbool van boetedoening door smartelijk lijden -en bloedigen doodstrijd, maar van overwinning en vreugde. Bij het -Kruis ziet men de drie apostelen op den berg Tabor, aangeduid door -schapen; daarna rijen van andere schapen, en bloeiende weilanden, -waar zich de groote figuur van S. Apollinare verheft. Dit mozaïek is -dikwijls hersteld, maar het is zeer edel van conceptie en verdient -een plaats onder de schoonste van de Romeinsche school. - -Grootschheid en kleurenpracht, die de Byzantijnsche mozaïeken -kenmerken, kunnen natuurlijk worden aangewend voor werkelijk -artistieke en niet zuiver decoratieve doeleinden (zooals bij de -latere Venetiaansche schilders), maar wanneer de liefde voor de -waarheid ontbreekt, moet dit uitloopen op ijdel vertoon en leidt het -slechts tot mechanische productie en zinnelooze herhaling. Tijdens -Justinianus' regeering begon de vroeg-Byzantijnsche stijl in -de mozaïeken zijn invloed uit te oefenen op Italië, dat door de -herovering in een ellendigen toestand was gebracht, en waarschijnlijk -was daar, behalve in eenige gilden (scholae te Rome), alle kunstzin -verdwenen. Maar deze Byzantijnsche invloed heeft, behalve te Ravenna -en in eenige kerken te Rome (b.v. S. Agnese fuori) zeer weinig sporen -achtergelaten. De Longobardische oorlogen en overheersching zullen -wel de oorzaak zijn van het verdwijnen van vele kunstschatten, die -door de kroniekschrijvers worden vermeld, en toen (c. 730) het edict -van Keizer Leo over den beeldenstorm vele Byzantijnsche kunstenaars -naar Italië dreef, was blijkbaar de kunst van muur-mozaïek in Rome -ongeveer uitgestorven. Hier vinden wij na 800 zeer weinig mozaïekwerken -en zij vertoonen een achteruitgang, die steeds grooter wordt. Maar -in sommige Italiaansche steden, die langer onder Byzantijnsche -heerschappij bleven, behield de Oostersche invloed niet alleen in -de mozaïek-kunst, maar ook in het metaalwerk (brons, zilver, goud -en email) zijn kracht. Te Venetië, dat de voornaamste haven werd -voor den Oosterschen handel, ontstond een krachtige herleving van -het Byzantijnsche mozaïek, vooral in verband met den herbouw van de -St. Marcus in Byzantijnschen stijl na den brand van 976. De oudste van -de vele en prachtige mozaïeken van die kerk zijn van deze periode, en -na de inneming van Constantinopel door de Latijnen in 1204 veroorzaakte -de nieuwe stroom van Byzantijnsche kunstenaars wederom een herleving, -waarvan de gevolgen zich over meer dan drie eeuwen, tot de dagen van -Tintoretto uitbreidden. Met het oog op deze Venetiaansche mozaïeken -moet men niet vergeten, dat, ofschoon de stoot door de Byzantijnsche -kunst gegeven is, de stijl toch door het Italiaansche genie zeer -is veredeld. - -Ook in Zuid-Italië en Sicilië was gedurende de periode 1000-1200 -(den tijd van de Noormannen) blijkbaar een belangrijke school van -Byzantijnsche kunstenaars, want wij vinden prachtige Byzantijnsche -mozaïeken in de groote kerken en paleizen van Normandische en -Saraceensche architectuur (b.v. in Salerno, Palermo, Cefalù, -Monreale etc). - -De invloed van de Byzantijnsche schilderkunst op Italië zal later -besproken worden. Hier moet slechts opgemerkt worden, dat vele van deze -Byzantijnen bekwame handwerkslieden waren zonder eenig kunstgevoel, -doch van groote technische vaardigheid en een gemakkelijkheid en -vlugheid van productie, die een ontaarde kunst te gronde richt. De -oogst van beelden was enorm, vooral nadat de Oostersche Kerk -weer teruggekeerd was tot den orthodoxen beeldendienst [187]. De -Christelijke wereld werd overstroomd met wonderdadige beelden en -figuren--Madonna's en Heiligen, met oranje of steenroode gezichten, -dikwijls overgaande tot cadaver-groen, tegen een gouden achtergrond en -met vergulde en pronkerige opschik. Het volkomen machinale karakter -van dit werk wordt juist aangegeven door de volgende verklaring -van een der sprekers op het bekende tweede Concilie van Nicaea, -bijeengeroepen door de vrome Keizerin Irene, die haar eigen zoon -liet blind maken: "Het is niet het plan van den schilder", zegt deze -beelden-advokaat, "dat het schilderij voortbrengt, maar de wet en de -traditie thesmothesia kai paradosis van de Katholieke Kerk. Het zijn -niet de schilders, maar de Heilige Vaders, die ontwerpen en bevelen". - - - - -Romeinsch-Longobardische Bouwkunst (Vroeg-Romaansch) - -Evenals in de geschiedenis van het oude Griekenland, hebben wij ook in -de geschiedenis van Italië, tijdens de Longobardische overheersching -(c. 568-774), een Donker Tijdperk; en dit Donkere Tijdperk strekt -zich nog verder uit, al is het niet zoo hopeloos duister als de -drie eeuwen, die op de Dorische volksverhuizing volgden. In Italië, -evenals in Griekenland, was het gevolg van de verovering door een -noordelijk volk een lange en doodsche periode, die gevolgd werd -door een schitterend opleven van de kunst, hetgeen misschien te -danken is aan de vermenging van de frissche manlijke, zij het ook -wat barbaarsche kracht van het Noorden met de zuidelijke, eenigszins -verwijfde gevoeligheid voor schoonheid van vorm en kleur. - -Wij hebben gezien, hoe de latere, ontaarde klassiek Romeinsche -architectuur nieuw leven en nieuwe vormen ontwikkelde door het -aanvaarden van dergelijke vondsten als de boog-dragende zuil, den -koepel en den pendentief. Maar wij hebben ook gezien, hoe in de drie -eeuwen (300-600), waarin, de basiliek-stijl en de Byzantijnsche -vormen van de Romeinsche bouwkunst hun hoogtepunt bereikten, de -oude bezielende geest van de inheemsche [188] kunst voortleefde, -elk oogenblik gereed om andere vormen aan te nemen, wanneer de -vereischte voorwaarden zich voordeden; want er is reden om aan te -nemen, dat te Rome, in al de onstuimige jaren van barbaarsche en -Byzantijnsche invallen, ondanks alle belegeringen, hongersnood en pest, -niettegenstaande een tijdlang alle inwoners de stad verlaten hadden, -toch de gilden in stand zijn gebleven, die zekere kunsten en handwerken -van geslacht op geslacht hebben overgeleverd. Wij hooren van "scholen" -in Rome, zooals de schola Graeca, door Paus Hadrianus I in 782 -gesticht en de scholae Francorum, scholae Saxonum en dergelijke. Het -is onbekend, of dit godsdienstige of kunstenaars-vereenigingen waren, -zooals nu ook in Rome bestaan, voor buitenlandsche studenten, of dat -het gilden waren van kooplieden, geleerden, toonkunstenaars enz., -waarvan de kroniekschrijvers vermelden, dat zij in de 7e en 8e eeuw -te Rome bestonden en die er waarschijnlijk reeds vroeger waren. Dat -er gilden van architecten bestonden, kunnen wij afleiden uit het feit, -dat er hier en daar prachtige voorbeelden van architectuur en sculptuur -bestaan, die zeker noch Byzantijnsch noch Longobardisch zijn en die -schijnen te dateeren uit den tijd, dien wij het Donkere Tijdperk hebben -genoemd, toen in Italië, te oordeelen naar alle andere overblijfselen, -de kunst zeer diep gezonken was. Men kan niet ontkennen, dat die -"specimina" zeldzaam zijn en van twijfelachtige afkomst en tijd; maar -zij wekken toch het vermoeden, dat dank zij de gilden het geslacht -van de inheemsche kunstenaars niet geheel uitgestorven was; en het -lijkt niet onwaarschijnlijk, dat handwerkslieden van deze gilden -hun weg vonden naar de Gotische en Byzantijnsche hoven te Ravenna, -naar de steden van Zuid-Italië en het noordelijk Exarchaat, en ook -naar de eilanden van Venetië, daar in al die plaatsen sporen van hen -schijnen te bestaan. [189] - -Doch met groote zekerheid kunnen wij het werk van Romeinsche -handwerkslieden aanwijzen in Noord-Italië gedurende de heerschappij -der Longobarden, eerst aan het hof van Agilulf en Theodelinda, -die talrijke mooie kerken bouwden, en later in vele deelen van het -Longobardische koninkrijk. - -De Longobarden waren oorspronkelijk een woest volk,--zoo woest, -dat Narses zijn Longobardische bondgenooten naar huis moest sturen -wegens hun barbaarschheden,--en in de eerste vijf jaren van hun -Italiaansche overheersching, tijdens de regeering van Alboin en Clefi -en de daarop volgende anarchie (575-85) zal de beschaving onder deze -gens nefandissima et sceleratissima wel erg geleden hebben. Maar de -nakomelingen van deze noordelijke barbaren begonnen reeds ten tijde -van Agilulf en Theodelinda (590) met verbazing de afbeeldingen van hun -woeste voorvaderen te beschouwen, en geestdrift te gevoelen voor de -kunst en beschaving van het land, dat zij hadden veroverd. Te Pavia, -Cremona, Bergamo, Perledo, en andere plaatsen in het Como-district -richtte Theodelinda kerken en kasteelen op, en te Monza herbouwde zij -het zomerpaleis van Theoderik, versierde het met frescos en verbond -daaraan een schoone basilica, waarin zich 70 ampullae met heilige olie, -een schatkamer en een merkwaardige lunette bevond (zie hoofdst. I). - -De vraag komt hier bij ons op, waar Theodelinda haar bouwmeesters -en beeldhouwers voor al deze gebouwen vandaan haalde? Vanwaar kreeg -Agilulf, haar gemaal, de "Italiaansche kunstenaars", die zij naar -de Avaren stuurde om hen den scheepsbouw te leeren (ad faciendas -naves)? Waren deze architecten en "kunstenaars" Italianen [190], -of Byzantijnsche werklieden van Ravenna? Welke andere stad had hen -kunnen verschaffen? Er bestaat een verleidelijke theorie, gebaseerd -op niet zeer vaste gronden, dat vele leden van de Romeinsche -kunstenaars-gilden, verdreven uit Rome, waar kunst, geleerdheid, -en ook de taal, tot een zeer laag peil waren gezonken, noordwaarts -zijn getrokken en als hoofdkwartier hebben gekozen dat kleine eiland -in den Lago di Como, de Isola Comacina, dat Theoderik had versterkt -en dat later een stevig bolwerk was van het Byzantijnsche Exarchaat, -maar door de Longobarden tijdens de regeering van het Autharis werd -genomen (587). Deze theorie is gegrond op het feit, dat "Comacijnsche -bouwmeesters" door de kroniekschrijvers vermeld worden. Door de -wetten van Rotharis b.v. (c. 640) worden aan deze magistri Comacini -zekere privileges toegekend ten opzichte van slaven, huisbedienden, -contracten enz., en een eeuw later (739), tijdens de regeering van -Luitprand, wordt een Comacijnsch meester Rodpert (blijkbaar een -Noorman, geen Romein) genoemd, die te Toscanella bezig schijnt te -zijn met den bouw van de prachtige basiliek van S. Pietro. (fig. 25). - -Deze Comacijnschen meesters, zoo genoemd naar het eiland [191] of -de streek van Como, spelen een belangrijken rol in sommige moderne -theoriën over den oorsprong van de Romaansche bouwkunst, die na een -lange donkere periode (van c. 600-c. 1000), plotseling in al haar -schoonheid en volmaaktheid is verschenen. - -Maar of het woord comacinus in eenig verband staat met het eiland of -met Como, is onzeker en het is niet onwaarschijnlijk, dat het zou -beteekenen mede-metselaar, co-macio (het middeleeuwsch-Latijnsche -macio = maçon), dus een lid van het metselaarsgilde, ofschoon wij -niet dadelijk moeten aannemen, dat deze magistri Comacini, aan -wie zoo vele privileges werden gegeven, werkelijk vrijmetselaars -waren d. w. z. de middeleeuwsche erfgenamen en overbrengers van -de maçonnieke mysteriën van Koning Salomon. [192] Hoe het ook zij, -wij mogen het als een feit beschouwen, dat Italiaansche bouwmeesters -en beeldhouwers, waarschijnlijk uit Rome, in grooten getale gebruikt -werden door de Longobardische veroveraars, en dat de beeldhouwers--de -architecten waarschijnlijk niet--hun eigen artistieke neigingen -geheel moesten wijzigen naar den eigenaardigen smaak van de -heerschers. Deze heerschers nu schepten vermaak in groteske en min -of meer monsterachtige diervormen en waren volkomen ongevoelig voor -stuitende wanstaltigheid, want deze eigenaardigheden ontmoeten wij -in al haar naakte leelijkheid ten Noorden van de Alpen en overal in -Noord-Italië, waar wij zuiver Longobardisch werk [193] aantreffen. Maar -in architectuur is de Romeinsche of Comacijnsche bouwmeester zichzelf -gebleven en ofschoon hij eenigszins rekening hield met de eischen -en de traditioneele ideën van zijn Longobardischen heer, heeft hij -langzamerhand een nieuwen stijl ontwikkeld, dien wij kennen als den -Longobardisch-Romaanschen, den oorsprong van alle andere Romaansche -bouwkunst, de Toskaansche, Germaansche, Noordsche. - -De eerste Longobardische basiliek, die door de kroniekschrijvers -wordt vermeld, is gebouwd bij Bergamo door Theodelinda's eersten -echtgenoot, Koning Autharis. Over de vele bouwwerken van Theodelinda -is reeds gesproken. Van haar Monza-basiliek, een gebouw met achthoekig -centrum, zijn nog slechts eenige oude ronde en achtzijdige zuilen -over met kapiteelen, waarop Longobardische vogels en andere dieren -zijn afgebeeld; van haar eigen paleis bestaan nog slechts een -paar twijfelachtige overblijfselen. De kathedraal van Padua geeft -misschien de oudste (dikwijls herstelde) Longobardische façade, -met blinde galerijen en eenvoudige ronde vensters. (De groote -Romaansche vensters in den vorm van een wiel of rozet zijn van later -tijd.) De oude kerk van S. Salvatore te Brescia, die nu een deel -van het Museum uitmaakt, heeft eenige bijzonder fraaie witmarmeren -kapiteelen met lofwerk, en ook andere, die de Longobardische, -groteske kenmerken vertoonen. De laatste zijn uit den tijd van -Desiderius; de eerste zijn misschien Romeinsch of Byzantijnsch werk, -dat men zich toegeëigend heeft; maar zij kunnen ook "Comacijnsch" -d. i. Romeinsch-Longobardisch zijn. Te Lucca, in de S. Frediane -(oorspronkelijk gebouwd door een Ierschen bisschop c. 570), zijn -eenige zeer mooie oude of Romeinsch-Longobardische zuilen en een -apside-colonnade met architraven in plaats van bogen, die misschien -Romeinsch-Longobardisch is. Te Pavia werd de beroemde S. Pietro in -Ciel d'oro, wellicht opgericht door Agilulf of Theodelinda, herbouwd -of hersteld door Liutprand, die, zooals reeds verhaald is, het gebeente -van St. Augustinus daarheen bracht. Van het oorspronkelijke gebouw zijn -een paar kapiteelen en een gedeelte van den voorgevel nog over. Andere -kerken, die overblijfselen bezitten van vroeg Romeinsch-Longobardische -bouwkunst zijn de oude, doch onlangs herbouwde basilica van S. Abbondio -bij Como, de S. Giusto en S. Martino (fig. 41 te Lucca, de kapel van -de S. Maria della Valle te Cividale (c. 750), de S. Fedele te Como, -en de S. Ambrogio te Milaan, wier atrium oorspronkelijk van c. 790 is. - -Doch de meest volledige en fraaiste overblijfselen van deze -Romeinsch-Longobardische periode vindt men te Toscanella, [194] -oudtijds Tuscania, een kleine doch flink versterkte stad bij -Viterbo, in het zuiden van het Longobardische Toskane. Hier zijn -twee basilieken. Die van S. Pietro werd oorspronkelijk gebouwd in -628 (om de gebeenten van drie heiligen te bewaren), maar zij werd, -zooals zoo vaak het geval was met de oudste Longobardische kerken, die -waarschijnlijk dikwijls niet goed werden opgericht, herbouwd tijdens -de regeering van Luitprand (c. 740), misschien door den Comacijnschen -bouwmeester Rodpert, dien wij reeds genoemd hebben. Van deze periode -dateert veel van het zeer fijne binnenwerk. Sommige van de zuilen en -kapiteelen zijn antiek of anders zeer goed nagevolgd door Comacijnsche -of Romeinsche werklieden. - -Andere kerken, zooals de hier afgebeelde, zijn zeer zeker -Longobardisch, ofschoon zij het barbaarsche karakter missen. Het -uitwendige is voornamelijk in later Romaanschen stijl en toont -daarvan vele kenmerken, zooals de diep inliggende vensters, de arcades -van baksteen en marmer, en het zigzag-ornament dat zo gewoon is in -de Noordsche architectuur. De prachtige voorgevel, met het fraaie -rozet-raam (fig. 25), dateert grootendeels van een reconstructie van -omstreeks 1040; maar de schoone inspringende portalen zijn ongetwijfeld -voor een deel oud Romeinsch-Longobardisch. De andere basiliek, de -S. Maria Maggiore, was de oudste van de twee en de zetel van den -bisschop tot 650, doch er is niet veel over van het oude gebouw, -dat omstreeks 800 geheel herbouwd is. De façade is ongeveer uit -denzelfden tijd als die van de S. Pietro. - -Het is waarschijnlijk, dat de Romeinsch-Longobardische bouwstijl -door de Franken naar de landen ten noorden van de Alpen is -overgebracht. Vooral langs den grooten waterweg van den Rijn vinden -wij voorbeelden van oud-Romaanschen stijl. De beroemde abdij van -Lauresheim te Lorsch, niet ver van Worms, is gesticht aan het einde -van de regeering van Pepijn den Korte (c. 767), en ingewijd in de -tegenwoordigheid van Karel den Groote in 774, in hetzelfde jaar, toen -hij den laatsten Longobardischen Koning, Desiderius, naar Frankrijk -voerde. Het origineel van de S. Maria im Capitol te Keulen was zeer -waarschijnlijk een Romeinsch-Longobardische kerk, gebouwd in de 8e of -9e eeuw. Te Aken bouwde Karel zijn kathedraal, zooals wij reeds weten, -naar het voorbeeld van de S. Vitale te Ravenna. [195] - -In verband met deze periode (300-800) moeten wij spreken over -klokkentorens, want, ofschoon de ontelbare campanili van Italië meest -van later tijd zijn en hierna behandeld zullen worden, zijn sommige -reeds gebouwd in de 7e of zelfs 6e eeuw. Men zal zich herinneren, -dat op de mozaïeken van Theoderik de voornaamste gebouwen van Ravenna -en Classe werden voorgesteld, en dat men daar geen campanile op -ziet. Het is dus waarschijnlijk, dat de oude ronde klokkentoren van -de kathedraal, van de S. Apollinare Nuova en de S. Apollinare in -Classe niet gebouwd zijn voor 600 ongeveer of misschien zelfs een -eeuw later. Gregorovius vertelt ons, dat de klokkentoren van de oude -St. Pieter te Rome door Paus Stephanus is opgericht, omstreeks 755, -en dat dit de eerste campanile was (in Rome?). Als de oude teekening -op blz. 261 (zie hfdst. IV) juist is, was die campanile blijkbaar -vierkant, zooals die van de Torcello-kathedraal, die misschien -van de 9e eeuw is. Waarschijnlijk bestond er reeds lang voor den -oudsten campanile, die nog bestaat, een type van klokkentoren, want -kerkklokken werden het eerst te Nola [196], in Campanië, omstreeks -400 gebruikt. Groote klokken waren echter niet voor 600 ongeveer in -gebruik; c. 700 zijn zij zeer gewoon. Zij worden door Beda vermeld. - - - - - - - -HOOFDSTUK III. - -VENETIË EN ANDERE STEDEN. - - -Wij hebben gezien hoe in het begin van de 8e eeuw de steden onder -de Byzantijnsche suprematie zeer ontevreden werden. Te Rome had de -Exarch zich onder het bed van den Paus moeten verbergen om aan een -woedende menigte te ontsnappen en de wreedheden te Ravenna door -den Oost-Romeinschen Keizer Justinianus II bedreven hadden hevige -verontwaardiging en een algemeenen opstand onder de steden van het -noordelijk Exarchaat en de Pentapolis verwekt. Deze opstand had -de Byzantijnsche macht in Italië zeer geschokt, en wij kunnen nu, -omstreeks 730, nadat de twisten over den beeldendienst de kloof -tusschen het Oosten en Westen hadden verbreed, Rome en het Exarchaat -als feitelijk autonoom beschouwen. Doch de autonomie van het Exarchaat -duurde kort. Het viel weldra in de macht van de Longobarden, die -Ravenna innamen. In 734 echter heroverden de Venetianen, op verzoek van -den Paus, de stad en gaven die weder aan het Keizerrijk, een bewijs, -dat Venetië reeds machtig en onafhankelijk was. Een paar jaren later -(752) veroverden de Longobarden onder Astulf die geheele streek van -Italië en maakten aldus voor altijd een einde aan het Exarchaat, -behalve als geografischen naam, waardoor die streek wordt aangeduid -in de Donaties van Pepijn en Karel den Groote. - -Eenige eeuwen moesten toch nog voorbijgaan, voordat de vreemde -overheersching zou plaats maken voor de opkomst van de Republieken, -die zulk een belangrijke rol speelden in de geschiedenis van Italië; -maar reeds in de 7e eeuw, te midden van de algemeene verbrokkeling, -veroorzaakt door de gedeeltelijke verovering van het land door de -Longobarden, door de verbittering tusschen Rome en Constantinopel, -en door het verdwijnen van de Byzantijnsche macht in Italië, -hadden verscheidene groote steden een zekere mate van zelfbestuur -verworven. Dit was vooral het geval met Rome en Venetië. - -Te Rome schijnt, niettegenstaande de snel toenemende macht van de -Pausen, een republikeinsche geest in dezen tijd de overhand te hebben -gehad, ofschoon de regeeringsvorm eenigszins oligarchisch [197] -was. De geschiedenis van Rome in deze periode is reeds uitvoerig -door ons verhaald. Zij bestaat voornamelijk uit oproeren en twisten, -politieke en kerkelijke, die geen herhaling behoeven, daar zij niet -meer van belang zijn, terwijl hetgeen bij voortduring belangrijk is, -zooals de persoonlijkheid van Gregorius den Groote en de twee Leo's, -reeds veel van onze aandacht gevergd heeft, evenals de verschillende -vraagstukken over Romeinsche architectuur. Derhalve zullen wij nu tot -Venetië overgaan, dat het oudste en meest treffende voorbeeld geeft -van een onafhankelijke Italiaansche stad. - -Eeuwen lang voor den tijd van Attila werden de eilanden bij Venetië -bezocht door visschersvolk en tijdelijk ook bewoond; op sommige van -die eilanden hadden rijke Romeinen hun villa's gebouwd; want oudtijds -hadden de Veneti of Heneti, in het nauw gebracht door de Kelten, zich -onder bescherming gesteld van Rome en toen het noorden van Italië -(Gallia Cisalpina of Togata) een Romeinsche provincie was geworden, -werd het Venetiaansche gebied, met zijn steden Patavium (Padua), -Aquileia, en Altinum een deel van het Keizerrijk. In vroegere tijden, -voordat Venetië bestond, werden de eilanden, die nu Torcello en -S. Giorgio Maggiore heeten, dikwijls door de Romeinsche patriciërs -gekozen als geschikte plaatsen voor hun zomerverblijven en het strand -(litus) van Gradus (thans de lido van Grado) was reeds, naar het -schijnt, aan het vasteland verbonden door een dam en bezat reeds -zijn weiden en wijngaarden. Toen Attila op Venetië losstormde en -Aquileia plunderde, vonden dus de vluchtelingen, die naar Grado, op -de eilanden en lidi van de lagunen samenstroomden, nog iets meer dan -verlaten modder. Deze vluchtelingen schijnen twaalf nederzettingen -te hebben gesticht. Grado werd als toevluchtsoord gekozen door de -bewoners van Aquileia, Heraclea (dat eerst de voornaamste stad was -van Venetia maritima, maar later is verwoest) werd bezet door het -volk van Belluno, Torcello en Burano door de menschen van Altinum, -Malamocco en Rivoalto (de Rialto) door de Paduanen. In 466 kwamen de -vertegenwoordigers van de twaalf nederzettingen te Grado bijeen en -kozen twaalf Tribunen [198]. - -In hoeverre Venetië onder de Gotische heerschappij kwam, is -onbekend. Wij vernemen, dat de Goten het tijdens Baduela's (Totila's) -regeering bezetten, maar het is onzeker, of Theoderik het ooit bij -zijn gebied heeft ingelijfd, ofschoon wij lezen, dat Cassiodorus, de -minister van den Gotischen koning en zijn opvolgers, aan de Tribuni -maritimorum in het jaar 537 (of misschien een Interdictio vroeger, -dus in 523) een dringend schrijven richt, dat zij niet moeten vergeten -over zee of liever over de "rivieren" van de lagunen zekere bijdragen -bestaande in olie en wijn van Istria naar Ravenna te brengen. Of dit nu -als handel werd bedoeld dan wel als een verplichting aan den bondsheer -Theoderik of Vitiges, is niet geheel duidelijk, doch ondanks den ietwat -bevelenden toon van den brief geeft deze het bewijs--misschien wel het -vroegste bewijs--dat de Tribunen van het maritieme Venetië officieel -erkend waren en dat de Bond reeds in deze vroege tijden een zekere -mate van zelfbestuur bezat. Het is daarom wel de moeite waard eenige -passages uit den brief [199] te laten volgen: - -"Wij hebben orders gegeven, dat Istria wijn en olie, waarvan de -oogst dit jaar overvloedig was, naar de koninklijke residentie te -Ravenna zal sturen. Betoont gijlieden nu, die aan de stranden van -de Provincia ontelbare schepen bezit, dezelfde toewijding in het -doorzenden van voorraden, die zij betoonen in het verschaffen..... Gij -hebt het voordeel, dat er voor u nog een tweede weg openstaat, -die steeds veilig en rustig is; want, wanneer de woedende winden de -zee onbevaarbaar maken, is er voor u nog een prachtige weg door de -geulen. Uw vrachtschuiten, met touwen getrokken, behoeven de rukwinden -niet te vreezen; en, hoe dikwijls zij ook in aanraking komen met de -grond, zij worden er niet door beschadigd. Wanneer men het op een -afstand ziet en geen kanaal of rivier ontwaart, zou men denken dat gij -over de weilanden vaart...... Het is een genoegen aan uw woonplaatsen -te denken, zooals ik die eens heb gezien. Venetië, het hooggeroemde -[200], waar vroeger de nobiles zoo gaarne vertoefden, grenst in het -Zuiden aan Ravenna en de Po, terwijl het in het Oosten geniet van -het heerlijke Ionische (Adriatische) strand en zijn afwisselend -getij. Hier hebt gij, als de watervogels, uw huizen gebouwd. Te -midden van de wijde watervlakten hebt gij de woonplaatsen, die de -natuur u heeft verschaft, door uw eigen arbeid stevig gemaakt; door -gevlochten en samengeknoopte wilgeteenen hebt gij den grond in een -vaste massa veranderd, die de zware branding van de ondiepe zee niet -kan wegrukken". Daarna beschrijft hij hun rijkdom van visch en zout, -en spoort hen nog eens aan hun schepen in orde te brengen en gereed -te houden, "die daar aan uw muren gemeerd liggen". - -Gedurende en na de herovering van Italië door de Byzantijnen was de -verhouding tusschen Venetia maritima en het Oost-Romeinsche Keizerrijk -vriendschappelijk, doch men bemerkt niets van onderhoorigheid. Toen -in 538 Narses uit het oosten werd gezonden om met Belisarius samen te -werken, hielpen de Venetianen hem om zijn troepen over te voeren met -hun schepen en er wordt verteld (maar het wordt ook tegengesproken), -dat hij hen van zijn kant Byzantijnsche bouwmeesters stuurde, die op -den Rivoalto de basiliek van S. Teodoro oprichtten, de oudste kerk van -Venetië, die later afgebroken werd om plaats te maken voor de S. Marco, -toen het gebeente van den heilige in 828 uit Alexandria werd gebracht. - -Met de hulp van de Byzantijnen was de Venetiaansche confederatie -een tijdlang in staat zich te verdedigen tegen de Longobarden en -zij bezat in deze periode een tamelijk groote onafhankelijkheid -door haar zeemacht [201]; de bevolking nam ook zeer toe door de -vluchtelingen van de steden [202] op het vasteland en een groot -staatkundig voordeel verkregen de eilanders in 580 door de vlucht van -den Patriarch van Aquileia naar Grado; want aldus kreeg de confederatie -een kerkelijk Hoofd, erkend door den Paus. In 584 werd er een soort -van Parlement ingesteld, bestaande uit Tribuni majores. Doch onder -deze gemeenten braken twisten uit, en zij werden voortdurend bedreigd -door de Longobardische hertogen van Friule. Zij besloten dus zich tot -éen staat te vereenigen. In 697 riep de Patriarch, blijkbaar zonder -daartoe gemachtigd te zijn door den Keizer of den Exarch, een Parlement -te Heraclea bijeen, de eerste Doge werd gekozen en met het hoogste -gezag bekleed; deze Dogen, wier zetel eerst te Heraclea was gevestigd, -regeerden bijna onafgebroken elf eeuwen over de Venetianen. Zij werden -voor hun leven gekozen en bezaten een bijna koninklijk gezag. Alle -openbare ambten hingen van hen af. In hun handen was de investituur -van bisschoppen en patriarchen; de kerkelijke Synode en het Parlement -(Arengo) konden zij naar hun goedvinden bijeenroepen en ontbinden; -de Arengo bleef tot 1423 het eenige belangrijke democratische element -in de Venetiaansche staatsinrichting. - -De eerste Doge van het maritieme Venetië was Paoluccio Anafesto. Hij -werd gedood bij een burgertwist en opgevolgd door Marcello, zijn -Magister equitum. Tijdens de regeering van den derden Doge, Orso, -maakten de Longobarden, zooals wij reeds gezien hebben, zich meester -van het Exarchaat en namen Ravenna in. De Byzantijnsche Exarch vluchtte -naar de Venetiaansche eilanden en haalde, gesteund door de brieven -van Paus Gregorius III, den Doge en den Arengo over om Ravenna voor -het keizerrijk te heroveren. Deze stoutmoedige onderneming werd met -goed gevolg uitgevoerd (734), hetgeen bewijst, dat de Venetianen -niet alleen een vloot bezaten, die krachtig genoeg was om de haven, -Classe, te nemen, maar ook een leger, dat in staat was de sterke stad -zelf te veroveren [203]. - -Doch binnenlandsche twisten bedreigden wederom de jonge staat. De -pro-Byzantijnsche partij vermoordde den Doge, Orso, die aan het -hoofd stond van de nationalisten en vijf jaren lang (737-41) -werd de titel van Doge opgeschort en het bestuur uitgeoefend door -jaarlijksche Magistri militum onder het hooge toezicht van den Exarch -van Ravenna. Daarna bracht een tweede revolutie den zoon van Orso, -Diodato, op den troon, terwijl de ongelukkige Magister blind werd -gemaakt, abbacinato, op de wreedaardige, Byzantijnsche manier (zie -p. 15). De nieuwe Doge werd niet, zooals gewoonlijk, te Heraclea -gekozen, maar te Malamocco [204], dat nu (742) residentie werd. - -Onder Astulf (c. 752) veroverden de Longobarden, zooals wij -zagen, het geheele Venetiaansche vasteland en maakten een eind -aan het Byzantijnsche Exarchaat; maar blijkbaar onderwierpen -zij de maritieme Venetianen niet met geweld, want wij vernemen, -dat zij een vriendschappelijk en onafhankelijk verbond met hen -hadden. Doch toen Pepijn en de Franken kwamen, en vooral toen Karel -Pavia veroverde, Koning Desiderius gevangen nam en een einde maakte -aan de Longobardische heerschappij, moesten de Venetianen een andere -politiek volgen. In die crisis werden zij bestuurd door den wijzen en -krachtigen Doge Galbaio en het schijnt (indien wij een oude inscriptie -op een looden plaat in het Britsch Museum mogen vertrouwen) dat vier -en twintig Venetiaansche galeien de Po en de Ticino opvoeren om Karel -bij de belegering van Pavia te helpen en dat de gevangen Longobardische -koning een tijdlang door de Venetianen vastgehouden werd. - -Doch deze Frankische politiek leidde tot een vernieuwing van de -binnenlandsche twisten en ook met de Franken zelf ontstonden er -moeielijkheden, daar de Venetianen uit Ravenna en de Pentapolis werden -verdreven wegens hun gehechtheid aan den slavenhandel, die Karel door -een wet had afgeschaft. De veeten tusschen den Doge en Patriarch, -tusschen Heraclea, Jesolo en de andere steden van de Venetiaansche -Confederatie eindigden weldra met den moord op den Patriarch, de -volkomen verwoesting van Heraclea en Jesolo, de verbanning van den -Doge Galbaio en zijn zoon, dien hij reeds als opvolger had aangewezen, -en de verkiezing van een Frankischen partijganger, Obelerio. Maar -de andere partij, die de Byzantijnsche heerschappij begunstigde en -waarbij zich de verdreven bewoners van Heraclea aansloten, kreeg op -haar beurt de overhand en bracht een verbond met den Oost-Romeinschen -Keizer tot stand. Dit deed den Frankischen monarch besluiten een einde -te maken aan de voortdurende moeilijkheden, die de woelige en oproerige -eilandbewoners hem veroorzaakten. Hij stuurde zijn zoon Pepijn, den -koning van Italië, met een sterk leger en een groote vloot om hun -versterkte plaatsen te veroveren. Toen werd Obelerio, die aanried zich -te onderwerpen, door de woedende Venetianen afgezet en een bewoner -van Heraclea, Agnello Partecipazio werd gekozen, niet als Doge, maar -als militaire kommandant. De Franken namen weldra Grado, Brondolo, -en Chioggia. Daarna vielen zij de lidi van Pellestrina en Malamocco -aan en namen na hevige gevechten Malamocco zelf in; doch onderwijl -hadden de eilanders zich teruggetrokken en versterkt op den Rivoalto, -en nadat Pepijn zes maanden lang tevergeefs beproefd had hen vandaar te -verjagen, gaf hij, ontmoedigd door hun tegenstand, door het labyrint -van ondiepe lagunen, en door de gevaarlijke moerasdampen, die door de -hitte in den herfst opkwamen, de onderneming op en trok af. Kort daarna -stierf hij te Milaan, waar men zijn tombe in de S. Ambrogio kan zien, -en Karel achtte het verstandig het maritieme Venetië als een vrijstaat -onder het protectoraat van het Oostelijke Keizerrijk te erkennen. - -In 811 werd Agnello Partecipazio, dien sommige schrijvers Particiaco -noemen, tot Doge gekozen en in 813, of misschien vroeger, bracht hij -den zetel der regeering over naar den Rivoalto of Rialto; de stad op -de oevers van dezen "Diepen Stroom" heette voortaan Venetia of Venezia -en werd erkend als het centrum van de Venetiaansche staat. Hier kreeg -Partecipazio, de elfde Doge van den Venetiaanschen confederatie en -de eerste Doge, die te Venetië regeerde, een paleis, dat op de plaats -stond, waar zich thans het hertogelijke Paleis bevindt. - -Over de andere steden, Florence, Pisa, Pavia, Milaan, Monza, -Genua enz. vinden wij slechts weinige opmerkingen bij de oudste -kroniekschrijvers. Hier en daar is reeds vroeger melding van deze -steden gemaakt. Napels evenwel verdient eenige aandacht. Het beroemt -er zich op veel ouder te zijn dan Venetië, zelfs ouder dan Rome, want -men zegt dat het omstreeks 900 v. Chr. onder den naam Parthenope, door -de Grieken van Cymae (Cumae) gesticht is. De oudste geschiedenis van -Napels is onbelangrijk, want de eerste gelegenheid, waarbij de stad -een rol speelde in de geschiedenis van Italië was in 535 n. Chr. toen -de Goten haar hardnekkig tegen Belisarus verdedigden, totdat hij -haar eindelijk innam door een list, bijna even vernuftig als die -van het houten paard; hij liet n.l. 600 man door de galerijen van de -aquaeducten ("voorloopers" van de groote Serino-aquaeducten) kruipen, -waardoor zij de stad binnendrongen en de poorten openden. Acht jaren -later werd Napels door de Goten onder Baduela hernomen. Na den slag -op de helling van den Vesuvius en den dood van Theia (553) viel het -natuurlijk in de handen van de Byzantijnen; en men zal zich herinneren, -dat Narses zijn residentie daar in 567 vestigde, toen hij zijn ontslag -als veldheer had gekregen. - -Door de Longobarden werd Napels niet veroverd. Het werd eng ingesloten -door den Hertog van Benevento in 581, toen de Longobarden Campanië -verwoestten en het klooster van Monte Cassino plunderden; maar het -bood met goed gevolg weerstand, voornamelijk door de hulp van de -Byzantijnsche vloot en gedurende de 7e en de eerste helft van de 8e -eeuw bleef het trouw, ofschoon de Keizers, die werden bezig gehouden -door de Saracenen op Sicilië, er zich weinig mee bemoeiden; het werd -toen bestuurd door Byzantijnsche Rechters en Kommandanten en later -door Byzantijnsche Hertogen en nam geen deel aan den opstand van -Ravenna en de Pentapolis tegen de Byzantijnsche heerschappij. Ten -slotte verklaarde omstreeks 760 de Hertog van Napels, Stephanus II -de stad onafhankelijk. De officieele taal was van Grieksch Latijn -geworden; de munten, behalve in sommige gevallen, waarin het oude type -werd bewaard, droegen den beeldenaar van St. Januarius in plaats van -dien van den Keizer; de zoon van Hertog Stephanus werd als mederegent -aangenomen, een daad, waardoor een soort van dynastieke regeering werd -ingeleid; en eindelijk nam de Hertog zelf, die weduwnaar was geworden, -het prachtige besluit in zijn eigen persoon de hoogste burgerlijke en -geestelijke macht te vereenigen; nadat hij de tonsuur had aangenomen -werd hij te Rome tot Bisschop van Napels gewijd. Onder de volgende -Hertogen verdedigde de stad zich dapper tegen de Saracenen en hield het -een tijdlang tegen de Noormannen uit; maar in 1134, na een langen en -heldhaftigen tegenstand, werd zij door Roger, den koning van Sicilië, -ingenomen en werd aldus aan haar zelfbestuur een einde gemaakt. - - - - - - - -HOOFDSTUK IV. - -KAREL DE GROOTE TE ROME. - - -Karel bezocht Rome voor 800 driemaal. De eerste keer was in 774, -ongeveer 27 jaren voor zijn kroning. Sinds de eerste dagen van den -herfst van 773 had hij Desiderius in Pavia belegerd en daar het scheen, -dat de belegering nog lang zou duren, besloot hij Paschen (2 April) -in Rome te vieren, waar hij van plan was belangrijke zaken met Paus -Hadrianus te bespreken. Het eerste bezoek van den Frankischen vorst -aan de stad, die de metropool van het oude Romeinsche Keizerrijk was -geweest en weldra de hoofdstad zou worden van het nieuwe Romeinsche -Keizerrijk, is van bijzonder belang wegens de z.g.n. Donaties. Hierom, -en ook omdat de ontmoeting van den koning en den Paus plaats vond -onder treffende en merkwaardige omstandigheden en samenhangt met -eenige belangrijke vraagstukken over kunst, zullen wij deze episode -en de Donaties ietwat uitvoeriger behandelen. - -Men zal zich herinneren, dat Hadrianus, toen hij in 772 Paus was -geworden, vergeefs getracht had op goeden voet te komen met den -Longobardischen koning Desiderius, die hevig verontwaardigd was, dat -zijn dochter Desiderata door Karel verstooten was, en die beproefd had -den Paus over te halen Karloman's zoon, die gevlucht was, als wettige -koning van de Franken te wijden. Dit verzoek weigerde Hadrianus in te -willigen en hij toonde zich, zooals de oude kroniekschrijver zegt, -"zoo onbuigzaam als diamant". Daarop wilde Desiderius de steden van -het Exarchaat niet overgeven, nam bovendien Faenza en Ferrara in, -bedreigde Ravenna en trok plotseling zuidwaarts tegen Rome op. Daarna, - - - quando 'l dente longobardo morse - La santa Chiesa, sotto alle sue ali - Carlo magno, vincendo, la soccorse, [205] - - -want als een adelaar schoot hij van de Alpen neer en de Longobardische -koning had nauwelijks tijd noordwaarts te vluchten en zich in Pavia -op te sluiten. De stad werd weldra door de Franken belegerd en na -zes maanden besloot Karel, omdat, zooals wij zagen, de belegering -waarschijnlijk nog lang zou duren, naar Rome te gaan om aldaar Paschen -te vieren. Hij ging de Apennijnen over en trok aan het hoofd van een -groot gevolg Toskane door langs de Via Clodia. - -Toen Paus Hadrianus van zijn aankomst bericht kreeg, besloot hij -hem met dezelfde eer te ontvangen, die den Byzantijnschen Exarch -bewezen werd, wanneer hij de oude hoofdstad van het Keizerrijk -bezocht. Hij zond dus een deputatie van edelen en magistraten om -hem te verwelkomen en hem als een bewijs van hulde, de banier van de -stad te overhandigen. Zij ontmoetten den Frankischen koning bij den -Lacus Sabatinus, ongeveer 45 K.M. van de stad, in loco qui vocatur -Nobas. Toen de koninklijke cavalcade met zijn gevolg van Frankische -krijgslieden en Romeinsche autoriteiten den Pons Milvius, die ons -in verband met Constantijn en Maxentius, zoo goed bekend is, bereikt -hadden en den Tiber waren overgetrokken, troffen zij aan beide zijden -van de Via Flaminia een groote menigte aan en werden zij ontvangen door -een processie van studenten van alle militaire en burgerlijke scholen -te Rome, "met palm- en olijftakken, onder het zingen van lofliederen", -terwijl de geestelijkheid venerandas cruces, id est signa, droeg; -dit waren waarschijnlijk vaandels zooals het labarum. - -Toen Karel de heilige banieren zag, steeg hij af en ging te voet naar -de basiliek van St. Pieter, waar Paus Hadrianus bovenaan staande super -grados [sic] juxta fores ecclesiae hem afwachtte. Karel besteeg op zijn -knieën de groote marmeren trap, die tot de basiliek toegang geeft, -terwijl hij elke trede kuste (omnes grados singillatim deosculatus), -totdat hij Hadrianus bereikte; deze kuste hem en hand in hand gingen -toen de sanctissimus papa en de excellentissimus Francorum rex het -heilige gebouw binnen, terwijl een groot koor van geestelijken de -woorden Benedictus qui venit in nomine Domini zong. Zij schreden -eerst over den witmarmeren vloer van het portaal, waar onder den -kolossalen bronzen dennekegel de fontein zich verhief; daarna gingen -zij de basiliek zelf binnen en knielden voor het hoogaltaar, tegenover -de "confessio", de getraliede opening van de schacht, die toegang -gaf tot het graf van den Heilige, en verheerlijkten de Goddelijke -Almacht, die hun de overwinning had geschonken (over de Longobarden) -per interventionum suffragia ejusdem principis apostolorum. Daarna -daalden zij in de crypte af en voor het gebeente van den Heiligen -Petrus zwoeren zij en alle edelen en prelaten elkander trouw. - -Karel had verzocht ook in andere groote kerken van Rome zijn gebeden -te mogen uitspreken; zij gingen dus op den Zaterdag voor Paschen (774) -naar de basiliek van S. Salvatore (later S. Giovanni in Laterano), -waar de Paus de volwassenen doopte, een ritus nog die tegenwoordig -in het Lateraan-Baptisterium wordt verricht, doch niet door den -Paus. Op Paaschzondag werd een mis gehouden in de oude kerk, de -S. Maria Maggiore, in ecclesia sanctae Dei Genetricis ad Praesepe -[206], en een groot feestmaal in het Lateraan. Op den vierden dag van -de Paaschweek, quarta feria, vond de belangrijke plechtigheid van de -Donatie plaats in de St. Pieter, waar Hadrianus den koning verzocht -in alle bijzonderheden (ut adimpleret in omnibus) de belofte van zijn -vader Pepijn, van hemzelf, zijn broeder Karloman en alle Frankische -edelen te vervullen. Karel liet zich de oorkonde van Koning Pepijn -voorlezen en daarna betuigde die praeexcellentissimus et revera -christianissimus rex Francorum vrijwillig, bono et libenti animo, -zijn volledige instemming daarmede, zooals ook al zijn edelen deden, -en beval, dat een tweede promissio zou worden opgesteld, die de vorige -Donatie zou bevestigen en uitbreiden. Deze teekende hij propria manu -(hetgeen hem misschien moeite kostte, want zijn biograaf Einhart -vertelt, dat hij laat schrijven had geleerd), en liet het door al -zijn edelen teekenen, die zich sub terribili sacramento verbonden -alle voorwaarden na te komen. Hij liet het ook copieeren. Van deze -afschriften schijnt hij een of twee te hebben mee genomen en een werd -opgehangen in de "Confessio" van de St. Pieter, als wij den schrijver -van Hadrianus' leven in den Liber Pontificalis mogen gelooven. - -De Frankische vorst bleef ongeveer twee maanden in Rome. Het beleg -van Pavia, waar Koning Desiderius was opgesloten, liep nu ten einde en -Karel haastte zich noordwaarts om nog bij de overgave aanwezig te zijn. - -Zijn andere bezoeken aan Rome en zijn kroning zijn reeds -beschreven. Toen hij gekroond werd, was hij 58 jaar oud, zoodat wij -er om moeten denken, dat Karel bij het bezoek, dat in dit hoofdstuk -is beschreven, slechts 32 jaar en een indrukwekkende verschijning -was, daar zijn lengte, volgens Einhart, zeven maal die van zijn -voet bedroeg. Zijn lange lichtblonde haren en knevel, die door -Einhart zoo worden geroemd, kan men op zijn munten (plaat 45) of het -Tricliniummozaïek (p. 216) niet gemakkelijk zien. - - - - -De Basiliek van St. Pieter. - -In verband met de bezoeken van Karel den Groote te Rome is het van -belang iets meer te vertellen over de oude basiliek van St. Pieter. - -Het stadsgedeelte, waar de St. Pieter staat, in Raffael's [207] dagen -en ook nu nog bekend als de Borgo (voorstad), heette in den Romeinschen -tijd Ager Vaticanus, waarschijnlijk naar een Etrurisch dorp, dat -daar lag. Daar het in een moerassige bocht van de rivier lag, was het -onderhevig aan malaria en bevond zich nog niet binnen de stadsmuren, -zelfs niet binnen de Aureliaansche (c. 270 n. Chr.). Caligula liet hier -een groot circus en een amphitheater maken, dat onder Nero berucht -werd door de vreeselijke martelingen, die de Christenen volgens -Tacitus daar leden. Waarschijnlijk werd in dit amphitheater, tusschen -de twee metae, zegt men, de apostel gekruisigd, of op de helling van -den Janiculus, waar nu de S. Pietro in Montorio staat. Zijn lichaam -werd eerst naar een catacombe aan de Via Appia, doch later naar de -Vatikaansche heuvel gebracht. Op dit laatste graf richtte de vijfde -Paus, Anacletus, die door den H. Petrus zelf tot priester was gewijd, -een kapel op. Meer dan twee eeuwen later (306) stichtten Constantijn -en Silvester op die plek een basiliek, terwijl de Keizer zelf het werk -inwijdde door een hoeveelheid aarde uit te graven en weg te dragen. - -Deze basiliek bleef, ofschoon er veel aan veranderd werd, bestaan -tot ongeveer 1500-10, toen zij plaats moest maken voor de nieuwe -St. Pieter, ontworpen door Bramante, wiens plannen, met vele -veranderingen, zijn uitgevoerd door Raffael, Michelangelo en vele -andere architecten. Maar het afbreken ging langzaam en het is zeer -waarschijnlijk, dat, toen Raffael in 1508 Rome voor het eerst bezocht, -de voorgevel van de oude basiliek, die hij in zijn Incendio del -Borgo heeft geschilderd, en de groote zuilen van het schip, die wij -op den achtergrond van de Donatie van Constantijn (fig. 29) zien, -nog bestonden. Behalve deze frescos en een schilderij in de crypte -van de St. Pieter hebben wij den plattegrond van Alfarano (1591), -die door Rossi en den Abbé Duchesne met vele details wordt gegeven. De -kleine reconstructie op blz. 261 is gebaseerd op dezen plattegrond. - -De basiliek, die geflankeerd was door vele kapellen, en andere -gebouwen, die op de schets niet voorkomen, had aan de voorzijde -(de oost-zijde, want de St. Pieter heeft geen orthodoxe ligging) een -zeer ruim atrium of quadriportus, waaraan andere gebouwen grensden -o. a. de campanile met de drie klokken, die c. 755 door Paus Stephanus -II is gebouwd. Dit atrium, "il Paradiso" geheeten, had een witmarmeren -vloer; in het midden stond een fontein, c. 370 door Paus Damasus voor -de pelgrims opgericht, en c. 498 door Paus Symmachus van een metalen -dak voorzien, waarop hij den reusachtigen bronzen dennekegel plaatste, -die misschien vroeger op het Pantheon of de Moles Hadriani stond en -die nu in den Giardino della Pigna van het Vatikaan staat. Dit is -de pijnappel, waarover Dante spreekt, wanneer hij een van de reuzen -beschrijft, die den rand van de Helleput "omtorenden": - - - La faccia sua mi parea lunga e grossa - Come la pina di San Pietro a Roma. - - -Het dak van de kerk bestond uit vergulde pannen, een geschenk van Paus -Honorius (c. 625). De voorgevel was met mozaïek versierd. Boven het -portaal waren oorspronkelijk de Verlosser en de H. Petrus afgebeeld, -wien Constantijn de kerk toonde (of een model van de kerk gaf?). Op -Raffael's Incendio kan men nog flauwe sporen van mozaïek op het gebouw -zien. De latere mozaïeken bestonden uit drie gedeelten: in den gevel -stonden Christus en de H. Maagd, tusschen en naast de bovenvensters -de vier Evangelisten en tusschen de benedenvensters de 24 oudsten, -die hun gouden kronen tot den Verlosser omhoog hieven. Het schip van -de basiliek was aan de zijden geflankeerd door twee zijbeuken. Zes en -negentig zuilen [208], waarvan vele genomen waren uit oude gebouwen, -zooals b.v. het amphitheater van Nero, scheidden de beuken en -droegen de clerestory [209], die evenals de apsis was versierd met -mozaïekwerk. Kostbare lampen, schitterende gordijnen van brokaat, -gouden, zilveren en bronzen kandelabres, lampen, altaren en beelden -luisterden het inwendige van de kerk op. - -Aan de westzijde werden het schip en de beuken gekruist door een -kort transsept; daaraan grensde een hooger gebouwd presbyterium, -zooals men in de Florentijnsche S. Miniato, S. Giorgio te Rome en -andere kerken kan zien. Om het presbyterium te bereiken besteeg men, -rechts of links van het hoogaltaar, zeven treden van porfier. Onder -het hoogaltaar bevond zich de crypte, met de graven van den H. Petrus -en den H. Paulus; de fenestella confessionis was onder het altaar -[210] tusschen de beide porfieren trappen, zooals men kan zien -op Raffael's fresco, waar Leo III den eed voor Karel den Groote -aflegt. Dit "venster van de belijdenis" was een traliewerk met een -opening, waardoor men in een loodrechte schacht kon zien naar het -graf van den Heilige. St.-Gregorius vertelt, wat zijn diaken in de -St. Pieter-basiliek zag, en spreekt van een "parvula fenestella", -waardoor men, als het traliewerk geopend was, zijn hoofd kon steken -(immisso introrsum capite) en aldus zijn beden kon uiten. De schacht en -het graf in de St. Pieter werden waarschijnlijk in 846 na den inval -van de Saracenen volgegooid en begraven onder het puin. Ongeveer -zeven en een halve eeuw later (1594) schijnt, toen de fundamenten -werden uitgegraven, de oude tombe weer aan het licht gekomen te zijn -en inderdaad zag Paus Clemens VIII door een opening een zilveren -sarcophaag en een gouden kruis; doch hij liet alles weer dichtmetselen. - -Zooals zij, die de Grotte nuove in de St. Pieter hebben bezocht, weten, -bevindt zich thans de "confessio" ongeveer tien voet onder den vloer -van de tegenwoordige kathedraal. Het vraagstuk over de echtheid van -de reliquieën en de sarcophagen van den H. Petrus en den H. Paulus -(want ook het lichaam van den H. Paulus is van de catacomben van de -Via Appia daarheen gebracht en in de 16e eeuw is bij den herbouw de -sarcophaag gezien) behoeft hier niet besproken te worden; maar dit -dient vermeld te worden, dat, toen de Saracenen in 846 de S. Pietro -en de S. Paolo plunderden, zij den inhoud van de groote bronzen -(zilveren?) sarcophaag van den H. Petrus wegwierpen, zooals Anastasius, -de schrijver van dit gedeelte van den Liber Pontificalis, vertelt, -en "het graf van den H. Paulus, dat in de basiliek bij de Via Appia -was, verwoestten". - - - - -De Donaties. - -Op den vijfden dag van zijn eerste bezoek aan Rome liet Karel, zooals -wij zagen, in de basiliek van de St. Pieter zich de Donatie van Pepijn -voorlezen; en deze Donatie, overgeschreven en met eenige bijzonderheden -vermeerderd, werd plechtig door hem bekrachtigd en voorzien van zijn -handteekening en die van zijn voornaamste edelen en prelaten. - -Doch er bestond, ofschoon Karel hiervan blijkbaar niet op de hoogte -was, een dergelijk charter, dat voor veel ouder gehouden werd, de -z.g.n. Donatie van Constantijn. Dit vrome bedrog werd misschien het -eerst beraamd door Stephanus II, toen hij Koning Pepijn in 754 te -Parijs bezocht. Wanneer dit zoo is, dan gebruikte hij de legende van -het bestaan van een dergelijk stuk om den Frankischen vorst over te -halen hem hulp te brengen tegen de plunderende Longobarden. Maar het -document zelf, waarschijnlijk een imitatie van een oud handschrift, -schijnt iets later vervaardigd te zijn, misschien door een handigen -secretaris van Paus Paulus I. Hadrianus kende ongetwijfeld het stuk -wel, doch daar hij ook wist, hoe het ontstaan was, durfde hij het -Karel, ofschoon deze waarschijnlijk niet kon lezen, niet toonen, toen -in 774 de Donatie van Pepijn aan den koning werd voorgelezen. Drie -jaren later evenwel, toen hij zijn gezag in de hem geschonken landen -ten noorden van de Apennijnen niet kon handhaven en hevig geplaagd -werd door de vijandigheid van Ravenna, Spoleto en Benevento als -ook door den opstand van Tarracina en andere steden, was Hadrianus -wederom genoodzaakt de hulp van Karel in te roepen, en bij deze -gelegenheid (777) werd de Donatie van Constantijn, die eenige eeuwen -later zoo beroemd [211] is geworden, voor het eerst openlijk en -plechtig genoemd en richtte Hadrianus tot Karel het dringend verzoek -"een tweede Constantijn te worden". De historische waarde van het -stuk bestaat niet in de legende, die het bewaart, maar in het feit, -dat het, ofschoon het een monsterachtig bedrog is, ons een zeer juist -oordeel geeft over de gedachten en overtuigingen van de priesterschap, -die het heeft ontworpen. - -Laten wij deze Donatie van Constantijn nog iets nauwkeuriger -beschouwen, voordat wij de Donatie van Pepijn en de bekrachtiging -daarvan door Karel behandelen. - - - - -(1) De Donatie van Constantijn. - -Volgens een oud verhaal, dat het eerst verschijnt in een Vita -S. Silvestri van 490 ongeveer, daarna ook in het Grieksch en het -Syrisch, en dat even wordt aangeroerd door den schrijver (c. 510) van -Silvester's leven in den Liber Pontificalis, werd Constantijn door -melaatschheid aangetast en rieden zijn geneesheeren hem aan zich in -kinderbloed te baden. Drie duizend onschuldige kleinen moesten voor -dit doel geslacht worden, maar het weeklagen en de smeekbeden van de -moeders wekten Constantijn's medelijden zoo zeer op, dat hij weigerde -zich aan de voorgeschreven kuur te onderwerpen. Daarop kreeg hij 's -nachts in een visioen een bezoek van den H. Petrus en den H. Paulus, -die hem prezen en zeiden: "Zoek Silvester, den Bisschop van Rome, die -zich in de bergen schuil houdt; hij zal u een bron wijzen, waarin gij -u drie keer moet wasschen; dan zult gij gereinigd zijn". Constantijn -zond soldaten uit, die Silvester dicht bij den top van de Syraptim (op -de Soracte, zegt Dante, evenals de Liber) vonden en de Heilige doopte -hem en hij kwam bevrijd van zijn melaatschheid uit den bron. Toen liet -hij afkondigen, dat in het geheele Keizerrijk Christus alleen mocht -aanbeden worden en dat de Bisschop van Rome aan het hoofd zou staan -van alle bisschoppen (ut in toto orbe sacerdotes pontificem Romanum -caput habeant). Op den achtsten dag bezocht hij de "Confessio" van -de tombe van den H. Petrus, groef met eigen handen wat aarde uit voor -de stichting van een nieuwe basiliek en legde den eersten steen. Den -volgenden dag legde hij den grondslag voor zijn paleis en een nieuwe -basiliek bij het Lateraan. - -Wat men ook wil denken van het overige dezer geschiedenis, de doop -van Constantijn in het Lateraan-Baptisterium is toch, ofschoon die -door Raffael op een beroemd fresco geschilderd en door Chaucer in -zijn Confessio Amantis is beschreven, en ofschoon in den Liber een -volledige beschrijving wordt gegeven van de prachtige porfieren -doopvont door Constantijn voor die plechtigheid geschonken, een -legende, want hij is eerst kort voor zijn dood gedoopt; en al is -het mogelijk, dat hij aan Bisschop Silvester het Lateraanpaleis en -een zekere hoeveelheid land heeft gegeven, en aan de Kerk en de -Bisschop verschillende privileges en patrimonia heeft toegekend, -men heeft alle reden om te gelooven dat geen souvereine rechten van -eenigen aard door Constantijn zijn toegestaan, en evenmin, zooals wij -zullen zien, door Karel den Groote. En toch verklaarde het valsche -document--en verklaart nog, want er bestaan nog vertalingen van--dat -het edict de volgende woorden bevatte: "Wij, als ook onze Satrapen, -de geheele Senaat, de Edelen en het Volk, achten het wenschelijk, -dat evenals de H. Petrus op aarde de Vicarius van God was, evenzoo de -Hoogepriesters, zijn plaatsvervangers, van ons en van ons imperium een -macht en een waardigheid zullen ontvangen, die grooter is dan de onze, -en wij decreteeren, dat de heilige zetel van den H. Petrus zal verheven -worden boven onzen wereldlijken troon. Wij overhandigen en schenken -aan den heiligen Hoogepriester en Paus (een titel, die eerst twee -eeuwen later werd gebruikt!) Silvester ons paleis, de stad Rome, alle -provincies, plaatsen en steden van Italië en de landen van het Westen -en wij bevelen, dat die door hem en zijn opvolgers zullen bestuurd -worden en zullen blijven onder het gezag van de heilige Roomsche Kerk". - -Het is nauwelijks te gelooven, dat zulk een document ooit in ernst is -aangehaald als een bewijs, zelfs door de brutaalste verdedigers van -de wereldlijke macht van den Paus. Men zou denken dat een dergelijke -buitensporige onbeschaamdheid met minachtend ongeloof zou zijn -ontvangen. Doch onder de aanhangers van den paus werd de legende -langen tijd geloofd. Dante zelfs twijfelde niet aan de waarheid van -de Schenking, ofschoon hij bitter klaagde over "de slechte vrucht -van hetgeen met goede bedoeling was gedaan". "Wee! Constantijn", -riep hij uit [212], - - - van hoeveel kwaad was moeder, - Niet uwe bekeering, maar de gift, - Die de eerste rijke vader van u ontving! - - -Maar ten tijde van Ariosto werd de Donatie door spotters belachelijk -gemaakt. In den Orlando Furioso [213] vindt de Paladijn Astolfo de -pauselijke domeinen op de Maan: - - - Toen kwam hij aan een berg met bonte bloemen, - Die eens heerlijk geurde, maar nu afschuwelijk stonk; - Dat was die gift, (als het geoorloofd is te zeggen) - Die Constantijn aan den goeden Silvester schonk. - - -En de aanspraken, die de Pausen maakten op grond van de Donatie van -Pepijn, zooals deze door Karel was bekrachtigd, waren, zooals wij -zullen zien, niet minder onbeschaamd. - - - - -(2) De Donatie van Pepijn en Karel. - -Wij hebben gezien, hoe Pepijn, de vader van Karel den Groote, in -751 den titel van koning aannam op aanraden van Paus Zacharias, die -St. Bonifacius, den Engelschen zendeling in Duitschland, uitzond om hem -te kronen, en hoe de opvolger van Zacharias, Stephanus II, daar zijn -verzoek aan Astulf zonder uitwerking bleef, de Alpen overstak en de -eerste zes maanden van 754 de gast was van den Frankischen koning in -de abdij van St. Denis, bij Parijs. Wij hebben ook gezien, hoe Pepijn -hem met nadruk beloofde te zullen restitueeren "de steden van het -Exarchaat en de andere plaatsen en rechten", die de Longobarden zich -toegeëigend hadden; en deze belofte heeft hij, naar men zegt, plechtig -hernieuwd en bekrachtigd (misschien schriftelijk) in tegenwoordigheid -van zijn edelen, die te Quierzy (Carisiacus in den Liber), bij Laon, -vergaderd waren. Stephanus kroonde toen Pepijn in de kerk van St. Denis -en kort na deze plechtigheid vergezelde hij den koning en zijn leger -naar Italië, waar Astulf gedwongen werd zijn verzet te staken en al -zijn veroveringen beloofde terug te geven. - -Maar nauwelijks was Pepijn de Alpen weder overgetrokken, of de -doortrapte Longobard weigerde zijn woord te houden en bedreigde -zelfs Rome. Vele brieven werden er nu tusschen Pepijn en Stephanus -gewisseld; de Paus smeekte steeds dringender om hulp, totdat ten -laatste de Frankische koning terugkwam en Astulf dwong al het -veroverde gebied weer af te staan. Daarop werden de sleutels van -al deze steden, ongeveer twintig, aan den Paus overgegeven, met een -formeele akte van Donatie "aan den Apostel van God, aan Zijn Vicarius, -den allerheiligsten Paus en al zijn opvolgers". Deze Donatie, met de -sleutels, werd gelegd in de "Confessio" van de St. Pieter te Rome, -en was naar men verzekerde, hetzelfde document, dat door Karel in -774 gelezen en bekrachtigd was. Het oorspronkelijke manuscript is -niet over en evenmin een van de afschriften, die Karel heeft laten -maken; maar wij behoeven er niet aan te twijfelen, dat zij werkelijk -hebben bestaan, want wij hebben in den Liber een getuigenis van den -schrijver van Hadrianus' leven, die blijkbaar bij de plechtigheid -tegenwoordig was en de copie van het stuk zag, die in de "Confessio" -van de tombe van den H. Petrus was opgehangen. - -Het is echter zeer moeilijk eenige zekerheid te verkrijgen omtrent -den inhoud van de bekrachtigde Donatie; en nog moeilijker de juiste -verklaring te geven van hetgeen er van aangehaald wordt door den -biograaf van Hadrianus in den Liber Pontificalis. De nieuwe belofte -(alia promissio) van Karel was waarschijnlijk in denzelfden geest als -Pepijn's charter (ad instar anterioris, zegt de Liber); doch dit is -niet van zoo groot belang, want in elk geval was de belofte van Karel -bindend en had geen precedent noodig. Belangrijk zijn de volgende drie -punten. Ten eerste, is de Liber Pontificalis betrouwbaar, wat betreft -de steden en landen, die geschonken zijn, of vertelt de schrijver -slechts waarop pauselijke hebzucht en eerzucht aanspraak maakten? Ten -tweede, aan wien werd het gebied afgestaan? Ten derde, werden deze -steden en landen eenvoudig beschouwd als patrimonia d.w.z. afgestaan -aan de Kerk als eigendom, waar de geestelijke autoriteiten hun -Kerkelijke rechten en eischen konden doen gelden; of werden zij -overgegeven met souvereine rechten, zoodat zij gescheiden werden van -het gebied van den Frankischen Koning (en het nieuwe Keizerrijk) en -niet zoozeer een imperium in imperio vormden als wel een afzonderlijk, -onafhankelijk rijk? - -Hierop kan men antwoorden, dat, wanneer het gebied, door Pepijn en -Karel afgestaan, werkelijk zoo groot was, als de Liber aangeeft, -het Corsica, Lunigiana, Parma, Mantua, Reggio, universum Exarchatum -Ravennatium, provincias Venetiarum et Istriae, necnon et cunctum -ducatum Spoletinum et Beneventinum omvatte, inderdaad ongeveer -hetzelfde als "alle provincies, plaatsen en steden van Italië", -zooals in de valsche Donatie van Constantijn staat. Indien dit alles -nu met souvereine rechten aan de Kerk of den Paus gegeven werd, en -indien de Frankische Koning werkelijk bedoelde (zooals de Donatie -van Constantijn het omschrijft), dat de allerheiligste zetel van -den H. Petrus zou verheven worden boven alle aardsche tronen, dan -zou men wel kunnen vragen, wat Karel nog voor zichzelf wilde houden -ten zuiden van de Alpen! Dat echter Karel--de rex Longobardorum--van -plan was al, of bijna al zijn nieuw Italiaansch gebied te behouden, -is duidelijk genoeg en het is zeer waarschijnlijk, dat hij slechts -bedoelde de belangen van de Kerk, wat betrof haar privaat eigendom, -haar inkomsten en geestelijke privileges, in deze "geschonken" landen -te verdedigen. Slechts een paar jaren later zien wij hem handelen -alsof hij alleen de leenheer was van geheel Italië, behalve misschien -van Rome en het Hertogdom Rome, en dat dit door den Paus zelf werd -erkend wordt duidelijk aangetoond door het feit, dat in denzelfden tijd -(c. 777), toen Hadrianus de Donatie van Constantijn aanhaalde om zijn -aanspraken op de uitgestrekte landen in Noord-Italië te bewijzen, -hij verplicht was aan Karel toestemming te vragen, voordat hij het -waagde op de Spoletaansche heuvels eenige boomen te vellen, die hij -noodig had om het dak van de basiliek van St. Pieter te herstellen. En -wanneer men daar tegen aanvoert, dat Karel bij zijn latere bezoeken -aan Rome, in 781 en 787, zijn concessies vernieuwde, dan kunnen wij -daarop antwoorden, dat hij bij die gelegenheden niets deed, waardoor -hij blijk gaf eenig souverein recht aan den Paus toe te kennen, al -vroeg hij hem ook den jongen Pepijn als Koning van Italië te kronen, -een feit, dat Hadrianus zonder twijfel uitlegde als een erkenning van -zijn souvereiniteit in Italië. Deze "vernieuwde concessies" bepaalden -zich eenvoudig tot een zekere uitbreiding van het Hertogdom Rome, dat -nu voortaan ook het twistzieke stadje Tuscania of Toscanella bevatte, -waarover wij in een ander hoofdstuk hebben gesproken. - -Wat de tweede vraag betreft--aan wien was het gebied geschonken?--is -het leerzaam en eenigzins vermakelijk, op te merken, hoe Paus Stephanus -II in zijn brieven aan Pepijn en aan Astulf eerst schrijft alsof -deze steden en landen moeten worden teruggegeven aan het Keizerrijk; -vervolgens lezen wij, dat zij moeten worden teruggegeven "aan Rome -of de Romeinsche Republiek"; een weinig later is het geworden "aan -den H. Petrus"; en eindelijk krijgen wij de volledige bekentenis, -dat het geheele Exarchaat in de Pentapolis en al deze andere landen en -steden met souvereine rechten worden opgeëischt door de "Heilige Kerk" -en door haar hoogepriester en Zijn opvolgers voor alle eeuwigheid. - - - - -Aanteekening over de Byzantijnsche keizers - -800-1453. - -Omdat Rome, toen Irene den keizerlijken diadeem had aangenomen en Karel -door den Paus gekroond was wederom de algemeen erkende hoofdstad van -het Keizerrijk werd, zal er minder dan ooit reden voor ons zijn onze -aandacht te richten op de lotgevallen van de zoogenaamde Byzantijnsche -Keizers. Doch het zal toch weleens noodig zijn een enkelen keer -een blik in die richting te werpen en daarom is het nuttig een paar -woorden over het latere Byzantijnsche Keizerrijk te spreken. - -Van de herleving van het Romeinsche Keizerrijk tot de inneming van -Constantinopel door de Turken verliepen 653 jaren. Gedurende dien -tijd regeerden te Constantinopel ongeveer 55 zoogenaamde Keizers van -verschillende dynastiën. Vier eeuwen lang na de dagen van Irene geven -de annalen van dit Byzantijnsche Rijk weinig belangrijke mededeelingen; -maar de invloed van de Byzantijnsche school op de kunst van Zuid-Italië -is voor hem, die de geschiedenis van Italië bestudeert, van belang. - -In 1202-04 werd Constantinopel genomen door de Kruisvaarders uit -het westen en de Venetianen, en nadat de stad op barbaarsche wijze -was geplunderd, werd Baldwin, (Boudewijn) Graaf van Vlaanderen op -den troon van de Oostelijke keizers gezet. Vijf andere "Latijnsche" -Keizers volgden op hem. Ondertusschen was er een "Keizer" opgetreden -te Thessalonica, een ander te Nicaea in Klein-Azië en een derde -te Trapezus (Trebizonde) op de afgelegen stranden van den Pontus -Euxinus. Eén van de Keizers te Nicaea, Vatatzes, veroverde het -"Imperium" van Thessalonica en bemachtigde Macedonië en Thracië en in -1260-61 nam een van zijn opvolgers, Michael Palaeologos Constantinopel -in, verdreef Baldwin II, den "Latijnschen" Keizer en stichtte -een dynastie, die bleef bestaan tot de komst van de Turken, toen de -laatste Byzantijnsche Keizer, Constantinus Palaeologos, gedood werd. De -verhalen bij Gibbon over deze "Romeinsche Keizerrijken" van Nicaea -en Trebizonde in het verre oosten zijn buitengewoon merkwaardig. Te -Trebizonde liet een Keizer, Alexius, aan zijn opvolgers den beroemden -keizerlijken naam van de Comneni na. Het hof te Trebizonde was bekend -om zijn rijkdom en half-Oostersche weelde en de schoonheid van zijn -vorstinnen. Tijdelijk was soms dit Keizerrijk Trebizonde onderworpen -aan den Sultan van Rûm (Iconium), aan de Seldsjoeken, Mongolen en -Turcomannen en eindelijk werd het onderworpen door een veldheer van -Mohammed II, den veroveraar van Constantinopel. - -De toestanden te Constantinopel,--hoe deze stad na de verwoesting -door de Latijnsche Kruisvaarders wederom het middelpunt van beschaving -in Europa werd,--zijn levendig door Gibbon beschreven in het laatste -deel van zijn Decline and Fall of the Roman Empire. - - - - - - - -VIERDE DEEL - -HISTORISCH OVERZICHT - -800-1190. - - -De staatkundige geschiedenis van Italië in de 4 eeuwen, die nu -volgen, kan in drie perioden verdeeld worden. Eerst komen (800-962) de -Karolingers en de zgn. Italiaansche koningen, van welke er sommige tot -Keizer werden gekroond; daarna ontstaat het zgn. Heilige Roomsche Rijk, -gebouwd op de grondvesten van het oude Keizerrijk door de Saksische -en Frankische vorsten; de derde periode omvat de regeering van de -twee eerste Keizers der Hohenstaufen en eindigt met de opkomst der -Italiaansche republieken en vereeniging van het Duitsche rijk met dat -der Noormannen. De eerste periode is, na den dood van Karel den Groote -in 814, weinig belangwekkend. De kronieken van deze vrome, domme en -zwakke Karolingische Keizers en de nauwelijks minder onbelangrijke of -verachtelijke "Italiaansche" vorsten vertoonen een verbijsterend en -vermoeiend warnet van staatkundige verwikkelingen, van gevechten van -zonen tegen vaders, broeders tegen broeders, van ellendige oorlogen -en opstanden en bloedvergieten, van boosaardigheid, bijgeloof, verraad -en misdaad. Indien wij meer wisten van de werkelijke geschiedenis van -Italië in dezen tijd, de geschiedenis van het volk, zijn gedachteleven, -zijn voelen en werken, zijn taal, literatuur en kunst; indien wij -duidelijk den groei der Italiaansche republieken, haar handel en -hartstochtelijke liefde voor vrijheid en onafhankelijkheid konden -nagaan; indien wij van meer nabij konden waarnemen, hoe de adel van -den arbeid zich langzamerhand verhief tegenover de aanmatiging van -den militairen en geestelijken stand, hoe het feudalisme uit zijn -sterkten werd gedreven; indien wij meer konden vernemen van de groote -en edele mannen en vrouwen, wier persoonlijkheid is begraven in de -beschimmelde kronieken van Pausen en Keizers, dan zouden degenen van -ons die niet alleen oudheidkundigen of politieke historici zijn, deze -periode belangrijk genoeg vinden. Maar de kronieken geven slechts een -opsomming van al het lage en verachtelijke in de menschelijke natuur, -zooals dat te voorschijn treedt bij de vreemde overheerschers en -pretendenten naar koninklijke en keizerlijke titels, of bij de listige, -losbandige en eerzuchtige hoogepriesters van de Roomsche Kerk. Deze -eerste droevige periode zullen wij dus vrij kort behandelen; wij zullen -meer in bijzonderheden afdalen, wanneer wij komen aan den belangrijken -tijd van de Noormannen, Otto den Groote en Frederik Barbarossa. - - - - -(1) De Karolingers (800-888). - -Het verhaal der historische gebeurtenissen werd in het derde deel -afgebroken met de kroning van Karel te Rome op den Kerstdag van het -jaar 800. Als Keizer regeerde hij dertien jaren en een maand, daar -hij den 28en Januari 814 stierf. Eenige karaktertrekken van hem zijn -reeds vermeld; in een later hoofdstuk zal er nog meer gezegd worden -over zijn persoonlijkheid, zijn invloed, zijn wijze van regeeren; -dus zullen wij ons thans tot de volgende feiten bepalen. - -De uitgestrektheid van het nieuwe Keizerrijk en het groote verschil -tusschen de vele volken, die het omvatte en die zonder eenig -onderling verband door een dwang van buiten werden bijeengehouden, -veroordeelden het tot een snellen ondergang. Karel was een groot -aanvoerder en uitstekend soldaat, maar geen man, die een Imperium -kon stichten, un grandissimo condottiero, zegt Villari, senza un -vero genio organizzatore. Bovendien werd door Karel het Duitsche -systeem van opvolging toegepast, waarbij de vorst beschouwd werd als -de persoonlijke eigenaar van het rijk en zijn gebied gewoonlijk onder -zijn erfgenamen verdeelde, een systeem, dat zoo verderfelijk voor het -oude Frankische Koninkrijk was gebleken; Karel hoopte aldus twisten -tusschen zijn zonen te voorkomen. Zijn kinderen, wettige en onwettige, -waren niet minder dan vijftien in aantal, maar hij beschouwde de drie -zonen van zijn gemalin Hildegard, nl. Karel, Pepijn en Lodewijk, als -zijn erfgenamen, en hij had door een testament, dat in den wettelijken -vorm in 806 was opgesteld, Frankrijk (d.w.z. Austrasië en Neustrië), -Italië en Aquitanië respectievelijk aan deze drie toegewezen. Maar -Pepijn stierf te Milaan, waar men zijn graftombe kan zien, in 810 na -zijn ongelukkige belegering van Venetië, en zijn broeder stierf in -het volgend jaar. Dus vond de ontworpen verdeeling van het rijk niet -plaats en de zwakke en bijgeloovige Lodewijk, bijgenaamd "de Vrome" -of "de Zachtmoedige" (le Débonnaire), werd plechtig als medekeizer -door zijn vader in 813 te Aken [214] gekroond en volgde hem het jaar -daarna als Keizer op. - -Lodewijk de Vrome toonde zijn karakter door den nieuwen Paus, Stephanus -IV te smeeken naar Reims te komen om hem nog eens te kronen. Deze Paus -nu had, evenals zoovele andere Pausen, voor zijn eigen wijding zich -niet bekommerd om de keizerlijke bekrachtiging, waarop Karel de Groote -zoo sterk had aangedrongen; doch niettegenstaande dit feit beschouwde -de nieuwe Keizer zichzelf niet alleen zonder de pauselijke zalving als -ongekroond, maar wierp zich bij de komst van den Paus te Reims driemaal -voor hem op zijn knieën, een gebeurtenis, die wel verdient vermeld te -worden met het oog op den toekomstigen strijd over de Investituur. Ja -zelfs, toen bij den dood van Stephanus Paus Paschalis haastig gewijd -werd, voordat de keizerlijke sanctie was gekomen, toonde Lodewijk zich -wederom niet beleedigd, maar was zelfs zoo vriendelijk een Donatie -te schenken, zooals Pepijn er een had toegekend, waarbij hij (als -het document echt is) alle vroegere territoriale giften bekrachtigde -en aan de kerk souverein gezag gaf over uitgestrekte gebieden als -ook volledige vrijstelling van keizerlijke inmenging bij pauselijke -verkiezingen. Merkwaardig is het, dat deze concessies weldra gevolgd -werden door een daad, die eenigzins beleedigend schijnt tegenover -den Heiligen Vader: in navolging van zijn vader plaatste Lodewijk met -eigen handen de keizerlijke kroon op het hoofd van zijn zoon Lotharius -in de kathedraal te Aken en wees aan zijn twee jongere zonen, Pepijn -en Lodewijk (den Duitscher) Aquitanië en Beieren toe, zonder zich -blijkbaar in het minst te bekommeren om de pauselijke zalving. - -Ofschoon Lotharius dus mede-keizer was geworden, had hij toch als -keizer [215] over Rome of Italië nog geen macht. Zijn jeugdige neef, -de onwettige zoon van Pepijn, Bernard geheeten, was Koning van Italië -geworden en moest den Keizerstitel hulde bewijzen. Daar hij echter -een dergelijke slaafschheid haatte, stond hij tegen het keizerlijk -gezag op. Hierop werd de jonge vorst spoedig overweldigd en door zijn -vromen oom Lodewijk op zulk een wreede wijze van het gezicht beroofd, -dat hij stierf. - -Toen werd Lotharius in zijn plaats Koning van Italië en nam de -uitnoodiging van den Paus aan om zijn keizerlijken titel in Rome te -laten bekrachtigen. Maar hoe weinig geneigd hij was de pauselijke -aanspraken op gezag of zelfs op rechtspraak in Rome te erkennen, -blijkt wel uit het feit, dat hij aldaar zijn keizerlijken rechterstoel -plaatste en als hoogste rechter uitspraak deed in een zaak tegen Paus -Paschalis. Dit besliste optreden, waartoe Lotharius eerder geleid werd -door het voorbeeld van zijn grootvader dan door den invloed van zijn -zwakken en bigotten vader, was ongetwijfeld in de goede richting; hij -en zijn opvolgers hadden, indien zij aldus krachtig waren voortgegaan, -misschien de ellende kunnen voorkomen, die de Pausen eeuwen lang -veroorzaakt hebben door hun begeerte naar wereldlijke macht [216]. Doch -de mede-keizer was niet krachtig genoeg om den Paus in zijn eigen hol -te trotseeren. Zoodra Lotharius Rome verlaten had, werden eenige van -Paschalis' tegenstanders gevangen genomen en gedood, waarschijnlijk -op bevel van den Paus, en toen er gezanten van den verontwaardigden -Keizer kwamen om de zaak te onderzoeken, stelde de sluwe priester hen -door een welbekende list te leur en legde plechtig voor een openbare -vergadering in het Lateraan een verklaring af van zijn volkomen -onschuld, terwijl hij tegelijkertijd stoutweg verzekerde, dat zijn -vijanden als verraders waren omgekomen (velut majestatis reos). - -Aldus had Lotharius' goed bedoelde poging slechts ten gevolge, dat -het Italiaansche volk verdeeld werd in twee partijen, die later -de Ghibellijnen en Welfen zouden heeten. Zoo bitter was reeds de -vijandschap, dat het, toen Paus Paschalis stierf, onmogelijk bleek -hem in de St. Pieter te begraven, en de onlusten bij de verkiezing -van zijn opvolger waren zoo hevig, dat Lotharius nog eens door zijn -vader gezonden werd om den vrede te herstellen. Bij deze gelegenheid, -(824) vaardigde hij een Constitutio uit, die bepaalde, dat er te Rome -een keizerlijke gezant (missus) gevestigd moest zijn en de keizerlijke -sanctie vóór de wijding van een Paus als noodzakelijk voorschreef. - -Ermengard, de vrouw van Lodewijk den Vrome, was in 818 gestorven en men -had Lodewijk met moeite kunnen weerhouden zich in een klooster terug -te trekken; maar weldra trad hij weder in het huwelijk en geraakte -geheel en al onder den invloed van zijn tweede gemalin, de Beiersche -prinses Judith; en toen het langzamerhand bleek, dat haar jonge zoon, -de latere Karel de Kale, de vooruitzichten van zijn oudere broeders -zou vernietigen en zich niet om hun geboorterechten zou bekommeren, -brak er een afschuwelijke familietwist uit. De drie oudste zonen, -Lotharius, Pepijn en Lodewijk de Duitscher verbonden zich en zetten hun -stiefmoeder gevangen; en bijna dwongen zij hun vader in een klooster -te gaan. Maar het volk kwam tusschenbeide; de koningin werd bevrijd -en de zwakke oude koning werd weder op den troon geplaatst. Hij -stierf evenwel kort daarna (840) en dadelijk namen de drie broeders -(Pepijn was gestorven) de wapenen tegen elkander op, totdat zij te -Verdun een overeenkomst sloten, waarbij Karel de Kale Frankrijk, -Lodewijk Duitschland en Lotharius Italië kreeg met een strook lands, -die Frankrijk van Duitschland scheidde en zich uitstrekte van den -mond van den Rijn tot dien van de Rhône. Deze merkwaardige strook, -met haar twee hoofdsteden, Aken en Arles, noemde hij Lotharingen en -een deel daarvan draagt nog dien naam. - -Wij zullen nu van de dynastieke twisten van deze Karolingers afscheid -nemen en onze aandacht meer bepalen bij hetgeen in Italië zelf gebeurde -tijdens de regeering van Lotharius. In het noorden van het schiereiland -was, ofschoon verscheidene steden, vooral Venetië, een groote mate -van onafhankelijkheid hadden verworven, de Frankische vorst, die -zich "Koning van Italië" noemde ook werkelijk de heerscher. Ook in -Rome slaagde hij erin tot op zekere hoogte, zooals wij zagen, zijn -keizerlijke rechten tegen het Pausdom te handhaven. Maar in het zuiden -en het midden had deze "Rex Longobardorum" slechts een schaduw van -macht over den hertog van Spoleto en zelfs dit niet over den hertog van -Benevento [217]. Bovendien waren er verscheidene zuidelijke steden, -zooals Salerno en Capua, die niet alleen weigerden de Frankische -suprematie te erkennen, maar ook hun onafhankelijkheid tegen hun -Longobardische heeren handhaafden, of die, zooals Napels en Amalfi, -de Byzantijnsche overheersching afschudden en autonomie verwierven. - -Zooals het ook het geval was geweest met de Longobarden, sloot de -onvolkomenheid van de Frankische verovering alle mogelijkheid uit, -om Italië tot één geheel te maken. De verdeeldheid van het land -stelde het bloot aan vreemde indringers, onder wie het zeer lang -geleden heeft; en juist in dezen tijd hebben wederom indringers een -belangrijke rol gespeeld, indringers, die zeer verschilden van de -Ariaansche Goten en Vandalen, van de Katholieke Franken, of zelfs -van de heidensche Hunnen. De Mohammedanen of Saracenen van Arabië -en Noord-Afrika hadden hun veroveringen met verbijsterende snelheid -over de geheele zuidelijke en oostelijke kust van de Middellandsche -zee uitgebreid, hadden het grootste gedeelte van Spanje bemachtigd -en zouden zich van geheel West-Europa meester gemaakt hebben, indien -Karel Martel hen niet in 732 bij Tours een verpletterende nederlaag had -toegebracht. In de volgende eeuw maakten zij voortdurend de kusten van -Sicilië, Sardinië en Zuid-Italië onveilig, bedreven de meest brutale -daden van zeerooverij, soms zelfs in bondgenootschap met Christelijke -steden, die hen te hulp riepen tegen hun Christelijke tegenstanders. In -827 vluchtte een Byzantijnsche veldheer, Euphemius, die op Sicilië -zonder resultaat een opstand had verwekt, naar Afrika en overreedde -de Saracenen een vloot van honderd schepen met ongeveer 10.000 man -uit te zenden om Sicilië te veroveren. In den beginne werden zij door -nederlagen en pest gedecimeerd; doch er werden talrijke versterkingen -gezonden en na een langdurig en verschrikkelijk beleg namen zij -Palermo in, welks bevolking, naar men zeide, gedurende de belegering -van 70.000 op 3000 was gedaald. Van Sicilië uit begonnen de Saracenen -het kustgebied van Zuid-Italië te bestoken en hun stoutmoedigheid werd -aangewakkerd door het verraad van verscheidene Italiaansche steden, -van welke Napels in het bijzonder zich schandelijk heeft gedragen -door de Mohammedanen behulpzaam te zijn bij de inneming van Messina. - -Om Rome zelf tegen deze Muzelmannen te beschermen vond Paus Gregorius -IV (tijdens de regeering van Lotharius) het noodzakelijk een nieuwe -stad [218] bij Ostia te bouwen, die stevig te versterken en zware -ballistae op de wallen te plaatsen. Maar de Saracenen baanden zich -met geweld een doortocht den Tiber op (846), plunderden het land tot -de stadsmuren en ook de twee groote basilieken van den H. Paulus en -de H. Petrus, die buiten de muren lagen. De Angel-Saksen, Franken en -andere vreemdelingen die hunne "kolonies" in den Borgo hadden, werden -overweldigd en er ontstond een wanhopige strijd op de Vatikaansche -brug; doch eindelijk werden de ongeloovigen door de Romeinen, geholpen -door de Longobardische troepen uit Spoleto, teruggeworpen. De schrik -door deze stoutmoedige onderneming veroorzaakt deed Lotharius en den -Paus, den energieken en krijgshaftigen Leo IV besluiten den Borgo -[219] met muren te omringen en deze wijk heette in het vervolg de -Città Leonina. - -Terwijl deze nieuwe muren verrezen (in 849), werd er op de hoogte van -Ostia een zeer belangrijke zeeslag geleverd, een slag die misschien -van evenveel gewicht was als die van Salamis, van Châlons (op de -Catalaunische velden) of van Tours. De Napolitanen, die alle reden -hadden om berouw te hebben over hun verbond met de Muzelmannen, vielen -stoutmoedig een sterke vloot der Saracenen aan, die Ostia bedreigde en -geholpen door een storm, die vele schepen van den vijand deed stranden, -maakten zij een ontzaglijk aantal gevangenen, van welke velen gedwongen -werden te werken aan de muren van de Città Leonina. Een prachtig, -hoewel bloeddorstig fresco, door Raffael ontworpen en uitgevoerd door -Giov. da Udine stelt Leo IV voor, terwijl hij te Ostia met opgeheven -hand de slachting van Saraceensche gevangenen zegent. Dit is echter -historisch onjuist, want Leo heeft, naar men zegt, den dag voor den -slag een bidstond gehouden in de S. Aurea, de basiliek te Ostia en -is dadelijk daarna naar Rome vertrokken. - -[Voordat wij van dit onderwerp afscheid nemen, zal het noodig zijn een -weinig vooruit te loopen en op te merken dat de Saracenen nog vele -jaren Sicilië behielden en Zuid-Italië teisterden. Zij maakten Bari -tot hun voornaamste steunpunt en plunderden geheel Apulië, Calabrië en -zelfs Campanië tot de poorten van Salerno. In 888 verwoestten zij de -Benedictijner abdij van Monte Cassino, zooals te voren is vermeld. Zoo -nu en dan werden zij streng gestraft. Lodewijk II veroverde Bari en -maakte den "Sultan" der Saracenen gevangen. De zgn. Keizer Guido -(c. 890) hakte hem in de pan en maakte een sterke legerplaats, -die zij op den berg Garigliano (bij de Liris) hadden aangelegd, -met den grond gelijk; toen deze legerplaats was herbouwd, werd die -wederom geheel en al vernield door de verbonden staten van Zuid-Italië -tijdens de regeering van Berengarius (915). Maar zij bleven toch een -voortdurend gevaar en veroorzaakten zelfs den Saksischen keizers veel -last. Otto III werd inderdaad volkomen door hen verslagen en kwam bijna -in dien slag om. De Saracenen van Spanje teisterden bovendien jaren -lang de noordelijke kusten. Zij bemachtigden Provence en Sardinië en -verwoestten de marina van Ligurië, Toskane en Latium en eens zelfs -brandden zij een gedeelte van de stad Pisa plat. Eindelijk werden -deze Spaansche Saracenen door de vloten van de Pisanen, van Sicilië -en Zuid-Italië overwonnen en opgenomen door de Noormannen, zooals -wij later zullen zien. - -In 855 stierven zoowel Lotharius als Paus Leo, de eerste in een -klooster, waarin hij zich had teruggetrokken, nadat hij afstand -had gedaan van den troon ten behoeve van zijn zoon Lodewijk, die -ongeveer vijf jaren te voren als medekeizer was gekroond. Leo werd -opgevolgd door Benedictus III, die door de pauselijke partij werd -gesteund en gekozen werd in strijd met de wenschen uitgesproken door -de officieele gezanten namens den nieuwen Keizer, hetgeen een zeer -duidelijke aanwijzing van den stand van zaken te Rome was. - -Ofschoon de kroniekschrijvers zonder twijfel veel, wat van groot -belang voor de toekomst van Italië was, onopgemerkt hebben gelaten, -geven de annalen van de twintig jaar van Lodewijk's regeering -(855-75) nauwelijks iets belangrijks behalve de veldtochten van den -Keizer tegen de Saracenen, waarover reeds gesproken is, en eenige -gebeurtenissen, die samenhangen met het krachtig optreden van Paus -Nicolaas I. Deze was gekozen door den invloed van den Keizer, doch -het duurde niet lang of hij geraakte in hevigen strijd met Lodewijk -II en het volkomen ontbreken van elk gevoel van eerlijkheid, dat in -het pauselijk gemoed bijna altijd scheen gepaard te gaan met andere, -niet zelden bewonderenswaardig dappere eigenschappen, bracht er -hem toe, de bekende "Isidorische decretalen", een verzameling van -onechte in Frankrijk verzamelde decreten van gefingeerde Concilies, -waardoor den Paus de suprematie over alle bisschoppen gegeven werd en -het kerkelijk gezag (zooals in de beroemde Donaties van Constantijn en -Pepijn) volkomen onafhankelijk werd gemaakt van de burgerlijke macht, -als aanvalswapen te gebruiken. Hierna keerde Paus Nicolaas zich tegen -den aartsbisschop van Ravenna, die, zooals vele van zijn voorgangers, -een eenigzins uitdagende houding tegen Rome had aangenomen, en na een -korten strijd overwon hij hem volkomen. Toen viel hij den Patriarch -van Constantinopel aan en de twist tusschen het Oosten en Westen werd -een breuk naar aanleiding van de heftig bestreden Filioque-vraag, -de vraag of de Heilige geest niet alleen van den Vader maar ook van -den Zoon uitgaat. Daarna toonde hij zijn moed in een zaak van minder -diepzinnigen aard. De broeder van Lodewijk II, Lotharius, koning van -Lotharingen, was hevig verliefd geworden op een zekere Waldrada, -die hem op daemonische wijze fascineerde en die hij werkelijk had -laten kronen in de plaats van zijn koningin, Luitberga. Het was -een geval gelijkend op dat van Anna Boleyn en in beide gevallen -had de Paus ongetwijfeld gelijk. Een Kerkelijk Concilie te Metz -had de echtscheiding bekrachtigd en het nieuwe huwelijk ingezegend; -de Aartsbisschoppen van Trier en van Keulen kwamen naar Rome om hun -meening kracht bij te zetten; maar Paus Nicolaas weigerde drie weken -lang hun audientie te verleenen; daarna zette hij hen af en sprak -over beiden den banvloek uit. - -Daarop marcheerde Lodewijk, die op een veldtocht tegen de Saracenen te -Benevento was, hevig verontwaardigd naar Rome en bezette de Civitas -Leonina. Paus Nicolaas nam een houding van lijdelijk verzet aan; hij -ging de St. Pieter binnen en bleef twee dagen lang, zonder voedsel, -geknield voor het hoogaltaar liggen; ten slotte zegevierde hij, -want Lodewijk werd ziek en keerde naar het noorden terug zonder -iets bereikt te hebben; en Lotharius stierf een paar jaren later, -nadat hij vergeefsche en vernederende pogingen had aangewend om van -den opvolger van Paus Nicolaas de erkenning van Waldrada te verkrijgen. - -Toen Lodewijk II in 875 te Brescia stierf, waren zijn twee ooms, -Lodewijk, de koning van Duitschland, en Karel de Kale van Frankrijk, -die reeds beslag hadden gelegd op het gebied van Lotharius, de -pretendenten naar de kroon van Italië en den keizerstitel, en het -is belangwekkend te zien, dat bij deze gelegenheid, in plaats van -een zich zelf kronenden Keizer, de Paus, de energieke en eerzuchtige -Johannes VIII en de Italiaansche grooten de zaak beslissen. Het is -zeker, dat Karel werd uitgenoodigd (of aangemaand) door Johannes -naar Rome te komen om door den Paus tot keizer te worden gekroond, -dat hij gehoorzaamde en dadelijk daarna naar Pavia trok, waar hij -voor een groote vergadering van Italiaansche edelen en prelaten -door den Aartsbisschop van Milaan met de Longobardische IJzeren -Kroon tot Koning van Italië werd gekroond. De twee jaren van de -regeering van Karel den Kale zijn merkwaardig om zijn voortdurende -gevechten tegen zijn neven, de zonen van Lodewijk den Duitscher, -en de hernieuwde moeilijkheden met de Saracenen, die, ofschoon zij -door een Italiaansche vloot onder aanvoering van Paus Johannes zelf -verslagen waren, toch het Romeinsche gebied verwoestten en, wederom -geholpen door de verraderlijke Napolitanen, Rome zelf bedreigden [220]. - -Na den dood van Karel den Kale in 877 volgde er een sombere periode -van vier jaren van onbeduidende oorlogen, gedurende welke er geen -Keizer was. De pretendenten waren Lodewijk de Stamelaar (le Bègue) en -zijn drie neven, de zonen van Lodewijk den Duitscher. Een van deze, -Karloman, werd Koning van Italië en na zijn dood in 879 volgde zijn -broeder Karel de Dikke hem op en werd ten slotte in 881 tot Keizer -gekroond. Daar al zijn mededingers waren gestorven, werd Karel -de Dikke kort daarna ook koning van Duitschland en van Frankrijk -(d.w.z. van de Oost- en West-Frankische koninkrijken) en regeerde dus -over bijna het geheele vroegere Rijk van Karel den Groote. Maar zijn -domme onmacht bleek even merkwaardig als zijn lichamelijke grofheid; -en een vergadering van edelen te Tribur, bij Mainz, onttroonde hem en -het volgend jaar stierf hij. Aldus eindigde na 88 jaar de erfelijke -dynastie der Karolingers, die zich Koningen van Italië en Keizers der -Romeinen noemden, ofschoon, zooals wij zullen zien, sommige van de -koningen en z.g.n. keizers van de volgende sombere en woelige periode -op onwettige wijze (zooals Arnulf) of door de vrouwelijke linie -(zooals Berengar en Lodewijk) van Karel den Groote afstamden. - - - - -(2) Zoogenaamde Italiaansche Koningen en Keizers (888-962). - -Het verval van de keizerlijke en koninklijke waardigheid moet men -aan vele oorzaken toeschrijven. Een daarvan was de ontaarding van -de Karolingische vorsten; een andere de noodlottige familie-veeten -die zich vermenigvuldigden als hydra-koppen; nog een andere oorzaak -was het feit, dat de Pausen en de bisschoppen zich wereldlijke macht -aanmatigden; vervolgens ook de uitputtende en dikwijls vergeefsche -worstelingen met buitenlandsche vijanden, zooals de Saracenen, -waarbij weldra nog de Hongaren en Noormannen kwamen; en ten slotte -was een zeer voorname oorzaak de snel toenemende onafhankelijkheid -van vele steden, zooals Venetië en Napels (om niet te spreken van -Rome), en ook van de machtige leenmannen van de kroon, die in vele -gevallen erfelijke hertogdommen of markiezaten hadden gesticht en -geneigd waren steeds hooger te streven en met elkander te strijden -om de kroon van Italië of zelfs te grijpen naar het bedriegelijke -schijnbeeld van den keizerlijken diadeem. - -Het ineenstorten van het Karolingische Rijk had de opkomst van twee -groote volken ten gevolge, het Duitsche en het Fransche; en een -tijdlang scheen het alsof Italië eindelijk zich tot één natie onder -eigen koningen zou vereenigen. Daarom zijn Italiaansche schrijvers -geneigd om met een zeker genoegen over deze z.g.n. "Italiaansche" -hertogen en markiezen, en den regno d'Italia indipendente uit de -weiden, terwijl door de Duitsche historici deze periode, in welke -Italië grootendeels vrij was van Duitsche overheersching, dikwijls -beschouwd wordt als een triviale periode van ontaarding, die geen -beschrijving verdient. - -Daar er in een volgend hoofdstuk iets zal gezegd worden over -wetenschap, godsdienst en kunst in Italië gedurende de negende en -tiende eeuw en de twisten van de pretendenten naar de kroon van Italië -onbelangrijk zijn, zullen wij nu slechts een kort verslag geven van -de voornaamste gebeurtenissen van deze periode. - -Bij de verkiezing van Karel den Dikke hebben wij gezien, dat de keuze -van een keizer, een tijdlang ten minste, afhankelijk was van den Paus, -en de grooten, zoowel de leeken als de geestelijken, van Noord-Italië, -zich het recht hadden aangematigd hun eigen koning te kiezen of -de keuze te bekrachtigen; want zij lieten Karel te Pavia door den -Aartsbisschop van Milaan kronen met de Longobardische kroon. Na zijn -onttroning was het dus natuurlijk van zelf sprekend, dat deze grooten -weder hun eigen koning zouden kiezen. Zij negeerden het feit, dat -Arnulf van Carinthië, een Karolingische bastaard, in de plaats van -Karel als koning van Duitschland was gekozen en zich dus ipso facto -als Koning van Italië beschouwde, en kozen Berengarius, den Markies van -Friaul [221], den zoon van Gisela, een dochter van Lodewijk den Vrome. - -In de volgende 37 jaren (888-925) moest Berengar achtereenvolgens -tegen vijf mededingers strijden; van deze gelukte het vier de -pauselijke kroning deelachtig te worden, voordat Berengar zelf in -915 dit bereikte. De eerste van deze mededingers was de Hertog van -Spoleto. Hoe stoutmoedig en onafhankelijk deze Longobardische hertogen -van Zuid-Italië geworden waren, hebben wij reeds gezien. Toen Lodewijk -II nog keizer en Hadrianus II Paus (867) was, had de hertog van -Spoleto, Lambert, plotseling een inval gedaan en Rome geplunderd. Deze -daad herhaalde hij in 878, toen hij Paus Johannes VIII een maand lang -gevangen hield, en hem tevergeefs trachtte te dwingen Karloman den -keizerstitel toe te kennen; hij gebruikte dergelijke dreigementen, -dat de Paus, dien wij reeds om zijn krijgshaftig optreden en zijn -schitterende overwinning op de Saracenen hebben bewonderd, op een -schip naar Graaf Boso van Provence vluchtte. - -Deze Lambert van Spoleto nu had een zoon, Guido, dien Karel de Dikke -wegens verraad afzette, terwijl hij zijn hertogdom aan Berengar -van Friuli gaf. Maar Guido kwam weer met behulp van de Saracenen -[222] terug, en nadat hij Berengar bij de Trebia, niet ver van Pavia, -verslagen had, zette hij zich als Koning van Italië de IJzeren Kroon op -het hoofd en werd twee jaren later (891) met den keizerlijken diadeem -in de St. Pieter te Rome gekroond, ofschoon de Paus, Stephanus V, -in het geheim samenspande met een derden mededinger, Arnulf van -Carinthië, die, als opvolger van Karel den Dikke ten noorden van de -Alpen, al dien tijd zijn aanspraken op het koningschap van Italië en -den keizerstitel had volgehouden [223]. - -Guido was niet tevreden met den keizerstitel; hij wenschte een -keizerlijke dynastie te stichten door ook zijn zoon, Lambert, tot -keizer te maken, en de beruchte Formosus, die Paus was geworden, -begunstigde eerst die eerzuchtige plannen en kroonde Lambert te -Ravenna als medekeizer; maar toen na Guido's dood Arnulf (896) -met een sterk leger in Italië drong en Rome binnentrok, weigerde de -besluitelooze of sluwe Paus den Spoletaanschen pretendent zijn hulp -en ofschoon hij de keizerlijke kroon op Lambert's hoofd had gezet, -herhaalde hij nu deze plechtigheid ten gunste van diens mededinger. - -Arnulf evenwel had niet veel voordeel van het feit, dat hij het -doel van zijn eerzucht bereikt had, want terwijl hij zich gereed -maakte Lambert te Spoleto aan te vallen, werd hij door een beroerte -getroffen en ofschoon hij nog drie jaren in leven bleef, beteekende -zijn politieke invloed in Italië toch niets meer. De ommekeer van de -stemming wegens de kroning van dezen "barbaar" over den Paus, die -deze verfoeilijke unctio barbarica had verricht was zoo geweldig, -dat het lijk van Formosus voor den dag werd gehaald om voor een -Synode ter verantwoording te worden geroepen,--een tooneel, dat later -beschreven zal worden. Lambert daarentegen, krachtig geholpen door -zijn eerzuchtige moeder, Agiltrud, (de dochter van den hertog van -Benevento, die Keizer Lodewijk gevangen nam), rees ten zeerste in -de achting van het volk en zou er waarschijnlijk in zijn geslaagd -zijn eenig overgebleven mededinger te verdrijven, ware hij niet in -898 gestorven ten gevolge van een val van zijn paard, terwijl hij op -jacht was--of volgens anderen, vermoord. Aldus werd Berengar van zijn -mededingers bevrijd. - -Doch niet lang werd den Koning van Italië rust gegund. De nieuwe, -verschrikkelijke vijanden, de Magyaren, zooals zij zichzelf noemden, -of Hun-ugri, zooals de Slaven hen noemden, waren evenals de Hunnen -van Oostersche afkomst en geleken op hen, wat hun woestheid en -meedoogenlooze onmenschelijkheid betrof; zij waren in groote massa's -van de Oeral-streken gekomen en hadden nu, daar zij bij de Slavische -volken slechts weinig weerstand vonden, reeds onder hun aanvoerder -Arpad het land veroverd, dat naar hen nog Hongarije heet; en weldra -drongen zij door in Duitschland, Frankrijk en Italië en waren een -halve eeuw lang de schrik van Europa, totdat zij in 955 volkomen werden -verslagen door Keizer Otto I in den grooten slag op het Lechfeld [224]. - -In 899 vielen deze Magyaren in Italië en brachten Berengarius bij de -rivier de Brenta zulk een nederlaag toe, dat zijn tegenstanders wederom -moed vatten en een vreemden vorst, Lodewijk, den zoon van Boso, den -"Koning" van Provence, voor de keizerskroon opriepen, daarbij een -gedragslijn volgend, die ontzaglijk veel ellende over Italië bracht. - -De jeugdige pretendent, de zoon van Boso en Ermengard, de dochter -van den Karolinger Lodewijk II, gaf gehoor aan de uitnoodiging; hij -kwam te Rome en werd inderdaad door Paus Johannes IX gekroond; maar -Berengarius viel hem stoutmoedig aan, dwong hem naar huis te gaan en -te beloven nooit meer in Italië terug te komen. Deze belofte evenwel -werd door Lodewijk gebroken; maar in 904 werd hij door Berengarius -gevangen genomen, blind gemaakt en naar Provence teruggezonden. - -Wederom volgde een periode, waarin Berengarius onbetwist koning was, -en in 915 werd hij te Rome als keizer gekroond, nadat het hem gelukt -was te zamen met Paus Johannes X een bond van de Longobardische -hertogen, van Napels en andere steden te vormen, met de bedoeling -het Saraceensche kamp bij de Garigliano te vernietigen, welk doel -werkelijk werd bereikt. Het scheen nu wederom, alsof Italië eindelijk -vrede en eenheid zou deelachtig worden onder zijn eigen regeerders; -maar deze Italiaansche Koningen en Keizers waren in het geheel niet -naar den zin van de Pausen, die aldus onder voortdurend toezicht -stonden, en de eerzuchtige en beginsellooze Johannes X begon, kort -nadat hij Berengar den keizerlijken diadeem op het hoofd had gezet, -evenals vele van zijn voorgangers en opvolgers, te "boeleeren" met -vreemde vorsten, zooals Dante het noemt. Hij noodigde Rudolf, koning -van Hoog-Bourgondië uit, het koningschap over Italië te aanvaarden en -plaatste hem te Pavia in 922 de IJzeren Kroon op het hoofd. Berengar, -in het nauw gebracht, riep zijn oude vijanden, de Magyaren, weder in -het land. Deze kwamen, doch in plaats van hem te helpen, begonnen -zij de landstreek te plunderen. Zij staken Pavia in brand en hun -benden strekten hun strooptochten naar het zuiden bijna tot Rome -uit. Ondertusschen was Berengar, zonder hun hulp, erin geslaagd Rudolf -te verslaan en naar Bourgondië terug te jagen; maar kort daarna (924) -werd hij te Verona vermoord, naar men zegt door een intiemen vriend, -Flambert, die reeds eenmaal tegen hem een samenzwering had gesmeed -en vergiffenis had gekregen [225]. - -In de volgende zeven en dertig jaren was er geen Keizer. De titel, -die eens het zinnebeeld was geweest van een macht over de geheele -wereld, had nu geen waarde meer; Byzantijnsche vorsten matigden -zich dien titel aan en Pausen kenden dien aan Duitsche monarchen, -Provençaalsche prinsen of Longobardische hertogen toe. Het ontbreken -van een Imperator Romanorum in Italië gedurende meer dan een derde van -een eeuw was van weinig belang, want het is de werkelijkheid achter -dergelijke namen, die er eenig gewicht aan geeft, en het aanzien, -dat die naam aan het latere "Heilige Roomsche Rijk" schenkt, is niet -te danken aan de onafgebroken opvolging, maar geheel en al aan het -staatkundige en persoonlijke gewicht van de Duitsche vorsten, die, -in meerdere of mindere mate met goedvinden van het Italiaansche volk, -den keizerlijken titel hebben gevoerd. Het oorspronkelijke Imperium -Romanum had reeds voor de zesde eeuw opgehouden te bestaan en het -eenige recht, dat de middeleeuwsche Imperatores Romanorum hadden op -hun titel, bestond in hun macht of was het recht, dat de Italianen (en -in sommige gevallen misschien de Pausen als hun vertegenwoordigers) -bezaten, om dien titel te doen herleven en toe te kennen, aan wien -zij wilden. Maar, ofschoon men moet erkennen, dat de keizerlijke -waardigheid, zooals die in den persoon van Otto herleefde, nog meer -een fictie was dan de titel, die met de woorden piissimus Augustus, -a Deo coronatus, magnus Imperator aan Karel den Groote werd toegekend -of zelfs dan de eer, die Arnulf van Carinthië deelachtig werd door -de unctio barbarica van den Paus, men mag toch niet vergeten dat -zoo iets als keizerlijke opvolging soms een zoogenaamde subjectieve -werkelijkheid bezit; want hoe denkbeeldig de onafgebroken overdracht -van een geheimzinnig voorrecht ook moge zijn, de ontroering, die gewekt -wordt in de gemoederen, die dergelijke aanspraken erkennen, blijkt -dikwijls een wezenlijke en groote kracht te zijn in de historische -evolutie en die ontroering kan niet geloochend worden [226]. - -Eindelooze veeten en burgertwisten, algeheele ondergang van patriotisme -door lage, persoonlijke eerzucht, schaamtelooze verbintenissen met -vreemde vorsten en barbaarsche vijanden--dat zijn de voornaamste -trekken van de z.g.n. regno d'Italia indipendente, een tijd, waarin het -bleek, dat de Italianen nog niet hoog genoeg stonden om onafhankelijk -te zijn. - -Merkwaardig is het, dat in deze periode van zeven en dertig jaren -verscheidene vrouwen zulk een belangrijken invloed hebben uitgeoefend; -meer dan eene heeft een tijdlang een staatkundige macht bezeten, -die men kan vergelijken met het gezag van Placidia of Pulcheria; -maar zij verwierven en behielden die macht door een daemonische, of -misschien beter gezegd, diabolische bekoring, die eerder doet denken -aan de jongere Agrippina of Lucrezia Borgia dan aan de dochter of -kleindochter van den grooten Theodosius. Een van deze vrouwen was -Bertha, de dochter van die Waldrada, die wij vroeger vermeld hebben -in verband met Lotharius (p. 285). Bertha was eerst gehuwd met Graaf -Theobald van Provence, die haar een zoon, Hugo, had geschonken. Daarna -trouwde zij met Adalbert, Markies van Toskane, en kreeg verscheidene -kinderen, van welke er een, Ermengard, met de fascineerende schoonheid -van haar moeder begiftigd was. Bertha, en na haar dood, Ermengard, -Markiezin van Ivrea, schijnen op de Italiaansche edelen zulk een -invloed te hebben gehad, dat deze kort na den moord op Berengarius -besloten Rudolf van Bourgondië, ofschoon hij reeds door den Paus -gekroond was, niet te erkennen en den jongen graaf van Provence uit -te noodigen de kroon van Italië te aanvaarden [227]. Hugo landde bij -Pisa (926) en werd te Pavia gekroond, terwijl Paus Johannes X voor -de derde maal zijn goddelooze zalving gaf aan een pretendent tijdens -het leven van diens mededinger en er aldus de oorzaak van werd, dat -de open wond van Italië ging zweren in plaats van die, als Hoofd van -Christelijk Kerk, te verbinden en te heelen. - - - - -Rome van 896 tot 926. - -Maar in Rome was de vrouwelijke overheersching in deze periode aan -het licht gekomen, en wij moeten een weinig teruggaan om te zien hoe -dit begon. Nadat Paus Formosus Arnulf als keizer had gekroond, en Paus -Stephanus VI om deze onwaardige handeling te wreken, zijn lijk uit het -graf had gehaald en voor een Synode ter verantwoording had geroepen, -heerschte er een schandelijke toestand in Rome, waar in acht jaren -(896-904) niet minder dan tien Pausen optraden, van wie de meeste hun -ambt verwierven of verloren door misdadige kuiperij of moord [228]. In -dezen tijd, waarin volgens sommigen geheel Italië een gelukkige -onafhankelijkheid genoot onder de regeering van hun eigen koning -Berengarius, begon in Rome een verschrikkelijk despotisme op te komen, -waarvoor zoowel het Pausdom als het Koningschap van Italië zouden -moeten buigen. Een zekere Theophylactus, een leider van de wereldlijke -aristocratie (judices de militia) was gestegen tot het ambt van Dux et -Magister militum en had de titels van Senator en Consul aangenomen, -terwijl zijn vrouw, die den onheilspellenden naam Theodora droeg, -en hare twee dochters Marozia en Theodora er in slaagden door haar -schoonheid en losbandigheid een groot getal aanbidders en satellieten -tot zich te trekken. In 904 werd de eerzuchtige Kardinaal Sergius, -die reeds jaren lang getracht had de pauselijke tiara te bemachtigen -en wien het ten slotte gelukt was de minnaar van Marozia te worden, -tot Paus gekozen; sinds dat jaar was het ambt van paus langen tijd -afhankelijk van deze vrouwen. Zeven jaren troonde deze man op den zetel -van den H. Petrus; door Baronius en andere kerkelijke schrijvers wordt -hij een monster, door Gregorovius een "terroriseerende misdadiger" -genoemd; zijn concubine en haar Semiramis-achtige moeder hadden een -hofhouding, die door haar weelde en zedeloosheid deed denken aan de -ergste tijden van het oude Keizerrijk. - -Sergius III stierf in 911. Twee pausen volgden daarna, van wie wij -bijna niets weten, maar wier verkiezing en plotseling verdwijnen -waarschijnlijk moeten worden toegeschreven aan hof-intriges. Toen -werd een zekere priester, Johannes, die langen tijd Theodora, -ofschoon zij niet jong meer was, het hof had gemaakt en Aartsbisschop -van Ravenna was geworden, door den invloed van zijn minnares op -den pauselijken troon geplaatst (914). Hij was die zedelooze en -onbetrouwbare Paus Johannes X, van wien wij reeds meer dan genoeg -hebben gehoord. Ondertusschen had Marozia, die haar pauselijken minnaar -had verloren, een fortuinzoeker getrouwd (913), een soldaat, Alberik -geheeten, die na afwisselend onder Guido en Berengarius gediend te -hebben er in geslaagd was zich tot Hertog van Spoleto op te werpen. - -Het was kort hierna, dat Berengarius, gesteund door Theophylactus, -Alberik en hun beider almachtige echtgenooten, naar Rome kwam en als -Keizer werd gekroond (915) door Paus Johannes X, nadat hij de Saracenen -op den berg Garigliano, zooals reeds verteld is, verslagen had. - -Theophylactus, Theodora en Alberik verdwijnen nu plotseling en -eenigzins geheimzinnig van het tooneel en Marozia vestigt zich in -den sterken burcht van S. Angelo (Engelenburg), vanwaar zij Rome -beheerscht. Paus Johannes laat Berengarius in den steek en kroont -Rudolf van Bourgondië; niet lang daarna herhaalt hij dit spel met -Hugo van Provence. Deze verraderlijke intriges brengen Marozia in -botsing met den vroegeren minnaar van haar moeder; ten slotte neemt -zij hem gevangen en sluit hem in den burcht op, waar hij weldra op -haar bevel wordt geworgd, of volgens sommigen, met een kussen gesmoord. - - - -Na den dood van haar echtgenoot, Alberik van Spoleto, was Marozia in -het huwelijk getreden met Guido van Toskane, den broeder van Ermengard -en den stiefbroeder van Hugo van Provence. Toen nu Hugo in 926 tot -Koning van Italië werd gekozen en gekroond, gevoelde Marozia zich -natuurlijk diep gegriefd, want zij had ongetwijfeld Guido getrouwd -met de bedoeling zichzelf Koningin van Italië te maken. Doch gelukkig -stierf Guido weldra, en Hugo van Provence verloor omstreeks denzelfden -tijd zijn vrouw. Deze kans mocht Marozia niet laten voorbijgaan en -weldra werden de listen van de verleidelijke meesteres van Rome met -succes bekroond. Hugo kwam te Rome (932) en vierde zijn bruiloft met -Marozia in den Engelenburg; de onlangs gekozen Paus Johannes XI, een -zoon van de bruid en haar minnaar van vroegere jaren, Paus Sergius -III, verrichtte de plechtige handeling en zegende het koninklijk -echtpaar in. - -Maar bij haar eersten echtgenoot, Alberik van Spoleto, had Marozia -een wettigen zoon, die nu ongeveer achttien jaar was, ook Alberik -geheeten; deze zoon had de krijgshaftige eigenschappen van zijn vader -geërfd en bezat een heerschzuchtig karakter en aanleg om leider te -zijn. De jongeling was zeer verontwaardigd over het gedrag van zijn -moeder en voelde zich beleedigd door de aanwezigheid van zijn nieuwen -stiefvader, in wiens gevolg hij als page had gediend, en toen Hugo -eens zijn onbeschaamdheid [229] met een oorveeg beloonde, snelde -hij naar buiten en sprak met vurige welsprekendheid de verzamelde -menigte toe, die dadelijk daarop een aanval deed op den burcht. Hugo, -verschrikt, liet zich aan een touw naar beneden zakken en vluchtte uit -Rome. Alberik zette zijn moeder [230] gevangen, stelde zijn onechten -halfbroeder, den jongen Paus, onder strenge bewaking en nam de titels -van Princeps en Senator aan. - -Alberik, of Alberico, bestuurde Rome misschien streng, maar -rechtvaardig, gedurende 22 jaren (932-954). Het is een periode van -de Italiaansche geschiedenis vol belangrijke hervormingen, die, -helaas, weer te gronde zijn gegaan onder Alberik's zoon en opvolger, -die het karakter van zijn grootmoeder, Marozia, had geërfd. Hij -verdeelde het leger in twaalf scholae naar de twaalf wijken van -de stad, elk onder bevel van een banderese, "baanderheer", zooals -de Florentijnsche Gonfaloniere della compagnia. Door de titels van -Princeps en Senator bekleedde hij blijkbaar zichzelf met de voornaamste -wetgevende en uitvoerende bevoegheden; want de Senaat bestond niet -meer en de aanzienlijken schijnen slechts als zijn ondergeschikte -ambtenaren gehandeld te hebben. Als President van het Gerechtshof -[231] had hij, zooals de Venetiaansche Doges van vroeger tijden, -een bijna absolute macht, en ofschoon wij op zijn munten naast zijn -naam dien van den Paus vinden, is het toch zeer duidelijk, dat geen -der zeven Pausen van deze periode eenig politiek gezag had. De meeste -van hen waren door Alberik zelf uitgekozen, en onder zijn régime was -een Paus niets anders dan het Hoofd van de Kerk, die het geestelijke -gezag uitoefende. En men kan er niet aan twijfelen, dat Alberik de -werking van geestelijken invloed zeer hoog schatte, ten minste als -een steun voor het burgerlijke gezag. Dit blijkt uit twee feiten. Ten -eerste moedigde hij krachtig de hervorming van de kloosters [232] aan, -waarmede Broeder Berno te Cluny, in Frankrijk, een begin had gemaakt, -en toen Berno's leerling, Odo, Rome bezocht, gaf hij hem een paleis -op den Aventinus om daar een hervormd klooster te stichten (thans -S. Maria Aventina en het klooster van de Maltezer Ridders). En ten -tweede was hij zoo overtuigd van de noodzakelijkheid om den invloed -van den godsdienst te erkennen en te gebruiken, dat hij besloot het -hoogste burgerlijke en het hoogste geestelijke gezag in één hand te -vereenigen, een stoutmoedige poging, die bij de oudste Romeinsche -Keizers en bij eenige Kaliefen van de Mohammedanen schijnt geslaagd -te zijn, maar die in vele gevallen de oorzaak is gebleken van groote -ellende. Vóór zijn dood verzamelde hij de aanzienlijken van Rome voor -de Confessio van de St. Pieter en liet hen zweren, dat zij, zoodra -de gelegenheid zich voordeed, zijn zoon en opvolger, Octavianus, tot -Paus zouden kiezen. Wij zullen zien, hoe deze belangrijke proef afliep. - -Voordat Alberik stierf (954), had Koning Hugo driemaal (933, 936 en -941) Rome aangevallen om zich te wreken en zijn oproerigen stiefzoon -te verdrijven; maar Alberik had hem krachtig afgeslagen en, ofschoon -er een tijdelijke wapenstilstand was gesloten en hij in dien tijd -Hugo's dochter trouwde, verhinderde hij toch al zijn pogingen om de -stad binnen te komen en de keizerskroon uit de handen van den Paus -te ontvangen. - -Ongeveer 940 was er nog een pretendent voor de kroon van Italië -verschenen in den persoon van een anderen Berengarius, Markies -van Ivrea, een stiefzoon van Ermengard, die wij vroeger genoemd -hebben. Hugo veinsde vriendelijk naar zijn aanspraken te luisteren -en noodigde hem uit naar zijn hof te komen, met de bedoeling hem te -dooden of blind te maken. Maar Hugo's zoon, Lotharius, bracht, uit -vriendschap of medelijden, Berengarius van dien toeleg op de hoogte; -deze vluchtte daarop naar Duitschland, keerde in 946 geholpen door -Otto, den Saksischen Koning, terug en verdreef Hugo, die zich terugtrok -naar zijn eigen rijk, Provence, en kort daarna te Arles stierf. Nu -was Berengarius in naam regent van den jongen koning Lotharius, -maar het duurde niet lang of Lotharius stierf (950), waarschijnlijk -vergiftigd door den man, wiens levens hij had gered. Hugo had een -Bourgondische douairière getrouwd en haar dochter, Adelheid, aan zijn -zoon Lotharius uitgehuwelijkt. Na den dood van Lotharius trachtte -Berengarius Adelheid te dwingen zijn zoon Adalbert te trouwen, dien -hij tot deelgenoot in het koningschap van Italië had benoemd. Doch -Adelheid wees die eer natuurlijk van de hand. Zij werd dadelijk naar -den Lago di Garda gevoerd en daar in een toren gevangen gezet; maar -zij ontsnapte en riep de hulp in van Otto van Saksen. Door haar en -andere vijanden van den tyrannieken Berengarius uitgenoodigd, rukte -Otto met een leger (het eerste Duitsche leger, dat in den loop van een -halve eeuw de Alpen overstak) Italië binnen, en, na Pavia veroverd -te hebben, trouwde hij met de schoone Adelheid en liet zich tot -Koning van Italië kronen, ofschoon Berengarius dien titel nog steeds -voerde. Hij stuurde ook een bericht naar Paus Agapetus, dat hij van -plan was naar Rome te komen en zich als Keizer te laten kronen. Dit -plan evenwel gaf hij wijselijk op, want Alberik liet hem weten, dat -zonder zijn toestemming geen koning Rome zou binnentrekken en die -toestemming weigerde hij te geven. Maar na Alberik's dood in 954 werd -de toestand te Rome ondragelijk. Octavianus, zijn losbandige zoon, -volgde hem als Princeps en Senator op en werd na het overlijden van -Agapetus (955) ook tot Paus gekozen onder den naam van Johannes XII. - -De verhalen over de pazza bestialità van dezen pauselijken losbol, -zooals die niet alleen door onpartijdige schrijvers, b.v. Villari -en Gregorovius, gegeven worden maar ook zelfs door partijdige -schrijvers als de Abbé Duchesne (in zijn prachtige uitgave van den -Liber Pontificalis) zijn bijna ongeloofelijk. Men zegt dat hij er -een harem van concubines op na hield. In gezelschap van losbandige -vrienden gaf hij zich aan alle mogelijke zinnelijke uitspattingen -over. Hij was gewoon op de gezondheid van den duivel te drinken en -de heidensche goden aan te roepen. Wij lezen van een geestelijke, -die in een stal werd bevestigd; van een bisschop, die op zijn tiende -jaar werd gewijd; van een kardinaal, die op schandelijke wijze werd -verminkt en gedood op bevel van dezen Vicarius van Christus. Geen -fatsoenlijke vrouw durfde een voet in het Lateraan zetten [233]. En -aan het hof en in de legerplaats van Koning Berengarius II was de -toestand nauwelijks beter; deze had de Longobardische kroon van den -Saksischen Koning te Augsburg terug ontvangen, daar hij beloofd -had die te zullen dragen als vazal van Otto. Zijn waanzinnige -buitensporigheden en onbeschaamde wreedheid, als ook de woeste -bacchanalen van het pauselijk-senatoriale hof te Rome, bewogen de -Italianen om nog eens de hulp in te roepen van den Duitschen monarch, -die daarop met een groot leger den Brenner-pas doortrok. Toen hij geen -weerstand in Noord-Italië vond--want Berengarius' soldaten weigerden -te vechten--en een uitnoodiging ontving van den losbandigen jongeling -te Rome, die nu besloten had den Duitschen tegen den Italiaanschen -Koning van Italië uit te spelen, trok Otto de stad binnen en werd op -den tweeden Februari 962 als Keizer gekroond. - -Aldus werd door de met bloed bevlekte handen van dezen jeugdigen schurk -ingesteld, wat later bekend was als het Heilige Roomsche Rijk. Hoe -Paus Johannes de bewerker kon zijn van zulk een instelling, is een -vraagstuk voor de theologen, maar in welk een geringe mate hij den -wensch van de inwoners van Rome weergaf, kan men opmaken uit hetgeen -een oude kroniekschrijver, Thietmar, mededeelt. De aanzienlijken, -zegt hij, verborgen hun gevoel achter een somber stilzwijgen. Op -de gezichten van deze Romeinen, wier vrijheid en macht hij kwam -vernietigen, las Otto wrok en moordlust en voordat hij zich aan de -plechtigheid van de kroning onderwierp, zeide hij tot Ansfried van -Leuven: "Wanneer ik voor de tombe van den H. Petrus kniel, houd dan uw -zwaard voortdurend boven mijn hoofd, want ik weet, dat mijn voorvaders -dikwijls de trouweloosheid van de Romeinen ondervonden hebben". Men -moet er zich dus nauwelijks over verwonderen, dat de nieuwe Keizer, -voordat er twee jaren waren verloopen, den Paus afzette, door wiens -apostolische zalving hij zijn goddelijke rechten had verkregen en de -Romeinen van hun recht om hun eigen Pausen te kiezen beroofde. - - - - -(3) De Saksische Keizers (962-1024). - -Er bestaat nog een document, het Privilegium Ottonis, dat, afgezien -van enkele latere toevoegsels, schijnt opgemaakt te zijn tusschen Otto -en Paus Johannes XII. Het bekrachtigt officieel de herleving van het -Imperium en de overdracht van de waardigheid van de Frankische aan -de Saksische vorsten; het hernieuwt ook alle concessies, die gedaan -zijn door de Donaties van Pepijn en Karel de Groote, en geeft aan -de Kerk zelfs Venetië, Istrië, Napels, Benevento en ook Sicilië, -dat nog in de macht van de Saracenen was! - -Maar, wat men ook moge denken van vernieuwde Donaties en het -herstelde Imperium, de herleving van de Germaansche heerschappij -in Italië was een feit, waarvan de waarheid weldra duidelijk werd; -want, toen Paus Johannes, aangespoord door den ontevreden adel, -zich met Berengarius in verbinding stelde en Berengarius' zoon, -Adalbert, als zijn gast in Rome ontving, kwam Otto oogenblikkelijk -van Noord-Italië terug. Bij zijn nadering namen Adalbert en Paus -Johannes de vlucht. Otto trok Rome binnen, riep een Concilie bijeen -(het "Concilie van November"), zette Johannes plechtig af en gaf den -Romeinen zijn keizerlijke bekrachtiging bij het kiezen van een anderen -Paus, Leo VIII, een precedent van groote beteekenis, wanneer men ziet, -dat in de volgende honderd jaren de Pausen door de Keizers werden -uitgekozen of aangewezen door hun gezanten. Maar de verbannen Paus -Johannes was niet gemakkelijk te bedwingen. Hij verwekte een oproer te -Rome, en een aanval op Otto, in het Vatikaan, werd met moeite en veel -bloedvergieten afgeslagen. Men kan niet zeggen, hoe het verder zou -gegaan zijn, want de Romeinen waren zeer verontwaardigd over Otto's -inmenging in hun rechten. Maar Paus Johannes werd door een bedrogen -echtgenoot betrapt en zoo duchtig afgerost, dat hij aan de gevolgen -stierf. Dadelijk koos men in zijn plaats, zonder zich om Otto's Paus -te bekommeren, een anderen Paus, Benedictus V, die echter, toen de -keizerlijke partij ten slotte de overhand kreeg werd afgezet. - -Ondertusschen had Otto in Noord-Italië Berengarius gevangen genomen -en hem naar Duitschland gezonden, waar hij kort daarna stierf. - -In 966, toen er ongeregeldheden te Rome waren voorgevallen, -marcheerde Otto wederom zuidwaarts en strafte de rebellen met groote -strengheid. De Prefect van de stad, die zich tegen Paus Johannes -XIII, den beschermeling van Otto, had verzet, werd aan zijn haren -opgehangen aan het ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius [234], -vervolgens omgekeerd op een ezel gezet, door de straten geleid en ten -slotte naar Duitschland in de gevangenis gevoerd. Daarna bracht Otto -het grootste gedeelte van zijn leven in Italië door, hetgeen bewijst, -hoe bezorgd hij ervoor was, niettegenstaande zijn uitgestrekt gebied -in het Noorden, den titel van erfelijk Romeinsch Keizer van het Westen -te behouden. Deze bezorgdheid bracht er hem toe zijn twaalfjarigen -zoon door den Paus met den keizerlijken diadeem te laten kronen, een -plechtigheid, die in de St. Pieter op Kerstdag 967 plaats vond. En -hiermede nog niet tevreden, deed hij een poging zich door den Keizer -van het Oosten te laten erkennen als Keizer van het Westen en vroeg -als bruid voor den jongen Otto een Byzantijnsche prinses; maar dit -voorstel, dat bovendien de verovering van Sicilië op de Saracenen -en den afstand van de Byzantijnsche bezittingen in Zuid-Italië -als bruidschat insloot, werd hoogmoedig van de hand gewezen door -Nicephorus Phocas, den veroveraar van Creta, die zichzelf als eenig -wettig Romeinsch Keizer beschouwde, en Otto's aanspraken minachtte. Ja -zelfs, ofschoon Otto zijn trouwen Liudprand [235] als gezant naar -Constantinopel zond, verzamelde de Byzantijnsche Keizer een vloot om -Adalbert, Berengarius' zoon, te helpen en, zoo mogelijk, voor het -Oostersche Keizerrijk de steden Capua, Benevento, Ravenna--en Rome -te heroveren! Derhalve moest Otto vluchten, en belegerde Bari met de -hulp van een machtigen Longobardischen Hertog, Pandulf, het IJzeren -Hoofd (Testa di ferro), die onder zijn bestuur het gebied van Spoleto, -Benevento en Capua vereenigd had; maar Bari lag aan de zee, die door -de Byzantijnsche vloot beheerscht werd, en Pandulf viel ongelukkig -in een hinderlaag en werd gevangen genomen. - -In dezen tijd werd Phocas vermoord door zijn gemalin, die reeds haar -vader en haar eersten echtgenoot, Keizer Romanus, had vergiftigd. Haar -deelgenoot in de samenzwering, de kleine Johannes Tzimeskes besteeg -den Byzantijnschen troon en liet Pandulf vrij; ook bevredigde hij Otto, -daar hij de begeerde prinses Theophano, de dochter van de driedubbele -moordenares, naar Italië zond. Zij trad in het huwelijk met den jongen -mede-keizer en ontving den titel van Keizerin. Een jaar later, Mei 973, -stierf Otto de Groote, zooals hij wordt genoemd. - -Zijn opvolger, Otto II, was nu zeventien jaar oud. Ofschoon hij het -heerschzuchtig karakter van zijn vader niet had, toonde hij toch -moed en kracht en had van zijn moeder Adelheid de fijne beschaving -geërfd, die zijn vader blijkbaar miste. Zijn tienjarige regeering werd -voornamelijk in beslag genomen door oorlog. Eerst werd hij aangevallen -door Hendrik van Beieren, dien hij versloeg en onttroonde. Daarna viel -Lotharius van Frankrijk hem aan, en nam hem te Aken bijna gevangen; -vervolgens voerde hij een leger aan tegen Parijs en ofschoon hij er -niet in slaagde die stad te nemen, verzekerde hij zich het ongestoorde -bezit van Lotharingen. Vervolgens rukte hij Italië binnen, herstelde -een verbannen Paus, en, nadat hij den toestand te Rome, waar heftige -twisten tusschen de keizerlijke en pauselijke partijen chronisch -waren geworden, geregeld had, opende hij (982) den veldtocht tegen de -Saracenen, die nog steeds Sicilië bezet hielden en onlangs in grooten -getale wederom waren overgestoken naar Zuid-Italië. Stoutmoedig -geworden door zijn succes, handelde Otto overijld, werd overrompeld -en niet ver van Cotrone, het oude Crotona volkomen verslagen; hij zou -gevangen genomen zijn wanneer hij niet in zee was gesprongen en naar -een Byzantijnsch schip was gezwommen, welks bemanning hem gelukkig niet -herkende. Het bericht van deze ramp veroorzaakte geweldige woelingen -en gevaarlijke opstanden in de noordelijke landen, maar Otto besloot -toch eerst zijn gezag en invloed in Italië te herstellen. Hij riep -te Verona een groote vergadering van de aanzienlijken van zijn beide -volken bijeen en liet zijn zoon, een kind van drie jaar, tot Koning van -Duitschland en Italië kiezen. Toen maakte hij zich gereed den oorlog -tegen de Saracenen weder te beginnen en trok, nadat hij tevergeefs -getracht had de Venetianen te overreden hem een vloot te leenen, -nogmaals naar het zuiden. Te Rome werd hij door koorts aangetast en -stierf. Hij werd begraven in een oude sarcophaag met een porfieren -deksel, dat gestolen was van de graftombe van Hadrianus. Deze -sarcophaag stond vijf eeuwen in den Paradiso, het groote atrium -(portaal) van de oude basiliek, maar toen Paulus V de gewelven van -de kathedraal omstreeks 1610 herstelde, werd het porfieren deksel er -afgenomen om als doopvont dienst te doen (zooals ook nu nog geschiedt); -de oude sarcophaag werd naar de keuken gebracht om als trog te worden -gebruikt en het gebeente van den jongen Keizer werd in de marmeren -kist gelegd, die nu in de crypte (Grotte Vecchie) van de St. Pieter -staat. Een mozaïek, dat waarschijnlijk door Keizerin Theophano is -opgesteld, kan men nog dicht bij de tombe van Otto zien; het is een -belangwekkend voorbeeld van de ontaarde kunst van deze periode. - -De kleine Otto III, in 980 geboren, was onlangs te Aken door de -Duitsche edelen tot Koning van Duitschland en van Italië gekroond, -toen het bericht van zijn vader's dood te Rome kwam. Zijn moeder, -Keizerin Theophano, werd regentes en zij bleek die taak waardig, daar -zij blijkbaar meer de natuur van haar vader geërfd had, den Keizer -van het Oosten, Romanus, dan het schandelijk karakter van haar moeder. - -Van de eerste zes jaren van haar regentschap vernemen wij weinig, -behalve dat er te Rome, zooals gewoonlijk, hevige twisten waren. Een -paus, Benedictus VI, was gevangen gezet en door de volksleiders -geworgd; de volgende, Bonifacius VII, was voor de keizerlijken naar -Constantinopel gevlucht; een derde, Benedictus VII, door het volk -verdreven en door Otto II in zijn ambt hersteld, was opgevolgd door -Johannes XIV, Bisschop van Pavia en keizerlijk kanselier. Maar -Bonifacius kwam uit het oosten terug (985), zette Johannes af, -vergiftigde hem of liet hem dood hongeren, en gedroeg zich zoo -wreed, dat het volk opstond, hem vermoordde, zijn lijk door de -straten sleurde en onder "het paard van Constantijn", d.w.z. het -ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius (zie p. 300) wierp, den grooten -heidenschen keizer-philosoof, wiens overpeinzingen zouden verstoord -zijn, indien hij had kunnen voorzien, welk een vreemd gebruik men -van zijn standbeeld zou maken. - -De leider van deze opstanden was Crescentius, wiens vader ook het hoofd -van de anti-Duitsche partij was geweest. Crescentius nam den ouden -titel "Patricius" aan, en was blijkbaar eenige jaren lang, evenals -Alberik vroeger, de machtigste in Rome, en niet alleen koos hij als -Paus Johannes XV, die elf jaren regeerde, maar verdreef hem ook, toen -hij lastig werd. Het is dus ietwat vreemd, wanneer wij Theophano nog -in 989 te Rome vinden en blijkbaar zoowel door Crescentius als door -dezen Paus als Keizerin erkend zien; en zelfs, toen de jonge Otto, -nu zestien jaar oud, na haar dood en na het korte regentschap van -koningin Adelheid, naar Rome kwam (966) om tot keizer gekroond te -worden, schijnt Crescentius zich niet verzet te hebben en ook geen -straf te hebben ontvangen. Maar hij zou weldra zijn lot ondergaan, -zooals wij zullen zien. - -Voordat het verhaal wordt voortgezet, moet er iets gezegd worden over -de persoonlijkheid van den jongen Saksischen vorst, die negentien -jaar regeerde en twee en twintig jaar oud werd. "De Germanen", zegt -een schrijver over deze periode van de Italiaansche geschiedenis, -"waren groote, blonde menschen, bierdrinkers, geweldige eters, -ruw, ongemanierd, aanmatigend, phlegmatiek en roekeloos". Men is -misschien maar al te zeer geneigd om deze beschrijving toe te passen -op de Saksische Otto's. Wellicht is dit vrij juist ten opzichte -van Otto den Groote, die, naar men zegt, zeer onontwikkeld was, -ofschoon hij, evenals Karel de Groote, een ijverige beschermer was -van de wetenschappen [236] en een vriend van geleerden, zooals de -polyglotte Liudprand. Maar zeker is het niet juist deze beschrijving -toe te passen op Otto II, die dweepte met de beschaving van het -zuiden, donker van uiterlijk en klein van gestalte was, zooals -gebleken is, toen zijn gebeente uit de sarcophaag werd genomen -(vgl. p. 302). Nog minder juist is het ten opzichte van Otto III, -ofschoon Gregorovius hem "een Germaan van top tot teen" noemt. Zijn -moeder, de Byzantijnsche prinses Theophano, die afstamde van Keizer -Basilius en Leo, bekend als philosoof, had hem begiftigd met een -oostersch temperament en fantastische neigingen en zij had zijn -geestdrift voor de Byzantijnsche beschaving en de idealen van het -Christendom in het oosten aangewakkerd. - -Toen Otto III, als jongeling van zestien jaar, voor het eerst in -996 te Rome kwam, was Paus Johannes XV juist gestorven. Hij liet -dadelijk zijn achterneef, Bruno, tot Paus wijden; deze nam den naam -Gregorius V aan en plaatste drie weken later den keizerlijken diadeem -op het hoofd van zijn vorstelijken beschermheer. Hij, de eerste -Duitsche Paus, begunstigde niet alleen de hervormingen te Cluny -(p. 296), maar koesterde, evenals Otto zelf, een warme geestdrift -voor het kloosterleven, dat wederom, zooals natuurlijk was in zulk -een periode van staatkundige en godsdienstige woelingen, zich in -het Christendom deed gelden. Eenige merkwaardige voorbeelden hadden -onlangs navolging opgewekt. De H. Nilus, een ongeletterde Calabriër, -die als kluizenaar in een grot bij Gaeta leefde, werd door Otto -en vele anderen met oprechte vereering aanbeden. De H. Romualdus -van Ravenna, die iets later de Gereformeerde (Witte) Benedictijner -Orde van Camaldoli stichtte, wekte ook geestdriftige belangstelling; -men geloofde, dat door zijn invloed Doge Pietro Orseolo Venetië in -stilte als pelgrim vermomd had verlaten, en zich had begraven in -een Fransch klooster. Nog dieper indruk maakte Adalbert, de vrome -en geleerde Bisschop van Praag, die, nadat hij te Rome de wijding -voor het kluizenaarsleven had ontvangen, tegen zijn zin gedwongen -werd naar zijn Boheemsche diocese terug te keeren en eindelijk den -martelaarsdood zocht en vond onder de woeste heidenen van Noord-Polen. - -Door den invloed van dergelijke voorbeelden werd de dweepzieke -Otto gemakkelijk tot zonderlinge buitensporigheden verleid. Hij -bezoekt nu eens als pelgrim den Monte Gargano en de reliquieën van -den H. Bartholomaeus te Benevento [237], dan weer gaat hij naar de -tombe van den H. Adalbert in de wildernissen van Polen of beraamt -een kruistocht om het Heilige Graf uit de macht van de Saracenen te -bevrijden, een plan, dat eerst een eeuw later verwezenlijkt werd; -soms ook zien wij hem in een aanval van razernij en fanatisme de -meest bloeddorstige wreedheden bedrijven. Voorbeelden van dergelijke -wreedheden, de onmenschelijke verminking en moord op den "tegen-Paus" -Johannes XVI, die door Crescentius was gekozen in plaats van Otto's -neef Gregorius, en de terechtstelling van Crescentius zelf en alle -voornaamste magistraten van Rome, zullen later behandeld worden -als bewijs van de barbaarschheid der tiende eeuw. Een andere daad -van Otto, waardoor hij blijk gaf van zijn zonderlinge neigingen, is -het openen van de tombe in de kathedraal te Aken, waarin het lijk van -Karel den Groote naar men zeide, op een troon gezeten was. Het is niet -mogelijk met zekerheid vast te stellen, wat Otto vond en wat hij deed, -met hetgeen hij vond; maar wij weten, dat zijn eigen lichaam te Aken -zou begraven worden naast dat van Karel en toen hij in 1003 dicht bij -Rome stierf, droegen zij hem daarheen, terwijl zij zich met geweld -een weg baanden door Italië, dat in openlijken opstand was; want in -de laatste jaren van zijn regeering had hij vergeefsche pogingen -aangewend om zijn droom van een hersteld Romeinsch-Byzantijnsch -Keizerrijk te verwerkelijken in Rome, dat hij de Eeuwige Stad en de -eenige ware hoofdstad van de wereld noemde. Doch de inwoners van -Rome koesterden een zoo groote minachting voor zijn staatkundige -plannen en zijn religieuze bezieling, dat zij hem bij zijn laatste -bezoek uitgelachen en beleedigd, en hem zelfs in zijn paleis op den -Aventinus belegerd hadden, zoodat hij hen nauwelijks kon overhalen -hem ongedeerd te laten vertrekken. Nadat hij zich een tijdlang in het -klooster van St. Romualdus te Ravenna had teruggetrokken, besloot hij, -ofschoon de heilige het hem met nadruk afried, het kloosterleven op te -geven en nog eens een poging te ondernemen om zijn Imperium Romanum te -herstellen. Maar eerst moest hij Rome zelf heroveren en terwijl hij -aarzelde het aan te vallen, werd hij door koorts aangetast en stierf -in het kasteel van Paterno, bij den berg Soracte. In deze dagen reisde -een Byzantijnsche prinses naar Italië om zijn gemalin en de Keizerin -van het Keizerrijk zijner droomen te worden. Wanneer wij ons denken, -hoe zij zich over zijn levenloos lichaam boog, hebben wij misschien -een zinnebeeldige voorstelling van zijn onvervuld gebleven wenschen. - -Hendrik II, een Beiersch hertog van het Saksische huis, die Otto -opvolgde, had persoonlijk niet veel met Italië te doen, maar zooals -ook met andere Duitsche Koningen van Italië en Imperatores Romanorum -het geval is, kan zijn regeering dienen als een bruikbare omlijsting -van belangrijke gebeurtenissen. Otto's pogingen om in Italië een -Keizerrijk te stichten hadden niet slechts gefaald, maar zelfs een -krachtig anti-Germaansch gevoel in het heele land opgewekt. Hij had -gehoopt op den steun van de Kerk en den invloed van de geestelijkheid -versterkt door te erkennen, dat zij het erfelijk recht op de gunst van -de kroon had en onafhankelijk was van andere leenheeren. Hierdoor waren -de edelen diep gegriefd en besloten het vreemde juk af te werpen. In -Rome bezat de zoon van Crescentius, dien Otto had terechtgesteld, -ondanks de keizersgezinde politiek van den wijzen Paus Silvester II, -die vroeger de voogd van Otto was geweest, tien jaren lang groote macht -als hoofd van de leeken-aristocratie, totdat hij werd opgevolgd door -de Graven van Tusculum [238], die de stad gedurende een nog langere -periode beheerschten. In Noord-Italië was, niet alleen onder den adel, -maar ook in de talrijke steden [239], wier rijkdom en onafhankelijkheid -snel toenam, de vijandige stemming tegen de Noordelijke barbaren zoo -sterk, dat een maand na den dood van Otto III de markgraaf van Ivrea, -Arduin, met de ijzeren Longobardische kroon te Pavia gekroond werd. - -Hendrik, die reeds den titel van Koning der Romeinen had aangenomen, -beantwoordde deze uitdaging door het zenden van een kleine -legerafdeeling, die door Arduin verslagen werd. Toen kwam hijzelf met -een leger en werd eveneens te Pavia met de ijzeren kroon als Koning -van Italië gekroond; maar dat zijn rechten allerminst berustten op -den wil van het volk, bewijst wel het feit, dat op denzelfden avond -een zeer ernstig oproer uitbrak; de Duitschers staken Pavia in brand -en verwoestten een groot deel van de stad [240]. - -De republikeinsche beweging breidde zich, zooals overal elders, ook -te Rome uit en de Graven van Tusculum zagen zich hierdoor genoodzaakt -een tijdlang zich te verbinden met den Paus en de keizerlijke partij -tegen Arduin en zijn aanhang. Het gevolg hiervan was, dat Hendrik werd -uitgenoodigd den keizerlijken diadeem te aanvaarden; tegelijk met hem -werd ook zijn koningin Kunigunde te Rome gekroond (1014). Wederom -vonden er heftige anti-Duitsche betoogingen en ernstige onlusten -plaats; maar zij werden met geweld onderdrukt en de aanwezigheid van -den nieuwen Keizer en zijn machtig leger boezemden Koning Arduin zulk -een vrees in, dat hij zich naar een Benediktijner klooster in Piemont -terugtrok, waar hij weldra stierf. - -De volgende tien jaren kenmerken zich door gebeurtenissen, die -weinig verband hebben met Hendrik en zijn Duitschers, maar van groot -belang zijn voor de toekomst van Italië. Pelgrims van de Noormannen -[241], terugkeerend van Jeruzalem (c. 1016), hadden Salerno tegen -de Saracenen geholpen en waren door Melo van Bari in dienst genomen -tegen de Byzantijnen. Maar de Byzantijnen hadden den rebel Melo en -zijn Noormannen bij Canne (op het oude slagveld van Cannae) verslagen -en hun heerschappij over het grootste gedeelte van Apulië en Calabrië -weder bevestigd, en zelfs ook over Napels, Capua en Salerno. - -Deze wending der gebeurtenissen bewoog zoowel Melo als Paus Benedictus -VIII de reis naar Duitschland te ondernemen om Hendrik over te halen -hen te komen helpen; en hij gaf aan hun verzoek gehoor. Met een groot -leger marcheerde hij naar het zuiden en behaalde eenige voordelen; -maar hij was weldra gedwongen terug te keeren naar zijn noordelijke -landen, waar hij in 1024 stierf. - - - - -(4) De Frankische Keizers (1024-1125). - -Zoowel Otto III als Hendrik II stierven kinderloos. De Duitschers kozen -tot koning Koenraad II van Frankenland, d.w.z. het land van den Main, -Würzburg en Nürnberg. De regeeringen van de vier Frankische Keizers, -die juist een eeuw duren (1024-1125), behooren voornamelijk bij de -geschiedenis van Duitschland en behoeven hier slechts vermeld te -worden, voor zoover de geschiedenis van Italië in verband staat met -de houding van het Italiaansche volk en de Pausen jegens die vreemde -vorsten; deze beschouwden zichzelf en werden, niet alleen door hun -noordelijke onderdanen, maar ook door een aantal hunner Italiaansche -vazallen, leeken en geestelijken, beschouwd als degenen, die -krachtens hun Duitsche koningskroon recht hadden op de ijzeren kroon -van Lombardije en, als "aangewezen" Keizers (imperatores designati) -op den diadeem van de Caesars. Deze rechten werden echter door de -groote meerderheid van het Italiaansche volk allerminst erkend--een -feit, dat zeer duidelijk aan het licht komt door de ernstige onlusten, -die bijna regelmatig voorkwamen bij de kroningen te Pavia, Milaan en -Rome en ook door de vijandige houding, waarmede een Duitsche koning, -die Italië kwam bezoeken, ontvangen werd. - -Doch om niet te verdwalen in het labyrint van staatkundige -verwikkelingen van dit tijdperk en om de juiste verhouding tusschen -de Duitschers en Italianen te ontdekken, is het noodig eenige punten -vast te stellen en dit kan misschien vergemakkelijkt worden door de -volgende opmerkingen. Ten eerste moet de invloed, dien de Duitsche -vorsten op een deel van het Italiaansche volk bezat voornamelijk -toegeschreven worden aan het feit, dat zij de kleine landbezitters -(vooral de geestelijken, die beneficia bezaten) in bescherming -namen tegen de machtige edelen, die op hen als hun leenmannen hun -rechten wilden laten gelden. Daar zij deze beneficiarii erkenden als -rechtstreeksche leenmannen van de kroon en niet als achterleenmannen -van de groote edelen, wonnen zij hen voor de zaak van het keizerrijk -en tegelijkertijd versterkten zij ten zeerste de onafhankelijkheid en -macht van de geestelijken en een groot gedeelte van de leeken. Ten -tweede werd Rome voortdurend bezocht door Duitsche vorsten en -hun krijgslieden. Aldus verwierf de keizerlijke partij een zeer -belangrijken aanhang. Dit verwekte steeds onlusten en bloedvergieten, -waarbij de aristocratie, de volkspartij en de aanhangers van den Paus -om beurten de hulp van den vreemdeling inriepen om hun tegenstanders -te overweldigen. Bovendien waren zoowel de Romeinen als ook de -Italianen van het zuiden dikwijls gedwongen de Duitsche vorsten om -steun te vragen tegen de Byzantijnen, Saracenen of heerschzuchtige -Longobardische hertogen. Ten slotte waren vele steden in Noord-Italië -bezig zich onafhankelijk te maken als republieken en verwierven snel -een belangrijke welvaart en grooten invloed [242], sommige vooral -door hun zeemacht, en deze republieken behoorden natuurlijk tot -de patriottische, anti-Duitsche partij; doch de onderlinge twisten -hadden dikwijls ten gevolge, dat de vreemdeling er bij werd geroepen, -die altijd geneigd was tusschenbeide te komen en van die oneenigheden -voordeel te trekken. - -In dit verband moet men zich herinneren, dat het de gunst van de -Frankische en Duitsche Keizers (vooral van de drie Otto's) was, die -het Pausdom tot zulk een machtige positie had verheven, dat het ten -slotte in staat was door middel van zijn wereldlijke en geestelijke -wapenen zijn beschermheer te trotseeren en vernederen. Dat nu de -Kerk, d.w.z. eerst Aribert van Milaan en later Paus Gregorius VII -(Hildebrand), de keizerlijke macht aldus weerstreefde, is ongetwijfeld -een feit, dat de regeeringen van deze Frankische vorsten buitengewoon -belangwekkend voor ons maakt. Derhalve zullen wij hierover nog -eenigszins uitvoeriger spreken en het overige gedeelte van dit tijdperk -in het kort behandelen, terwijl wij dergelijke onderwerpen als de -overheersching van de Noormannen, de opkomst van de Republieken, en -de ontwikkeling van de Romaansche bouwkunst voor volgende hoofdstukken -zullen bewaren. - -Aribert had zich meester gemaakt van de wereldlijke macht in Milaan, -waar hij aartsbisschop was. Zijn eerzuchtig doel was, naar het -schijnt, de Ambrosijnsche Kerk vrij te maken van Rome. Om zijn -plannen te bevorderen noodigde hij Koenraad II uit naar Milaan te -komen en kroonde hem met de ijzeren kroon in de kathedraal van -S. Ambrogio. Na een verblijf van een jaar in Noord-Italië, trok -Koenraad, aangespoord door zijn eerzuchtige gemalin Gisela, naar Rome -(1027), waar zij beiden met den keizerlijken diadeem gekroond werden -in tegenwoordigheid van vele vorsten, onder wie zich Kanoet (Knut), -Koning van Denemarken, Noorwegen en Engeland bevond [243]. De Keizer -bleef eenigen tijd in Zuid-Italië om te trachten zijn gezag aldaar te -herstellen. De verwarde toestand in deze streken was bijna niet voor -verbetering vatbaar; er was voortdurend oorlog tusschen Byzantijnen, -Saracenen, Longobarden en vele steden, zooals Napels en Capua, die -onder verschillende bestuurders zich onafhankelijk hadden gemaakt -of den vrijen republikeinschen regeeringsvorm hadden aangenomen; en -de toestand werd misschien nog erger door het feit, dat avonturiers -van de Noormannen, die steeds in aantal toenamen, nu eens aan deze, -dan weer aan gene partij hun diensten verhuurden. Het schijnt, dat -Koenraad erin geslaagd is sommige deelen van het land tijdelijk aan -zijn gezag te onderwerpen, want wij lezen, dat hij den Noormannen -plechtig toestemming verleent zich bij Capua te vestigen en hen aldus -een eerste pied-à-terre in Italië verschafte. Ten noorden van de Alpen -waren zijn krijgsbedrijven zeer belangrijk, daar hij o.a. Bourgondië -veroverde en annexeerde. Dit bracht hij tot stand door de hulp van -een groot contingent Italiaansche troepen, en deze Longobarden en -Toskaners, die Bourgondië bereikten over den Grooten St. Bernard en -het meer van Genève, werden aangevoerd door den krijgshaftigen en -eerzuchtigen Aartsbisschop Aribert van Milaan en door Bonifacius, -den markies van Toskane, den vader van gravin Mathilde, die beroemd -is zoowel om haar belangrijke "erfenis", als ook om de rol die zij -misschien vervult in Dante's Aardsch Paradijs [244]. - -Aribert werd nu bijna almachtig in Milaan, maar Koenraad, die hem niet -in alle opzichten vertrouwde, ging naar Milaan en liet hem gevangen -zetten. Groot is de verontwaardiging hierover; Aribert slaagt erin te -ontvluchten, verschanst zich in het kasteel van Milaan en er wordt -een slag geleverd, die onbeslist blijft. Koenraad laat het aan zijn -troepen over den rebel te belegeren en gaat zelf naar Rome, waar -hij den losbandigen Benedictus IX op den pauselijken troon herstelt -[245] en hem overreedt den banvloek over Aribert uit te spreken. Maar -de aartsbisschop hield dapper stand in Milaan (welke stad hij nog -zeven jaar bestuurde) en de Duitsche troepen trokken ten slotte weg -naar Parma, waar zij bloedige gevechten leverden met de Italiaansche -bevolking en de stad in brand staken. Koenraad trok nog eens naar -het zuiden en ondernam met zijn vriend Paus Benedictus een eenigzins -vergeefschen veldtocht tegen de Byzantijnen en een zekeren Pandulf -van Capua; daarna ging hij weer noordwaarts met een leger, dat door -de pest en koorts gedecimeerd was. De belegering van Milaan liet hij -over aan zijn Italiaansche leenmannen en keerde zelf naar Duitschland -terug, waar hij in 1039, waarschijnlijk aan de pest, stierf. - -Hendrik III, de zoon en opvolger van Koenraad, regeerde ongeveer -zeventien jaar als koning en tien jaar als keizer. Hij werd eerst -ernstig bezig gehouden door onlusten in Hongarije en Carinthië, en toen -hij ten slotte in 1046 besloot Italië een bezoek te brengen, deed hij -dit blijkbaar niet zoozeer met de bedoeling den keizerlijken diadeem te -ontvangen als wel om een eind te maken aan den schandelijken toestand, -die toen aan het pauselijke hof heerschte. Hij was zeer godsdienstig -van aard, geneigd tot ascetisme [246] en begunstigde ernstig de -hervorming van de Kerk, waarvoor de monniken van Cluny streden; zelfs -was hij een voorstander van het moedige voorstel van een "Godsvrede" -(treuga Dei), waarbij alle strijd gedurende vier dagen van de week zou -verboden worden. Hoe de stand van zaken in Rome was, kan men eenigszins -opmaken uit de volgende feiten; waarschijnlijk was het nooit erger, -zelfs niet in de dagen van de Borgia's. Toen Hendrik in Italië gekomen -was, hield hij drie Concilies, te Pavia, in de oude Etrurische stad -Sutri, en te Rome. Op deze Concilies werd het feit, dat de pauselijke -waardigheid door Benedictus aan Gregorius verkocht was, veroordeeld -als de snoodste simonie en werden de drie Pausen afgezet. Silvester -trok zich in een klooster terug, Gregorius werd naar Duitschland -gevoerd (vergezeld door Hildebrand, den monnik, van wien wij later -meer zullen hooren) en Benedictus vluchtte met zijn bloedverwanten -naar Tusculum. Hendrik liet den Duitschen Bisschop van Bamberg tot -Paus kiezen en werd door hem op Kerstmis 1046 als Keizer gekroond. - -Maar voordat er een jaar was verloopen, werd de Duitsche Paus, -Clemens II, vergiftigd door handlangers van Benedictus, die met -de hulp van den Toskaanschen markgraaf, Bonifacius, voor de derde -maal den pauselijken troon besteeg. Hendrik zette hem weer af en -benoemde den Duitschen Bisschop van Brixen; doch na drie en twintig -dagen stierf ook deze Paus, Damasus II, plotseling, waarschijnlijk -eveneens vergiftigd door handlangers van Benedictus. Wederom liet -Hendrik een Duitscher, den Bisschop van Toul (in Lotharingen) tot Paus -kiezen. Het schijnt dat Benedictus eindelijk van zijn aanspraken heeft -afgezien. Zijn einde is onbekend. Een vriendelijke kroniekschrijver -zegt dat hij kluizenaar is geworden en, als een heilige betreurd, -is gestorven. Anderen verzekeren dat "hij voortging te leven als een -beest". Men geloofde algemeen, dat hij in het diepst van een donker -woud geheime beraadslagingen hield met den Satan. - -De Bisschop van Toul, die Rome op zijn bloote voeten (vergezeld door -Hildebrand, den monnik, als zijn raadsman) binnenkwam, bleek als Paus -Leo IX een ernstig hervormer te zijn en begon met ijver den Augiasstal -van Rome te reinigen. Hij bezocht ook eenige van de voornaamste -Europeesche steden om de hervorming te bevorderen en misbruiken af te -schaffen, zooals simonie en het huwelijk van de geestelijkheid [247]. - -Thans moeten wij onze aandacht richten op het feit, dat er, ten noorden -van Rome, en ook ten zuiden, zich machten hadden ontwikkeld, die, -in hoogere mate dan de op zich zelf staande republieken der steden, -een gevaar voor de Duitsche heerschappij schenen te worden. In het -noorden toonde de machtige Markgraaf van Toskane, Bonifacius, die -reeds vermeld is als de vader van Gravin Mathilde, een duidelijke -neiging om den vreemden overheerscher zijn rechten te betwisten. Zijn -grootvader, Azzo, had het kasteel Canossa [248] (dat weldra zoo -beroemd zou worden) bezeten en had daar prinses Adelheid, met wie -Otto de Groote later trouwde, op haar vlucht gastvrij ontvangen. Azzo -en zijn zoon Ugo werden daarom zeer begunstigd en ontvingen weldra -uitgestrekte beneficia, waartoe ook de steden Mantua, Brescia, Modena -en Reggio behoorden. Van Koenraad II kreeg Bonifacius het markiezaat -Toskane en hij hielp hem, zooals wij gezien hebben, bij de verovering -van Bourgondië; maar in den laatsten tijd koesterde hij eerzuchtige -plannen en had zich zelfs verbonden met vijanden van het Keizerrijk, -zelfs met dien misdadigen ellendeling, Benedictus IX. - -De Noormannen waren de andere vijandige macht. Hun geschiedenis wordt -elders verteld. Hier zullen een paar feiten voldoende zijn. - -Nadat de Noormannen van Koenraad II toestemming hadden gekregen om -zich in de omstreken van Capua te vestigen, werd de stad Aversa hun -voornaamste vesting. Ongeveer tien jaar later (c. 1040) kwam, met -vele andere avonturiers van de Noormannen, een van de talrijke zonen -van Tancred d'Hauteville aldaar aan, en de macht van de Noormannen, -die steeds nieuw gebied veroverden en zich nu eens bij deze, dan weer -bij gene partij (de Byzantijnen, Longobarden, de hertogen van Napels -enz.) aansloten, werd zoo geducht, dat de bevolking van Benevento -de hulp van Paus Leo IX inriep en hun stad aan hem overgaf [249], -op voorwaarde dat hij hen tegen deze lastige vijanden zou helpen. Leo -nam dat aan. Hij vertrok dadelijk naar Duitschland en het gelukte hem -van Hendrik een aantal soldaten te krijgen. Met deze en zijn eigen -troepen marcheerde hij zuidwaarts langs de Adriatische kust, toen -hij bij het voorgebergte Gargano de Noormannen ontmoette, onder wier -aanvoerders zich thans de beroemde Robert Guiscard bevond; Leo werd -volkomen verslagen en gevangen genomen. Maar de overwinnaars wierpen -zich eerbiedig voor hem op de knieën en smeekten hem om vergiffenis; -daarna voerden zij hem naar Benevento en hielden hem zes maanden als -gijzelaar gevangen! Hij kocht zich waarschijnlijk vrij met de belofte -hen te zullen bekleeden met de heerschappij over Apulië, Calabrië en -zelfs over Sicilië, dat nog altijd in de macht van de Muzelmannen was. - -Leo IX stierf kort na die ramp. Hendrik benoemde terstond weder -een Duitscher, den Bisschop van Eichstadt (Victor II). Men moet -hierbij opmerken, dat dit de vierde Paus was, die door den Keizer -werd aangewezen en zonder eenige openlijke oppositie door het volk -en de geestelijkheid van Rome werd gekozen. Geen wonder, dat deze -Duitsche monarchen de investituur van Pausen en bisschoppen begonnen -te beschouwen als een recht, dat onafscheidelijk verbonden was aan -de keizerlijke, of zelfs koninklijke, waardigheid. - -Hendrik begeleidde den door hem aangewezen Paus naar Italië. De -verdachte plannen van den Markies Bonifacius hadden hem ongerust -gemaakt en zijn ongerustheid was niet verdwenen door den dood -van Bonifacius (1052), want diens weduwe Beatrice had een anderen -tegenstander van hem getrouwd, namelijk Godfried van Lotharingen. Na -de bruiloft was Godfried naar zijn noordelijke landen vertrokken -en om den opstand in de kiem te onderdrukken nam de Keizer zoowel -Beatrice als haar dochter Mathilde gevangen en voerde beiden naar -Duitschland. Kort daarna, in October 1056, stierf hij. - -Zijn zoon, Hendrik IV, een kind van zes jaren, werd als koning -uitgeroepen onder het regentschap van zijn moeder Agnes. Om zijn lange -regeering van vijftig jaar als een soort van lijst te gebruiken, waarin -de schetsen van de vele en bonte tafereelen, die de geschiedenis van -Italië van dit tijdperk vormen, gezet kunnen worden, zullen wij die -regeering in vier perioden verdeden. - -(1) Gedurende zes jaren (1056-1062) neemt de keizerin-weduwe Agnes -het regentschap waar, terwijl het haar steeds moeilijker wordt gemaakt -door vele oproeren. Daarna ontvoert Anno, de Aartsbisschop van Keulen, -den jeugdigen koning en maakt zichzelf regent. (Agnes trekt zich -in een klooster terug en sterft later te Rome.) Vervolgens neemt de -Aartsbisschop van Bremen het regentschap over. In 1066 komt Hendrik -zelf, die daarvoor nu den leeftijd bereikt had, aan de regeering en -treedt krachtig en despotisch op, waardoor hij zich vele vijanden -maakt. In 1073 breekt er een ernstige opstand onder de Saksers -uit, en Hendrik wordt door bijna alle Duitsche edelen in den steek -gelaten. De steden evenwel (vooral de steden aan den Rijn, zooals -Worms) steunden hem en na veel bloedvergieten krijgt hij eindelijk -eenigzins vasten voet en zou misschien zijn macht gevestigd hebben, -als hij niet de uitdaging van de Paus had aangenomen. - -(2) Van 1073 tot 1084 woedt de lange en dramatische strijd over -de investituur tusschen Hendrik en Hildebrand. De voornaamste -gebeurtenissen van dit tijdperk zijn de vernedering van den koning, -nu een jong man van zeven en twintig jaar, over wien de banvloek is -uitgesproken, te Canossa in 1077, de overwinning over zijn mededinger, -Rudolf van Zwaben, zijn eindelijke triomf en kroning te Rome (1084); -daarna volgde de bevrijding van den Paus en de plundering van Rome -door Robert Guiscard en zijn Noormannen en Saracenen. - -(3) Van 1085-1095 bestuurt Hendrik met tamelijk gunstig gevolg zijn -noordelijke landen en bemoeit zich weinig met Italië, behalve dat -hij in 1090 een korten veldtocht leidt tegen Mathilde van Toskane en -Mantua en andere steden inneemt. - -(4) Van 1095 tot zijn dood in 1106 wordt het leven van Hendrik IV -verbitterd door den opstand van zijn zonen. Eerst wordt zijn oudste -zoon, Koenraad, overgehaald de partij van den Paus en het Toskaansche -hof te kiezen; hij wordt te Monza en later in de S. Ambrogio te -Milaan als Koning van Italië gekroond. Zijn jongste innig geliefde -zoon, Hendrik, een koelbloedige, berekenende ellendeling, wordt -door de priesters en Gravin Mathilde verleid, en nadat hij zijn -broeder Koenraad, die in 1101 sterft, heeft onttroond, voegen zich -de meeste van de Zuid-Duitsche edelen bij hem. Maar het Rijnland -geeft wederom blijk van zijn trouw aan den koning en de jonge rebel -wordt gedwongen om vergiffenis te smeeken. Zijn vader ontmoet hem te -Coblenz, omhelst hem onder tranen en volgt hem zonder argwaan naar -een van zijn kasteelen in het Nahe-dal, waar hij verraderlijk wordt -gevangen genomen en hem de belofte wordt afgedwongen, dat hij afstand -zal doen van de regeering. Het gelukt hem echter te ontvluchten en hij -verzamelt wederom troepen om zijn ontaarden zoon het hoofd te bieden; -maar weldra sterft hij. Het lichaam van den koning, over wien nog -steeds de ban bleef uitgesproken, werd begraven te Luik; het werd -echter door priesters verwijderd en, nadat het een tijdlang op een -eiland in de rivier de Maas had gerust, werd het gebracht naar Speyer, -waar Hendrik de reusachtige Romaansche kathedraal had laten bouwen, -die kort te voren voltooid was. Vijf jaren lang, tot 1111, bleef het -lijk boven aarde staan, waarschijnlijk in opgerichte houding, in de -zijkapel van St. Afra; maar eindelijk werd de ban opgeheven en werd -het stoffelijk overschot in een tombe gelegd [250]. - -In de twee eerste perioden van de regeering van Hendrik IV vonden er -eenige belangrijke gebeurtenissen in verschillende deelen van Italië -plaats. Dit zal evenwel verteld worden, wanneer de opkomst van de -Republieken en de veroveringen van de Noormannen onze aandacht -vragen. Hier zullen wij ons beperken tot de oorzaak van den -Investituurstrijd en eenige feiten uit dat tijdperk. - -De Duitsche Paus, Victor II, dien Hendrik III had benoemd (1054), was -vriendelijk of politiek genoeg geweest om te trachten een verzoening -tot stand te brengen tusschen het Duitsche en het Toskaansche hof. De -Keizerin-weduwe Agnes werd overgehaald Gravin Beatrice en haar dochter -Mathilde, die Hendrik als gijzelaars naar Duitschland had gevoerd, in -vrijheid te stellen en zij gaf Godfried, den Hertog van Lotharingen, -toestemming naar zijn gemalin en stiefdochter te Florence terug te -keeren. Na den dood van Victor, werd Godfried's broeder, de abt van -Monte Cassino, gekozen tot Paus (Stephanus IX) en alles scheen goed te -zullen gaan. Maar de Paus stierf plotseling te Florence, waarschijnlijk -vergiftigd door handlangers van den Romeinschen adel, en deze edelen -kozen dadelijk een van Hertogen van Tusculum (Benedictus X). Daarop -benoemden Godfried en Beatrice, met toestemming van de Keizerin en -op aanraden van den monnik Hildebrand en een ander vurig hervormer en -asceet, Pietro Damiano van Ravenna [251], den Bisschop van Florence, -die als Paus Nikolaas II zich met gunstig gevolg te Rome vestigde, -daar hij zijn mededinger Benedictus dwong te vluchten. - -Aldus had de nieuwe partij der hervorming, gesteund door de onvermoeide -werkkracht en ijver van Hildebrand, de overhand gekregen. In het -algemeen moet het ontstaan van deze partij, zooals ook het geval was -geweest met de hervormers van Cluny en dertig jaar later het geval was -met St. Romualdus en zijn gereformeerde Benedictijnen van Camaldoli, -en ook met de Vallombrosiërs en Kartuizers [252], toegeschreven worden -aan de verontwaardiging over de ruwe onzedelijkheid en simonie van -de geestelijken; maar bij een man als Hildebrand was de voornaamste -beweegreden zonder twijfel van politieken aard. Door aan te dringen -op het celibaat (de slechtste van alle methoden om onzedelijkheid -te bestrijden), hoopten dergelijke verdedigers van het Pausdom -zich te verzekeren van de gehechtheid van een groote menigte, -die geen andere banden had, staccata, zooals Balzani zegt, da ogni -cura d'affetti mondani; en deze menschen kwamen in opstand tegen de -leeken-investituur, niet slechts om dergelijke redenen, waarom men -er toe is overgegaan kosteloos toegankelijke Kerken te stichten, -maar ook omdat de handeling van de investituur gepaard ging met het -schenken van beneficia (leengoederen), waardoor de geestelijke als -vazal aan zijn keizerlijken leenheer gebonden werd. Zoo was Hendrik, -toen hij tegen het Pausdom en den hoogen adel streed, in staat den -steun van een groot aantal bisschoppen en abten in te roepen, die -zijn rechtstreeksche vazallen waren. - -Zoowel Nikolaas II als zijn opvolger Alexander II (Bisschop Anselmus -van Lucca) waren door de Kardinalen gekozen, zonder de bekrachtiging -van Agnes of Hendrik. Zij waren voorgedragen door Hildebrand en -door hem daartoe aangezet vaardigden zij decreten uit, die aan de -geestelijken het huwelijk verboden en aan de Kardinalen alleen, in -overeenstemming met den clerus en het volk van Rome, het recht gaven -Pausen te kiezen. En toen in 1073 Hildebrand zelf als Gregorius -VII den pauselijken stoel beklom, aarzelde hij niet een besluit -af te kondigen, dat feitelijk een oorlogsverklaring aan Hendrik -was; want op zijn Concilie van 1075 liet hij een decreet aannemen, -dat de investituur door leeken als de ergste simonie veroordeelde; -tevens verklaarde hij het schenken van ring en staf door Koning of -Keizer van geenerlei waarde, zette de bisschoppen af, die Hendrik had -aangesteld en sprak over verscheidene den banvloek uit, als ook over -eenige ambtenaren van Hendrik, die, volgens hem, geld hadden aangenomen -van die prelaten om hen bij hun benoeming tot bisschoppen te steunen. - -Hendrik, zeer verontwaardigd, riep een concilie van zijn geestelijken -te Worms bijeen en, blijkbaar zeer gedachtig aan het prerogatief, dat -zijn eigen vader zich had aangematigd en had uitgeoefend, zond hij -Gregorius bericht, dat hij was afgezet. "Hendrik, koning, niet door -usurpatie, maar door den heiligen wil van God, aan Hildebrand, die geen -Paus meer is, maar een valsche monnik." Zoo was de brief geadresseerd -en hij eindigde aldus: "Ik, Hendrik, Koning bij God's genade, en al -mijn bisschoppen zeggen tot u: "Wees in alle eeuwigheid vervloekt!" - -Het antwoord van Hildebrand was de banvloek. In zijn geschriften [253] -verzekert hij, dat de Paus een hooger gezag bezit dan eenige vorst -op aarde en de macht heeft om zelfs Keizers te onttronen: illi licet -deponere imperatores. Maar de manier, waarop hij zijn meening duidelijk -maakte was ongewoon en een bewijs van zijn grooten moed. De gevolgen -waren geweldig, want de Duitsche edelen hielden een vergadering te -Tribur, bij Mainz, en berichtten Hendrik, dat zij hem niet langer -als hun leenheer zouden erkennen, wanneer hij niet binnen een jaar -(dus vóór Februari 1077) absolutie van den ban verwierf. Er bleef nu -slechts één uitweg voor hem open. Vergezeld door zijn gemalin en de -geëxcommuniceerde bisschoppen en ambtenaren, trok hij midden in den -winter de Alpen over om den vrede met den kerkvorst te herstellen. In -Lombardije boden velen hem hun diensten aan en trachtten hem over te -halen weerstand te bieden; maar hij besloot zijn plan ten uitvoer -te brengen en, gekleed als boeteling, barrevoets, kwam hij bij het -voorvaderlijke kasteel van Mathilde, Canossa, waar Gregorius zich -had teruggetrokken, toen hij gehoord had, dat de Lombardijsche steden -Hendrik en zijn gevolg hulp hadden aangeboden. - -Drie dagen lang moesten Hendrik en zijn gevolg voor de poort van de -binnenplaats in de sneeuw wachten. Toen hij eindelijk werd toegelaten, -wierp hij zich op de knieën, verwierf ten slotte vergiffenis en kreeg -vergunning om wederom van de heilige hostie te proeven, terwijl hij -moest beloven zichzelf als onttroond te beschouwen, totdat zijn edelen -en zijn volk hem herkozen zouden hebben [254]. De verontwaardiging -der Duitsche edelen over deze zelf-vernedering verwekte wederom -een grooten opstand en Rudolf van Zwaben, Hendrik's schoonbroeder, -werd tot koning uitgeroepen. Maar Hendrik trad krachtig en moedig -op en werd geholpen door Frederik van Staufen (van Buren), de eerste -bekende persoonlijkheid van dat beroemde huis, die later schoonzoon -van Hendrik en Hertog van Zwaben werd. Er werd slag geleverd (October -1080) bij Merseburg, een stad dicht bij Leipzig, die reeds bekend was -door de worsteling van Hendrik I tegen de Hongaren. Daar werd Rudolf, -naar men zegt, gedood door Godfried van Bouillon, die in Rudolf's -plaats Hertog van Zwaben werd; later werd deze wereld-beroemd als -de Kruisvader che 'l gran sepolcro liberò di Cristo en weigerde een -koningskroon te dragen in de stad, waar de Koning der Koningen een -doornenkroon had gedragen. - -Deze daden hadden de veete tusschen Hendrik en den Paus hernieuwd; -Gregorius zette hem wederom af, sprak den banvloek over hem uit en -erkende Rudolf als koning. Hierop antwoordde Hendrik dadelijk door -nog eens een concilie van zijn bisschoppen, nu te Mainz, bijeen te -roepen, waar Gregorius van zijn waardigheid vervallen werd verklaard -en Wibert, de Aartsbisschop van Ravenna tot Paus werd gekozen. Na -zijn overwinning bij Merseburg trok Hendrik naar Italië, ontving de -ijzeren kroon te Pavia en sloeg driemaal het beleg voor Rome, terwijl -zijn leger hevig te lijden had van malaria; tegen het einde van 1082 -drong hij de città Leonina [255] binnen. Gregorius vluchtte naar den -sterken Engelenburg. In 1083 trok Hendrik den Tiber over, bezette het -Lateraan en riep alle edelen en geestelijken van Rome (ook Gregorius, -die niet verscheen) op om een Concilie te houden, waar de verkiezing -van Wibert als Paus werd bekrachtigd; en Paaschzondag 1084 kroonde -deze nieuwe Paus, bekend als de "tegen-Paus" Clemens, in de basiliek -van St. Pieter, Hendrik en zijn koningin Bertha als Keizer en Keizerin. - -Al dien tijd bleef Paus Gregorius veilig verschanst in den geweldigen -burcht van S. Angelo en wachtte op ontzet. Deze hulp verwachtte hij, -en niet tevergeefs, van de Noormannen, die zich in deze periode -onder verschillende aanvoerders, maar vooral onder Robert Guiscard, -blijvend gevestigd hadden in Zuid-Italië en daar een geduchte macht -waren geworden. Zij hadden, zooals men zich zal herinneren, Leo IX -volkomen verslagen en gevangen genomen. Doch een paar jaren later -(1060) schijnt Paus Nikolaas II de veroveringen van de Noormannen te -hebben bekrachtigd en hen beloofd, dat hij hen de souvereiniteit over -Calabrië en zelfs over Sicilië, zoodra zij dit op de Saracenen konden -veroveren, zou toestaan en in 1080 had Robert Guiscard, door Hildebrand -tot Hertog van Apulië en Calabrië benoemd, hem, als zijn leenheer, -trouw gezworen en de aanspraken van het Pausdom op Benevento erkend. - -Door dezen handigen politieken zet had de Paus zich verzekerd van den -krachtigen steun der Noormannen. Men kan wel vragen, met welk recht -de Pausen aanspraak maakten op het leenheerschap over de Apulische -en Calabrische hertogdommen, om niet te spreken van Sicilië, dat nog -steeds in de macht van de Saracenen was. Maar, zelfs al berustten hun -aanspraken op geen hechter grondslagen dan op de fictieve Donatie van -Constantijn, de gevolgen van hun staatkunde waren duidelijk genoeg; -want in antwoord op Gregorius' dringend verzoek om hulp marcheerde -Robert Guiscard met ongeveer 40.000 man, waaronder vele Saraceensche -huurlingen, naar Rome. Drie dagen voor hun aankomst was Hendrik -wijselijk naar het noorden getrokken, terwijl hij beloofde met een -groot leger te zullen terugkeeren. De Noormannen drongen met geweld -binnen en plunderden de stad (Mei 1084). - -Nooit te voren, vertelt men, heeft Rome van haar veroveraars zooveel -te lijden gehad. De verwoesting van ontelbare monumenten en vele -prachtige kerken (waaronder de S. Clemente) wordt aan de Saracenen -van Robert Guiscard toegeschreven. Wat Paus Gregorius betreft, -hij werd verlost uit zijn lange gevangenschap in de Moles Hadriani, -doch vond het raadzaam Rome met zijn bevrijders te verlaten en stierf -in den loop van het volgend jaar te Salerno. Zijn laatste woorden -worden dikwijls door zijn bewonderaars aangehaald: Dilexi justitiam, -odi iniquitatem; propterea morior in exilio. Maar deze verklaring -schijnt niet bijzonder oorspronkelijk en evenmin waar te zijn. - -In de derde periode van Hendrik's regeering (1085-95) vonden slechts -een paar gebeurtenissen plaats, die hier moeten vermeld worden. In Rome -heerschten, zooals dikwijls het geval was, voortdurend onlusten, die -veroorzaakt werden door de eindelooze twisten tusschen de verschillende -partijen van clericalen en leeken. De verkiezing van Urbanus II, een -Franschen monnik van Cluny en Bisschop van Ostia, die de politiek van -Hildebrand krachtig voortzette, verdient vermelding wegens het feit, -dat hij Koenraad tegen zijn eigen vader heeft opgestookt en wegens -den roem, dien hij heeft verworven door zijn geestdriftvolle opwekking -tot den eersten Kruistocht. - -Drie jaren na zijn verkiezing werd hij gedwongen Rome een tijdlang -te ontvluchten, omdat de Romeinen, nadat Hendrik met goed gevolg -een veldtocht in Toskane had ondernomen, uit vrees voor zijn wraak -zich meester hadden gemaakt van den Engelenburg en den "tegen-Paus" -Clemens hadden uitgenoodigd terug te keeren. Maar de triumf van -Clemens duurde niet lang en weldra (1093) nam Urbanus zijn plaats -op den troon van het Lateraan wederom in. Andere, misschien meer -belangrijke gebeurtenissen, die verhaald zullen worden in een later -hoofdstuk, waren de schitterende krijgsdaden van Robert Guiscard -en zijn Noormannen in Dalmatië, zijn dood in 1085, de eindelijke -overweldiging van de Saracenen en de verovering van Sicilië door zijn -broeder, Graaf Roger, in 1091. - -De voornaamste gebeurtenis van de vierde periode (1095-1106), een -feit dat bijna op de geheele wereld zijn invloed heeft doen gelden, -was zonder twijfel de eerste kruistocht. Die invloed werd meer -in Italië gevoeld dan in Duitschland, waar men vol verbazing naar -de woeste horden van voorbijgaande kluizenaars staarde en waar de -beklagenswaardige veete tusschen Hendrik en zijn zonen verhinderde, dat -men met geestdrift deelnam aan de onderneming, die door de prediking -van Peter van Amiens werd voorbereid; maar Italië zelf werd toch niet -meegesleept door den wervelwind, die Frankrijk half ontvolkte [256]. - -Ofschoon verscheidene Pausen, waartoe ook de Duitscher Leo IX behoorde, -het verlangen te kennen hadden gegeven om het graf van Christus -te bevrijden, had toch het voorstel om het plan te verwezenlijken, -dat men waarschijnlijk moet toeschrijven aan de Fransche hervormers -van Cluny, den Italianen geen geestdrift kunnen inboezemen, toen te -Piacenza en later te Clermont de Franschman Urbanus den Kruistocht -afkondigde. Mogelijk ook werd in steden, zooals Genua, Pisa en -Venetië door de bezorgdheid voor den uitgestrekten handel het vuur -van het fanatisme gedoofd. Wellicht was ook de aanwezigheid van de -Muzelmannen op Sicilië en de vijandige houding van de Noormannen tegen -den Keizer van het Oosten, die gezanten had gestuurd naar het Concilie -te Piacenza om hulp te vragen tegen de Turken, een hinderpaal voor -de beweging in Zuid-Italië. Maar niet weinig Italiaansche Noormannen -sloten zich bij den Kruistocht aan, waaronder Bohemund, de oudste -zoon van Guiscard, uitblonk en Italië verleende krachtigen steun -door ontelbare kruisvaarders over te voeren, die Rome doortrokken en -zich te Bari inscheepten; deze stonden versteld over den toestand van -heidensche verwildering, die zij in de metropolis van de Christelijke -wereld aantroffen. - -Wij gaan nu over tot de regeering van Hendrik V. Zijn verhouding met -het Pausdom leek eerst vriendschappelijk, maar weldra was ook hij van -meening, dat hij het recht van investituur, dat hem het leenheerschap -over zijn bisschoppen verzekerde, niet kon missen, en toen Paus -Paschalis hardnekkig weigerde hem dat recht toe te staan, trok de -koning in 1110 met zijn leger de Alpen over. De Lombardijsche steden, -behalve Milaan en Pavia, erkenden hem; te Florence werd hij zelfs -ontvangen door Gravin Mathilde, die ongeveer twintig jaren geleden, op -den leeftijd van drie en veertig, als haar tweeden gemaal had genomen -een jongeling van achttien jaren, den stamhouder van het hertogelijk -geslacht van de Welfen of Guelfen [257], die trouwe bondgenooten van -de Pausen en tegenstanders van de Frankische Keizers waren [258]. - -Paus Paschalis was in groote verlegenheid. Hij kon geen hulp verwachten -van Mathilde en haar Toskaners en evenmin van de Noormannen van -Zuid-Italië, die toen juist door den zwakken en ziekelijken Willem, den -kleinzoon van Robert Guiscard geregeerd werden. Hij teekende dus een -verdrag, waarbij de Kerk afstand deed van de wereldlijke rechten der -investituur, maar de geestelijke rechten behield en stemde er in toe -Hendrik als Keizer te kronen. Maar toen het document werd voorgelezen -aan de geestelijken en de edelen, die in de St. Pieter verzameld waren -om de kroning bij te wonen, ontstond er een hevig tumult en Hendrik -vond het raadzaam den Paus en zestien kardinalen gevangen te nemen -en naar Tivoli weg te voeren. Eindelijk gaf de Paus toe. Hij teekende -een Privilegium, waarbij hij aan den koning het recht van investituur -"met ring en staf" toestond, en in April 1111 vond de kroning plaats, -die zoo ruw onderbroken was. - -Hendrik V had nu het hoogtepunt van zijn macht bereikt en hij -versterkte zijn invloed door in 1113 een huwelijk aan te gaan met -een Engelsche prinses, Maud of Mathilde, de dochter van Hendrik I, -die later de gemalin van Godfried Plantagenet en de moeder van Hendrik -II van Engeland werd. - -In 1115 stierf Gravin Mathilde, negen en zestig jaar oud. Haar -jeugdige echtgenoot had haar reeds lang verlaten en zij had geen -wettigen erfgenaam. Zij liet bijna al haar bezittingen aan de Roomsche -Kerk na. Welke ook de rechten waren, die zij ten opzichte van haar -allodiale bezittingen bezat, zij had zeker niet het recht de erfelijke -leengoederen, die zij (op onwettige wijze, zeide men, daar zij een -vrouw en een rebel was) als vazal van de kroon had, aan iemand, -behalve aan een wettig erfgenaam, na te laten. En zelfs al nemen -wij aan, dat haar rechten als onafhankelijke heerscheres bekrachtigd -waren door het Toskaansche volk, zij was toch niet gemachtigd om het -land, met of zonder souvereine rechten aan de Pausen of aan iemand, -wie dan ook, over te geven. Deze erfenis had echter zoowel goede -als slechte gevolgen, want, ofschoon Toskane later erg geplaagd en -geteisterd werd door Pausen en Keizers, grepen verscheidene steden -van Toskane de gelegenheid aan om het leenmanschap af te werpen en -zich onafhankelijk te verklaren. De geschiedenis van de Florentijnsche -republiek begint met den dood van Gravin Mathilde. - -In 1117, toen deze Toskaansche steden weigerden de Vicarissen -van Hendrik te ontvangen en Paus Paschalis zijn Privilegium had -herroepen, trok de koning wederom met een leger de Alpen over. Het -schijnt, dat hij ervoor terugdeinsde een aanval op de verbonden -steden te wagen, en hij marcheerde recht op Rome aan, daar hij -besloten had niet alleen een bekrachtiging van zijn privileges, -maar ook een herhaling van de kroningsplechtigheid te eischen. Maar -Paus Paschalis was gevlucht. Hendrik overreedde dus een kardinaal om -hem te kronen en vertrok toen. Doch na den dood van Paschalis kwam -hij haastig terug en liet dien kardinaal, Burdino, tot Paus kiezen, -of liever tot tegen-paus, want het volk van Rome had reeds Gelasius -II benoemd. Een geweldig oproer volgde daarop. Eindelijk, toen Paus -Gelasius in ballingschap te Cluny was gestorven, werd een bekwame en -besliste tegenstander van den keizer door de kardinalen, die te Vienne, -in Frankrijk vergaderd waren, gekozen. Deze Paus, die Aartsbisschop -van Vienne was en een bloedverwant van den Franschen koning en van -Hendrik, nam den naam van Calixtus II aan. Hij sprak terstond den -banvloek uit over den tegen-paus van Hendrik en dit flinke optreden -had voor hem een gunstig gevolg, want met den tegen-paus liep het -ellendig af [259] en Hendrik, afgemat door de oppositie in zijn eigen -land en daar buiten, nam ten slotte genoegen met de overeenkomst -(Concordaat), die het Concilie te Worms in 1122 voorstelde. - -Volgens de voorwaarden van het Concordaat deed Hendrik V afstand -van het recht om prelaten te kiezen en hen te bekleeden met "ring en -staf". Zijn gezant mocht bij de investituur tegenwoordig zijn; maar -dit was een ijdele vorm. Hij had ook het recht door de aanraking -van zijn schepter de wereldlijke macht te verleenen, d.w.z. de -landen en inkomsten van het ambt aan den nieuw benoemden dignitaris -over te geven, hetgeen echter dikwijls een tamelijk onbelangrijk -koninklijk privilege was. In het algemeen leed het koningschap door -dit Concordaat aanmerkelijke schade. De domeinen van de voorname -edelen waren oorspronkelijk veroverde of verbeurd verklaarde landen, -waarvoor zij, als leengoederen, trouw schuldig waren aan de kroon; -maar deze machtige edelen verpachtten dikwijls hun bezittingen -of beloofden op hun beurt bescherming in ruil voor leenmanschap -(hetgeen men recommandatie noemde) en verwierven zich aldus een -groote menigte van achterleenmannen, die naar hun meening den koning -geen trouw schuldig waren. Deze toestand werd door de Duitsche -koningen hevig bestreden, doch met weinig goed gevolg. Derhalve -vertrouwden zij voornamelijk op de bisschoppen en andere clericale -waardigheidsbekleeders, die zij kozen, en die hun leenmannen waren -door de uitgestrekte kerkelijke beneficia, waaruit het grondbezit van -het rijk voor een groot gedeelte bestond. Maar door het concordaat -van Worms verloor de koning de bevoegdheid om personen te kiezen, -die voornamelijk zijn belangen behartigden en de koninklijke macht -leed ernstig door deze uitbreiding van de pauselijke rechten [260]. - - - - -(5) Keizers der Hohenstaufen. - -Calixtus zoowel als Hendrik V stierven niet lang na het Concordaat van -Worms. Hendrik had geen kinderen en wederom kwamen de edelen te Tribur -bijeen; de meeste van deze edelen verheugden er zich in hun bevoegdheid -als keurvorsten te kunnen uitoefenen en aldus te protesteeren tegen -een erfelijk koningschap. Frederik van Staufen, zoon van dien Frederik, -die door Hendrik IV tot Hertog van Zwaben was verheven en zijn dochter -had getrouwd, was de voornaamste pretendent; maar het Concordaat -droeg reeds vruchten en de aartsbisschoppen, gesteund door eenige van -de edelen, slaagden erin zoowel de aanspraken van Frederik als van -zijn broeder Koenraad te verwerpen, "daar zij te zeer bezield waren -met Ghibellijnschen geest". Een verknochte aanhanger van de Kerk, de -vroegere leider van de Saksische en Welfsche rebellen, Lotharius, werd -gekozen. Frederik weigerde eerst de koninklijke domeinen op te geven, -waarop hij aanspraak had gemaakt, maar eindelijk besloot de familie -der Staufen den nieuwen koning te erkennen, doch niet voordat Koenraad -als Koning van Italië en "aangewezen" Keizer door het volk van Milaan -was erkend (1130) en te Monza met de ijzeren kroon gekroond was. In -1133 kwam Lotharius te Rome. Hier hadden, als gewoonlijk, ernstige -onlusten naar aanleiding van de verkiezing van verschillende Pausen -plaats gehad. De een was Innocentius II, gesteund door de invloedrijke -familie der Frangipani; de ander was Anacletus, behoorende tot de -oude Joodsch-Romeinsche familie der Pierleoni, een monnik van Cluny -en leerling van den beroemden Abelard van Parijs. Anacletus had in -Rome de overhand gekregen en Innocentius was naar Frankrijk gevlucht, -waar hij een krachtigen steun vond in St. Bernard van Clairvaux, -die een heftig tegenstander van Abélard en zijn leer was. - -St. Bernard kreeg van Lodewijk van Frankrijk de opdracht uitspraak -te doen tusschen de twee Pausen en besliste natuurlijk ten nadeele -van Anacletus. Maar Innocentius moest met geweld worden hersteld; -de orthodoxe Lotharius nam die taak op zich en liet zich bij die -gelegenheid tevens door Paus Innocentius te Rome als Keizer kronen -(1133). Zijn vrome dankbaarheid voor deze gunst bracht er hem toe -van den Paus de souvereine rechten over de voormalige bezittingen van -Mathilde aan te nemen en aldus erkende hij de geldigheid van Mathilde's -erfenis en degradeerde zichzelf tot een vazal van het Pausdom. - -Roger de Noorman, van Sicilië, die zich in 1130 tot koning had laten -uitroepen, was door Anacletus erkend, maar niet door Innocentius. Hij -begon zich thans meester te maken van Zuid-Italië en Innocentius -riep Lotharius te hulp; deze kwam met zijn leger en met Genueesche -en Pisaansche schepen en, geholpen door de steden Napels en Capua, -die waren opgestaan, was hij in staat Roger naar Sicilië terug te -drijven. Maar weldra trokken Lotharius en zijn leger naar het noorden -terug en in December 1137, kort nadat hij de Alpen was overgetrokken, -stierf hij. - -Toen het bericht van zijn dood was gekomen, keerde Roger terug en -niet alleen heroverde hij alles, wat hij verloren had, maar ook -versloeg hij Innocentius en nam hem gevangen; door een edelmoedige -behandeling evenwel verwierf hij eindelijk de bekrachtiging van zijn -koninklijken titel. - -De Welfsche Hertog van Beieren en Saksen, Hendrik de Trotsche, aan -wien Lotharius de landen van Mathilde als achterleen had gegeven en -die derhalve over een uitgestrekt gebied heerschte, stelde zich voor -tot koning te worden verkozen en had zich reeds van de koninklijke -insignia meester gemaakt. Maar wederom schrikte het Duitsche volk -er voor terug een al te machtigen vorst te kiezen en de aanspraken -van een ander mededingend geslacht te bestendigen. Zelfs nog vóór -de bijeenkomst te Tribur werd de Ghibellijn Koenraad van Staufen tot -koning uitgeroepen en gekroond, en Hertog Hendrik vond het raadzaam -de koninklijke insignia terug te geven; weldra moest hij ook zijn -Saksisch Hertogdom overgeven, want de hevige uitbarsting van de veete -tusschen Welfen en Ghibellijnen, die in deze jaren het volk in twee -partijen verdeeld hield, eindigde ten gunste van Koenraad. - -Te midden van zoovele onlusten was het niet waarschijnlijk, -dat Koenraad zich veel met Italië kon bemoeien; maar men zal zich -herinneren, dat, terwijl hij met Lotharius naar de Duitsche kroon dong, -hij erin geslaagd was, hoewel de banvloek over hem was uitgesproken, -den Aartsbisschop van Milaan te overreden hem met de ijzeren kroon -als Koning van Italië en "aangewezen" Keizer te kronen. Hij streefde -er dus naar zijn aanspraken op die titels te verwezenlijken en wij -zullen later zien, hoe hij dit trachtte te bereiken. Ondertusschen -vraagt Rome wederom onze aandacht. - -De republikeinsche beweging, die reeds zeer groote uitbreiding had in -het noorden van Italië, werd in het zuiden ernstig tegengewerkt door de -veroveringen van de Noormannen. In Rome zelf had de geest van vrijheid, -ofschoon deze krachtig onderdrukt werd door invloedrijke families, -zooals de Tusculaansche graven, de Crescenzi en de Frangipani, en door -die Pausen, die de werktuigen van de aristocratische en keizerlijke -partijen waren, zich toch in zooverre laten gelden, dat het burgerlijk -bestuur van de stad vrijwel republikeinsch was, terwijl het leger, -volgens de twaalf wijken van Rome in twaalf scholae verdeeld, met -zijn twaalf bevelhebbers (banderesi) onder toezicht van het volk -stond. Maar een plotselinge en hevige uitbarsting zou ten gevolge -hebben, dat Rome een tijdlang een volkomen republiek werd. De kleine -stad Tibur (Tivoli), wier liefde voor de vrijheid de vrijheidslievende -Romeinen ten zeerste had gehinderd, was overweldigd, maar weigerde -hardnekkig zich te onderwerpen aan het Romeinsche volk, op grond van -de bewering, dat de Paus het eenige hoogste gezag in Rome was; en toen -Paus Innocentius openlijk deze theorie steunde, vond er een omwenteling -plaats: de Republiek werd afgekondigd, de Prefectuur afgeschaft, en de -Senaat, voornamelijk samengesteld uit burgers in plaats van patriciërs, -werd geïnstalleerd op het Capitool [261]. In hetzelfde jaar (1143) -stierf Innocentius en eveneens zijn opvolger, Celestinus. De volgende -Paus, Lucius II, werd doodelijk getroffen door een steen, toen hij -aan het hoofd van een bende edelen het Capitool trachtte te bestormen; -zijn opvolger, Eugenius III, die op denzelfden dag werd gekozen, werd -genoodzaakt uit Rome te vluchten [262]. Als Consul of eerste senator -van de nieuwe republiek werd Giordano gekozen, blijkbaar een afvallig -lid van de aristocratische familie der Pierleoni, want hij was, zeide -men, een broeder van den tegen-paus Anacletus. Onder zijn presidium -schijnt de herrezen Romeinsche Republiek zich gevestigd te hebben op -een stevigen grondslag, waarvan zij zelfs door de vereenigde krachten -van Barbarossa en Paus Hadrianus IV niet kon worden afgeworpen. Te -oordeelen naar haar munten, erkende de Republiek in den eersten tijd -den Keizer als haar vorst, maar stond den Paus geen aandeel in de -regeering toe, en dwong hem van alle wereldlijke macht afstand te -doen en zich tevreden te stellen met tienden en geschenken. - -Men geloofde vroeger, dat deze omwenteling was voorbereid en geleid -door Arnold van Brescia; doch het schijnt zeker, dat hij zelf, -ofschoon zijn leerstukken reeds over geheel Italië [263] waren -verspreid en zonder twijfel grooten invloed uitoefenden op de -Romeinsche republikeinen, in 1143 niet te Rome was, aangezien hij -daar in 1145 voor het eerst kwam. - -Arnold, geboortig uit Brescia, had onder Abelard te Parijs gestudeerd -en was een geestdriftig bewonderaar geworden van het oude Rome en -de republikeinsche vrijheid. Bij zijn terugkeer in Italië werd hij -monnik en predikte vurig tegen alle vormen van tyrannie, vooral tegen -de wereldlijke macht van de Pausen, terwijl hij met voorliefde de -apostolische armoede aanhaalde, die ook St. Benedictus prees, toen -Dante hem in den hemel [264] ontmoette: - - - Pier cominciò senz' oro e senz' argento, - Ed io con orazione e con digiuno. - - -Maar Arnold's welsprekendheid werd koel ontvangen, zelfs te Brescia, -en hij keerde naar Frankrijk terug, waar zijn leermeester Abelard -hevige aanvallen te verduren had van St. Bernard; en nadat de -toornige heilige den ketteraanvoerder verpletterd had, wendde hij -zich tegen diens leerling. Arnold werd verbannen en schijnt eenige -jaren, misschien als onderwijzer, in Zürich te hebben doorgebracht, -een plaats, waar later een gelukkiger hervormer, Zwingli, heeft -gewoond. In 1145 vinden wij hem te Rome, waar zijn staatkundige -theoriën uitvoerig in praktijk werden gebracht. Tien jaren lang -bezielde en leidde zijn ijver en geleerdheid de jonge republiek, -en wanneer zijn hoogste ideaal verwerkelijkt was, het ideaal van een -waarlijk apostolisch Pausdom, hoog tronend boven elke begeerte naar -wereldlijke rijkdom en macht, hoevele eeuwen van ellende zouden Italië, -en het menschdom, bespaard zijn gebleven! Maar het laffe weifelen -van Koenraad en de blinde staatkunde van Barbarossa in zijn eerste -dagen, misbruikt door de verwaande eerzucht van een Engelschen Paus, -verijdelden een hervorming, die misschien heilzamer en grondiger was -geweest dan die van Luther's tijd. - -In 1147 namen een millioen krijgslieden van West-Europa, voornamelijk -opgewekt door de prediking van St. Bernard, deel aan den tweeden -kruistocht. Deze verwekte meer geestdrift in Duitschland dan de eerste -kruistocht, en Koenraad III besloot eindelijk zich er bij aan te -sluiten. Twee jaren was hij in het Oosten, en het verdient vermelding, -dat in zijn gevolg zich twee strijders bevonden, die in onzen geest -twee zeer levendige, maar geheel verschillende voorstellingen wakker -roepen. Een van deze was zijn neef, de jonge Frederik van Staufen -(Barbarossa), die vele jaren later, als Kruisvaarder, wederom naar die -oostersche landen trok en daar stierf. De ander was een voorvader van -Dante, zijn overgrootvader, Cacciaguida, die, toen de dichter hem in -den hemel van Mars [265] ontmoette, hem vertelde, dat hij op aarde -Keizer Koenraad gevolgd was en dat deze hem tot ridder had geslagen -(mi cinse della sua milizia). - -Maar deze "imperador Currado" werd nooit als Keizer gekroond. Toen -hij in 1149 uit het oosten terug kwam, zonden de Romeinsche senatoren, -misschien op aanraden van Arnold, hem eenige bombastische epistels. In -den laatste van deze, doorspekt met barbaarsche hexameters, wordt hij -"de Heerscher over de Stad en de geheele Wereld", "Koning der Romeinen" -en "Augustus" genoemd; men smeekt hem te komen en den roem van het -Romeinschen Keizerrijk te herstellen, zooals het onder Constantijn en -Justinianus was, voordat het te gronde werd gericht door de Pausen -en den adel. Ook werd daarin te kennen gegeven, en terecht, dat het -Romeinsche volk, en niet de Paus, de werkelijke bevoegdheid had om -iemand met de keizerlijke waardigheid te bekleeden. - -Doch Koenraad aarzelde. Hij was noch verstandig noch dapper genoeg om -het aanbod aan te nemen. Ten slotte schreef hij, dat hij zou komen -"om de orde te herstellen, de trouw van zijn vrienden te steunen en -de opstandelingen te straffen", een ietwat dubbelzinnig antwoord, -dat de republikeinsche partij met vrees vervulde. En deze vrees nam -grootelijks toe, zoodra het bekend werd, dat Koenraad onderhandelingen -had aangeknoopt met Paus Eugenius, die uit Frankrijk was teruggekomen -en de laatste drie jaren in Latium van de eene plaats naar de andere -rondzwierf. Eindelijk, nadat hij eenige lastige Welfsche rebellen in -Duitschland had onderworpen, schreef Koenraad, niet aan den Senaat, -dien hij negeerde, maar aan den weder onlangs benoemden Prefect en aan -andere magistraten, en gaf als zijn voornemen te kennen, dat hij Rome -zou bezoeken en gekroond wilde worden, niet door afgevaardigden uit -den Senaat, maar door den Paus. Dit plan echter werd niet uitgevoerd, -want hij stierf in Februari 1152, voordat de maatregelen voor zijn -reis voltooid waren. - -Koenraad liet een zoon na, die slechts acht jaren oud was. Daarom -had hij de keurvorsten verzocht zijn neef te kiezen, die met hem -aan de kruistocht had deelgenomen, Frederik van Staufen, die nu een -en dertig jaar was. Frederik's staatkunde betreffende Italië werd -weldra duidelijk. Toen de Romeinsche Senaat hem, evenals vroeger aan -Koenraad, een hoogdravend schrijven zond, waarin werd medegedeeld, -dat de S. P. Q. R. er trotsch op zou zijn hem te bekleeden met den -titel van Keizer, antwoordde hij, dat zijn voorvaderen dien titel -met de wapenen hadden gewonnen en "dat hij, die het durfde, maar -moest trachten Hercules de knots te ontwringen". Hij had besloten de -hydra van de republikeinsche vrijheid te dooden. Hij schreef aan Paus -Eugenius; deze wakkerde door zijn antwoord Frederik's toorn jegens de -onbeschaamde senatoren nog aan en verklaarde hem te zullen kronen, -indien hij kwam en Rome, zooals hij beloofd had, onderwierp aan het -Keizerrijk en de Heilige Kerk. En Frederik stelde zijn komst niet -lang uit. Zoodra hij zijn gezag in zijn noordelijke landen stevig -had gevestigd, de kronen van Denemarken en Boheme had vergeven en -Bourgondië had geannexeerd, trok hij de Alpen over en hield in November -1154 een groote bijeenkomst van al zijn Italiaansche leenmannen, leeken -en geestelijken, in de vlakte van Roncaglia, dicht bij Piacenza. Trouw -aan zijn staatkunde nam hij strenge maatregelen tegen de toenemende -onafhankelijkheid van de Lombardische steden; en de nijd, het vergif -voor de republieken, bewees hem goede diensten, want bittere afgunst -en twisten waren reeds tusschen de steden ontstaan, en sommige grepen -de gelegenheid om hun mededingers te beschuldigen gretig aan. Milaan -vooral werd heftig aangevallen door andere steden, die minder welvarend -en meer imperialistisch waren, zooals Pavia, en wekte Frederik's -misnoegen in hooge mate op door hem de koninklijke rechten (b.v. het -munten, het voedsel voor zijn soldaten enz.) te weigeren; ook spoorde -zij tot verzet aan, toen hij de consuls en andere republikeinsche -magistraten trachtte af te schaffen en Duitsche gouverneurs (Podestà) -met dictatoriaal gezag wilde aanstellen. Hij achtte het niet raadzaam -Milaan zelf aan te vallen, maar gaf zijn toorn lucht door twee steden -van haar bondgenooten te verwoesten, het kleine Tortona, dat twee -maanden heldhaftig een belegering doorstond (en weldra herbouwd werd -door de Milaneezen) en Asti, later beroemd door haar wijn en Alfieri. - -Onderwijl was Paus Eugenius en ook zijn opvolger gestorven en had de -Engelschman Breakspear (Hadrianus IV) den pauselijken zetel bezet. Zijn -trots en onstuimigheid, die hem voor zijn dood de bekentenis ontlokten, -dat een Paus de ongelukkigste sterveling op aarde was, kwamen spoedig -aan het licht. - -Een kardinaal was op straat aangevallen, misschien door anti-clericale -republikeinen. Hadrianus, die wist, dat Frederik weldra zou komen -om hem te helpen, deed oogenblikkelijk, wat nog nooit een Paus had -gedurfd--hij kondigde over de geheele stad het interdict af. Geen -godsdienstige handelingen mochten verricht worden, behalve de doop -en het toedienen van het laatste oliesel. De Romeinen waren zoo -verschrikt, dat zelfs de senatoren eindelijk om vergiffenis smeekten; -en zij verwierven die door de verdrijving van Arnold van Brescia, die -als banneling van de eene plaats naar de andere zwierf, bevreesd voor -de wraak van den Engelschen Paus, terwijl Hadrianus triomfantelijk in -het Lateraan troonde. En nu verscheen Frederik, "bezoedeld met het -bloed van de Lombardische steden", voor de poorten van Rome. Arnold -werd verraden en door den Keizer aan den Paus overgeleverd, en door den -Paus aan den Prefect, die hem liet ophangen en verbranden. De Senaat, -die zich verbeeldde door deze laffe daad de gunst van den Duitschen -vorst gewonnen te hebben, zond naar zijn legerplaats een bericht, -vol van walgelijke vleierij, en stelde wederom voor hem den titel -van Keizer te schenken. - -Maar de gezanten werden smadelijk weggezonden en Frederik rukte -met zijn soldaten de Città Leonina binnen en bezette de basiliek -van St. Pieter; daar legde Paus Hadrianus, een paar dagen, nadat -hij Arnold aan de galg en den brandstapel had overgeleverd, den -keizerlijken diadeem op het hoofd van zijn weldoener (Juni 1155). - -Maar dit onnatuurlijk verbond, dit puttaneggiar co' regi, zooals -Dante zegt [266], was een kort leven beschoren. Een hevig gevecht -werd na de kroning geleverd, op en bij de brug van S. Angelo. Ongeveer -duizend Romeinsche burgers werden gedood of verdronken. Geweldig was -de verontwaardiging en Frederik vond het raadzaam uit Rome te vluchten -en naar het noorden te trekken, nadat hij den Paus en zijn kardinalen -veilig in Tivoli had achtergelaten. Met moeite baande hij zich een -weg door zijn ontrouwe Italiaansche bezittingen, en toen hij weder -in zijn land was, begon hij zijn staatkunde te herzien. Hij had zich -reeds geërgerd over de Pauselijke aanspraken op Toskane (de domeinen -van Mathilde) en over het feit, dat Hadrianus, zooals verscheidene -van zijn voorgangers, getracht had zijn macht te versterken door een -verbond met roovers en overweldigers, de Noormannen, en zich zelfs had -aangematigd als leenheer van Zuid-Italië en Sicilië op te treden en -Willem den Booze, den zoon van Roger, met de koninklijke waardigheid te -bekleeden. Doch ernstiger gebeurtenissen zouden volgen. Frederik was -begonnen, zonder zich te bekommeren om het Concordaat van Worms, zijn -eigen Duitsche bisschoppen te benoemen. Hadrianus protesteerde, en in -zijn brief maakte hij een toespeling op de kroning, alsof hij Frederik -door die daad beleend had met het Keizerrijk als een beneficium, -zoodat hij daarmede wilde te kennen geven dat de Keizer zijn leenman -was. Daarop volgde een hevige uitbarsting van verontwaardiging. De -vriendschap met den Paus werd in flarden gescheurd en Frederik trok -wederom (Juli 1158) met een sterk leger en een groot aantal juristen, -leeken zoowel als geestelijken over de Alpen om de ongehoorzame steden -[267] te straffen en eens voor altijd zijn rechten tegenover Pausen -en republieken vast te stellen. Milaan werd gedwongen zich over -te geven en niet alleen de burgers, maar ook hun aartsbisschop en -consuls moesten als smeekelingen, barrevoets, met asch bestrooid, -met een koord om den hals voor hem verschijnen; terwijl de vaandels -van hun Carroccio (vaandelwagen) als teeken van onderwerping laag -werden gehouden, zonk de geheele menigte op de knieën en bad om genade. - -De besluiten, die de rechtsgeleerden van Frederik te Roncaglia hadden -genomen, berustten voornamelijk op verouderlijke bepalingen van -Justinianus en gaven den Keizer een gezag, dat onvereenigbaar was -met een constitutioneelen regeeringsvorm. Ja zelfs, er werden zeer -onrechtvaardige beslissingen genomen, daar sommige steden groote -vrijheid kregen en andere tot slavernij werden gedoemd. Maar de -vernedering van Milaan had den tegenstand gebroken. Een dapper stadje, -Crema, trotseerde den Duitschen despoot, maar na een belegering [268] -van zes maanden werd het genomen en verwoest. - -De breuk met Frederik bracht den Paus er toe een ander onnatuurlijk -verbond te sluiten. Ofschoon de Paus te Rome een doodvijand was van -republikeinsche vrijheid, was hij nu verstandig genoeg vriendschap met -de steden in Noord-Italië te zoeken en deze te steunen in den strijd -tegen den gemeenschappelijken vijand. Na den dood van Hadrianus in -1159 was er door de clericale partij een Paus gekozen, die een even -sterken wil en een even groote eerzucht bezat. - -Maar geweldige onlusten waren het gevolg van die verkiezing geweest, en -de keizerlijke partij had met zulk een goeden uitslag den tegen-paus -Victor tegenover Alexander III gesteld, dat deze naar Frankrijk -moest vluchten en zich slechts kon troosten door een machteloozen -banvloek over den tegen-paus en den Keizer uit te spreken. Aldus -werd de zaak van de republieken voorloopig door het verbond met den -Paus weinig geholpen, en toen Frederik in 1161, geprikkeld door de -hernieuwde onbeschaamdheid van Milaan, het beleg voor die stad sloeg, -daagde er geen ontzet op. Na een langen en heldhaftigen tegenstand -werd zij genomen (1162), en, zooals wel te verwachten was, geheel -en al verwoest en ontvolkt, een lot, dat het in vroeger tijden reeds -meerdere malen had ondergaan [269]. - -Maar de strijd voor de vrijheid werd hardnekkig volgehouden. De -Noord-Italiaansche steden, tot wanhoop gedreven, door het thans -machtige en onafhankelijke Venetië geleid, begonnen zich te vereenigen, -en toen, tegen het einde van 1163, Frederik voor den derden keer -Italië was binnengedrongen, vond hij het weldra raadzaam terug te -trekken. Drie jaar daarna kwam hij terug met een grooter leger; maar -ondertusschen had de Bond [270], die onlangs door Venetië, Verona, -Padua en Vicenza gesticht was, zich uitgebreid over Lombardije en -sloten zich daarbij zelfs steden aan als Cremona, dat tot nog toe op de -hand van den keizer was geweest. Bovendien verminderde de invloed van -de keizerlijke partij in Rome. Victor, de tegenpaus van Frederik, was -gestorven en ofschoon de keizerlijken terstond een ander, Paschalis, -hadden gekozen, was toch Paus Alexander III uit Frankrijk teruggekeerd -en had zijn mededinger verjaagd. - -Frederik besloot eerst tegen Rome op te trekken. Hij liet de -noordelijke steden dus ongemoeid, veroverde Ancona, een strategisch -punt, dat hij noodig had om zijn vooruitrukkend leger te dekken, en -trok in het midden van een buitengewoon heeten en gevaarlijken zomer -(1167) de Città Leonina binnen. Maar de Romeinen boden tegenstand en -de Duitschers waren niet in staat zich een weg te banen over den Tiber -of den Engelenburg te bemachtigen. Zij konden slechts de St. Pieter -met troepen bezetten, terwijl de tegenpaus Paschalis de gemalin -van Frederik plechtig tot Keizerin kroonde. En zij waren nauwelijks -veertien dagen in Rome, toen er een kwaadaardige malaria-epidemie of -misschien een pest uitbrak, en Frederik zijn leger haastig naar het -noorden voerde. Velen van zijn gevolg, edelen, generaals en prelaten, -vielen als slachtoffers van die ziekte en ongeveer 2000 van zijn -krijgslieden; de sterfte hield eerst op, toen men reeds eenigen tijd -in Duitschland was [271]. - -Padua was bijna de eenige groote Lombardische stad, die zich niet -had aangesloten bij den Bond. Het bleek een voortdurend gevaar voor -Milaan, dat door de geestdrift van de bondgenooten in een ongelooflijk -korten tijd was herbouwd [272]. Om Pavia ook van het zuiden te kunnen -beteugelen, werd nu de stad Alessandria gesticht, die in korten tijd -15000 krijgslieden kon leveren. Haar naam kenmerkte de vriendschap -van den Paus, maar van haar vijanden kreeg zij den hoonenden bijnaam -van "stad van stroo", een toespeling op haar vooronderstelde zwakte -of op de haastig opgerichte, met stroo bedekte huizen. Zwak bleek -Alessandria niet te zijn, want toen na een pauze van zes jaren -Frederik zijn vijfden tocht naar Italië maakte en deze stad van -stroo trachtte in te nemen, werd hij na een vergeefsch beleg van vijf -maanden gedwongen zijn troepen terug te trekken en kort daarna werd -hem door de bondgenooten een verpletterende nederlaag toegebracht -bij Legnano, ongeveer twintig K.M. ten noord-westen van Milaan. Zoo -verschrikkelijk was de catastrophe, dat, naar men vertelt, Frederik -zelf in de algemeene slachting verdween, en eerst drie dagen na het -gevecht met groote moeite Pavia bereikte. - -Deze ramp gaf Frederik de overtuiging, dat wreedheid en -onmenschelijkheid niet in staat waren hen te overweldigen, die bereid -waren voor de vrijheid te sterven. Ook was zijn karakter niet zoo -hardvochtig en laag, dat hij niet eenige bewondering kon gevoelen -voor heldhaftigheid. Hij nam het voorstel van den Doge Ziani aan om te -Venetië niet alleen Paus Alexander en de gezanten van Willem den Goede -van Sicilië te ontmoeten, maar ook de afgevaardigden van de verbonden -steden. Dit was de eerste keer, dat republikeinsche afgevaardigden als -gelijken met een Paus of Keizer in onderhandeling traden. Het was dus -een gebeurtenis, die belangrijke dingen voorspelde. Misschien was dit -de ernstigste crisis, die Italië ooit beleefde. Helaas, dat een zoo -schoone belofte zonder uitwerking is gebleven door inwendige twisten, -die er de oorzaak van waren, dat Italië een parel van groote waarde -wegwierp, en zelfs de herinnering aan de herwonnen vrijheid uitwischte. - -De ontmoeting van Frederik Barbarossa en Paus Alexander te Venetië -in den zomer van 1177 is zoo dikwijls beschreven, (soms zelfs buiten -eenig verband met Legnano en de afgevaardigden van de Lombardische -republieken!) dat wij het hier wel kort kunnen behandelen. In den Atrio -van de S. Marco zijn drie porfieren steenen, die, naar men gelooft, de -schitterende en dramatische plechtigheid vermelden; maar ongetwijfeld -gebeurde het, zooals een ooggetuige [273] beschrijft, buiten of bij -den grooten ingang. Het gevolg van de Venetiaansche bijeenkomst was, -dat Calixtus (de derde van Frederik's tegenpausen) werd afgezet, -dat er een vrede van vijftien jaren met Willem van Sicilië werd -gesloten en een wapenstilstand van zes jaren met de Lombardische -republieken. Bovendien werd er een overeenkomst ten opzichte van de -lastige kwestie over Mathilde's erfenis getroffen; doch deze afspraak -bleek niet afdoende of van blijvenden aard te zijn. Paus Alexander trok -in triomf Rome weder binnen, onder luide toejuichingen en geestdrift -van alle partijen [274]. Frederik keerde naar Duitschland terug -en genoot gedurende de volgende zeven jaren van de trouwe hulde -zijner noordelijke onderdanen, terwijl hij de genegenheid van de -Lombardische steden door een edelmoedig verdrag, dat hij in 1183 -te Constanz teekende, in zoo hooge mate won, dat Alessandria zelfs -aanbood zijn naam te veranderen in Caesarea! Duidelijke bewijzen van -zijn geluk vindt men ook in de beschrijving, die de kroniekschrijvers -geven van een schitterend feest, dat hij in 1184 te Mainz vierde. Zijn -laatste bezoek aan Italië droeg een geheel ander karakter dan zijn -vroegere tochten. Zonder leger reisde hij van stad tot stad, overal -met vroolijk gejuich en hulde ontvangen. In het bijzonder gaf hij -blijk van zijn genegenheid voor Milaan en hij maakte plannen om het -kleine heldhaftige Crema weder op te bouwen. - -In 1186 werd er te Milaan een zeer belangrijke bruiloft gevierd. Willem -II, koning van Sicilië, had geen kinderen; hij stemde er derhalve in -toe, dat zijn oude tante en erfgenaam Constantia (Costanza) de dochter -van wijlen koning Roger, zou trouwen met Frederik's zoon, Hendrik, een -jongen man van een en twintig. Aldus eindigde de langdurige vijandschap -van de Noormannen en de Duitschers, en voegden de Hohenstaufen Sicilië -en Zuid-Italië bij hun machtig Keizerrijk. - -In 1187 werd Jeruzalem door de Turken heroverd en in 1189 nam Frederik, -nu 68 jaar oud, met Richard Leeuwenhart van Engeland [275] en Philips -August van Frankrijk deel aan den derden Kruistocht. Maar voordat hij -het Heilige Land had bereikt, verdronk hij in 1190 bij een poging om -de rivier den Salef over te zwemmen, niet ver van den Cydnus, waarin -Alexander de Groote bijna het leven had verloren. Eeuwen lang bleef -in Duitschland het geloof leven, dat de groote Kaiser in werkelijkheid -nooit gestorven was, maar onder zijn kasteel op den Kyfhäuserberg sliep -en eens zou ontwaken om het Keizerrijk te herstellen, een overlevering, -die Rückert in een schoone ballade heeft uitgewerkt. Het karakter van -Frederik, zooals wij het uit zijn daden, die ons medegedeeld worden, -leeren kennen, is voor ons moeilijk te waardeeren, en misschien maakt -het oordeel van Dante, dat waarschijnlijk het oordeel van zijn tijd -was, de zaak voor ons nog ingewikkelder; want, ofschoon hij Frederik -II in zijn Inferno met het vlammende graf van een ketter straft, -spreekt hij van il buon Barbarossa [276]. Maar wij moeten er bij -voegen, dat sommige commentatoren deze uitdrukking ironisch opvatten. - -Als omlijsting zijn regeeringen en dynastieën dikwijls zeer bruikbaar -en de geschiedenis van Italië in de middeleeuwen heeft zoo weinig -innerlijken samenhang, dat het de omlijsting, die de regeeringen en -dynastieën van de indringers en van de vreemde, vooral de Duitsche -heerschers, verschaffen, zeer noodig heeft. Doch in sommige gevallen -beantwoorden de perioden, waarin de Duitsche geschiedenis vervalt, -niet aan die, waarin men de Italiaansche historie moet verdeden. De -Hohenstaufen-dynastie bleef nog langer dan een halve eeuw regeeren, -maar dergelijke gebeurtenissen, als de erkenning van de republieken -bij het verdrag van Constanz en het samensmelten van het Koninkrijk -der Noormannen met het Duitsche Keizerrijk door het huwelijk van -Constantia met Hendrik VI, doen een nieuw tijdperk ontstaan in de -Italiaansche geschiedenis en maken het raadzaam hier, in 1190, bij -den dood van Barbarossa, af te breken. - - - - - - - -HOOFDSTUK I. - -DE DONKERE EEUWEN. - - -Wanneer wij spreken van de Donkere eeuwen van de Europeesche -geschiedenis, gebruiken wij die uitdrukking gewoonlijk tamelijk vaag -om een niet gemakkelijk te bepalen tijdperk van de Middeleeuwen aan -te geven. Het is moeilijk, misschien zelfs niet mogelijk, eenige -eeuw of zelfs in het algemeen eenige periode te vinden, waarin de -duisternis met gelijke sterkte over geheel West-Europa heerschte; -en wij kunnen niet nalaten op te merken, dat de hoedanigheid van de -duisternis in de verschillende landen zeer ongelijk was; want ofschoon -onwetendheid, bijgeloof, misdaad en wreedheid meestal hand in hand -gaan, is het toch ook wel voorgekomen, dat de afschuwelijkste misdaden, -onmenschelijkheid en goddeloosheid bestaan hebben in een gouden eeuw -van wetenschap en aesthetische verfijning, behangen, om zoo te zeggen, -met Raffaeleske gobelins. Ja zelfs, men zou er ons niet van kunnen -beschuldigen een verkeerde uitdrukking te gebruiken, indien wij den -tijd van de Borgia's, welke toch tevens de tijd van de Renaissance -was, de donkerste periode van de Roomsche Kerk noemden,--misschien -zelfs donkerder dan het pontificaat van Johannes XII. - -Wat Italië echter betreft, of misschien juister gezegd, Rome, kunnen -wij, meen ik, de negende en tiende eeuw en de helft van de elfde, -laten wij zeggen 830-1050, als het somberste tijdperk van de Donkere -Eeuwen beschouwen. In vroeger tijden waren er lange perioden geweest, -waarin het geheele land, geteisterd door het zwaard, het vuur, -hongersnood en pest in een ellendigen toestand was geraakt, maar -de voortwoekerende kanker van inwendige verdorvenheid gedurende de -donkerste eeuwen van de geschiedenis van het Christelijke Rome was -oneindig afschuwelijker dan alle ellende die het geleden heeft door -barbaarsche of Byzantijnsche vijanden. - -Een eenigszins volledig verslag van deze Donkere Eeuwen in de -Italiaansche geschiedenis zou meer bladzijden beslaan, dan dit boek -bevat. Wij moeten ons dus tevreden stellen met eenige algemeene -opmerkingen te maken en een paar beschrijvingen te geven van de -levenswijze en gewoonten van die dagen. Soms krijgen wij door de -vluchtige schildering van een enkel tooneel een beteren en meer -blijvenden indruk van het karakter van een tijd dan door vele woorden. - -Wij kunnen ons voorstellen, dat de oorspronkelijke voorraad van -klassieke kunst en literatuur langzamerhand verminderd is gedurende de -drie eeuwen, die volgden op den tijd der Antonini en dat de klassieke -invloed nauwelijks meer van kracht is geweest in de dagen van Theoderik -en tijdens de Lombardische overheersching, wanneer wij de litteraire -werken van Boëthius, Cassiodorus en Amalasuntha uitzonderen en ook -eenige scholae, die de traditie van klassieke kunst hoog hielden. - -Het is waar, dat er in de kloosters een zekere soort van beschaving -beoefend werd, die berustte op klassieke geschriften, ofschoon -deze beschaving bijna geheel was gericht op theologische en vrome -doeleinden. Deze cultuur verbreidde zich, zelfs vóór den tijd -van Benedictus en Monte Cassino, in de woeste streken van Gallië -en Brittannië, zoodat er ten tijde van Gregorius den Groote en -Theodelinda in dat opzicht waarschijnlijk meer beschaving was te Tours, -Bangor-Iscoed en Caerleon, of in Ierland en het Iersche St. Gallen, -dan in Rome; en bijna een eeuw voor Karel den Groote, in een periode, -toen de duistere nevelen zich steeds dichter over de hoofdstad van -het Westelijke Christendom samenpakten, kon het vaderland van Beda er -aanspraak op maken een belangrijk centrum van Europeesche wetenschap -te zijn en had St. Bonifacius den titel van Apostel van Duitschland -verworven. - -Karel de Groote was de beschermheer van de wetenschap, zooals die door -de monniken bewaard is, een wetenschap, die bezield was met slechts -weinig geestdrift voor hetgeen groot is in de oude literatuur en kunst, -maar die ten minste de krachten van de literaire beschaving levendig -hield [277]. Aan zijn hof vinden wij een aantal geleerde mannen, zooals -zijn biograaf Einhart (Eginhard), Paulus Diaconus, en den Engelschman -Alcwin, den raadsman van den Keizer, die bijzonder bij hem in de -gunst stond en op wiens raad in verschillende streken scholen werden -gesticht. Men zegt ook, ofschoon het niet gemakkelijk te bewijzen is, -dat Karel vele kerken liet bouwen en de kunst begunstigde. Hoe dit -ook zij, wij weten, dat zijn liefde voor schoone kunstwerken geen -gewetensbezwaren kende, daar hij Ravenna van vele prachtige marmeren -beelden beroofde om zijn paleis en kathedraal te Aken te versieren. In -het Karolingische [278] tijdperk werd Rome, en met Rome ook het -grootste deel van Italië, behalve die steden, die onder Byzantijnsche -heerschappij of in verband met het Oosten stonden, zooals Venetië, -of die, zooals Palermo en Messina, met de Saraceensche beschaving -in aanraking kwamen, in steeds dieper duisternis gehuld en tijdens -het sociale en politieke verval, veroorzaakt door den regno d'Italia -independente en de regeering van Marozia, Alberik en Johannes XII was -te Rome de dofheid misschien het ergst. Sommige schrijvers trachten -aan te toonen, dat wij ten opzichte van deze eeuwen misleid worden -door het gebrek aan goede berichtgevers en dat wij over den algemeenen -toestand geen oordeel kunnen vellen op grond van de droevige literaire -voortbrengselen, die overgebleven zijn [279]. Men vertelt ons, dat -Duitschland nooit geleerder en voortreffelijker bisschoppen heeft -bezeten, dan aan het einde van de tiende en in het begin van de elfde -eeuw. Dat kan volkomen waar zijn. Zooals wij reeds opgemerkt hebben, -heerschte de Donkerste Eeuw niet in denzelfden tijd met dezelfde -intensiteit over geheel West- en Midden-Europa. In de tiende eeuw waren -er middelpunten van wetenschap, zooals Reims en Cluny. Ook Duitschland -was waarschijnlijk in dat tijdperk met meer licht gezegend dan Rome, en -die geleerde en voortreffelijke bisschoppen waren zonder twijfel door -Duitsche koningen gekozen en geen handlangers van de Pausen. Maar hoe -was het met Italië in die eeuwen gesteld? En hoe was het in Rome zelf? - -Van den socialen en intellectueelen toestand in het overige -gedeelte van Italië gedurende het tijdperk, dat wij de Donkere -Eeuwen (c. 830-1050) kunnen noemen, weten wij weinig, maar het is -duidelijk, dat, niettegenstaande de voortdurende burgeroorlogen, die -er tot de komst van Otto den Groote gewoed hebben, in sommige van de -noordelijke steden, die zich reeds een tamelijk groot zelfvertrouwen -en onafhankelijkheid verworven hadden, de zeden en de opvoeding op een -belangrijk hooger trap van beschaving stonden, dan in de stad, die er -zich op beroemde de metropolis van den godsdienst van West-Europa te -zijn. Kunstgevoel en kunstvaardigheid stonden in ieder geval beslist -hooger in de noordelijke steden, zooals men kan zien, wanneer men -de eerste teekenen van die schitterende Romaansche architectuur, die -zich weldra in al haar schoonheid in die streken [280] zou ontwikkelen, -vergelijkt met de volstrekte doodschheid van alle oorspronkelijke kunst -gedurende dezen geheelen tijd in Rome. Terwijl Pisa plannen maakte om -te beginnen met den bouw van den Dom en Venetië de S. Marco herbouwde -en die kerk met wondermooie mozaïeken versierde, ondernam men in Rome -niets dan reconstructies, waarvoor de oude monumenten zonder genade -werden geplunderd; en de mozaïekkunst was verdwenen [281]. - -Tijdens de heerschappij van de Saksische en Frankische Keizers, in -den loop van de elfde eeuw, begint het eerste licht van een nieuwen -dageraad, die over Italië zou opkomen, door te breken. De roem van -de Italiaansche hoogescholen te Bologna en te Salerno dringt tot ons -door. (De laatste evenwel heeft waarschijnlijk haar vermaardheid op het -gebied van geneeskunde en wiskunde te danken aan de Saracenen.) Wij -hooren ook van geleerde Italianen in verre landen, zooals Lanfranc -en Anselmus, die beiden priors waren van de beroemde Abdij van -Sainte-Marie-du-Bec en beiden Aartsbisschoppen van Canterbury, de -een geboortig uit Pavia, de ander uit Aosta. Kort daarna, ongeveer -in de jaren van 1030 tot 1040, hooren wij van Abelard, die voor een -buitengewoon talrijk gehoor voordrachten houdt te Parijs en van zijn -leerling, Arnold van Brescia, wiens gloeiende geestdrift gedurende -korten tijd als een vuurbaak haar licht, dat, helaas, al te spoedig zou -worden uitgebluscht, laat schijnen voor de vrienden van de wetenschap -en de vrijheid. En nu worden de republieken in Lombardije met een zoo -krachtigen geest bezield, dat zij vol verwachting zijn die staatkundige -vrijheid te zullen veroveren, waardoor zij, niettegenstaande vele -droevige en beklagenswaardige gebeurtenissen, zich met grooten moed -en standvastigheid een weg gebaand hebben naar het licht. - -Men heeft weleens beweerd, zooals ook reeds is opgemerkt, dat de -stand der wetenschap in Italië, zelfs in Rome, gedurende de Donkere -Eeuwen in werkelijkheid niet zoo slecht was, als wordt aangenomen -[282]. Men heeft verzekerd, dat er meer scholen waren in Italië dan -in eenig noordelijk land en dat te Rome de geleerdheid op een hoog -peil stond, vooral onder de leeken (zulke leeken als de heeren van -het hof van Marozia, of de Graven van Tusculum?), en dat, indien de -Pausen en de geestelijkheid van Rome slechts weinig belangstelling -in zulke dingen toonden, de oorzaak daarvan was, dat zij verdiept -waren in zaken van groot belang--dergelijke zaken misschien als de -uitbreiding van de wereldlijke macht van de Kerk en de verbanning of -vergiftiging van hun staatkundige vijanden of tegenpausen. - -Zelfs indien wij deze verzekering aannemen en toegeven, dat er geleerde -Grieken te Rome waren, en bibliotheken en vele oude handschriften, die -later zijn verdwenen, dan zijn wij toch gedwongen er bij te voegen, -dat het bestaan van scholen en geleerdheid in de hoofdstad van het -Christendom de onzedelijkheid, het bijgeloof en de wreedheid, die daar -toen heerschten, des te feller doen uitkomen. En dat de toestand -zoodanig was, is niet moeilijk te bewijzen. Zooals Gregorovius -terecht zegt, leefden Pausen, geestelijken, edelen en het volk in -een toestand van barbaarschheid, die bijna onbegrijpelijk is, en -Rome had zich niet slechts diep vernederd tegenover het Christendom -en de wetenschap van Gallië, Brittannië, Duitschland en Byzantium, -maar ook tegenover die Arabische Muzelmannen, die wel de Campagna -verwoestten en de altaren van de heiligen ontwijdden en plunderden, -maar toch het licht van de wetenschap--van wiskunde, wijsbegeerte, -geneeskunde en sterrekunde--van Bagdad naar Alexandrië, van Alexandrië -naar Sevilla verspreidden [283]. En ofschoon Rome zelf zich van die -vernedering misschien niet bewust was, aan de buitenwereld was het -bekend genoeg. De minachting, die de Byzantijnen voor de Romeinen -gevoelden, blijkt ten duidelijkste uit de smadelijke woorden van Keizer -Michael, die in zijn brief aan Paus Nicolaas I (c. 860) hun taal [284] -een taal van barbaren en Scythen noemt; en de hoonende schimpwoorden, -waarmede de bisschoppen van de Gallische Kerk, die in 900 ongeveer te -Reims vergaderd waren, de ongeletterde geestelijkheid van Rome en den -Paus zelf aanvielen, geven ongetwijfeld het algemeene gevoelen van de -noordelijke Christenen goed weer. En zeker rijst Rome en het Pausdom -niet in onze achting, wanneer wij vernemen, dat deze smaadrede door -den pauselijken gezant beantwoord werd met de verzekering, dat God -in den beginne den eenvoudige en ongeletterde had uitverkoren om -de wijsheid van de wereld te vernietigen en dat de Vicarissen van -den H. Petrus en hun discipelen "niet behoefden vetgemest te worden -aan den trog van Plato, Vergilius, Terentius of een ander dergelijk -philosophisch varken". Maar een paar schetsen van hetgeen in Rome -gedurende deze Donkere Eeuwen werkelijk gebeurd is, zullen beter -in staat zijn ons een indruk te geven, hoe het met den godsdienst, -zedelijkheid en menschelijkheid gesteld was. - - - - -De Reliquieën-Manie. - -In een vroeger hoofdstuk hebben wij de manie beschreven, die reeds -in vroeger dagen ten doel had de lijken of beenderen van heiligen en -martelaars te verzamelen, en ook het bijgeloof, dat samenhangt met -miraculeuze werkingen van beenderen en brandea (vgl. p. 63 noot); -en bij verschillende gelegenheden is melding gemaakt van de vermeende -ontdekking en de vreemde lotgevallen van sommige beroemde reliquieën -(zooals die van den H. Markus, H. Petrus, H. Paulus, H. Bartholomeus, -H. Augustinus); ook hebben wij reeds gesproken van den trots, dien de -steden en de stichters van kerken gevoelden, wanneer zij het lijk van -een heilige hadden kunnen koopen, of, voor het geval dat onmogelijk -bleek (want een ongeschonden echt lijk was buitengewoon kostbaar), -wanneer het hun gelukt was ook slechts de helft of een vierde deel -van een dood lichaam te bemachtigen, dat zij zoo vurig verlangd hadden -te bezitten. - -Daar het aantal kerken over de geheele Christelijke wereld toenam, -werd de vraag naar lijken en gebeenten steeds grooter en de -instelling van bedevaarten [285] had ten gevolge, dat de voorraad -voortdurend moest aangevuld worden, want elke roméo (pelgrim, die -naar Rome trok, Roomvaarder), verlangde vurig reliquieën machtig te -worden, zooals de tegenwoordige toerist curiositeiten verzamelt; -en dus moesten de reliquieën, evenals de moderne antiquiteiten, -"aangemaakt" worden. Catacomben en graven werden des nachts geplunderd, -en de graftomben in de kerken moesten door gewapende mannen worden -bewaakt. Rome, zegt Gregorovius, geleek op een vermolmde begraafplaats, -waar de hyena's huilden en vochten, terwijl zij begeerig naar lijken -groeven. En deze lijken en geraamten werden voorzien van etiquetten -met de namen van bekende heiligen en bij stukken en brokken aan de -pelgrims verkocht. Soms ook gelukte het een dapperen vreemdeling een -kostbare reliquie uit een kerk te stelen [286]. In 827 ontvoerden -Frankische bedevaartgangers de gebeenten van den H. Petrus en den -H. Marcellinus naar Soissons, en een presbyter van Reims had het geluk -in 849 het vermeende lijk van St. Helena, Constantijn's moeder, machtig -te worden. Soms ook vereerde de Paus, als een zeer bijzondere gunst, -een of andere buitenlandsche kerk of vorst met een kostbaar lijk. "Deze -doode lichamen", zegt Gregorovius, "werden op rijk versierde voertuigen -overgebracht en een eind weegs door de bevolking van Rome in plechtige -processie, met brandende toortsen en onder vroom gezang, uitgeleide -gedaan; en uit elke stad stroomden, bij de nadering van den wagen, -de burgers den optocht te gemoet, terwijl zij smeekend hun hoop op -miraculeuze genezingen te kennen gaven. Wanneer het heilige lichaam -op de plaats van zijn bestemming, een stad of klooster in Duitschland, -Frankrijk of Engeland, aankwam, werd het verwelkomd met triomfliederen -en werden er gedurende vele dagen feesten gevierd". Oorlogen zelfs -werden er ondernomen voor een vurig begeerde reliquie. Zoo dwongen -bijvoorbeeld de Hertogen van Benevento, nadat zij Napels en Amalfi -onderworpen hadden, hun verschrikte slachtoffers de mummies van -St. Januarius en St. Triphomena, als prijs voor den vrede, uit te -leveren. Het was een van deze Hertogen, Sicard, die er in slaagde het -lijk van St. Bartholomeus machtig te worden; over de wonderbare reis -van dat lichaam hebben wij reeds vroeger gesproken (p. 305 n.). "Deze -hertog", vertelt Gregorovius, "zond zijn agenten uit om overal langs -de kusten en eilanden van Italië beenderen en schedels en andere -reliquieën te gaan zoeken en veranderde de kathedraal van Benevento -in een knekelhuis". - -Dit afschuwelijk verlangen naar lijken en beenderen is nooit volkomen -verdwenen in de Christelijke wereld, en dat het nog zeer sterk was -aan het einde van de Donkere Eeuwen, kan men afleiden uit het feit -(want als zoodanig wordt het medegedeeld), dat, toen St. Romualdus, de -stichter van de Benedictijner Orde van Camaldoli, Italië zou verlaten, -hem sluipmoordenaars achterna werden gezonden met de opdracht, om, -zoo mogelijk, zich van zijn lijk te verzekeren, liever dan hem naar -zijn eigen land te laten trekken, zoodat hij geheel verloren zou -zijn. Ongelukkig ontsnapte hij [287]. - - - - -"Pausin Johanna". - -Het merkwaardige verhaal van "Pausin Johanna" (la Papessa Giovanna) -ligt buiten het gebied van de vaststaande feiten, maar valt niet -buiten het gebied van de historie, want de geschiedenis moet geen -mogelijkheden verwerpen en evenmin een geloof negeeren, dat invloed -heeft gehad op den gang der gebeurtenissen; en dit verhaal, ofschoon -het waarschijnlijk eerst in de dertiende eeuw ontstaan en misschien -verzonnen is door eenige van de vele heftige vijanden van het Pausdom, -in het bijzonder van Paus Bonifacius VIII, werd eeuwen lang, zooals -Gregorovius ons mededeelt, geloofd door kroniekschrijvers en door -bisschoppen, ja zelfs, door Pausen en verder door iedereen. Hoe -krachtig dit geloof was, wordt bewezen door het feit, dat twee eeuwen -lang (1400-1600) het borstbeeld van "Johannes VIII, femina ex Anglia", -tusschen de borstbeelden van de Pausen in de Kathedraal van Siena stond -[288]. - -Volgens het verhaal was "Pausin Johanna" de dochter van een -Angelsakser; maar zij was geboren in het Rijnland, te Ingelheim, waar -Karel de Groote een kasteel had, gelegen tusschen Mainz en Bingen. Zij -was te Mainz wegens haar geleerdheid zeer gezien en kwam, als man -verkleed, in het beroemde klooster van Fulda (tusschen Frankfort -en Bebra), dat ongeveer tachtig jaar vroeger gesticht was door den -Engelschen zendeling in Duitschland, St. Bonifacius, den Aartsbisschop -van Mainz. Later studeerde zij, naar men vertelt, in Engeland en ook -te Athene, en kreeg daarna de betrekking van leeraar aan de Schola -Graecorum te Rome, waar van oudsher diakenen hun opleiding genoten; -en daar verwierf zij zoo grooten invloed, dat zij na den dood van -Leo IV tot Paus werd gekozen (omstreeks 855). Na een pontificaat van -twee jaren, éen maand en vier dagen, zooals de kroniekschrijvers -nauwkeurig hebben berekend, werd haar geslacht ontdekt, daar zij, -tijdens een plechtige processie, plotseling het leven schonk aan een -kind en na die bevalling stierf. De ontstelde geestelijken begroeven -haar op de plaats, waar zij overleden was, tusschen het Colosseum -en S. Clemente, en op deze plek, die later door de Pausen angstig -vermeden werd, richtte men een standbeeld voor haar op, met het -kind in de armen en den pauselijken mijter op het hoofd [289]. Hoe -men zulk een prachtig samenhangend verhaal heeft kunnen verzinnen, -is niet gemakkelijk te raden, maar, ofschoon de geschiedenis van -haar avontuurlijk leven wellicht eenigen grond van waarheid bezit, -de bewering, dat zij tot Paus is gekozen, schijnt beslist te worden -weerlegd door een munt van Paus Benedictus III, waarop de naam van den -Keizer Lotharius voorkomt. Nu staat het vrijwel vast, dat Leo IV den -17en Juli 855 gestorven is, en Lotharius stierf den 28en September -van hetzelfde jaar in een Benedictijner klooster; hieruit blijkt, -dat Benedictus Leo moet opgevolgd hebben, en dit wordt ook bevestigd -door den Liber Pontificalis, waarin ons wordt medegedeeld, dat zijn -wijding den dag na Leo's dood plaats vond. - - - - -Een Lijk gedagvaard voor een Synode [290]. - -Men zal zich herinneren, dat gedurende de woelige periode, die de -Italianen il regno d'Italia indipendente noemen, een Hertog van -Spoleto, Guido geheeten, er in slaagde Paus Stephanus V te overreden -of te dwingen hem in de St. Pieter tot Keizer te kronen, en dat hij -in het volgend jaar (892) een dergelijke dwang uitoefende op den -opvolger van Stephanus, Paus Formosus, die te Ravenna Guido's zoon -Lambertus, als mede-regent van zijn vader, de keizerlijke kroon op -het hoofd zette; zoo ten minste vertellen de kroniekschrijvers, die -door Villari gevolgd worden. Deze Paus Formosus was blijkbaar een -zwak en onbetrouwbaar individu, want zelfs terwijl hij den jeugdigen -Lambertus te Ravenna kroonde, dacht hij er aan (daar behoeft men niet -aan te twijfelen!), evenals Stephanus had gedacht, hoeveel aangenamer -het hem zou zijn de keizerlijke kroon op het hoofd van den Duitscher -Arnulf te zien; en kort na de kroning te Ravenna begon hij zich in -verbinding te stellen met den Hertog van Carinthië en spoorde hem aan -te komen en zijn geluk te beproeven. Na een ongelukkige poging in 894 -baande zich Arnulf ten slotte een weg naar Rome en werd onmiddellijk -door Formosus gekroond, die het feit negeerde, dat er nog twee andere -zoogenaamde Keizers bestonden, en dat hijzelf den een had erkend en -den ander met eigen handen had gekroond. - -De kroning van den vreemden overweldiger--de unctio barbarica, -zooals men het hoonend noemde--deed de woede van de patriottische, -anti-Duitsche partij in Rome ontvlammen, en toen Arnulf plotseling aan -een beroerte was gestorven en Lambertus met zijn moeder Agiltrud Rome -in triomf was binnengetrokken, overreedde deze wraakzuchtige vrouw den -Paus, Stephanus VI, die voor niets terugdeinsde, een daad te bedrijven, -die in haar ijzingwekkende afzichtelijkheid in de geschiedenis der -menschheid misschien nooit is geëvenaard. Er werd besloten, dat -er een plechtige Synode zou gehouden worden, om Paus Formosus ter -verantwoording te roepen en dat hij zou gedagvaard worden om in propria -persona te verschijnen. Zijn lijk, dat acht maanden in de crypte -van de St. Pieter had gelegen, werd uit de tombe gesleurd, en, in -pauselijke gewaden gekleed, op een troon gezet in de vergaderzaal voor -de verzamelde priesters en prelaten van de Kerk van Christus. Terwijl -allen met afgrijzen naar de spookachtige gedaante staarden, die door -haar aanwezigheid en stank de geheele vergaderzaal met een verpestende -lucht en en somberheid vervulde, rees de advocaat van Paus Stephanus -op en richtte zich tot het lijk, bij hetwelk de bevende diaken stond, -die moest optreden als de verdediger van den dooden man. Toen de -beschuldigingen [291] waren voorgelezen, daagde Paus Stephanus zelf -het lijk uit op de aanklachten te antwoorden. Wat de verdediger van -den overleden Paus, de bevende diaken durfde zeggen, weten wij niet, -maar het vonnis luidde, dat Formosus uit het pauselijke ambt werd -ontzet, en al zijn akten en besluiten werden nietig verklaard, de -drie vingers van de rechterhand, waarmede de pauselijke zegen was -geschonken, werden afgehakt, de pauselijke gewaden werden van het -ellendige, doode lichaam gescheurd, het werd bij de voeten door de -vergaderzaal en de straten gesleept, en eindelijk onder het gejouw -en gelach van het gepeupel in den Tiber geworpen [292]. - -Stephanus genoot niet lang van zijn triomf. Het toeval, zegt -Gregorovius, dat somtijds de taak van de Voorzienigheid op zich -neemt en wonderen doet, wanneer de heiligen machteloos zijn, -wilde, dat kort na de Synode van Verschrikking, terwijl het lijk -van Formosus nog door de golven van den Tiber werd voortgewenteld, -de oude basiliek van het Lateraan plotseling door een aardbeving -werd geschud en instortte. Door het gekraak van de neervallende kerk -werd Paus Stephanus, die daar dicht bij in het Patriarchium woonde, -opgeschrikt uit zijn sombere overpeinzingen van het verleden, en hem -moest de donder van de instorting der oude kerk van het Romeinsche -Christendom wel een voorteeken toeschijnen van het lot van het Pausdom -en de verdoeming, die hijzelf weldra zou ondergaan. In hetzelfde -jaar stond het Romeinsche gepeupel op tegen Keizer Lambertus en zijn -pauselijken bondgenoot. Stephanus werd gevangen genomen, beroofd -van zijn pontificale gewaden, gekleed in een monnikspij, en naar een -klooster gezonden, waar hij kort daarna werd geworgd [293]. Een van -zijn opvolgers, Theodorus, gaf, ofschoon hij zelf slechts twintig dagen -paus was, een eervolle begrafenis aan het ellendige, geschonden lijk -van Formosus, dat door Romeinsche visschers gevonden was, en Liudprand -verzekert ons, dat hij dikwijls door vrome menschen in Rome had -hooren vertellen, dat, toen het lijk in de St. Pieter werd gedragen, -sommige figuren van heiligen het met eerbied begroetten,--misschien -de heiligen op de schilderijen of mozaiëken, waarmede Formosus zelf -de kerk of de crypte had laten versieren. - -Hoe stuitend de voorstelling ook moge zijn, de beschrijvingen, die -de kroniekschrijvers van de Synode van Paus Stephanus geven, dragen -er toe bij om ons een juist denkbeeld te vormen van den toestand, -waarin de godsdienst, de zedelijkheid en de menschelijkheid in de -negende eeuw te Rome verkeerden. En wij moeten er om denken, dat -deze feiten geen uitzondering waren, die algemeene aanklachten of -protesten verwekten. Niet minder afschuwelijke gebeurtenissen vonden -voortdurend plaats. Tijdens de acht jaren, die op deze afgrijselijke -Synode volgden, stierven er zeven Pausen, verscheidene waarschijnlijk -door vergift of worging. Het voorval, dat hierna beschreven zal worden, -is slechts een voorbeeld van de bijna ongeloofelijke wreedheid van dien -tijd en een van de duizend bewijzen van de waarheid van dergelijke -beweringen, als van Gregorovius, die vroeger reeds aangehaald is, -dat "de Pausen, de geestelijkheid, de adel en het volk van Rome in -deze eeuwen in een toestand van verwildering leefden, die nooit in -de geschiedenis is geëvenaard." - - - - -Het lot van den tegenpaus Johannes XVI [294]. - -In het jaar 996 liet Otto III, die toen nog slechts zestien jaar was, -tot paus kiezen den kapelaan Bruno, zijn achterneef, 23 jaar oud, -den zoon van de Markgravin van Verona. Bruno, die de eerste Duitsche -Paus was, nam den naam Gregorius V aan. Ongeveer drie weken na zijn -wijding zette hij den keizerlijken diadeem op het hoofd van zijn -koninklijken bloedverwant in de St. Pieterskerk te Rome. Maar in -September van hetzelfde jaar werd Paus Gregorius door een opstand, -die geleid werd door een machtig edelman, Crescentius, gedwongen -te vluchten naar Pavia, vanwaar hij een machteloozen banbliksem -slingerde tegen den Romeinschen rebel. Crescentius beantwoordde de -uitdaging door een tegenpaus te laten benoemen. Zijn keuze viel op -Philagathus, den Bisschop van Piacenza, een Griek uit Calabrië, -die vroeger, evenals Silvester II, de gouverneur van Otto was -geweest. Deze prelaat was onlangs uit Constantinopel teruggekeerd, -waarheen Otto, zijn vroegere leerling, hem had gestuurd om voor hem -de hand te vragen van een Byzantijnsche prinses. Zeer waarschijnlijk -had hij de hoop gekoesterd den pauselijken zetel te bemachtigen en -voelde zich ongetwijfeld beleedigd, toen de jonge Otto zijn neef Bruno -benoemde. Hoe dit ook zij, hij nam het aanbod, dat Crescentius hem -deed, aan en werd in Mei 997 gewijd met den naam Johannes XVI. Toen -besloot Otto zijn neef in de pauselijke waardigheid te herstellen. Hij -trok de Alpen over en bracht Kerstmis van dat jaar te Pavia door. Vroeg -in het volgend voorjaar trok hij Rome binnen. Crescentius trok zich -in den bijna onneembaren, van levensmiddelen goed voorzienen burcht -van S. Angelo (Engelenburg) terug, terwijl de tegenpaus uit de stad -vlood en een toevlucht in een kasteel, ergens in de Campagna, zocht, -in de hoop vandaar over land of over zee naar het Byzantijnsch gebied -te kunnen ontsnappen. Voor een beschrijving van hetgeen daarop volgde -zullen wij een passage uit Villari, vrij vertaald, laten volgen: - -"Terwijl de tegenpaus zich in dit kasteel schuil hield, werd hij door -eenige soldaten van den Keizer ontdekt, die hem zijn oogen uitstaken, -zijn tong uitrukten en zijn ooren afsneden. Zoo verminkt werd hij -voor een Synode gebracht, geëxcommuniceerd en van zijn pontificale -kleederen beroofd. Daarop werd hij omgekeerd op een ezel gezet en in -optocht door de straten van Rome geleid, vergezeld van een heraut, -die zijn misdaden en de straf, die hem was opgelegd, met luider -stemme afkondigde. Vervolgens werd hij in een kerker geworpen en daar -stierf hij. - -Nadat Otto verscheidene concilies geleid had en bevel had gegeven, -dat nieuwe kerken en kloosters zouden worden opgericht, bij welke -gelegenheden hij voor geen uitgaven terugdeinsde, begon hij wederom -den Engelenburg te belegeren en moest Crescentius dien weldra -overgeven. Hij slaagde daarin, zegt men, door te beloven het leven -van Crescentius te sparen; maar hij hield zijn woord niet. Crescentius -werd onthoofd en zijn lichaam werd, nadat men het van den muur van den -burcht had geslingerd, aan de voeten opgehangen aan een galg op den -Monte Mario. Ook de voornaamste magistraten van elk der twaalf wijken -van de stad werden met den dood gestraft. Zoo trad deze fanatische -hersteller van het Romeinsche Keizerrijk, deze vrome stichter van -kerken en kloosters, deze godsvruchtige vereerder van kluizenaars, -wanneer zich de gelegenheid aanbood, als een wreede despoot op". - - - - - - - -HOOFDSTUK II. - -DE NOORMANNEN. - - -De schitterende episode van de Noormannen-overheersching in Sicilië -en Zuid-Italië is zoo belangwekkend [295] en had zulk een grooten -invloed op de geschiedenis van Italië, dat, ofschoon de voornaamste -gebeurtenissen reeds vermeld zijn in het historisch overzicht van -dit tijdperk, er toch nog eenige bladzijden aan dit onderwerp zullen -gewijd worden. - -De Noormannen, wier voorvaders, zooals van de meeste der vroegste -bewoners van Noord- en Midden-Europa, waarschijnlijk uit het -verre oosten kwamen en tot den zoogenaamden Indo-Germaanschen -stam behoorden, schijnen een ras van buitengewoon schoon-gevormde, -moedige en geharde Noren geweest te zijn, nauw verwant aan de Denen, -en die evenals deze hartstochtelijk van het zeeleven hielden. Gedreven -door lust tot avonturen en door een stem uit het zuiden, die in deze -Arische indringers van de sombere en ruwe noordelijke landen dikwijls -reeds lang sluimerende herinneringen aan een zonniger klimaat wakker -riep, begonnen zij de woeste golven op hun vlugge zwarte schepen te -doorklieven, "de vlucht van den zwaan volgend"; en weldra verspreidden -deze stoutmoedige Vikings (kreek-mannen, fjordmannen) schrik en angst -langs de kusten van Duitschland en Frankrijk en voeren met hun lichte -vaartuigen zelfs ver het binnenland in, de bevaarbare rivieren op, -en droegen soms hun schepen van de eene rivier naar de andere over. - -Toen Karel de Groote een vloot van deze Noorsche zeeschuimers in snelle -vaart langs de kust van Frankrijk zag zeilen, werd hij door sombere -voorgevoelens bevangen. En weldra werd zijn angst bewaarheid. In -845 staken de Noormannen Hamburg in brand en een paar jaren later -plunderden zij Keulen, Trier en Aken en gebruikten de prachtige -kathedraal van Karel den Groote als stal voor hun paarden. Ongeveer -een halve eeuw lang maakten zij deze streken onveilig, maar in 891 -viel Arnulf van Carinthië, voordat hij naar Italië kwam en tot Keizer -werd gekroond, hun sterke legerplaats in de moerassen van de Dyle aan -en bracht hen daar bij Leuven zulk een verpletterende nederlaag toe, -dat zij uit Noord-Duitschland wegtrokken, hen in de toekomst met vrede -[296] lieten en naar het Westen, naar de noordkust van Frankrijk -gingen. Zij voeren hier de Seine op, veroverden Rouaan en bezetten -het omliggende gebied. In 911 stond de Fransche koning, Karel de -Eenvoudige, deze landstreek af aan Rollo, den hertog der Noormannen -en het duurde niet lang, of de heidensche "Piraten", zooals zij -gewoonlijk werden genoemd, namen taal (langue d'oïl), godsdienst en -zeden, en zelfs de volkslegenden, van hun nieuw vaderland over [297]. - -Toen de Noormannen den Christelijken godsdienst hadden aangenomen en -als volk door de andere Christelijke volkeren waren erkend, bracht -hun oorlogzuchtige en rustelooze geest, en misschien ook staatkundige -troebelen, vele edelen er toe benden van avonturiers naar zuidelijke -landen te leiden. Onder deze, die men dolende ridders, doch ook -wel pelgrims zou kunnen noemen, waren eenige Noormannen, die zelfs -het Heilige Land bereikten en wel ongeveer vijftig jaar, voordat de -Noormannen Engeland veroverden en de Turken Jeruzalem innamen. Op -hun terugtocht naar het vaderland landden zij in Italië. Daar vonden -zij de Saracenen van Sicilië, die hun niet minder vijandig gezind -bleken dan de Fatimiden, de kaliefen in Palestina. De Saracenen -belegerden de stad Salerno, om haar te dwingen schatting te betalen; -ofschoon de Noormannen slechts veertig in getal waren, noodzaakten -zij, naar men vertelt, de ongeloovigen het beleg op te breken. De -vorst van Salerno, Guaimar, was zoo onder den indruk van dit feit, -dat hij de vreemdelingen verzocht in zijn dienst te treden, en toen -zij weigerden, daar zij "slechts voor hun geloof en niet voor betaling -streden", gaf hij hun een boodschap, of gezanten, mede naar Normandië, -in de hoop daar soldaten te zullen werven. Het was misschien ook deze -troep pelgrims, die, toen zij uit Palestina terugkeerden, bij den Monte -Gargano (zooals wij vroeger reeds hebben verteld) een zekeren soldaat, -een gelukzoeker, Melus of Melo geheeten, ontmoetten. Er wordt verteld, -dat deze man gevlucht was uit de stad Bari, die toen in handen van -de Byzantijnen was, en dat hij met de Noormannen en met soldaten van -Guaimar een overeenkomst heeft gesloten om zich op de Byzantijnen te -wreken. [298] - -Dit zijn de gebeurtenissen, die misschien een juiste verklaring -geven van de aanwezigheid van verschillende benden van Noorsche -krijgslieden in Zuid-Italië, omstreeks 1018. Melo's poging om wraak -te nemen mislukte, niettegenstaande den moed van zijn huursoldaten, -de Noormannen, en de Byzantijnen breidden voor eenigen tijd hun -macht aanzienlijk uit (zie p. 308). Maar de Hertog van Benevento en -andere vorsten streefden er ijverig naar de Noormannen in dienst te -nemen en het aantal van deze geweldige krijgers nam zoo snel toe, -dat zij weldra in staat waren hun aanspraken op het gebied, dat door -hun krachtige hulp veroverd was, te laten gelden; aldus begonnen zij -onafhankelijke gemeenten te stichten. Het recht om zoo te handelen was -hun omstreeks 1028 door Koenraad II geschonken, die hun had toegestaan -zich te vestigen in het gebied van Capua om Pandulf tegen te werken, -den oproerigen despoot van die stad; en Pandulf's vijand, de Hertog -van Napels, Sergius, beloonde de Noormannen voor hun hulp door de -stad Aversa aan hun aanvoerder, Rainulf te geven. Deze stad Aversa, -welke achttien K.M. ten noorden van Napels ligt, was de eerste vaste -woonplaats van de Noormannen in Italië en het werd, als het ware, -de kern van hun toekomstig koninkrijk. - -Behalve de Noormannen te Aversa waren er vele groepen, die zich -nog nergens blijvend gevestigd hadden, maar in dienst traden, waar -gestreden werd, en hun aantal groeide voortdurend aan door nieuwen -aanvoer uit het noorden. Guaimar van Salerno, die steeds door de -Saracenen met hun sterke vloten werd lastig gevallen, verbond zich -(1038) met de Byzantijnen van Zuid-Italië om een aanval te doen op -Sicilië, dat reeds twee eeuwen, sinds den val van Palermo in 831, -in de macht van de ongeloovigen was. Deze expeditie, ofschoon die -mislukt is, omdat de aanvoerders twist kregen en de strijdkrachten -van de Christenen weldra naar Italië terugkeerden, verdient toch onze -aandacht, daar een van de voornaamste strijders bij het contingent -van de Noormannen een oudere broeder van den beroemden Robert Guiscard -was, een van de twaalf zonen van Tancredo d'Hauteville. Zijn naam was -Willem Bras de fer, hij noemde zichzelf Graaf van Apulië en volgens -zijn levensbeschrijver [299] was hij "een leeuw in den oorlog, een lam -in gezelschap en een engel in den raad". Met zijn "ijzeren arm" wierp -hij den emir van Syracuse van het paard en doodde hem; zijn kleine -troep krijgslieden versloeg 60.000 Saracenen. Doch niettegenstaande -dergelijke wapenfeiten was alles vergeefsch en het duurde nog vijftig -jaren, voordat de heerschappij der Noormannen op Sicilië gevestigd was. - -Gedurende deze vijftig jaar (c. 1040-1090) nam de macht der -Noormannen in Zuid-Italië in hooge mate toe. Willem Bras de fer -stierf, maar andere dappere zonen van Tancredo d'Hauteville kwamen -uit hun vaderland, om zijn plaats in te nemen. Droge was zijn eerste -opvolger en toen Droge door de hand van een sluipmoordenaar was -gevallen, werd zijn broeder Humfried Graaf van Apulië en nam deze de -leiding van de vereenigde strijdkrachten der Noormannen in Apulië en -Calabrië op zich. In 1053 vond de slag plaats (vgl. p. 314), waarin -de Noormannen van Humfried, geholpen door hun landgenooten van Aversa -onder Graaf Richard, de Duitsche en Italiaansche troepen van Leo IX -een verpletterende nederlaag niet ver van den berg Gargano, bij de -Adriatische kust toebrachten. Paus Leo zelf werd gevangen genomen, en -men zal zich herinneren, hoe de overwinnaars zich eerbiedig voor hun -gevangene op de knieën wierpen en hem om vergiffenis smeekten--maar -hem toch zes maanden als gijzelaar vast hielden. Eindelijk, toen zij -hem vrijgelaten hadden, of misschien om zijn vrijheid te herkrijgen, -erkende de Paus als een fait accompli de veroveringen van de Noormannen -en wanneer hij Humfried niet plechtig bekleed heeft met de waardigheid -van Graaf of Hertog van Apulië en Calabrië, dan werd toch zeker zes -jaren later door Paus Nicolaas II de broeder en opvolger van Humfried, -Robert Guiscard, met die waardigheid bekleed. Nicolaas had blijkbaar -niet zulk een reden tot dankbaarheid, als Leo had, maar er waren, -zooals wij zullen zien, staatkundige beweegredenen, die de oorzaak -waren van zijn blijkbaar groote edelmoedigheid; want hij bevrijdde -Robert niet alleen [300] van den ban en huldigde hem als Hertog van -Apulië en Calabrië, maar beloofde ook hem als Hertog van Sicilië te -herkennen, zoodra hij er in zou slagen dit eiland aan de Saracenen -te ontrukken. - -Robert Guiscard (of Wiscard, "de Wijze"), de zesde zoon van Tancredo -d'Hauteville, was toen veertig jaar oud. Hij regeerde, nadat hij door -Nicolaas als hertog erkend was, vijf en twintig jaar en breidde de -macht van de Noormannen in Italië aanmerkelijk uit. Hij was eerst, -evenals Richard van Aversa (of beter gezegd, van Capua, want over deze -stad had hij de heerschappij gekregen), op goeden voet met de Pausen, -maar toen Hildebrand gekozen werd, ontstonden er moeilijkheden; -want de toenemende macht van Robert strookte volstrekt niet met -de eerzuchtige plannen van den nieuwen Paus. Maar door de listige -politiek van Hildebrand veranderde de stand van zaken geheel en -al. Men zal zich herinneren, dat Hildebrand, de monnik, lang voordat -hij Paus werd, grooten invloed had uitgeoefend op de besluiten van -het pauselijk hof; inderdaad waren Nicolaas II en Alexander II slechts -zijn werktuigen. Zijn sluwe politiek was het, waardoor Nicolaas er toe -overging om Robert als hertog te erkennen en hijzelf had in zoo hooge -mate de vriendschap gewonnen van den anderen Noorschen aanvoerder, -Richard van Aversa en Capua, dat deze vorst hem had geholpen om den -tegenpaus Benedictus den genadeslag te geven. Toen Hildebrand nu Paus -werd en de Investituurstrijd uitbrak was hij verstandig genoeg om te -voorzien, dat een verbond met de Noormannen voor hem noodzakelijk was -met het oog op zijn conflict met den Keizer; en toen, na de vernedering -van Hendrik IV te Canossa, het zich liet aanzien, dat de twist weder -met groote bitterheid zou losbarsten, was hij vast besloten zich van de -vriendschap met Robert Guiscard te verzekeren, die juist onlangs zijn -macht had vergroot door zich meester te maken van Salerno en aldus het -laatste steunpunt van de Longobardische heerschappij in Zuid-Italië -had doen verdwijnen. Hildebrand's diplomatische bekwaamheid werd in -dit geval met een verrassenden uitslag bekroond. - -Hertog Robert (het is niet gemakkelijk te begrijpen, om welke redenen) -ging niet alleen op zijn voorstellen in, maar bracht hem zelfs wegens -zijn hertogdom hulde als leenman (een hulde, die de koningen van -Sicilië 600 jaar gebracht hebben) en bevestigde de aanspraak van den -Paus op Benevento, een recht dat tot het jaar 1860 erkend is. Sinds -dien tijd waren de Noormannen van Zuid-Italië een sterke steunpilaar -van de Kerk van Rome. - -Ongeveer tien jaar voor deze gebeurtenis was Robert Guiscard zijn -jongsten broeder, Roger, te hulp gekomen, dien hij had uitgezonden -tegen de Saracenen op Sicilië. In 1072 had hij deelgenomen aan de -inneming van Palermo, dat thans, nadat het 240 jaar in de macht van -de Arabische en Afrikaansche Muzelmannen was geweest, de hoofdstad zou -worden van Christelijke vorsten, wier naaste voorouders Scandinavische -Vikings waren geweest. Roger liet zich tot Graaf van Sicilië uitroepen, -maar het duurde bijna twintig jaar, voordat hij het geheele eiland -volkomen had onderworpen en de Saracenen in zijn leger en zijn rijk -had opgenomen. - -Onderwijl had Robert Guiscard, nadat de laatste van de Longobardische -staten in zijn gebied was ingelijfd, het plan gevormd zijn veroveringen -aan de overzijde van de Adriatische zee voort te zetten en zich meester -te maken van Constantinopel zelf. Zijn tochten naar Sicilië hadden -ten gevolge gehad, dat hij een sterke vloot had gekregen, en het bloed -van de oude Vikings klopte in zijn aderen, toen hij voor zijn nieuwe -eerzuchtige plannen [301] meer dan honderd oorlogsschepen liet bouwen -om de zee over te steken met een leger van 30.000 man, naar men zegt, -waaronder vele Saracenen waren, die hij in zijn dienst had genomen. Hij -bezette Corfu en sloeg het beleg voor Durazzo (Dyrracchium). De Keizer -van het oosten, Alexius Comnenus, riep toen de hulp in van Venetië, -en Venetië, dat met afgunst een nieuwe macht ter zee zag opkomen, sloeg -het verzoek niet af. Met een groote menigte galeien viel Doge Selvo aan -en het scheen, alsof hij de vloot der belegeraars zou overweldigen, -maar Robert en zijn Noormannen deden de krijgskans keeren en trokken -weldra Durazzo binnen (1082). Het leek wel waarschijnlijk, dat hij een -aanval zou wagen op Constantinopel, dat men van Durazzo gemakkelijk -kon bereiken langs den prachtigen Romeinschen militairen weg, de Via -Egnatia. Maar in Rome waren ernstige dingen gebeurd. Keizer Hendrik IV -had, zooals wij weten, de città Leonina (de wijk die naar Paus Leo IV -heette) bezet, en Paus Gregorius werd ingesloten op den Engelenburg -en zond angstige boodschappen aan Robert om hulp. Deze liet daarop -den oorlog in Dalmatië aan zijn zoon Bohemund over en ging haastig -naar Italië terug, joeg Hendrik op de vlucht, bevrijdde Hildebrand en -bracht eeuwigdurende schande over zijn goeden naam, door zijn troepen -toestemming te geven Rome te plunderen. - -Dit gebeurde in het begin van den zomer 1084. In den herfst bereikte -hij weder Dalmatië, juist op tijd om een tweeden hevigen aanval van -de Venetianen en Byzantijnen af te slaan, die bij deze gelegenheid, -zegt men, 13.000 man verloren. Doge Selvo vluchtte naar zijn lagunen -met de overblijfselen van zijn vloot en werd afgezet [302]. Zijn -opvolger, Vitale Falieri, wendde krachtige pogingen aan om de nederlaag -te wreken, en inderdaad met eenig gunstig gevolg; maar het was de -dood van Robert Guiscard, die een einde maakte aan den aanval van de -Noormannen op het Oostelijke Keizerrijk. Hij stierf plotseling [303], -misschien aan de pest of door vergift, terwijl hij een poging deed -om het eiland Cephalonia te veroveren (Juli 1085). - -De jongste van Robert's twee zonen, Roger Borsa, was de lieveling -van zijn vader geweest en had zich van de opvolging in het hertogdom -verzekerd. De oudste, Bohemund, moest zich tevreden stellen met Taranto -(Tarente). In 1097 sloot hij zich bij den eersten kruistocht aan met -eenige duizenden Normandische krijgslieden. Verhalen, die in verband -staan met zijn heldendaden in het oosten--de inneming van Antiochië met -de hulp van de Genueezen en Pisanen en door een list, die den zoon van -"Guiscard" waardig was (Gibbon noemt hem den Latijnschen Odysseus), -de ontdekking van de "heilige speer" en de nederlaag van een geweldig -leger der ongeloovigen, de stichting van Christelijk vorstendom in -Antiochië--kan men vinden in de Gerusalemne Liberata van Tasso en -schilderachtige beschrijvingen kan men lezen in de Decline and Fall -of the Roman Empire. Kroniekschrijvers vertellen ook, hoe hij vier -jaren in Turksche gevangenis smachtte en eindelijk ontsnapte door de -hulp van een Mohammedaansche prinses. Na zijn ontvluchting schijnt hij -weder troepen in Italië verzameld te hebben om Antiochië te heroveren, -maar zijn aanval op Durazzo was blijkbaar vergeefsch en hij keerde -naar Tarente terug, waar hij ongeveer 1112 stierf. Roger Borso was -kort tevoren gestorven en het hertogdom van Apulië was overgegaan -in de handen van zijn zoon Willem, die, ofschoon zwak van lichaam en -geest, toch gedurende de volgende zestien jaren 1111-1127 zijn gezag -wist staande te houden. - -Ondertusschen had de jongste broeder van Robert Guiscard, Graaf Roger, -de Saracenen in Sicilië volkomen overwonnen. Hij bereikte, evenals -Robert, den leeftijd van zeventig jaar. Bij zijn dood, in 1101, liet -hij slechts twee zonen na, een van acht en een van zes jaar. Hun -moeder, de derde vrouw van Graaf Roger, Adelaïda van Monteferrato, -was regentes over den oudste, Simon, die in 1105 stierf, en over den -jongste, Roger, totdat hij den volwassen leeftijd had bereikt. Zij -vertrok naar Palaestina, waar zij trouwde met Boudewijn (den broeder -van Godfried), den koning van Jeruzalem. - -Wij hooren weinig van Graaf Roger den Tweede van Sicilië, totdat -het hertogdom van Apulië en Calabrië openvalt door den dood van zijn -achterneef Willem. Hij treedt nu krachtig op, landt bij Salerno, maakt -aanspraak op de opvolging, aanvaardt de hulde van zijn aanhangers, -stuurt gezanten naar Rome om te berichten, dat het hem aangenaam zal -zijn de investituur te ontvangen, en, wanneer Paus Honorius II niet -genegen blijkt om op dat voorstel in te gaan, wordt hij door eenig -machtsvertoon weldra tot meer inschikkelijkheid gebracht. Nadat hij -door dergelijke maatregelen overal in het gebied der Noormannen zijn -gezag bevestigd had, riep hij een groot Concilie of Parlement bijeen -te Palermo in het jaar 1130 en neemt de koninklijke kroon aan en den -titel Koning van Sicilië of misschien van "de Beide Siciliën [304]". - -Men zal zich herinneren, dat in dezen tijd Paus Innocentius II naar -Frankrijk moest vluchten en Anacletus, de tegenpaus, de macht in -handen had. Anacletus zond naar Palermo een gezant om de plechtige -handeling van de kroning te verrichten; maar deze kroning werd -door de orthodoxen als onwettig beschouwd en de toestand werd nog -bedenkelijker, toen St. Bernard van Clairvaux en het Lateraan-Concilie -van 1133 Innocentius alleen als Paus erkenden en de handelingen -van Anacletus nietig verklaarden. Plaat 34 stelt een mozaïek voor, -dat Roger in de S. Maria dell'Ammiraglio (thans la Martorana) te -Palermo heeft laten aanbrengen. Men ziet daarop den koning, die van -Christus de kroon, welke hem door den Paus is geweigerd, ontvangt. Maar -kort na het Lateraan-Concilie overkwam Paus Innocentius het ongeluk -door Roger gevangen te worden genomen en de overwinnaar behandelde, -evenals Robert Guiscard zich ten opzichte van Leo IX had gedragen, -zijn gevangene met eerbied, en werd, als belooning hiervoor, erkend -als Koning van Sicilië, Hertog van Apulië en Capua [305]. - -De honderd jaren (1087-1189), gedurende welke Sicilië onder -de heerschappij der Noormannen stond, vormen een van de meest -aantrekkelijke perioden in de lange en merkwaardig afwisselende -geschiedenis van het eiland, dat reeds sinds den tijd van de oude -Siculi en Sicani (of misschien van de Cyclopen en Laestrygonen) tot -de dagen van de Bourbons en Garibaldi het slagveld en het vaderland -van vele rassen is geweest. Deze Noorsche vorsten, afstammelingen -van de piraten-koningen van Scandinavië, die niet alleen Sicilië, -maar ook een groot gedeelte van Zuid-Italië (het oude Magna Graecia) -veroverden en een tijdlang belangrijke streken van Dalmatië en -Griekenland in hun macht hadden, en wier vloten de kusten van de -Adriatische en Aegaeïsche zee en den Levant onveilig maakten en zelfs -Constantinopel bedreigden, schijnen de polyglottische menigte van hun -Sicilische onderdanen op verstandige en onbekrompen wijze bestuurd te -hebben. Zij stonden niet alleen den Muzelmannen vrije uitoefening van -hun godsdienst toe, maar namen hen zelfs als soldaten in dienst en -ook als ambtenaren; de Noormannen zelf stonden onder den invloed van -de Saraceensche wetenschap en kunst. Grieksch en Latijn en Arabisch -werden zonder onderscheid in publieke documenten [306] gebruikt, en -ten aanzien van godsdienst heerschte er blijkbaar een merkwaardige -verdraagzaamheid, wanneer men ten minste bedenkt, dat het de tijd -van de kruistochten en het fanatisme was. "De Koning", zegt Villari, -"was bij de Katholieke plechtigheden als apostolische afgevaardigde -aanwezig, gekleed in een dalmatiek, waarop met gouden Kufische -karakters de datum van de Hegira [307] geborduurd was. Dicht bij -elkander zag men feudale kasteelen, Grieksche steden, Mohammedaansche -dorpen, Lombardische kolonies, straten, bevolkt met Pisanen, Genueezen -en Amalfitanen. Het geluid van kerkklokken en het gezang van monniken -vermengde zich met de stem van den Muezzin, die van zijn minaret de -uren van het gebed afriep, en in de menigte zag men naast elkander -het Arabische kleed, den Mohammedaanschen tulband, den Noorschen -maliënkolder, het lange Grieksche gewaad en het korte Italiaansche -wambuis". Zooals wij zullen zien, draagt hun bouwkunst ook den stempel -van deze schilderachtige verscheidenheid. Ofschoon de koningen van -de Noormannen in werkelijkheid zeer zeker absolute monarchen waren, -droegen zij toch het militaire en burgerlijke gezag op aan hun -"Admiraals" (bevelhebbers of ministers, Ammàraglio is het Arabische -al Emir), en het schijnt dat zij een soort van Parlement hebben -ingesteld, waarin het volk was vertegenwoordigd door aanzienlijke -leeken en geestelijken, zoodat wij deze Normandische koningen van -Sicilië misschien moeten beschouwen als de eerste constitutioneele -vorsten. Aan hun hoven vinden wij vele geleerde en bekwame mannen, -b.v. den Engelschman Gualtiero Offamilio (Walter Of a Mill). - -De krijgsdaden van Koning Roger waren schitterend, maar hadden geen -blijvende gevolgen. Hij maakte eenige veroveringen in Noord-Afrika, -en deed, evenals Robert Guiscard had gedaan, een aanval op het -oostelijke Keizerrijk, veroverde Corfu, nam Thebe en Corinthe in, -en genoot zelfs de voldoening, dat de pijlen der Noormannen tegen de -vensters van het keizerlijk paleis te Byzantium hadden gekletterd. - -De regeering (1154-1166) van Roger's zoon en opvolger, Willem I, -werd door verschillende opstanden zeer verontrust. Hij had vele -machtige vijanden. Tegen den Keizer van het oosten, Manuel Comnenus, -handhaafde hij zich krachtig, en veegde de Jonische en Aegaeïsche -zee met zijn vloten schoon, zooals zijn voorvaderen, de Vikings, de -noordelijke zeeën hadden schoongeveegd; maar gevaarlijker vijand was -Barbarossa, die, in bondgenootschap met den Engelschen Paus Hadrianus -en vertrouwend op de vloot van de Pisanen, het plan beraamde de "Beide -Siciliën" te veroveren, en een ernstigen opstand verwekte onder de -edelen van Apulië tegen hun Normandischen vorst. Willem slaagde er -evenwel in Paus Hadrianus met zich te verzoenen, en deze waarborgde hem -genadiglijk de investituur [308]. Daarna keerde hij zich woedend tegen -de edelen van Apulië en legde hun een verdiende straf op; door zijn -wreede wraakneming verwierf hij den naam van Willem den Booze. Ook -op Sicilië stonden de feudale edelen op, richtten een bloedbad aan -onder de Saraceensche aanhangers van den koning en slaagden er zelfs -in hem gevangen te nemen en op te sluiten; maar het volk trad voor -hem op en bevrijdde hem; zijn laatste jaren schijnt hij bezoedeld -te hebben met verdere wreedheden tegen de oproerige edelen. Zonder -twijfel was hij heftig, wraakzuchtig en bloeddorstig van aard; maar -zijn biografen behoorden allen tot de feudale en clericale partijen -en misschien verdiende hij, van het standpunt van het volk beschouwd, -allerminst bij de nakomelingschap bekend te zijn als Willem de Booze. - -Hoe dit ook zij, wij behoeven er niet aan te twijfelen, dat zijn zoon -terecht Willem de Goede werd genoemd, want gedurende zijn regeering -van twee en twintig jaren (of zeventien, indien wij het regentschap van -zijn moeder Margherita er aftrekken), was er geen spoor van oproer of -ontevredenheid. Toen zijn vader stierf, was hij een jongen van dertien -jaar. Zijn opvoeding werd toevertrouwd aan leermeesters, die door zijn -vorstelijke verwanten uit Normandië waren gezonden,--aan Stephanus -van Rouaan, Petrus van Blois, en den Engelschman Walter Of a Mill, -die als zijn particuliere raadsman en kanselier grooten invloed op -hem uitoefende, en door middel van hem op den gang der staatszaken, -en in later tijden beroemd is geworden door de prachtige kerken, -tot wier bouw hij, als Aartsbisschop van Palermo, zijn steun heeft -verleend. Door zijn invloed geschiedde het ongetwijfeld, dat Willem -met een Engelsche prinses in het huwelijk trad, Johanna, de dochter -van Hendrik II en de zuster van Richard Leeuwenhart. Dat Willem II op -een verstandige en onbekrompen wijze optrad, blijkt niet alleen uit -den vreedzamen en welvarenden toestand van zijn eigen gebied, maar -ook uit zijn buitenlandsche staatkunde. Hij sloot een verbond van -twintig jaren met Venetië, en waarschijnlijk werd door zijn toedoen -verhinderd, dat die stad door de wraakzuchtige Byzantijnen verwoest -werd. Hij ondersteunde ook de Noord-Italiaansche republieken krachtig -in haar wanhopigen strijd voor de vrijheid en nam door middel van zijn -afgevaardigden deel aan de beroemde bijeenkomst te Venetië in 1177, -waar Barbarossa met den Paus en de Lombardische steden vrede sloot. - -Als een groot en uitstekend regeerder heeft Willem II van Sicilië -onsterfelijke eer gekregen door Dante, die zijn ziel, in de gedaante -van een schitterende ster, in het sterrebeeld van den machtigen Adelaar -plaatst, in den hemel van Jupiter--niet alleen het symbool van het -Romeinsche Keizerrijk, maar van elke rechtvaardige regeering [309]. - -Het was evenwel ook naar aanleiding van zijn oorlogen tegen de -Muzelmannen en de anti-pauselijke Byzantijnen, dat Willem van de -kroniekschrijvers, de monniken, den bijnaam van "de Goede" [310] -verwierf, ofschoon deze oorlogen niet zeer roemvol of bijzonder -gerechtvaardigd waren. Omstreeks 1180 stak een groote vloot, met -80.000 man, naar men zeide, de Adriatische zee over, en veroverde -Durazzo. Daarna zeilde men Griekenland om en werd Thessalonica -genomen. Maar door een woedenden storm, zooals die, waardoor de vloot -van Darius bij Athos schipbreuk leed, verloren 10.000 man het leven; -en tegen deze ramp woog nauwelijks een groote overwinning ter zee op, -die later op de Grieksche vloot bij Cyprus werd behaald. Willem zond -ook schepen naar het oosten, ofschoon hij zelf zich niet aansloot bij -den derden kruistocht, toen, zooals wij hebben gezien, de inneming -van Jeruzalem door Saladin in 1187 zoovele vorsten opwekte (b.v. de -jonge Richard Leeuwenhart en de oude Barbarossa), om in eigen persoon -deel te nemen aan de herovering van de Heilige Stad. - -Niet lang voordat Frederik Barbarossa naar het oosten trok (vanwaar -hij nimmer zou terugkeeren), vond het huwelijk van zijn zoon -Hendrik met de erfgenaam van het koninkrijk der Beide Siciliën te -Milaan plaats. Willem had geen kinderen. Ongeveer drie jaren voor -zijn dood nam hij, gehoor gevend aan den dringenden raad van zijn -Engelschen kanselier, Walter Of a Mill, het verderfelijke besluit -(verderfelijk voor de toekomst van het Italiaansche patriottisme) om -dit huwelijk van zijn tante Constantia met den vorst der Hohenstaufen -te begunstigen. Sommige oude schrijvers beweren, dat Constantia, -die toen op middelbaren leeftijd was, uit een klooster [311] werd -gehaald om dat huwelijk aan te gaan. Dante, die dit verhaal gelooft -en haar ziel in de sfeer van de veranderlijke maan plaatst, spreekt -(bij monde van Beatrice) over haar gehechtheid aan den sluier, dien -zij tegen haar wil weder moest afleggen, en geeft ons een preek over -geloften, die vrijwillig of gedwongen gebroken worden. Machiavelli -verzekert ons, dat Paus Celestinus III (hetgeen onjuist is, want -Celestinus werd eerst in 1191 Paus) trasse di monastero Costanza già -vecchia figliuola di Guglielmo, om haar aan Hendrik als echtgenoot te -geven. Hoe dit ook zij, vrijwillig of onvrijwillig, Constantia trad -in het huwelijk met den Duitschen vorst; honderd en vijftig paarden -brachten naar Milaan een geweldige hoeveelheid goud en zilver en -kostbare stoffen, den bruidschat van haar, die bestemd was de moeder -[312] te worden van het "Wonder der Wereld". - -Met den dood van Willem den Goede eindigde de dynastie van de -Noormannen op Sicilië. Onwettige pretendenten verschenen ten tooneele, -maar, zooals wij zullen zien, de Hohenstaufen wonnen het pleit [313]. - - - - - - - -HOOFDSTUK III. - -DE OPKOMST DER REPUBLIEKEN. - -tot c. 1200. - - -Gedeeltelijk aan de onvolledigheid hunner veroveringen, gedeeltelijk -aan de uiteenloopende eigenschappen der rassen moet men het -toeschrijven, dat geen der indringers en vreemde overheerschers er in -geslaagd is een Italiaansche natie te stichten. De krachten, die onder -bepaalde voorwaarden verschillende volken tot één natie vereenigen, -openbaarden zich gedurende de middeleeuwen in Italië, zooals dat in -het oude Griekenland was gebeurd, in een plaatselijk patriottisme -en in de vorming van een aantal onafhankelijke steden, die, omdat -er geen organisch verband tusschen bestond, veroordeeld waren om, -evenals de steden van Griekenland, nooit samen te smelten tot een -hechte confederatie, zooals gevormd wordt door het stevige lichaam van -de moderne constitutioneele republiek of het beperkte koningschap, -maar die er steeds naar streefden zich los van elkander te houden, -behalve wanneer zij tijdelijk door een druk, die van buiten kwam, -werden bijeengehouden. Wat de inwendige aangelegenheden betreft, -hadden de Grieksche en Italiaansche steden ervaringen, welke, daar -zij onder invloed van gelijke krachten, die onder ongeveer gelijke -omstandigheden werkten, ontstonden, dikwijls groote overeenkomst -vertoonen, maar soms ook merkwaardige tegenstellingen [314]. De -binnenlandsche, godsdienstige zoowel als staatkundige twisten, de -omwentelingen, de perioden van democratie, oligarchie en tyrannie, -die vele van deze steden hebben doorgemaakt, bieden belangwekkende -stof voor degenen, die vergelijkende staatkunde studeeren. Doch -hier moeten wij er ons mede tevreden stellen in het kort de opkomst -van deze Italiaansche gemeenten of republieken te verhalen, en haar -ontwikkeling tot het einde van de twaalfde eeuw na te gaan, tot den -vrede van Constanz ongeveer, terwijl wij eenige bijzonderheden zullen -vermelden in verband met de meer belangrijke steden. - -De republikeinsche regeeringsvorm vond natuurlijk geen gelegenheid om -zich te ontwikkelen tijdens het militaire despotisme van de Goten, -Byzantijnen, Longobarden en Saracenen, en het civiele en clericale -leenstelsel van het herleefde Keizerrijk was een aartsvijand van dien -regeeringsvorm. Het aangeboren verlangen naar vrijheid en zelfbestuur -geeft een voldoende verklaring van zijn bestaan [315]. De wrok tegen -de vreemde overheersching, die sinds den tijd van Theoderik steeds is -blijven bestaan, kwam bij vele gelegenheden tot uitbarsting; vooral -bleek dit bij de ernstige onlusten, die dikwijls zoowel te Rome als -elders, plaats vonden bij de kroning van een keizer; en toen gedurende -de slappe regeering van de Karolingische vorsten en de anarchie van -de daarop volgende periode vele steden met eigen krachten oorlog -moesten voeren tegen de verschillende vijanden, Saracenen, Magyaren, -Byzantijnen, Lombardische hertogen of vijandige gemeenten, was het -natuurlijk, dat zij op zich zelf moesten leeren vertrouwen en zelf -hun onafhankelijkheid moesten handhaven. - -Wij hebben reeds gezien (Deel III, hoofdst. III), hoe Venetië in vroege -tijden reeds voordeel trok van zijn natuurlijke ligging om een bond te -stichten van de steden op de eilanden en zich zoowel van het oostelijk -als van het westelijk Keizerrijk vrij te maken. Ook in het zuiden -vinden wij reeds vroeg ettelijke zeesteden, zooals Napels, Gaeta, -Salerno en Amalfi [316], die haar onafhankelijkheid trachten staande te -houden (niet altijd als republikeinschen regeeringsvorm); deze steden -bereiken door haar handel een hoogen graad van welvaart en door haar -vloten worden zij belangrijke zeestaten, die den Mohammedaanschen -indringers krachtigen weerstand bieden en zich ook weten staande te -houden tegen de Byzantijnsche overweldigers en tegen de Noormannen, -totdat zij ten slotte bij het koninkrijk van de Beide Siciliën worden -ingelijfd. Toen de onafhankelijkheid van deze zuidelijke zeesteden -door de Noormannen was gebroken, ging, ofschoon de Noormannen haar -handel volstrekt niet vernietigden, toch een groot gedeelte van dien -handel over op de Pisanen, Genueezen en Venetianen. In het begin van de -elfde eeuw waren de vloten van Pisa en Genua er in geslaagd Sardinië -te bezetten en de Saracenen [317] van de Ligurische en Toskaansche -kusten en zeeën te verdrijven, en sinds dien tijd groeide de macht van -deze twee steden, onder het bestuur van hun republikeinsche consuls -en volksvergaderingen zeer snel aan, zoowel te land als ter zee; Pisa -werd heerscheres over de Toscaansche en Romeinsche Maremma van Spezia -tot Civita-vecchia en ook over Sardinië en de Balearen, terwijl Genua -het grootste gedeelte van de Riviera bezette en Pisa het bezit van -Corsica betwistte. Beide steden hadden ook een werkzaam aandeel in de -kruistochten en breidden om strijd hun handel naar het oosten [318] -uit, zoodat zij eeuwen lang alle andere machten ter zee, behalve de -Venetianen, overvleugelden; maar Venetië had twee groote voordeden; -het stond in nauwe verbinding met het Byzantijnsche Keizerrijk, en -het had den transito-handel van de oostersche handelswaren, bestemd -voor West- en Noord-Europa, waar nu de verfijning en de weelde van -oudere culturen in hooge mate begon door te dringen. - -In het voorbijgaan dient er de aandacht op gevestigd te worden, -hoe tegelijk met de opkomst van deze Italiaansche republieken reeds -dadelijk de onderlinge twisten begonnen. Nauwelijks waren Pisa -en Genua door hun overwinningen op de Saracenen ter zee machtig -geworden, of zij richtten hun vloten tegen elkander en toen namen -die ellendige conflicten een aanvang, die eeuwen lang de krachten van -Italië ondermijnden. Zelfs leenden zij, om sommige hunner mededingers -te vernietigen, hun vloten aan vreemde overweldigers en vijanden van -de republikeinsche vrijheid [319]. - -Behalve de zeesteden, waarbij Venetië natuurlijk een belangrijke -plaats innam en later onze aandacht zal vragen, verdienen nog de -Lombardische en Toskaansche steden, en ook Rome, nadere beschouwing. - -De pogingen van het Romeinsche volk om de Republiek te herstellen, -zijn beschreven in het Historisch Overzicht. Dat deze pogingen, -ofschoon zij een tijdlang met gunstigen uitslag bekroond werden, -ten slotte schipbreuk leden, is zeer goed te begrijpen, wanneer wij -denken aan de eindelooze botsingen tusschen de Pausen en de edelen, -en wanneer wij ons ook rekenschap geven van het feit, dat de stad Rome -zelf, ofschoon er groote rijkdom was onder de feudale aanzienlijken, -zoowel onder de leeken als onder de geestelijken, toch niet zulk -een handel bezat als die, waarop de nieuwe republieken gegrondvest -waren. Rome was geen zeestad met een haven en een sterke vloot. Het was -ook geen middelpunt van een productieve landstreek. Evenmin bezat het -een talrijke en vermogende klasse van burgers, die handel dreven. De -bevolking bestond bijna geheel uit het gepeupel en de aristocratie, -die op veel grooter afstand van elkander stonden dan de plebejers -en patriciërs van vroeger dagen, en tusschen hen bestond slechts -een niet talrijke middenstand, de leden van de militaire scholae -(stads-militie), die zekere staatkundige rechten hadden, bezitters -mochten zijn van onbezwaard land, en wier eenige groote eerzucht was -tot de klasse der nobiliteit te worden toegelaten. - -In vorige hoofdstukken hebben wij vele gewichtige punten besproken -in verband met de oudste geschiedenis van de meer belangrijke steden -van Noord- en Midden-Italië. Wij moeten nu onze aandacht beperken -tot eenige van deze steden, die een voornaam aandeel hadden in de -groote republikeinsche beweging van de twaalfde eeuw tegen Frederik -I. Deze beweging bepaalde zich eerst tot eenige Lombardische steden, -waarvan de voornaamste waren Milaan, Brescia, Piacenza, Parma en -Modena (tegen de keizersgezinde steden Pavia, Como, Lodi, Cremona -en andere), maar bij den Bond sloten zich weldra ook de steden, -die meer in het oosten lagen aan, namelijk Verona, Padua, Bologna, -Mantua en Vicenza. De leiding van deze steden had Venetië [320]. - -Een uitbarsting zooals deze, waardoor de Lombardische Stedenbond tot -stand kwam, moet het gevolg geweest zijn van krachtige invloeden, -die zich ver hadden doen gelden en jaren lang gewerkt hadden. Eenige -van deze krachten hebben wij reeds leeren kennen in verband met de -republikeinsche bewegingen in de aan zee gelegen steden. Wat betreft -de meeste steden van Lombardije en Toskane, belette zonder twijfel -de herhaalde aanwezigheid of doortocht van sterke Duitsche legers de -vroegtijdige ontwikkeling van het republikeinsche regeeringstelsel en -blijkbaar was het eerst gedurende den hevigen en langdurigen strijd -over de Investituur (1073-1122), dat deze steden hun eigen gewicht -als bondgenooten en steunpunten begonnen in te zien en zich gingen -aansluiten bij de eene of de andere partij, zooals het hun voordeelig -toescheen. Florence, en evenzoo een groot deel van Toskane, stond, -gelijk wij in een vorig hoofdstuk hebben gezien, langen tijd onder -regeerders, die het Duitsche imperialisme zeer vijandig gezind -waren en toen na den dood van Gravin Mathilde in 1115 de stad een -zekere mate van onafhankelijkheid verwierf, bleef haar gezindheid -vele jaren lang Welfsch. Maar noch Florence, noch een van de andere -Toskaansche steden, waarvan er sommige Florence vijandig gezind en -hevig Ghibellijnsch waren, nam eenig werkzaam aandeel in de oorlogen -tusschen de republieken en Frederik, ofschoon in dezen tijd vele -van de Toskaansche steden, zooals Siena, Volterra en S. Gimignano, -zich het recht verworven hadden om door jaarlijks gekozen consuls -[321] bestuurd te worden--een voorbeeld, dat weldra door vele andere -steden van Midden-Italië, zooals Spoleto, Assisi, Perugia en Foligno, -zou nagevolgd worden. - -De geschiedenis van de botsing tusschen de verbonden republieken en -Frederik Barbarossa is reeds elders verteld. Wij zullen dus eenige -bladzijden besteden aan de inwendige historie van de twee belangrijkste -steden van den Lombardischen Bond, Venetië en Milaan, terwijl wij er -ons niet om zullen bekommeren de feiten nauwkeurig in de omlijsting -van oorlogen en politieke gebeurtenissen te passen. - - - - -Venetië (800-1200). - -Een vluchtige schets van de geschiedenis van Venetië, of juister -Venetia, van den eersten oorsprong tot de dagen van Karel den Groote -is reeds vroeger gegeven in het derde deel (hfdst. III). Wij zullen -hier nog iets uit de annalen vertellen van de daarop volgende periode -tot de dertiende eeuw. Men zal zich herinneren, dat de vergeefsche -pogingen van Pepijn, den zoon van Karel den Groote, om de Venetianen te -overwinnen, ten gevolge hadden, dat er een nieuwe hoofdstad gesticht -werd op de oevers van den Rivoalto, een plaats, die onneembaar -gebleken was. De aanvoerder van de dappere eilanders, die den aanval -van den Frankischen indringer hadden afgeslagen, werd tot Doge gekozen -(811). Deze nu, Agnello Partecipazio, was de eerste Doge van Venetië, -ofschoon er wel tien Doges van Venetia Maritima waren geweest, van -welke de eerste, Anafesto, reeds in 697 was gekozen. In 813 werd de -zetel der regeering plechtig naar den Rivoalto overgebracht. Hier, -op den westelijken oever van den "Diepen Stroom", op de plaats waar -later, in 1173, de eerste houten Rialto-brug gebouwd werd, was drie -of vier eeuwen lang de marktplaats geweest van deze eilandbewoners, -de Campo di Rialto, en hier was in 421, zooals de overlevering -verhaalt, hun eerste kerk, de S. Giacomo, verrezen [322]. Op den -oostelijken oever van den Rivo Alto stond midden in een grasrijk -veld, de Broglio of Brolo geheeten, de oude kerk van S. Teodore, den -eersten beschermheilige van Venetië, die ongeveer drie eeuwen voor -de dagen van Partecipazio, (wanneer de annalen waarheid spreken), -was opgericht door Byzantijnsche bouwmeesters, die door Narses uit -Constantinopel ontboden waren (zie p. 255). Dicht bij deze kerk werd -weldra, misschien door den zoon en opvolger van Partecipazio, het -oorspronkelijke Paleis van de Doges [323] gebouwd. Ook verrees nu de -oorspronkelijke kerk van S. Zaccaria, om het vermeende stoffelijke -overschot van den vader van Johannes den Dooper [324] te ontvangen -en als begraafplaats van de oudste Doges te dienen. - -Omstreeks 828 werd het gewaande lijk van den H. Marcus naar Venetië -gebracht, wanneer men het verhaal van de vrome dieven mag gelooven; -en het werd gered uit de handen der goddelooze Saracenen, die het -aan een onderzoek wilden onderwerpen door het aan den mast te binden -en met varkensvleesch te bedekken. Een kapel (memoria) werd op den -Broglio opgericht om de reliquie te ontvangen. - -In 976 verwoestte een groote brand deze gedenk-kapel, en ook, ten -minste gedeeltelijk, het hertogelijk paleis. Dit gebeurde gedurende -de korte regeering van den Doge Pietro Orseolo I, die, zooals in een -vroeger hoofdstuk is verteld, door St. Romualdus van Ravenna werd -overreed om kluizenaar te worden en Venetië in het geheim te verlaten -(zie p. 304). Men zegt, dat Orseolo een verzoek naar Constantinopel -heeft gestuurd om bekwame bouwmeesters te zenden en zijn geheele -vermogen heeft verbruikt om de kapel te herbouwen of misschien om -den bouw van de veel grooter kerk te beginnen, die op dezelfde plaats -langzamerhand verrees. - -Dat Venetië reeds in deze vroegste tijden, niettegenstaande -den merkwaardigen groei van zijn handel en zijn macht ter zee -en niettegenstaande den schijnbaar stevigen vorm van regeering, -blootgesteld was aan dergelijke gevaren, als die waarvan alle andere -Italiaansche republieken te lijden hadden, blijkt uit de vele en -ernstige intriges en ongeregeldheden, waarover wij berichten hebben -in verband met de verkiezingen van de Doges, en de talrijke veeten en -partijtwisten, die voortdurend in de stad heerschten. Om dit nader -toe te lichten kunnen wij vermelden, dat tijdens de regeering van -Memo, een zwakken en slechten man, die in 991, van moord verdacht, -is afgezet, de invloedrijke familie van de Caloprini er bijna in -slaagde hun geboortestad op te offeren aan de wraak, die zij wilden -nemen op hun staatkundige mededingers, de Morosini; de Caloprini -zochten hun toevlucht aan het hof van Otto II en overreedden hem -met een sterke vloot en een groot leger op te trekken tegen Venetië, -waar hun partijgenooten bereid waren om de belegeraars door verraad -te helpen. Maar, gelukkig voor Venetië, werd het plan verijdeld door -den dood van Otto. - -Memo werd opgevolgd door een van de grootste van de Doges, Pietro -Orseolo II, onder wiens regeering Venetië een aanvang maakte met -die veroveringen, waardoor het zulk een belangrijke macht werd -aan de Middellandsche zee; want hij onderwierp de Kroaten en de -Adriatische zeeroovers en annexeerde Dalmatië. Sinds dien tijd werd -door den Venetiaanschen Doge de titel "Doge van Dalmatië" gevoerd, -en maakte Venetië zelf er aanspraak op heerscher van de Adriatische -zee te zijn; het recht op deze heerschappij werd ook zinnebeeldig -voorgesteld door een feest, de Sensa geheeten, waarbij de schepen van -den Staat uitzeilden naar de open zee en de Doge door den Bisschop -met zout water werd besprenkeld. Dit feest ontwikkelde zich in -later tijden tot de schilderachtige plechtigheid van den Sposalizio, -de bruiloft van Venetië met de Adriatische zee, een plechtigheid, -die stand hield tot het jaar 1797, ongeveer achthonderd jaar, nadat -de Sensa was ingesteld. Orseolo II wekte een groote bewondering op -in het overgevoelige gemoed van Otto III. Men zal zich herinneren, -dat deze vrome, overspannen vorst het plan (dat nooit verwezenlijkt -zou worden) koesterde om zich uit de wereld terug te trekken, zooals -de eerste Doge Orseolo had gedaan, en dat hij een tijdlang in het -klooster van Classe, bij Ravenna, leefde, waar St. Romualdus tevergeefs -trachtte hem te overreden zich voor altijd aan het kloosterleven te -wijden. Gedurende zijn verblijf te Ravenna (omstreeks 1000) heeft -Otto, "in slaafsche kleederen vermomd", naar men vertelt, Venetië -bezocht en tranen van ontroering kwamen hem in de oogen, toen hij -den luister van de onlangs herbouwde kathedraal en het hertogelijk -paleis aanschouwde. Maar ondanks deze tranen schijnt Doge Orseolo -toch de Venetiaansche vloot niet beloofd te hebben (of in ieder geval -niet geleend te hebben), die Otto zoo gaarne had willen gebruiken om -zekere plannen van niet zeer godsdienstige strekking te volvoeren. - -Omstreeks het jaar 1032 waren er reeds zoovele Doges afgezet, in -ongenade gevallen of zelfs gedood, dikwijls wegens het vermoeden, -dat zij er naar streefden een erfelijk despotisme te grondvesten, -dat de Arengo wetten liet aannemen, die blijkbaar waren bedoeld als -stappen in democratische richting, doch een tegengestelde uitwerking -bleken te hebben. Tot dusverre had de Doge een bijna absolute macht -bezeten, ofschoon hij door de stemmen van het volk werd gekozen -en afgezet. Aldus was de Venetiaansche staat een republiek met een -president, aan wien koninklijke macht was opgedragen; en toen dit een -gevaarlijke proef bleek te zijn, beperkte de Arengo, in plaats van -(zooals de koningen der Noormannen op Sicilië hadden gedaan) te werken -in de richting van een regeeringsvorm met volksvertegenwoordiging, -de macht van den Doge door hem twee consiglieri (raadslieden) te -geven en hem te dwingen andere voorname en verdienstelijke burgers -uit te noodigen om hem in zaken van groot gewicht met hun raad bij -te staan. Deze particuliere raadslieden en deze kamer van de Pregadi -("uitgenoodigden") maakten het absolutisme van de Doges onschadelijk, -maar tevens was dit de kern, waaraan de Venetiaansche oligarchische -tyrannie en de Raad van Tienen, die zulk een beruchten naam heeft, -hun ontstaan te danken hebben. - -Vijftig jaren later (1082-84) werd door Venetië, als bondgenoot van -Alexius, den Keizer van het Oosten, de oorlog ondernomen tegen Robert -Guiscard en werd de ongelukkige zeeslag bij Durazzo (zie p. 360) -geleverd, waarin de vloot van de Venetianen werd vernield en die -tengevolge had, dat Doge Selvo werd afgezet. Maar deze ramp kwamen -de Venetianen weldra te boven. De dood van Robert Guiscard in 1085 -was de oorzaak, dat de Noormannen van het oostelijk gedeelte der -Adriatische zee wegtrokken, en daarna nam de Venetiaansche Doge zijn -titel van Hertog van Dalmatië weder aan. Na dien tijd begon de macht -van de Venetianen in het oostelijk deel van de Middellandsche zee -zich snel te ontwikkelen. - -Men zegt, dat Doge Selvo, wiens regeering van dertien jaren zulk een -droevig einde nam, de nieuwe S. Marco met vele kostbare marmeren -beelden en Byzantijnsche mozaïeken heeft versierd, zooals hij ook -gedaan had met de S. Giacomo di Rialto [325]. Doge Orseolo I begon -kort na den brand van 976 misschien een nieuw gebouw volgens het plan -van de oude kerk van de Heilige Apostelen te Constantinopel, maar of -het gebouw van Orseolo vernield is door een anderen brand of nooit is -voltooid en weder is afgebroken, weten wij niet. In ieder geval neemt -men gewoonlijk aan, dat de herbouw van de S. Marco in Byzantijnschen -stijl omstreeks 1065, kort voor de regeering van Selvo, begonnen -is. (Dat de overblijfselen van de oude gedenk-kapel en van de nog -oudere kerk van S. Teodoro voor het nieuwe gebouw gebruikt zijn, wordt -bewezen door het feit, dat ongeveer dertig jaren geleden gedeelten van -deze kerken in het tegenwoordige gebouw gevonden werden). In 1094 was -de nieuwe, prachtige kerk gereed om ingewijd te worden; maar na den -grooten brand van 976 was het stoffelijk overschot van den H. Marcus -verdwenen, blijkbaar door de vlammen vernield. De merkwaardige -geschiedenis van zijn gelukkige redding, de miraculeuze wijze, waarop -hij zichzelf door den geur en het uitstrekken van een hand met den -gouden ring openbaarde, behoeft hier niet verteld te worden. Diegene -van ons, die niet dadelijk bereid mochten zijn de legende aan te nemen, -zooals deze door de Venetiaansche kunstenaars wordt voorgesteld, -kunnen misschien overtuigd worden door de mededeeling dat in 1811 -het lichaam van den Heilige [326], of hetgeen als zoodanig dienst -moest doen, ontdekt werd in de crypte van de kerk en dat aan den -vinger de beroemde gouden ring werd gevonden en niet ver daarvandaan -een metalen plaat, waarop de datum (8 October 1094) en de naam van -Selvo's opvolger, Doge Vitale Falieri gegraveerd was. - -Onder hen, die in dezen tijd Venetië bezochten om hun hulde brengen -aan de overblijfselen van den Heilige [327] en de nieuwe kathedraal -met haar oostersche mozaïeken en marmeren beelden te zien, was Hendrik -IV. Hij werd op luisterrijke wijze ontvangen en uit dankbaarheid voor -de privileges, die hij aan de Venetiaansche kooplieden toestond, -ontving hij waarschijnlijk de belofte, dat de Venetiaansche vloot -hem zou bijstaan tegen zijn talrijke vijanden, want in dit tijdperk -van zijn regeering was hij niet slechts gewikkeld in den wanhopigen -strijd tegen het Pausdom en tegen de steden, die overal in Italië waren -opgestaan, maar ook was hij in botsing gekomen met zijn eigen zonen, -hetgeen een veel droeviger ramp voor hem was. - -De Venetianen namen op schitterende wijze deel aan den eersten en -tweeden kruistocht, misschien meer met het oog op handelsbelangen dan -uit godsdienstige beweegredenen, ofschoon Ruskin ons verzekert, dat -Venetië, al was het ook zeer begeerig, toch oprecht vroom was en niet -alleen zonder meer beheerscht werd door een begeerte naar geld maar -ook naar roem en marmeren zuilen. Als een bewijs van zijn commercieele -afgunst kunnen wij misschien het feit beschouwen, dat Venetië op -den eersten kruistocht met gunstigen afloop een zeer belangrijken -zeeslag tegen de Pisanen leverde bij Rhodus, en als een staaltje van -zijn begeerte naar het bezit van marmeren zuilen kunnen wij ons de -drie prachtige zuilen in herinnering brengen, die in 1127 door Doge -Michieli naar zijn vaderstad werden gebracht; Michieli was naar het -oosten getrokken om Koning Boudewijn te helpen, had de Saraceensche -vloot bij Jaffa (Joppe) een verpletterende nederlaag toegebracht, -had Tyrus helpen innemen en op zijn terugtocht vele eilanden, die aan -den Keizer van het Oosten behoorden, veroverd en geplunderd. Bij den -schitterenden buit, dien hij in triomf naar Venetië bracht, waren de -lichamen van de twee heiligen, waarover reeds gesproken is en deze -drie groote zuilen; éen van deze ligt nog in het groote kanaal en de -andere twee werden met veel moeite opgericht onder de bekwame leiding -van een Lombardisch ingenieur, Barattieri, en hebben reeds meer dan -700 jaar op de Piazzetta gestaan [328]. - -In 1172 vond er weder een verandering in de staatsregeling plaats. Het -gezag van den Doge werd nogmaals beperkt, maar voor den tweeden keer -werd de macht van de edelen vergroot door een maatregel, die zooals -het volk geloofde, een democratische strekking had, doch inderdaad -een tegengestelde uitwerking bleek te hebben. De sestieri (zes wijken -van de stad) kregen in naam het recht den grooten jaarlijkschen Raad -te kiezen; maar ofschoon dit lichaam voor de eerste maal gekozen werd -door de twaalf, die de zes wijken benoemd hadden, benoemde de Raad na -het eerste jaar zelf de twaalf kiezers. Er werd ook door den Raad een -commissie uit zijn leden afgevaardigd om den Doge te kiezen. Aldus -werd het volk ten opzichte van zijn kiesrecht bedrogen. - -In 1177 had te Venetië de dramatische ontmoeting plaats van Frederik -Barbarossa en Paus Alexander III. Dit is reeds beschreven in het -Historisch Overzicht (p. 337). Tijdens den derden kruistocht (1189-92), -waarbij Frederik Barbarossa het leven verloren heeft, zonden de -Venetianen, waarschijnlijk weder met het oog op hun handelsbelangen -en misschien ook om andere redenen, een sterke vloot naar het oosten, -waar zij zich onderscheidden bij het ontzet van Tyrus en de belegering -van Akkon (Acre). - -In 1193 werd tot Doge de beroemde Enrico Dandolo gekozen, wiens naam -misschien bij sommigen van ons eerst bekend is geworden door Byron -[329], al is het twijfelachtig of Byron hem met recht blind noemt -[330]. Reeds gedurende een halve eeuw had hij uitgeblonken zoowel in de -staatkunde als in den oorlog, en ofschoon hij nu reeds ongeveer vijf -en tachtig jaar oud was, zullen wij toch nog veel meer van hem hooren -in een later hoofdstuk, want op den leeftijd van zeven en negentig -veroverde hij tweemaal Constantinopel en zijn wapenfeiten bij de -bestorming van die stad hebben hem met een nimbus van roem omgeven, -die zelfs door de onrechtvaardigheid en de verschrikkingen van dezen -zoogenaamden vierden kruistocht niet verbleekt is. - - - - -Milaan. - -De geschiedenis van Milaan biedt een zeer sterke tegenstelling met -die van Venetië. Het was geen zeemogendheid en evenmin een welvarende -handelstad. Het bezat geen natuurlijke verdediging, en daar het dicht -bij de noordelijke poorten van Italië lag, is het steeds de prooi -geweest van indringers en heeft het wellicht meer dan eenige andere -stad in Europa, met uitzondering misschien van Rome, geleden, door -verwoesting en vreemde overheersching, van den val van het Romeinsche -Keizerrijk tot onze dagen. Venetië was, ofschoon het volstrekt niet -altijd een voorbeeld van politieke vrijheid was, toch onder haar eigen -Doges gedurende elf eeuwen (697-1797) autonoom, terwijl Milaan tweemaal -bijna geheel met den grond gelijk werd gemaakt, en gedurende al deze -lange eeuwen zuchtte onder het juk van vele vreemde heerschers [331], -uitgezonderd de twee eeuwen (1076-1277) van stormachtige en onzekere -republikeinsche vrijheid. - -Van het Romeinsche Mediolanum, ofschoon het van de dagen van -Diocletianus tot den tijd van Attila de residentie was van de -Westersche Keizers was en, naar men zeide, Rome in omvang en -belangrijkheid evenaarde, is nauwelijks iets overgebleven, behalve de -zestien Corinthische zuilen in den Corso della Porta Ticinese. Uit -de dagen van St. Ambrosius en St. Augustinus bestaan waarschijnlijk -nog slechts eenige gedeelten van de basiliek van S. Ambrogio, die -geheel gereconstrueerd is in de negende eeuw, en ofschoon de Franken en -Bourgondiërs, die in 538 de stad plunderen en volgens Procopius 300.000 -inwoners slachtten, naar men vertelt een paar kerken hebben gespaard, -is naar alle waarschijnlijkheid het oudste ongeschonden gebouw in -Milaan de S. Lorenzo, die eenige jaren na de zoo even vermelde ramp -gebouwd werd [332] op de fundamenten van een Romeinschen tempel. - -Sinds de dagen van St. Ambrosius was de kerk van Milaan, evenals -die van Ravenna, geneigd haar onafhankelijkheid tegenover Rome te -handhaven, en in tijden van gevaar of wanorde na den val van het -Longobardische koninkrijk maakten de Aartsbisschoppen van Milaan zich -soms van de leiding van de stad meester en namen de teugels van het -burgerlijk gezag in handen. Een treffend voorbeeld hiervan ziet men -in den persoon van den Aartsbisschop Aribert (Heribert, Herbert), -die ongeveer tien jaar lang, van 1035 tot 1045, zich tegen de Keizers -Koenraad II en Hendrik III verzette. Eerst stond hij aan den kant -van de keizerlijken (voor kroning van Koenraad en Gisela zie p. 310) -en voerde den adel aan tegen het volk en de lagere nobiliteit; maar er -viel verdenking op hem en hij werd door Koenraad gevangen genomen. Ten -slotte stelde hij zich aan het hoofd van de volkspartij en trotseerde -de keizersgezinde edelen en de strijdmacht van den Keizer, die Milaan -aanviel, maar stierf, terwijl het nog steeds belegerd werd. Aribert -schijnt de geheele burgerij met geestdrift voor de vrijheid bezield -te hebben en sloeg de aanvallen van de belegeraars dapper af. Een -uitvinding van hem, die later door andere Italiaansche steden werd -nagevolgd [333], bleek zeer krachtig de vaderlandslievende gevoelens -van de burgers op te wekken. Dit was de Carroccio, die, evenals de -Ark van de Israelieten, de burgers naar het slagveld vergezelde, -een wagen, die door ossen werd getrokken, en waarop een mast stond -met een groot crucifix en twee wapperende vaandels. Van dezen wagen -of van een tweeden, die daar achter kwam, weerklonk de bel, die aan -den strijders signalen gaf. - -Ondanks den gunstigen uitslag van dezen strijd bevond Aribert zich toch -in een zeer moeilijken toestand als tegenstander van de aristocratische -partij, waartoe hij behoorde als een verdediger van de onafhankelijke -Milaneesche Kerk en van het huwelijk der geestelijken. De hervormers -van Cluny en Hildebrand, die de partij van het Pausdom en het coelibaat -vertegenwoordigden, waren op de hand van het volk van Milaan, -evenals Aribert, maar zij waren bittere vijanden van de autonomie -der Milaneesche Kerk van St. Ambrosius, waarvan hij, evenals de adel, -een vurig voorstander was. Eindelijk trok hij zich uit het openbare -leven terug en stierf kort daarna (1045). Na zijn dood hadden er -hevige gevechten plaats, daar het volk voor zijn politieke vrijheid -en religieuze slavernij streed, terwijl de adel, die krachtig opkwam -voor de onafhankelijkheid van zijn Kerk en gehuwde geestelijken, -zelfs bereid was zijn staatkundige vrijheid aan den vreemden vijand -te verraden. Ten slotte kreeg de partij van den Paus en het volk de -overhand; de gehuwde priesters werden uit de kerken gejaagd en hun -echtgenooten in het openbaar door de vrouwen van de stad gehoond en -beleedigd. Een diaken van de Kerk van Rome, Erlembald, maakte zich -meester van het hoogere gezag en regeerde een tijdlang over Milaan met -een Raad van Dertig, terwijl hij zich zulk een ijverig voorstander van -de pauselijke partij betoonde, dat hij door den Paus vereerd werd met -den titel van il Gonfaloniere della Chiesa. Doch er waren nog vele, -die aan hun Ambrosiaansche Kerk verknocht waren, en toen Erlembald bij -een oproer was gedood, besloten de Milaneezen zich voor een nieuwen -aartsbisschop te wenden tot Hendrik IV, en niet tot Gregorius; wegens -die daad werd Milaan door den banbliksem van den Paus getroffen. - -Niet lang daarna hooren wij voor het eerst van Consuls te -Milaan. Het schijnt wel alsof de Milaneezen besloten hadden hun -godsdiensttwisten ter zijde te zetten ter wille van hun republikeinsche -vrijheid. Ongeveer zestig of zeventig jaren lang wordt er weinig -vermeld, een feit, dat men zonder twijfel moet toeschrijven aan -betrekkelijk vreedzame en welvarende toestanden. Omstreeks 1154 wordt -deze rust afgebroken door de geweldige botsing van Frederik Barbarossa -met de Lombardische steden en, zooals wij reeds weten, was Milaan het -middelpunt, de Carroccio als het ware, waar om heen zich de strijd -ontwikkelde. Den uitslag van dien strijd en de lotgevallen van Milaan -hebben wij reeds beschreven. - - - - -Florence (tot 1200) - - La bellissima e famosissima figlia di Roma, Fiorenza. - - Dante. - - -In verband met Florence, dat later in het bijzonder onze aandacht zal -vragen, is er betrekkelijk weinig van algemeen belang te vermelden -gedurende deze vier eeuwen en dit onderwerp wordt dan ook, niet -alleen door den Taciteïschen Machiavelli, maar zelfs door Sismondi -in zijn uitvoerig werk van zestien deelen kort afgehandeld. Er -zijn echter verschillende bijzonderheden, die alleen door het feit, -dat zij betrekking hebben op de "schoonste dochter van Rome", een -sterke bekoring uitoefenen op allen, die de Italiaansche kunst en -de Italiaansche literatuur liefhebben. Wij zullen hier in het kort -de vroegste lotgevallen van de stad beschrijven en dan eenige van -deze details geven, zonder ons bij het laatste al te zeer om den -historischen samenhang te bekommeren. - -Florentia was ongetwijfeld oorspronkelijk niets anders dan een -aanlegplaats aan de rivier van de Etruriërs en Galliërs, die de -vesting Faesulae op den heuvel bewoonden. Het werd eerst een stad, -toen de pax Romana na de burgeroorlogen van Marius en Sulla grootere -veiligheid aan de laaglanden verschafte. Faesulae deed dienst als -hoofdkwartier van het leger van Catilina. Toen dit genomen werd, -zijn waarschijnlijk de zware Etruscische muren (waarvan nu nog -overblijfselen zijn gevonden) geheel afgebroken; maar de stad bleef -bestaan. Florentia werd volgens de overlevering door Julius Caesar -gesticht. Hij vergrootte het waarschijnlijk en omgaf het met muren, -gelijk Romulus het gedaan had met Roma quadrata, als Romeinsche castra -(zie p. 68). Hij voorzag het van baden en tempels, een citadel en een -amphitheater, en bevolkte het niet alleen met bewoners van Faesulae -maar ook met Romeinsche coloni [334]. Overblijfselen van het oude -Romeinsche Florentia kan men misschien vinden in den onderbouw van -het Baptisterium [335], dat volgens den ouden geschiedschrijver -Villani († 1348) oorspronkelijk een tempel van Mars, den beschermgod -van Florence, was geweest. Een ander zeer belangrijk overblijfsel, -dat ten slotte verdwenen is door de groote overstrooming van 1333, -twaalf jaren na den dood van Dante, was een standbeeld van Mars. Dat -stond misschien vroeger in dien tempel. Later werd het op een zuil -dicht bij de rivier geplaatst; het werd er door de Goten afgeworpen -en lag eeuwen lang in of bij het water. Toen de Ponte Vecchio werd -herbouwd (volgens sommigen door Karel den Groote, waarschijnlijk -gebeurde dit niet voor 1180 ongeveer) werd het verweerde standbeeld, -of beter hetgeen er nog van over was, aan het begin van de brug gezet, -waar het later met sombere gebeurtenissen in verband werd gebracht; -want dicht bij dezen "verminkten steen, die de brug bewaakt" [336], -zooals Dante zegt, werd aan den oorlogsgod de jonge Buondelmonte -geofferd; en deze moord had de uitbarsting van den bitteren strijd -tusschen de Neri en Bianchi te Florence ten gevolge. - -Maar, om terug te keeren tot vroegere tijden, men zal zich herinneren, -hoe, omstreeks het jaar 405 Florence, evenals Fiesole, werd belegerd -door Radegast en zijn geweldig leger van barbaren uit het noorden -en hoe Stilicho aanrukte om de stad te ontzetten en de belegeraars -versloeg (zie p. 69). Villani schrijft de redding toe aan de -uitwerking van de gebeden van den eersten, grooten bisschop van -Florence, St. Zenobius; de meesten van hen, die Florence bezocht -hebben, zullen de legenden, die met hem in verband staan, wel -kennen. Ongeveer honderd en vijftig jaren later, heeft Totila, zegt -men, de stad geplunderd en alles verwoest, behalve het Baptisterium, -een daad, waarvan Dante ten onrechte Attila beschuldigt. Nadat wederom -eenige eeuwen waren verloopen, bracht Karel de Groote een bezoek aan -de stad; hij stichtte, zooals de overlevering en een inscriptie op -den voorgevel verzekeren, de kleine basiliek van de Santi Apostoli, -die hij door den Aartsbisschop Turpin in tegenwoordigheid van Orlando -en andere van zijn paladijnen liet inwijden(!). - -Over de gebeurtenissen gedurende de heerschappij van de Karolingers en -de woelige tijden van den zoogenaamden regno d' Italia indipendente kan -weinig met zekerheid vermeld worden. Dat de stad nu zeer welvarend was, -blijkt wel uit de herhaalde bezoeken, die de Keizers, zooals de Otto's, -er brachten, en ook uit het feit, dat vele prachtige Romaansche -bouwwerken door de kroniekschrijvers genoemd worden. Onder deze -moeten wij in het bijzonder op de S. Miniato de aandacht vestigen, -die volgens Machiavelli door Hendrik II in 1002 gesticht is. Zij -is van al deze Romaansche kerken, die nog in Florence over zijn, -het eenige ongeschonden voorbeeld. - -Ten tijde van Otto II en Otto III werd Florence (tot 1001 of misschien -tot 1006) bestuurd door den beroemden Markies Ugo van Brandenburg, -il gran barone, zooals hij door Dante wordt genoemd, den voorvader van -vijf adelijke Florentijnsche geslachten, wiens graftombe, gebeeldhouwd -door Mino da Fiesole, men in de Badía (de Abdij-kerk, gesticht door -zijn moeder, Gravin Willa, in 978) kan zien. Zijn opvolger, Markies -Bonifacius, die zijn macht uitbreidde als Hertog van Ferrara, Modena -en Mantua, was de vader van de bekende Gravin Mathilde, van wie wij -reeds zooveel gehoord hebben. - -Onder Bonifacius († 1052), zijn weduwe Beatrice († 1076) en hun -dochter Mathilde († 1115) werd Florence een belangrijk handelscentrum -en breidde zich uit buiten de cerchia antica van haar oude muren, -waarbinnen nog in de dagen van Dante de klokken den Florentijnen de -uren verkondden [337]. Dit was de Gouden Eeuw van Florence, die met zoo -groote liefde door den ouden Cacciaguida in den Paradiso [338] wordt -beschreven. De stad was wat haar gezindheid betrof geheel Welfsch, en -de ellendige inwendige veeten waren nog niet binnengedrongen. Mannen -en vrouwen leidden het eenvoudige leven van den heldentijd. Zij -konden nog aan iets hoogers denken dan aan het vermoorden van hun -medeburgers. Cacciaguida zelf, zooals wij reeds weten, gordde het -zwaard van kruisvaarder aan en volgde Keizer Koenraad III naar het -oosten, waar hij in den strijd tegen de ongeloovigen werd gedood, -"ontzwachteld uit de bedriegelijke wereld", om zijn eigen vreemde -uitdrukking [339] te gebruiken. En wij vernemen, hoe een andere -Florentijnsche kruisvaarder, een lid van het edele geslacht der Pazzi, -uit Jeruzalem stukken van het Heilige Graf meebracht, waaruit de -bisschop in tegenwoordigheid van een opgewonden menigte vuur sloeg -om daarmede de kaarsen op het hoogaltaar aan te steken--een feit, -dat nog steeds met Paschen herdacht wordt door de plechtigheid van de -witte duif, de columbina della casa de' Pazzi, die hetzelfde heilige, -altijd brandende vuur van het altaar van den Duomo brengt om het -vuurwerk van den carro de' Pazzi op de Piazza te ontsteken. - -Omstreeks 1063, tijdens de regeering van Gravin Beatrice en -haar tweeden gemaal, Godfried van Lotharingen, kwam de stemming -van het volk tot een uitbarsting, die door haar heftigheid -en hardnekkigheid bewees, hoe onafhankelijk en onhandelbaar de -Florentijnen werden. Keizer Hendrik IV, die zooals wij gezien hebben, -met de Pausen over de verkiezing en de investituur van de bisschoppen -streed en die vele van zijn eigen bisschoppen had benoemd, trachtte -den Florentijnen een bisschop, Mezzabarba geheeten, op te dringen; -zijn vijanden beschuldigden er hem zelfs van den bisschopsstaf aan -dien man verkocht te hebben. Ongeveer vijf jaren lang heerschten -er voortdurende onlusten. De Paus zond tevergeefs Pietro Damiano -om den vrede te herstellen. Ten slotte verscheen een kampioen, een -dweepzieke monnik, die aanbood zich aan den vuurproef te onderwerpen -en, gelukkiger dan de arme Savonarola, daar ongedeerd afkwam. Daarop -werd hij tot bisschop gekozen en moest Mezzabarba verdwijnen. - -In 1114, een jaar voor den dood van Mathilde, verzochten de Pisanen -(die later zoo gehaat waren in Florence, dat Dante op hen schimpt als -"vossen vol bedrog" en als "de schande van het schoone land waar men si -hoort") de Florentijnen, of zij hun land tegen Lucca wilden beschermen, -terwijl zij op hun expeditie naar de Balearische eilanden waren. Dit -deden de Florentijnen en de Pisanen schonken hun uit dankbaarheid de -twee prachtige porfieren zuilen, die bij den oostelijken ingang van het -Baptisterium en de bronzen deuren van Ghiberti staan. Het lijkt wel -een uiting van lage wraak, dat de Florentijnen juist aan deze zuilen -de kettingen uit de haven van Pisa hebben opgehangen, die de Genueezen -op de Pisanen veroverd hadden. In onze dagen evenwel is dit onrecht -hersteld, en thans hangen de kettingen in den Campo Santo te Pisa. - -Ten opzichte van haar bekende nalatenschap schijnt Mathilde zich -als particuliere eigenares een recht te hebben aangematigd, waarop -zelfs de machtigste van de feudale monarchen ternauwernood aanspraak -zou durven maken. Het was haar bedoeling aan de Kerk, en wel aan den -Paus als vertegenwoordiger van de Kerk, niet alleen haar allodiale -bezittingen na te laten, maar ook het geheele Toskaansche gebied, -dat voornamelijk uit leengoederen bestond, die volgens het feudale -stelsel aan het Keizerrijk vervielen. Deze nalatenschap bracht veel -ellende met zich mede, maar voor Florence was het indirect een zegen, -daar de poging om het gebied van de stad bij ontstentenis van een -rechtmatigen opvolger willekeurig weg te schenken voor de stad een -prikkel werd om te streven naar republikeinsche vrijheid. - -De republikeinsche regeeringsvorm, die langzamerhand werd ingevoerd, -zal bij latere gelegenheden onze aandacht trekken. Het zal hier -voldoende zijn er op te wijzen, dat het eenige krachtige bolwerk -van de volkspartij bestond in de Kooplieden-gilden (Arti), waardoor -de middenstand, die vooral veel invloed had door den handel en -de ambachten, zich vereenigde tegen den adel. Een feit, dat het -zelfvertrouwen van de burgers verhoogde en hun besef gaf van hun eigen -kracht, was de inneming en verwoesting van Fiesole, dat, ofschoon het -geen sterke vesting meer was, den burgers van de jonge republiek een -doorn in het oog was geworden. - -In 1173 werd de stad met een nieuwen, tweeden kring van muren -omgeven. Deze sloten een aanmerkelijk grooter ruimte in dan het oude -Florentia quadrata, ofschoon veel van hetgeen wij gewoon zijn te -beschouwen als typisch Florentijnsch buiten die muren staat. Een paar -jaren later werd de volksregeering voor eenigen tijd omvergeworpen -door een opstand van den adel, die geleid werd door het Duitsche -geslacht der Uberti, voorvaders van Farinata, dien Dante in den -Inferno uit zijn vlammende graftombe zag oprijzen met somberen en -uitdagenden trots, "alsof hij de Hel in groote verachting hield" -[340], maar die zeker een beter lot verdiend had als degenen, die -Florence van volkomen ondergang na de nederlaag bij de Arbia gered had. - -De Uberti zetten de republikeinsche Consuls af en hadden gedurende -twee jaren ongeveer (1177-79) het hoogste gezag in handen, maar toch -bleek ten slotte de volkspartij krachtiger te zijn en niettegenstaande -Frederik Barbarossa hen trachtte te overweldigen, dwongen zij eindelijk -den adel zich te onderwerpen aan den door het volk gekozen magistraat -[341] en zich, voor een deel ten minste, te vestigen binnen den -kring van de nieuwe muren in de nieuwe stadswijken (Sestieri). Deze -regeling was blijkbaar noodzakelijk, maar het bracht een nieuw en -verschrikkelijk gevaar mede, want deze edelen begonnen nu onneembare -torens [342] binnen de grenzen van de stad te bouwen en vormden de -zoogenaamde "torenvereenigingen" (Società delle Torre), die gericht -waren tegen de Arti of Kooplieden-Gilden. Bovendien begonnen zij, daar -zij zoo dicht bij elkander woonden, onderling strijd te voeren. Het -kwam tot een uitbarsting in 1215, toen, zooals wij reeds verteld -hebben, de jeugdige Buondelmonte werd vermoord om de beleediging te -wreken, die hij de aanzienlijke, aan de Uberti verwante familie der -Amidei had aangedaan door zijn verloving te verbreken en een meisje -van het geslacht der Donati te trouwen. Dit had het uitbreken van de -familie-veeten ten gevolge, die, in verband met de politieke twisten -der Welfen en Ghibellijnen, gedurende vele jaren Florence zoo veel -ellende zouden brengen. - - - - - - - -HOOFDSTUK IV. - -ROMAANSCHE BOUWKUNST [343]. - -800-1200. - - -Het epitheton "Romaansch" wordt soms toegekend aan alle rondboogstijlen -van de middeleeuwsche bouwkunst, die men afleidt van den Romeinschen -stijl--aan den vroeg-Christelijken (basiliek-stijl), Byzantijnsch-, -Lombardisch-, Toskaansch-, Normandisch-, (Fransch-, Engelsch-, -Siciliaansch)-, Duitsch- en Spaansch-Romaanschen stijl, zelfs aan -den Saraceenschen, daar deze onder invloed van den Romeinschen of -Byzantijnschen stond; en sommige schrijvers gaan zelfs zoo ver, dat -zij den Gotischen stijl een vorm van den Romaanschen noemen, en dien -beschouwen als het eindelijke resultaat van het overgangstijdperk, -de rondbogen-periode. Dit gebruik van het woord kan men misschien wel -verdedigen; maar ik heb er de voorkeur aan gegeven den Italiaanschen -basiliek-stijl, den Byzantijnschen en den Romaanschen stijl als -specifiek verschillend [344] te beschouwen en in een voorafgaand -hoofdstuk is in het kort de oorsprong behandeld van die architectuur, -die naar mijn meening met evenveel recht vroeg-Italiaansch-Romaansch -of Romeinsch-Lombardisch kan worden genoemd, wanneer wij er slechts -om denken, dat het woord "Lombardisch" de Romeinsch-Lombardische -bouwkunst volstrekt niet beperkt tot hetgeen nu Lombardije heet. - -Eenige van de vroeg-Romaansche overblijfselen van het Lombardische -tijdperk en van de periode van Karel den Groote zijn reeds -beschreven. Gedurende den daarop volgenden tijd, de regeeringen -der Karolingers en de Donkere Eeuwen, onderging de architectuur, -zooals alle andere kunsten, een totale eclips, die ongeveer twee -eeuwen duurde [345]. Te Rome duurde de duisternis inderdaad nog veel -langer. Wij hooren van restauraties en reconstructies, waarvoor de -antieke gebouwen onbarmhartig werden geplunderd, en eenige mozaïeken en -muurschilderingen van dezen tijd zijn nog over; maar tot de twaalfde -eeuw of later, bleef Rome in diepe duisternis gehuld, terwijl in -andere deelen van Italië, zoowel in het noorden als in het zuiden, -een nieuwe, schitterende architectuur snel opkwam; deze bouwkunst -ontwikkelde zich tot wondere volmaaktheid uit de Romeinsch-Lombardische -architectuur, die reeds in de dagen van Koningin Theodelinda (c. 600) -was ontstaan, doch in haar groei blijkbaar is tegengehouden tot het -einde van de tiende eeuw, niettegenstaande een tijdlang de kunsten -en wetenschappen door Karel den Groote met zooveel geestdrift zijn -begunstigd. Misschien heeft de angst, dat de wereld in het jaar 1000 -na Chr. te gronde zou gaan, eenigermate het Christendom verlamd en de -meening verbreid, dat de oprichting van aanzienlijke kerken overbodig -was; maar, wat ook de redenen mogen geweest zijn, kort na het jaar -1000 werd bijna de geheele Christelijke wereld aangegrepen door een -plotseling verlangen om prachtige kerken te bouwen--om de oude plunje -weg te gooien, zooals Rodolf Glaber (omstreeks 1045) schrijft, en een -nieuw, wit gewaad aan te trekken (candidam ecclesiarum vestem induere). - -De Romaansche stijl is voortgekomen uit de vereeniging van de oude -Romeinsche architectuur met die van de noordelijke streken, het -vaderland van de Longobarden, en zooals Ruskin heeft aangetoond, moet -men sommige van de eigenaardigheden, die dezen stijl scherp van den -Basiliek- en Byzantijnschen stijl onderscheiden, blijkbaar toeschrijven -aan noordelijke invloeden. Een Romaansche kerk, bijvoorbeeld, biedt -meestal een treffende tegenstelling met de rijkelijk gekleurde en -versierde oppervlakten, de glanzende zuilen, de met marmer bedekte -muren en de groote mozaïeken van de Byzantijnsche bouworde. Wij, -menschen van het noorden, schijnen soms eenig wantrouwen te koesteren -jegens heldere kleuren en rijke decoratie; de meeste van ons geven -de voorkeur aan hetgeen dof en bijna kleurloos is--het schaakbord en -het spel van licht en schaduw in de schemering van bosschen of in de -groote, holle Normandische kathedralen. In Italië had de bouwmeester -van noordelijke afkomst het voordeel in de gelegenheid te zijn zich -prachtige marmeren zuilen te verschaffen of van oude gebouwen te stelen -in plaats van zware pijlers te moeten bouwen, en de tegenstellingen -van marmer, gehouwen en gebakken steen in de Italiaansch-Romaansche -bouworde zijn dikwijls buitengewoon mooi. Men streefde niet in de -eerste plaats naar een decoratief effect, dat bereikt werd door kleur -en weerspiegeling, maar belangrijker vond men het spel van licht en -schaduw tusschen de lijsten, het beeldhouwwerk, de bogenreeksen, en -alle soorten van concaaf en convex bouwwerk. Derhalve hebben wij in het -gebouw convexe vormen, zooals gebeeldhouwde kapiteelen en hoogreliefs, -om het licht op te vangen, en aan de buitenzijde holten, die door -arcades zijn gevormd, en façades met zuilenrijen, laag-reliefs, -overhangende draagsteenen, en prachtige, diep terugwijkende portalen -en ramen, die de schaduw opvangen en die, als achtergrond voor -beeldhouwwerk en marmeren kunstwerken, het gebouw van buiten gezien -een schoonheid verleenen, die onvergelijkelijk veel hooger staat, -dan van eenige oude basiliek, en misschien zelfs den luister van zulk -een kleurendroom als de S. Marco overtreft. - -Een zeker mate van kleurversiering werd in den Italiaansch-Romaanschen -stijl toegelaten, in het bijzonder in Toskane, waar marmer en mozaïek -vrijelijk werden gebruikt. De houten zolderingen, die vlak waren -(zooals in de Pisa-Kathedraal), of voorzien van open timmerwerk, -zooals in de S. Zeno en S. Miniato, werden met vroolijke kleuren -beschilderd. Maar deze beschilderde houten zolderingen gaven aanleiding -tot het ontstaan van het leelijke van ribben voorziene tongewelf en -uit de rechthoekige kruising van twee tongewelven kwam het kruisgewelf -voort. Deze vorm van gewelven verdween gelukkig door de invoering -van den Gotischen spitsboog en het echte Gotische gewelf. - -Een ander, ietwat latere uitvinding van den Italiaansch-Romaanschen -stijl, die daarna ook door de Gotische bouwkunst wordt aangenomen, -was het roos- of radvenster, waarvan nog prachtige voorbeelden over -zijn (zie plaat 25 en 26). - -Het heerschende beginsel van de Romaansche bouworde was nog steeds -strenge, stijve kracht. Bij het antieke systeem van zuilenrijen -en architraven (wat Gotische zeloten de "kruipende, verachtelijke, -horizontale" bouworde noemen, ofschoon het leidende beginsel juist -het volmaakt verticale is) bestond geen buitengewoon zware druk -van boven en bijna volstrekt geen zijdelingsche druk (deze laatste -was inderdaad afwezig, wanneer het dak ontbrak of vlak was). Toen de -door bogen gedragen "clerestory" [346] van de basilieken hooger werd, -brachten de zijbeuken voldoenden steun aan; maar toen de Byzantijnsche -koepels, de Romaansche bogen en apsiden grootere afmetingen begonnen -aan te nemen, werd het noodzakelijk muren van geweldige dikte te -bouwen of deze aan de buitenzijde te versterken. En hier kan er in -het voorbijgaan op gewezen worden, dat het beginsel van evenwicht -(in plaats van strenge kracht), dat later in de Gotische architectuur -werd toegepast, het mogelijk maakte, dat de zwaarste massa's gedragen -werden door een systeem van bogen en pijlers (of "bundelpijlers") -en uitwendige contraforten (steunbeeren), zoodat betrekkelijk dunne -muren, nog verzwakt door geweldige ramen, in staat waren het geheel met -groote zekerheid omhoog te houden, ofschoon men moet toegeven, dat het -inwendige van een groote Gotische Kathedraal, wanneer men een oogenblik -het uitwendige stelsel van contra-forten vergeet, wel geschikt is om -iemand een gevoel van onbehaaglijke onveiligheid te geven. - -Doch voordat wij eenige van de voornaamste voorbeelden zullen geven -van Italiaansch-Romaansche bouworde is het noodig te wijzen (ofschoon -het onmogelijk is dit hier uitvoerig te bespreken) op het lastige -vraagstuk van de verwantschap tusschen deze en den zoogenaamden -"Normandischen" en en Duitsch-Romaanschen stijl. De vraag loopt -hierover, of de architectuur van de Noormannen in Normandië, waardoor -de prachtige kerken van Caen ontstonden en die door de Noormannen -in Engeland werd ingevoerd, als ook de Romaansche bouwstijl in -het overige Frankrijk met zijn schitterende kerken van Angoulême, -Toulouse, Vézelay en Arles, en in België met de heerlijke kathedraal -van Doornik, en in Duitschland met de prachtige kathedralen van -Mainz, Worms, Trier en Spiers, en in Spanje met zijn kerken te Toro -en Tarragona en op Sicilië (Palermo en Cefalù), en ten slotte, wat -wij noemen den Italiaansch-Romaanschen stijl--de vraag is of al deze -bouworden, zooals sommigen meenen, moeten worden toegeschreven aan -het vindingrijke vernuft van de bouwmeesters der Vikings of dat deze -bouwstijl door een merkwaardige coïncidentie onafhankelijk van elkander -in al deze verschillende landen ontstond--of dat eindelijk, zooals ik -heb voorondersteld, deze architectuur is opgekomen, toen, omstreeks -de zevende eeuw, de Longobardische vorsten in Noord-Italië, en later -de Longobardische hertogen van Zuid- en Midden-Italië inheemsche -bouwmeesters, misschien de beroemde magistri comacini (zie p. 247) -gebruikten om kerken en paleizen in Italië op te richten. Wanneer dit -zoo is, lijkt het zeer waarschijnlijk, dat de nieuwe bouwstijl zich -van Italië over de Alpen verbreid heeft langs den loop van den Rijn -[347], en in Bourgondië, en daarna (c. 1060) door de hertogen van -Normandië is overgenomen. Maar in Normandië kan die architectuur ook -langs een anderen weg gekomen zijn, want deze Normandische hertogen -stonden in rechtstreeksche verbinding met Italië door hun stamgenooten, -die reeds veertig jaren in Zuid-Italië waren, voordat de grootsche -St. Etienne van Willem den Veroveraar te Caen begon te verrijzen [348]. - -Dit vraagstuk over den oorsprong van de Normandische bouworde zal ieder -van ons verschillend beantwoorden, naarmate hij zich meer door zijn -vaderlandsliefde of door verstandelijke redeneering laat leiden. Maar -wanneer men aldus handelt is het noodzakelijk er op te wijzen, dat het -bestaan van een gelijken bouwstijl in landen, die ver van elkander -verwijderd liggen, dikwijls verklaard kan worden door het feit, dat -bouwmeesters en werklieden niet zelden uit de beroemde centra van -architectuur werden ontboden naar ver afgelegen plaatsen. Zoo liet -Venetië voortdurend bouwmeesters komen uit Constantinopel, en Karel -de Groote en andere Frankische en Duitsche vorsten gebruikten in hun -noordelijke landen ongetwijfeld vele Italiaansche architecten; men moet -zich er dus niet over verbazen, wanneer men in Engeland en Frankrijk -karaktertrekken van den Italiaansch-Romaanschen stijl vindt of zelfs -Byzantijnsche en Oostersche versieringen (die door de kruisvaarders -zijn gebracht), of wanneer men in Italië de zigzaglijn (die, evenals -de overal voorkomende swastika [349], soms misschien spontaan is -opgekomen), aantreft, of wanneer de kerk van den S. Spirito, omdat -de Engelschman Of a Mill (Offamilio) aartsbisschop en kanselier te -Palermo was, met de zware pijlers en eenigszins gespitste bogen is -gebouwd, die den Engelsch-Normandischen stijl van denzelfden tijd -(c. 1175) kenmerken. Uit zulke feiten moeten wij nog niet afleiden, -dat de Italiaansch- en Siciliaansch-Romaansche architectuur made in -Engeland was, of zelfs ook maar in Normandië. - -Een treffende en schoone eigenaardigheid van de Italiaansch-Romaansche -bouwkunst is de klokketoren. Wij hebben reeds gezien (p. 251), dat -de Italiaansche campanili van oude dagteekening zijn en dat eenige -van de oude basilieken zeer mooie, ronde klokketorens hebben; maar -de hooge, vierkante campanili, die zoo kenmerkend voor Italië zijn -(en waarmede de ronde, scheeve toren van Pisa zulk een merkwaardige -tegenstelling vormt), moeten worden toegeschreven aan den Romaanschen -stijl. Te Rome, dat in andere opzichten niet sterk onder Romaanschen -invloed is gekomen, bestaan vele fraaie, vierkante klokketorens van -de twaalfde en dertiende eeuw, zooals die van de S. Maria in Cosmedin -(plaat 21), S. Maria in Trastevere en SS. Giovanni e Paolo [350]. Te -Rome heeft de campanile in dezen tijd gewoonlijk verdiepingen van -donkerbruin baksteen, die gescheiden zijn door kroonlijsten van -marmer of terra-cotta en bovenaan een plat dak (want torenspitsen -zijn bijvoegsels van later datum). Behalve de benedenste heeft -meestal iedere verdieping aan elke zijde twee ramen, open of blind, -met marmeren zuiltjes (colonelli), terwijl bij de campanili van -Noord-Italië het aantal vensters, zooals bij den klokketoren van Siena, -waar elke verdieping een raam meer heeft, naar den top van het gebouw -toeneemt (zie plaat 41, 55, 65). - - - - -Lombardije en Emilia. - -De Romaansche bouwkunst van Lombardije schiet dikwijls te kort in -fijnheid van ornamenteering, zooals men door haar half-noordelijken -aard wel kan verwachten en neigt soms tot het fantastische en grillige, -maar toch is het karakter manlijker en gezonder dan het Toskaansche, -of misschien moeten wij zeggen, het Pisaansche. De voornaamste -kenmerken van de Lombardisch-Romaansche kerken zijn de buitengewoon -mooie verhoudingen van de uitwendige architectuur, de grootsche façades -met zuilenrijen en soms rijkelijk met beeldhouwwerk versierd, de fijne -arcaden van de apsiden, de prachtige inspringende portalen en ramen, -de vooruitstekende portieken met zuilen, die dikwijls op marmeren -leeuwen rusten, de heerlijke campanili en bij latere gebouwen de -groote roosvensters. De volgende zijn de belangrijkste van deze -kerken. Eenige daarvan zal men beschreven vinden in de lijst der -Illustraties. De jaartallen geven bij benadering aan, wanneer de -Romaansche gedeelten van deze kerken oorspronkelijk zijn gebouwd. - - -Pavia: S. Michele (hier werden Berengarius, Frederik I en anderen -gekroond met de ijzeren kroon. Herbouwd c. 1050. Gewelf zooals in de -S. Ambrogio. Prachtig Romaansch portaal). -Pavia: S. Pietro in Ciel d'oro (herbouwd c. 1100. Zie plaat 13). -Verona: S. Zeno (c. 1070-1140. plaat 55). -Cremona: Kathedraal (1107-90) en Torrazzo (1260-80). -Parma: Kathedraal (1058-c. 1200). -Modena: Kathedraal (1099-1184). -Ferrara: Kathedraal (1135-c. 1200. plaat 39). -Piacenza: Kathedraal (1122-c. 1200). -Como: S. Fedele (1100? herbouwd c. 1265) en S. Abbondio -(c. 750? herbouwd c. 1050, geheel hernieuwd c. 1870, maar heeft nog -oude overblijfselen). Zie p. 249. - - -Behalve deze is er nog een zeer belangrijke kerk, de S. Ambrogio te -Milaan, waarvan reeds herhaaldelijk melding is gemaakt. Men zegt, -dat zij omstreeks het jaar 380 door St. Ambrosius is gesticht, maar -het schijnt, dat in de negende eeuw deze kerk door Aartsbisschop -Anspert is herbouwd en ten slotte omstreeks 1140 in Romaanschen stijl -is gereconstrueerd. Het fraaie atrium dateert waarschijnlijk uit den -tijd van Aartsbisschop Anspert en de klokketoren is ongeveer 1130 -gebouwd. Uitwendig is de kerk eenvoudig, vroeg Romaansch, maar het -inwendige, dat toch uit dezelfde periode is, toont zeer merkwaardige, -Gotische kenmerken door het van ribben voorziene gewelf van het schip -en de beuken, de bundelpijlers en de pilaren, die zich verheffen boven -de kapiteelen van de benedenste pijlers (zie p. 250). De vraag is, of -deze nieuwe bouworde van den anderen kant van de Alpen werd ingevoerd -in een tijd, toen dit ternauwernood bekend was in de noordelijke -landen, of dat het inderdaad hier reeds zoo vroeg ontworpen werd -[351]. Dit zullen wij behandelen, wanneer wij de Italiaansch-Gotische -architectuur bespreken. - - - - -Toskane. - -De groep van prachtige gebouwen, die zich plotseling vertoonen, -wanneer iemand van de Via Solferino of de Via Niccola Pisano op de -Piazza del Duomo te Pisa komt, geeft een onuitwischbaren indruk van de -voornaamste trekken van hetgeen men Toskaansch-Romaansche architectuur -noemt, die misschien evenwel juister Pisaansch-Romaansch genoemd zou -kunnen worden. Wanneer men kort geleden de kerken van Lombardije -bezocht heeft, zal men gevoelen, dat men hier een variëteit van -Romaanschen stijl voor zich heeft, dien men wel een anderen naam zou -kunnen geven. Het is onmogelijk om dit punt uitvoeriger te bespreken, -maar een enkele blik op plaat 40 zal ons toonen, dat de kenmerkende -eigenaardigheden in alle drie gebouwen (de Kathedraal, de ronde, -scheeve Toren, en de benedenste helft van het Baptisterium, want de -bovenste helft is jonger en in Gotischen stijl opgetrokken) hierin -bestaan, dat de onderste verdieping versierd is met zuilen en hooge, -blinde arcaden en dat de hoogere gedeelten, vooral van de campanile en -de façade van de Kathedraal eenige rijen van prachtige open colonnades -hebben [352]. Deze mooie voorzijden, die men te Pisa zoo goed kan zien -en te Lucca niet zoo volmaakt zijn, kent men in Lombardije nauwelijks, -en het feit, dat zij in Dalmatië worden gevonden, schijnt er op te -wijzen, dat zij moeten worden toegeschreven aan Byzantijnsche of -Oostersche invloeden, zooals men wel kan verwachten in een tijd, -toen de Pisaansche vloten de Saracenen van de zeeën joegen en de -kusten van de Levant bezochten. - -Er zijn in Pisa nog verscheidene andere Romaansche kerken, namelijk -de S. Sisto (c. 1090) en de S. Frediano (c. 1150) en de S. Paolo -(c. 1220?), welke laatste een fraaie Pisaansche façade heeft. Te -Lucca zijn veel kerken [353] in navolging van de Pisaansche gebouwen -opgericht, maar wat de schoonheid der verhoudingen betreft, moeten zij -voor den Dom van Pisa onderdoen, zooals men kan zien op de afbeelding -van de kathedraal, wier voorzijde van 1204 ongeveer dateert (zie -plaat 41). Een nog grooter gebrek aan artistiek gevoel vertoont de -S. Michele, bij welke kerk de gevel aanmerkelijk hooger is opgetrokken -dan het dak, om ruimte te krijgen voor de Pisaansche façade met -colonnades. Een ander overdreven navolging van deze voorzijde wordt -geleverd door de S. Giovanni te Pistoia. - -Van de Florentijnsch-Romaansche architectuur is het meeste verdwenen, -maar behalve de overblijfselen, die nog gedeelten vormen van de -SS. Apostoli, S. Spirito en S. Lorenzo, is er nog een zeer beroemd -en volmaakt voorbeeld over, de S. Miniato: - - - la chiesa, che soggioga - La ben guidata sopra Rubaconte [354]. - - -In sommige opzichten lijkt de S. Miniato meer op een Latijnsche -basiliek dan op een Lombardisch-Romaansche kerk. Het is een van de -meest belangwekkende voorbeelden van den overgang van de basilieken -naar den Romaanschen stijl en een bewijs, dat de Florentijnen -de Romaansche bouworde, evenals later de Gotische architectuur, -met bedachtzame terughoudendheid beschouwden. De voornaamste, -kenmerkende trekken kan men gemakkelijk op de plaat waarnemen -(zie pl. 30). Hier kan slechts de aandacht gevestigd worden op het -verschil met den Romaanschen stijl door de opmerking, dat de rijke -marmer-incrustatie van de binnenmuren en de voorzijde [355], die een -opgewekten indruk maakt door het gebruik van wit en zwart marmer, -zonder eenige open arcades of effect van licht en schaduw, meer in -den geest van de Byzantijnsche dan van de Romaansche bouwkunst is en -bijna even ver van de Lombardisch-Romaansche architectuur verwijderd -schijnt te zijn als de Pisaansche daarvan verschilt. Zooals wij -zullen zien, bloeide de Byzantijnsche schilderkunst vóor de dagen van -Cimabue te Florence, hetzij door tusschenkomst van Venetië of door de -Byzantijnsche schilderkunst in Zuid-Italië, en waarschijnlijk moet men -de met marmer ingelegde façade van de S. Miniato, evenals bij sommige -andere Toskaansche kerken, aan dergelijke invloeden toeschrijven. - - - - -Midden- en Zuid-Italië. - -In het tijdperk, toen (1000-1100) in Italië de architectuur begon -te herleven, werd Florence door de Markgraven, Ugo, Bonifacius en -Guelf bestuurd en was noch met het Keizerrijk noch met Lombardische -steden op goeden voet. Dit is misschien de oorzaak van het feit, dat -de Lombardische vorm van Romaansche architectuur hier niet begunstigd -werd, en uitgezonderd een periode van vriendschap, die slechts kort -duurde (zie p. 387), schijnen Florence en Pisa in een toestand van -onafgebroken vijandschap en naijver verkeerd te hebben, zoodat men -er zich niet over behoeft te verwonderen, dat de zelfgenoegzame -en onafhankelijke Florentijnen zich niet wilden verlagen om de -voortbrengselen van de Pisaansche bouwmeesters na te volgen. - -Maar in andere streken van Toskane bestaan nog eenige prachtige -overblijfselen van Lombardisch-Romaansch bouwwerk. Toscanella is -reeds vermeld in verband met den vroeg Romeinsch-Lombardischen stijl -(zie p. 249). De buitengewoon mooie portalen en roos-vensters van -de S. Pietro en S. Maria Maggiore (plaat 25, 26) dagteekenen van -c. 1040. Te Volterra was vroeger een fraai Lombardisch-Romaansch -gebouw, de Duomo, en het oude Baptisterium heeft nog een prachtige -portiek van c. 1200 (plaat 32). Te S. Gimignano zijn verscheidene -kerken van de Tempeliers van de twaalfde eeuw, en de Duomo of -Collegiata, die naar men meent van c. 1148 dateert, bezit een mooi -Romaansch schip en zuilen (plaat 42). De twee groote centra van de -Lombardische heerschappij in Midden- en Zuid-Italië waren Spoleto -en Benevento en hier vinden wij, zooals men wel kan verwachten, zeer -schoone voorbeelden van de Lombardisch-Romaansche bouworde. De Duomo te -Spoleto dagteekent van 1050 ongeveer en werd omstreeks 1150 herbouwd; -de Duomo van Benevento werd, naar men vertelt, in het jaar 1047 door -Adalbert van Bremen bewonderd. Het is Lombardisch werk, dat onder -invloed stond van de Saraceensche architectuur. Een zeer merkwaardig -voorbeeld is ook de S. Maria di Collemaggio te Aquila (plaat 49). - -Aldus kunnen wij de uitbreiding van de Lombardisch-Romaansche -architectuur van Noord-Italië in de oude Lombardische hertogdommen -nagaan, totdat deze bouwstijl, terwijl Rome bijna niet onder zijn -invloed kwam, in aanraking kwam met den Byzantijnschen en Saraceenschen -(Arabischen); en weldra zullen wij zien, dat de Noormannen in -Zuid-Italië en op Sicilië deze Noordelijke, Romaansch-Lombardische -bouworde aanvaardden en tegelijkertijd den invloed ondergingen van -de Byzantijnsche en Arabische architectuur in het zuiden. - -In vele steden van Campanië, Apulië en Calabrië staan kerken, waarvan -de meeste op barbaarsche wijze bedorven zijn, die oorspronkelijk -Romaansch waren of Byzantijnsch met prachtige koepels, en door de -Noormannen in Romaanschen (soms eenigszins Saraceenschen) stijl zijn -herbouwd of vergroot. Te Canosa (in Apulië) vertoont de Byzantijnsche -kerk van S. Sabino, die vijf koepels heeft, eenige Lombardische -toevoegsels van de Noormannen (in deze kerk staat de graftombe van -den kruisvaarder Bohemund, den zoon van Robert Guiscard). Te Trani -heeft de Byzantijnsche kathedraal een prachtige Romaansche portiek. Te -Bari zijn verscheidene oude Byzantijnsche kerken in Romaanschen stijl -bijgewerkt ten tijde van Koning Roger. De kathedraal van Salerno -werd (c. 1070) door Robert Guiscard gebouwd, en de mooie Romaansche -architectuur is nog wel waarneembaar, ofschoon de kerk door moderne -restauratie afschuwelijk ontsierd is. (Het atrium met zijn heerlijke -antieke zuilen van Paestum ontkwam aan die "herstelling"). Verder -kunnen wij te Amalfi en het naburige Ravello merkwaardige, doch ook -leelijk bedorven, voorbeelden van den Zuid-Italiaanschen stijl in de -kathedralen aldaar zien. Beide kerken werden misschien reeds in de -elfde eeuw gebouwd, zelfs vóor de heerschappij van Robert Guiscard en -de ontwikkeling van de Lombardische architectuur der Noormannen. Maar -het is waarschijnlijker, dat de kathedraal te Amalfi dagteekent -uit den tijd, toen de stad, die eeuwenlang in meerdere of mindere -mate te midden van haar vele vijanden onafhankelijk was gebleven, -zich aan den koning der Noormannen, Roger van Sicilië, in het jaar -(1131), dat op zijn kroning volgde, had onderworpen. - - - - -Sicilië. - -In een vroeger hoofdstuk hebben wij de opkomst en het kortstondige, -maar schitterende bestaan van de heerschappij der Noormannen -in Zuid-Italië en Sicilië geschetst en wij hebben gewezen op -de schilderachtige mengeling van rassen in de bevolking van -dergelijke steden als Palermo, de residentie van de koningen der -Noormannen. Palermo was, zooals het grootste gedeelte van Sicilië, -langer dan 240 jaren (830-1072) in de macht van de Saracenen -geweest. Het aantal zijner inwoners was 300.000 en men zegt, dat -het niet minder dan 300 moskeeën heeft bezeten, groote en kleine. De -Saracenen hadden veel van de voorafgaande Byzantijnsche beschaving -aanvaard, en de Noormannen op hun beurt gaven, in plaats van de -ongeloovige Muzelmannen uit te roeien, hun tamelijk groote religieuze -en civiele vrijheid, gebruikten hen als soldaten en als ambtenaren -en namen veel van hun wetenschap en kunst over. - -Natuurlijk vertoont de Siciliaansche architectuur in de periode -van de heerschappij der Noormannen Byzantijnsche en Saraceensche -kenmerken gepaard met eigenschappen van de Romaansche bouworde -der Noormannen, waarvan de voornaamste bron, zooals wij zagen, de -Lombardisch-Romaansche stijl van Zuid-Italië was [356]. Van de vele -prachtige kerken, die door de Koningen der Noormannen, vooral door -Koning Roger en Willem den Goede, in Palermo en elders op Sicilië -zijn opgericht, waren sommige, wat het ontwerp betrof, duidelijk -Byzantijnsch, zooals de Martorana (met een koepel en drie apsiden), -de S. Cataldo (met drie koepels) en de S. Giovanni degli Eremite -(met vijf koepels) terwijl andere beslist Romaansch van bouw waren, -zooals de kathedralen te Monreale en Cefalù en de kerk S. Spirito, -niet ver van Palermo [357], die reeds vermeld is als een herinnering -aan de Engelsche architectuur der Noormannen. - -Vier van de meest belangrijke dezer Siciliaansche kathedralen, die -door de koningen der Noormannen werden gebouwd, zijn gegeven in de -illustraties (plaat 33, 36, 43, 44) en beschreven in de Lijst, en ook -de graftomben van Koning Roger en Keizer Frederik II (plaat 35 en 47) -zijn in de Lijst der Illustraties besproken, zoodat hier slechts de -opmerking behoeft bijgevoegd te worden, dat de aanwezigheid van den -spitsboog door sommigen wordt toegeschreven aan Saraceenschen invloed, -terwijl anderen daarin een voorbode zien van den Gotischen bouwstijl, -zooals wij reeds hebben opgemerkt bij de S. Ambrogio. Doch de spitsboog -werd in de Romaanschen stijl niet zelden gebruikt, reeds lang voor de -komst van de Gotische architectuur, en wordt ook in Engeland gevonden -in gebouwen, die zijn opgericht vóor het zoogenaamde overgangstijdperk -tusschen de bouwkunst der Noormannen en de vroeg-Engelsche b.v. in -de Fountains- en in de Malmesbury-Abdij, welke beide echt bouwwerk -van de Noormannen zijn en in denzelfden tijd zijn gebouwd als de -prachtige Capella Palatina (plaat 33), die opgericht is door Koning -Roger als de Koninklijke Kapel van zijn paleis te Palermo--eenmaal het -kasteel van de Saraceensche Emirs, hetgeen toen, zooals Villari zegt, -"het eerste waarlijk koninklijke paleis in Europa" was, en nu behalve -de buitengewoon mooie Capella, een treurige ruïne is [358]. - - - - -Aanteekeningen over mozaïek-werk en beeldende kunst in Zuid-Italië -en Sicilië - -1050-1200. - - -In een later hoofdstuk zullen wij den oorsprong beschouwen van de -groote herleving der kunst in Toskane en andere streken van Italië -tegen het einde van den dertiende eeuw en zullen wij de aandacht -vestigen op de vroege kenteekenen van den nieuwen geest en den invloed -van de Byzantijnsche schilders en mozaïekwerkers, die, vooral na -de plundering van Constantinopel door de Latijnen in 1204, geheel -Italië overstroomden. Hier zullen wij slechts wijzen op den stand van -zaken in Zuid-Italië en Sicilië gedurende de periode c. 1050-1200 -ten opzichte van de mozaïeken en de beeldende kunst. Het is een -onderwerp, waarover nog veel meer licht moet gespreid worden, voordat -men kan hopen eenige zekerheid te krijgen omtrent de theorie, dat de -schitterende bloei van de kunst in de dagen van Niccolo-Pisano, Giotto -en Dante voornamelijk moet worden toegeschreven aan de beeldhouwers -en dichters, en misschien zelfs aan de schilders van Zuid-Italië. - -Byzantijnsch mozaïek-werk, Byzantijnsche schilderkunst en Byzantijnsche -metaalbewerking (geen beeldhouwkunst, want deze werd door de -Byzantijnen weinig beoefend) hadden zonder twijfel de overhand in de -streken van Zuid-Italië, die onderworpen waren aan den Byzantijnschen -Keizer [359]. Indien men de archieven mag gelooven, dan was er een -bijna onbeperkte hoeveelheid van zulke schatten in die streken en -het aantal prachtige bronzen deuren, die nog in de kathedralen van -Campanië en Apulië bestaan en van de buitengewone bekwaamheid der -Byzantijnsche kunstenaars getuigen, is aanzienlijk (b.v. te Amalfi, -Atrani, Salerno enz.). Deze Byzantijnsche deuren dagteekenen uit -den tijd van c. 1050 tot 1100. En wij vinden even prachtig werk -van Italiaansche kunstenaars, doch van iets later dagteekening, -b.v. de groote bronzen deuren van de Kathedraal te Trani, en andere -te Benevento en Ravello. - -Hier en daar treffen wij ook mozaïeken aan, die dateeren uit het -tijdperk der Noormannen en die blijkbaar geen Byzantijnsch werk zijn, -zooals het groote S. Mattheus-mozaïek te Salerno. Te Salerno is ook de -beroemde paliotto (manteltje), een altaar-bedekking met ivoren reliefs -die een aantal Bijbelsche tooneelen voorstellen. De bekwaamheid, -waarmede dit werk is gedaan, is zeer merkwaardig. Het is zeker niet -de arbeid van een kunstenaar, die alleen bij de Byzantijnsche school -in de leer is geweest, en wanneer het werkelijk uit de twaalfde eeuw -dagteekent, dan schijnt er mogelijkheid te bestaan, dat deze vroeg -Lombardisch-Romaansche school van Zuid-Italië ten slotte in staat is -geweest werk voort te brengen, dat, met meer recht dan de Pisaansche -kansel (plaat 61) van Niccolò, de "ark" kan genoemd worden, waaruit -de Toskaansche beeldhouwers zijn voortgekomen. - -Maar in het Siciliaansche mozaïekwerk vooral vinden wij zeer duidelijk -aanwijzingen, dat er tegen het einde van deze periode (c. 1140-1200) -een belangrijke school van nationale kunst heeft bestaan. Deze -mozaïeken zijn wezenlijk verschillend van die der Byzantijnsche -school, en het feit, dat in dit tijdperk de groote Romeinsche school -van mozaïek-kunst blijkbaar [360] geheel verdwenen was (dit was -sedert 900 ongeveer het geval), maakt het vrij waarschijnlijk, dat -kunstenaars der Noormannen, onder Lombardischen invloed, een nieuwen -en zeer edelen stijl hadden ontwikkeld. - -In de Cappella Palatina te Palermo (plaat 33) kan men veel en -schitterend mozaïekwerk zien; het oudste en fraaiste dagteekent -uit de regeering van Koning Roger (c. 1032-40). De waardige en -indrukwekkende voorstelling van den Verlosser, zoowel hier als -te Cefalù is zeer merkwaardig. De kathedraal te Cefalù (plaat 44) -bezit nog mooier voorbeelden van vroeg-Siciliaansch mozaïekwerk. De -behandeling van sommige engelen en heiligen toont misschien eenigen -Byzantijnschen invloed, maar de heerlijke Christus-figuur is in den -Lombardischen stijl, dien de Noormannen hebben overgenomen. Wanneer men -de overlevering mag vertrouwen, heeft Roger in 1129 Cefalù gebouwd, -voordat hij den koningstitel heeft aanvaard en indien dit zoo is, -zijn sommige van deze mozaïekwerken waarschijnlijk de oudste van -hun soort en kunnen wel Byzantijnsch werk zijn; maar men neemt aan, -dat de Christus-figuur van het jaar 1148 dateert. - -In de kerk te Palermo, die sinds 1433 la Martorana heet naar de -stichtster van een klooster, doch oorspronkelijk den naam droeg van -S. Maria dell' Ammiraglio (de Admiraal of Emir van Koning Roger, die de -kerk in 1143 gesticht heeft), is het belangrijke mozaïekwerk te zien, -dat op plaat 34 is afgebeeld. Waarschijnlijk versierde het vroeger -de voorzijde. Het stelt Koning Roger voor, die uit de handen van -Christus de koningskroon ontvangt--een scherpzinnig bedacht protest -tegen Paus Innocentius II, die Roger niet erkend had, toen hij den -koningstitel aannam (zie p. 362). - -In de kathedraal te Monreale is een soortgelijk mozaïek, waar -Willem de Goede, zooals zijn grootvader, wordt voorgesteld, terwijl -hij zijn kroon van Christus ontvangt; de gedachte was blijkbaar -erfelijk geworden. Deze kerk vertoont een geweldige oppervlakte van -mozaïeken (ongeveer 6400 M2) van verschillende dagteekening. Zij -stellen tooneelen voor uit de geschiedenis van het Oude Testament, -van het Leven van Christus en de Levens der Apostelen en vertoonen -een ontelbaar aantal heiligen en engelen. - - - - - -AANTEEKENINGEN BIJ DE MUNTEN [361] - -Plaat 45 - -van c. 650 tot c. 1313. - - -1. Een gouden munt van de "Heracliussoort" (c. 670), die Constans II -en zijn drie zonen vertoont, Constantinus Pogonatus (die zijn bijnaam -kreeg wegens zijn baard, dien hij gedurende een veldtocht in Afrika -liet groeien), Heraclius en Tiberius. Toen Constantinus Pogonatus -den troon besteeg, benoemde hij zijn beide broeders tot Augusti -(keizerlijke collega's) en gaf hen even groote macht als hij zelf -bezat, in navolging van de Heilige Drieëenheid, naar men zeide. - -2. Constantinus VI en zijn moeder Irene, die hem blind liet -maken. Gouden Byzantijnsche munt van ongeveer 800. - -3. Munt van den laatsten Longobardischen Koning, Desiderius. Tremissis -van electron (ongeveer vier deelen goud en éen deel zilver). Voorzijde: -DN. DESIDER R (de R is een gewone afkorting voor REX op Lombardische -munten). Keerzijde: Een ster of bloem in een cirkel en de woorden -FLAVIA LUCA. Voor "Flavia" zie men aanteekening bij Plaat 9, munt -17. Dit woord vindt men op Lombardische munten als bijvoegelijk -naamwoord bij steden, zooals Lucca, Piacenza enz. en beteekent -misschien, dat deze steden "koninklijke vestingen" waren met zekere -privileges. De namen van vele andere steden komen op deze soort voor -b.v. Milaan, Pavia (Ticino) enz., waar misschien een koninklijke -munt was. Er zijn ook eenige merkwaardige munten, zooals deze -"ster-tremisses" met den naam van een stad, over met een zinloos -opschrift (VIVIVI.... in plaats van den naam van een koning. Ook -werd in 1904 te Ilanz, in Zwitserland een schat gevonden, waarbij -vele dergelijke tremisses waren, voorzien van den naam van Karel den -Groote. Deze beide typen zijn blijkbaar uitgegeven, nadat Desiderius -(774) naar Frankrijk verbannen was (zie p. 212), daar de oude keerzijde -is behouden. - - -4. Munt van Liutprand. Voorzijde van een gouden tremissis. Borstbeeld -van Liutprand met diadeem, schepter, borstharnas en krijgsmantel. Lees: -DN. LUTPRAN R. Op de keerzijde van deze soort Lombardische munten neemt -een gevleugelde figuur, de H. Michael, beschermheilige der Lombarden, -de plaats in van de Victoria, die op de klassieke munten zoo dikwijls -voorkomt. De vroeg Lombardische munten (zelfs die van Agilulf en -Theodelinda) zijn barbaarsche navolgingen van de keizerlijke. Omstreeks -den tijd van Liutprand (712-44) krijgen zij een meer eigen karakter, -maar de uitvoering is nog barbaarsch en de opschriften zijn dikwijls -onduidelijk en onjuist. - -5. Karel de Groote (uit de Biblioth. Nation., Parijs). Munten van -Karel den Groote komen voor met de namen van verschillende steden, -Parijs, Parma, Florence, Rome enz. Dit is een zeldzamer, keizerlijke -munt met beeldenaar (de keizer heeft hier een knevel). Lees: CAROLUS -IMP. AUG. en op de keerzijde RELIGIO KRISTIANA rondom den zoogenaamden -Karolingischen tempel (zie munt op p. 374). De letter M = 40 nummi -(D = 20). - -6. Louis de Débonnaire. Eveneens uit de Biblioth. Nation., Parijs. Voor -bijzonderheden zie men Engel et Serrure, Fig. 402. - -7. Dukaat van Koning Roger (II) van Sicilië en zijn zoon. In 1140, -tien jaar nadat hij den koningstitel had aangenomen, schafte Roger de -keizerlijke munten (de zoogenaamde tari) af en liet zilveren dukaten -slaan met zijn eigen beeldenaar. - -8. Augustal van Frederik II (voorzijde en keerzijde). Een zeer -fraaie munt. "De ware voorlooper van de groote Italiaansche munten -en medailles der vijftiende eeuw" (Serrure). - -9. Carlin d'or (1/4 ons) van Karel van Anjou, geslagen in 1277 op de -munt in den Castell dell' Uovo, Napels. De keerzijde stelt de Heilige -Boodschap voor. - -10. Real d'or (1/4 ons) van Karel van Anjou, geslagen in 1270 in -navolging van de Augustal van Frederik II. - -11. Zilveren munt van het type der prachtige gouden dukaten van Pedro -III van Arragon en Costanza, de dochter van Manfred. Niet lang na den -Siciliaanschen Vesper (1282) uitgegeven. De typische munt van Sicilië -gedurende de volgende twee eeuwen. Op de voorzijde de keizerlijke -adelaar en COSTA[NTIA] DEI GRATIA ARAG. SIC. REG. Op de keerzijde -Pedro's naam als koning van Arragon. - -12. Munt van Robert d'Anjou, Hertog van Calabrië, zoon van Karel II, -lo Zoppo (de Lamme) en kleinzoon van den grooten Karel van Anjou. Hij -was koning van Sicilië 1309-43. Zie Dante, Paradiso VIII, 76. - -13. Een fraaie munt van Pavia van ongeveer 1400. Het type is echter -ouder. Op de keerzijde een bisschop op een troon. Pavia verklaarde -zich na den dood van Frederik II in 1250 onafhankelijk, maar kwam -later in de macht van de Visconti van Milaan. - -14. Venetiaansche gouden zecchino [362], het eerst geslagen door Doge -Giovanni Dandolo, c. 1285. Op de voorzijde: Doge Dandolo, die knielend -den schepter van den H. Marcus ontvangt. Keerzijde: de H. Marcus -geeft hem zijn zegen. Zie ook de munt uit veel vroeger tijd, p. 374. - -15. Zilveren florijn (fiorino) van Pisa (na 1313) met den naam van -Frederik Barbarossa, dien het Ghibellijnsche Pisa op zijn munten hield -tot 1494 (uitgezonderd de jaren 1312-13, toen de naam van Hendrik -VII daarvoor in de plaats kwam; zie No. 18). Voorzijde: Keizerlijke -adelaar en FREDERICUS IMPERATOR. Keerzijde: Madonna en Kind. - -16. Gouden florijn van Florence uit het jaar 1304. Zie de zilveren -grosso van ongeveer 1200 op p. 388, die als type werd aangenomen voor -deze latere gouden munten, met Johannes den Dooper, den beschermheilige -van Florence, en de Florentijnsche lelie, die Dante il maladetto -fiore noemt. - -17. Men zegt, dat dit de eenige beeldenaar van Frederik Barbarossa -is. Hij is zeer barbaarsch en grotesk: een leelijke, baardelooze -jongen. - -18. Pisaansche munt met den naam van Hendrik VII, dus dagteekent deze -van 1312-1313. Zie No. 15. - -19. Beeldenaar van Hendrik VII. - - - - - - - -VIJFDE DEEL - -HISTORISCH OVERZICHT - -1190-1313. - - -(1) Hendrik VI. - -Men zal zich herinneren, dat, een jaar voordat Frederik Barbarossa in -den Salef verdronk, zijn zoon Hendrik door zijn gemalin Constantia -de opvolger werd van Willem den Goede van Sicilië, wiens huwelijk -met Joan van Engeland kinderloos was gebleven. Vele Sicilianen -echter weigerden den Duitschen vorst te erkennen, die hun door den -Engelschen Aartsbisschop Of a Mill (Offamilio) was opgedrongen. De -staatkundige mededinger van Offamilio, Aiello van Salerno, die jaren -lang het ambt van Staatssecretaris (protonotario) van den overleden -koning had bekleed, verwekte een opstand ten gunste van Tancred, -Graaf van Lecce (in Apulië), bastaard-zoon van Hertog Roger, een -zoon van Koning Roger en liet hem tot koning kronen; en Paus Clemens -III zond zijn zegen. Dadelijk verzamelde Hendrik VI, die zich door -zijn wreed en niets ontziend karakter reeds berucht had gemaakt, -een leger en zwoer wraak te zullen nemen; maar de berichten van den -dood van zijn vader in het oosten en de opstand van Hendrik den Leeuw -noodzaakten hem weder om de Alpen over te steken. Hij overweldigde -zijn mededinger naar de Duitsche keizerskroon snel en was weldra in -Rome terug; aldaar kon hij den Paus (Celestinus III) dwingen hem tot -Keizer te kronen (1191), nadat hij door een zeer laffe daad [363] -de gunst van de bevolking van Rome gewonnen had. Daarna marcheerde -hij zuidwaarts om de "Beide Siciliën" te onderwerpen en belegerde met -de hulp van schepen uit Pisa (die "schande van Italië", zooals Dante -de stad noemt) Napels, dat in dezen tijd een bijna onafhankelijke -stad was. Maar de schepen van de Noormannen verdreven de Pisanen -en Hendrik keerde met een leger, dat door ziekte gedecimeerd was, -naar Duitschland terug [364]. Hierop werd de partij van Tancred in -Zuid-Italië aanmerkelijk sterker. De inwoners van Salerno verbraken hun -verbond met den Duitschen Keizer en leverden de Keizerin, Constantia, -die juist in dien tijd in hun stad verblijf hield, aan Tancred uit; -doch deze was ridderlijk genoeg om haar weder in vrijheid te stellen, -een daad, die de ondankbaarheid en wreedheid van Hendrik des te sterker -doet uitkomen; want, toen Tancred in 1193 gestorven was en zijn jonge -zoon Willem tot Koning van de "Beide Siciliën" onder het regentschap -van zijn moeder, Sibilla, was uitgeroepen, rukte Hendrik VI wederom -naar het zuiden, nam Sibilla en haar kind gevangen en zond hen met -andere gevangenen naar Duitschland, waar zij blind werden gemaakt. - -Hij was nu heerscher over de "Beide Siciliën" en eveneens over -Noord-Italië, waar hij door een verstandige toegevendheid gepaard -aan strengheid de republieken in toom hield. Toskane gaf hij aan -zijn broeder Philips en andere Duitsche hertogen kregen Umbrië en -Romagna. Hij deed geen moeite zich te mengen in de aangelegenheden van -den Paus en van Rome. Zooals gewoonlijk, bestonden er twisten tusschen -den Paus en den adel. Juist in dezen tijd had een oligarchische -partij met een Podestà aan het hoofd de macht in handen, die echter -weldra plaats zou moeten maken voor een republikeinschen Senaat en -een Prefect. Het was Hendrik volkomen onverschillig, welke partij de -overhand had, want de Paus had beide in zijn macht. - -Keizerin Constantia, een vrome en zachte vrouw, nu reeds tamelijk oud, -leed zonder twijfel ten zeerste door de wreedheden die haar Duitsche -gemaal bedreef. Zij had zich teruggetrokken naar het stadje Jesi, -niet ver van Ancona, en daar schonk zij het leven aan een zoon [365], -den toekomstigen Keizer Frederik II. Door de Duitsche edelen, die -te Aken in 1196 bijeen waren gekomen, werd het kind tot "Koning der -Romeinen" gekozen; bij deze gelegenheid dwong Hendrik den keurvorsten -de erkenning van het absolute erfelijke recht van zijn afstammelingen, -hetzij in de manlijke hetzij in de vrouwelijke lijn, op de Duitsche -kroon af. Kort daarna werd hij naar Zuid-Italië teruggeroepen door -het opnieuw uitbreken van den opstand; hij dempte dien op de meest -barbaarsche wijze. Aangemoedigd door den gelukkigen afloop, begon -hij plannen te maken voor de verovering van Dalmatië, waarop hij -aanspraak maakte als een gedeelte van het gebied, dat de koningen der -Noormannen hadden bezet, en hij wilde zelfs Constantinopel innemen en -het Oostelijke Keizerrijk annexeeren, en deze plannen werden inderdaad -niet lang daarna verwezenlijkt, maar niet door hem; want hij stierf -te Messina in 1197, slechts twee en dertig jaar oud. - - - - -(2) Paus Innocentius III. - -Overeenkomstig de belofte, die de keurvorsten aan Hendrik VI hadden -afgelegd, moest zijn zoontje Frederik hem opvolgen en inderdaad -werd hij onder regentschap van zijn moeder koning van Duitschland -en Italië, waaronder het rijk van de "Beide Siciliën" begrepen -was; bovendien was hij door zijn titel "Koning der Romeinen" reeds -aangewezen als Keizer. Maar in Duitschland maakten zich Hendrik's -broeder en een pretendent van de macht meester en werden beide tot -koning gekroond. En voordat het kind vier jaar oud was geworden, -stierf zijn moeder Constantia, nadat zij den Paus als voogd over hem -had aangewezen, dien zij tevens tot regent over de "Beide Siciliën" -(het koninkrijk Napels en Sicilië) had benoemd. Men kan wel vragen, -welk recht zij had om dit te doen (zooals wij ook gevraagd hebben, -met welk recht Mathilde het hertogdom Toskane aan de kerk naliet), -maar een dergelijke daad behoeft ons niet te verbazen bij een vrouw, -die men gedwongen had een geenzins gelukkig huwelijk te sluiten, toen -zij haar leven reeds aan den godsdienst had gewijd en wellicht reeds -non was (vgl. p. 367). Bovendien, hoe onwettig de daad misschien -ook was, zij werd erkend en was derhalve een feit van historische -beteekenis geworden. En het is niet gemakkelijk te bewijzen, dat de -gevolgen de daad niet rechtvaardigden. - -De Paus, die aldus in naam regent over de "Beide Siciliën" werd -(want dit was het eenige rijk, waarop Constantia, als erfgenaam van -de Koningen der Noormannen, aanspraak kon maken) was Innocentius III, -de zoon van een Lombardischen Graaf van Segni en van een Romeinsche -moeder. Op den leeftijd van zeven en dertig jaar besteeg hij den -pauselijken troon, ongeveer drie maanden na den dood van Hendrik -VI. Hij was van alle pausen misschien de bekwaamste, zeer zeker de -eerzuchtigste en door een geweldige begeerte tot heerschen bezield; -en ten slotte slaagde hij erin een tijdlang zijn droom van een -pauselijk rijk verwerkelijkt te zien en alle monarchen [366] van -Europa aan zich te onderwerpen, terwijl hij hun koninkrijken tot -leengoederen van het Pausdom maakte. "Zulk een schouwspel", zegt -een schrijver uit den tegenwoordigen tijd, "had men sinds Karel -den Groote niet meer gezien; en men zou het niet wederzien voor de -komst van Napoleon". En zijn veroveringen bepaalden zich niet tot de -koninkrijken van het Westen; ook over het Oosten was hij leenheer; -want toen (1202-1204) Constantinopel werd veroverd en op schandelijke -wijze [367] door Fransche, zoogenaamde Kruisvaarders en de Venetianen -werd geplunderd, bekende hij eerst wel, dat dit feit ook op hem een -smet wierp, maar weldra troostte hij zich er mede, dat de Paus te -Rome door de nieuwe Latijnsche dynastie der Byzantijnsche Keizers -erkend werd; de eerste Keizer aanvaardde het keizerlijk purper uit -de handen van den gezant van Innocentius en de derde werd gekroond en -ingehuldigd in de St. Pieter te Rome door den opvolger van Innocentius, -Honorius. Inderdaad was geen ijdele bluf gelegen in de woorden, die -aan Innocentius worden toegeschreven, dat een Keizer slechts een maan -was, die haar licht ontleende aan de zon van het Pausdom [368]. - -Een andere overwinning van Innocentius werd door een nog schandelijker -kruistocht behaald en door middelen, die nog afschuwelijker waren dan -de plundering van Constantinopel. De geschiedenis van de uitroeiing der -Albigenzen en de verwoesting van een groot gedeelte van Zuid-Frankrijk -zou te veel ruimte innemen, indien het uitvoerig verteld werd; het -staat echter niet in rechtstreeksch verband met ons onderwerp en de -korte opmerkingen, die hierover gemaakt kunnen worden, zullen in een -later hoofdstuk volgen, zoodat die hier het verhaal niet behoeven -te onderbreken. - -In één opzicht echter faalden de plannen van Innocentius. Niet alleen -Rome, waar, zooals gewoonlijk, tusschen het volk en den adel twisten -heerschten, maar ook vele steden van Noord- en Midden-Italië waren, -sommige meer andere minder openlijk, in opstand tegen het Duitsche -gezag. Innocentius wakkerde deze ontevredenheid aan, daar hij hoopte -bij die steden zelf de plaats van den Keizer te zullen innemen. Doch -hierin bedroog hij zich. Al mochten ook keizers en koningen hun kronen -uit de handen van den opvolger van den H. Petrus ontvangen, steden, -die zoo hevig gestreden hadden om hun rechten te verwerven, waren niet -van plan hun dienstbaarheid aan een Duitschen Keizer te verwisselen -met de onderdanigheid aan den Paus te Rome. De bond der Welfen, die in -1197 door de steden van Toskane gesloten werd, weigerde het werktuig -te worden van een eerzuchtigen priester, hoezeer hij hun ook mocht -verzekeren, dat zij denzelfden vijand, den Duitschen Keizer, haatten. - -En de republieken hadden redenen genoeg om Innocentius te wantrouwen, -zooals weldra bleek, toen de toestanden in Duitschland zoodanig waren -geworden, dat hij het noodig vond zijn haat tegen de Duitschers te -verbergen. De oude twisten tusschen de Welfen en Waiblingen (zie -p. 323) waren wederom ontbrand en twee mededingers waren gekroond -(de een te Aken, de ander te Mainz), Otto van Brunswijk, een zoon van -den oproerigen Hendrik den Leeuw en neef van Richard Leeuwenhart, en -Philips, zoon van Barbarossa en broeder van den overleden Keizer. Tien -jaren lang werd het land door den burgeroorlog geteisterd. Ten slotte -werd Philips vermoord en Otto alleen als Keizer door de keurvorsten -te Frankfurt uitgeroepen; deze trachtte de gunst van Innocentius te -winnen door hem de souvereiniteit te beloven over het gebied (de -nalatenschap) van Mathilde en andere streken in Noord-Italië. De -poging gelukte en in 1208 werd Otto door den Paus te Rome gekroond -[369]. Maar de bevolking van Rome, die den Paus reeds lang wegens -zijn heerschzuchtige plannen vijandig gezind was, werd door dit -huichelachtig optreden en door het feit, dat hij aan een vreemden -vorst zonder hun toestemming de keizerlijke waardigheid had opgedragen, -nog meer op hem verbitterd. Er ontstonden ernstige onlusten, toen Otto -van het Vatikaan den Tiber trachtte over te trekken en een duizendtal -van zijn Duitschers werden gedood. Woedend marcheerde hij noordwaarts, -bezette wederom het gebied van Mathilde, en stelde in de steden, die -hij beloofd had aan het Pausdom af te staan, zijn Podestà aan. Doch dit -was niet voldoende om zijn toorn tot bedaren te brengen. Hij kwam met -een groote legermacht terug en viel het land van de Kerk en het rijk -van Frederik aan. Daarop (1210) sprak Innocentius den banvloek over -hem uit, en gelijk zoo dikwijls het geval was geweest, had de daad -van den heerzuchtigen priester een merkwaardig gevolg. De banbliksem -scheen de macht van Otto te vernietigen. Hij week naar Duitschland -terug en weldra werd hij, nadat hij bij Bouvines een verpletterende -nederlaag had geleden tegen Philips II August van Frankrijk, door -zijn edelen onttroond [370]. - - - - -(3) Frederik II. - -Reeds twee jaren, voordat deze slag geleverd werd, hadden de Duitsche -edelen Frederik uitgenoodigd de Alpen over te steken. Dit deed hij, -en in 1215 werd hij te Aken als Koning gekroond. Als kind was hij, -eveneens te Aken tot "Koning der Romeinen" uitgeroepen en thans werd -deze titel, waardoor hij tevens als Keizer werd aangewezen, plechtig -bevestigd door een groot Concilie, dat in het Lateraan gehouden werd -en waarbij meer dan 1500 prelaten en vele edelen aanwezig waren. Maar -ofschoon aldus erkend werd, dat hij Otto in diens waardigheden was -opgevolgd, werd hij toch door Innocentius niet uitgenoodigd om als -Keizer gekroond te worden. De sluwe en eerzuchtige Paus achtte het -blijkbaar veiliger om deze plechtigheid nog uit te stellen, misschien -wegens het feit, dat Otto nog in leven was. - -Op zijn tocht van Palermo naar Duitschland had Frederik Rome bezocht -en Paus Innocentius, dien hij toen voor het eerst ontmoette. De -edele en impulsieve jongeling, niet ouder dan achttien jaar, schijnt -zeer vriendelijk jegens zijn vroegeren voogd geweest te zijn en -gaf blijk van zijn innige dankbaarheid, daar hij de rechten van den -Paus op het gebied, waar de Kerk aanspraak op maakte, bevestigde, -en hem verzekerde een kruistocht te zullen ondernemen en ook zelfs -beloofde zijn zuidelijke koninkrijken af te staan als een leen van -het Pausdom onder het bestuur van zijn jongen zoon Hendrik, zoodra -hij de keizerskroon zou ontvangen. Doch gelukkig is deze laatste -belofte nooit vervuld. Reeds voor den dood van Innocentius, die in -1216 plaats vond, had Frederik berouw van zijn belofte en herriep die, -en weldra zou hij zich een even heftigen tegenstander van het Pausdom -toonen als Otto was geweest. En Frederik was niet de eenige, die zoo -snel van front veranderde. Een algemeene beweging was begonnen, die -bestemd was ten slotte het geheele gebouw der wereldlijke macht van het -Pausdom omver te werpen en het eerst zou Innocentius' geweldige Toren -van Babel plotseling ineen storten, daar deze slechts gegrondvest -was op den bijgeloovigen eerbied voor een verouderde instelling, -die haar grootheid reeds lang verloren had. - -Hoe de Kerk een tijdlang een deel van hare vroegere zedelijke hoogte -en haar zedelijken invloed herwon, niet door toedoen van de Pausen en -kardinalen, maar omdat in nederiger harten het gevoel van Christelijke -liefde en verachting der wereldsche dingen weder opleefde, zooals -St. Franciscus het door zijn daden bewees en St. Dominicus dit preekte, -zullen wij weldra zien. - -In 1220 besloot Frederik zijn zuidelijke gewesten weder te bezoeken, en -liet in Duitschland als "onderkoning" zijn zoon Hendrik achter, die nu -een jongen van tien jaren was en dien hij te Frankfurt tot Koning der -Romeinen had laten kiezen. Daarna hield hij zich gedurende dertig jaren -bijna uitsluitend bezig met Sicilië en Italië. In Noord-Italië bestond -zijn gezag voornamelijk slechts in naam, want vele van de steden, -die door den Welfschen bond en den buitengewonen groei van den handel -steeds machtiger waren geworden, genoten volkomen vrijheid, behalve -wanneer zij zoo nu en dan bang werden gemaakt door de aanwezigheid -van keizerlijke troepen. Bovendien had zijn Noord-Italiaansch -gebied weinig bekoring voor hem; het was vooral het zuiden, in het -bijzonder Sicilië en Apulië, dat hij als zijn vaderland en zijn -eigenlijk koninkrijk beschouwde. En hij had ook nog andere redenen -om terug te keeren. Tijdens zijn afwezigheid in het noorden hadden er -onlusten plaats gehad op Sicilië. Zijn Mohammedaansche soldaten waren -aanmatigend opgetreden en de Christenen waren verontwaardigd. Hij vond -het noodzakelijk de orde te herstellen en bracht dit op krachtdadige -wijze tot stand door al zijn Saraceensche troepen van Sicilië te -verwijderen en hun dicht bij Pompei een woonplaats aan te wijzen, -welke plaats sinds dien tijd bekend was als Nocera dei Pagani en voor -hem een onschatbaar steunpunt werd. - -Innocentius was in 1208 opgevolgd door Honorius III, die Frederik -in den beginne vijandig gezind was; maar toen deze te Rome kwam, -haalde hij dien zachtaardigen Paus door rijkelijke concessies -en beloften van kruistochten en andere middelen over om hem als -Keizer te kronen, een plechtigheid, waartoe hij des te gemakkelijker -besloot, omdat de onttroonde Otto onlangs was gestorven. De kroning -van Frederik en zijn koningin, Constantia van Arragon vond in 1220 -plaats. Twee jaren later--het jaar van de geweldige aardbeving, die -op Kerstdag den dood van vele duizenden in Noord-Italië ten gevolge -had--stierf de gemalin van Frederik en de Paus, die steeds een heftig -voorstander van kruistochten was, overreedde hem toen Jolanthe de -Brienne, de zuster van den Franschen patriarch van Jeruzalem, Jean -de Brienne (den lateren Keizer van het Oosten), te trouwen. Toch -toonde Frederik geen grooten lust om zijn belofte gestand te doen en -zich als kruisvaarder te onderscheiden. Ofschoon hij later als een -vurige en wreede vervolger van ketters optrad, was hij niet alleen -verdraagzaam jegens ongeloovigen, maar bewonderde hen zelfs; inderdaad -was hij waarschijnlijk, om geen sterker uitdrukking te gebruiken, -een even goed Muzelman als Christen. Zoo gingen de jaren voorbij; -Honorius stierf in 1226 en de belofte bleef nog steeds onvervuld. Maar -de volgende Paus, Gregorius IX, ofschoon meer dan tachtig jaar oud, -drong zoo krachtig bij Frederik aan, dat hij genoodzaakt was toe te -geven, een groot leger van Kruisvaarders, voornamelijk Duitschers, -verzamelde, en van Brindisi wegzeilde. Een hevige epidemie brak evenwel -onder zijn volgelingen uit, die verschrikkelijk te lijden hadden van -de Apulische hondsdagen en hij gaf haastig bevel, dat de vloot den -steven zou wenden en liet de bemanning te Otranto aan wal zetten. - -Hierop sprak de heftige, oude Paus den banvloek over hem uit en -kondigde een Encycliek af, waarin hij hem als verrader en lafaard -brandmerkte. Maar de jonge Keizer, niet minder heftig van aard, -beantwoordde dezen zendbrief met een moed en oprechtheid, die, zooals -Villari zegt, Luther zelf tot eer zouden gestrekt hebben. Zijn beroemd -Manifest was het eerste, werkelijk belangrijk en plechtig protest -van de hoogste civiele macht tegen de aanmatigende overheersching -van de Kerk en den Paus, waarvoor Innocentius met zulk een gunstig -gevolg had gewerkt. "Het was gericht tot alle Vorsten en Volkeren -van het Keizerrijk en herinnerde hen aan het lot van den ongelukkigen -Raimond, Graaf van Toulouse, en Koning Jan van Engeland (Jan zonder -Land), terwijl het bovendien zonder eenig medelijden een levendige -beschrijving gaf van het zedelijk verval der Kerk en de wereldlijke -eerzucht der Pausen. De Keizer van het Christendom verklaarde -sympathie te gevoelen voor de zienswijze der ketters ten opzichte -van de onchristelijke neigingen van het Pausdom." (Gregorovius). Het -Manifest werd in het openbaar op het Kapitool te Rome voorgelezen -onder groote geestdrift van een menigte toehoorders. Er ontstond een -oploop en Gregorovius vluchtte naar Viterbo en daarna naar Perugia, -vanwaar hij banbliksems tegen zijn tegenstanders slingerde. - -Men zou er zich over kunnen verwonderen, wanneer men hoort, dat -Frederik onder dergelijke omstandigheden uit eigen beweging besloot -een kruistocht te ondernemen, ditmaal in vollen ernst, doch na eenig -nadenken zal men inzien, dat dit een meesterlijke zet van hem was. Hij -wenschte de wereld te laten zien, dat Keizers en Kruisvaarders zich -niet bekommerden om krachtelooze banbliksems en hij wilde bewijzen, -dat de Paus zijn eigen kleinzielige wraak hooger stelde dan de -bevrijding van het Heilige Graf. Terwijl de banvloek nog steeds op hem -rustte en de geestelijken hem brandmerkten als een "zeeroover, geen -Kruisvaarder", bereikte hij Jeruzalem. Daar geen priester die plechtige -handeling durfde verrichten, hief hij met eigen hand de kroon van het -altaar van het Heilige Graf op en zette die op zijn hoofd, een daad, -die door de tegenstelling ons herinnert aan dien gran capitano van -den eersten kruistocht, die weigerde gekroond te worden in de stad, -waar de Koning der Koningen een doornenkroon had gedragen [371]. - -Ondertusschen had in Italië Paus Gregorius, die nog steeds te -Perugia in ballingschap was, een Heiligen Oorlog afgekondigd tegen -den afwezigen en geëxcommuniceerden Keizer en toen Frederik in -Apulië landde (1229), stootten zijn Kruisvaarders, waaronder vele -Muzelmannen waren, op een bonte menigte, die zich geschaard had onder -de banier van het Pausdom. Maar de Saraceensche soldaten van het Kruis -joegen de pauselijke huurlingen op de vlucht en de Paus sloot gaarne -vrede en was zoo genadig den banvloek over den Keizer op te heffen -[372]. Daarna richtte hij zich met zijn troepen tegen een nederiger, -doch niet minder gevaarlijken vijand--de Patarini en andere ketters, -die sinds korten tijd hun verderfelijke leerstellingen in Noord-Italië -en elders met grooten ijver verspreidden; en wij vernemen, hetgeen -bevreemding wekt, dat Frederik zijn hulp verleende bij die ellendige -vervolgingen. Gregorius IX kan aanspraak maken op de eer (die weinigen -hem zullen benijden), dat hij het eerst de gevreesde rechtbank van -de Inquisitie te Rome heeft ingevoerd en vele veroordeelde ketters -heeft laten verbranden, waarschijnlijk op de piazza van de S. Maria -Maggiore, om een Romeinschen feestdag te maken. In het voorbijgaan -kunnen wij wijzen op het vreemde feit, dat het gepeupel te Rome, dat -om staatkundige redenen zoo dikwijls Pausen verjoeg en terugriep, -blijkbaar ten opzichte van zulke onmenschelijke daden, die in naam -van den godsdienst werden bedreven, het steeds met de Pausen eens -was. Maar toen het wispelturige gepeupel zijn oogen aan dergelijke -autos-de-fé verzadigd had, keerde het zich plotseling tegen zijn -weldoener en verjoeg hem weder uit Rome. - -De jaren 1230-35 waren van groot gewicht voor Rome. Tweemaal deed het -een wanhopige poging om zich van den Ouden Man van het Pauselijk Hof -te bevrijden; doch bij elk van deze gelegenheden luisterde Frederik, -die zich liet leiden door staatkundige beweegredenen, vooral door de -verraderlijke kuiperijen van zijn zoon, naar de wanhopige smeekbeden -van den verbannen Paus, die nu de Christenen opriep om een Heiligen -Oorlog tegen de Romeinen te ondernemen, zooals hij kort te voren -een kruistocht had afgekondigd tegen Frederik zelf. Wanneer Rome in -deze omstandigheden zich onafhankelijk had gemaakt en zich aan het -hoofd van een Romeinschen Bond had geplaatst, dan zouden de latere -lotgevallen van Italië geheel anders zijn geweest, dan zij zich nu -ontwikkeld hebben; of het ten voordeele van Italië of van de menschheid -zou geweest zijn, is moeilijk te zeggen. Maar ondanks de heldhaftige -inspanning van de Romeinen eindigde de worsteling ten gunste van het -Pausdom. Het leger van Romeinsche burgers volgde onder aanvoering -van hun Senatoren de rood-en-gouden banier, waarop het trotsche -S. P. Q. R. van de oude republiek stond en zij plunderden de steden van -Toskane en Latium, die de voortvluchtige Paus trachtte te versterken en -te vereenigen tot een anti-Romeinsche Confederatie. Daarna stonden zij, -door bemiddeling van Frederik, Gregorius toe terug te keeren. Maar -weldra hadden zij er berouw van, of, om de symbolische uitdrukking -van een ouden paus-gezinden kroniekschrijver te gebruiken, zeven -booze duivels drongen bij hen binnen, en tot razernij gebracht door de -gedachte aan de vrije republieken in het noorden en hun eigen slaverij, -stonden zij wederom op en eischten onafhankelijkheid. Hun senator Lucas -Sorelli liet afkondigen dat Beneden-Toskane en de Campagna gebied -was van de Romeinsche Republiek. Toen vluchtte Gregorius en sprak -over Rome het interdict uit. Om zich hierover te wreken plunderden -de Romeinen het Lateraan. Ten slotte kwamen op zijn luid geroep om -hulp van heinde en verre troepen om den Paus te helpen en Frederik -stond hem ook weder bij. Een hevig gevecht werd dicht bij Viterbo -geleverd. De Romeinen werden verslagen en naar hun stad gedreven; -en weldra waren zij genoodzaakt hun hoop op vrijheid op te geven -en zich aan den Paus te onderwerpen [373], op voorwaarde, dat zij -gemeentelijke autonomie zouden genieten, maar dat aan den anderen -kant de geestelijken vrij zouden zijn van belastingen en niet onder -de burgerlijke wet zouden staan. - -De zoon van Frederik, Hendrik, die sinds het jaar 1220 was opgetreden -als onderkoning in Duitschland, verwekte nu een opstand, stelde -zich in verbinding met de Lombardische steden en den Paus, en liet -zich tot Koning uitroepen. Nadat Frederik de pogingen van zijn zoon -had verijdeld door den Paus hulp te zenden, haastte hij zich over de -Alpen; het gelukte hem den opstandeling te overweldigen en gevangen -te nemen; daarna (1235) werd Hendrik naar Apulië gestuurd, waar hij -het overige van zijn leven in de gevangenis doorbracht, een lot, dat, -zooals wij zullen zien, ook een ander van Frederik's zonen trof. - -In plaats van Hendrik koos Frederik als onderkoning van Duitschland -zijn tweeden zoon, Koenraad. Daarna richtte hij zijn aandacht op de -Welfsche Lombardische steden, die een groote welvaart hadden bereikt -en daardoor onafhankelijker en oproeriger waren geworden, zoodat zij -zelfs de passen over de Alpen hadden bezet en in voortdurenden strijd -waren met de steden, die de zaak van den Keizer begunstigden. Het -gezag van den Keizer had evenwel onlangs grooten steun gekregen -door toedoen van den zoon van een monnik, den "Zoon van den Duivel" -zooals men hem algemeen noemde, den "zwart-harigen Ezzelino" [374], -dien Ariosto een kind van de hel heeft genoemd en die met Alexander -en Dionysius door Dante in de rivier van kokend bloed, de Phlegethon, -wordt geplaatst. Ezzelino had zich reeds van verscheidene steden -meester gemaakt; toen Frederik kwam en Vincenza innam, werd deze stad -aan dien condottiere overgegeven; kort daarna nam hij Padua en Mantua -en werd aldus tyran of onderkoning van een aanzienlijk gebied. Milaan -stond aan het hoofd van den opstand der Welfsche steden, maar bij -Cortenova leden zij een nederlaag even zwaar als die bij Legnano en -Frederik trok Cremona zegevierend binnen, terwijl hij den Milaneeschen -Carroccio met zich voerde, die door een witten olifant werd getrokken; -aan den mast van den wagen was de Podestà van Milaan, Tiepolo, de zoon -van den Doge van Venetië, gebonden. Gebroken overblijfselen van den -Carroccio zond Frederik naar Rome om daar ten toon te worden gesteld -en op het Kapitool te worden bewaard. - -Dit alles was voor Paus Gregorius in hooge mate onaangenaam. Hij riep -een Concilie in het Lateraan bijeen en sprak den banvloek over den -Keizer uit. Het antwoord hierop werd gestuurd door Pier delle Vigne, -den trouwen secretaris van den Keizer, die, zooals Dante zegt, de beide -sleutels van Frederik's hart bewaarde [375]. Frederik stelde voor -zich te onderwerpen aan de uitspraak van een algemeen Concilie. De -Paus schreef een Concilie uit, maar dit zou alleen uit geestelijken -bestaan en te Rome gehouden worden. Dit was volstrekt niet hetgeen -Frederik bedoelde en toen in 1241 een menigte, een bende, turba, zooals -Frederik hen noemde, kardinalen en bisschoppen en andere geestelijken -zich te Genua naar Rome inscheepten, besloot men, dat Pisaansche en -keizerlijke schepen hen zouden aanvallen. Deze vreemde ontmoeting -ter zee vond plaats dicht bij het eiland Monte Cristo. Het convooi -van Genueesche galeien werd verslagen en de gevangen geestelijken -werden in triomf naar Napels gevoerd. - -Ondertusschen was Frederik naar het zuiden gemarcheerd en maakte het -plan Rome aan te vallen, toen in zijn legerplaats bij Grottaferrata -(dicht bij het Albaansche meer) het bericht kwam, dat zijn oude -tegenstander, Paus Gregorius, die bijna zijn honderdste jaar had -bereikt [376], gestorven was. Vele geestelijken waren nog in de macht -van Frederik en de Tien Kardinalen, die in Rome waren, werden twee -maanden lang streng gevangen gehouden door den Senator Rubeus, een -despotisch individu, die in dezen tijd in de stad de baas speelde; -eindelijk werden zij uit hun wreede gevangenschap (waarin een van -hen was gestorven) verlost, nadat zij een Paus hadden gekozen, een -zwakken ouden man, Celestinus IV. Deze overleefde zijn benoeming -slechts achttien dagen. Daarop volgde een pauselijk interregnum van -ongeveer twee jaren, gedurende welken tijd alle kardinalen verdwenen -en hun toevlucht zochten in verschillende kasteelen op het land. Ten -slotte, na herhaalde aanmaningen en bedreigingen van Frederik, die nog -steeds de Campagna verwoestte, ofschoon hij Rome niet durfde aanvallen, -kwamen de kardinalen te Anagni bijeen. - -Frederik had eenige van de prelaten, die hij had gevangen genomen, -de vrijheid gegeven om zich van hun steun bij de keuze van een Paus -te verzekeren en zoo werd Kardinaal Fieschi van Genua, die langen -tijd zijn vriendschap had genoten, tot Paus gekozen. Maar door dezen -verkiezing verloor Frederik een vriend zonder iets te winnen, want, -zooals hij zelf uitriep, "geen Paus was ooit een Ghibellijn." Inderdaad -toonde Innocentius IV zich een even beslist tegenstander als Gregorius -was geweest. Reeds dadelijk weigerde hij den banvloek, die over den -Keizer was uitgesproken, op te heffen, omdat deze zekere vestingen -niet wilde ontruimen en in 1245 voer hij naar Genua en ging vandaar -naar Lyon, in Frankrijk [377], waar hij een Concilie bijeenriep en -Frederik van den troon vervallen verklaarde. - -Er ontbrandde een strijd van twee Titanen, waarbij Encyclieken en -Manifesten werden geslingerd als rotsblokken en bliksemschichten, -terwijl Europa zwijgend, vol ontzag, toekeek. Voorloopig scheen er -nog geen beslissing te zullen vallen. De aanvallen van Frederik tegen -de hebzucht, aanmatiging en ondeugden van het Pausdom werden door de -groote meerderheid der Christenen met geestdrift toegejuicht, maar -Innocentius vond ook levendigen bijval voor zijn bewering, dat "aan -het Hoofd van de Kerk twee zwaarden waren gegeven, de geestelijke en -de wereldlijke macht, en dat hij de vrije beschikking had om er een aan -den Keizer te leenen." Europa was nog niet gekomen tot dat onderscheid -tusschen de koninkrijken van den godsdienst en de wereldlijke macht, -waarvoor Dante in zijn Monarchia en in zijn Divina Commedia [378] -zoo krachtig opkomt. En zonder twijfel had deze geweldige botsing -ver strekkende gevolgen, die niet gemakkelijk te bemerken waren, -en in dien tijd ontstonden naar aanleiding daarvan gevaarlijke -opstanden en werd zelfs een pretendent tot Keizer uitgeroepen; -aan den anderen kant herleefde de anti-pauselijke stemming, waarvan -de Ghibellijnsche partij in Noord-Italië voordeel trok om de jonge -republieken te onderdrukken. De bloeddorstige Ezzelino, die nu de -schoonzoon van Frederik was, onderwierp, geholpen door Frederik's -onwettigen zoon Enzio (of Enzo), vele steden van Lombardije, Emilia -en Venetia en trachtte die in "Signorie" te veranderen, (een lot, -dat weldra de meeste Italiaansche republieken zou treffen) of liever, -één groote Signoria van vele steden te stichten. - -Een tijdlang bleef Frederik in het zuidelijk deel van zijn rijk, -waar hij voortdurend in botsing kwam met de bondgenooten van den -Paus, die nog steeds in zijn preeken tot kruistochten tegen den -geëxcommuniceerden opwekte en zich voor geen middel schaamde de -fanatieken tegen den "ongeloovigen vijand van den Godsdienst" en den -"tweeden Nero" op te stoken, in de hoop, dat hij het "addergebroed" -van de Hohenstaufensche vorsten zou kunnen uitroeien. Bedelmonniken, -die door den Paus met goud waren omgekocht, trachtten de Siciliaansche -edelen over te halen den Keizer te vermoorden [379]. Gelukkig evenwel -werd de samenzwering ontdekt en kort daarna (1247) baande Frederik -zich een weg naar Noord-Italië om met zijn zoon Enzio een veldtocht -tegen de republikeinsche steden te ondernemen. Hier leed hij een -verpletterende nederlaag, want gedurende het beleg van Parma, dat -zich heldhaftig verdedigde, namen de belegerden, toen hij op jacht -was, de gelegenheid waar om een uitval te doen, slaagden er in zijn -legerplaats te verwoesten, doodden duizenden van zijn mannen en maakten -vele gevangenen, zoodat hij in een toestand geraakte, die bijna even -beklagenswaardig was als die, waarin Frederik-Barbarossa na den slag -bij Legnano verkeerde, en met groote moeite zijn strijdkrachten in -Cremona verzamelde om den oorlog weder te beginnen. Maar een tweede -slag trof hem. Zijn zoon Enzio werd door de Bologneezen gevangen -genomen en de ongelukkige jongeling bracht het overige van zijn leven, -bijna 23 jaar, in gevangenschap door. [380] - -Zooals ook het geval was met grooten Theoderik, werden de laatste -jaren van Frederik niet alleen door rampen, maar ook door sombere -verdenkingen en wreede, onrechtvaardige daden bewolkt. Het lot van -zijn secretaris en raadsman Pier delle Vigne van Capua, die langen -tijd zijn vertrouwen had genoten, is reeds verteld. Het schijnt, -dat Frederik hem te Cremona liet gevangen nemen en misschien ook -blind liet maken, en dat Pier te Pisa zelfmoord heeft gepleegd. In -hetzelfde jaar trok Frederik, door rampen gebroken, zich naar zijn -geliefd Apulië terug en een paar maanden later (1250) stierf hij, na -een korte ziekte, op een van zijn kasteelen (Castel Fiorentino, dicht -bij Lucera), volgens sommigen omringd door zijn trouwe Saracenen, -volgens anderen (zooals ook Gregorovius gelooft) "gekleed in het -gewaad van een Cisterciënser monnik, nadat zijn oprechte vriend, -de aartsbisschop van Palermo, hem absolutie had gegeven". - -Laetentur caeli et exsultet terra, schreef Innocentius, de -Hoogepriester van de Christelijke Kerk, aan het Siciliaansche volk, -toen hij den dood van hun koning vernam en tegenover deze ruwe uiting -kunnen wij de woorden van deze koning stellen, toen hij hoorde, dat -zijn groote tegenstander, Paus Gregorius IX gestorven was: de morte -ejus multa compassione conducimur, et licet digno contra eum odio -moveremur [381]. - -Het eenige levensdoel van Innocentius schijnt geweest te zijn het -addergebroed van de Hohenstaufen-dynastie uit te roeien. Hij haastte -zich dadelijk van Lyon naar Italië, dat hij sinds zes jaren niet -bezocht had en slingerde banbliksems en preekte kruistochten tegen -den jeugdigen Koenraad, den zoon van Frederik, die thans koning van -Duitschland was. Koenraad kwam naar het zuiden om aanspraak te maken -op zijn rechten; maar hij stierf weldra (1254) en liet een nog zeer -jongen zoon na, Conradino (Konradijn), den laatsten wettigen erfgenaam -van het keizerlijk huis der Hohenstaufen [382]. - - - - -(4) Manfred en Karel van Anjou. - -Een onwettige zoon van Frederik, Manfred, Prins van Taranto, was door -zijn vader's laatsten wil aangewezen als onderkoning van Zuid-Italië -onder de souvereiniteit van zijn half-broeder Koenraad. Na den dood -van Koenraad ondersteunde Manfred, die toen twee en twintig jaar oud -was, eerst zeer oprecht den jongen erfgenaam, Conradino, en verzocht -Innocentius hetzelfde te doen. Maar Innocentius eischte volledige -en openlijke onderwerping aan het pauselijk gezag en Manfred gaf de -voorkeur aan openlijke vijandschap; geholpen door zijn trouwe Saracenen -gelukte het hem de pauselijke huurlingen bij Foggia (in Apulië) -te verslaan. Vijf dagen daarna stierf Paus Innocentius te Napels. - -De nieuwe Paus, Alexander IV (1254-61), werd in den beginne zeer -belemmerd in zijn bewegingen door den stand van zaken te Rome, -waar onder leiding van een Bologneezer Podestà, Brancaleone -geheeten, een republikeinsche regeeringsvorm tot stand was gekomen -met volksvergadering en gilden (Arti), zooals in de steden van -Noord-Italië; derhalve werd te Rome een tijdlang de zaak van Manfred, -als tegenstander van het Pausdom, begunstigd. Ondanks herhaalde -pauselijke excommunicaties, waarvoor het Christendom langzamerhand -onrustbarend onverschillig werd, begon de partij van Manfred door -deze omstandigheden zoo machtig te worden, dat hij het beter vond -de teugels der regeering uit de handen van een zwak kind te nemen, -vooral toen hij het (valsche) gerucht van Konradijn's dood vernam; -bovendien waren er in Duitschland pretendenten opgetreden, zooals -Richard van Cornwall en Alfonso van Kastilië; Manfred volgde dus het -voorbeeld van Koning Roger en nam de koningskroon aan in de kathedraal -van Palermo (1258). - -Manfred had nu niet slechts den Paus tegen zich en de Welfen, maar -ook de legitimisten onder de Ghibellijnen, d.w.z. zij die de rechten -van Konradijn wilden handhaven. In het zuiden hield hij zich staande -door de hulp van zijn Duitsche troepen en zijn trouwe Saracenen; -doch dit vermeerderde zijn populariteit niet en hij verergerde den -wrok door nieuwe contingenten van Mohammedaansche huurlingen uit -Afrika in te voeren. - -Ondertusschen had in het noorden de partij der Ghibellijnen, -die toch altijd--ofschoon de groote veete weleens aanleiding gaf -tot onderlinge oneenigheid--als de partij van het leenstelsel en de -vreemde overheersching tegenover de voorstanders van de republikeinsche -vrijheid stond, een ernstige nederlaag geleden door den ondergang van -Ezzelino. Twintig jaren lang had zijn naam in Noord-Italië schrik en -angst verspreid. Hij heerschte als een despoot, ofschoon hij in naam -leenman van den Keizer was, over alle steden tusschen den Lago di -Garda en de Venetiaansche lagunen. Maar de republikeinsche geest kon -niet gedoofd worden. Met de hulp van de Welfsche gemeenten maakten -de onderdrukte steden zich vrij en Ezzelino werd in de gevangenis -geworpen, waar hij, naar men zeide, zich van kant maakte door de -verbanden van zijn wonden af te trekken (1259) [383]. Aldus kreeg een -tijdlang de volkspartij in het noorden de macht in handen, terwijl -in Toskane de Florentijnsche Welfen er in slaagden de Uberti en hun -Ghibellijnsche aanhangers te verdrijven. Maar deze overwinning was -van korten duur, want, zooals wij later zullen zien, de ballingen -verzamelden een leger en brachten hun tegenstanders bij Montaperti -(dicht bij Siena) een verpletterende nederlaag toe, en Florence -zou geplunderd zijn en met den grond gelijk gemaakt, indien niet de -machtige aanvoerder van de Ghibellijnen, Farinata degli Uberti tusschen -beiden was gekomen. In dezen slag, die, zooals Dante zegt, "de Arbia -rood verfde" [384] door het bloed van de Welfen, onderscheidde zich -in het bijzonder de Duitsche ruiterij van Manfred. Dit bevestigde nu -ook zijn gezag in Midden-Italië en zijn stadhouder, Guido Novello, -bestuurde een tijdlang Florence. - -Maar zijn gelukster ging nu tanen. Paus Alexander stierf in 1261 en -de kardinalen kozen, na maanden lang geaarzeld te hebben, den zoon -van een schoenmaker van Troyes, die geklommen was tot de waardigheid -van patriarch van Jeruzalem. De verkiezing van dezen Franschen -Paus, Urbanus IV, had weldra belangrijke gevolgen. Toen hij zag, -dat Hendrik III van Engeland door zijn edelen werd bezig gehouden, -bood hij de kroon van Sicilië, die door Innocentius reeds aan den -jongen Engelschen prins was gegeven, Karel van Anjou, den broeder -van Lodewijk IX (den Heilige) van Frankrijk, aan. En dit aanbod werd, -ongelukkig genoeg, aanvaard. - -Karel, Graaf van Anjou en door zijn gemalin ook Graaf van Provence, -had zich met zijn koninklijken broeder bij den zevenden kruistocht -onderscheiden en was onlangs door de Romeinen tot Senator gekozen. Door -zijn eerzuchtigen, vermetelen, gewetenloozen en wreeden aard en zijn -buitengewoon geluk vond hij weldra gelegenheid, zooals wij zullen -zien, om rampen over Italië en Sicilië te brengen. Dit bracht hij -voornamelijk tot stand door de hulp van het Pausdom. Toen de Fransche -Paus was gestorven (1265), werd een Provençaal, een onderdaan en -bewonderaar van Karel, gekozen. Deze Paus, Clemens IV, kon den broeder -van Karel, den Franschen Koning, gemakkelijk overreden, toe te staan, -dat er in Frankrijk een kruistocht gepreekt werd tegen Manfred en -zoo werd er een groot leger geworven door middel van de bijdragen der -vromen en door pauselijke aflaten. Manfred, van zijn kant, verzamelde -te Capua zijn Duitsche en Saraceensche strijdkrachten, die hoonend de -aankomst van den Franschen avonturier afwachten, terwijl een vloot -van Siciliaansche en Pisaansche schepen langs de kusten kruiste om -te verhinderen, dat de indringer een landing zou doen. - -Maar de vermetele Karel vertrouwde op zijn geluk. Hij voer met slechts -duizend ruiters van Marseille weg. Zijn armada van zeventig kleine -schepen werd door de winden verstrooid, maar hij verbrak de blokkade -met drie schepen en bereikte in een boot veilig het strand, dicht -bij Ostia. Door zijn Romeinsche vrienden werd hij met geestdrift -ontvangen en hij mocht zijn manschappen legeren in het klooster -van S. Paolo fuori le mura. Twee dagen later kwam de rest van zijn -schepen, daar de storm den vijand had verdreven. Toen hield hij -een plechtigen intocht in Rome (21 Mei, 1265, de maand en het jaar, -waarin Dante werd geboren). Hier moest hij acht maanden wachten op -zijn landleger. Ondertusschen, ofschoon hij door geldgebrek dikwijls -in groote verlegenheid zat, vermaakte hij zich door de rol van Senator -te spelen, de Universiteit van Rome te stichten en liet zich ook tot -Koning van de Beide Siciliën kronen, welke plechtige handeling door -de kardinalen werd verricht [385], daar Paus Clemens het niet gewaagd -had naar Rome te komen, maar nog steeds te Perugia vertoefde. - -Indien Manfred in deze omstandigheden het gewaagd had Rome te -overvallen en den Franschen avonturier gevangen te nemen, zou de -geschiedenis van Italië geheel anders zijn dan zij nu is. Maar hij -kon zijn edelen niet vertrouwen, en terwijl hij aarzelde, baande het -landleger van Karel, waarbij zich vierhonderd Florentijnsche ballingen -hadden aangesloten, zich een weg naar Rome. Manfred stelde zich bij -Benevento op en daar viel Karel hem aan. De slag, waarvan de afloop -lang twijfelachtig scheen, werd beslist, toen Manfred's edelen hem in -den steek lieten; daarop wierp hij zich midden in de vijanden en werd -gedood. Onder de duizenden van de gevallenen werd eindelijk zijn lijk -gevonden en de soldaten richtten daar een steenhoop als gedenkteeken -op om hun dapperen vijand te eeren; maar de Aartsbisschop van Cosenza -liet het op bevel van Paus Clemens weghalen en "met uitgedoofde -kaarsen" [386] buiten de grenzen van het koninkrijk brengen, naar de -"oevers van de Verde" (waarmede misschien de Liris wordt bedoeld), -waar het lijk werd neergeworpen ten prooi van den winden, den regen, -de roofvogels en andere dieren [387]. Karel koelde zijn woede ook -aan de jonge vrouw en vier van de kinderen van Manfred, die allen de -rest van hun leven, sommige langer dan dertig jaar, in gevangenschap -moesten doorbrengen. Een ontsnapte en werd later Koningin van Sicilië; -aan haar, zijn bella figlia, la buona Costanza, zendt Manfred van -den Louteringsberg zijn groeten door tusschenkomst van Dante. - -De val van Manfred had natuurlijk een krachtige herleving van de -Welfsche heerschappij in de noordelijke steden ten gevolge. Florence -verjoeg de ambtenaren van Manfred en de Welfsche regeeringsvorm werd -op een hechten grondslag gevestigd. - - - - -(5) Konradijn en Karel van Anjou. - -Het heerschzuchtige en wreede optreden van Karel verwekte al spoedig -wrok en opstand, zoowel in Sicilië, waar hij zich bijzonder gehaat -maakte door ondragelijke afpersingen en zijn plan om Napels in plaats -van Palermo tot hoofdstad van zijn koninkrijk te maken, als ook in het -noorden, waar de Ghibellijnen, aangevoerd door Pisa en Siena, weder -krachtig begonnen te worden en hun blikken richtten naar Duitschland, -want de jonge Duitsche koning, Konradijn, die nu veertien jaar oud -was, scheen neiging te gevoelen zijn krijgskans tegen den Franschen -overweldiger te beproeven. - -Het was een vreemde stand van zaken, een goed voorbeeld van de -ingewikkeldheid der Italiaansche geschiedenis. Hier zien wij, hoe de -helft van de bewoners van Italië zich tot een Duitschen jongeling richt -om hen te helpen, daar zij zuchten onder de zweep van den Franschen -tyran, die hun is opgedrongen door den Paus, den hoogsten beschermer -van hun zedelijke en geestelijke welvaart; wij zien, hoe de Paus dezen -vreemden overweldiger aanhitst en tegelijkertijd krachtig de zaak -van de republikeinsche vrijheid begunstigt, om zich bondgenooten te -verschaffen tegen het "addergebroed" van Duitsche vorsten; wij zien, -dat sommige van de zoogenaamde republieken de zaak van de vrijheid -ontrouw worden alleen om zich te wreken op politieke mededingers, -een verbond sluiten met het Pausdom en op verzoek van den Paus zich -verlagen om Karel van Anjou als heer en meester te erkennen, ja zelfs -hem tot Podestà kiezen, zooals Florence deed, tot haar eeuwige schande. - -In het jaar 1267 trok de jonge, dappere Konradijn de Alpen over. Hij -werd te Pavia en Pisa en in de andere Ghibellijnsche steden met -geestdrift ontvangen. De zwakke banbliksem, die door den Paus uit -Viterbo geslingerd werd, had geen uitwerking en in het midden van den -zomer 1268 was de jonge koning te Rome, waar hij, op het Capitool door -de wispelturige menigte tot Keizer werd uitgeroepen. Daar hij er zeer -naar verlangde zijn vijand te ontmoeten, trok hij, misschien wat al te -vroeg, met zijn troepen uit. Hij vond Karel niet ver van Tagliacozza, -in de nabijheid van den Lago di Fucino. In den beginne was het geluk -hem gunstig; maar zijn troepen sloegen aan het plunderen en werden -toen plotseling aangevallen en verslagen door een sterke reserve van -ruiterij onder aanvoering van Karel zelf en Valéry, connétable van -Champagne. Konradijn ontsnapte met vijfhonderd ruiters en bereikte -Rome; doch daar ontving men hem aarzelend en hij besloot met een -klein aantal getrouwen te vluchten. Zij trokken naar het zuiden, -naar de Pontijnsche moerassen, zooals eenmaal Caius Marius en Cicero -hadden gedaan. Te Astura, dat toen een klein visschersdorp was, -vond hij een schip en ging aan boord, in de hoop Pisa te zullen -bereiken, maar de eigenaar van het nabijzijnde kasteel [388], een -van de Frangipani, maakte jacht op hem, nam hem gevangen en gaf hem -aan zijn vervolgers over. - -Karel had de meeste van zijn aanzienlijke gevangenen laten -afmaken; velen liet hij de handen en voeten afhakken, maar toen -dit te omslachtig en onaangenaam was, liet hij de overigen in -een houten gebouw opsluiten en dit in brand steken. Hij vond het -evenwel verstandig Konradijn voor een schijn-rechtbank te laten -veroordeelen. Van de rechters, die door Karel waren benoemd om het -vonnis, dat hij wenschte, uit te spreken, gaf slechts éen zijn stem -daarvoor; éen waagde, evenals Socrates, zijn leven door er tegen te -stemmen; de overigen zwegen. Toen sprak Karel, die dit zwijgen als -instemming opvatte, het doodvonnis over den jongen koning en twaalf -van zijn strijdmakkers uit. Konradijn ontving dit bericht, terwijl -hij met zijn bloedverwant en medeslachtoffer, Hertog Frederik van -Baden, een partij schaak speelde. Op den 29en October 1268 vond de -droevige terechtstelling plaats te Napels, op de Piazza del Mercato, -die toen uitzicht had op de zee [389]. Konradijn, die slechts zestien -jaar oud was, toonde, naar men vertelt, geen vrees, maar omarmde -zijn makkers en den beul, legde zijn hoofd op het blok en riep uit: -"O, mijn moeder, welk een verdriet heb ik u berokkend!" - - - - -(6) Karel van Anjou en de Siciliaansche Vesper. - -Een maand later stierf Paus Clemens, die het niet meer gewaagd had -naar Rome terug te keeren, te Viterbo. Hij had, naar aanleiding van de -bloedige en ruwe daad van Karel, op geenerlei wijze zijn afgrijzen te -kennen gegeven. Integendeel, hij juichte over de verdelging van het -gehate "addergebroed" van de Hohenstaufen. Maar het begon hem zonder -twijfel wel duidelijk te worden, dat Karel zijn meester was, dat hij -een boozen geest had opgeroepen, dien hij niet kon bezweren. En dat -Karel de macht volkomen in handen had, blijkt wel uit het feit, dat -ongeveer drie jaren lang geen Paus werd gekozen, daar de Kardinalen -verlamd waren door de onbeschaamdheid van de Fransche prelaten en -beambten. En hij was ook niet tevreden met de heerschappij over de -Beide Siciliën, Rome en het grootste deel van Italië. Hij droomde van -een veel grooter rijk. Nadat hij zijn broeder, Lodewijk den Heilige, -had overreed een kruistocht te ondernemen tegen Tunis (waar Lodewijk -aan de pest stierf) trachtte hij zijn heerschappij in diens gebied te -vestigen en uit te te breiden. Daarna richtte hij zijn blikken naar -het oosten en verloofde zijn dochter met den zoon en erfgenaam van den -verbannen Latijnschen Keizer van Byzantium, Boudewijn van Courtenay, -die hem de provincie Thessalonica aanbood, wanneer hij den troon -weder zou hebben bestegen; op die wijze hoopte Karel een dynastie te -grondvesten, die over het vereenigde Keizerrijk van het Oosten en het -Westen zou heerschen. Maar Boudewijn, die door Michael Palaeologus werd -verdreven, bracht de rest van zijn leven door met hulp te vragen aan de -vorsten van Europa en aldus werd de hoop van Karel de bodem ingeslagen. - -In 1271 eindelijk waagden de kardinalen het te Viterbo bijeen te -komen om een Paus te kiezen; maar de Fransche prelaten trachtten dit -voortdurend te verhinderen, totdat ten slotte het volk van Viterbo het -dak van het gebouw, waarin de kardinalen waren opgesloten afbrak, om -hun beslissing te bespoedigen. Terwijl dit alles gebeurde, verscheen -Karel, die juist van Tunis was teruggekeerd, op het tooneel. Ook Guy -de Montfort die nu zijn stadhouder in Toskane was, kwam met hem. Hij -was de kleinzoon van den verschrikkelijken Simon de Montfort, die -de Albigenzen heeft uitgeroeid. Zijn vader, Earl Simon of Leicester -was gedood (1265) in den slag van Evesham en zijn lijk was smadelijk -behandeld. - -Met Karel was uit Tunis gekomen een Engelschen prins, een verwant van -Guy, Hendrik van Cornwall, die een neef van Hendrik III van Engeland, -den verbitterden vijand van de Montforts was. De aanblik van dien -jeugdigen Hendrik maakte Guy de Montfort zoo razend van woede, -dat hij hem gedurende de mis, in tegenwoordigheid van Karel en de -kardinalen, bij het hoogaltaar doodde en hem bij zijn haren uit -de kerk sleurde. Guy vluchtte; doch Karel nam geen maatregelen om -zijn stadhouder voor deze afschuwelijke daad te straffen, een feit, -dat een somber licht werpt op zijn schrikbewind. Maar Dante heeft -den moordenaar gestraft en in het diepste gedeelte van de Rivier -van Bloed geplaatst [390]. Waarom hij Karel van Anjou niet tot een -soortgelijke straf heeft veroordeeld, maar hem een aangename plaats in -het Antipurgatorium heeft aangewezen [391], is moeilijk te begrijpen, -maar moet waarschijnlijk worden toegeschreven aan het feit, dat de -dichter een warme vriendschap gevoelde voor zijn kleinzoon, Karel -Martel [392]. - -De kardinalen kozen eindelijk, blijkbaar als protest tegen dezen moord -en tegen Karel en zijn Fransche ambtenaren, een Italiaanschen diaken, -die in Palestina in dienst was van Prins Eduard van Engeland. Deze -Gregorius X toonde zich, dadelijk nadat hij te Brindisi geland was, -een verstandigen, maar beslisten tegenstander van Karel, en toen in -October 1273 Rudolf van Habsburg tot Duitsch Koning of liever Duitsch -Keizer [393] was gekozen, hechtte hij aan die verkiezing zijn volkomen -goedkeuring, een daad, die natuurlijk den toorn van Karel opwekte, -want de nieuwe Duitsche Keizer begon weldra den Duitschen invloed in -Noord-Italië en in Toskane te herstellen. Bovendien deed Gregorius, -in tegenstelling met de politiek van bloedige onderdrukking, die Karel -uitoefende, moeite de partijen met elkander te verzoenen. Hij slaagde -hierin tot op zekere hoogte te Bologna en Milaan, maar zijn pogingen -leden schipbreuk te Florence, waar de Welfsche partij de overhand -had gekregen, doch waar de belangen van de Welfen of republikeinen -geenszins dezelfde waren als die van den Paus [394]. Gregorius -stelde zich ook tegenover Karel van Anjou door Michael Palaeologus te -begunstigen en bovendien weigerde hij den verbannen Keizer Boudewijn -te ontvangen; toen hij nu in 1275 er werkelijk toe overging met Rudolf -een samenkomst te houden te Lausanne, waarbij hij beloofde hem tot -Keizer te kronen, moest er wel een openlijke vijandschap uitbreken. - -Maar in het begin van 1276 stierf Gregorius X te Arezzo, waar in -den Duomo zijn graftombe is. Gedurende de volgende achttien maanden -verschenen er drie Pausen op het tooneel en verdwenen wederom. Daarna -werd, na verloop van zes maanden, Nicolaas III, uit het geslacht der -Orsini, tot Paus gekozen [395]. Men vertelde, dat hij zijn nicht met -Karel wilde laten trouwen, en dat hij, toen dit voorstel smadelijk -werd afgewezen, niet alleen Gregorius' anti-Fransche politiek heeft -voortgezet, maar ook den opstand heeft aangestookt, die eindigde met -den Siciliaanschen Vesper. - -In het noorden van Italië nam de invloed van Rudolf en de -Ghibellijnsche edelen snel toe. In Milaan kregen de Visconti de -overhand; in Verona de Scaligeri; bijna overal werd de haat tegen Karel -en de Franschen heviger, behalve in Florence, waar de handel van de -Arti (gilden) door zijn politiek begunstigd werd. De storm kwam met -vaart opzetten; maar het was uit het zuiden, dat de noodlottige vlaag -zou komen. - -Voordat Konradijn zijn hoofd op het blok legde, wierp hij, naar -men vertelt, zijn handschoen onder de menigte. Deze handschoen -werd gebracht aan Pedro van Arragon, een Spaanschen prins, die -met de dochter van Manfred, Constantia, gehuwd was en later (1276) -Koning van Arragon en Catalonië werd; hij had Valencia en Majorca -reeds op de Mooren veroverd en zich aldus een vrijen toegang tot -Sicilië verschaft. Aangespoord door zijn gemalin, gaf hij gehoor -aan de smeekbeden der Sicilianen, die tot wanhoop waren gedreven -door de tyrannie van Karel en zijn Fransche ambtenaren en aan de -raadgevingen van Giovanni da Procida, een geleerden geneeskundige, -die na den slag bij Tagliacozzo naar Spanje was gevlucht en reeds -tien jaar lang Pedro had aangezet om zijn rechten op de kroon van -de Beide Siciliën, als erfgenaam van Manfred, te laten gelden. En nu -wachtte Pedro op het gunstige oogenblik, dat weldra kwam. - -Toen Paus Nicolaas in 1280 gestorven was, kwamen de kardinalen -wederom te Viterbo bijeen en ook Karel begaf zich daarheen, omdat -hij vast besloten was ditmaal een geschikten Paus te laten kiezen; -de Franschman, die gekozen werd, Martinus IV, keurde alles, wat -Karel wenschte, goed en steunde zijn despotisch bestuur krachtig, -totdat hij, een paar jaren later, overleed aan het overmatig gebruik -van Bolsena-paling en Vernaccia-wijn, zooals Dante verhaalt [396], -die hem op den Louteringsberg ontmoet, waar hij boete doet voor -zijn gulzigheid. - -Het gebeurde op den Dinsdag na Paschen in 1282, toen Karel juist, -vertrouwend op zijn pauselijken bondgenoot, weder plannen maakte -om het Keizerrijk in het Oosten te veroveren, dat een beleediging, -die een Fransche soldaat een Siciliaansche bruid had aangedaan, een -verschrikkelijke uitbarsting ten gevolge had. Geheel Palermo stond op, -schreeuwde "sterf, sterf", zooals Dante zegt, en bijna alle Franschen -op Sicilië werden vermoord [397]. - - - - -(7) Van den Siciliaanschen Vesper tot den vrede van Caltabellotta. - -De geschiedenis van Italië gedurende dit tijdperk (1282-1302) -wordt beheerscht en verduisterd door de verwarring van den langen -en hardnekkigen strijd tusschen de Fransche vorsten van Anjou en de -Spaansche vorsten van Arragon over het bezit van Sicilië. Ofschoon zij -natuurlijk voor de toekomst van Italië van groot belang was, staat -deze worsteling tusschen de vreemde overweldigers niet rechtstreeks -in verband met de geschiedenis van dit land. Derhalve zal hier slechts -een kort verslag van dezen strijd gegeven worden en zullen wij daarna -overgaan tot de bespreking der toestanden in Rome en andere steden -gedurende het Pontificaat van den vorst der nieuwe Farizeeërs, zooals -Dante Paus Bonifacius VIII noemt [398]. - -Toen het bloedblad van den Siciliaansche Vesper plaats vond, was -Koning Pedro van Arragon bezig een veldtocht voor te bereiden, -in naam tegen Tunis, maar zonder twijfel was Sicilië zijn verder -doel. Nadat het hem niet gelukt was Tunis in te nemen, zeilde hij -met zijn vloot naar het noorden. In vijf dagen was hij bij Trapani -en vijf dagen later, den vierden September 1282 te Palermo, waar -hij tot Koning van Sicilië werd uitgeroepen. Karel, verontwaardigd -en woedend, zond een sterk leger naar Sicilië onder aanvoering van -zijn zoon, Karel den Lamme (Carlo lo Zoppo). Maar de "Kreupele van -Jeruzalem", zooals Dante [399] hem noemt, was weldra gedwongen zijn -strijdkracht van het eiland weg te trekken en de admiraal van Pedro, -Loria, bracht de vloot van Karel twee verpletterende nederlagen toe, -eerst bij Malta en daarna in de golf van Napels; bovendien gelukte het -hem lo Zoppo zelf gevangen te nemen. Ook in Calabrië stond het volk -tegen de Franschen op. Karel zag zich genoodzaakt naar het noorden -te trekken en terwijl hij op versterkingen uit Frankrijk wachtte, -stierf hij te Foggia (Januari, 1285). - -Zijn jeugdige kleinzoon, Karel Martel [400], werd in plaats van zijn -vader, die in gevangenschap verkeerde, tot koning uitgeroepen; maar -ongeveer vier jaar later werd door den invloed van Koning Eduard I -van Engeland Carlo lo Zoppo in vrijheid gesteld en was gedurende de -volgende twintig jaren Koning van Napels en Zuid-Italië; bovendien -maakte hij aanspraak op den troon van Sicilië, die door een Spaanschen -vorst bezet werd. Deze Spaansche monarch was evenwel niet Pedro -van Arragon en Sicilië, want die was in hetzelfde jaar gestorven -als zijn groote tegenstander, Karel van Anjou, en was in Sicilië -opgevolgd door zijn zoon Jacob (den Rechtvaardige). Jacob en Karel -II (de Lamme) voerden met eenige onderbreking oorlog, doch richtten -weinig uit. In 1290 werd Johan Koning van Arragon, na den dood van -zijn oudsten broeder Alfonso, en zijn jongste broeder, Frederik, -werd de Spaansche onderkoning van Sicilië. - -Frederik was met dezen titel evenwel niet tevreden en liet zich in -1296 tot Koning van Sicilië uitroepen. Tusschen de beide broeders -ontstond nu een hevige twist, die nog werd aangewakkerd door de -duivelsche boosaardigheid en eerzucht van Paus Bonifacius, die ten -slotte Constantia, de vrome weduwe van Koning Pedro overreedde naar -Rome te gaan met haar oudsten zoon, Koning Jacob en een schandelijke -overeenkomst te sluiten met den doodvijand van haar jongsten zoon, -Carlo lo Zoppo, waarbij zij hem haar dochter Violante tot gemalin -gaf. De broeder-oorlog werd ondertusschen met groote bitterheid -hernieuwd en de oude Spaansche admiraal, Loria, die Frederik -ontrouw was geworden en de partij der Anjou's had gekozen, bracht de -Siciliaansche vloot een gevoelige nederlaag toe. Eindelijk, in 1302, -ging Bonifacius zelfs zoo ver, dat hij Karel van Valois naar Italië -riep (wij zullen later zien, hoe deze onderneming mislukte); maar de -partijen, die den strijd moede waren, sloten, zeer tot ongenoegen van -Paus Bonifacius, den vrede van Caltabellotta, waarbij het koningschap -over Sicilië aan Frederik voor zijn leven werd toegestaan; doch hij -beloofde Leonore, de dochter van Karel II (lo Zoppo) te trouwen, -onder voorwaarde, dat een eventueele erfgenaam Sardinië of Cyprus -zou krijgen, maar Sicilië aan het geslacht van Anjou zou overgeven, -een voorwaarde, die bij zijn dood in 1337 niet is vervuld, omdat de -Sicilianen weigerden onderdanen te worden van de Fransche vorsten -[401]. - - - - -(8) Rome van 1285 tot 1303. Bonifacius VIII. - -In hetzelfde jaar (1285), waarin Karel van Anjou en Pedro van -Arragon overleden, stierf de Fransche Paus Martinus IV aan het -overmatig gebruik van paling en vernaccia-wijn. De vredelievende, -maar jichtige oude kardinaal, die hem opvolgde, Honorius IV, was -een broeder van den Senator van Rome, Pandulf, uit het doorluchtige -geslacht van de Savelli. De beide broeders, de een in het Lateraan -en de ander op het Capitool, oefenden een weldadigen invloed uit, en -beteugelden gedurende twee jaren de woede van de partijen der Orsini -en Colonna, ofschoon beide zoo hevig door de jicht waren aangetast, -dat de Senator niet meer kon loopen en de Paus van een mechanische -uitvinding moest gebruik maken om de Hostie op te heffen. Na den dood -van Honorius was er tien maanden lang geen Paus, hetgeen niet slechts -het gevolg was van de verbittering der partijen maar ook van de pest, -die zes kardinalen ten grave sleepte. Eindelijk werd Nicolaas IV, -de bisschop van Palestrina (den burcht der Orsini) gekozen; deze -was vroeger een vriend geweest van den Paus der Orsini, Nicolaas III -("den zoon van de berin"). Naar aanleiding van deze benoeming brak -de veete tusschen de twee families der Orsini en der Colonna's met -vernieuwde heftigheid uit; zij noemden zich Welfen en Ghibellijnen, -maar deze namen beteekenden slechts, dat degenen, die zoo heetten, -doodvijanden waren en dat beide partijen er naar streefden den -kardinaalshoed en de pauselijke tiara te bemachtigen. - -Toen deze Paus stierf (1292), ontstond er zulk een hardnekkige strijd -tusschen de kardinalen, dat er twee jaren lang geen verkiezing -plaats vond, een toestand, waardoor Karel de Lamme in staat werd -gesteld, evenals vroeger zijn vader, zich zulk een machtige positie te -verwerven, alsof hij inderdaad het hoofd van de Kerk was. Eindelijk, -toen de kardinalen te Perugia verzameld waren en er volstrekt geen -voortgang in de zaken kwam, noemde iemand een zekeren kluizenaar, -Pietro geheeten, die in een hol van den berg Morrone leefde, in -de Abruzzi, ongeveer 75 K.M. ten noord-oosten van Rome, waar hij -een godsdienstige Orde had gesticht en beroemd was geworden wegens -zijn visioenen en mirakels [402]. Een kardinaal stelde, misschien -in scherts, voor dezen kluizenaar te kiezen om de moeilijkheden op -te lossen, en met een plotselinge, algemeene geestdrift werd die -oplossing aangenomen. Drie bisschoppen werden afgevaardigd om Pietro -van zijn benoeming in kennis te stellen. - -De eenvoudige, oude monnik (hij was twee en zeventig jaar oud) -stond verstomd en weigerde op het voorstel in te gaan. Toen begaf -zich een groote menigte van edelen en prelaten en andere personen, -onder aanvoering van Koning Karel en zijn zoon Karel Martel, naar de -grot en ten slotte liet Pietro da Morronne zich mede voeren, terwijl -de koning en zijn zoon den ezel, waarop hij gekleed in zijn eenvoudig -kluizenaarsgewaad was gezeten, bij de teugels leidden. In een kerk -dicht bij Aquila, blijkbaar de S. Maria di Collemaggio (plaat 49), -die zijn graftombe bevat, werd hij gewijd; de kerk was geheel vol en -omringd, naar men vertelt, door 200.000 menschen. - -Karel liet den nieuwen Paus, Celestinus V, niet naar Rome gaan, maar -nam hem mede naar zijn hof te Napels, om hem voor zijn eigen plannen -te gebruiken. Maar weldra bemerkte hij, dat Celestinus onbruikbaar was -voor zijn doeleinden, en voordat er vier maanden verstreken waren, -trad de arme, oude kluizenaar, voor wien de toestand ondragelijk -was geworden, af; en men zegt, dat hij hiertoe werd aangespoord -door de stemmen van engelen, die zich in zijn slaapkamer lieten -hooren door de vernuftige listen of ventriloquistische bekwaamheden -[403] van een kardinaal, Benedetto geheeten, een afstammeling van -de adelijke familie der Gaetani van Anagni (of, zooals Dante [404] -de stad noemt, Alagna). Deze sluwe, aanmatigende en vermetele man -had, naar men vertelt, reeds geheime bijeenkomsten met Koning Karel -gehouden en hem beloofd zijn politiek te steunen met alle middelen, -die een Paus ten dienste stonden; en tien dagen, nadat Celestinus -was afgetreden (Kerstavond, 1294) werd hij door de vreesachtige -kardinalen gekozen, ofschoon vele van hen blijkbaar overtuigd waren -van de waarheid der mededeelingen, volgens welke hij beschuldigd werd -van de schandelijkste misdaden en de onsterfelijkheid van de ziel, de -goddelijkheid van Christus en zelfs het bestaan van God ontkende. Tien -dagen later hield hij zijn intocht in Rome met een pracht, "die nooit -te voren in Rome was gezien." Koning Karel en zijn zoon, Karel Martel -van Hongarije leidden thans geen nederigen ezel maar het prachtige, -witte, rijk getuigde ros, waarop Benedetto was gezeten met een gouden -kroon op het hoofd; en daarna, toen de schitterende plechtigheid van de -wijding in de St. Pieter was afgeloopen, vergezelden de beide koningen -hem naar het Lateraan en stonden bij het feestmaal achter zijn troon. - -De eerste daad van den nieuwen Paus, Bonifacius VIII, was zich meester -te maken van den persoon van zijn voorganger; want er waren velen -die de geldigheid van de nieuwe verkiezing verwierpen; zij beweerden, -dat, ofschoon er wel Pausen waren afgezet (Hendrik III, bijvoorbeeld, -had er drie tegelijk afgezet), geen Paus vrijwillig kon aftreden, en -dat een dergelijke poging niet alleen een zware zonde was tegen den -Heiligen Geest, maar ook alle uitwerking miste [405]. Celestinus was -teruggekeerd naar zijn grot in den Monte Morrone. Toen hij bericht -kreeg van het plan van Bonifacius, besloot hij te vluchten. Na -lang rondzwerven bereikte hij de Adriatische zee en scheepte zich -in om naar Dalmatië te varen; maar een storm sloeg hem terug op de -Italiaansche kust en eenige goede, maar domme menschen begroetten -hem openlijk als Paus en bewerkten aldus dat hij werd ontdekt en -gevangen genomen. Bonifacius zette hem gevangen in het kasteel van -Fumone, welks geweldige Cyclopische muren de stad Alatri, in Latium, -nog beheerschen. Een paar maanden daarna werd hij dood gevonden, -waarschijnlijk vergiftigd, ofschoon eenige monniken van zijn Orde, -de Celestini, beweerden een spijker te bezitten, waarmede Bonifacius -volgens hun verklaring zijn slachtoffer had gedood, zooals Jael -Sisera vermoordde. - -Nadat Bonifacius aldus den armen, ouden Celestinus uit den weg -had geruimd en zich in het veilig bezit bevond van de geestelijke -souvereiniteit over het koninkrijk van Karel, dien hij als zijn leenman -beschouwde, wenschte hij vurig ook het Siciliaansche koninkrijk als -pauselijk leen te bemachtigen en zijn mijter met de dubbele kroon -van de Beide Siciliën te versieren. Wij hebben reeds gezien, hoe hij -Koning Jacob van Arragon en zijn vrome moeder Constantia overreedde -een schandelijk verdrag met Karel te sluiten en hoe hij de langdurigen -en wreeden oorlog aanstichtte en aanwakkerde tusschen Jacob en zijn -broeder Frederik, dien de Sicilianen als hun koning hadden aangenomen. - -Tot de voornaamste vijanden van Bonifacius behoorden de Colonna. Hoe -machtiger en aanmatigender hij zelf werd en hoe meer hij de Kerk -plunderde om de invloedrijke partij van de Gaetani te steunen, des te -heviger werd de vijandschap van deze edelen, vooral van den kant der -twee kardinalen van het geslacht Colonna. In 1297 ging Bonifacius -over tot een daad, die nog nooit had plaats gevonden en liet deze -beide prelaten afzetten. Maar de familie der Colonna's aanvaardde -den strijd. Zij verklaarden de verkiezing van Bonifacius nietig en -eischten, dat er een Concilie zou worden bijeengeroepen. Zij hechtten -hun Manifest aan het hoogaltaar in de St. Pieter. Bonifacius sprak -terstond over de ontslagen kardinalen den banvloek uit en kondigde -een Heiligen Oorlog tegen hen af. De Colonna's trokken naar hun -burchten op het land; de sterkste van deze was Palestrina. De -hardnekkige worsteling eindigde met de overweldiging en vernedering -der Colonna's. De geëxcommuniceerde kardinalen en edelen verschenen -voor den zegevierenden paus als smeekelingen, met een touw om -den hals. Men vertelt (het wordt echter ook tegengesproken), dat -Bonifacius den schijn aannam hun vergiffenis te schenken, en aldus -Palestrina in zijn bezit kreeg. Hoe dit ook zij, het staat vast, dat -hij het bemachtigd heeft en dat hij, zooals Sulla vroeger had gedaan, -het geheel en al heeft verwoest; slechts de kathedraal bleef gespaard; -want zijn Bul, die nog over is, beveelt, dat de ploeg over de plaats -[406] moet worden getrokken en in de voren zout moet worden gezaaid, -"zooals met het Afrikaansche Carthago was gedaan". Nadat hij alle -bezittingen van de inwoners had verbeurd verklaard, beval hij hen -een nieuwe stad te bouwen, die hij Civitas Papalis noemde; maar kort -daarna liet hij die in een vlaag van woede afbreken en de menschen -werden verbannen. De Colonna's vluchtten naar vreemde hoven, sommige -zelfs naar Engeland. Dat waren de daden van den Hoogsten Herder van -de Christelijke Kerk, "die een oorlog voerde dicht bij het Lateraan -en niet tegen Saracenen en evenmin tegen Joden" (Inferno XXVII. 86). - -De Paus had het jaar 1300 als een jubeljaar van de Kerk -aangekondigd. Hij gebruikte die gelegenheid om pelgrims naar Rome -te lokken en rijkelijke aflaten te beloven aan allen, die de groote -Romeinsche basilieken bezochten. Het was een groote triumf voor -Bonifacius. Op den hoogsten troon van het Christendom gezeten, -werd hij vereerd als de Vicarius van God door twee of drie millioen -vrome geloovigen die uit alle landen van Europa naar Rome stroomden, -ieder om zijn offer te brengen [407]. Onder hen was waarschijnlijk -ook Giotto (zie plaat 50) en Dante; want ofschoon sommige beweren, -dat Dante het volgend jaar Rome het eerst zag bij gelegenheid van -het gewichtig gezantschap [408], waarmede hij belast werd, is de -beroemde beschrijving, waar de dichter twee groepen van verdoemden -in de hel vergelijkt met de twee stroomen, die zich in tegengestelde -richtingen over de brug van het Vaticaan bewegen [409], zoo levendig, -dat deze wel op eigen aanschouwing zal berusten. Er was nog een ander -beroemd schrijver aanwezig, Giovanni Villani, die in dien tijd koopman -was. Hij vertelt ons, dat, hetgeen hij bij die gelegenheid te Rome -zag, hem opwekte tot het schrijven van zijn Kroniek, waaraan hij -in datzelfde jaar begon (het jaar, waarin de handeling der Divina -Commedia valt) bij zijn terugkeer te Florence; dit werk, voortgezet -en voltooid door zijn broeder en zijn neef, werd het grootste der -Italiaansche geschiedwerken [410]. - -Een ontzaglijke massa geld stroomde bijeen door de offers -van de geloovigen, die zoo rijkelijk schonken, dat, zooals een -ooggetuige zegt, "dag en nacht twee priesters bij het altaar van den -H. Paulus stonden met harken in hun handen, waarmede zij het geld -opharkten." Een deel van dit geld werd door Bonifacius gebruikt om -den onrechtvaardigen oorlog weer aan te wakkeren en door te zetten -tusschen Jacob van Arragon en zijn broeder, Frederik van Sicilië, en -ook om de plannen van Karel II (lo Zoppo) te bevorderen, zooals hij -beloofd had te zullen doen. Maar het geld, dat met zulke schandelijke -bedoelingen was verworven en werd uitgegeven, bracht weinig voordeel -aan. Hierover verontwaardigd wendde Bonifacius zich, evenals Urbanus IV -had gedaan, tot het Fransche hof en noodigde den jongsten broeder van -den Franschen koning, Karel van Valois, den achterneef van Karel van -Anjou, uit naar Italië te komen. Toen de Fransche prins te Anagni, -de geboortestad en de geliefde verblijfplaats van Bonifacius was -gekomen, werd hij benoemd tot Kapitein-Generaal van de Kerk en -Vrede-stichter van Toskane. Hij werd door den Paus naar Florence -gezonden om daar den vrede te herstellen, maar hij bewerkte slechts, -dat de twisten nog in hevigheid toenamen en dat alle Ghibellijnen -en afvallige Welfen, waaronder zich ook Dante [411] bevond, werden -verbannen. Karel van Valois bereikte in het zuiden niet veel meer, -en nadat door den vrede van Caltabellotta een einde was gemaakt aan -den broeder-oorlog tusschen Jacob en Frederik, moesten de vorsten -van Anjou en de Paus alle hoop opgeven om Sicilië te heroveren. - -Deze tegenspoed had natuurlijk oneenigheid tusschen Bonifacius en -Karel van Valois ten gevolge en maakte den Paus aan het Fransche -hof gehaat. En Frankrijk was in de laatste jaren tot hooge macht -gestegen. Het had een onafhankelijkheid en nationale zelfbewustheid -ontwikkeld, zooals in dien tijd nergens in Europa bestond [412]. Koning -Philips IV, de Schoone, wist, dat hij het geheele volk achter zich -had en toen hij geld noodig had voor zijn oorlogen tegen Engeland -en later tegen de Vlamingen, vooral na den slag bij Kortrijk (1302), -legde hij de geestelijken en de kloosters belastingen op; Bonifacius, -ofschoon woedend, stond hier machteloos tegenover, want Philips werd -gesteund door de publieke meening in Frankrijk, en zoowel de leeken -als ook de geestelijken kozen de zijde van hun vorst en toonden zich -ook op godsdienstig gebied onafhankelijk. De gezant, die in 1302 -een aanmatigende Bul van den verbitterden Paus bracht, werd gevangen -gezet en daarna weggejaagd en de Bul werd in het openbaar verbrand in -de Notre Dame, een daad, die zeker, ofschoon de uitwerking daarvan -niet zulke een verre strekking heeft gehad als het verbranden van -de Bul te Wittenberg, toch een diepen indruk moet gemaakt hebben, -vooral, toen kort daarna de Staten-Generaal van Frankrijk voor de -eerste maal bijeenkwamen en de handeling van den Koning door alle -drie staten van zijn rijk bekrachtigd werd. - -Ondertusschen wekte Bonifacius te Rome hevige verontwaardiging op -door groote massa's geld bijeen te schrapen en zich veel land toe te -eigenen. Een groot gedeelte van deze schandelijk verworven rijkdommen -werd gebruikt om zijn bloedverwanten, de Gaetani, te verrijken, die -aldus in het bezit kwamen van een groot aantal kasteelen en prachtige -landgoederen in Latium [413], waarvan sommige nu nog het eigendom zijn -van den Hertog van Sermoneta en de familie der Gaetani; zoo kreeg de -Paus een machtigen aanhang, die zeer veel aan hem verplicht was. Dit -alles werd door de verdreven Colonna's aan het Fransche hof verteld en -tevens kwam het bericht, dat de Paus van plan was den banvloek over -Philips uit te spreken; de algemeene verontwaardiging in Frankrijk -bereikte naar aanleiding hiervan zulk een hoogte, dat er een bond -van kruisvaarders werd gevormd om het Christendom te bevrijden -van den ellendeling, dien zij beschouwden als een pseudo-Paus en -een openlijken atheïst, verslaafd aan de schandelijkste ondeugden -en een handlanger van den Duivel; Koning Philips stelde zich zelf -aan het hoofd van de samenzwering; de uitvoering van het plan werd -opgedragen aan Sciarra Colonna en Guillaume de Nogaret, een bekwaam -rechtsgeleerde en een krachtig verdediger van de rechten van de kroon -en het burgerlijke gezag. - -In den nacht van den zevenden September 1303 drongen de samenzweerders, -begeleid door een sterke troep gewapenden, Anagni binnen en na -een hevig gevecht, baanden zij zich, nadat het pauselijk paleis en -de aangrenzende kathedraal in brand waren gestoken, een weg naar -Bonifacius zelf, dien zij op zijn troon gezeten aantroffen, de tiara -met dubbele kroon op het hoofd en in zijn handen de sleutels en een -gouden kruis. Sciarra greep, naar men vertelt, den Paus bij een -arm, sleurde hem van zijn troon en trachtte hem met zijn dolk te -dooden (Nogaret ontkende dit en Villani bevestigt het niet). Nadat -Bonifacius drie dagen lang gevangen had gezeten en uit vrees voor -vergiftiging alle voedsel had geweigerd, werd hij door het volk van -Anagni bevrijd en namen de samenzweerders de vlucht. Daarna werd hij -door twee kardinalen uit het geslacht Orsini en een troep van 400 -gewapenden naar Rome geleid. Toen hij een bezoek aan de St. Pieter -had gebracht en het volk hem vriendelijk had begroet, verbeeldde hij -zich waarschijnlijk in veiligheid te zijn, daar hij wist, dat de -Orsini doodvijanden waren van de Colonna's en hij ook hulp hoopte -te ontvangen van Karel II (lo Zoppo). Maar hij begreep weldra, dat -zijn brieven onderschept werden en dat hij nauwkeurig werd bewaakt; -want de Orsini hadden den Engelenburg en den Borgo met hun gewapende -mannen bezet. Ongeveer vier weken later, October 1303 vond men hem -dood. Men vertelde, dat hij in een vlaag van woede met zijn hoofd -tegen den muur van zijn kamer was geloopen en zich aldus van het -leven had beroofd [414]. - - - - -(9) Hendrik VII van Luxemburg. - -De volgende Paus, Benedictus XI, schijnt een achtenswaardig en -dapper man geweest te zijn. Twee dagen voordat hij werd aangevallen, -had Bonifacius het besluit genomen den banvloek over Koning Philips -af te kondigen van denzelfden kansel in de kathedraal te Anagni, -vanwaar de banbliksem was geslingerd tegen Frederik I Barbarossa -en Frederik II. De nieuwe paus voerde het besluit van Bonifacius -niet uit, maar bevrijdde de Colonna's van den ban, met uitzondering -van Sciarra; hij beval, dat alles, wat aan de Kerk ontstolen was, -moest worden teruggegeven; hij veroordeelde en vernietigde openlijk -verschillende onrechtvaardige daden van Bonifacius; hij veroordeelde -ook in het openbaar de beleediging, die den vorigen Paus te Anagni -was aangedaan en sprak over de voornaamste schuldigen den banvloek -uit. Het was zonder twijfel een ramp voor de Kerk, dat hij na acht -maanden stierf; en het was een nog grooter ramp, dat tot zijn opvolger -de Aartsbisschop van Bordeaux werd gekozen, die den naam Clemens V -aannam. Hij was een handlanger geweest van Bonifacius, maar nu was hij, -om gekozen te worden, een slaafsche dienaar van Koning Philips geworden -[415]. Hij werd te Lyon gewijd, in tegenwoordigheid van het Fransche -hof, en nadat hij ongeveer drie jaren (1305-1308) in Frankrijk had -geresideerd, verplaatste hij den zetel van het Pausdom naar Avignon, -aan de Beneden-Rhône, waar de Pausen juist zeventig jaar gevestigd -bleven (de jaren van de zoogenaamde Babylonische ballingschap) en waar -zij het geweldige gebouw, le Palais des Papes oprichtten, dat nu nog -de stad en de groote rivier als een machtige donderwolk beheerscht. - -Het is eenigzins bevreemdend, dat Clemens, ofschoon hij in andere -opzichten blijkbaar het willige werktuig van Koning Philips was, -hardnekkig zou hebben weerstand geboden aan het verlangen van dien -monarch om voor zichzelf of voor zijn broeder Karel van Valois de -keizerskroon te verwerven. Misschien gevoelde de koning inderdaad -weinig lust om te vechten voor een ijdelen titel, omdat hij den -onafhankelijken en vijandigen geest van de Italianen kende en zich -herinnerde, hoe slecht het in Italië met Karel was afgeloopen; wellicht -bedacht Clemens, dat met een Franschen Keizer het Pausdom zijn volkomen -ondergang zou te gemoet gaan. Hoe dit ook zij, hij begunstigde eerst in -het geheim en steunde daarna openlijk de aanspraken van Hendrik VII, -die tot Duitsch koning was gekozen en ook tot Koning der Romeinen, -waardoor hij niet alleen als Keizer van Duitschland werd beschouwd, -maar ook als aangewezen Keizer, die recht had op de wettige -bekrachtiging van zijn titel door het Romeinsche volk en den Paus. - -Hendrik VII, die als graaf van Luxemburg zelf geen regierender -Fürst was geweest en geen gewapende leenmannen tot zijn beschikking -had gehad, was op den troon gekomen te midden van de woelingen, -die volgden op de vermoording van Keizer Albrecht door zijn neef, -Johan van Zwaben. Sinds de dagen van Frederik II was geen Duitsche -monarch de Alpen overgetrokken om in Italië de gouden kroon te -ontvangen [416]. Maar Hendrik koesterde hooger idealen. Zijn grootste -eerzucht was het Duitsch-Italiaansche Keizerrijk te herstellen en in -Rome gekroond te worden. De meeste van de Duitsche edelen weigerden -hem te volgen, maar in 1310 verzamelde hij een paar duizend man te -Lausanne, trok den Mont Cenis over en werd met groot gejuich door de -Ghibellijnsche, en zelfs door eenige afvallige Welfsche steden van -Noord-Italië ontvangen; en zijn leger werd aanmerkelijk vermeerderd -door sterke contingenten, die verscheidene machtige edelen hem -zonden. Doch er moesten ernstige moeilijkheden overwonnen worden: -ten eerste de vijandschap van den Koning van Napels, thans Robert van -Calabrië [417]; ten tweede de haat van de oude Welfen, zooals de partij -der Neri (Zwarten) en Donati te Florence, die zoowel de Ghibellijnen -als de afvallige Welfen, en met hen ook Dante [418], had verbannen; -ten derde, hetgeen het voornaamste was, de verontwaardiging van hen, -die hem met zoo groote geestdrift hadden ingehaald, doch bitter -teleurgesteld waren, omdat deze rex pacificus, zooals hij zichzelf -noemde, alle plaatselijke partijen trachtte te vereenigen voor zijn -imperialistisch doel, en de persoonlijke veeten, die de namen Welfsch -en Ghibellijnsch hadden gekregen, niet in aanmerking nam, alsof deze -te onbeteekenend waren en zijn aandacht niet verdienden. - -Toch was in den beginne de geestdrift groot. Venetië, Genua en -Florence, waar het republikeinsche gevoel zeer sterk ontwikkeld was, -gromden en lieten hun tanden zien, maar Cremona, Padua, Brescia, Pisa, -Verona, Mantua en andere Ghibellijnsche steden en Signorie zonden -gezanten om hem leenmanschap te beloven en onder groot gejuich en -gejubel werd Hendrik (Januari 1311) in de S. Ambrogio te Milaan met -de IJzeren Kroon gekroond. - -Evenwel was deze vreugde van korten duur. Als Pacificator had hij de -Milaneesche Visconti uit de ballingschap teruggeroepen, in de hoop -hen te verzoenen met hun gelukkige Welfsche mededingers, de partij -Della Torre; maar de goed-gemeende tusschenkomst had een uitbarsting -ten gevolge, die hem wel zal ontsteld hebben. Een oproer brak uit en -na veel bloedvergieten werden de Torriani verdreven. Daarop stonden -Cremona, Brescia, en andere steden op en trotseerden Hendrik; deze -was nu genoodzaakt zijn taak als rex pacificus op te geven; hij -plunderde Cremona en liet de muren slechten; Brescia dwong hij te -capituleeren na een beleg van vier maanden, waarbij aan beide kanten -de afschuwelijkste wreedheden werden bedreven. - -Een heel jaar was nu voorbijgegaan en nog steeds bevond zich Hendrik -op een grooten afstand van Rome. In October 1311 trok hij met zijn -troepen de vijandig gezinde stad Genua binnen, waar hij eenigen tijd -bleef wegens de ziekte en den dood van zijn gemalin. In Maart 1312 -werd hij te Pisa verwelkomd, dat, zooals gewoonlijk, aan de zijde van -keizersgezinden stond uit haat tegen Florence. Te Pisa vernam hij, -dat te Rome de Colonna's en andere imperialisten, die reeds gezanten -gezonden hadden om hem (en ook Paus Clemens) uit te noodigen, ijverig -bezig waren voor zijn kroning, maar dat de Orsini daarentegen Koning -Robert van Napels naar Rome geroepen hadden en dat de Florentijnen -alles deden, wat in hun macht was, om hem tegen te werken; zij kochten -het Fransche hof en den Paus om en brachten een verbond van de Welfsche -steden tot stand om Koning Robert te helpen in alle pogingen, die -hij in het werk zou stellen om den barbaarschen Duitschen vijand -van Italië, lo straniero, il Tedesco, il barbaro nemico d' Italia e -della sua libertà, te verdrijven. Hendrik hoorde ook, dat Robert in -antwoord op dit verzoek en deze uitnoodigingen zijn broeder Jan had -gestuurd met troepen om zich te Rome met de Orsini te verbinden en -dat zij het Vaticaan, den Engelenburg en het Trastevere hadden bezet. - -Maar ondanks dit alles, ondanks het hartstochtelijk verzoek van Dante, -om eerst "den adder, die zich tegen zijn eigen moeder richtte, het -schurftige schaap, dat gansch de kudde aanstak, Florence, doodelijk -te treffen [419], marcheerde Hendrik naar het zuiden, trok in Mei -1312 door de Porta del Popolo Rome binnen en vestigde zich in het -Lateraan. Weldra begon den strijd tusschen zijn troepen en die van -Koning Robert. Hendrik bezette het Capitool en trachtte de rivier over -te steken, maar werd met ernstige verliezen teruggeslagen. Eindelijk -moest hij zijn plan, om in de St. Pieter gekroond te worden, opgeven -en zich tevreden stellen met een plechtige kroning in de basiliek -van het Lateraan [420], waar hij de kroon ontving uit de handen van -een pauselijken gezant, daar Paus Clemens het niet gewaagd had naar -Rome te komen [421]. - -In de buitengewoon heete maand Augustus verliet Hendrik Rome en -marcheerde naar het noorden met zijn leger, dat door koortsen -veel geleden had; hij was van plan den raad van Dante op te -volgen en Florence te verpletteren. Maar de Florentijnen hadden, -zooals Villani zegt, "een ontelbaar aantal voetknechten" verzameld, -benevens ongeveer 4000 ruiters, en waren besloten hem te trotseeren; -zij sloten de poorten van de stad aan den kant van S. Salvi, waar hij -zijn legerplaats had opgeslagen. Ten slotte, toen hij zag, dat hij -niets kon uitrichten, brak hij gedurende den nacht op en marcheerde -weder naar het zuiden, alsof hij naar Rome wilde terugkeeren, maar -hield halt te Poggibonsi, niet ver van Siena [422]. Hier bleef hij -tot Maart 1313. Toen trok hij terug naar Pisa, waar hij naar lichaam -en geest uitgeput aankwam. - -Nadat Hendrik uit Rome was vertrokken, had het volk de overhand -gekregen in een worsteling met den adel en wederom een republikeinschen -regeeringsvorm ingesteld. Zij noodigden hem nu uit terug te komen en -de keizerlijke waardigheid uit hun handen te aanvaarden, terwijl zij -hiermede te kennen wilden geven, dat zij alleen het recht hadden die -te verleenen. Hendrik was geneigd de uitnoodiging aan te nemen. Hij -verlangde er ook zeer naar Koning Robert voor zijn onbeschaamdheid -te straffen en met die bedoeling had hij reeds een verbond gesloten -met Frederik van Sicilië, een daad, die den Paus zoo woedend maakte, -dat hij, hoewel te laat, den banvloek over den Keizer uitsprak. - -Hendrik verzamelde een sterk landleger, dat gesteund zou worden -door ongeveer 150 oorlogs-galeien, die door Genua, Pisa en Sicilië -waren geleverd; toen brak hij nog eens naar het zuiden op. Het was -wederom midden in den zomer en zijn manschappen hadden vreeselijk -te lijden van de hitte en de moeraskoorts. Hij had Buonconvento, -ongeveer dertig kilometer ten zuiden van Siena bijna bereikt, toen -hij plotseling stierf, waarschijnlijk aan een aanval van malaria of -aan een bloedvergiftiging, ofschoon men vertelde en algemeen geloofde, -dat het noodlottige vergift hem in de heilige hostie of op een andere -wijze door een Dominicaner priester was toegediend. Zijn lichaam -werd naar Pisa gebracht en in de kathedraal bijgezet. Later werd het -verplaatst naar den Campo Santo (zie plaat 51 en verklaring). - -Met den dood van Hendrik van Luxemburg eindigde voor altijd het -middeleeuwsche Duitsch-Italiaansche Romeinsche Keizerrijk, om een -juisten naam voor deze eenigszins fictieve zaak te gebruiken. Wel -trokken er nog andere Keizers met verschillende staatkundige -bedoelingen de Alpen over, maar geen ander kwam, zooals hij, om als -een opvolger van Augustus het Romeinsche Keizerrijk te herstellen op -zijn ouden grondslag, den wil van het Romeinsche volk. Met den dood van -Bonifacius VIII en de verplaatsing van den pauselijken stoel van Rome -naar Avignon eindigde ook het Italiaansche Pausdom van de Middeleeuwen. - -Maar die zoogenaamde Middeleeuwen kwamen niet zoo plotseling tot een -einde. Het was een overgangstijd, zooals de tooverachtige schemering -tusschen het eerste ochtendgrauw en het eerste goud van de zon, -of misschien kunnen wij, met terzijdestelling van bedriegelijke -zonne-vergelijkingen, op de litteratuur en de kunst wijzen, die in -dit geval ten minste een juist beeld van dien tijd geven en waardoor -de verschillende trappen van de ontwikkeling van hetgeen gewoonlijk -de Renaissance of de Rinascimento wordt genoemd, het best worden -aangeduid. - -De tijd van Bonifacius VIII en van Hendrik VII was ook de tijd van -Dante en in de Italiaansche letterkunde schijnt de geweldige figuur -van Dante de geheele ruimte tusschen het einde van de Middeleeuwen -en het begin van de nieuwe wetenschap te vullen. Van verschillend -standpunt beschouwd is hij voor ons de eenige groote dichter van de -middeleeuwsche litteratuur en de eerste groote moderne dichter. Hij -staat alleen. Voor hem waren er wel een paar zwakke zangers, die in -de nieuwe Italiaansche taal de zoete en bevallige rijmen der liefde -zongen, maar, om weder tot een zonne-vergelijking terug te keeren, -zij waren als morgensterren, die verbleeken voor het licht van de -zon. En na zijn dood staan wij, als het ware, voor een plotselingen -afgrond; want, ofschoon de levens van Dante en Petrarca gedurende -zeventien jaren samenvallen, bestaat er tusschen hen beiden zulk een -onoverkomelijke kloof, dat zij tot twee geheel verschillende eeuwen -schijnen te behooren. Zoo wordt hier een merkwaardig rustpunt in -de geschiedenis van het Italiaansche volk aangegeven. Het is waar, -dat velen "de Middeleeuwen" tot een aanmerkelijk lateren datum -uitbreiden. Sommigen strekken dit tijdperk uit tot de inneming van -Constantinopel door de Turken in 1453 of zelfs tot de ontdekking -van Amerika in 1492. Maar wij kunnen met recht het groote gedicht -van Dante, dat tusschen 1301 en 1320 geschreven is, als den waren -grenssteen beschouwen tusschen middeleeuwsch en modern Italië, -of misschien juister het Italië van de Renaissance. Wat de kunst -betreft (beeldhouwkunst en schilderkunst) geldt hetzelfde, ofschoon -de verschillende trappen van den overgangstijd niet altijd samenvallen -met de ontwikkelingstrappen der Italiaansche litteratuur. De herleving -der beeldhouwkunst ging, om redenen, die wij later zullen vermelden, -aan die van de schilderkunst vooraf, maar, in het algemeen gesproken, -kunnen wij de Pisani en Giotto toch wel tijdgenooten van Dante noemen, -en, zooals hij zelf, staan ook deze kunstenaars daar bijna zonder -voorgangers en volgt daarop een tijdperk, zooals er komt tusschen -de wilde bloemen van het voorjaar en die van den zomer, een tamelijk -lange en dorre tijd, die niet veel merkwaardigs voortbracht behalve -Orcagna en de Gaddi; doch daarna komt de groote opbloei van kunst -in de dagen van della Quercia, Brunelleschi, Ghiberti, Donatello -en Fra Angelico. Bij het begin van dezen overgangstijd en ongeveer -bij het einde van Dante's leven heb ik besloten dit overzicht van de -geschiedenis van Italië in de Middeleeuwen, een overzicht, dat ruim -duizend jaar heeft omvat, te eindigen. - - - - -Aanteekening over Dante en Hendrik VII. - -Toen Hendrik in Italië kwam, was Dante reeds ongeveer tien jaren in -ballingschap en misschien onlangs teruggekeerd van zijn zwerftochten, -die hem naar Parijs en Nederland of zelfs naar Engeland [423] -kunnen gebracht hebben. Wellicht was hij er bij tegenwoordig, -toen Hendrik de IJzeren Kroon te Milaan ontving en men zegt, dat -hij bij deze gelegenheid "zijn raad, zoo niet zijn zwaard aan den -Bevrijder van Italië gewijd heeft", terwijl hij hem misschien een -afschrift van de Monarchia aanbood, dat Hendrik zonder twijfel niet -gelezen heeft. Kort daarna zendt de dichter uit het Casentijnsche -(de bovenvallei van den Arno), waarheen hij zich teruggetrokken had, -aan zijn vaderstad een heftigen open brief, die begint met de woorden: -Dantes Allagherius florentinus et exsul immeritus sceleratissimis -Florentinis intrinsecus. Hij is vol sarcasme en schimpscheuten. "Wat -zullen", zoo vraagt hij, "uw gracht, uw muren, uw torens u baten, -wanneer de adelaar, schrikwekkend met zijn gouden vleugels, op u -neerschiet?" En terwijl Hendrik nog te Pisa toefde, stuurde Dante hem -in de lente van 1312 den brief, waarover wij reeds gesproken hebben, -en richt zich tot den zoogenaamden Romeinschen Keizer met merkwaardige -woorden, noemt hem niet alleen een Zonnegod en een Heilig Graf, maar -zelfs het Lam Gods, terwijl hij Florence uitscheldt voor een vos, -een adder, een hydra, een schurftig schaap, dat de geheele kudde -aansteekt enz. Maar, zooals wij reeds zagen, Hendrik nam zijn raad -niet ter harte. - -Van veel grooter belang dan deze buitensporige en woedende brieven -is de Monarchia, een verhandeling in drie Boeken, die waarschijnlijk -geschreven is omstreeks den tijd, toen Hendrik naar Italië kwam. Dit -werk geeft duidelijk de hoop weder, die de gedachten van velen vervulde -en is een hartstochtelijk beroep op de goddelijke Rechtvaardigheid -om een "Bode van den hemel" te zenden, zooals de Engel, die in de -Divina Commedia de beide dichters te hulp kwam en met zijn staf de -poort van de vlammende stad van Dis opende [424]. - -In de Monarchia bewijst Dante zeer uitvoerig, met groote -scherpzinnigheid en geleerdheid, dat de tweevoudige natuur van den -mensch twee verschillende leiders noodig heeft (twee Zonnen, zooals -hij in zijn gedicht [425] zegt), een geestelijken en een wereldlijken, -en hij verklaart, dat de Keizer in wereldlijke aangelegenheden de -hoogste macht heeft. Door een alles omvattend Keizerrijk alleen is -het mogelijk een algemeenen vrede te bereiken, zulk een vrede als voor -de menschheid noodig is om zich te kunnen wijden aan het hoogste doel -van het bestaan. Hij behandelt de vraag, of het Romeinsche volk alleen -het recht heeft iemand met de keizerlijke waardigheid te bekleeden en -haalt bewijzen aan om te toonen, dat het zoo is, dat Rome het eenige, -ware middelpunt van het Christendom en het Keizerrijk is. Daarna -stelt hij de vraag, of het keizerlijke gezag rechtstreeks van God -moet worden afgeleid of door bemiddeling van den Paus wordt verleend -en hij vindt het antwoord in het feit, dat Christus de wereldlijke -macht als verschillend van de geestelijke heeft erkend. - -Maar Dante was veel meer dan een middeleeuwsche casuïst en -dialecticus. Hij had inzicht in veel dingen, waarvan de geleerden met -hun philosophie geen vermoeden hadden. Met dit algemeene Keizerrijk -heeft Dante getracht in niet zeer scherpe, maar toch onmiskenbare -omtrekken den denkbeeldigen vorm te schetsen van een volkomen vrede -en broederschap en alles omvattende Federatie, welke sommige van -de grootste en edelste menschen van alle tijden hebben gepoogd op -te roepen van den Limbo van onvervulde verwachtingen naar het licht -van de rede en werkelijkheid, maar die nu weder, evenals Eurydice, -verdwenen is in de sombere duisternis van een oorlog, zooals de wereld -er nog nooit een gekend heeft. [426]. Dante's ontwerp was een evenwicht -van krachten, een bond van steden en volkeren, die vrijheid en eigen -bestuur bezaten, maar onder een hoogst, centraal gezag stonden. Een -dergelijk Imperium, zoo zullen sommige zeggen, is verwezenlijkt in -den tijd van de Antonini, den eenigen tijd, volgens Gibbon, waarin -het leven werkelijk waarde genoeg bezat om geleefd te worden. - - - - - - - -HOOFDSTUK I. - -GODSDIENSTIGE STROOMINGEN. - -c. 1200-1300. - - -Veel is reeds gezegd over hetgeen men bij gebrek aan een juistere -benaming gewoonlijk godsdienst of religie noemt; vele toestanden -en invloeden van den godsdienst zijn, zooals wij zagen, in het -ingewikkelde web van de middeleeuwsche Italiaansche geschiedenis -geweven. Wij zullen niet trachten die draden verder te ontwarren, -dan in het verhaal is gedaan, maar hier toch wijzen op de merkwaardige -ontwikkeling van het godsdienstig leven in den loop van de dertiende -eeuw. - -In den tijd van de groote ketterij, toen de menschen hun medemenschen -veroordeelden en vermoordden wegens de een of andere ijdele formule, -die het onbegrijpelijke moest bepalen, waren er natuurlijk vele -sekten van de Christelijke Kerk, die met verontwaardiging de meening -verwierpen, dat Rome de eenige bewaarplaats van de orthodoxie was; -en aan den anderen kant vinden wij onder hen, die zich den naam -"Katholiek" aanmatigden, vele, zelfs Keizers en Patriarchen, die de -geestelijke Suprematie van den Paus krachtig verdedigden. - -Na de overwinning van het Roomsche Katholicisme in het Westen moesten -de ketters, d. w. z. zij, die een andere dogmatische opvatting -huldigden dan Rome, zich eenige eeuwen lang verborgen houden; maar -weldra hooren wij toch van een steeds toenemende verontwaardiging en -vijandigheid, die veroorzaakt wordt door den groei van de wereldlijke -macht en de onverzadelijke eerzucht van de Pausen. Deze vijandige -stemming was niet het gevolg van ketterij of verschil in godsdienstige -opvattingen, maar van staatkundige beweegredenen; dikwijls ging een -groote eerbied voor den Paus gepaard met een hevigen haat jegens hem -als politieken tegenstander. Zoo klaagt, zelfs in de veertiende eeuw, -Dante bitter over de mishandeling en den dood van zijn grooten vijand, -Bonifacius VIII; bij wijze van profetie zegt hij, daar de handeling -van zijn gedicht drie jaren voor het gebeurde te Anagni plaats grijpt: -"Ik zie, in zijn stedehouder, Christus worden gevangen genomen; ik -zie hem andermaal bespot worden; ik zie, dat edik en gal vernieuwd -worden en dat hij tusschen nieuwe boosdoeners wordt gedood [427]". En -nog vreemder dan deze vereeniging van eerbied en haat was in vele -gevallen de algeheele afwezigheid van de zedelijke waardeering, een -volslagen onvermogen om, zelfs bij een verafschuwden staatkundigen -vijand, in te zien, dat de begeerte naar wereldlijke macht, om niet -te spreken van afzichtelijke ondeugden en misdaden, onvereenigbaar -was met het bezit van en de macht over apostolische gaven en met -de aanspraken van den Paus om op aarde de Vicarius te zijn van den -heiligen en vriendelijken Stichter van het Christendom. - -Maar ofschoon dit zonderlinge, bijgeloovige gevoel ten opzichte van -het Pausdom gedurende langen tijd onuitroeibaar scheen te zijn, -had er toch een groote, zij het ook langzame, verandering in den -stand van zaken plaats door de opkomst van de republieken en de -verlichting, die dergelijke middelpunten van wetenschap verspreidden -als de Universiteiten van Bologna, Salerno en Parijs [428]. De Donkere -Eeuwen van bijgeloof, waarin men, zonder acht te slaan op het vraagstuk -der zedelijkheid, zooals sommigen nu nog doen, eerbied betoonde aan -het traditioneele religieuze gezag, begonnen langzamerhand plaats -te maken voor het licht van de rede en een juister begrip van de -leer van Christus; het Christendom begon zich in zedelijken zin te -ontwikkelen; en toen de Roomsche Kerk haar handen begon te bezoedelen -met het bloed van hen, die zich aan haar doctrinaire leiding wilden -onttrekken, bleef de vijandschap tegen het Pausdom niet langer op -politieke gronden rusten, maar werd nu ook gesteund door de moreele -verontwaardiging. "Het edelste gevoel van de menschheid", zegt -Gregorovius, "kwam in opstand tegen de afschuwelijke schanddaden, -die in naam van den Christelijken godsdienst werden gepleegd, en -diep was de ontroering en het medelijden met hen, die leden door de -heldhaftige verdediging van hun gewetensvrijheid." Ook Green, die een -vernietigend verslag geeft van den toestand van de Anglikaansche Kerk -en het gebruik, dat Rome daarvan in dit tijdperk maakt, vertelt ons, -dat "de oude eerbied voor den Heiligen Stoel langzamerhand verdween -voor een algemeen gevoel van wrok". Maar zulke uitdrukkingen zijn veel -te zwak om de algemeene stemming weer te geven, die er in Italië in -dit opzicht heerschte na den kruistocht van Paus Innocentius tegen -de Albigenzen. - -De ontaarding van het geestelijke, wanneer het in aanraking komt met -het stoffelijke, wordt ons door alle groote dichters en wijsgeeren in -levendige beeldspraak duidelijk gemaakt. De meest treffende illustratie -van een dergelijke ontaarding in de geschiedenis der menschheid -wordt gegeven door de tegenstelling tusschen het leven en de leer -van Christus en het zoogenaamde Christendom van later dagen. Maar -in de menschelijke natuur gloeit een onuitbluschbaar deeltje van -het goddelijke vuur, of iets, dat als een spiegel de stralen van het -hemelsche licht opvangt, en te midden van de grillige maskerade en de -afschuwelijke vertooning van een wereld van vleesch en duivel, die ons -voorbijtrekt, wanneer wij de kronieken van de middeleeuwsche kerk van -Rome lezen, ontdekken wij hier en daar in den eindeloozen en woeligen -optocht eenige menschelijke gezichten, waarop het geloof schittert -aan Christus' eigen Evangelie van reinheid en zelfverloochenende -liefde. Zonder twijfel werden vele van hen, die den moed bezaten om -zoo te handelen als zij voelden, door hun geestdrift en overdrijving -op gevaarlijke wegen geleid en dan volgde er dikwijls een grove -ontaarding van hun verheven leeringen. Maar dat was onvermijdelijk. - -Dat de schaamtelooze losbandigheid en hebzucht van de geestelijken -en het pauselijke hof, en ook andere schandelijke ondeugden, reeds in -vroege tijden bij een zekere sekte van de Kerk verontwaardiging wekten, -blijkt uit vele gegevens. Een van de eerste algemeene protesten tegen -deze misbruiken werd geuit door de monniken van de Fransche Abdij van -Cluny, die in 910 door Fra Berno gesticht is. Deze poging tot inwendige -hervorming was eerst alleen gericht tegen de slechte levenswijze van -den clerus, vooral van de ontaarde Benedictijner monniken, en ofschoon -het misschien onverstandig was het coelibaat der geestelijkheid als -een der voornaamste beginselen aan te nemen, heeft de hervorming van -Cluny toch zeer zeker een buitengewoon goeden invloed uitgeoefend, -niet alleen in de provincies, maar ook te Rome, waar Odo, de leerling -van Berno, begunstigd werd door den republikeinschen leider Alberik -en in staat werd gesteld verschillende kloosters te hervormen. Maar -de Pausen, die (evenals later het geval was met de Franciskaner Orde) -de populairiteit van deze neiging tot hervormen weldra bemerkten, -veroverden, om zoo te zeggen, Cluny en gebruikten de hervormers van -Cluny als hun zendelingen om de leer van de geestelijke suprematie en -de wereldlijke macht van het Pausdom te verbreiden. Zoo was Hildebrand, -de latere Paus Gregorius VII (1073-1080), de groote tegenstander van -Hendrik IV, een Cluniacenser monnik; en de moreele geestdrift, waarmee -de eerste stichters van Cluny waren bezield, ontaardde in sekte-geest -en partijhaat, zooals men kan waarnemen bij den beroemden St. Bernard -van Clairvaux, die het ascetische kloosterleven weder opwekte, maar -die, ofschoon hij zelf een oprecht hervormer van zedelijke misbruiken -was, zich fanatiek verzette tegen alle onderwijs in de Heilige Schrift; -en hij gaf niet alleen zijn stem ten gunste van den zwakken Innocentius -II tegen den Cluniacenser Paus, Anacletus, maar vervolgde ook heftig -Abelard, den philosophischen reformator van Parijs en zijn leerling, -den ongelukkigen Arnold van Brescia, die te Rome op bevel van den -Engelschen Paus Hadrianus werd opgehangen en verbrand. - -Een treffend bewijs van het verlangen, dat ook bij de geestelijken zelf -en in het algemeen bij het volk bestond, om terug te keeren tot den -eenvoud en de bezieling van het vroege Christendom is de buitengewone -populariteit, die verschillende boeken hebben verworven, die een -werkelijk Christelijke levenswijze voorschreven en het aanbreken -van een tijdperk van vrede en broederschap voorspelden. Het boek de -Imitatione Christi, of misschien het oorspronkelijke, volgens hetwelk -Thomas à Kempis in de vijftiende eeuw zijn boek geschreven heeft, -moet volgens E. Renan en eenige anderen in dezen tijd (c. 1200) -ontstaan zijn. Een dergelijk werk, zeer zeker van deze periode, -was het Evangelium aeternum van den abt Joachim [429] van Floris in -Calabrië († 1202). Het boek bevatte commentaren op de Apocalypsis en -andere gedeelten van den Bijbel; de schrijver trachtte het Oude en -het Nieuwe Testament met elkander in overeenstemming te brengen en -haalt de Heilige Schrift aan om de aanstaande komst (in het jaar 1260) -van het rijk des Geestes te bewijzen. - -Gelijktijdig met deze pogingen tot inwendige hervorming waren -verschillende bewegingen van minder rechtzinnigen aard. Er was een -sekte van Bulgaarsche Christenen, die zich de Katharoi, d. w. z. de -reinen of Puriteinen noemden. Zij schijnen de gewoonten van de Essaeërs -[430] verbonden te hebben met een Oostersch of Manichaeësch [431] -geloof in twee elkander beoorlogende beginselen, den geest van het -Kwade en den geest van het Goede, de macht van het Licht en de macht -van de Duisternis, Ormuzd en Ahriman van Zoroaster of Zarathustra -[432]. Dergelijke stelsels, gepaard met een krachtige opwekking -tot reinheid en armoede, drongen in Provence en Midden-Frankrijk -door en werden door velen met geestdrift ontvangen, in het bijzonder -door de Albigenzen, de bewoners en naburen van Albi, een stad aan de -Tarn. Deze Albigenzen of Albigeois had men waarschijnlijk ongemoeid -gelaten, indien zij alleen het geestelijke leven hadden gepreekt en -uitgeoefend, zelfs al grensden hun theoriën in verband met de leer -over de macht der Duisternis aan hetorodoxie; maar zij verklaarden, -hetgeen zeer begrijpelijk doch misschien onverstandig was, den oorlog -aan de verdorvenheid en de weelde van de Roomsche geestelijken en het -pauselijke hof, en richtten aldus zooals wij zullen zien, zichzelf -te gronde. - -Een andere sekte werd te Lyon gesticht door Pierre Valdez (Petrus -Waldus). Deze Waldenzen, of les pauvres de Lyon, waren van orthodox -standpunt beschouwd, kwaadaardiger ketters dan de Albigenzen, -want zij ontkenden, dat de Kerk van Rome in den waren zin de Kerk -van Christus was, en gingen, evenals de latere hervormers deden, -van het gezag van den Paus en de overlevering in hooger beroep bij -den Bijbel. Bovendien verwierpen zij, zooals later de dissenters, -de apostolische opvolging en sommige van hen gaven de verkiezing der -geestelijke herders in handen van de leeken. - -In Italië zelf maakte de dogmatische ketterij, d. w. z. het verwerpen -van de onfeilbaarheid van Rome in dogmatische aangelegenheden, -een tijdlang slechts weinig vorderingen, maar er was een sterke en -uitgebreide beweging tegen de wereldlijke macht van de Kerk (niet -alleen onder haar staatkundige tegenstanders) en ten gunste van een -krachtige hervorming, met het oog op de weelde en onzedelijkheid van -de geestelijken, terwijl reinheid en zelfs armoede werden toegejuicht -als de eenige middelen, waardoor de Kerk haar geestelijken invloed -kon herwinnen. - -Een belangwekkend voorbeeld van deze beweging wordt gegeven door de -Pataria (de wijk der voddenrapers) te Milaan. De Patarini of Paterini -aanvaardden met trots, evenals de Geuzen in den tachtigjarigen oorlog, -de hoonende benaming. In den beginne, gedurende de stormachtige -periode, die volgde op den dood van Aribert, den Aartsbisschop van -Milaan, in 1045, was de Pataria, de anti-keizersgezinde volkspartij -aldaar, in vijandschap met den adel en de hoogere geestelijkheid en om -die reden (maar om geen andere) ook een vijand van de onafhankelijkheid -der Ambrosiaansche kerk, die gesteund werd door de Milaneesche prelaten -en aristocraten. Aldus hebben wij weder een van die merkwaardige -verwikkelingen die in de geschiedenis van Italië zoo herhaaldelijk -voorkomen, een "onrechtzinnige" volkspartij, die op de hand is van -het Pausdom en bedrogen wordt met ijdele beloften van hervorming. Maar -dit duurde niet heel lang. De Patarini, die weldra inzagen, dat Rome -de ware vijand van hun godsdienstige reformatie was, verbraken het -verbond met den Paus en openbaarden zich als een kettersche [433] -sekte, die het voorwerp van hevige aanvallen werd van den kant van -de Pausen en die "honden des Heeren" [434], de Dominicanen. - -De opkomst van de Albigenzen is reeds beschreven. Hun vernietiging -vond plaats in het jaar 1205. Paus Benedictus III, die, zooals wij -gezien hebben, er in slaagde bijna alle vorsten van Europa onder -zijn heerschappij te brengen, had besloten geen ketters in het -Westersche Christendom te dulden. Eerst, zegt men, hoopte hij zijn -doel te bereiken door redeneering en zond daarom predikers naar -Languedoc. Bij hen sloot zich de beroemde Dominicus (Domingo van -Calahorra in Oud-Castilië) aan, die na zijn terugkeer van een zending -in Denemarken, in het Zuiden van Frankrijk was gekomen en zich dadelijk -met heilige geestdrift gewijd had aan het werk der bekeering; en toen -Paus Innocentius, die inzag dat zijn verklaring van het Christelijke -evangelie geenerlei uitwerking had, zijn toevlucht besloot te nemen -tot het vuur en het zwaard en zijn Inquisiteurs en gezanten zond, -gewapend met de volmacht om het afschuwelijk gespuis uit te roeien, -werd uit de edelen van Zuid-Frankrijk, zooals Villari zegt, door -deze pauselijke boden een leger van kruisvaarders samengesteld, die, -opgehitst door het opruiende prediken van Dominicus en zijn fanatieke -metgezellen (waaronder zich de ellendige en meedoogenlooze Bisschop -Folquet van Toulouse bevond) en aangevoerd door den bloeddorstigen -Simon de Montfort, zich op de weerlooze bevolking wierpen en vele -van de bloeiendste streken van Provence en Midden-Frankrijk in een -woestijn veranderden. - -In hoeverre Dominicus zelf deze gruwelen goedkeurde of er toe aanzette, -of er zelfs een werkzaam aandeel in had, is onzeker; het staat echter -vast, dat de Inquisiteurs van Toulouse hem vereerden met den titel van -"Kettervervolger" [435] en dat de geheele inrichting van de Inquisitie -kort na zijn dood werd toevertrouwd aan de Dominicaner broeders. Maar -of wij het recht hebben om, zooals sommige schrijvers doen, te -verzekeren, dat hij buitengewoon en duivelachtig onmeedoogend was, -dat hij zonder eenige ontroering keek naar de rookende puinhoopen van -Beziers, waar op bevel van den abt Arnold twintig duizend menschelijke -wezens werden vermoord, is in hooge mate twijfelachtig. Hij was -zeker volstrekt niet onbewogen. Zijn gemoed werd waarschijnlijk diep -ontroerd door hetgeen hij de liefde tot God en de menschen noemde, door -een innig verlangen om de zielen van zijn medemenschen te redden van -datgene, wat hij met volkomen oprechtheid even verschrikkelijk achtte -als de hel zelf, vrijheid van gedachte. Laten wij geen inquisitie over -zijn karakter houden, ofschoon wij nauwelijks in staat zijn zonder -te huiveren de Spaansche Kapel of de S. Maria Novella zelf binnen te -treden en een vreemde droefheid ons hart binnendringt, wanneer wij -staan voor Angelico's wondere "Kruisiging" in het klooster S. Marco. - -"In de latere jaren van zijn leven", zegt Villari, "had Innocentius -de krachten wel willen beteugelen, die de bijna volkomen verwoesting -van een geheele landstreek hadden bewerkt. Maar het was te laat. Het -bloed had gevloeid en het volk was te gronde gericht. De vluchtelingen -uit Provence overstroomden Italië. Zij wekten medelijden op door de -verhalen van hun ellende, en haat tegen hem, die de eerste oorzaak was -geweest van hun wreed lijden. Aldus droegen ze bij tot de scheiding -tusschen het Pausdom en die klassen, waarmede de Pausen zich vroeger -steeds hadden verbonden in hun strijd tegen de Keizers. Sinds dien -tijd begon de verhouding van het Italiaansche volk jegens het Pausdom -een zeer belangrijke wijziging te ondergaan". - -In 1215 werd Dominicus te Rome door den Paus gehuldigd wegens zijn -ijverige werkzaamheid en de instelling van de predikheeren, en -toen kort daarna Innocentius stierf, werd de Dominicaner Orde door -Honorius III plechtig bekrachtigd. Drie jaren later (1219) werd het -centrum van de Orde gevestigd te Bologna en voordat Dominicus daar in -1221 was gestorven, hadden de predikheeren reeds hard gewerkt om de -ketterij in Noord-Italië uit te roeien; maar Italië was bijna even -erg met ketterij besmet als met Languedoc het geval was geweest. De -Patarini waren in Milaan buitengewoon talrijk. In Ferrara, Verona, -Rimini, Florence en andere steden was de vijandige stemming tegen de -geestelijkheid zeer sterk. In Viterbo waren de ketters talrijk genoeg -om hun Graaf te kiezen. In Assisi werd een ketter tot Podestà benoemd. - -Een paar maanden waarschijnlijk, voordat Dominicus te Rome -was aangekomen, had een andere beroemde Orde de goedkeuring van -Innocentius verworven [436]. Francesco Bernadone van Assisi en zijn -klein aantal vrome volgelingen werden eerst met eenigen argwaan -aan het pauselijk hof ontvangen en ongetwijfeld ook met een zekere -hoonende vroolijkheid. Franciscus kwam geen toestemming vragen om -ketters te mogen uitroeien, maar hij verzocht slechts, dat het hem -zou worden toegestaan een vereeniging te stichten van menschen, die -zouden trachten te leven naar de voorschriften en het voorbeeld van -Christus. Zulk een fantastisch doel wekte geen belangstelling bij -den Paus en de kardinalen, maar, zooals verhaald wordt, een droom -[437], die te juister tijd kwam, bracht Innocentius tot nadenken en -het nadenken gaf hem de overtuiging, dat hij wellicht dezen vorm van -religieuze geestdrift voor zijn eigen plannen zou kunnen gebruiken. De -geschiedenis van St. Franciscus van Assisi, hoe hij afstand deed van -alle wereldlijke idealen, hoe hij zich wijdde aan de armoede en aan een -nederig en Christelijk leven om de menschheid en alle wezens, groot -en klein te dienen,--de bouw van de kleine kapel, de Portiuncula, -de stichting van de bedelorde, de orde der Clarissen en die der -Minderbroeders, het bezoek aan den Sultan van Egypte, het heerlijke -en rustige heengaan van de heilige ziel--dit alles is uitvoerig en -met gevoel door vele schrijvers verhaald, zoodat het niet noodig is -het hier te herhalen. Evenmin zal het noodig zijn te trachten het -feit te verklaren, dat het doel en de idealen van deze twee menschen, -Franciscus en Dominicus, een zekere uitwendige gelijkenis vertoonen, -daar hun beider stelsels oorspronkelijk het beginsel van armoede -erkennen en zij beiden grooter voorstanders zijn van den omgang met -menschen dan van de afzondering in kloosters. Dat een dergelijke -uitwendige gelijkenis kan bestaan ondanks een diepgaand verschil in -het werkelijke wezen der dingen is een onwankelbare waarheid. In -dit geval wordt het verschil misschien het best aangeduid door de -zeer eenvoudige woorden van Villari: "Domenico andò a predicare la -crociata contro gli Albigesi, infiammando gli animi ad una sanguinosa -persecuzione degli eretice. Francesco invece si sarebbe sottoposto -ad ogni tormento piuttosto che far soffrire una qualunque creatura" -[438]. Terwijl Dominicus den bloedigen en meedoogenloozen kruistocht -tegen de Albigenzen aanmoedigde en leidde, bezocht Franciscus de -ziekenhuizen, verzorgde de melaatschen, hielp steenen aandragen voor -den bouw van kerken, terwijl hij verzen bedacht, die overvloeiden van -liefde voor alle levende wezens en van dankbaarheid voor de pracht -en de schoonheid der natuur [439]. - -Een aanwijzing van dit grondige verschil wordt verstrekt door het -feit, dat Franciscus, naar men vertelt, toen hij Dominicus te Rome had -ontmoet, geweigerd heeft zijn Orde met die van de Dominicanen samen te -smelten. Ongetwijfeld zag hij maar al te goed in, met welken geest de -stichter van die Orde bezield was. Beide Orden, zooals ook het geval -was met de veel oudere Benedictijner Orde, weken weldra ver van de -Regels van hun stichters [440] af, zoodat vergelijkingen aan later -tijden ontleend geschikt zijn om ons op een dwaalspoor te leiden; maar -het feit, dat de Dominicanen steeds aan de zijde van de wereldlijke -macht hebben gestaan als handlangers van de tyrannie en de vervolging, -schijnt een bewijs te zijn van het essentieele verschil tusschen -den geest van Franciscus en dien van Dominicus. Inderdaad hebben de -volgelingen van St. Franciscus ook zelf vervolgingen ondergaan. Naar -aanleiding van de Christelijke liefde en het menschelijk medegevoel, -dat zij ook jegens de "onrechtzinnigen" aan den dag legden, werden -zij door Paus Gregorius IX van verraad beschuldigd, die, met de hulp -van Frederik II, den vrijdenker en halven Mohammedaan, een krachtigen -kruistocht tegen ketters organiseerde; en eenige van deze "ketters", -die omstreeks het jaar 1225 door de Inquisitie veroordeeld en te Rome -verbrand zijn, waren waarschijnlijk Franciscaner Minderbroeders. - -In de zangen XI en XII van den Paradiso laat Dante den grooten -Dominicaner geleerde, Thomas van Aquino, een schitterende lofrede -uitspreken op St. Franciscus, en de Franciscaner Bonaventura beschrijft -het strijdvaardige karakter van St. Dominicus, - - - de heilige athleet, - zacht voor de zijnen en grimmig voor zijn vijanden, - wiens aanval het krachtigst werd - waar de weerstand het grootst was [441]. - - -De lofrede van den Franciscaner op St. Dominicus schijnt hier en -daar, hoewel deze twaalfde zang overstroomt van heerlijke gedachten, -toch eenigzins gedwongen en aarzelend, terwijl daarentegen de -woorden van Thomas Aquinas, ofschoon hij een Dominicaan en een droge -geleerde was, schijnen te trillen van ontroering, als hij het leven -van St. Franciscus beschrijft, het opkomen, als het ware, van een -roemrijke zon, de bruiloft van Franciscus met zijn bruid, de Armoede -[442], de stichting van de Orde, "het eindelijke zegel", de Stigmata, -het heengaan van de heilige ziel naar haar geboorteland, den Hemel -[443]. In verzen van wondere welluidendheid geeft Dante ons het -eigenaardige verschil tusschen beiden weer: - - - L'un fu tutto serafico in ardore, - L'altro per sapienza in terra fue - Di cherubica luce uno splendore [444]. - - -Gedurende de laatste helft van de dertiende eeuw verspreidde, -zooals wij in een ander hoofdstuk zullen zien, een nieuw licht van -wetenschap en kunst zonder ophouden zijn glans, totdat de vrijheid -van gedachte en Christelijk gevoel zich zoo ver een weg gebaand had, -dat, na den dood van den "driedubbelen tyran", Paus Bonifacius VIII, -het middeleeuwsche Pausdom een tijdlang bijna geheel als staatkundige -en religieuze macht verdween en als een gewond wild dier gromde in -de sombere holte van het groote pauselijke paleis te Avignon. - -Terwijl de oude toestanden veranderen, zien wij vele vreemde -verschijnselen; want ofschoon het nest was opgeruimd, bleek het nog -niet zoo gemakkelijk te zijn het oude bijgeloof uit te roeien. Een -van de zonderlingste verschijnselen van de dertiende eeuw was Keizer -Frederik II, de half-Oostersche vrijdenker, dikwijls door den -banvloek getroffen, die, ofschoon hij een ongeloovige was en aan -zijn Siciliaansch hof niet alleen de wetenschap en de losbandige -zeden, maar ook den godsdienst van de Saracenen aanmoedigde, een -Christelijken kruistocht ondernam tegen de Saracenen van Palestina, -zelfs de kroon van Jeruzalem aanvaardde, en daarna, na zijn terugkeer, -ijverig de ketters in zijn rijk vervolgde en vele van hen aan Gregorius -uitleverde om verbrand te worden. - -De merkwaardige toestand van geestelijke opwinding, waarin Italië -gedurende dezen overgangstijd verkeerde, blijkt uit het ontstaan -van talrijke sekten, van welke sommige een tijdlang een zeer -belangrijken invloed uitoefenden, vooral in de vrijsteden van -Noord- en Midden-Italië. Zooals natuurlijk was, kwamen er vele -vreemde buitensporigheden voor. Hieronder moeten wij in de eerste -plaats het optreden der Flagellanten of geeselbroeders rekenen. Een -plotselinge springvloed, als het ware, van religieuze hysterie, -verhief zich te Perugia en verspreidde zich snel over en buiten -geheel Italië. Duizenden en duizenden van waanzinnige, half-naakte -boetelingen, mannen, vrouwen en kinderen, trokken in groote benden -door het geheele land, huilend en klagend, biddend en psalmen zingend -en elkander meedoogenloos geeselend. In elke stad, waar zij kwamen, -spraken zij verwenschingen en smeekbeden uit om te trachten een einde -te maken aan de staatkundige en godsdienstige veeten; zij bezochten -de gevangenissen en poogden de boosdoeners tot berouw te brengen; -zij bevrijdden vele gevangenen. Eindelijk werd het civiele gezag -ongerust en kondigde strenge straffen tegen deze buitensporigheden -af. "De listige regeerders van Milaan", zegt een kroniekschrijver, -"richtten zes honderd galgen op aan hun grenzen en dreigden iederen -Flagellant, die in hun gebied kwam, op te hangen." Na 1260 ongeveer -hooren wij niets meer van hen. - -Indien wij zoeken naar de oorzaken, die zulke vreemde gevolgen hadden, -vinden wij, dat deze zonder twijfel gelegen zijn in het feit, dat -de eindelooze ellende van den oorlog en de binnenlandsche veeten de -bevolking tot wanhoop hadden gebracht en zij er bovendien langzamerhand -van overtuigd werden, dat de Kerk als draagster van het Evangelie -van liefde en vrede volkomen schipbreuk had geleden. De eenige -groote prikkel, waardoor de Flagellanten tot dergelijke hysterische -buitensporigheden werden aangezet en die ook de oorzaak was van de -heilige bezieling van St. Franciscus, was het verlangen naar het rijk -van Christelijke liefde op aarde. En hoe algemeen dit verlangen in -Italië was, kan men afleiden uit vele andere pogingen om vrede te -stichten, welke soms van zeer dramatischen en aandoenlijken aard -waren. Eens werden (in 1275) de leiders van de verbitterde partijen -in Florence overgehaald om bij elkander te komen op de zandige oevers -van den Arno en elkander te omhelzen en een eeuwigen vrede te sluiten, -welke maar al te spoedig verbroken is. Bij een andere gelegenheid kwam -in de vlakte bij Verona een geweldige menigte (sommige schrijvers -zeggen 400.000 menschen) bijeen, uit verschillende steden verzameld -door een monnik van Vicenza, en tot tranen toe bewogen door de -welsprekende woorden van de predikheeren, sloegen zij zich op de -borst, jammerden over hun zonden, smeekten om God's genade en legden -plechtige eeden af (welke helaas spoedig volkomen vergeten werden), -dat oorlog en partijtwisten voor altijd zouden worden afgeschaft. - - - - - - - -HOOFDSTUK II. - -DE REPUBLIEKEN EN "SIGNORIE" [445] - -tot c. 1320. - - -Wij hebben de opkomst en de ontwikkeling van de vrije steden in -Noord-Italië sedert den tijd van Hildebrand en Hendrik IV gevolgd en -wij hebben gezien, hoe de Lombardische stedenbond na zijn overwinning -op Frederik Barbarossa den grondslag legde van hetgeen een groote -republikeinsche confederatie had kunnen worden. Na de verpletterende -nederlaag van den Keizer bij Legnano (1176) en den vrede van Constanz -(1183), toen Frederik zich eindelijk in den toestand schikte, erkende -hij openlijk de rechten en zelfstandigheid van de Noordelijke steden, -en zijn zoon, Hendrik VI, werd zoo volkomen in beslag genomen door zijn -pogingen om zijn aanspraken op den troon van de Beide Siciliën te doen -gelden, dat hij zich weinig inspande om zijn gezag in Lombardije te -handhaven, ofschoon hij het bestuur over Toskane en Umbrië aan zijn -eigen hertogen gaf. Ook zijn zoon, Keizer Frederik II bemoeide zich -voortdurend met zijn zuidelijk gebied en oefende over Noord-Italië -nauwelijks eenig gezag uit, behalve hetgeen hem door de Ghibellijnsche -steden vrijwillig werd toegestaan, omdat zij zich gaarne van de hulp -van den Keizer tegen hun mededingers wilden verzekeren. Aldus maakten -de steden in het noorden zich langzamerhand vrij van het keizerlijke -gezag en werden republikeinsch, terwijl Zuid-Italië en Sicilië in -den macht van den Keizer bleven; en toen de droevige terechtstelling -van Konradijn te Napels in 1268 een einde maakte aan de dynastie der -Hohenstaufen, gingen deze zuidelijke gewesten over in de handen van -de vorsten van Anjou en Arragon, onder wier regeering zij bestemd -waren vele jaren lang te blijven. - -Maar behalve de republieken in het noorden en de zuidelijke -koninkrijken was er een Kerkelijke Staat, die bestond uit streken van -Midden-Italië, zooals gedeelten van Latium, Tuscia Romana en Sabina, -waar de Pausen een tamelijk krachtig gezag uitoefenden, een gezag, -dat natuurlijk zeer verschilde van de aanspraken, die zij maakten -op de souvereiniteit over de Beide Siciliën, Toskane, de Pentapolis -(Emilia), de Mark van Ancona, het hertogdom van Spoleto en over -andere streken. Deze Kerkelijke Staat (Stato della Chiesa) droeg -een vaag, niet georganiseerd en onstandvastig karakter. De Keizers -hadden steeds zoowel de bestaande als de denkbeeldige Kerkelijke -Staten als onafscheidelijke deelen van het Keizerrijk beschouwd. Zoo -stelde Hendrik VI zijn broeder, Hertog Philips, als zijn stadhouder in -Toskane aan, en andere van zijn bevelhebbers als gouverneurs in Romagna -en de Marken; ook Frederik II bezette, ondanks zijn vrome beloften, -Romagna en andere streken, waarop de Paus aanspraak maakte; en Manfred, -wiens soldaten de Florentijnsche Ghibellijnen bij Montaperti in 1260 -hielpen overwinnen, maakte een van zijn bevelhebbers tot keizerlijk -stadhouder van Florence en had een tijdlang, totdat Karel van Anjou -verscheen, in het pauselijk gebied van Midden-Italië de macht in -handen. In naam begunstigde Karel van Anjou natuurlijk de zaak van de -Pausen, maar inderdaad was ook hij hun meester en deed geen moeite hun -souvereine rechten uit te breiden, zoodat het zeer begrijpelijk was, -dat ten slotte, in 1278, Paus Nicolaas III het verstandig oordeelde -van de pauselijke aanspraken op Romagna, Pentapolis, Ancona en Spoleto -afstand te doen ten behoeve van den Keizer, Rudolf van Habsburg. - -Derhalve was het maar een betrekkelijk klein gebied, waar de Paus -zijn souvereine rechten uitoefende, rechten, die hij bovendien nog -dikwijls moest deelen met de republikeinsche regeering te Rome; en hij -was afhankelijk van de eenigszins onzekere trouw van zijn legaten en -zijn onderdanen, en door opstanden, zoowel van de democraten als van -de aristocraten, verloor hij dikwijls zijn macht over verschillende -steden, zooals Perugia en Viterbo. En eindelijk, toen Clemens V den -pauselijken Stoel naar Avignon (1309) overbracht, werd het gezag van -de Pausen in Midden-Italië niet meer dan een schaduw van macht. - -Aldus hebben wij met een paar trekken een ruwe schets gegeven van -den toestand van Italië gedurende het tijdperk, toen de voornaamste -noordelijke steden hun hoogste ontwikkeling in commercieele welvaart -en republikeinsche onafhankelijkheid bereikten en daarna, sommige -ten minste, hetzelfde lot ondergingen, dat in vroeger tijden niet -weinige van de oude Grieksche republieken trof; in de Grieksche staten -toch gebeurde het zoo dikwijls, dat de een of ander voortreffelijke -staatkundige leider, of het hoofd van een partij, de gunst en het -vertrouwen van het volk won en misbruikte om zichzelf als "tyran" op -te werpen. Deze loop der gebeurtenissen heeft zich in de geschiedenis -menigmaal herhaald. Eerst komen het volk en de feudale edelen in -botsing. Daarna, wanneer de handel en de algemeene welvaart toeneemt, -ontstaat er een nog veel heviger botsing tusschen het kapitaal en -den arbeid, tusschen de nouveaux riches en den arbeidenden stand. Dan -sluiten de oude en armere edelen een verbond met het volk. Ten slotte -verwerft een stoutmoedige en begaafde aanvoerder van den adel den -onvoorwaardelijken steun van de volkspartij en maakt zich door een -coup d'état meester van de regeering. Zoo ontstonden de Grieksche -Tyrannides en evenzoo de Italiaansche Signorie. - -De belangwekkende en leerzame geschiedenis van de opkomst en de -lotgevallen van de Italiaansche Republieken is, met volledige verslagen -over de voornaamste van deze steden, verhaald door vele schrijvers -van den tijd van Dino Compagni en Giovanni Villani (c. 1300) tot de -Istorie fiorentine van Machiavelli (c. 1500) en verder door Sismondi -en ontelbare politici, letterkundigen en begaafde schrijvers van onze -dagen. Hier moeten wij er ons toe bepalen, eenige feiten te vermelden -in verband met sommige van deze steden, en voor dat doel zullen wij -wederom Florence, Milaan en Venetië kiezen, wier geschiedenis wij -reeds hebben gevolgd tot omstreeks 1200; en er zal iets bijgevoegd -worden over Verona, Bologna en andere steden. - - - - -Florence (c. 1200-1320). - -Van de vroegste geschiedenis van Florence hebben wij reeds een -schets gegeven. Het had zich altijd verzet tegen de aanmatigende -overheersching van de Duitsche keizers en edelen en men kan aannemen, -dat de onafhankelijkheid van deze stad is ingetreden bij den dood -van Gravin Mathilde in 1115, toen zij voor het eerst haar eigen -Consuls koos. Maar ofschoon zij bestemd was de belangrijkste van de -Italiaansche Republieken te worden, ontwikkelde zij zich langzaam. Het -grootste gedeelte van Toskane bleef nog lang onder den invloed van -den keizer, nadat de Lombardische steden zich vrij hadden gemaakt, -en er waren Toskaansche steden, zooals Pisa en Arezzo, die, zelfs -nog na den tijd van Dante en Hendrik van Luxemburg, steunpunten van -de Ghibellijnsche partij bleven, terwijl Florence langzamerhand, -met horten en stooten, de republikeinsche vrijheid verwierf, die zij -heeft gehandhaafd tot de opkomst der Medici in de vijftiende eeuw. - -De ontwikkeling van de Florentijnsche Republiek werd in den beginne -belemmerd door het ontstaan van verderfelijke veeten. Wij hebben reeds -verhaald, hoe de moord op Buondelmonte, die bij het voetstuk van het -oude standbeeld van Mars werd gedood, de stad in twee verbitterde -partijen verdeelde, die aangevoerd werden door de Donati en de Uberti, -en hoe de keizerlijken gebruik maakten van dezen twist om hun eigen -belangen te bevorderen. Gesteund door den sterken invloed van Keizer -Frederik II slaagde de Ghibellijnsche adel erin de democratische -en pauselijke Welfen-aanvoerders te verjagen. Maar na den dood van -Frederik II werd de Welfsche partij teruggeroepen en in eere hersteld -als een belangrijk deel van de Florentijnsche Republiek onder leiding -van een Capitano del Popolo, en eindelijk, toen in 1259 Ezzelino, -de groote Ghibellijnsche tyran van Noord-Italië, was overweldigd en -gedood, werd de volkspartij in Florence zoo machtig, dat zij op haar -beurt haar tegenstanders verdreef. Derhalve hadden in Florence een -tijdlang de Welfen de overhand en werd de witte lelie rood geverfd -[446]. Maar de verbannen Ghibellijnen verzamelden een groot leger te -Siena, en aangevoerd door Farinata degli Uberti versloegen zij, met -de hulp van de Sieneezen, Pisanen en Manfred's Duitsche ruiterij, -de krijgsmacht, die de Florentijnen tegen hen in het veld hadden -gebracht. De slag vond plaats bij Montaperti, niet ver van Siena, -in 1260 (vijf jaar voor de geboorte van Dante). De slachting, -vooral om de Florentijnschen Carroccio, was zoo verschrikkelijk, -dat de Arbia door het bloed rood werd geverfd, zooals Dante [447] -zegt; en zoo verpletterend was de nederlaag, dat de Welfen naar hun -eigen stad niet durfden terugkeeren, maar naar Lucca vluchtten. Hoe -Florence door de overwinnaars toen werd veroordeeld met den grond -te worden gelijk gemaakt en hoe de stad door Farinata werd gered, -is aan alle lezers van Dante bekend [448]. - -Zes jaren lang na dezen slag bij Montaperti hadden de Ghibellijnen in -Florence de macht in handen en werd de stad bestuurd door Manfred's -keizerlijken stadhouder, Guido Novello; maar toen Manfred bij Benevento -in 1266 gedood was, kregen de Welfen wederom de overhand. Eerst -onderwierpen zij zich op tamelijk oneervolle wijze aan Paus Clemens -IV en kozen tot hun Podestà Karel van Anjou, die een tijdlang in -Florence door zijn gezanten heerschte. Maar de republikeinsche geest, -die door den ontzaglijken groei van den handel en de welvaart in kracht -toenam, had nu diep wortel geschoten en begon zijn levensvatbaarheid -te bewijzen. - -De gilden waren de grondslag van den regeeringsvorm, die thans door de -volkspartij werd aanvaard. Er waren van deze gilden (Arti) zeven groote -en vijf (later veertien) kleinere [449]. Aan het hoofd van elk gild -stond een raad, een voorzitter of Consul en een militaire ambtenaar, -de Gonfaloniere (banierdrager). Deze vormden de voornaamste overheden -van de volksregeering. De consuls maakten evenwel een tijdlang plaats -voor "Anziani" [450] en in het jaar van den Siciliaanschen Vesper -(1282) veranderde die titel in dien van Priori. Drie, later zes -Priori van de groote gilden werden bekleed met het hoogste gezag in -de Republiek en vormden de uitvoerende Signoria. Omstreeks den tijd -van Dante's Prioraat (1300) was een Gonfaloniere della Giustizia met -de Priori verbonden. Deze ambtenaar bezat in tijden van oproer en -onlusten bijna dictatoriale macht en was dus somtijds de gewichtigste -persoon in den staat. - -Het was in de vroegste periode van het Prioraat (in 1284), dat -Florence plotseling tot hooge macht en welvaart steeg door een -verpletterende nederlaag, die haar bondgenoot, Genua, toebracht aan -haar groote mededingster, Pisa, welke stad Florence langen tijd den -toegang tot de zee had belemmerd. De zeeslag werd geleverd bij het -rotsachtige eilandje Meloria, op de hoogte van Livorno. Zoo groot was -de buit en het aantal gevangenen, dat het gezegde ontstond, "hij, -die Pisa wil zien, moet naar Genua gaan." Een van de bevelhebbers -der Pisanen bij Meloria was de Graaf Ugolino della Gheradesca, -aan wiens tragische geschiedenis Dante in zijn "goddelijk" gedicht -aangrijpende en hartstochtelijke verzen heeft gewijd. Na den zeeslag -had hij zich als tyran in Pisa opgeworpen, maar men beschuldigde -hem ervan, dat hij de oorzaak van de nederlaag der Pisaansche vloot -was door verradelijke samenwerking met de Florentijnsche Welfen en -het gelukte zijn tegenstander, den Aartsbisschop Ruggieri, hem te -overvallen en te laten dooden (misschien dood te hongeren met zijn -zonen en kleinzonen in de Torre della Fame), om welke feiten Dante -hen beiden heeft veroordeeld tot het bevroren meer in den diepsten -put van den Inferno [451]. - -Na den val van Ugolino, kregen in Pisa de Ghibellijnen wederom -de macht in handen. De ramp van Meloria maakte een einde aan de -gelukkige mededinging ter zee met Florence, maar toch bleef Pisa een -hardnekkige staatkundige tegenstander, trouw aan zijn keizersgezinde -beginselen en dikwijls begon het weder den strijd tegen zijn -zegevierende mededingers; een bewijs hiervan wordt geleverd door -den beroemden Campo Santo, waar men niet alleen de graftombe van -den laatsten Romanorum Imperator, Hendrik van Luxemburg, kan zien, -maar ook de kettingen, die eenmaal de haven van Pisa afsloten en in -1362 door Genua en Florence zijn buitgemaakt, maar in onze dagen, als -een bewijs van de eenheid van Italië, zijn teruggegeven (zie plaat 51). - -Andere Toskaansche steden, die een tijdlang de anti-republikeinsche -zaak begunstigden, waren Arezzo, Siena en S. Gimignano. De hulp, -die Arezzo aan de verbannen Ghibellijnen verleend had, was voor de -Florentijnen een reden om in 1289 de Aretijnen aan te vallen, en zij -versloegen hen bij Campaldino. Aan dezen slag nam Dante, die toen vier -en twintig jaar oud was, deel, zooals hij ons vertelt [452] in een -fragment van een zijner brieven, dat nog over is. "Ik was daar", zegt -hij, "een nieuweling in de wapenen en eerst beving mij groote vrees, -doch later groote blijdschap". Een stad van nog sterker Ghibellijnsche -gezindheid was in den beginne Siena, dat, zooals wij zagen, zulk -een krachtdadige hulp bracht aan de Florentijnsche bannelingen in -den slag bij Montaperti. Maar tien jaar later verwisselde Siena van -politiek. Door den invloed van Karel van Anjou, die na den dood van -Manfred zich meester maakte van de meeste der Toskaansche steden, -sloot Siena zich aan bij het Welfsche verbond, en het bleef geheel -onafhankelijk en republikeinsch tot veel later tijd, c. 1490, toen -Pandulf zijn Signoria over die stad vestigde. Het lot van S. Gimignano -was geheel anders. Reeds vroeg werd het een volkomen onafhankelijke -Republiek, die neiging vertoonde het republikeinsche Florence te -steunen. Dante bracht het, omstreeks 1300, een bezoek als gezant van -Florence, en heeft, naar men zegt, een redevoering gehouden in de -zaal, die nu Sala di Dante heet; maar ondanks zijn welsprekendheid -werd de democratische vrijheid gefnuikt door de partijtwisten van den -plaatselijken adel, vooral door de veete tusschen de Ghibellijnsche -Salvucci en de Ardinghelle [453]. Ten slotte was Florence omstreeks -1353 in staat, door de medewerking van de Welfsche Ardinghelli, -het protectoraat over S. Gimignano af te kondigen. - -Toen Dante acht en twintig jaar oud was, ongeveer drie jaren na -den dood van Beatrice, verwierf de Florentijnsche staat een zeer -belangrijk voordeel door de openbare bekrachtiging van de Ordinamenti -della Giustizia, die aan alle burgers gelijke rechten tegenover de wet -verleende. Maar ongelukkig werd de kans, die Florence nu had om zich -te ontwikkelen tot een model-republiek, vernietigd door het feit, dat -uit Pistoria, "dat hol van schadelijke beesten", zooals Dante zegt, -een nieuwe veete werd ingevoerd, van de Neri en de Bianchi; aan het -hoofd van de Neri stelde zich in Florence de voorname familie der -Donati, de leiding der Bianchi nam de aanzienlijke familie der Cerchi -op zich. De aanvoerder der Neri, Corso Donati, verbond zich met Paus -Bonifacius VIII en slaagde erin, geholpen door Karel van Anjou, die -in 1301 Florence een bezoek bracht, de Bianchi-Cerchi te verdrijven, -die er van beschuldigd werden, dat zij niet alleen ontrouwe Welfen -maar ook verkapte Ghibellijnen waren. Onder hen, die verjaagd werden, -was ook Dante [454]. - -Terwijl Dante als balling rondzwierf--waarschijnlijk in dien tijd in -het land van Massa en Carrara, dat naar de oude Etruscische stad Luni, -Lunigiane heet--stond het volk van Florence op tegen de tyrannie -van Corso Donati [455]; en kort daarna stierf Donati, misschien -op gewelddadige wijze, misschien door een ongeluk [456]. Maar deze -gebeurtenis vergunde Dante toch niet naar zijn geboortestad terug -te keeren. Toen hij verbannen was, had hij openlijk de zijde van -de Ghibellijnen gekozen; maar nu had hij, teleurgesteld, hen reeds -verlaten, en besloten, voor zichzelf een partij te vormen [457]. - -De verdere geschiedenis van Florence was gedurende vele jaren die -van een vrije republiek. Zoo nu en dan werd de stad in opschudding -gebracht door oorlog en volksoproeren, zooals in 1378 door de Ciompi, -maar over het algemeen genoot zij van haar vrijheid en welvaart tot -de opkomst der Signoria van de Medici. - - - - -Milaan en andere steden (c. 1200-1320). - -Terwijl Florence zich aldus haar weg baande naar de republikeinsche -vrijheid, ondergingen vele Noord-Italiaansche steden het lot, dat wij -beschreven hebben; Venetië en Genua maakten hierop een schitterende -uitzondering. In Verona, de geboortestad van de Montecchi en Capuletti, -vestigde de bloeddorstige Ezzelino, zooals wij hebben gezien, zijn -tyrannie en ook in Padua, Vicenza, Treviso en andere steden. Na zijn -dood (1259) werd Mastino della Scala tot Podestà en tot Capitano -del Popolo voor zijn leven gekozen, en aldus begon de dynastie der -Scaligeri. De bekendste van deze familie is Can Grande, aan wiens -hof Dante een tijdlang een tehuis vond en ondervond, - - - come sa di sale - Lo pane altrui, e come è duro calle - Lo scendere e il salir per l'altrui scale [458]. - - -Evenzoo vestigden zich de Gonzage in Mantua, de Markiezen van Este -in Ferrara, Modena en Reggio, de Correggi en Visconti in Parma, -de Montefeltri in Urbino, de Malatesta-familie in Rimini en de da -Polenta in Ravenna [459]. - -Van bijzonder gewicht zijn de annalen van Milaan. De geschiedenis van -deze stad tot 1200 ongeveer is reeds verhaald. Nadat zij weder verrezen -was op de puinhoopen, waarin Frederik Barbarossa haar veranderd had, -en door den slag bij Legnano en den vrede van Constanz zich bevrijd -had van de Duitsche overheersching, had de stad een tijdlang een -merkwaardigen drieledigen regeeringsvorm. Het machtigste van de -drie politieke lichamen was de Credenza van den H. Ambrosius, die de -volkspartij vertegenwoordigde. De Molta vertegenwoordigde de lageren -adel en de Credenza van de Consuls den hoogeren adel. Elk van deze -lichamen had zijn eigen overheden en vormde een soort republiek op zich -zelf. Deze stand van zaken gaf natuurlijk aanleiding tot oneenigheid -en, zooals gewoonlijk, de oneenigheid leidde tot het optreden van een -dictator. Zoo sloten omstreeks 1250 de Torriani (het geslacht della -Torre) zich bij de volkspartij aan en kregen de macht in handen. Maar -zij gedroegen zich zoo despotisch, dat de Aartsbisschop Otto, die -behoorde tot de familie van hun mededingers, de Visconti, zich aan -het hoofd van de aristocratische (Ghibellijnsche) partij plaatste en -in staat was hen in 1277 te verdrijven; hij regeerde gedurende langen -tijd in Milaan. Otto werd opgevolgd door Matteo, die, ofschoon hij voor -eenige jaren uit de stad verbannen werd door de Torriani, door Hendrik -VII hersteld werd, toen "die vredestichter" in 1311 te Milaan kwam om -de ijzeren Kroon te aanvaarden [460]; en met Duitsche hulp richtte hij -een bloedbad onder zijn mededingers aan en roeide hen bijna geheel uit; -hij was de stichter van de beroemde dynastie der Milaneesche Visconti. - -Een merkwaardige, hoewel kortstondige Signoria, was die van Guglielmo -Spadalunga (Langzwaard), Markies van Monteferrato. Ongeveer 1270 maakte -hij zich meester van een groot aantal Lombardische steden, waartoe -Novara, Vercelli, Asti en Pavia behoorden. Maar zijn denkbeeldig rijk -viel terstond uiteen, toen hij omstreeks 1290 overweldigd werd door -een coalitie van eenige der steden, die hij had onderworpen. - -Het is van belang op te merken, dat het leger dezer steden aangevoerd -werd door een van de voorvaderen van den tegenwoordigen Koning van -Italië, nl. door Amedeo van Savoye. De oudste, bekende voorvader van -het Huis van Savoye was een zekere Graaf Umberto, met den bijnaam -Biancamano, die uit de bergen van Savoye in de Po-vlakte afdaalde, -in Piemonte door gevechten en listige verbonden vasten voet kreeg en -in 1033 Koenraad II hielp om Bourgondië te veroveren. In 1310 hooren -wij, dat een anderen Graaf van Savoye, Luigi, tot Senator van Rome -verkozen wordt. Gedurende vele eeuwen heeft dit geslacht zich door zijn -dapperheid en energie voor de hooge stelling, die het zou bekleeden, -waardig getoond. - - - - -Genua en Venetië (c. 1200-1320). - -Wij hebben reeds gehoord van het belangrijk aandeel, dat Genua in -vroeger tijden heeft genomen in de worsteling tegen de Saracenen -en hoe, nadat in 936 de stad genomen en geplunderd was door de -Saraceensche zeeroovers, zij haar maritieme macht herwon en als -kampioen van de Ligurische steden en bondgenoot van Pisa de zeeën met -haar galeien schoon veegde. Wij hebben ook gezien, hoe de Genueezen -zich bij den eersten kruistocht aansloten en hun steun verleenden -om Boudewijn op den troon van Jeruzalem te plaatsen en hoe zij een -belangrijke commercieele en koloniale macht werden in het oostelijk -gedeelte van de Middellandsche zee. De aanwezigheid van buitenlandsche -vijanden, eerst van de Saracenen en later van de machtige heeren van -Ligurië, had een verbond van de volkspartij met den lageren adel -ten gevolge. Dit verbond heette de Compagna, en de verkiezing van -Guglielmo Boccanegra als Capitano del Popolo in 1257, of misschien -de eindelijke overwinning van de volkspartij in 1270, kan beschouwd -worden als het begin van de Genueesche Republiek en van haar groote -maritieme macht en commercieele welvaart. In 1284 verpletterde Genua, -zooals wij gezien hebben, haar mededingster, Pisa, in den zeeslag bij -Meloria. Ongeveer veertien jaar later (1298) vernielde het de vloot -van Venetië volkomen bij Curzola. Omstreeks acht duizend Venetianen -werden gevangen genomen, onder wie de reiziger Marco Polo, die in de -gevangenis zijn beroemd werk, Milione, schreef. Wij nemen dus afscheid -van Genua, wanneer zij op het toppunt van haar grootheid staat, want -niet lang daarna werd haar zeemacht lam geslagen door een ernstige -nederlaag op de hoogte van Chioggia. Daarna, door de overwinningen -van Doge Andrea Dandolo, omstreeks 1350, en door de verovering van de -Genueesche vloot in de Lagunen in 1380, werd de maritieme heerschappij -van Venetië over haar groote mededingster blijvend gevestigd. - -De geschiedenis van Venetië van haar eerste begin tot ongeveer 1200 -is reeds in het kort verteld. Haar politieke en kunst-geschiedenis -in de dertiende eeuw geeft bij voortduring vele belangwekkende -eigenaardigheden te zien, die afwijken van die der overige Italiaansche -republieken. - -Ten eerste had, wat haar inwendige, staatkundige geschiedenis betreft, -de ontwikkeling van die stad in oligarchische richting plaats, en wel -in de richting, die wij misschien eerder mogen noemen een patricische -dan een democratische. De oude Venetiaansche families bestonden voor -het grootste gedeelte niet, zooals in andere Noord-Italiaansche steden, -uit een feudalen Duitschen adel, maar stamden van de oude Romeinen af, -daar Venetië met haar eilanden in vroegere tijden een geliefkoosde -verblijfplaats was van de vermogende Romeinen. De nauwe betrekkingen -bovendien, die er tusschen Venetië en Byzantium bestonden, hadden -ten gevolge, dat in deze stad rijkdom en weelde en Oostersche ideeën, -die de democratie niet in de hand werkten, hun intrede deden. - -In de oudste tijden werd de Doge gekozen met de algemeene stemmen -van het volk, dat zijn wil te kennen gaf door middel van de -volksvergadering (de Arengo). De doges evenwel verschilden wezenlijk -van de Gonfalonieri en Capitani en Priori der andere steden, omdat -zij geen tijdelijke presidenten waren, maar voor hun leven werden -gekozen. En ofschoon het volk gebruik maakte van zijn rechten en de -macht van den Doge beperkte door middel van een Raad en een Senaat -(Maggior Consiglio en Pregadi), werd de democratische winst toch -vernietigd door het feit, dat deze Raad werd gekozen uit de vermogende -klassen en dat elke nieuwe hervorming meer en meer het aantal van hen -verminderde, die tot raadsleden konden worden verkozen, zoodat in den -loop der tijden het streven naar een oligarchischen regeeringsvorm -niet meer kon worden geremd. Bijna in denzelfden tijd, dat Florence de -Ordinamenti della Giustizia vaststelde, die den adel van de regeering -uitsloten en gelijkheid voor de wet aan alle Florentijnen gaven, namen -de Venetianen de gewichtige Serratura (sluiting) van hun Grooten Raad -aan, waardoor alle gewone burgers van de verkiezing voor dat lichaam -werden uitgesloten en de candidatuur tot een betrekkelijk klein aantal -adelijke families werd beperkt [461]. - -Maar vele van de Venetiaansche edelen van dit tijdperk hadden hun -vermogen en rang door den handel verworven, en de oude adelijke -families, uit hun bezittingen gedrongen door deze plutocraten, -werden ten slotte zoo ontevreden, dat zij, aangevoerd door Baiamonte -Tiepolo, een krachtige, maar ijdele poging ondernamen om de gevestigde -regeering omver te werpen (1310). De commissie, die ingesteld werd om -de aanleggers van deze samenzwering op te sporen, behield haar ambt -gedurende een reeks van jaren en eindelijk werd zij door een besluit, -dat in 1335 werd aangenomen, permanent verklaard. Dit was de beruchte -en gevreesde Raad van Tien, waarvan men in later tijd zooveel hoort. - -Ten opzichte van de ontwikkeling naar buiten gedurende de veertiende -eeuw ondergingen de macht ter zee en de handel van Venetië een zeer -gunstigen invloed door haar gelukkige ligging, die haar in staat -stelde dienst te doen als stapelplaats voor den handel tusschen het -Oosten en de noord-westelijke streken van Europa. Aan de inneming -en schandelijke plundering van Constantinopel door de zgn. Latijnen -(Franschen, Vlamingen en anderen) tijdens den zoogenaamden vierden -kruistocht namen de Venetianen een werkzaam aandeel en zij werden -beloond door een geweldige uitbreiding van hun handelsbetrekkingen -in het oosten, waar hun kooplieden vele privileges genoten. Het -gevolg hiervan in Venetië zelf was een duidelijke herleving van den -Byzantijnschen invloed, vooral merkbaar in de bouwkunst en mozaïeken -[462]. Deze Byzantijnsche invloed duurde in Venetië langen tijd en -overleefde en werkte sterk op den Venetiaansch-Romaanschen stijl, -waarop wij reeds gewezen hebben en wederom zullen moeten wijzen -(zie p. 390 en plaat 56). - -Zooals wij hebben gezien, leden de Venetianen een verpletterende -nederlaag in 1298 door de Genueesche vloot. Gedurende de volgende -halve eeuw en nog langer ontwikkelde Genua een werkzaamheid, die -zeer nadeelig was voor den Venetiaanschen handel en maakte zich -ook meester van eenige Venetiaansche bezittingen in het Oosten, -en het was niet voor het einde der veertiende eeuw, dat Venetië -onbetwistbaar de Koningin van de Adriatische Zee werd en haar -heerschappij over haar mededingsters in de Levant vestigde. Wanneer -wij de opkomst van de Italiaansche Gotiek bespreken, zullen wij zien, -dat eerst in een tamelijk laat tijdperk die stijl van architectuur -in Venetië ingang vond. Hier behoeven wij er slechts op te wijzen, -dat deze Venetiaansche Gotiek bijzondere en fraaie kenmerken bezit, -daar zij niet slechts onder plaatselijke maar ook onder Oostersche -invloeden stond, waarbij, zooals Ruskin heeft aangetoond, ook de -Saraceensche invloed soms herkenbaar is. - - - - - - - -HOOFDSTUK III. - -KUNST. - -(c. 1200-c. 1320). - - -Het was in dit werk onmogelijk om de kunstgeschiedenis volledig of -samenhangend te behandelen, en ofschoon wij nu gekomen zijn aan een -tijdperk, waarin een zeer gewichtige en belangrijke ontwikkeling -haar oorsprong nam, zal ik mij er toe moeten bepalen een paar -feiten uit te kiezen, die het best dat nieuwe streven schijnen te -verduidelijken; en ik zal eenvoudig melding maken van mijn eigen -indrukken en gevolgtrekkingen, in plaats van den lezer lastig te -vallen met theoriën en critiek en met een ontelbaar aantal namen van -kunstenaars en hun werken, waarvan toch vele bij hem geen herinnering -zullen wakker roepen aan hetgeen groot en mooi is. - - - - -(1) Mozaïeken. - -Wat dit onderwerp betreft, zal het noodig zijn eenige feiten in het -kort te herhalen. In een vorig hoofdstuk hebben wij de ontwikkeling -gevolgd van de Christelijke mozaïeken en het verschil opgemerkt -tusschen den edelen Romeinschen en den schitterenden en meer -decoratieven stijl van de Byzantijnsche school, die ongetwijfeld -toch niet zulk een artistieke waarde bezit. Dit verschil wordt goed -aangegeven door de prachtige Romeinsche en Byzantijnsche mozaïeken te -Ravenna, terwijl wij in Rome zelf een mooie reeks van werken vinden, -die den Romeinschen stijl toelichten. - -Het oudste, nog bestaande voorbeeld van Christelijk Romeinsch -glasmozaïek (c. 320) is het mozaïekwerk, dat het mausoleum van -de dochter van Constantijn den Groote te Rome (thans de kerk van -S. Costanza fuori le mura) versiert. Het is misschien juister -dit een overgang te noemen van de oude kunst naar de Christelijke -want de oudere gedeelten zijn, wat het onderwerp en de behandeling -(beschermgeesten, wijnranken enz.) betreft, zuiver heidensch en de -Christelijke onderwerpen zijn op de oude decoratieve wijze behandeld -[463]. - -Van de vroeg-Romeinsche mozaïeken, die zuiver Christelijk zijn, is het -schoonste (c. 350) het mozaïekwerk in de apsis van de S. Pudenziana -(plaat 24). Een ander grootsch en prachtig werk van eenigszins -latere dagteekening (c. 530) kan men zien in de kerk van S.S. Cosma -en Damiano, in oude tijden een tempel, die op het Forum uitzag. Een -voorbeeld van nog lateren datum (c. 825) is het mooie mozaïek in de -S. Prassede (plaat 24), dat echter door zijn onartistieke figuren en -al te druk decoratief reeds een neiging vertoont tot "Byzantijnsche -leelijkheid". Wanneer men evenwel een blik werpt op de photographiën -van deze vijf werken van vroeg-Italiaansche (Romeinsche) kunstenaars, -zal men zien, dat de kunst van het mozaïek-decoratief te Rome gedurende -vijfhonderd jaar ongeveer op dezelfde hoogte is gebleven en over het -algemeen zich kenmerkte door een waardigheid van stijl, die zoo nu -en dan tot verhevenheid steeg. - -Daarna, omstreeks het jaar 900, schijnt deze Romeinsche kunst geheel en -al uitgestorven te zijn. Ongeveer twee eeuwen lang (900-1100) vernemen -wij niets; wij ontdekken in dezen tijd slechts ruwe pogingen in een -stijl, die blijkbaar onder ontaarden Byzantijnschen invloed staat. Aan -het einde van de twaalfde eeuw, omstreeks den tijd van Innocentius -III, heeft de Byzantijnsche invloed opgehouden te bestaan en komt er, -om zoo te zeggen, een nieuwe loot uit den ouden stam te voorschijn. In -Rome vinden wij voorbeelden van hetgeen wij kunnen beschouwen als oud -Romeinsch mozaïekwerk in een nieuwen geest opgevat. Een van de vroegste -en fraaiste voorbeelden van dezen nieuwen stijl, dien wij misschien -"Romaansch" kunnen noemen, is het groote mozaïek (van 1180 ongeveer) in -de kerk van S. Maria in Trastevere (plaat 57, I). Meerdere voorbeelden -van deze herleefde kunst kan men aantreffen in de S. Clemente (twaalfde -eeuw) en S. Paolo fuori; een gedeelte van de groote mozaïeken in de -apsis van deze laatste kerk, die van omstreeks 1220 dagteekenen, is -ontkomen aan den brand van 1823. Een nog later en zeer mooi voorbeeld -is het mozaïek van Torriti, de kroning van de Heilige Maagd, in de -apsis van de S. Maria Maggiore. Vervolgens hebben wij omstreeks het -eind van de dertiende eeuw het bewonderenswaardige lagere gedeelte van -het groote apsis-mozaïek in de S. Maria in Trastevere, misschien het -werk van Cavallini (over wien wij later uitvoeriger zullen spreken), -en ten slotte, de beroemde Navicella (plaat 57, II), waarschijnlijk -van Giotto, die omstreeks 1298-1300 te Rome was. - -Aldus zijn wij in staat de opkomst, het verdwijnen en de herleving -van de Romeinsch-Christelijke mozaïek-kunst in Rome doorloopend te -volgen tot de dagen van Giotto. - -De herleving van de schilderkunst in 1300 ongeveer oefende een -invloed op de kunst van het mozaïekwerk uit, die haar niet geheel -en al tot voordeel strekte [464]. Hoezeer men ook Giotto's Navicella -moet bewonderen, het is duidelijk, dat wij hier bijna alle trekken van -die plechtige rust hebben verloren, die zoo dikwijls aan het oudere -Romeinsche werk zulk een indrukwekkende waardigheid verleenen. Zonder -twijfel hebben wij in ruil daarvoor iets gekregen, dat ten zeerste -onze bewondering verdient; maar de ruil voldoet toch niet in alle -opzichten [465]. De schilderkunst begon haar rechten te doen gelden -en bekommerde zich niet meer om de rechten van de oude mozaïek-kunst. - -Een paar woorden moeten hier gezegd worden over het zeer -belangwekkende, maar tamelijk duistere vraagstuk der Cosmati, in -verband met de Romeinsche kunst van de dertiende eeuw, die eerst -de leiding scheen te zullen nemen in de herleving van de kunst, -wier ontwikkeling evenwel in de kiem werd vernietigd door het -overbrengen van den pauselijken zetel naar Avignon. Aan Vasari, den -zestiende-eeuwschen biograaf van Italiaansche kunstenaars, schijnen -deze Cosmati onbekend geweest te zijn, maar hun namen zijn ontdekt op -talrijke monumenten van een zeer oorspronkelijke en fraaie soort en het -blijkt, dat verschillende kunstenaars (bijv. Lorenzo, Luca, Jacopo en -Giovanni), die tot drie geslachten der Cosmati-familie behoorden, zich -onderscheiden hebben als architecten, mozaïekwerkers en beeldhouwers. - -Een bijzonderheid van het zoogenaamde Romeinsche Cosmati-werk (ofschoon -men het ook in Sicilië en elders heeft gevonden) is een kunstig, -decoratief mozaïek, dat bestaat uit kleine, platte en ook kubus-vormige -blokjes [466] van gekleurden steen (porfier, verde antico, pavonazzetto -en ander kostbaar marmer, dat men tusschen de ruïnen van het oude -Rome in overvloed vindt) en versierd is met stukjes verguld en helder -gekleurd glas. Dit inlegwerk gebruikten zij voor de versiering van -altaren, baldakijnen, kansels en zuilen, en in het bijzonder voor -de spiraal-zuilen, die gebruikt werden als standaards voor de groote -Paasch-kaarsen (zie plaat 58). Maar van alle zoogenaamde Cosmati-werken -zijn het meest treffend en belangrijkst de talrijke monumenten van de -jongere Cosmati, waarbij deze versiering is aangewend in vereeniging -met hetgeen overigens in Rome toen blijkbaar bijna onbekend was, -namelijk de Gotische architectuur. De bovenbouw van deze graftomben -zijn zoo zuiver Gotisch van stijl, dat sommige schrijvers zelfs de -meening hebben geuit, dat misschien de jongere Cosmati Frankrijk of -Engeland hebben bezocht en daar Gotische monumenten gecopieerd en -het Gotische lijst-werk hebben gecombineerd met Romeinsch mozaïek en -het eigenaardige inlegwerk. Deze vereeniging voldoet buitengewoon -goed. Er is te Rome niets schooners dan deze Cosmati-monumenten, -zooals de graftombe van Kardinaal Gonsalvo (1299) in de S. Maria -Maggiore, en die van Durand (plaat 59) in de S. Maria sopra Minerva -[467], en die van Kardinaal Matteo d'Aquasparta [468] in de Aracoeli, -welke alle drie waarschijnlijk werken zijn van Giovanni de' Cosmati -(Johannes Cosmas), den kleinzoon van den eersten dezer kunstenaars. - -Merkwaardig is het, dat deze Cosmati door Vasari niet worden vermeld; -maar hij spreekt wel over een Romeinsch kunstenaar, Cavallini geheeten, -wiens werken en leven zoo moeilijk te ontdekken zijn, dat sommige hem -voor een hersenschim houden. Vasari verzekert, dat deze Cavallini -den voorgevel en eenige van de mozaïeken van de S. Paolo fuori -(die later door een brand vernield is) heeft uitgevoerd en ook het -fraaie lagere gedeelte van het groote apsis-mozaïek in de S. Maria in -Trastevere, waarvan reeds melding is gemaakt. Sommige gelooven ook, -dat hij heeft meegewerkt aan de Navicella, die men gewoonlijk aan -Giotto toeschrijft. Maar omtrent hem is niets zekers bekend. - -Het was echter niet alleen in Rome, dat een nieuwe geest zich begon -kenbaar te maken tegen het einde van de twaalfde eeuw. Op Sicilië, -zooals men zich wel zal herinneren, werden tijdens de regeering -van Koning Roger en Willem den Goede (c. 1130-1190) prachtige -mozaïeken aangebracht in de kerken van Palermo, Monreale, Cefalù en -andere plaatsen; en deze mozaïekwerken toonen, ofschoon zij zonder -twijfel sterk onder Byzantijnschen invloed staan, toch ook eigen -oorspronkelijke trekken. En ofschoon te Venetië de Byzantijnsche -invloeden zeer krachtig waren en lang hebben geduurd en natuurlijk -nog versterkt werden na de verovering van Constantinopel door de -Latijnen in 1204 en de daaropvolgende komst van vele Byzantijnsche -kunstenaars en werklieden, vinden wij daar toch in sommige mozaïeken -van dit tijdperk, in de St. Marcus en te Torcello, een zeer besliste -breuk met de Byzantijnsche traditie en zien wij een verrassende -levendigheid en natuurlijke uitdrukking optreden. - -Ook in andere gedeelten van Noord-Italië kon men weldra onmiskenbare -teekenen zien van een ontwaakt leven, dat zich onder het stof van -de eeuwen begon te roeren. Zoo heeft de S. Frediano te Lucca op den -voorgevel een (zeer hersteld) mozaïek van ongeveer 1200, dat een nieuw -karakter vertoont, en in de S. Miniato te Florence hebben wij een -prachtig mozaïek van omstreeks 1280, dat zeker niet Byzantijnsch is; -en als een voorbeeld van nog vroeger datum (c. 1260) kunnen wij de -fresco's beschouwen van het gewelf in het Baptisterium te Parma, die -een wondere kracht en levendigheid vertoonen, engelen, die haastig -wegvluchten, Apostelen en profeten, die hard loopen alsof zij een -wedstrijd houden. - -Waar een dergelijk nieuw streven zijn oorsprong neemt, is nooit -gemakkelijk te ontdekken, en misschien is het wel onmogelijk dit -te vinden. Kwam het in dit geval van de andere zijde van de Alpen, -zooals sommige gelooven? Het weinige, dat wij van de kunst der -Noordelijke landen in dit tijdperk weten, geeft ons aanleiding een -dergelijke theorie met eenigen spot te verwerpen. En wat zullen -wij dan antwoorden op de bewering, dat niet alleen ten opzichte -van de beeldhouwkunst en de dichtkunst, maar ook wat betreft het -mozaïekwerk, het nieuwe leven uit het zuiden, uit Apulië en Sicilië -is gekomen? Misschien doen wij het verstandigst zonder ons te laten -overtuigen naar dergelijke theoriën te luisteren en met des te meer -ijver en liefde ons onderzoek door te zetten naar hetgeen groot en -schoon is, in de meening dat het zoeken naar de waarheid dikwijls -van grooter belang is dan een vermeende ontdekking. - - - - -(2) Bouwkunst. - -In voorafgaande hoofdstukken hebben wij gewezen op eenige -eigenaardigheden van de basilieken, en van de Byzantijnsche en -Romaansche architectuur. Hier zullen eenige opmerkingen volgen over -den oorsprong en den aard van de Italiaansche Gotiek; de vroegste -voorbeelden van dezen stijl dagteekenen uit de eerste jaren van de -dertiende eeuw. - -Reeds lang voor de dertiende eeuw werden er in Italië pogingen -aangewend om zekere constructieve moeilijkheden op te lossen door de -uitvinding toe te passen van den spitsboog en de gewelfribben. De -spitsboog wordt aangetroffen in de Sicilisch-Normandische en in -de Saraceensche bouworde, en het oorspronkelijke geribde gewelf, -dat door vele wordt beschouwd als het grondbeginsel [469] van den -Gotischen stijl, en de Gotiek-achtige schachten en pilasters, die -op de pijlers zich verheffen als een steun voor het dak, kan men -zien in de zijbeuken en het schip van de S. Ambrogio te Milaan, die, -naar men zegt, uit 1050 ongeveer dagteekent. - -Of deze nieuwe beginselen ontstaan zijn in de landstreken ten -noorden van de Alpen (en misschien zoo Ruskin meende, aanvaard om in -de behoefte aan houten gebouwen te voorzien) en vandaar in Italië -zijn ingevoerd, reeds in deze vroege tijden, of dat die beginselen -in Italië zelf zijn geboren en zijn aangepast aan de eischen van -de Italiaansche bouwkunst, is een vraag, die wellicht niet te -beantwoorden is. Het schijnt mij toe, dat het zeer duidelijk is, -ofschoon die onderscheiding niet altijd even duidelijk wordt gemaakt, -dat er ten minste twee zeer verschillende soorten van Italiaansche -Gotiek zijn, waarvan de eene rechtstreeks is ingevoerd en de andere een -oorspronkelijke, Italiaansche ontwikkeling is van het beginsel van den -gebroken boog, zooals die is toegepast bij de gewelven, zuilenrijen en -vensters. Als een treffend voorbeeld van de rechtstreeks ingevoerde -soort zou ik willen noemen de S. Andrea te Vercelli, die (c. 1220) -misschien gebouwd is door een Engelschen architect en voorzien van -een koepel, westelijke torens en steunbeeren, zooals een Gotische -kerk in het noorden. Een zeer belangwekkend voorbeeld van den -ingevoerden Fransch-Gotischen stijl is de kleine (dikwijls herbouwde) -kerk van S. Maria della Spina te Pisa, die in 1230 gesticht is. Van -de zuivere Italiaansche Gotiek zijn waarschijnlijk de mooiste, oude -voorbeelden de S. Croce en S. Maria Novella en de Duomo te Florence; -want de kathedraal van Siena, wier voorgevel den overgang laat zien -van de Romaansche naar de Gotische bouworde, vertoont uitwendig een -bloemrijken en decoratieven stijl, die zonder twijfel aan noordelijken -invloed moet worden toegeschreven; en de Duomo te Orvieto, die ongeveer -uit denzelfden tijd is (c. 1290-1310) en soms beschreven wordt als het -mooiste voorbeeld van Italiaansche Gotiek, is inderdaad een prachtig -gebouw, maar is, wanneer ik mij niet vergis, evenmin een voorbeeld -van echt Italiaansch-Gotischen bouwstijl als de kathedraal te Milaan. - -Het wezenlijke verschil tusschen de Noordelijke en de Italiaansche -Gotiek kan met weinige woorden worden aangeduid. - -Laten wij in de eerste plaats vaststellen, dat het grondbeginsel van -de Grieksche en Romeinsche bouwkunst, zooals dat tot uiting komt -in de colonnade en de architraaf (en ook in den stevigen koepel -van het Pantheon), berust op verticalen druk--een dood gewicht op -een verticalen steun--terwijl het beginsel, dat aan de Gotische -bouworden ten grondslag ligt, het evenwicht is [470]. Door middel -van dit beginsel van evenwicht konden geweldige massa's opgeheven -en in de hoogte worden gehouden en, zooals wij dat kunnen zien in -onze kathedralen in het noorden, werden, om den druk van dergelijke -massa's te weerstaan, de muren, die gewoonlijk niet zeer dik waren en -bovendien verzwakt werden door buitengewoon groote ramen, door zware -uitwendige beeren en luchtbogen gesteund. In het noorden werden van -al deze constructieve hulpmiddelen, zoowel uitwendig als inwendig, -versieringen gemaakt, door middel van pinakels, traceerwerk, menschen- -en dierenkoppen, die als waterspuwers dienst deden, waardoor de -schoonheid van den zuiveren vorm werd verminderd en tegelijkertijd -de echt artistieke decoratie, zooals de mozaïeken en de fresco's, -bijna onmogelijk werd gemaakt, terwijl de Italianen, ofschoon zij den -spitsboog (of gebroken boog) aanvaardden en daaruit de prachtigste -verhoudingen en vormen afleidden (zooals het inwendige van de S. Croce -en de door Giotto ontworpen Campanile, welke beide voorbeelden -zijn van ongeëvenaarde schoonheid van vorm), niet toelieten, -dat de constructieve uitvindingen het gebied van de decoratieve -kunst overweldigden. Zij hielden de schoonheid in de bouworde en de -schoonheid in de versieringen gescheiden. Zoo bestaat de roem van -Giotto's campanile aan den eenen kant in zijn prachtigen bouwstijl -(zoo slank als een lelie) en aan den anderen kant in zijn rijke -marmerversiering, beeldhouwwerk en fijn gietwerk. En eveneens zijn -de volmaakte verhoudingen van het kale en "op een schuur gelijkende" -inwendige van de S. Croce, verlicht door het vroege morgenlicht, -ondanks alle ontsierende monumenten, zoo heerlijk, dat zij (zooals -Dante zegt van Casella's muziek) al de verlangens van een ziel -tot rust brengen; maar dat is nog niet alles, wat de S. Croce ons -aanbiedt: wanneer men de Bardi- of de Peruzzikapel binnentreedt, -bevindt men zich tegenover breede muren, bedekt met de fresco's van -Giotto, waarvoor geen Gotische kathedraal in het noorden gemakkelijk -de geschikte oppervlakte zou kunnen geven [471]. Denk aan de fresco's -van Giotto, te Florence of te Assisi, en tracht u die voor te stellen -in de St. Bavo te Haarlem! [472]. - -Het lijkt ons wel nuttig hier een lijst te laten volgen van de -voornaamste Italiaansch-Gotische kerken en paleizen. Gotische paleizen -zijn een zeer eigenaardige en indrukwekkende bijzonderheid van vele -Noord-Italiaansche steden. Zij zijn meestal van later dagteekening -dan de vroeg-Gotische kerken en dikwijls betere getuigen van den -Italiaanschen geest dan sommige van de hieronder vermelde kerken. De -Venetiaansche Gotiek was, zooals men zich zal herinneren, ook een -voortbrengsel van later datum en bezit een zeer bijzonder karakter, -daar zij aan vele invloeden, waaronder ongetwijfeld ook oostersche, -onderhevig is geweest. - - -Kerken. Te Vercelli, S. Andrea (begonnen c. 1220, misschien door -Brighintz, een Engelschman?) - -Te Assisi, S. Francesco (c. 1228, door Tedesco van Meran? Ook nog -een hooger kerk, c. 1253, met Gotisch portaal, enz.) - -Te Pisa, S. M. della Spina (c. 1230, Fransch-Gotisch), Campo Santo -(c. 1270, door Giovanni Pisano). Ook nog S. Caterina en S. Michele, -voorbeelden van "Pisaansche Gotiek". - -Te Siena, Duomo (begonnen c. 1210, koepel 1264, voorgevel 1284-1320). - -Te Orvieto, Duomo (c. 1290-1310). - -Te Bologna, S. Francesco (c. 1250, met steunbeeren; afschuwelijk -herbouwd), S. Giovanni in Monte en S. Petronio (volgens het ontwerp -van den Duomo te Florence). - -Te Verona, S. Anastasia (c. 1261). - -Te Florence, S. Maria Novella (begonnen 1278), S. Croce (begonnen -1294), Duomo (Arnolfo Cambio 1296-1301, Giotto 1334-'6, Andrea Pisano -1336-'49), Campanile (begonnen 1334). - -Te Rome is de eenige Gotische kerk de S. Maria sopra Minerva (gebouwd -c. 1285, waarschijnlijk door de bouwmeesters van de S. Maria Novella). - -Te Venetië, de kerk van de Frari (begonnen c. 1230, geheel herbouwd -c. 1330-1400; een eenvoudige en tamelijk onbeholpen navolging van den -noordelijken stijl), S. Giovanni e Paolo en S. Stefano (1333-'80?) Erg -hersteld; ook een zware en plompe stijl). - - -Paleizen. Te Siena, waar ongeveer twee en twintig paleizen zijn, -Palazzo pubblico (1289-1305) en Palazzo Buonsignori (c. 1350). - -Te Bologna, Palazzo Communale (1290). - -Te Florence, Palazzo Vecchio (1298-1314). - -Te Pistoia, Palazzo Pretorio (c. 1350). - -Te Venetië, waar ongeveer honderd paleizen zijn, Palazzo ducale -(begonnen 1310) en vele andere (Sangredo, Morosini, Cà d'oro, -enz.) van later dagteekening en zuiver Venetiaansch-Gotischen stijl; -de buitengewone schoonheid van deze paleizen is ons allen bekend. - - - - -(3) Beeldhouwkunst. - -Het belangrijkste feit in verband met de Italiaansche kunst van de -dertiende eeuw is misschien het plotselinge optreden van een nieuwe -sculptuur, en de vraag, vanwaar die zoo onverwachts verscheen, -is een onderwerp, waarover zeer veel geschreven, maar ten opzichte -waarvan nog zeer weinig bewezen is. Wij zullen ons dus ook tot eenige -algemeene indrukken moeten beperken. - -Het ruwe en dikwijls stuitend grillig karakter van de middeleeuwsche -Italiaansche beeldhouwkunst, vooral waar zij onder Duitschen -invloed geraakte, is dikwijls aangeduid en in de vorige hoofdstukken -toegelicht. - -Sommige zijn overtuigd, dat zij zelfs vóór de dertiende eeuw -kenteekenen van een herleving kunnen aanwijzen en het is inderdaad -vreemd, dat deze kunst, terwijl er nog zoovele prachtige voorbeelden -bestonden van klassieke sculptuur (zooals sarcophagen, reliefs enz.), -evenzeer zou zijn verdwenen, als de schilderkunst; maar zelfs indien de -Romeinsche scholae een vonk van den ouden geest gedurende de Donkere -Eeuwen hebben bewaard, dan schijnen toch alle sporen van haar invloed -uitgewischt te zijn, en ondanks allen lof, die in den laatsten tijd aan -sommige beeldhouwers, zooals Gruamons (c. 1170?) en Antelami (c. 1200) -en den iets lateren Guido di Como en zijn zoon Guidetto, is toegekend, -komt het mij toch voor, dat een beschouwing van hun werken te Lucca, -Pistoia, Parma en elders den onbevooroordeelde zal overtuigen, dat -deze voortbrengselen, ofschoon er in enkele figuren (b.v. Antelami's -Ezechiël en Guidetto's Saint Martin te Lucca) eenige waardigheid ligt, -tot dezelfde klasse behooren, als, laten wij zeggen, de Monza-lunette -(p. 227) en dat zij staan aan het einde van een ontwikkeling en niet -aan het begin van een nieuwe, daar zij geenszins voorloopers kunnen -genoemd worden van dien beroemden Pisaanschen kansel, waaruit, gelijk -een oude schrijver zegt, als uit een Ark de groote beeldhouwers van -Toskane te voorschijn kwamen. De reliefs van dezen zeshoekigen kansel -(zie plaat 61) vertoonen de eerste, echt artistieke behandeling van -een Christelijk onderwerp in de beeldhouwkunst, en het plotselinge -zonder aankondiging verschijnen van dit fraai ontworpen werk, dat -getuigt van klassieke kunstvaardigheid in een tijd, toen in Italië -(ten minste in Noord-Italië) de sculptuur in zulk een toestand van -ontaarding verkeerde, is een hoogst merkwaardig feit. Wanneer men voor -den kansel van Niccolò in het Baptisterium te Pisa komt te staan, -nadat men de groteske voortbrengselen van zijn "voorloopers" heeft -beschouwd, b.v. de bronzen deuren van Bonnanno in het zuidelijke -transsept van den Duomo, ondervindt men dezelfde gewaarwording, als -ik eens heb ondervonden, toen ik plotseling op weg naar zee, nadat ik -langen tijd onder wilde stammen in Midden-Afrika in ballingschap had -verkeerd, op het pad een porseleinen scherf zag liggen, misschien een -stuk van een gebroken kop, dien een Arabische of Europeesche karavaan -had laten vallen. - -De dagteekening van dit werk van Niccolò Pisano, die c. 1278 stierf, -is 1260. Sommige beweren, dat hij reeds goed bekend stond als -bouwmeester en dat men van zijn diensten als zoodanig heeft gebruik -gemaakt voor den Duomo te Pisa en evenzoo te Siena. Maar hiervoor -schijnt geen voldoend bewijs te bestaan, en het is waarschijnlijk, -dat deze kansel hem het eerst bekend heeft gemaakt. De vraag is, -waar en hoe heeft hij zijn wondere bekwaamheid verworven? - -Vasari vertelt, dat Nicola (Niccolò) als leerjongen in dienst was -bij zekere scultori Greci, aan wie de versiering van den Pisaanschen -Dom en het Baptisterium was opgedragen en dat hij zijn bekwaamheid -heeft verworven door het bestudeeren van de Grieksche sarcophagen -en monumenten, die in of bij deze gebouwen stonden, of in de muren -werden gebouwd [473]; en dat hij in het bijzonder figuren bestudeerde -en copieerde van "de jacht van Meleager op het wilde zwijn", die op -een sarcophaag was gebeeldhouwd, "die door de Pisanen geplaatst was in -den voorgevel van den Duomo en gebruikt was als tombe van de moeder -van Gravin Mathilde". Er is in den Campo Santo een oude Romeinsche -sarcophaag met zulk een relief, maar het vertoont geen inscriptie, -zooals die, welke Vasari aanhaalt, en evenmin is er aan den kansel iets -te zien, dat aan dit relief herinnert. Een andere sarcophaag (plaat -31) evenwel, die op de eene helft een relief heeft van Phaedra en -Hippolytus, en op de andere helft de jacht op het wilde zwijn, draagt -een inscriptie, die vermeldt, dat het de graftombe was van Gravin -Beatrice, de moeder van Mathilde; en het vertoont figuren, waardoor -Niccolò zonder twijfel geïnspireerd is. Er bestaat ook een groote en -prachtige Grieksche vaas van Parisch marmer met een Bacchus-optocht, -die zeer zeker in verschillende opzichten invloed op hem heeft -uitgeoefend, vooral wat betreft zijn Hoogepriester. Maar het wondere -relief van Niccolò bevat geen rechtstreeksche navolging. Desalniettemin -zal iedereen, die de onbeschrijfelijke bevalligheid en waardigheid -van de antieke sculptuur voelt, dadelijk denzelfden geest herkennen, -misschien niet wat betreft de artistieke compositie, hetgeen zulk -een merkwaardige karaktertrek van het beste oude relief is, maar -wel ten opzichte van de schoonheid, de waarheid, de krachtige vormen -en de edele uitdrukking. Door een zekere wonderlijke, vernieuwende -kracht worden de goddelijke, engelachtige en heilige personae -van de Christelijke hiërarchie aan ons voorgesteld als waarachtige -Grieksche godheden, helden en heldinnen, en niet, zooals wij soms op -oude mozaïeken zien, in een vermomming van klassieke wapenrusting of -opschik. De Madonna, die blijkbaar onder den invloed van de Phaedra -op de sarcophaag is gebeeldhouwd, heeft het koninklijke gelaat en -de houding van Juno. Gabriel gelijkt op een herboren Mercurius en de -Magiërs herinneren ons aan Minos of den ouden koning Priamus. Zelfs -de paarden van de Magiërs doen aan Phidias denken. - -Indien men er over begint te denken, hoe het mogelijk is dit alles -tot stand te brengen door een eenvoudige bestudeering van zekere oude -reliefs en beeldhouwwerken, is men geneigd die schrijvers gelijk te -geven, die verzekeren, dat een scherp criticus over een dergelijke -bewering moet lachen. Maar er zijn mogelijkheden in de sfeer van den -menschelijken geest, waar dergelijke philosophen niet van droomen, en -ofschoon de volgende theorie zeer vernuftig is bedacht, meen ik toch, -dat men de gunstige ontvangst van deze theorie in sommige kringen -moet toeschrijven aan de geestdrift, die altijd gepaard gaat met de -ontdekking van iets, wat later een ongerijmdheid blijkt te zijn. - -Men leert ons, dat Niccolò van Pisa (op den kansel heet hij "Pisanus") -van afkomst een Apuliër was. Een oud document noemt hem "Nicolaus -Pietri de Apulia" en verzekert aldus vrij onduidelijk, dat of hij of -zijn vader Petrus uit het zuiden kwam, of misschien dien bijnaam heeft -gekregen, omdat een van beiden Apulië had bezocht. Men kan zich zeer -goed bereid verklaren een van deze vier mogelijkheden te aanvaarden; -maar wanneer men ons vertelt, dat Niccolò zijn buitengewone bekwaamheid -als beeldhouwer heeft verworven in Zuid-Italië, vraagt men natuurlijk, -welk bewijs er bestaat, dat de beeldhouwkunst in die streken en in dien -tijd zoo ver gevorderd was, dat men deze mogelijkheid kan aannemen. Men -herinnert zich de Siciliaansche mozaïeken en bronzen deuren, die zeer -zeker onder Byzantijnschen invloed zijn vervaardigd, en een of twee -keurig uitgevoerde reliefs en eenige belangwekkende voorbeelden van -architectuur, maar verder niets behalve een enkelen kansel; en op dien -kansel te Ravello (plaat 62) gronden deze schrijvers blijkbaar hun -theorie dat Apulië de fons et origo was van de Toskaansche sculptuur. - -Zonder twijfel bestaat er een zekere overeenkomst tusschen den kansel -te Ravello en den Pisaanschen kansel, en de gedachte om de zuilen -op leeuwen te laten rusten wijst in beide gevallen op Lombardischen -invloed. Maar er is te Ravello, behalve eenige goed uitgevoerde -borstbeelden, niets, dat eenige gelijkenis bezit met de Pisaansche -beeldhouwwerken, en dit is toch juist het belangrijke punt. - -Volgens de inscriptie op den kansel te Ravello heeft Nicolaus de -Fogia Marmorarius dit werk gemaakt (hoc opus fecit) en men vertelt -ons, dat deze Nicolaus nu Niccolò, de zoon van Bartolomeo van Foggia -in Apulië (een geliefkoosde verblijfplaats van Frederik II) was, en -dat hij ongetwijfeld een bloedverwant van dien Niccolò was, die naar -Noord-Italië verhuisde en een dergelijken kansel te Pisa vervaardigde. - -Dit alles is natuurlijk mogelijk; maar het komt mij inderdaad -meer waarschijnlijk voor, dat onze Niccolò te Pisa is geboren en -dat de woorden "Pietri de Apulia" moeten verklaard worden door de -vooronderstelling, dat zijn vader een bezoek heeft gebracht aan -Zuid-Italië en er misschien een tijdlang heeft gewoond; Pisa toch -bezat in dien tijd een groote maritieme macht en stond in voortdurende -verbinding met de havens van Zuid-Italië. En wanneer ik bedenk, dat -het jaartal van den kansel te Ravello zeer zeker 1272 is, dan lijkt -het mij redelijk toe te vooronderstellen, dat Niccolò, indien hij er -eenigzins mee in verband stond, of een leerling van hem, naar Ravello -ontboden is (of naar Napels, waarheen Giotto later geroepen werd) -en het werk heeft ontworpen of misschien zelfs uitgevoerd volgens -hetzelfde plan als dat van den Pisaanschen predikstoel. - -Hoe dit ook zij, het staat vast, dat Niccolò de stichter was van -die Toskaansche School van groote beeldhouwers, waarvan Michelangelo -misschien de grootste is geweest. - -Met medewerking van zijn zoon Giovanni heeft Niccolò ook (1265-'68) -den prachtigen predikstoel te Siena (plaat 63) vervaardigd en het -relief boven den ingang van den Duomo te Lucca, dat de afneming van het -kruis voorstelt; dit laatste relief wordt door sommige beschouwd als -het beste beeldhouwwerk van de dertiende eeuw. Verscheidene andere -mooie werken worden aan hem of aan Giovanni toegeschreven. (Voor -het beeldwerk op de tombe van St. Dominicus zie men plaat 52 en de -Verklaring der illustraties). Een leerling van Giovanni was Andrea -Pisano (1273-1348), de medewerker van Giotto aan den Campanile en de -maker van een der prachtige deuren van het Florentijnsche Baptisterium. - - - - -(4) Schilderkunst. - -Het ligt geenzins in mijn bedoeling biografische bijzonderheden te -vermelden, die gevonden kunnen worden in de talrijke boeken over de -vroeg-Toskaansche kunstenaars, en daar de duizend jaren, waarover -in dit werk gesproken wordt, zich niet uitstrekken tot het einde -van Giotto's leven, komt het mij beter voor beschouwingen over den -oorsprong van de Italiaansche schilderkunst uit te stellen, totdat -het werk van Giotto en de latere ontwikkeling daarvan kan behandeld -worden. Wij zullen ons dus beperken tot zekere punten, die samenhangen -met de vraag, of Florence inderdaad de bakermat van deze nieuwe -schilderkunst was of niet, terwijl wij maar aannemen, dat niemand den -moed zal bezitten te ontkennen, dat die kunst in Toskane is geboren. - -Dat de herleving van de beeldhouwkunst vooraf is gegaan aan de -nieuwe geboorte van de schilderkunst in Italië, moet men natuurlijk -toeschrijven aan het feit, dat er nog oude standbeelden, sarcophagen -en andere monumenten over waren, en geen antieke schilderstukken, -behalve die te Pompeii en elders, die nog niet opgegraven waren. En -laten wij eerst beslissen, of wij mogen spreken van de nieuwe geboorte -of beter de hernieuwing van de schilderkunst ter onderscheiding -van de herleving van de beeldhouwkunst. Moeten wij aannemen, dat -het leven in de schilderkunst geheel en al verdwenen was? Moeten -wij de Byzantijnsche schilderkunst beschouwen als een schitterende -mummie, die echter niet in staat was eenige levenskrachtige vonken -over te brengen? Moeten wij de vooronderstelling verwerpen, dat de -Romeinsche en Toskaansche mozaïeken den afgrond van meer dan duizend -jaren overbrugden en het voor andere, Cimabue b.v., zeer gemakkelijk -maakten om hun weg te vinden naar de Stad der Schoonheid? Mogen wij -beweren, dat het genie alleen in staat is alle afgronden te overbruggen -en geen hulp noodig heeft, maar volkomen onafhankelijk van de wet -der natuurlijke ontwikkeling, die een afbreking van de continuïteit -verbiedt, de kracht bezit tot artistieke creatie? Ik meen werkelijk, -dat wij dit mogen aannemen. - -In Toskane schijnt in het begin van de dertiende eeuw de Byzantijnsche -stijl overheerschend te zijn geweest. Daar deze stijl zonder -twijfel via Venetië in Noord-Italië is ingevoerd, moeten wij er ons -over verbazen, dat die stijl zich niet verder in Lombardije heeft -verspreid. Maar het is een feit, dat in Lombardije in dien tijd noch -de Byzantijnsche, nog eenige andere stijl de overhand had, daar de -schilderkunst zelf ternauwernood bestond [474]. Te Florence daarentegen -was het aantal kunstenaars zoo groot, dat, toen Dante jong was, daar -meer dan twintig maestri, naar men vertelt, ateliers hadden, waarvan -er misschien vele in de oude Via de' Pittori waren. En dit waren -zonder twijfel allen "Grieken", of anders Italianen, die de techniek -en de tradities van de Byzantijnsche schilderschool hadden bestudeerd; -en wat deze techniek en deze tradities waren, hebben wij reeds gezien. - -Tot de leerlingen van een dier schilders [475] behoorde zeer -waarschijnlijk de jonge Giovanni Cenni, die beter bekend is onder -zijn aangenomen naam Cimabue, die "geboren was", zoo Vasari terecht -zegt, "om het eerste licht over de schilderkunst te verspreiden", of, -zooals wij misschien mogen zeggen, om de mummie van de Byzantijnsche -kunst met nieuw leven te bezielen. - -Dit nieuwe licht, of nieuwe leven, deze wondere eigenaardigheid, die -zelfs de vroegste pogingen van de nieuwe school onderscheidt van de -schilderstukken van de voorafgaande "Grieksche schilders", kan gevoeld, -zoo niet beschreven worden, door hem, die in een ontvankelijken, -vrijen geestestoestand een half uur in de tegenwoordigheid van de -Madonna Rucellai doorbrengt, nadat hij tevoren eenige Byzantijnsche -figuren heeft beschouwd. - -Het onderscheid is misschien niet zoo duidelijk als het verschil, dat -wij opmerken, wanneer wij den Pisaanschen kansel met de reliefs van -Antelami op het Baptisterium te Parma vergelijken, maar het is, naar -mijn meening, even wezenlijk. Het is het onderscheid tusschen hetgeen -leven, of in ieder geval, levenskracht bezit, en hetgeen levenloos is. - -Het voornaamste werk van Cimabue stond waarschijnlijk in verband -met de beroemde fresco's te Assisi, waar Giotto het eerst onder zijn -leiding werkte; maar van het werk van den ouden meester kan men weinig -of niets met zekerheid herkennen. Ook van de talrijke altaarstukken, -die Vasari aan hem toeschrijft, zijn nog slechts drie over. Een is in -het Louvre; de twee andere zijn te Florence, namelijk datgene, dat -hij schilderde voor de kerk della Trinità en dat nu in de Accademia -naast een dergelijk werk van Giotto hangt, en de prachtige en edele -Madonna van de Cappella Rucellai, die geschilderd werd voor de S. Maria -Novella en daar nog te zien is. - -Sceptici van later dagen, voornamelijk Duitschers, hebben beweerd, dat -Cimabue geen van deze drie stukken heeft geschilderd en op grond van -een oud document, dat een opdracht vermeldt, die door de monniken van -de S. Maria Novella aan den Sieneeschen schilder Duccio wordt gegeven, -dringen zij er op aan, dat wij zullen gelooven, dat Duccio deze Madonna -van de Cappella Rucellai heeft geschilderd. Het is onmogelijk om hier -mijn meening met bewijzen te staven. Ik kan alleen mijn overtuiging -mededeelen. Duccio's groote "Ancona" met de zes en twintig tafereelen -uit het leven van Christus vertoont, ofschoon het houterig en slap van -uitvoering is, toch in zijn pogingen om levendigheid in de uitdrukking -te bereiken zonder twijfel den invloed van den nieuwen stijl (meer -van Giotto dan van Cimabue); maar deze "Ancona", zooals een dergelijk -altaarstuk wordt genoemd, werd niet voor 1311 ongeveer geschilderd, -en vroegere schilderstukken van dezen meester, die men in de Galerij -te Siena kan zien, wijzen erop, dat hij zich toen nog geenszins had -bevrijd van de kluisters der Byzantijnsche kunst. Men kan er niet -aan twijfelen, dat er ook te Siena aan het einde van de dertiende -eeuw eenige schilders, zooals Guido en Duccio leefden, die onder den -invloed van de nieuwe beweging waren gekomen; maar het komt mij voor, -dat wij zonder aarzeling kunnen ontkennen, dat wij door de kracht der -bewijzen gedwongen zijn Siena, en niet Florence, als de bakermat van -de nieuwe schilderkunst te beschouwen. - - - - - - - -VERBETERINGEN. - - -Blz. 2, regel 9 v. o.: Galerius' zoon stierf later. Lees: Galerius -stierf kort daarna. - -Blz. 14, regel 12 v. b.: Majorianus. Lees: Marjorianus. - -Blz. 40, aanteekening 1: bij de stichting. Lees: door de stichting. - -Blz. 49, aanteekening 1: domkerk. Lees: koepelkerk. - -Blz. 49, regel 7 v. b.: Valentianus. Lees: Valentinianus. - -Blz. 137, tusschen regel 17 en 18: Voeg in: IV. De Byzantijnsche -Overheersching. - -Blz. 220, regel 6 v. o.: en dat. Lees: dat. - -Blz. 241, regel 11 v. b.: (fig. 10). Lees: (plaat 10). - -Blz. 244, tusschen regel 13 en 14: (Vroeg-Rom.). Lees: -(Vroeg-Romaansch). - -Blz. 274, regel 12 v. o.: 1222-24. Lees: 1202-04. - -Blz. 288, aanteekening 2: pl. 283. Lees: p. 283. - - - - - - - -AANTEEKENINGEN - - -[1] Maar de Karolinger Lodewijk II had het recht aan zijn kant, toen -hij, in antwoord op een hooghartig schrijven van den Byzantijnschen -Keizer Basilius, verklaarde dat de "Keizers" van het Oosten geen -Imperatores Romanorum waren. - -[2] Thou nameles column with the buried base, Byron, Childe Harold's -Pilgrimage IV, 110, 2. - -[3] In dit verband kan ik niet nalaten te wijzen op de doorwrochte -studie van E. Meyer (Kleine Schriften) Die Sklaverei im -Altertum. (Vertaler). - -[4] Een van de meest interessante forten lag bij Kaiseraugst -(Colonia Augusta) bijna 20 K.M. stroomopwaarts van Basel, gebouwd -in 27 v. Chr. Het was voorzien van een ruim en stevig theater, dat -onlangs volledig is uitgegraven en gerestaureerd. - -[5] De Noordsche Mythologie van het Walhalla is zeker veel bekender -in haar Skandinavischen dan in haar Germaanschen vorm en schijnt te -wijzen op Skandinavië als haar oorsprong. Maar dit moet men misschien -toeschrijven aan het feit dat het heidendom veel langer in Skandinavië -heeft bestaan en zich ontwikkeld heeft in een prachtige litteratuur, -de Edda's. - -[6] Jordanes (zie Index) verzekert, dat Gepidae beteekent "treuzelaars" -en dat het schip, hetwelk dit deel van het volk over de Oostzee bracht, -"achteraan kwam". - -[7] Hermanric = Leger-man-vorst. Het woord ric, rik, rick dat men -vind in Alaric, Theodoric etc. beteekent "rijk, machtig". Het woord -Recke (een vorst of held, tegenwoordig beteekent het reus) in het -Nibelungenlied hangt daar blijkbaar mee samen en misschien ook het -Latijnsche rex. - -[8] Men zegt dat hij de boeken van Samuel en de Koningen niet wilde -vertalen, uit vrees, dat zij tot den oorlog zouden opwekken. Daar -hij tot 380 leefde, was hij waarschijnlijk onder de vluchtelingen, -die den Donau overstaken in 378. - -[9] Toen Radegast op een van zijn veldtochten Rome bijna bereikt had, -beloofde hij de Romeinsche senatoren aan eenige Noordsche Goden te -zullen offeren--aan Thor en Wodan misschien. - -[10] De Sueven stichtten een Koninkrijk in het tegenwoordige Portugal. - -[11] De huidige Hongaren, die ten onrechte hun afkomst van de Hunnen -afleiden, zijn Magyaren, die c. 900 n. Chr. de oudere bewoners van -Hongarije, waarschijnlijk Avaren, verjoegen. De naam Hungaar of Ongar, -door de Slaven aan de nieuwaangekomenen gegeven, heeft waarschijnlijk -niets te maken met "Hun", maar beteekent Ugraan of Ograan. - -[12] "Tartaar" is een incorrecte vorm voor "Tatar" ontstaan uit het -woord Tartarus (Hel). - -[13] Sommigen denken dat dit de ronde Kerk van de Opstanding is, die in -1808 bijna geheel afgebrand is. Anderen gelooven, dat de "Dom van de -Rots" (Moskee van Omar), die naar men zegt op de plaats van Salomo's -tempel staat, oorspronkelijk de Constantijnsche Kerk van het Heilige -Graf is; maar het tegenwoordige gebouw dateert van de 7e eeuw en is -waarschijnlijk van Mohammedaanschen oorsprong, en staat op de rots, -van welke Mohammed naar den hemel opsteeg. Men kan het herkennen op -Raffael's Sposalizio en andere schilderijen. - -[14] Door sommigen verklaard als een phenomeen van zonnestralen. -Misschien was ook het labarum-monogram [Figuur] oorspronkelijk een -zonne-symbool, b.v. [Figuur] - -[15] Zie Plaat 2 en de verklaring. - -[16] Het labarum, het Kruis en het monogram vindt men op de munten -van de Christelijke Keizers en soms ook de bekende woorden In hoc -signo vinces of vincas. - -[17] In één van zijn Orationes ad Sanctos beroept hij zich op de -4e Ecloga van Vergilius, waar de heidensche dichter blijkbaar een -profetie geeft van den komenden Messias. Het is zeer wel mogelijk -dat Vergilius de Sibyllijnsche Boeken heeft ingezien, waarvan er -2000 werden verbrand door Augustus en die wellicht o.a. uittreksels -van Joodsche profetiën bevatten. St. Augustinus en anderen van de -eerste Christelijke schrijvers halen de Sibyllae met eerbied aan. In -de Italiaansche kunst worden zij dikwijls afgebeeld met de Joodsche -profeten of met engelen, zooals in de Sixtijnsche Kapel en op een -fresco van Raffael in S. Maria della Pace te Rome. - -[18] Gedurende vele eeuwen werd de eeredienst van den zonne-god verward -met dien van Jehovah en van Christus, vgl. Grieksch: Helios met het -Joodsche El, Elias etc. Zelfs tegenwoordig verwart de Grieksche -eilander Helios met Elias. In Ierland moest St. Patrick preeken -tegen zonne-vereering. - -[19] Op de munten van Constantijn wordt de zon genoemd "den -onoverwonnen bondgenoot" een uitdrukking van den cultus van Mithras, -den zonnegod, en een toespeling op den jaarlijkschen terugkeer van -de kracht van de zon na den zonnestilstand. - -[20] Deze groote spijkers, die voor de kruisiging gebruikt waren, -had volgens de overlevering Helena gevonden. Constantijn zou er een -voor een gebit van zijn krijgsros gebruikt hebben; doch dit lijkt -ongelooflijk. - -[21] Merkwaardig is de heftigheid, waarmee de interne twisten weer -losbreken, nadat het Christendom door Jovianus hersteld is. - -[22] Jovianus vereerde Athanasius bijna als een god. - -[23] Men moet hierbij opmerken, dat door de stichting van -Constantinopel, waar Constantijn veertien belangrijke kerken oprichtte -en zijn nieuwe gebouwen versierde met vele oude kunstwerken van -Griekenland, Rome zich niet alleen ontzet voelde uit haar positie -als politieke metropolis, maar ook, als de zetel van de opvolgers van -den Heiligen Petrus, gekrenkt was door het mededingende patriarchaat -en nog meer door de poging van Constantijn om zichzelf Hoofd van de -Kerk te maken. - -[24] De vervolging van de "Katholieken" door Gaiserik en zijn opvolgers -was verschrikkelijk. De naam "Katholiek" waarop de Trinitariers -aanspraak maakten, is pas gerechtvaardigd na het verdwijnen van -het Arianisme. - -[25] Al de ketterijen, waartegen de Athanasische orthodoxie heeft -gestreden, hier op te noemen is onmogelijk. Alexandrië was voortdurend -het strijdperk van bloedige conflicten. Men denke aan Hypatia en haar -moordenaar, den patriarch Cyrillus. - -[26] In het voorbijgaan moet opgemerkt worden dat niet eerder dan in de -10e of 11e eeuw de Götterdämmerung nacht is geworden en de Olympische -Goden naar de duistere onderwereld zijn afgedaald. Toen eerst breide -het Christendom zich uit over zulke landen als Bulgarije, Hongarije, -Saksen, Denemarken, Skandinavië en Rusland. Iersch en Britsch--en -zelfs Anglikaansch--Christendom bestond reeds veel vroeger. - -[27] Plotinus wilde niet dat men een afbeelding van hem zou maken, -daar deze de herinnering aan zijn betreurenswaardig lichaam zou -bestendigen en vermeed elke vermelding van den dag of plaats zijner -geboorte, als dingen die te duister en ellendig waren om aan te denken. - -[28] Mede-studenten van Julianus te Athene waren St. Basilius en de -geleerde, welsprekende Gregorius van Nazianzus (in Cappadocië), later -patriarch van Constantinopel, wiens vernietigend verslag van Julianus' -karakter zeker moet worden toegeschreven aan den afval des keizers. - -[29] De ceremonie van het afscheren van den philosophen-baard en het -verwisselen van het Socratische kleed met de militaire en koninklijke -uitrusting amuseerde een paar dagen lang het wufte hof. - -[30] Fragmenten van Julianus' Verhandeling tegen de Christenen, -opgesteld tijdens zijn toebereidselen voor den Perzischen oorlog, -zijn nog over. - -[31] De prachtige en verwijfde Aziatische kleederdracht, de krullen en -het blanketsel, de sieraden aan hals en arm, dat alles, zoo belachelijk -bij Constantijn, werd door den philosoof Julianus verworpen. Men zegt, -dat hij gewoonlijk op den grond sliep, zelfs in het prachtige paleis -te Constantinopel. Zijn afkeer om het zich gemakkelijk te maken, -leidde dikwijls tot het niet in acht nemen van de voorschriften der -reinheid. In zijn Misopogon (de baard-hater d.i. de philosophen-hater, -een satire tegen het volk van Antiochia dat zijn gewoonten en slordig -uiterlijk had bespot) spreekt hij met genoegen en trots over zijn lange -nagels en zijn zwarte handen en zijn ruigen "dichtbevolkten" baard. - -[32] In zijn brieven aan den Senaat volgt hij Caesar's stijl -na en Libanius zegt dat hij, zooals Caesar, een verhaal heeft -geschreven van zijn Gallische oorlogen. Zijn meeste werken zijn in -'t Grieksch. Onze kennis van zijn Gallische en Perzische veldtochten -danken wij voornamelijk aan het Latijnsche werk van Ammianus. - -[33] Hij was reeds een gekroonde Koning voor zijn geboorte, daar de -Magiërs den kroon plaatsten op het lichaam van zijn moeder. - -[34] Bijgeloovige vrees voor hekserij en magische boeken schijnt in -dezen tijd de Romeinsche wereld te vervullen. Hieraan is het verdwijnen -van menig philosophisch werk te wijten. - -[35] Hij verwekt eerst opschudding door het ambt van Pontifex -te weigeren. Zijn ijver om tempels en beelden af te breken werd -waarschijnlijk aangevuurd door de Gallische heiligen, Hilarius van -Poitiers en Martinus van Tours. - -[36] Misschien in de ronde koepelkerk van St. George, de oudste -wellicht van alle bestaande prae-Byzantijnsche Kerken, dateerend van -400 of iets vroeger. - -[37] St. Augustinus, die nu 33 jaar oud was, en onlangs door -St. Ambrosius was bekeerd, werd juist in dit jaar 387 door hem in -Milaan gedoopt. - -[38] Zie Plaat 4 en verklaring. - -[39] Het Ambrosiaansche gezang wordt nog gehandhaafd in de Kerk -van Milaan. - -[40] Of slechts Van Dijk's schilderij in de "National Gallery" te -Londen, of Rubens' prachtig schilderij te Weenen. - -[41] Deze brief bestaat nog (Ep. Ambr. 951). Wij zouden wenschen dat -hij bij deze gelegenheid het buiten een visioen had kunnen stellen. - -[42] Dit gebeurde waarschijnlijk in het prachtige atrium, dat nog -voor een gedeelte bestaat, voor de portico van de boetelingen. Anderen -verplaatsen de handeling naar de oude Basilica Porziana (S. Vittore). - -[43] Dit leger, gedeeltelijk aangevoerd door den beroemden Stilicho, -was bij deze gelegenheid zeer versterkt met West-Goten en Oosterlingen, -die met wederzijdsche verbazing naar elkander keken. - -[44] B.v. de oorspronkelijke gebouwen van het Lateraan (S. Giovanni -in Fonte, waar Constantijn, naar men geloofde, gedoopt was door -Silvester); de oude basiliek van S. Pietro in Vaticano (waar Karel -de Groote werd gekroond in 800) gebouwd op de plaats van den grooten -circus, waar men zegt dat Petrus gekruisigd is; de basiliek van -S. Paolo fuori le mura, gebouwd op de plek, waar Paulus misschien -geleden heeft, nabij de Via Appia; S. Croce in Gerusalemne, naar -men zeide gebouwd door Helena om het ware kruis te bewaren, dat -zij te Jeruzalem had gevonden (het opschrift bestaat nog onder de -vele reliquieën in deze Kerk). Van zeer vroegen datum is S. Maria -Antiqua, oorspronkelijk de bibliotheek in het paleis van Augustus, -en onlangs opgegraven. - -[45] Dit verklaart waarschijnlijk het feit, dat, ofschoon vele Kerken -gebouwd zijn op de plaatsen van afgebroken tempels, in Rome slechts -weinige tempels (vele in Syrië en andere provinciën) in Kerken zijn -veranderd. Het Pantheon, nu het eenige ongeschonden oude gebouw in -Rome, stond jarenlang ongebruikt. Het werd door Phocas aan den Paus -gegeven en aan alle Heiligen gewijd in 609 onder den naam van S. Maria -ad Martyres. - -[46] Een van de meest belangrijke van deze was, en is nog, het voetstuk -van den drievoet, die door de Grieken na den slag bij Plataeae te -Delphi is gewijd. De Athene Parthenos van Phidias werd ook hierheen -gebracht. Het is vernield door de Kruisvaarders in 1204, die erger -barbaren bleken te zijn dan de Vandalen of de Hunnen. - -[47] De algemeene opinie, die aan de vroege Kerk de roekelooze -verwoesting van oude monumenten toeschrijft, is allerminst -gerechtvaardigd. De meeste van de tempels waren nog lang in gebruik -na de erkenning van het Christendom, en toen zij ten slotte werden -gesloten, zijn zij nog lang onderhouden op kosten van een Christelijke -Kerk. Gregorovius evenwel, een gezaghebbend schrijver, geeft, wanneer -hij over Gregorius den Groote spreekt, den Christelijken fanatieken -de meeste schuld. - -[48] Waarschijnlijk was geen van beiden de oorspronkelijk bibliotheek -van de Ptolemaeën. Eén werd er door de Arabieren in 651 verbrand. - -[49] Van Brittannië kwam St. Patrick, aan wien de bekeering van Ierland -gewoonlijk wordt toegeschreven. Hij was in Noord-Brittannië geboren, -gevangen genomen door Iersche zeeroovers, en zes jaar slaaf in Ierland; -hij ontsnapte naar Gallië, waar hij blijkbaar bij St. Martinus -van Tours was, en keerde (c. 432) over Brittannië naar Ierland -terug. Men moet opmerken, dat noch de oude Iersche noch de Britsche -Kerk gevestigd is door de pauselijke Roomsche Kerk. Waarschijnlijk -bestond het christendom in Ierland reeds vóór St. Patrick. - -[50] In het voorbijgaan kan gewezen worden op een herleving van het -oude bijgeloof, zooals b.v. het zgn. kleed van den Heiligen Johannes, -dat buiten de deur van het Lateraan werd geschud om in tijden van -droogte regen te brengen--misschien met hetzelfde succes, dat de -lapis manalis van het oude Rome had, of de tegenwoordige regendokter -in Afrika bereikt. - -[51] Ook in praehistorische Kretische graven zijn zulke fetischen -gevonden, die wijzen op een geloof in wonder-genezingen, zooals -modellen van handen, voeten enz.--blijkbaar dankoffers, zooals men -nu nog in de Roomsch-Katholieke Kerken kan zien. In de Grieksche -geschiedenis vinden wij veel van dien aard, in verband met de Orphische -en andere mysteriën. - -[52] Ongeveer 750, zegt Gregorovius, brachten lange reeksen van -wagens voortdurend van de Campagna en de Catacomben geweldige -massa's schedels en skeletten naar Rome, die de Pausen sorteerden, -etiquetteerden en voor uitvoer verkochten. De plundering van graftomben -en het in stukken deelen van geraamten echter voor export en verkoop -aan pelgrims was nog weinig en vogue in Rome vóór de 8e eeuw. De -oudste Kerken werden gebouwd over de tomben van martelaren en men -droeg er groote zorg voor het graf niet te schenden, dat dikwijls -zichtbaar was door een traliewerk in het altaar--het "venster van de -belijdenis." Zakdoeken etc. die men met de graftomben in aanraking -bracht, verkregen de wonderkracht van echte reliquieën. Zij werden -"brandea" genoemd en uitgevoerd. - -In het grootste werk over de oude Christelijke Kerk, de Civitate Dei, -verzekert St. Augustinus, dat ontelbare mirakels tot stand kwamen -door zulke "brandea" van de tombe van St. Stephanus, wiens lijk bij -Jeruzalem was ontdekt (in een visioen). In zijn eigen diocese hadden -volgens zijn verklaring meer dan zeventig mirakels plaats op die wijze, -waaronder drie verrijzenissen uit den dood; ook de handel in heilige -olie (van de lampen, die vóór de tomben der Heiligen brandden) was -zeer groot. Meer dan zeventig fleschjes (ampullae) van wonderdadige -olie werden door Theodelinda voor haar Monza-Kathedraal gekocht en -eenige zijn er nog van over. - -[53] Abyssinische kloosters staan nog onder wetten, die zeer veel -gelijken op die van Pachomius en Antonius. - -[54] Bij dezen inval nam Alarik Athene in, maar plunderde het niet, -ofschoon hij waarschijnlijk den beroemden tempel te Eleusis in -brand stak. - -[55] Constantijn vaardigde in het jaar van het Concilie te Nicaea een -edict uit, waarin hij deze schouwspelen afkeurde, in "vredestijd". Ook -dit is een bewijs van een groote verandering in zijn gevoelens, want -voordat hij het Christendom aannam, had hij in de arena te Trèves -(Trier) zooveel gevangen barbaren laten optreden, dat zij door hun -aantal den razenden wilden beesten te talrijk waren. Cicero vertelt -ons, dat zulke vertooningen in zijn dagen zelfs sommigen menschen -wreed en onmenschelijk leken, maar hij verdedigt het, zooals velen -tegenwoordig den oorlog verdedigen, als een uitstekende school voor -tucht en dapperheid. - -[56] Gevechten tusschen wilde beesten duurden nog voort, maar schijnen -afgeschaft te zijn door den "barbaar" Theoderik en andere Gotische, -Lombardische en Frankische veroveraars, die daarvoor tournooien in -de plaats hebben gesteld. In 't Oosten werden wilde-beesten-gevechten -door een Concilie in het jaar 700 ongeveer verboden. Stierengevechten -zijn de meest weerzinwekkende en verachtelijke overblijfselen van -zulke wreedheden. - -[57] Dante, Inf. XIII. 143, Par. XVI. 47. - -[58] De Spanjaard Orosius (schrijver van zeven boeken ter verdediging -van het Christendom) en zijn vriend St. Augustinus schreven, toen -zij in Afrika waren, een verslag van deze belegering (de civitate -Dei V. 23.). - -[59] Arcadius, de Keizer van het Oosten, stierf in Mei 408 en Stilicho -in Augustus. Maria was gestorven en Stilicho had zijn tweede dochter, -Thermantia aan Honorius uitgehuwelijkt. - -[60] Gebouwd door Bisschop Ursus vóór 396; afgebroken c. 1734 om -den tegenwoordigen Duomo te bouwen. Dicht bij den campanile staat -het beroemde Baptisterium van de Orthodoxen, dat in Stilicho's dagen -waarschijnlijk nog een Romeinsch bad was. (Zie pl. 10 en Verklaring). - -[61] Voor Rome uit dien tijd zie Gibbon (c. XXXI) of Gregorivius' -uitvoerig werk over Rome in de Middeleeuwen. De bevolking was toen -misschien 2.000.000 en de exodus was geweldig. St. Hieronymus zegt, -dat men in het Oosten overal vluchtelingen uit Rome zag. - -[62] Rome schijnt een ernstig beroep te hebben gedaan op de oude goden -om haar te helpen tegen den Christelijken barbaar Alarik. Zosimus -"de kwaadaardige heidensche historieschrijver" zegt dat zelfs de -Paus den Etruscischen toovenaars toestond hun kunsten te beproeven, -om (zooals Numa) den bliksem van den hemel te lokken en tegen de -vijanden te richten--misschien een vooruitloopen op de artillerie. - -[63] De Oostersche cultuur van de XIe en XIIe eeuw stond hooger dan -de Westersche en misschien kunnen de Mohammedanen in hun kronieken -de kruistochten met evenveel recht barbaarsche invallen noemen, -als de Westersche volken de invallen der Turken [Vertaler]. - -[64] Men is geneigd hier tusschen te voegen "belachelijke". Het is -beter den armen Attalus in een noot af te maken. Hij werd òf door -Athaulf teruggestuurd, òf bij zijn poging om te ontsnappen, op zee -overvallen door de vloot van Honorius, die hem in triomf, op een kar -gebonden, ten toon stelde, daarna twee van zijn rechtervingers liet -afhakken en hem naar een van de Liparische eilanden zond. - -[65] Pala = schop; het woord wordt ook gebruikt voor een schopvormig -(schilder)stuk. - -[66] Een dergelijk verhaal bestaat ook over de tombe van Karel den -Groote te Aken. - -[67] Zooals men weet, wordt de titel "roede van den toorn Gods" -door den profeet Jesaja aan den Assyrischen koning gegeven. [Vertaler] - -[68] Quell' Attila che fu flagello in terra (Dante, Inf. XII 134). Het -epitheton flagellum Dei vindt men niet bij Schrijvers uit dien tijd. De -tegenwoordige Hongaren, die ten onrechte zich afstammelingen van de -Hunnen noemen, verzekeren, volgens Gibbon, dat de titel aan Attila -door een kluizenaar in Gallië gegeven werd en dat hij dien aannam. - -[69] Attila's gezanten moesten de volgende formule gebruiken: "mijn -heer en uw heer, beveelt u....", en hij noemde Theodosius eens een -ondeugenden slaaf, die tegen zijn meester een complot smeedde. Men -vertelt, dat Attila te Milaan een schilderij zag, waarop Hunnen en -Scythen knielden voor een Keizer, en daarop den schilder beval de -houdingen te verwisselen. - -[70] Aan hem kunnen wij de verwoesting van vele Grieksche tempels -wijten, b.v. die te Olympia. Zijn gemalin Eudocia was reeds verbannen -naar Palestina. - -[71] In het Nibelungenlied en het Waltarilied (bekend bij de lezers -van Scheffel's Ekkehard) heeft Attila of Etzel éen vrouw, Helche. Na -haar dood dingt hij naar de hand van Chriemhilde, de Bourgondische -prinses, die naar Etzelnburg gaat om hem te huwen. - -[72] De Hunnen hadden een minachting voor het Grieksch en gebruiken -liever Gotisch of Latijn, waar hun eigen taal niet begrepen -werd. Latijn was de officieele taal in het grootste deel van het -Oostersch Keizerrijk. - -[73] Men zegt dat Attila eens de opmerking maakte: "Ik weet hoe ik -menschen kan overwinnen, maar een wolf en een leeuw wisten, hoe zij -den overwinnaar moesten overwinnen". - -[74] Zie Plaat 8 en verklaring der illustraties. - -[75] Cicero (in Verrem IV. 94) vertelt iets dergelijks van een bronzen -beeld van Hercules te Agrigentum. - -[76] Zie voor dezen naam de aanteekening bij munt 16, Plaat 9. - -[77] Toch vertelt de schrijver dat hem iets dergelijks in Midden-Afrika -is overkomen. De inboorlingen belegerden de versterkte plaats, waar -hij zich bevond en vergiftigden de rivier, die de plaats van water -voorzag, door de lijken van geslachte gevangenen erin te werpen. - -[78] De nieuwe stad (Colonia Carthago), door Julius Caesar en Augustus -gebouwd, stond niet, zooals sommigen meenen, op een afstand van -de oude plaats (b.v. waar nu Tunis ligt), want de nog bestaande -Romeinsche overblijfselen, het amphitheater, de groote Thermae, -de circus, en de reservoirs, die gevuld werden door de reusachtige -aquaeduct, die het water van de 90 K.M. verwijderde heuvels bracht, -lagen allen binnen de oude muren, aan den voet van de acropolis en bij -de haven. Dit Romeinsche Carthago, dat ongeveer een eeuw de hoofdstad -van het Vandalenrijk was, wordt door verschillende oude schrijvers -beschreven, die de prachtige gebouwen en de schitterende circus-spelen -roemen en ook een nieuwe groote haven, vlg. de Appendix over Carthago -in Cotterill's editie van het eerste boek der Aeneis (Blackie and Son). - -Wat de aquaeduct betreft, ieder zwemmer zal met belangstelling -de krachtproef lezen van Spendius en Mâtho in Flaubert's -Salammbô. [Vertaler.] - -[79] Daar Valentinianus in het begin van 455 gedood was en Gaiserik -in Juni 455 bij Ostia landde, betwijfelde de groote Italiaansche -historicus en archaeoloog Muratori (c. 1700) dit. Maar Gibbon herinnert -ons aan de vijgen die Cato in de senaat op den grond wierp, terwijl -hij uitriep: "Deze werden slechts drie dagen geleden te Carthago -geplukt." Bovendien had Gaiserik zonder twijfel reeds strijdkrachten -op Sicilië gereed. - -[80] Vijlsel van de kettingen werd door de Pausen gebruikt als een -zeer kostbaar geschenk. - -[81] Verdere bijzonderheden over deze munten vindt men in de -uitstekende catalogue of the Goths and Lombards van het Britsch -Museum, door Mr. Wroth samengesteld en in het standaardwerk van -Engel et Serrure Numismatique du moyen âge, Vgl. de aanteekeningen -bij plaat 45 van de munten. - -[82] De hoogste Romeinsche waardigheid na de keizerlijke. Gewoonlijk -voerde de vader van den Keizer dien titel. Zeno besloot, dat niemand -dien zou dragen, die niet consul, praefectus of magister equitum -was geweest. In later tijden verleenen Pausen den titel "Patricius" -aan sommige Duitsche keizers en andere monarchen. - -[83] Zeno's opvolger Anastasius, verloor bijna de troon en zijn leven -bij een oproer ontstaan door deze godsdiensttwisten--ditmaal liep de -twist over de vraag of "een van de Personen van de Drieëenheid was -gekruisigd of niet". Hij hield zich drie dagen verborgen en moest, -beroofd van zijn insignia, en knielend voor een razende menigte van -fanatieken, om zijn leven smeken. - -[84] Zeno was door Basiliscus (broeder van Keizerin Verina) onttroond -en verjaagd (475-477). Daarna was hij, gedeeltelijk door de hulp -van Theoderik, weder op den troon geplaatst; hij nam Theoderik, die -toen 23 jaar was, als zoon aan en gaf hem de titels van Patricius en -Consul. (Odovacar had ook den titel van Patricius van Zeno gekregen!) - -[85] De oude Duitsche ballade Rabenschlacht of "de strijd voor Rabene" -(Ravenna) is gebaseerd op herinneringen aan bloedige uitvallen van -Odovacar; maar in de ballade wordt de tijd van Attila en Odovacar -hopeloos verward. - -[86] Anastasius was een oude paleisdienaar, een Hesychopoios (die -voor de stilte moet zorgen) van de Keizerlijke apartementen, met wien -Zeno's weduwe, Ariadne, huwde. Hij regeerde ongeveer 28 jaar. - -[87] Hij noemde den Keizer "den beschermer van de wereld" en verzekerde -hem, dat zijn eigen regeering slechts "een nederige navolging is van -het ééne groote Keizerrijk." - -[88] Lilybaeum, de laatste bezitting der Vandalen op Sicilië, werd -als huwelijksgeschenk aan Amalafrida gegeven. - -[89] Procopius zegt, dat het gebeurde op aanstoken van Keizerin -Theodora, die jaloersch was op Amalasuntha's schoonheid! - -[90] Zijn naam beteekent misschien "Witte-Vorst" (Beli-tsar). Procopius -was bij hem in Afrika. Justinianus had een casus belli gevonden tegen -de Vandalen door partij te kiezen voor den verdreven Koning Hilderik, -die Amalafrida, Theoderik's zuster, had laten dooden--een daad, die -de heftige vijandschap tusschen de Goten en Vandalen ten gevolge had. - -[91] De Petra pertusa, thans de Passo di Furlo (Lat. forulus), -waar een tunnel van ongeveer 110 voet de rots in een nauw ravijn -doorboort. Vespasianus had het laten maken, zooals een inscriptie -nog vertelt. Dichtbij ligt Urbino, Raffael's geboorteplaats. - -[92] De oude S. Ambrogio werd waarschijnlijk verbrand. Een gedeelte van -de oude deuren kan men nog zien. Het tegenwoordige gebouw is Romaansch, -uit het jaar 900 ongeveer. De oudste Kerk te Milaan, S. Lorenzo, van -Byzantijnschen bouwtrant en een navolging van de S. Vitale (Ravenna) -werd c. 560 gebouwd, gedurende de Byzantijnsche overheersching. - -[93] Het karakter van Antonina, zooals het door Procopius in zijn -Anecdota wordt geschilderd, is, naar wij hopen, erg zwart gemaakt. Zij -was zeker frivole, en waarschijnlijk nog slechter, maar zij toonde -ook grooten moed, oprechtheid, en kracht door het lot van haar man -in Italië te deelen. Ook Theodora gedroeg zich bij vele gelegenheden -moediger dan Justinianus, die meer dan eens uit Constantinopel wilde -wegloopen. - -[94] Zoo heet hij op zijn munten. (Zie Plaat 9, 21. Totila was -misschien een titel of bijnaam "Dood-loos", zonder dood!) - -[95] Latere middeleeuwsche schrijvers beschuldigen Totila van -brandstichting en het vernielen van oude monumenten. Gregorovius -en andere Duitsche schrijvers roemen natuurlijk zijn adel en -heldenmoed. Maar zelfs de imperialistische Procopius prijst zijn -bestuur. "Hij moedigde het landvolk aan het land te bebouwen en eischte -van hen slechts, wat zij vroeger aan hun heeren betaalden." Hij maakte -alleen aanspraak op de rijkdommen van deze groot-grondbezitters, -en daar de Kerk een van de voornaamste latifondisti was geworden, -had zij het zwaar te verantwoorden. - -[96] Post quam devastationem XL aut amplius dies Roma fuit ita -desolata, ut nemo ibi hominum nisi bestiae morarentur (Marcell. Conta, -of hij, die zijn werk heeft voortgezet) En Rome anthropon oudena easas -(Procopius.) - -[97] Antonina schijnt weer verstandig te zijn geworden en de gevaren -van haar man gedeeld te hebben; zij ging naar Constantinopel om -versterkingen vragen, maar hoorde dat Theodora juist gestorven was -(Juli 584) en dat Justinianus naar niets luisterde dan naar religieuze -quaesties. Derhalve verzocht zij slechts, dat Belisarius teruggeroepen -zou worden. - -[98] Dit vertelt Paulus Diaconus (740-801), wiens "Geschiedenis van -de Longobarden" onze voornaamste bron is voor de twee volgende eeuwen. - -[99] Deze episode staat op de laatste pagina van den Gotischen Oorlog. - -[100] Treffend is dit verhaal weergegeven door Felix Dahn, Ein Kampf -um Rom. - -[101] Er bestond in die tijd groote wrijving tusschen Justianus en de -Romeinsche geestelijken, daar Justianus zich als hoofd van de kerk -erkend wilde zien. Hij had Paus Vigilius zelfs naar Constantinopel -ontboden, en, omdat hij recalcitrant was, voor een half jaar op een -eiland gevangen gezet. De Paus stierf te Syracuse op zijn reis naar -Italië in 555. - -[102] Men zegt, dat hij Zuid-Italiaansche vruchten naar hen zond -om hen te lokken, zooals avonturiers van de Noormannen Spaansche -sinaasappels naar hun stamgenooten in Normandië stuurden. - -[103] B.v. de "Liber Pontificalis", een werk door talrijke schrijvers -samengesteld. Het is een belangrijke bron voor de Kerkgeschiedenis, -vnl. van de negende eeuw. Een ander werk van denzelfden naam werd -door Agnellus gecompileerd (c. 840), een priester van Ravenna, die -veel geeft, wat van waarde is, ofschoon hij zeer naïef bekent, dat -hij gewoon was, wanneer hij geen feiten kon ontdekken, zijn toevlucht -te nemen tot het gebed om zijn verbeeldingskracht te bezielen. - -[104] De vormen "Theoderik" en "Theodatus" (voor "Theodahad") -zijn ontstaan uit het Grieksche en Latijnsche "Theodorus" en -"Deodatus". Procopius schrijft Theuderichos en zonder twijfel -komt Theuderik het dichtst bij het Gotisch. Vergelijk : Theudemir, -Theudebald, Theudelinda enz. Theude zal wel het Gotische thiuda (volk) -zijn. Vandaar is thiudsk (tedesco) diut-sch of deutsch de taal van -het volk, ter onderscheiding van het Latijn. Diutrich (Dietrich) of -Theode-rik beteekent dus "koning van het volk". Voor -rik vgl. p. 26 -noot. Zie ook de munt van Theoderik, Plaat 9. 18 en Verklaring p. 104. - -[105] Amala beteekent, zegt men, "macht". In het Nibelungenlied (dat -op zeer oude sagen berust, ofschoon het gedicht in zijn tegenwoordigen -vorm ongeveer 1200 ontstaan is) wordt Dietrich von Bern, zoon van -Dietmar (d.i. Theoderik van Verona, zoon van Theodemir) der Amelunge -genoemd en zijn mannen die Amelungen. Verona, niet Ravenna, wordt in de -Germaansche sagen beschouwd als de hoofdstad van Dietrich. Hij had daar -een paleis. Middeleeuwsche legenden geven hem de Arena als verblijf! - -[106] In andere sagen wordt Dietrich met Siegfried zelf verward. Hij -bezit tooverkrachten en verslaat draken. - -[107] Zulke monogrammen komen voor op munten van Theodosius, -Justinianus en andere Keizers, als ook op die van Odovacar (Plaat 9, -munt 17), Athalarik, Baduila, Luitprand enz. en op munten van steden, -zooals van Ravenna en Lucca. Theoderik's monogram ("Theodorus") -is meestal zoo [Figuur] - -[108] Ondanks alle plunderingen van Goten en Vandalen was er nog altijd -in Rome, zegt Cassiodorus, een talrijk "volk" van standbeelden en -"kudden" (bronzen) paarden. - -[109] Procopius echter, hoewel vurig anti-Gotisch, zegt: "Theoderik was -zeer rechtvaardig. Hij was in naam een tyran, doch in werkelijkheid -een koning." Een inscriptie gevonden in de Pontijnsche moerassen -noemt hem "semper Augustus" en in een van zijn latere edicten geeft -hij zichzelf den titel "Romanus princeps." - -[110] In het leger waren ook Romeinen, maar zij schenen trotsch te -zijn op het privilege "Goten" genoemd te worden. - -[111] Zijn geheimzinnig verdwijnen--zooals het overlijden van Koning -Arthur--waarop in Germaansche sagen wordt gezinspeeld, moet men niet -toeschrijven aan afgrijzen, maar aan de Germaansche voorstelling van -hem als een grooten held. - -[112] Later was het de kapel van het naburige Benedictijner-klooster; -het werd ook langen tijd gebruikt als het Pantheon of S. Croce van -Ravenna en was omgeven door vele graftomben. - -[113] Op het zegel, niet in de afbeelding, staat in de zinspreuk, -die Frederik Barbarossa aan de stad heeft gegeven na de vrede van -Constanz. Dus kan het niet ouder zijn dan 1183. Maar het paleis -bestond nog lang na Theoderik, en werd door de Longobardische en -Karolingische Koningen gebruikt en later, nog in 1400, als vesting. Het -werd afgebroken in 1801. Het gebouw op den voorgrond is een zuilengang -verbonden aan de stadsmuren. De koepel en torens zijn waarschijnlijk -Karolingisch. - -[114] Teruggegeven aan de Katholieken na 540 en Spirito Santo -genoemd. Theoderik's Baptisterium werd een kerk. Nu is er nog slechts -de cupola van over met een prachtig mozaïek, Christus en de 12 -Apostelen voorstellend. - -[115] Het lijkt op het Maltezer kruis, en men kan het te Ravenna nog -zien, ofschoon het later natuurlijk bijna "uitgeroeid" is. - -[116] Apollinaris, de beschermheilige van Ravenna, was een leerling en -vriend van den Heiligen Petrus en door hem uitgezonden om Noord-Italië -te bekeeren. Hij werd door een bende heidenen doodgeslagen. - -[117] Bij Dante (Inf. V. 121) is het niet alleen een weerklank, -maar Francesca voelt even diep als Boëthius. - -[118] Par. X. 125, waar St. Thomas van Aquino aan Dante de op een -ster gelijkende ziel van Boëthius wijst en hem beschrijft als een, -die aantoont, dat de wereld bedrog is voor hem die goed luistert. - -[119] Zijn volledige naam is Magnus Aurelius Cassiodorus. Zijn vader -bekleedde een hoog ambt onder Odovacar en Theoderik; zijn grootvader -was een vriend van Aëtius en bezocht als gezant Attila. - -[120] Vgl. Herodotus IV. 94-96. - -[121] Het geheele werk over de Perzische, Vandaalsche en Gotische -oorlogen van Belisarius bestaat uit acht boeken en het wordt (na 553) -voortgezet door Agathias in vijf boeken. - -[122] Ook Justinianus werd aangetast, maar herstelde. - -[123] Camaldulensers, Vallombrosiërs, Kartuizers, -Cisterciënsers. St. Macarius en St. Basilius hadden reeds een orde -in het Oosten gesticht en ofschoon St. Augustinus (van Hippo) juist -een halve eeuw voor de geboorte van St. Benedictus stierf en men -zeide, dat hij een gemeenschap had samengesteld, bestond er geen -Augustijner Orde voor de 9e eeuw, toen Leo III de geestelijkheid, -die niet tot een orde behoorde, samenbracht in een orde onder den -zgn. Augustijner Regel. Later deelden Innocentius IV en Alexander -IV alle kluizenaars en onafhankelijke broederschappen bij dezelfde -orde in. Om dit tot stand te brengen werd een wonder noodzakelijk -geacht en St. Augustinus verscheen dan ook in een visioen en dreigde -de weerspannigen met den geesel. - -[124] Karel de Groote bevond, dat er geen andere monniken dan -Benedictijnen in zijn rijk waren. - -[125] Een andere lezing van de legende verzekert, dat de braamstruiken -en doornboschjes, ijverig verzorgd, nog in den tijd van St. Franciscus -bestonden; bij zijn bezoek aan Subiaco (1216) veranderden zij in rozen! - -[126] De Sacro Speco heeft rotswanden versierd met de oude frescós, -voornamelijk uit de 13e eeuw. In een van de zij-kapellen van de -aangrenzende kerken is een oud portret van St. Franciscus zonder -stigmata of nimbus, dus waarschijnlijk uit de tijd voor 1228. - -[127] Waarschijnlijk zoo genoemd naar het land of huis (Campo of Ca' -Maldoli), dat door een graaf van dien naam aan Romualdus is gegeven. - -[128] Zie Dante, con il commento di T. Casini, Parad. XXII. 75. - -[129] In de Middeleeuwen nam men algemeen aan, dat het Romeinsche -Keizerrijk nog steeds bestond. - -[130] Men leze het levendig verslag van de 4 partijen of race-clubs -van den Romeinschen Circus (wit, rood, groen, blauw) en de onlusten -ontstaan door de moorddadige veeten tusschen die partijen, bij Gibbon -XL, 2, en de commentatoren op Juvenal. Sat. XI. 193 sq., verzen die, -mutatis mutandis, nog heden van toepassing zijn. De uitroep "Nika" -beteekent "Overwin!" - -[131] Het Parthenon te Athene was reeds als kerk aan de Hagia Sophia -gewijd. - -[132] Op een van de groote mozaïeken wordt hij voorgesteld met een -model van de kerk in zijn hand. - -[133] Haar diadeem is rijk bezet met groote parels en edelgesteenten, -zooals de latere Keizerskroon (zie fig. 19). Het haar met de lange -oorhangers en den breeden kraag, maniakon, alles rijk voorzien van -juweelen, vervangen volgens de nieuwe mode den breeden en zwaren -gouden halsketting. - -[134] De Saksen alleen bedroegen 20.000 man. Zij gingen later naar -hun land terug. Alboin's geheele leger zal ongeveer uit 70.000 man -bestaan hebben. - -[135] De Grieksche titel "Exarch" werd aan de Byzantijnsche -stadhouders in Afrika en later aan die in Italië gegeven. De eerste, -die officieel dien titel droeg te Ravenna, was waarschijnlijk Decius -(c. 584.) Het geheele Byzantijnsche gebied in Italië was in naam aan -hem onderworpen en vormde het "Exarchaat", maar vele gedeelten waren -feitelijk onafhankelijk. - -[136] Als een bewijs voor de waarheid van deze geschiedenis verzekert -Paulus Diaconus dat, toen hij als jonge man (dus c. 745) aan het hof -van Koning Ratchis te Pavia was, de Koning na een feestmaal voor -zijn gasten den beroemden beker te voorschijn haalde, dien Alboin -had laten maken van den schedel van Cunimund, den Koning der Gepiden. - -[137] De hertogen van Benevento en Spoleto waren blijkbaar de -machtigste en onafhankelijkste. De namen van ongeveer 25 worden door -de kroniekschrijvers vermeld. - -[138] Een bewijs daarvan is het feit, dat in 579 de hertog van Spoleto -Classe, de haven van Ravenna innam en negen jaren behield. En omstreeks -589 werd Monte Cassino door de Longobarden van Benevento geplunderd. - -[139] In dezen tijd maakte Autharis volgens sommige kroniekschrijvers, -een reis door zijn Koninkrijk en kwam zelf te Rhegium (Reggio) in -Calabrië, waar hij, op het strand van de Middellandsche zee, met zijn -speer de beroemde zuil zou hebben aangeraakt en zou gezegd hebben: -"Dit is de grens van het rijk van Autharis." Maar misschien heeft -men Reggio in Calabrië verward met Reggio in Emilia. - -[140] Rome had nog een Byzantijnschen stadhouder en kommandant (Dux en -Magister militum), die in naam onder den Exarch te Ravenna stonden, -maar in de 7e eeuw zich langzamerhand meer macht aanmatigden, totdat -Rome, na Venetië, de voornaamste Italiaansche republiek werd. - -[141] Zij werden overwonnen door Heraclius, die na Phocas Keizer was -(610-641) in het oosten. De overblijfselen van het ras vestigden zich -in Salzburg en werden in 791 door Karel den Groote in het Frankenrijk -opgenomen. - -[142] Waarschijnlijk het eerst gebouwd toen Theoderik daar zijn paleis -had (c. 500); afgebroken in 1811. Eenige overblijfselen ervan bestaan -nog in Milaan en elders, De kunstwerken van marmer werden gebruikt -voor den aanleg van het kanaal tusschen Pavia en Milaan! - -[143] Vergelijk Lodewijk XIV: L'état et l'église, c'est moi. - -[144] Grimwald voegde er iets bij en Liutprand nog 153. Ook Astulf -maakte eenige wetten. - -[145] Van het feit, dat hij de zuster van den vermoorden Godebert -trouwde, vindt men in deze tijden zooveel analoge gevallen, dat men -er zich nauwelijks over verwondert. - -[146] Constans trok naar Rome, waar hij, die zijn broeder en een Paus -had vermoord, de kerken rijkelijk begiftigde, doch tevens het vergulde -dak van den koepel van het Pantheon liet afhalen. (Dit gebouw had -Phocas aan Gregorius den Groote gegeven om het in een kerk te laten -veranderen). Constans ging naar Sicilië, gedroeg zich daar vijf jaar -als Verres, totdat een slaaf hem een kan met heet water op zijn hoofd -smeet en hem in zijn bad verdronk. - -[147] Dit monster, Aribert, was een gunsteling van de katholieke -geestelijken en van verscheidene Pausen, hetgeen de fusie van -Longobarden en Italianen kan bevoordeeld hebben. Onder zijn bestuur -werden zeker vele kerken gebouwd. - -[148] Abbacinato vgl. p. 15. - -[149] Een merkwaardig feit is, dat in de periode 727-74 de data, -zooals wij die gekregen hebben, een jaar vroeger zijn, dan zij -moeten zijn. In dit verband is het de moeite waard op te merken, -dat tot de helft van de 6e eeuw de data dikwijls worden berekend -naar de Romeinsche consulaten en dat er van 312 af een lastig en -verwarrend systeem bestond om te rekenen met Interdicties, perioden -van 15 jaar, gedurende welke de census van eigendommen en de aanslag -in de belastingen onveranderd bleven. - -[150] Als Isauriër stond Leo onder invloed van den Iranischen -(Perzischen, Zoroaster-) godsdienst, die beelden en tempels -verwierp. Bovendien hadden de Muzelmannen een diepe minachting voor -de wonderdoende beelden van de Christenen en werd Leo door de Romeinen -ervan beschuldigd, dat hij zich daardoor liet influenceeren. - -[151] Erkend door de Roomsch-Katholieke kerk. Irene is als Heilige -(!) in de Grieksche kalender opgenomen. Maar een andere vrouw, Theodora -(c. 840), heeft de volledige overwinning van de iconolatrie in de -kerk van het Oosten bewerkt. - -[152] Bij deze gelegenheid nam hij Sutri, in het hertogdom Rome en -slechts 45 K.M. ongeveer van de hoofdstad. Maar deze stad gaf hij -terug, en daar hij een vurig Katholiek was, gaf hij die niet aan de -Romeinen, maar aan den H. Petrus, een feit, dat men kan beschouwen -als de eerste kiem van de wereldlijke macht van de Pausen, want de -Donatie van Constantijn is een verdichtsel. - -[153] Een collectie van 99 pauselijke brieven etc. verzameld op bevel -van Karel den Groote. - -[154] Deze steden waren: Ravenna, Ancona, Bologna, Ferrara -etc. Pepijn's schenking was "aan den Heiligen Petrus, aan de Heilige -Roomsche Republiek en aan alle volgende Pausen." In antwoord aan een -gezantschap uit Constantinopel verklaarde hij, dat hij alleen naar -Italië gekomen was "uit liefde voor den H. Petrus en om vergiffenis -te ontvangen voor zijn zonden." Het document van Pepijn's Donatie -werd bewaard in den "Confessio" van de St. Pieter te Rome en bestond -nog, toen de schrijver van het Leven van Paus Stephanus in den Liber -Pontificalis leefde (c. 850-900?). - -[155] In zijn eerste phase wordt het Pausdom gesteund tegen den -Romeinschen adel door de barbaarsche vorsten en de Keizers, die -door donaties zijn onverzadelijke begeerte naar wereldlijke macht -aanmoedigt. Dante gebruikt bittere woorden over die wolvin, die in -haar magerheid met alle begeerten scheen belast (Inferno I, 50.) en -na de voedering meer honger heeft dan te voren. (Inferno. I, 99.) En -nog sterker in zijn Bijbelsch puttaneggiar co' regi (Inferno XIX, -108.). Een van die regi was natuurlijk Karel van Anjou. - -[156] In Verona waren de weduwe en de kinderen van Karloman, en ook -Adelchis, de zoon van Desiderius. De eersten werden gevangen genomen en -naar een klooster gestuurd; de laatste ontsnapte naar Constantinopel. - -[157] Een legende, die merkwaardige overeenkomst toont met die van -Tarpeia, verhaalt dat een dochter van Desiderius verliefd was op -Karel en 's nachts de poort opende voor de Frankische ruiters, die -bij het binnendringen haar verpletterden. - -[158] Het Longobardische Hertogdom Benevento, ofschoon het vermeld -wordt in de Donatie aan de Kerk, schijnt in deze geheele periode -onafhankelijk gebleven te zijn. Het was later een deel van dat -Zuid-Italië, welks geschiedenis zoo geheel anders is dan die van het -overige schiereiland. - -[159] In 785 verplaatste Karel vele Saksen naar Frankische landen -en daarop volgde een algemeene bekeering tot het Christendom. In 788 -en 791 onderwierp hij de Beieren en de Avaren en lijfde hen bij zijn -Rijk in. - -[160] "Where Charlemain with all his peerage fell by Fontarabia." - -[161] Zie illustratie. Het is een copie van een stuk van het mozaïek, -dat Leo III in zijn Triclinium (Feestzaal) in het Lateraan liet -opstellen. Het origineel is c. 1740 vernield en copiën gemaakt naar -oude teekeningen werden kort daarna door Benedictus XIV geplaatst onder -de Tribune, die bij de Santa Scala (de marmeren trap van Pilatus huis) -staat, dicht bij het Lateraan-Museum. De H. Petrus, wiens gestalte -herinnert aan het beeld in het Vatikaan, biedt Leo de pauselijke -stola en Karel het vaandel van Rome aan. - -[162] Exodus XVII, 11. - -[163] Waarschijnlijk is het juister te spreken van het Oostelijk -Keizerrijk, hetgeen een soort van Babylonische ballingschap was van het -oorspronkelijke Keizerrijk, en den titel "Romeinsch" voor dat Imperium -te bewaren, waarvan Rome zelf de hoofdstad was. Zonder twijfel werd -Karel door tijdgenooten als de onmiddellijke opvolger beschouwd van -den ongelukkigen Constantinus VI (de 68e keizer van Augustus af), -maar voor de Italianen was Rome de "Moeder" en Constantinopel slechts -de "Dochter" van het Romeinsche Keizerrijk. Ook in de Lauresheimer -Annales wordt als een krachtig argument voor de verkiezing van Karel -aangevoerd, dat "hij Rome zelf in zijn macht heeft, waar de Caesars -altijd gewoon waren te zetelen." Bovendien zijn er vele bewijzen, -waaruit blijkt dat het Romeinsche volk zichzelf en Rome als den eenigen -oorsprong van het Imperium Romanum beschouwde. Zoo toont b.v. een -bulla uit Leo's tijd de beeltenis van Karel als Imperator en op de -keerzijde een poort van de stad Rome met het opschrift Renovatio Romani -Imperii. Niemand zal ontkennen dat het Oostelijke Keizerrijk dikwijls -werd beschouwd als het Romeinsche Keizerrijk (zie b.v. Justinianus' -beschrijving van den Romeinschen adelaar in Dante's Paradiso), maar -te Rome heerschte het gevoelen, dat hier omschreven is. - -[164] Handelingen IX, 25. - -[165] Diploma's (men weet niet volkomen zeker of zij echt zijn) van -Paus Hadrianus' tijd (772-95) geven Karel den titel van Imperator. De -copie van den Bijbel, die Alcwin eenigen tijd voor de kroning, -aan Karel als kerstgeschenk gaf, had tot opschrift: ad splendorem -imperialis potentiae (Greg.). - -[166] Hij verklaart, dat hij geen Grieksch kende: quamvis Graecae -linguae nescius. Ep. VII. - -[167] Een kleine kamer van het oorspronkelijke paleis is nog over, -en in een kapel de marmeren tafel, waaraan hij dagelijks twaalf arme -menschen spijzigde, en eens, zonder het te bemerken, een engel als -dertiende. - -[168] Gregorius zelf vertelt ons, hoe de duivel (of de Booze Geest -van het Arianisme) in een kerk verscheen in de gedaante van een -zwart varken en groote ontsteltenis verwekte. Hij schreef veel over -relieken en mirakels en was een groote autoriteit op het gebied -van het Hellevuur. Sommigen zeggen, dat hij het Purgatorium heeft -uitgevonden. Hij geeft in allen ernst het verhaal, dat Theoderik door -booze geesten in de Etna wordt geworpen. Uit Palestina bracht hij den -arm van den H. Lukas, en dien van den H. Andreas naar Rome en hij -geloofde even stellig in de regen-brengende kracht van het "kleed -van den H. Johannes", dat in tijden van droogte buiten de deur van -het Lateraan werd geschud, als een Kaffer in den hocus-pocus van een -regendokter. Dante-lezers zullen zich de vreemde legende herinneren -van Keizer Trajanus, die na 500 jaren door Gregorius' gebeden in het -leven wordt teruggeroepen om gedoopt te worden. - -[169] Evenals Agilulf weigerde Ethelbert de goden van zijn vaderen -te verzaken. - -[170] Zie de teekening; beneden zien wij den Doop en verschillende -Heiligen; boven biedt de koningin den Heiligen Johannes een Kroon -aan. Links knielt zij en achter haar zijn drie kronen--een daarvan -is misschien de beroemde ijzeren Kroon (zie fig. 19) en een ander de -kroon van de Koningin, die nog in haar schatkamer te Monza is, waar -ook de Hen en de Kuikens (zie fig. 20), bekers, enz. zijn, hetgeen -men, tegelijk met een voorstelling van het kruis van Gregorius, -kan zien aan den rechterkant op het relief. De figuren op de basis -lijken Romeinsch, waarschijnlijk van een oud monument. - -[171] Dante, Purg. X en Par. XX. De legende wordt verteld door Paulus -Diaconus en door Brunetto Latini (Dante's leermeester en vriend, -dien hij in de Hel plaatste!). - -[172] Op Leo's Triclinium (p. 216) lezen wij bone boluntatis en -bictoria donas, hetgeen bijna ongeloofelijk schijnt op een werk, dat -zich in een eetzaal van ontwikkelde prelaten bevindt. Opschriften en -munten van 800 en later vertoonen dikwijls een dergelijke spelling -en laten zien hoe snel het Latijn verbasterde. - -[173] Voor Phocas en zijn zuil zie fig. 21 en de verklaring. - -[174] Vgl. Mothes, Baukunst des Mittelalters in Italien, Rivoira, -Le Origini dell' Architettura Lombarda, Ricci. L'arte dell' -Italia settentrionale en het nieuwe werk van Jackson, Romanesque -Architecture. Voor Ravenna is Ricci's Ravenna bijzonder bruikbaar, -vooral over de mozaïeken van Theoderik. - -[175] Ondanks den koepel met de karakteristiek Bizantijnsche hangbogen -ben ik het geheel eens met Ricci, dat Galla Placidia's mausoleum, met -zijn massieve bogen, un' opera della decadenza romana non propriamente -bizantina is. - -[176] Romeinsche gewelven en koepels bestonden, met uitzondering van -het Pantheon, uit een vaste massa, samengesteld uit cement of lichte -poreuze steen en gebouwd op een tijdelijk houten geraamte. Aldus -werden het monoliethen, zooals de koepel van Theoderik's mausoleum -in werkelijkheid nog is. - -[177] De vestibule narthex, zooals in de S. Marco te Venetië was -een Oostersche merkwaardigheid, voor boetelingen en profani. In de -Westersche basilieken kwam daarvoor het atrium een hal, om de kerk te -beschermen tegen rumoer enz. Het atrium van de oude St. Pieter was -bijzonder ruim en fraai, met een wit-marmeren vloer en een fontein, -waarboven zich het metalen dak met den beroemden bronzen kegel verhief, -dien Dante ook vermeldt. De apsiden waren niet altijd aan de oostzijde. - -[178] Zie fig. 4 en 5. - -[179] Constantijn's kerken in Jeruzalem zijn p. 34 n. genoemd. De -voornaamste gebouwen van Constantijn in Rome zijn het -Lateraan-Baptisterium, waarin hij, naar men beweerde door Silvester -was gedoopt (een tooneel, dat wordt voorgesteld op Raffael's fresco), -de dikwijls herbouwde Lateraan-basiliek, en de S. Constanza. - -[180] Wanneer men bedenkt dat er in Gratianus' tijd (c. 380) 424 -heidensche tempels in Rome waren, lijkt het getal Christelijke -basilieken wel verbazend klein. - -[181] Sommige schrijvers gebruiken den term "Romaansch" voor alle -bouwstijlen, die het beginsel van den Romeinschen boog en het gewelf -aanvaardden. Ik geef er den voorkeur aan dezen naam te beperken tot -dien stijl, die in Italië ontstond onder den Longobardischen invloed, -die op den klassieken en basiliek-stijl inwerkte. - -[182] Volgens een dergelijk plan zijn de S. Lorenzo te Milaan (c. 550) -en de kathedraal van Karel den Groote te Aken gebouwd. - -[183] Dit is natuurlijk de cirkel, die de toppen der vier bogen raakt -en zich juist bevindt boven den ingeschreven cirkel van het vierkant, -dat het grondvlak vormt. - -[184] B.v. de wijn, visch, duif, pauw, Psyche, Cupido enz. Orpheus -werd in de vroege kunst gebruikt om Christus voor te stellen en een -1000 jaar later riep Dante uit: "O, opperste Jupiter, die voor ons -op aarde werd gekruisigd!" - -[185] "De hoofden vertoonen veertien kleurschakeeringen" (Ricci). - -[186] Maar zulke herhalingen bereiken in sommige gevallen de waarde van -een rhythmus in de muziek en zijn als decoratief zeer indrukwekkend. - -[187] Zie p. 203. In Justinianus' S. Sofia was waarschijnlijk slechts -een groot Kruis van mozaïek, zooals er nog in sommige Oostersche Kerken -bestaan. Alle beelden waren verboden, en eerst werden alleen symbolen -toegelaten. Na het Concilie van Nicaea, door Irene bijeengeroepen -in 787 en vooral na den terugkeer tot den beeldendienst in 860, -werd het maken van beelden een zeer lucratief vak. - -[188] Ik bedoel dien artistieken geest, die in Italië inheemsch was -sinds den tijd van de oude Etruskers en de Grieksche kolonies en die, -als het ware, de antiqua mater was van de klassieke Romeinsche kunst, -en ook van alle latere Italiaansche kunst. - -[189] B.v. zuilen, kapiteelen, snijwerk te Torcello, Toscanella, -Brescia (de oude S. Salvatore), misschien te Grado, Cividale, Napels -(kapiteelen in S. Restituita), en in andere Zuidelijke steden; -bovendien vele prachtige sarcophagen, b.v. in S. Apollinare in Classe -te Ravenna. Sommige van deze overblijfselen zijn misschien klassiek -Romeinsch werk, hetgeen men zich dikwijls toeëigende; maar dikwijls -lijkt het toch ook echt Italiaansch werk in ouden stijl, uit de 7e -of 8e eeuw. - -[190] Of Longobarden? En waren de oude Longobardische kerken -gebouwd in een ruwen barbaarschen stijl in navolging van de nog -oudere houten gebouwen in hun Noordelijk vaderland? Het is mogelijk, -dat hun onbeholpen wijze van bouwen de oorzaak is van het volkomen -verdwijnen van bijna al deze primitieve Longobardische kerken. - -[191] De verdere geschiedenis van het eiland zal den lezer misschien -interesseeren. In 962 vluchtte Berengarius daarheen, maar werd -verraden. In 1169 werd de colonie uitgeroeid, omdat zij de zijde -van Milaan had gekozen. Het laatste nieuws is, dat de eigenaar een -prospectus heeft uitgegeven, waarin hij de bekoorlijke ligging van -het eiland aanbeveelt voor een hotel en casino! - -[192] T. G. Jackson vermoedt dat een "free-mason" oorspronkelijk een -werkman was, die werkte met freestone (zachte zandsteen). - -[193] vgl. het groteske Longobardische beeldwerk op den fraaie -Baptisteriumtabernakel te Cividale (c. 740). - -[194] Het verkleinwoord danken wij aan een Paus, dien Tuscania had -getrotseerd. - -[195] De prachtige kerk te Trier aan de Moezel maakt er aanspraak op -de oudste in Duitschland te zijn, maar is geheel gereconstrueerd. Zij -staat op de overblijfselen van een Romeinsch gebouw, dat reeds in -de 4e eeuw als Christelijke kerk gebruikt is. In 550 ongeveer is zij -afgebrand, maar later herbouwd, blijkbaar in Romeinsch-Longobardischen -stijl, want er zijn bogen en beeldwerk over, die zeer gelijken op -de werken in Noord-Italië uit Theodelinda's tijd. Het is in de -11e eeuw gereconstrueerd en als zoodanig een mooi voorbeeld van -Germaansch-Romaanschen stijl, doch ontsierd door torens en moderne -herstellingen. - -[196] Door den Franschen bisschop S. Paulinus, wiens festa nog steeds -te Nola in Juni gevierd wordt. - -[197] In dezen tijd had Rome zijn hertog, die het bevel had over het -leger en de burgerlijke macht deelde met de optimates. Het pauselijk -gezag werd tegelijk met de oligarchische en republikeinsche macht -grooter en overtrof het bijna. - -[198] De zgn. stoel van Attila (fig. 27) is misschien de sella curulis -van den tribunen van Torcello geweest. - -[199] Cassiodorus XII. epist. 24. - -[200] Dit heeft betrekking op Heneti, dat eenigszins lijkt op ainetos -(geprezen). - -[201] Toen Longimus, de opvolger van Narses, de eilanden bezocht -om van hen als onderdanen van den Keizer hulp te vragen, weigerden -zij dien eisch te erkennen, maar zonden gezanten met Longinus -naar Constantinopel en aanvaardden in ruil voor belangrijke -handelsprivileges als een ijdelen vorm de souvereiniteit van den -Keizer. - -[202] Een van deze, Altinum, werd door de inwoners verlaten wegens -een voorteeken, dat hen deed denken aan Attila en Aquileia:--duiven -en andere vogels verlieten de stad en droegen hun jongen mede. - -[203] Hiervoor ontving Orso van den Keizer den titel "Hypatos" -(Zijne Hoogheid). - -[204] Het oude Malamocco, thans door de golven verzwolgen, lag -ergens aan het tegenwoordige kanaal door den Lido, dat nog Il porto -di Malamocco heet. - -[205] Dante, Par. VI, 94. De ali zijn de vleugels van den Keizerlijken -Adelaar, van welk gesternte in den zesden hemel (van de planeet -Jupiter) de ziel van Constantijn den Groote, die hier spreekt, een -van de vijf sterren is, die het oog vormen. Zoowel Karel als zijn -paladijn Orlando worden door Dante in den hemel (in het vlammende -kruis van Mars) geplaatst, als strijders voor het christendom. - -[206] Oudtijds "S. M. ad Nives" geheeten, omdat een sneeuwval de -juiste grenzen van haar ligging had bepaald; of "ad Praesepe" wegens -het vermeende bezit van vijf planken van de Kribbe van Bethlehem. - -[207] Vgl. de fresco L'incendio del Borgo. Het woord is van -noordelijken oorsprong (burg, burgh) en werd misschien in Rome, -c. 700 eerst gebruikt om de allerminst brandvrije, van houten daken -voorziene stadsgedeelten (scandalicia) aan te duiden van de Engelschen, -Saksen enz. die daar hun scholae hadden gesticht. Vandaar beteekent -het woord in het Italiaansch "voorstad". De Borgo werd ommuurd en -versterkt door Leo IV (c. 852) en kreeg den naam Civitas Leonina. - -[208] Eenige bijzonderheden geeft St. Gregorius van Tours volgens -de verhalen, die een zijner diakenen deed na een bezoek aan Rome in -590 ongeveer. - -[209] Clerestory of clear-story noemt men de ramen in het bovengedeelte -van het middenschip van een kerk. [Vertaler]. - -[210] Zie de illustraties. In de eene Confessio is het (vermeende) -hoofd van den Engelschen St. George. Het catacombe-altaar -(waarschijnlijk van 320 ongeveer) heeft het traliewerk en venster -aan de voorzijde, omdat het presbyterium niet verhoogd was. - -[211] Plaat 29 laat zien hoe lang de Pausen deze voorstelling lieten -voortleven. Hier biedt Constantijn Silvester een symbolisch beeld -van Rome aan. - -[212] Parad. XX. 56 en Inferno XIX. 115. - -[213] Orlando Furioso XXXIV. 80. - -[214] Dit gebeurde alleen met toestemming van de edelen van het rijk, -terwijl Paus Leo III er niet in gekend werd. Waarschijnlijk had zijn -onbeschaamd gebruik van Constantijn's Donatie en zijn uitlegging van -Pepijn's Donatie Karel geprikkeld. De Keizer zelf zette zijn zoon -de kroon op of verzocht hem misschien die van het altaar te nemen en -op zijn hoofd te plaatsen, "een duidelijke wenk", zegt Gregorovius, -"voor al zijn opvolgers". - -[215] De titel, dien de Karolingische en Saksische keizers voerden -was Imp. Aug. met de bijvoeging Rex Francorum et Longobardorum (het -laatste na de kroning met de ijzeren kroon van Lombardije). Later -was het, vóór de kroning met de gouden tiara te Rome, Romanorum Rex -semper Aug., en daarna Romanorum Imp. semper Aug. - -[216] Dat er onder Pausen eenige krachtige en verstandige leiders -zijn geweest en een paar werkelijk goede menschen, zal wel blijken, -wanneer wij verder komen; maar geen woorden kunnen krachtig genoeg -verklaren, dat de idealen van de Pausen niet die van den Stichter van -het Christendom waren. De geschiedenis moet het middeleeuwsche Pausdom -beschouwen als een zuiver wereldlijke macht en wel als een macht, -die een oneerlijk voordeel had door haar misbruik van het bijgeloof -der menschheid. - -[217] Eenige jaren later (871) werd "Keizer" Lodewijk II, met zijn -gemalin en gevolg, gevangen genomen door den Hertog van Benevento, -die hem een maand vasthield en liet zweren zijn hertogdom nooit weder -te betreden. Deze "ongehoorde profanatie" van de heiligheid van de -Keizerlijke waardigheid (zooals Gregorovius zegt), schijnt niet weinig -vroolijkheid en boosaardig gejubel onder de vele Italiaansche vijanden -van het Frankisch-Romeinsche Keizerrijk verwekt te hebben. Het is -de moeite waard op te merken, dat deze "profanatie" plaats vond, -nadat Lodewijk juist een brief van den Oostelijken "Keizer", die -hem weigerde te erkennen, beantwoord had met een heftigen aanval -op de aanspraken van de Byzantijnsche "Romeinsche Keizers" en een -krachtige verdediging van zijn eigen rechten. "Weet", schrijft hij, -"dat Wij, indien Wij niet Imperator Romanorum waren, niet Imperator -Francorum konden zijn; want van de Romeinen hebben wij dezen naam en -deze waardigheid ontvangen." - -[218] Portus, aan den noordelijken mond van den Tiber, had reeds -lang geleden het oude Ostia aan den zuidelijken arm overvleugeld, -maar de toegang tot de zee was verzand en Ostia was weder in gebruik -genomen. Gregorius' Nieuw-Ostia ligt achter de ruïnen van de oude -stad. De Portus-monding werd in 1612 heropend en Ostia werd wederom -verlaten; maar Porto is nu 2 1/2 K.M. van het strand af, waar de -deftige badplaats Fiumicino ligt. - -[219] Een jaar ongeveer na deze paniek werd de algemeene verslagenheid -verergerd door een aardbeving en daarna door den grooten Incendio del -Borgo, die de houten woningen van de Saksen en Longobarden vernietigde -en den portico van de St. Pieter verwoestte. De brand werd gestuit -door Leo, dien men op het Raffael-fresco het teeken van het Kruis -ziet maken. - -[220] Paus Johannes VIII trachtte Leo IV te evenaren door muren te -bouwen, om de S. Paolo fuori le mura te beschermen; hij noemde de -wijk Johannipolis, maar de muren en de naam verdwenen weldra. - -[221] Friuli (i. e. Forum Julii), in het noord-oosten van Italië, -was door Albion tot een Longobardisch hertogdom gemaakt met Cividale -als hoofdstad. Karel de Groote maakte er een mark (markiezaat) van -en breidde het uit tot de Adige. - -[222] Het was geen bewijs van bijzondere dankbaarheid, dat hij een paar -jaren later hun legerplaats op den Garigliano verwoestte. (zie p. 283). - -[223] Het is de moeite waard op te merken, dat Berengar in den beginne -de aanspraken van Arnulf op de kroon van Italië erkende. - -[224] Zie voor deze Magyaren en Hongaren p. 29 n. De tegenwoordige -Hongaren stammen van hen af en niet van de Hunnen. - -[225] Hij was vroeg opgestaan om de Mis bij te wonen in een kerk dicht -bij zijn paleis, waarschijnlijk de kleine kerk van SS. Siro e Libera, -die nog bij de overblijfselen van Theoderik's paleis staat. - -[226] Dat het Pausdom, als wereldlijke macht beschouwd, dikwijls -een groot voordeel bezat door de erkenning van zijn voorrechten -op geestelijk gebied, kan zelfs niet door hen ontkend worden, die -de overdracht van geestelijke voorrechten onaannemelijk vinden in -verband met de afschuwelijke misdaden en schandelijke ondeugden, -de pazza bestialità (Villari) van vele Pausen, die van het Lateraan -een hol van moordenaars en bloedschenders maakten, een toestand, -die met eenige onderbreking eeuwen lang heeft geduurd. - -[227] Men vertelt, dat Ermengard Rudolf betooverd had en hem had -veranderd in een klagenden aanbidder; als een nieuwe Circe nam zij -hem met een minachtend lachen de Longobardische kroon van het hoofd -en gaf die aan haar stiefmoeder. - -[228] Het staat vast, dat Stephanus VI en Johannes X zijn geworgd. - -[229] Hij stortte met opzet een beker water of wijn over den koning -uit. - -[230] Wij vernemen niets meer van haar en evenmin van eenig verzoek -van Hugo om haar vrij te laten. - -[231] Het Gerechtshof hield dikwijls zijn zittingen in de Aula ad -Lupam van het Lateraan, die zoo heette naar de Capitolijnsche Wolvin, -die in dezen tijd daar werd bewaard. - -[232] De meeste Benediktijner-kloosters waren nu "holen van ondeugden" -geworden en zooals Benedictus tot Dante zegt, het overschrijven van -den ouden Regel was slechts "papier verkwisten". De hervormers van -Cluny brachten wel iets tot stand, doch de algemeene hervorming -geschiedde niet vóór de stichting van de Camaldulenzer-orde van -de Witte Benediktijnen door Romualdo, ongeveer 1010. Alberik wilde -verandering brengen in de ontzaglijke rijkdom en het territoriale -gezag van deze vorstelijke abten, evenzeer als in hun zeden. - -[233] Vgl. het verhaal van Liudprand, Bisschop van Cremona, in Graaf -Balzani's Cronache italiane. Liudprand (c. 920-970) is de voornaamste -bron voor dit tijdperk. Hij schreef, behalve andere werken over de -periode 888-962, een Historia Ottonis. - -[234] Dat beeld stond toen bij het Lateraan, thans op het Capitool. Het -heette in de Middeleeuwen "het paard van Constantijn". (zie p. 303). - -[235] Hij bleef daar 120 dagen en werd zeer smadelijk behandeld, als -wij alles mogen gelooven, wat hij vertelt in zijn "Verslag van het -gezantschap naar Constantinopel". Phocas was vooral verontwaardigd, -omdat de Paus hem "Imperator Graecorum" noemde. - -[236] Otto de Groote wordt, nog meer dan zijn vader Hendrik, beschouwd -als de stichter van het Duitsche Keizerrijk en van alles, wat deutsch -is, ook literatuur. Tijdens zijn regeering werden de Germanen het -eerst officieel het Deutsche d.w.z. het [uitverkoren] volk. Zie p. 143 -n. De cultuur van het zuiden drong in deze periode snel in Duitschland -door. Zelfs schoolmeisjes leerden Vergilius en Terentius lezen. - -[237] St. Bartholomaeus, zegt men, is in zijn marmeren sarcophaag -van Indië naar de Liparische eilanden gereisd, waar de Saracenen zijn -lichaam wegwierpen; maar het kwam toch veilig te Benevento, vanwaar -Otto het naar Rome trachtte te brengen. De bewoners van Benevento -echter bedrogen hem en gaven hem het gebeente van St. Paulinus. Toch -noemden de Romeinen de kerk op de Isola Tiberina naar St. Bartholomaeus -en beweerden dat zijn reliquieën daar waren. Deze kerk werd door Otto -op de plaats van den ouden tempel van Aesculapius gebouwd en eerst -gewijd aan St. Adalbert. - -[238] Tot deze familie behoorde Benedictus IX, misschien wel de -onrechtvaardigste van alle Pausen. - -[239] B.v. Venetië, Florence, Pisa, Genua. De twee laatste waren -machtig ter zee en hadden met goeden uitslag gestreden tegen de -Saracenen van Sardinië en Spanje. Milaan en Pavia moesten lang -worstelen om zich van de Duitsche overheersching te bevrijden. In het -zuiden werd de republikeinsche geestdrift gedoofd door de Byzantijnen, -Saracenen en Noormannen. - -[240] Dergelijke oproeren vonden in het vervolg bijna altijd plaats bij -de kroning van een Duitscher als Keizer; het werd steeds op dezelfde -barbaarsche wijze gestraft. - -[241] Zie over de Noormannen hoofdstuk II van dit deel. - -[242] De prachtige architectuur, die in deze periode in de noordelijke -steden optreedt, en een weinig later in het gebied der Noormannen, is -een merkwaardig bewijs van den vooruitgang van beschaving en kunst, -waar burgertwisten een dergelijke ontwikkeling niet verhinderden, -zooals dat in Rome het geval was. - -[243] Voor bijzonderheden over deze kroning en de onlusten, die daarbij -plaats vonden, zie "Verklaring" van de afbeelding van de keizerskroon, -plaat 19. Kanoet was als pelgrim gekomen. Hij maakte een enthousiaste -beschrijving van Rome voor zijn Engelsche onderdanen. Eenige -jaren later (1050) kwam een ander beroemd persoon van de Britsche -Eilanden als boeteling naar Rome, volgens de kroniekschrijvers, -n.l. Macbeth! (Hij regeerde na de vermoording van Duncan nog acht -jaren.) - -[244] Purg. XXVIII-XXXIII. Dante's Matelda is een mysterie. Het lijkt -ongelooflijk, dat zij gravin Mathilde zou zijn. - -[245] Toen hij bij deze gelegenheid van Rome naar Cremona vluchtte -(1037), dankte hij zijn leven aan een zonsverduistering, waardoor -de edelen, die gezworen hadden hem bij het altaar te dooden, werden -afgeschrikt. Hij was toen slechts zestien jaar oud, daar hij op zijn -twaalfde jaar den pauselijken troon had bestegen. - -[246] Men vertelt, dat hij nooit den diadeem opzette zonder gebiecht -en boete te hebben gedaan, dikwijls door geeseling. - -[247] Daar over het huwelijk van den clerus de ban was uitgesproken, -gaf het, zelfs al was het wettig, aanleiding tot misbruiken, die niet -zouden bestaan hebben, indien het als Christelijke instelling was -erkend. Maar Pausen als Hildebrand stonden natuurlijk op het celibaat, -niet om zedelijke, maar om politieke redenen: om zich te verzekeren -van een clerus, die zich alleen om de pauselijke belangen bekommerde. - -[248] De ruïnen van Canossa bestaan nog, op een hoogte, ongeveer 23 -K.M. ten zuid-westen van Reggio, en een weinig verder van Parma. - -[249] Benevento bleef aan de Pausen onderworpen tot 1860. - -[250] Daar zijn begraven (de meesten sinds 1900 in nieuwe sarcophagen -in het herstelde gewelf) Koenraad II, Hendrik II, Hendrik IV, Hendrik -V, Philips, Rudolf van Habsburg, Adolf en Albrecht; ook Gisela. - -[251] Dante ontmoet hem in het Paradijs (XXI. 121), waar hij heftig -uitvaart tegen de moderni pastori. Zijn uitvoerige werken, in proza -en poëzie, zijn een eigenaardig mengsel van mysticisme, ascetisme -en polemiek. - -[252] Bij de Cisterciënsers en St. Bernard was dit minder het geval; -St. Dominicus en St. Franciscus noemen wij hier niet, want het heftige -fanatisme van St. Dominicus was gericht tegen de intellectueele -ketterij en St. Franciscus had meer invloed op de harten dan op de -stelsels van zijn tijd. - -[253] Graaf Balzani stelt de geschriften van Gregorius VII op éen -lijn met die van Gregorius den Groote. Hij koestert een buitengewone -bewondering voor Hildebrand's karakter. - -[254] Een merkwaardig verhaal teekent de zedelijke kracht van beide -personen. De Paus brak de heilige hostie door en smeekte God hem -terstond met den bliksem te treffen, indien hij zich van eenige -schuld bewust was. Daarna gaf hij de helft aan Hendrik en verzocht -hem hetzelfde te doen. Doch deze waagde dat niet. [Vertaler]. - -[255] Vgl. aanteekening op blz. 263. - -[256] Men zegt, dat zes millioen het roode kruis hebben aangenomen. Een -geweldige menigte volgde Peter en kwam bijna geheel om, voordat het -werkelijke leger van de Kruisvaarders Europa verliet. - -[257] De Guelfen en Ghibellijnen leidden hun namen af van deze -Beiersche "Welfen" en van de "Waiblinger" d.w.z. de anti-pauselijke en -(later) keizerlijke familie van de Hohenstaufen, wier stamvader door -Hendrik IV (p. 320), Hertog van Zwaben was gemaakt en die hun naam -hadden ontleend aan hun burcht op den "Hohen Staufer" (2000 voet), -ongeveer twintig K.M. ten oosten van Stuttgart. Zij heetten ook -"Waiblinger" naar het dorp Waiblingen, dat in diezelfde landstreek -ligt. - -[258] Zoo groote ellende heeft de strijd tusschen Welfen en -Ghibellijnen over Italië gebracht, dat men een tijdlang de afleiding -van die namen vergat en de fabel ontstond van twee demonen, Ghibel -en Guelef, die uit de onderwereld zouden ontvlucht zijn en waaraan -de beide partijen haar namen zouden ontleend hebben. [Vertaler]. - -[259] Verraden en gevangen genomen, werd deze ex-kardinaal in de -straten van Rome vertoond, omgekeerd op een kameel gezeten en gekleed -in een ruig geitenvel. Daarna werd hij weggejaagd en stierf in een -klooster. - -[260] In dit verband is het volgende wel van belang. Willem de -Veroveraar beschouwde zich als onafhankelijk hoofd der Engelsche -Kerk. Zoowel de geestelijkheid als de adel moest hem eerbied -betoonen. Geen synode kon zonder zijn goedkeuring een besluit -afkondigen. Hij was de eenige heerscher van zijn tijd, die de -aanspraken van Rome verwierp. Toen Gregorius VII hem verzocht voor -zijn rijk den eed van trouw af te leggen, weigerde hij dien eisch -te erkennen. "Een leeneed", zeide hij, "heb ik nooit afgelegd, en ik -wil dat ook nu niet doen". - -[261] Een paar jaren later overreedde Arnold van Brescia de Romeinen -het Capitool weder op te bouwen. Te midden van de verlaten, reusachtige -ruïnes verrees het "Novum Palatium" (Palazzo del Senatore) op de -plaats van het oude Tabularium. In documenten van 1150 wordt dit -nieuwe paleis vermeld als vergaderplaats van den republikeinschen -Senaat. Hier werd Petrarca in 1341 de dichterkroon op het hoofd -gezet. De prachtige trappen van de Piazza del Campidoglio werden -ontworpen door Michel Angelo, die een groot gedeelte van het Capitool -herbouwde en het beroemde ruiterstandbeeld van M. Aurelius hierheen -liet brengen. (p. 300) - -[262] Hij was gewijd in de Abdij van Tarfa. Dit invloedrijke klooster -in de Sabijnsche landstreek, een mededinger van Monte Cassino, -was door de Saracenen verwoest, maar weder opgebouwd en werd zoo -berucht om zijn onzedelijkheid, dat Alberik het met geweld trachtte -te hervormen. Nadat Eugenius eenige malen gepoogd had in Rome vasten -voet te krijgen, trok hij naar Frankrijk, preekte daar den kruistocht -en gaf zijn wraak lucht door den banvloek over Arnold uit te spreken. - -[263] Zij waren plechtig in 1139 veroordeeld in het Lateraan door -hetzelfde Concilie, dat de veroordeeling van Anacletus door St. Bernard -aanvaardde. - -[264] Paradiso, XXII. 88. - -[265] Paradiso, XV, 138. - -[266] Boeleeren met de koningen, Inferno XIX, 108. - -[267] De oorspronkelijke kampioenen voor de vrijheid waren Milaan, -Brescia, Piacenza, Parma en Modena. Aan de andere zijde stonden Pavia, -Como, Lodi en een tijdlang Cremona, Genua en Pisa werden door Frederik -begunstigd, omdat hij hoopte van hun vloten gebruik te kunnen maken. - -[268] Men vertelt, dat de belegeraars een aantal gevangen kinderen aan -een belegeringstoren bonden; maar de belegerden verdreven hen, daar -zij liever hun kinderen dan hun vrijheid prijsgaven. (Zie Bertolini, -Medio Evo, p. 589). - -[269] Zoowel aan het beleg als aan de barbaarsche verwoesting van -Milaan namen verscheidene Lombardische steden, waaronder Como, tot -haar groote schande, ijverig deel. Weinig kerken werden gespaard. Tot -deze behoorde de S. Ambrogio. - -[270] De Bond bestond in den beginne (December 1167) uit zestien -groote steden. In 1168 sloot zelfs Como er zich bij aan. Wat dezen -Bond en de opkomst van de Noord-Italiaansche Republieken betreft, -zie men Sismondi, Histoire des républiques italiennes. - -[271] Thomas Becket schreef Paus Alexander een gelukwensch met "het -lot van Sennacherib (Sanherib)". - -[272] De groote gracht, die in 1157 gegraven en in 1162 onbruikbaar -was gemaakt, werd nu wederom in orde gebracht. Dit kostte minder -tijd dan het bouwen van een muur en Milaan vertrouwde, nadat de oude -Romeinsche muren waren verdwenen, voornamelijk op zijn gracht. - -[273] De Aartsbisschop van Salerno. De bronzen paarden bij den -ingang werden 27 jaar later uit Constantinopel gebracht. De meeste -van de tegenwoordige uitwendige mozaïeken zijn moderne kunstwerken -van weinig waarde. - -[274] Maar bij zijn dood in 1181 braken de oude veeten weder uit, -en de volgende drie Pausen brachten het grootste deel van hun leven -in ballingschap door. - -[275] Het is de moeite waard op te merken, dat Richard op zijn tocht -te Ostia kwam, maar weigerde Rome te bezoeken, omdat het pauselijk -hof zoo verdorven was. - -[276] Purgat. XVIII. 119 "de goede Barbarossa, van wien Milaan nog -met droefenis praat". - -[277] De oude handschriften, die de monniken hebben vernield om het -perkament te gebruiken voor theologische en vrome geschriften waren -waarschijnlijk zeer veel talrijker dan al degene, die door barbaarsche -indringers of door de Turken zijn verwoest. - -[278] In hun noordelijke landen begunstigden de Karolingers de -wetenschap en men zegt, dat Lotharius in vele steden van Noord-Italië -scholen heeft gesticht. - -[279] Paulus Diaconus (725-799), die langen tijd aan het hof van -Karel den Groote was en zijn laatste twaalf jaren op Monte Cassino -doorbracht, schreef een uitstekende Geschiedenis der Lombarden, en -hij spreekt over de "luisterrijke en bewonderenswaardige dichters" -op Monte Cassino; maar te oordeelen naar hetgeen van hen over is, -schreven zij zeer slechte verzen in slecht Latijn. Gedurende ruim -twee eeuwen is, behalve de kroniekschrijvers van de kloosters, de -eenige schrijver, die vermelding verdient, Liudprand (zie Index). - -[280] In het zuiden brachten de Noormannen in dezen tijd ongeveer -een bouwkunst, die volstrekt niet lager stond; doch vanwaar die kwam, -is lastig te zeggen. - -[281] Een grillig mozaïek bij de tombe van Otto II († 983) in de crypte -van de St. Pieter is een van de vroegste voorbeelden van een zwakke -herleving dier kunst na een stilstand van ongeveer 150 jaren. In 896 -werd de Lateraan-kerk, die door een aardbeving was verwoest herbouwd, -maar in het algemeen werd in deze periode weinig ondernomen en bijna -alles ging te gronde, toen Robert Guiscard in 1084 Rome plunderde. De -prachtige Romeinsche campanili ontstonden, op weinige uitzonderingen -na, niet voor ongeveer 1100. - -[282] Men heeft er veel over gestreden, in hoeverre het geloof, -dat de wereld in het jaar 1000 n. Chr. zou vergaan, invloed heeft -uitgeoefend op de algemeene ontaarding. - -[283] Avicenna leefde van 980-1037; Averroës, che 'l gran comento feo, -(Infern. IV, 144) van c. 1126 tot 1198. - -[284] De lingua vulgaris was bezig het klassieke Latijn snel te -bederven. Maar Keizer Michael beschouwde het Latijn zelf misschien -als een barbaarsch jargon, want in het antwoord van den Paus wordt -hoonend gesproken van een "Romeinsch" Keizer, die geen Latijn kent. - -[285] Deze pelgrimstochten, met hun aanhang van misdadigers en -onbeschermde, dikwijls zwakke, vrouwen, waren een bron van groot -kwaad. Men vertelt, dat vele steden door deze bedevaarten ruimschoots -voorzien werden van gevallen vrouwen, en dat daaronder zoovele -Engelsche waren, dat het een schande werd voor de Anglikaansche Kerk. - -[286] Een marmeren steen in S. Prassede (Rome) vermeldt, dat door Paus -Paschalis in 817 de lijken van 2300 martelaren van de begraafplaatsen -naar deze kerk werden overgebracht. - -[287] Zelfs al is het verhaal niet waar, dan toont het toch aan, -wat men voor mogelijk hield. Men verzekerde, dat hij 120 jaar leefde -en dat ongeveer vierhonderd jaar na zijn dood dus in 1446 zijn lijk -nog niet vergaan was; maar het werd toen gestolen en terstond tot -stof verbrokkeld! - -[288] Door Clemens VIII werd er een buste van Paus Zacharias van -gemaakt. - -[289] Voor schrijvers over dit onderwerp zie men Gregorovius, V, -hoofdst. III. Men verzekert, dat tot het einde van de vijftiende eeuw -de "aangewezen" Paus een onderzoek moest ondergaan, om het gevaar -van een tweede Papessa te vermijden! - -[290] Vgl. p. 293. - -[291] De ware beweegreden was natuurlijk van politieken en persoonlijke -aard, maar men had beschuldigingen, die op de kerk betrekking hadden, -uitgevonden. De voornaamste van deze was, dat Formosus, die Bisschop -van Porto was geweest, inbreuk had gemaakt op een ouden en feitelijk -in ongebruik geraakten regel, dat geen bisschop met de pauselijke -waardigheid mocht worden gekleed. - -[292] De verhalen verschillen een weinig. Hier is Gregorovius gevolgd. - -[293] Paus Sergius III, die behoorde tot de partij van Stephanus -VI en in 897 door die partij tot Paus was gekozen, maar die door -de aanhangers van Formosus was verdreven, gaf later, toen hij den -pauselijken stoel besteeg (904), een tombe in de St. Pieter aan -Stephanus en voorzag die van een grafschrift, waarin hij vertelt, -dat Stephanus geworgd is en waarin hij Formosus uitscheldt. - -[294] Zie p. 305. - -[295] Vooral voor een volk, dat er aanspraak op maakt van de Noormannen -af te stammen. - -[296] In 897 slaagde Alfred er in de Deensche Noormannen, voor eenigen -tijd, uit Engeland te verdrijven. - -[297] Hun eigen taal, de lingua Danica, zooals kroniekschrijvers die -noemen, werd, zegt men, na het jaar 970 ongeveer niet meer begrepen -te Rouaan. Die taal hield nog het langst stand te Bayeux. Willem de -Veroveraar gebruikte de lingua Danica met voorliefde. Overblijfselen -vindt men nog in eenige namen, zooals Bec (= beck, Bach, beek), -Caudebec, enz. - -[298] Gibbon, die geen melding maakt van het beleg van Salerno, maar -een schilderachtige beschrijving geeft van het andere voorval, noemt -Melus "een vreemdeling met een Grieksch uiterlijk, die zich weldra -bekend maakte als een opstandeling en doodvijand van het Grieksche -Keizerrijk". Andere schrijvers zeggen, dat hij van Lombardische afkomst -was, en dat was Guaimar misschien ook, wanneer men ten minste naar zijn -naam (Weimar) oordeelt. Wanneer dat zoo is, werd de overeenstemming -ongetwijfeld vergemakkelijkt door de gemeenschappelijke noorsche -afstamming. Hoe de pelgrims bij den Gargano kwamen en of dit voor of -na den strijd voor Salerno plaats vond, is moeilijk te verklaren. - -[299] Zie Gibbon, hfdst. LVI. - -[300] Het schijnt dat hij door den ban was getroffen, omdat hij Monte -Cassino had genomen en de monniken had weg gejaagd. Men vertelt, -dat hij het klooster veroverde door een list; hij liet zich als een -doode op een lijkbaar naar binnen dragen. (Zijn naam Guiscard draagt -hij dan men eere). Dante plaatst Robert Guiscard in het groote Roode -Kruis van Mars in het Paradijs, blijkbaar omdat hij zich later aan -de Kerk heeft onderworpen en zoo dapper heeft gestreden tegen de -Saracenen op Sicilië. - -[301] Het schijnt werkelijk, alsof Robert Guiscard het eerzuchtige -plan koesterde in zijn persoon het verdeelde Keizerrijk der Romeinen -weder te vereenigen. - -[302] Zijn lange regeering verdient vermelding wegens de vele -prachtige marmeren beelden, waarmede hij de onlangs herbouwde -St. Marcus versierde. - -[303] Hij werd begraven te Venusia, de geboorteplaats van Horatius, -waar men zijn graftombe nog kan zien in de abdij-kerk van S. Trinità. - -[304] Zijn handteekening was soms Siciliae et Italiae Rex. De -uitdrukking "de Beide Siciliën" schijnt van later datum te zijn. - -[305] Het verdient opgemerkt te worden, dat het koningschap over het -gebied op het vasteland niet vermeld wordt. - -[306] Het Normandisch-Fransch bleef ongetwijfeld een tijdlang de -moedertaal, misschien de hoftaal, van de vorsten en de veteranen. Maar -de Noormannen waren begiftigd met een merkwaardig aanpassingsvermogen, -zooals blijkt uit het snelle verdwijnen van de lingua Danica in -Normandië. Ook was in dezen tijd het Siciliaansch-Italiaansch -waarschijnlijk reeds in gebruik als een lingua volgare. - -[307] Hedschra, de vlucht van Mohammed, 15 Juli 622. - -[308] Men moet er zich telkens weer over verbazen, dat deze Noorsche -vorsten zich er om bekommerden leenmannen van den Paus te zijn; -en hoe de Pausen hun fictief recht om de investituur te verleenen -handhaafden, is ook een raadsel. - -[309] Paradiso XX, 62. De op sterren gelijkende zielen van Willem den -Goede, van Rhipeus den Trojaan, Hiskia (Ezechias) den koning van Juda, -Trajanus en Constantijn den Groote vormen den kring van het oog van den -Adelaar, terwijl in het midden van het oog de ziel van David schittert. - -[310] In verband hiermede verdient het volgende volkslied vermeld -te worden: - - - Rex Gulielmus abiit, non obiit, - Rex ille magnificus, pacificus. - Cuius vita placuit Deo et hominibus, - Eius spiritus Deo vivat coelitus. - - -Op zijn graf stond: Hic situs est bonus rex Gulielmus, welke woorden -later door minder eenvoudige zijn vervangen. [Vertaler]. - -[311] Volgens een oud verhaal werd zij in een klooster gebracht, -omdat zij lam en scheel was. [Vertaler]. - -[312] Of, zooals Dante het uitdrukt (Paradiso III, 119), om voor den -tweeden stormwind van Zwaben (Hendrik VI) de derde en laatste macht -(van die dynastie, Frederik II) voort te brengen. - -[313] Wat betreft de kerken en paleizen te Palermo tijdens de -heerschappij der Noormannen zie men hoofdstuk IV van dit Deel. De -edele en voortreffelijke karaktertrekken had Frederik waarschijnlijk -aan zijn moeder te danken. Een verovering door de Noormannen zou voor -Italië misschien gedaan hebben, wat het voor Engeland is geweest. - -[314] Met het Pausdom, een staatkundige macht, die om zoo te zeggen -over "tooverwapens" beschikte, kan uit de Grieksche geschiedenis niets -vergeleken worden, ofschoon de listen van de Delphische priesters -dikwijls grooten invloed hadden. Wat betreft de ellendige inwendige -twisten en het verraderlijke heulen met buitenlandsche vijanden, -Perzen, Macedoniërs, Saracenen, Duitschers, geven Griekenland en -Italië elkander weinig toe. - -[315] Sommigen hebben getracht de Italiaansche republiek in verband te -brengen met het Romeinsche municipium, anderen met het volkselement -in het Longobardische regeeringsstelsel; maar de ware bron moet men -zonder twijfel in den menschelijken aard zoeken. - -[316] Amalfi, dat nu een visschersdorp is, gelegen tusschen de steile -rotsen, die de Baai van Salerno insluiten, was in die dagen een stad -van 50.000 inwoners. Onder zijn Dogen en later onder het bestuur van -de Noormannen strekte het zijn handel uit tot Egypte, Syrië en Arabië -en bracht een belangrijk gedeelte van de eerste Kruisvaarders naar het -Oosten. Een bewijs van zijn macht ter zee zijn de Tavole Amalfitane, -een maritieme code, die langs de geheele Middellandsche zee gebruikt -werd. Naar een stichting, die door een rijk koopman uit Amalfi te -Jeruzalem gegrondvest was, droegen de Hospitaalridders (Johanniters) -hun naam. Het lage gedeelte van de stad Amalfi is door overstroomingen -weggespoeld. - -[317] De Saracenen hadden tot nog toe Sardinië, Corsica, de Balearen en -een groot gedeelte van Spanje en Noord-Afrika in hun macht gehad. Zij -hadden zelfs Genua geplunderd (936) en staken een deel van de stad -der Pisanen in brand en breidden hun rooftochten uit tot Ostia. Op -Sicilië heerschten zij, totdat zij door de Noormannen werden overwonnen -(1070-1090). - -[318] Na de verovering van Sardinië en Corsica versloegen de Pisanen -de Saracenen bij Tunis en in 1063 vernielden zij een sterke vloot van -de Muzelmannen op de hoogte van Palermo. In 1114 veroverden zij de -Balearen. Het hoogtepunt van de macht van Pisa ter zee kan men wellicht -het jaar 1203 noemen, toen zij de drie en vijftig scheepsladingen -aarde van Jeruzalem naar hun stad voerden om hun Campo Santo te -maken. Tachtig jaar later werd hun door de Genueezen en Florentijnen -een verpletterende nederlaag toegebracht bij het rotseilandje Meloria -(bij Livorno). - -[319] Zij leenden b.v. dikwijls schepen aan Frederik I en Hendrik -VI. De gunst van den Keizer bekrachtigde wel is waar vele van -hun rechten en hielp hen tegen mededingers, maar deze hardnekkige -Ghibellijnen en boosaardige republikeinen zijn toch een schandelijk -verschijnsel, waarop men liever terugziet als een achtergrond voor de -verroeste ketenen, die nu op den Campo Santo hangen, oude zegeteekenen, -die Genua en Florence aan Pisa hebben teruggegeven in de negentiende -eeuw, toen Italië het waard bleek te zijn een natie te worden. - -[320] Het schijnt, dat Ravenna zich op een afstand hield en -imperialistisch gezind was. Het stond onder keizerlijke Podestà en -later onder de Polenta. Ferrara werd bestuurd door de Markiezen van -Este sinds den tijd van Hendrik IV tot de dagen van Tasso, meer dan -vijfhonderd jaar. Bologna werd door Hendrik V tot een vrije stad -gemaakt in 1112 en sloot zich bij den Bond aan; maar eerst in 1228 -verjoeg het zijn edelen en aanvaardde een volledigen republikeinschen -regeeringsvorm, zooals die van Florence. - -[321] Na den dood van Gravin Mathilde in 1115 verwierf Siena de -onafhankelijkheid en kort daarna nam het, tenzij de stad reeds lang -geleden daartoe het recht had gekregen van Karel of Otto den Groote, -zooals de overlevering beweert, als zijn banier een witten leeuw -op een rood veld aan met het woord Libertà. Omstreeks dezen tijd -bracht Siena dien grooten en gelukkigen tegenstander van Frederik, -Paus Alexander III voort. Later kregen de edelen weder de overhand en -het was door de hulp van Siena, dat de Florentijnsche Ghibellijnsche -ballingen den bloedigen slag bij Montaperti aan de Arbia wonnen -(1260). S. Gimignano, dat het eerst vermeld wordt in de 10e eeuw -en langen tijd aan Volterra onderworpen was, verwierf zijn vrijheid -reeds voor 1200 en had zijn eigen consuls en gemeenteraad. - -[322] Geheel herbouwd en met Grieksche mozaïeken voorzien door Doge -Selvo in 1073 en op een andere plaats gebouwd in 1322. - -[323] Dit paleis is in 976 afgebrand en herbouwd in 1025, en daarna -is het dikwijls veranderd. - -[324] Een geschenk van Leo, den keizer van het Oosten. De tegenwoordige -kerk, die omstreeks 1470 op dezelfde plaats is gebouwd, ten oosten -van het hertogelijk paleis, bevat geen gedeelten, waarvan bewezen is, -dat zij van het oorspronkelijk gebouw zijn. - -[325] Zie p. 374, noot. De liefde van Selvo voor Byzantijnsche -bouwkunst en mozaïekwerk werd ongetwijfeld aangewakkerd door zijn -echtgenoote, een Grieksche prinses, di tanta delicatezza, dat zij -gewoon was zich in dauw te baden en een gouden vork in plaats van -haar handen gebruikte om het voedsel naar haar mond te brengen. - -[326] Naar aanleiding hiervan wijs ik op een bijzonder bruikbaar boekje -op dit gebied: "De Heiligen in de Kunst" door M. E. Tabor [Vertaler]. - -[327] Het aantal lichamen van heiligen, die genoemd worden in verband -met de geschiedenis van Venetië, is verbazingwekkend. Wij lezen -b.v. van het lichaam van den H. Stephanus, dat uit Constantinopel -gestolen is; van een hand van Johannes den Dooper en het lichaam van -zijn vader, die beide door Keizers van het Oosten ten geschenke zijn -gegeven; van de lichamen van den H. Isidorus en den H. Donatus; de -aanwinst van deze twee laatste werd als een grooter triomf beschouwd -dan de inneming van Tyrus of van Jeruzalem. - -[328] Voor bijzonderheden zie men Ruskin's St. Mark's Rest en ook -Venice, in Mediaeval Towns. Een vreemde toelichting op de verklaringen -van de schrijvers, zoowel van oude als van moderne, ten opzichte van de -reusachtige welvaart van Venetië in deze periode is de mededeeling van -anderen, dat gedurende de regeering van Doge Vitale Falieri (1085-96) -twee derde van de burgerij omkwam door hongersnood en aardbeving. - -[329] De Schrijver vindt het onnoodig aan te teekenen, waar dit vers -bij Byron voorkomt. Bedoeld wordt: Childe Harold's Pilgrimage IV. 12 -"Oh, for one hour of blind old Dandolo!" [Vertaler]. - -[330] De blindheid van Dandolo is een van de raadsels in de -geschiedenis. De kroniekschrijvers verschillen hopeloos op dit -punt. Een van hen, die voortdurend in zijn gezelschap was, zegt, -dat hij volstrekt niets kon zien. Anderen zwijgen over dit onderwerp. - -[331] Goten, Longobarden, Franken, Saksers, Hohenstaufen, de Visconti, -Sforza's, Lodewijk XII, Frans I, Karel V, Philips van Spanje, -Oostenrijkers, Napoleon, daarna weder Oostenrijkers. De Franschen -veroverden Milaan viermaal. - -[332] In navolging van de S. Vitale te Ravenna. Er zijn verscheidene -Romaansche kerken (Simpliciano, Sepolcro en andere), die door de -latere ramp van 1162 niet verwoest zijn. - -[333] Ook door de Engelschen in 1138 nagevolgd. Bij Montaperti in -1260 boden de Florentijnsche Welfen het laatst wanhopig weerstand -rondom hun Carroccio. Deze Florentijnsche Welfsche Carroccio was rood -geverfd, zooals hun giglio vermiglio, dien Dante (Parad. XVI. 154) -vermeldt. Hun bel heette, volgens Machiavelli, de Martinella. - -[334] Dante was overtuigd dat hij van Romeinsche afkomst was. Het -is waarschijnlijk, dat zijn geslacht (Alighieri) afstamde van -de Romeinsche Frangipani van later dagen. In de Divina Commedia -(Inferno XV, 61) laat hij zijn ouden leermeester Brunetto Latini met -minachting en haat spreken over de bestie Fiesolane, "dat ondankbaar -en kwaadwillig volk, dat in vroeger dagen van Fiesole nederdaalde" en -twist en andere ellende in Florence bracht. In den Paradiso spreekt -Justinianus over den Romeinschen adelaar, die verderf bracht over -den heuvel, aan welks voet Dante was geboren. - -[335] Blijkbaar gebouwd op de plaats van den tempel, misschien door -St. Ambrosius, die zooals bekend is, in 394 de S. Lorenzo gesticht -heeft of door zijn vriend Zenobius of misschien in de zesde eeuw? of -door Theodelinda? Het was de kathedraal tot 1128, toen deze eer -overging op de S. Salvatore (S. Reparata?), het origineel van S. M. del -Fiore. Gedurende veertien eeuwen ongeveer heeft Dante's il mio bel -San Giovanni gediend als het eenige Katholieke baptisterium voor de -Florentijnen. Hier werd Dante, evenals zijn voorvader Cacciaguida, -gelijk hij ons vertelt, gedoopt, en hier hoopte hij, tevergeefs, -eenmaal als dichter gekroond te worden (Paradiso XV, 135). - -[336] Paradiso XVI, 145. Men zie ook Inferno XXVIII, 107, waar -Dante het beroemd geworden gezegde van Mosca dei Lamberti aanhaalt: -"Cosa fatta capo ha" d.w.z. wie eenmaal begonnen is, dient door te -zetten. [Vertaler]. - -[337] Ond' ella (Fiorenza) toglie ancora e terza e nona, Paradiso -XV, 98. - -[338] Paradiso XV en XVI. - -[339] Disviluppato dal mondo fellace. Par. XV, 146. - -[340] Inferno X, 36, come avesse lo inferno in gran dispitto. - -[341] Omstreeks dezen tijd stelden de Florentijnen, in plaats van -Consuls, als hun hoogsten magistraat een Podestà aan (een "Macht" -of "Autoriteit", bijna een dictator, oorspronkelijk de naam van -een Duitsch bestuurder, die door den Keizer voor een stad werd -benoemd). Hij was geen Florentijn, maar een vreemdeling en hij mocht -geen Florentijnsche trouwen en ook niet eten of drinken in het huis -van een burger. - -[342] Een treffend voorbeeld van deze wijze van bouwen wordt -gegeven door de vijftig (thans dertien) torens van het kleine stadje -S. Gimignano. Zie Plaat 54. - -[343] Voor verdere bijzonderheden zie Lijst der Illustraties. - -[344] De beginselen, die tot uiting kwamen door den boog, die door -zuilen gedragen wordt, den door hangbogen gedragen koepel en den -spitsboog schijnen te wijzen op de ontwikkeling van een nieuwen -stijl. Ook de Romaansche bouwkunst bezat oorspronkelijkheid. - -[345] Het was juist in deze twee eeuwen (800-1000), zooals wij -hebben gezien, dat de Venetianen hun stad met prachtige gebouwen -begonnen te versieren. (De oorspronkelijke S. Marco dateert van 830; -het oorspronkelijk Doge-Paleis en de S. Zaccaria zijn uit dezelfde -periode; de tegenwoordige Torcello-Kathedraal is grootendeels van -864). Maar Venetië stond in nauwe betrekking met de Oostersche en de -Byzantijnsche architectuur en nam geen voornaam deel aan de Romaansche -beweging, ofschoon het eenige zeer schoone voorbeelden van Romaanschen -stijl bezat, zooals de paleizen, die men op Plaat 56 kan zien, en de -apsis (die nu afschuwelijk gerestaureerd is) van Murano's basiliek, -die Ruskin met zoo groote bewondering noemt. - -[346] De vensters van de hoofdbeuk, zie p. 265. - -[347] De volgende kerken zijn de voornaamste van vroeg -Duitsch-Romaanschen stijl. De jaartallen wijzen aan, wanneer de -oorspronkelijk Romaansche gedeelten van deze kerken, (waarvan de -meeste nu herbouwd zijn) werden opgericht: Gernrode (960). Keulen, -St. Maria im Capitol en de kerk van de Apostelen (960-1020). Mainz, -Dom (970-1050). Trier, Dom (1016) Spiers, Dom (1030-1100). Worms, -Dom (1120-1200). Laach-Abdij (1100). - -[348] Ongeveer 1060 bouwde Robert Guiscard te Salerno en op andere -plaatsen kerken in den Lombardisch-Romaanschen stijl, die door de -koningen der Noormannen later in Sicilië werd ingevoerd. - -[349] Het Indisch godsdienstig symbool, dat uit een kruis, met vier -gelijke armen bestaat, wier uiteinden in den vorm eener gamma zijn -omgebogen. [Swastika.] - -[350] Dit is de eenige kerk in Rome, die uitwendig duidelijk Romaansche -trekken vertoont b.v. een diep terugwijkende arcade rondom het -bovengedeelte van de apsis, die in de twaalfde eeuw gebouwd is, na -de verwoesting van de oude kerk door de Saracenen van Robert Guiscard -in 1084. - -[351] Ruskin in zijn Stones of Venice beschouwt die schacht als een -"versteenden" vorm van de houten opstanden in de oude gebouwen van het -Noorden. "De opstand-pilaar op den pijler van het schip blijft in het -steenen gebouw. In dien vorm brachten de Lombarden het in Italië in -de zevende eeuw en het bestaat nog heden ten dage in de S. Ambrogio -te Milaan en in de S. Michele te Pavia". - -[352] Merkwaardig is het kleiner aantal zuilen van de tweede en -vierde rij in de façade en de middelste zuilen van de twee hoogste -rijen boven de middelste bogen van de twee lagere; ook de negentien -bogen van de eerste rij tegen éen en twintig van de tweede. De façade -dagteekent waarschijnlijk uit 1120, ofschoon sommigen het een eeuw -later stellen. Zonder twijfel werd het dikwijls gerestaureerd. Met -den klokketoren werd zeker omstreeks 1175 een begin gemaakt, maar -hij veel later voltooid. - -[353] Een zeer interessante kerk te Lucca is de S. Frediano, -oorspronkelijk gesticht, evenals de Duomo, omstreeks 570 door den -Ierschen bisschop Frigidianus. Die kerk werd c. 1120 herbouwd. Zij -heeft de gewone Romaansche colonnade om de buitenzijde van de apsis, -doch met horizontale architraven in plaats van bogen. De vierkante -klokketoren van den Duomo heeft prachtige verhoudingen. De ronde, -Pisaansche campanile met arcaden schijnt geen navolging gevonden -te hebben. - -[354] Purgatorio XII, 101. "De kerk, die de goed bestuurde -(d.w.z. slecht bestuurde) stad boven den Ponte di Rubaconta -beheerscht". Zij staat op een heuvel, Monte alle Croci, bij de stad, -aan den zuidelijker oever van den Arno. De brug heet thans Ponte -della Grazie. Volgens Machiavelli was die kerk in 1002 ongeveer door -Hendrik II gesticht. Anderen geven het jaartal 1013. - -[355] Volgens sommigen is de façade van de vijftiende eeuw of later; -zonder twijfel is er veel aan gerestaureerd en bijgevoegd, maar -waarschijnlijk is het geheele plan toch van de elfde eeuw. - -[356] Zonder twijfel bestaat er meer dan toevallige overeenkomst -tusschen de bouwkunst der Noormannen op Sicilië en in Normandië, -zooals men kan zien bij de kathedraal te Cefalù, die blijkbaar volgens -hetzelfde plan is gebouwd als de groote St.-Etienne te Caen van Willem -den Veroveraar. De kathedraal te Cefalù werd waarschijnlijk gesticht -in 1129 en de St. Etienne werd kort na Willem's dood, die in 1087 -plaats vond, voltooid. - -[357] Buiten de Porta Agata en dicht bij het tooneel van den -Siciliaanschen Vesper. Deze kerk werd gesticht door den Engelschen -Aartsbisschop van Palermo, Of a Mill (Offamilio). Wij moeten ook niet -vergeten, dat de Koningin van Sicilië in dezen tijd een Engelsche -prinses was (zie p. 365). - -[358] Van de andere zeer talrijke paleizen in en rondom Palermo, -bestaan er nog slechts weinige, zooals de Zisa (door Willem I gebouwd), -de Cuba (door Willem II gebouwd) en de Favara, een Saraceensch kasteel -van de Noormannen, dat later door Frederik II werd gebruikt. - -[359] Er wordt verteld dat de Abt Desiderius van Monte Cassino vele -Byzantijnsche kunstenaars c. 1066 naar Italië heeft gehaald. - -[360] Desniettegenstaande schijnen dergelijke fraaie mozaïeken, zooals -in de S. Clemente (Rome) en de S. Maria in Trastevere (plaat 57) -tot de twaalfde eeuw te behooren. Of deze en ook de mozaïeken van de -koningen der Noormannen het werk waren van Romeinsche of Byzantijnsche -artisten of van een onafhankelijke Lombardisch-Siciliaansche school -is een punt, dat niet alleen door de techniek en het materiaal, maar -ook door de keuze en behandeling van de onderwerpen en de symboliek -bewezen moet worden. - -[361] Zie ook p. 103 (aanteekeningen bij de eerste plaat van de -munten). - -[362] Zoo genoemd naar de Zecca, het Muntgebouw te Venetië. - -[363] Hij gaf aan hun wraak de stad en vesting Tusculum over; deze stad -(dit moet men toegeven) was langen tijd een nest van "Tusculaansche -Graven" geweest en berucht door dergelijke Pausen als Benedictus IX en -bovendien het republikeinsche Rome een doorn in het oog. Het werd nu -geheel en al verwoest. Zoo verdween dan de stad gesticht door den zoon -van Odysseus en Circe, Telegonus (vgl. Horatius, Oden III. 29.8), de -vaderstad van Cato, het tooneel van Cicero's Tusculanae Disputationes. - -[364] In 1192 werd Richard Leeuwenhart door Leopold van Oostenrijk, -dien hij na de inneming van Akko beleedigd had, te Weenen gevangen -genomen en aan Hendrik VI overgeleverd. Deze gevangenneming, zegt men, -was gerechtvaardigd, omdat Richard Leeuwenhart gekomen was om Hendrik -den Leeuw in zijn opstand tegen den Keizer te steunen. In het begin van -1194 werd Richard na betaling van een hoog losgeld weder vrij gelaten. - -[365] Zie hier een andere lezing: - -Het bericht van dit late moederschap (volgens Villani was Constantia -reeds over de vijftig!) stemde de bevolking van Palermo nog al -sceptisch; men vermoedde, dat een kind onderschoven zou worden. Om die -geruchten den kop in te drukken, bedacht men een eenvoudig middel: -de koningin beviel op een openbaar plein te Palermo, in een groote -tent, waar alleen vrouwen toegang hadden. [Vertaler]. - -[366] Ook de koning van Engeland, Jan zonder Land (1199-1216). Nadat -hij zich eerst hevig verzet had en Innocentius den banvloek over hem -had uitgesproken, wierp hij zich ten slotte voor de voeten van Pandulf, -den pauselijken gezant, toen deze te Dover landde, en kreeg uit diens -handen, als vazal van den Paus, zijn kroon terug. - -[367] Zie "Aanteekening over de Byzantijnsche Keizers". De zoogenaamde -vierde Kruistocht, waar Gibbon in hfdst. LX-LXI een schilderachtige -beschrijving van geeft, heeft weinig met de geschiedenis van Italië -te maken, tenzij wat Venetië en Doge Dandolo betreft. Innocentius had -een kruistocht gepreekt, en een groot aantal Franschen en Vlamingen -verzamelden zich in Noord-Italië en huurden Venetiaansche schepen; -maar, toen zij niet in staat waren te betalen, haalden de Venetianen -hen over om hen te helpen Zara, in Dalmatië, dat vroeger aan Venetië -had behoord, te veroveren. Zara werd genomen. Toen overreedden -de Venetianen de kruisvaarders Constantinopel aan te vallen en -den verdreven Keizer op zijn troon te brengen, daar de Pisanen, de -groote mededingers van Venetië in het Oosten, begunstigd werden door -den usurpator. De Keizer werd in zijn waardigheid hersteld; maar er -ontstonden twisten en wederom bestormden de Kruisvaarders en Venetianen -Constantinopel en plunderden het op de meest barbaarsche wijze. Daarna -plaatsten zij Boudewijn van Vlaanderen op den keizerlijken troon -(1204), den eersten van de zes Latijnsche Keizers van het Oosten. - -[368] Een vergelijking, die ook door Dante aan het einde van zijn de -Monarchia wordt gebruikt, ofschoon hij in den Purgatorio (XVI, 106) -juister van twee zonnen spreekt: - - - Soleva Roma, che il buon mondo feo - due soli aver. - - -[369] Dit schijnt niet in overeenstemming te zijn met zijn haat -tegen de Duitschers en de keizerlijke maneschijn van p. 414; maar -de belooning was hoog, en Innocentius was er zeer op gesteld, dat de -jonge Frederik in ieder geval zou blijven en geen Keizer zou worden. - -[370] In zijn strijd tegen zijn edelen en tegen Frankrijk werd hij -krachtig geholpen door Koning Jan van Engeland (Jan zonder Land): -een gevolg van deze nederlaag bij Bouvines was de Magna Charta (1215). - -[371] Zie blz. 320. Frederik baande zich niet met wapengeweld -een weg naar Jeruzalem. Voordat hij Italië verliet, had hij door -handig diplomatiek optreden er voor gezorgd, dat de stad zou worden -overgeleverd door den Sultan van Egypte, dien hij beloofd had te -zullen helpen tegen zijn mededinger, den Sultan van Damascus. Door de -aanneming van de kroon schond Frederik de rechten van zijn schoonvader, -Jean de Brienne, die in 1228 Keizer van het Oosten werd en zich -aansloot bij het bonte leger van den Paus tegen Frederik. - -[372] Gregorius was naar Rome teruggeroepen door de burgers, die -hevig verschrikt waren door een groote overstrooming van den Tiber, -waardoor, naar men vertelt, duizenden waren verdronken en de Pons -Aemilius (Senatorum) gebroken was. De overblijfselen van deze brug, -die nog erger vernield is door de overstrooming van 1598, vormen den -welbekenden Ponte Rotto. - -[373] Paus Gregorius evenwel weigerde terug te keeren naar Rome, -"dat leger van brullende wilde beesten." Hij bleef nog twee jaren in -ballingschap en hield in 1237 een roemrijken intocht, terwijl Frederik -in een strijd met de Lombardische steden gewikkeld was. - -[374] Inferno XII, 109 - - - e quella fronte, c' ha il pel cosí nero, - è Azzolino. - - -Men vertelde, dat hij zeer behaard was. Op zijn voorhoofd, juist -boven zijn neus, had hij een lang zwart haar, dat rechtop ging staan, -wanneer hij toornig werd. Pietro di Dante, de zoon van den dichter, -verhaalt, dat zijn moeder voor de geboorte van Ezzelino droomde dat -zij een brandende fakkel voortbracht. Dante noemt hem una facella -(Paradiso IX, 29). (Vgl. een dergelijke legende van Hecuba voor de -geboorte van Paris). De oude kroniekschrijvers hebben uitvoerige -verhalen over zijn wreedheid; Villani zegt: fu uno grande flagello -al suo tempo [Vertaler]. - -[375] Inferno XIII, 58. - - - Io son colui, che tenni ambo le chiavi - del cor di Federico. - - -Later werd hij, volgens Dante ten onrechte, beschuldigd de -staatsgeheimen verraden te hebben en op bevel van Frederik gevangen -genomen en misschien van het gezicht beroofd; daarop pleegde hij -zelfmoord. In den Inferno woont zijn ziel in een bloedenden boom -(in het Bosch van de Zelfmoordenaars); op verzoek van Vergilius -breekt Dante een twijg van dien boom af om hem zijn geschiedenis -"in bloed en woorden" te laten vertellen. - -[376] Fere centenarius, zegt een Engelsch kroniekschrijver. Toen hij -in 1227 tot Paus werd gewijd, was hij reeds meer dan tachtig jaar oud. - -[377] Hij meldde zich bij de hoven van Arragon, Frankrijk en Engeland -aan, maar "zij verzochten hem beleefd hun de eer van een bezoek te -sparen" (Gregorius). - -[378] Soleva Roma . . . Duo Soli aver . . . L'un l'altro ha spento -ed è giunta la spada Col pasturale, Rome bezat vroeger twee zonnen; -de eene heeft nu de andere gedoofd en het zwaard is vereenigd met de -herderstaf (Purgatorio XVI, 106). - -[379] Er zijn nog brieven van Innocentius IV over, waarin hij de -samenzweerders "roemruchtige zonen van de Kerk" noemt. - -[380] Waarschijnlijk in den (thans herstelden) Palazzo del Rè Enzio -te Bologna. Men zegt, dat hij in zijn gevangenschap getroost werd -door de liefde van de schoone Lucia Viadagola, van wie de Bentivogli -beweren af te stammen. - -[381] En toch had Paus Gregorius hem dikwijls een godslasteraar, een -beest en nog erger genoemd. Maar, ofschoon Frederik een ongeloovige -was, had hij toch genoeg Christelijk en ridderlijk gevoel om de edele -woorden van Odysseus tot de zijne te maken: "Het is een goddelooze -daad te juichen over de dooden". (Odyss XXII 412). Frederik was -een van die ingewikkelde en rijk begaafde naturen, die onmogelijk -te analyseeren zijn. Zijn voortreffelijkste eigenschappen had -hij aan zijn moeder Constantia, de dochter van Roger, koning der -Noormannen, te danken. Bréholles heeft een uitvoerige biografie van -hem geschreven. Hij tracht te bewijzen, dat Frederik zich beschouwde -als een soort Messias, maar de Bijbelsche uitdrukkingen, die Frederik -gebruikt, (b.v. wanneer hij zijn geboorteplaats "Bethlehem" noemt en -Pier delle Vigne beveelt "zijn schapen te weiden") kan men door de -gewoonte van die tijden wel verklaren. Zonder twijfel was hij een -vrijdenker, een cosmopoliet op godsdienstig gebied, met een sterke -voorliefde voor Oostersche gedachtevormen en Oostersche gewoonten, -zooals het concubinaat; en wij kunnen er van overtuigd zijn, dat hij -gewoon was over Mozes, Christus en Mohammed te spreken als over drie -teleurgestelde bedriegers, wier godsdienstige stelsels hij wel kon -verbeteren; en wij behoeven er ons niet over te verbazen, dat Dante -hem als ketteraanvoerder in zijn Inferno tot een vlammende graftombe -heeft veroordeeld. (Infern. X, 119). Maar hetgeen verwondering wekt, -is, dat Frederik zelf streng Katholiek was en een ijverig vervolger -van degenen, die niet orthodox waren, en zelfs, wanneer Dante geen -onwaarheid spreekt, een zeer wreede marteling en doodstraf voor -dergelijke ketters uitvond. Het doet denken aan Poggio's geschiedenis -van een boef, die vele moorden op zijn geweten had, maar met gevaar -voor zijn leven in een stad kwam om absolutie te vragen, daar hij in -den vastentijd een paar druppels melk had gedronken. - -[382] Hendrik, de zoon van Frederik en Isabella van Engeland, was -onderkoning van Sicilië geworden. Hij stierf omstreeks denzelfden -tijd als zijn vader. Paus Innocentius bood (!) Karel van Anjou en -Richard van Cornwall de kroon van Sicilië aan, die er beiden voor -bedankten. Daarna haalde hij Hendrik III van Engeland over zijn -jongen zoon, Edmund van Lancaster, acht jaar oud, dien titel te laten -aannemen. Maar Hendrik toonde geen lust, op het verzoek in te gaan, -toen de Pausen hem opriepen om de rechten van zijn zoon met wapengeweld -te handhaven en Sicilië te veroveren. - -[383] Er is nog een grafschrift op hem over, dat de stemming van het -volk voortreffelijk weergeeft: - - - Hic jacet Suncini tumulus canis et Ezzelini - quem lacerant manes tartareique canes. - - -[Vertaler]. - -[384] Inferno X, 86. che fece l'Arbia colorato in rosso. - -[385] Dit was de eerste maal, dat iemand, die geen Keizer of Paus -was, in de St. Pieter werd gekroond. Bij zijn aankomst had Karel -het Lateraan als zijn woning betrokken, maar hij ontving een zeer -verontwaardigd schrijven van den Paus en moest het Lateraan ontruimen. - -[386] Als een geëxcommuniceerde, sine cruce et luce. - -[387] Het zal wel niet noodig zijn de lezers van Dante te wijzen op -den prachtigen derden zang van den Purgatorio, waar Manfred zelf dit -alles aan den dichter verhaalt. - - - Biondo era e bello e di gentile aspetto - ma l'un de' cigli un colpo avea diviso. - - -"Blond was hij, schoon en edel van gezicht, maar een houw had een -zijner wenkbrauwen gespleten." Deze beschrijving brengt de verschijning -van Prins Edward in herinnering, zooals hij zich aan zijn moordenaar, -Clarence, vertoont: - - - "Then came wandering by - A shadow like an angel, with bright hair - Dabbled in blood;" - - (Shakespeare, Richard III Act I Scene IV). - - -[388] Astura, waar Cicero een villa had en het eerst op zijn vlucht -aankwam, is nu een eiland van ruïnen midden in moerassen. Er bestaan -nog muren van het Frangipani-kasteel en nog een enkele toren. Op -verren afstand ziet men vaag de Circejische kaap. - -[389] In de dichtbijzijnde kerk van S. Croce is een porfieren zuil, -die, naar men zegt, op de plaats stond, waar Konradijn werd onthoofd. - -[390] Dante (Inferno XII, 120) maakt een toespeling op het feit, dat -het hart van Hendrik in een gouden vaas naar Engeland werd gestuurd -en "nog aan den oever van de Theems vereerd wordt" (le cor, che in -sul Tamigi ancor si cola). Men zegt, dat de vaas geplaatst is op de -graftombe van Koning Eduard, den Belijder, in de Westminster-Abdij. - -[391] Purgatorio VII, 113. - -[392] Paradiso VIII, 55, zegt Karel Martel: assai m'amasti, ed avesti -bene onde. - -"Gij hield veel van mij en gij hadt daar wel reden voor". - -[393] Ook door Dante (Purgat. VII, 94) wordt hij Imperador genoemd, -ofschoon hij nooit door den Paus is gekroond. Op een afgelegen plaats -van den Louteringsberg zit Rudolf, droevig en eenzaam, als een "die -verzuimd heeft te doen, wat zijn plicht was", n.l. zich te bemoeien -met Italië en zich te Rome laten kronen. Niet ver daarvandaan, -in aangenaam gezelschap, bevindt zich Hendrik III van Engeland, -"de koning van eenvoudige levenswijze" en Karel van Anjou, die met -zijn doodvijand, Pedro van Arragon, samen hymnen zingt (door "zijn -manlijken neus"). Zie plaat 48 en de verklaring der illustraties. - -[394] Ofschoon Florence Welfsch was, werkte het den Paus zoo tegen, -dat hij het interdict over de stad uitsprak; toen hij door een -overstrooming gedwongen was een Florentijnsche brug over den Arno -over te gaan, hief hij den ban voor slechts enkele uren op, totdat -hij de stad was doorgetrokken. De termen Welfsch en Ghibellijnsch -hebben in dezen tijd hun oorspronkelijke beteekenis van pausgezind -en keizersgezind geheel verloren. Hier zien wij, dat de Pausen den -Duitschen Keizer steunen en den Florentijnschen Welfen vijandig gezind -zijn. De pauselijke politiek was natuurlijk nooit op de hand van de -republikeinsche vrijheid. - -[395] Indien hij zijn plannen had kunnen verwezelijken, zegt -Gregorovius, had hij zijn kleinzonen koningen van Toskane en -Lombardije gemaakt. "In waarheid was ik een berenkind, zoo begeerig -om de berenwelpen (Orsatti) vooruit te brengen, dat ik hier boven -rijkdommen en hier mijzelf in den buidel stak." Zoo beschrijft -hij zichzelf (Inferno XIX, 70) bij Dante, die hem, als Simonist, -in Malebolge plaatst, met het hoofd naar beneden in een kuil, -terwijl hij rusteloos met zijn voeten, die eruit steken en branden, -kwispelt. Wanneer hij Dante Italiaansch hoort spreken, roept hij -uit: "Zijt gij daar reeds, Bonifacius?", daar hij meende, dat het -Paus Bonifacius VIII was, die in 1303 in hetzelfde gat voorover zou -geworpen worden en later zou gevolgd worden door Clemens V, die den -zetel van het Pausdom naar Avignon heeft verplaatst. (e farà quel d' -Alagna esser piú giuso, Parad. XXX. 148). - -[396] Purgator. XXIV, 24. Hij liet den paling in melk bewaren en in -wijn koken. Daarom verscheen na zijn dood het volgende spotvers: - - - Gaudent anguillae, quod mortuus est homo ille - qui quasi morte reas excruciabat eas. - - -[Vertaler]. - -[397] Paradiso VIII, 75. - -[398] Inferno XXVII, 85. lo principe de' nuovi farisei. - -[399] Paradiso XIX, 126. Dante zegt, dat men zijn goede eigenschappen -met een I (éen) en zijn slechte met een M (duizend) zal aangewezen -zien. - -[400] Karel Martel was door zijn moeder, Maria van Hongarije, ook -erfgenaam van den Hongaarschen troon. Hij huwde Clemenza, de dochter -van Rudolf van Habsburg en stierf in 1295, veertien jaar voor den -dood van zijn vader. (la bella Clemenza van Parad. IX, 1, zal wel -de dochter van Karel Martel zijn). Zijn broeder Robert van Calabrië -besteeg den troon van Napels. Karel Martel had innige vriendschap -met Dante gesloten, die hem te Florence had ontmoet (Parad. VIII). - -[401] Het huis Anjou in Napels en Zuid-Italië eindigde in 1442, toen -le bon roi René werd onttroond door den Spaanschen koning Alfonso, -die aldus Koning van de Beide Siciliën werd. Caltabelotta ligt in het -Westen van Sicilië, niet ver van de reusachtige ruïnes van Selinus. Het -(Saraceensche) woord beteekent "Kasteel van de Kurk-eiken." - -[402] Toen hij Gregorius X te Lyon bezocht om bekrachtiging van -zijn nieuwe Orde te verkrijgen, verbaasde hij dien Paus door zijn -monnikskap aan een zonnestraal op te hangen. Frescos te Aquila stellen -zijn mirakelen voor. - -[403] Dante geloofde dit ten minste, want hij beschuldigt Bonifacius -ervan, dat hij door bedrog la bella donna (de Kerk) verschalkt heeft -(Inferno XIX, 57). - -[404] Purgatorio XX, 86. - -[405] Zooals bekend is, brandmerkt Dante Celestinus (want zonder -twijfel wordt deze Paus bedoeld, ofschoon hij niet genoemd wordt) -als dengene, die uit lafheid de groote weigering had gedaan en plaatst -hem onder de groote menigte van onedele zielen die nooit levend waren -(che mai non fûr vivi) en veroordeeld zijn te rennen achter een banier -over een donker plein bij den Acheron, terwijl zij door muggen en -wespen worden gestoken. (Inferno III). - -[406] In den Inferno (zang XXVII) vertelt Guido di Montefeltro, -die door den dichter gezet wordt bij hen die wegens het geven -van een slechten raad door vlammen geteisterd worden, hoe hij -een groot aanvoerder der Ghibellijnen was tegen Karel van Anjou -(hij maakte te Forli van de Franschen een bloedigen stapel), hoe -hij Franciskaner monnik te Assisi werd, hoe Bonifacius hem onder -zijn invloed kreeg en hem het verraderlijke plan afdwong, waardoor -Palestrina werd veroverd; naar aanleiding daarvan werd zijn ziel, -die St. Franciscus kwam oproepen, naar den hel gesleurd door een -zwarten cherubijn. Palestrina, het oude Praeneste, ligt ongeveer 30 -K.M. ten Zuid-Oosten van Rome. Het was beroemd om zijn tempel van -Fortuna (door Sulla verwoest), die zich hoog op groote terrassen -verhief. Hiervan bestaan nog overblijfselen. In het kasteel heeft -Konradijn gevangen gezeten. Door de Colonna's werd de stad weder -opgebouwd, en nog eens verwoest door een Paus in 1436. Sinds 1630 -was het wederom in de macht van het geslacht Colonna. - -[407] Het is merkwaardig, dat er geen vorsten schijnen gekomen te zijn, -een beteekenisvol feit. Gregorovius zegt, dat Karel van Hongarije de -eenige uitzondering was. Maar aangezien deze in 1295 is gestorven, -en Dante hem op 1 April 1300 in den hemel zag, is dat zeker een -vergissing. - -[408] Bij gelegenheid van dit gezantschap zou hij, volgens Boccaccio, -de beroemde woorden gesproken hebben: Si io vo' chi resta? e si -io resto chi va? Als ik ga, wie blijft er? Als ik blijf, wie gaat -er? [Vertaler]. - -[409] Inferno XVIII, 25-33. - -[410] De laatste datum, die door den oudsten Villani wordt vermeld, -is 11 April 1348; hij spreekt dan over de groote pest van dat jaar, -die door Boccaccio in zijn Introduzione van de Decamerone wordt -beschreven. "Deze pest duurde tot..." zegt Villani en was van plan -den datum later in te vullen: maar dit heeft hij nooit kunnen doen; -want hij is er zelf aan gestorven. - -[411] Hij werd door de Florentijnen als gezant naar Bonifacius -gezonden. Hij kwam te Rome en zag Florence niet weder. - -[412] Duitschland geeft hierin een groote tegenstelling. Ofschoon -Albrecht van Habsburg (en Oostenrijk) zijn mededinger Adolf van Nassau -overwonnen had, werd zijn gezag toch niet door een nationaal gevoel -gesteund. Dante beschuldigt er hem van, dat hij Italië verwaarloosde, -maar hij werd te zeer bezig gehouden door oneenigheden in zijn eigen -rijk en opstanden, zooals dien van de Zwitsers (Wilhelm Tell!); en -Bonifacius had niet geheel en al ongelijk, toen hij toornig tot de -gezanten van Albert uitriep: "Imperator! Imperator sum ego!" - -[413] Tot de bezittingen van de Gaetani behoorde ook de beroemde -Tombe van Caecilia Metella, waar Bonifacius, naar men zeide, de -borstweringen had opgericht. - -[414] Sommige schrijvers, zooals de Engelschman Walsingham (c. 1400) -hebben de behandeling van Bonifacius zeer overdreven voorgesteld. Het -is echter zeer merkwaardig, dat Dante, "die zijn vijand Bonifacius -rondom de muren van de vlammende stad van Dis sleurt, zooals Hector -rondom Troje werd gesleept", van verontwaardiging trilt over de -heiligschendende behandeling van denzelfden Paus door dien modernen -Pilatus, die Pest van Frankrijk (il mal di Francia, Purgator. VII, -109; XX, 91), zooals bij Philips den Schoone noemt (zie ook: Inferno -XIX. 52-84, waar Dante Bonifacius hevig aanvalt en Paradiso XXVII, -19-30, waar de H. Petrus van hem zegt: "hij heeft van mijn rustplaats -een cloaca van bloed en stank gemaakt" (fatto ha del cimitero mio -cloaca del sangue e della puzza). - -[415] Dante beschrijft Philips en Clemens als een reus en zijn -minnares; zij kusten elkander, maar wanneer la puttana de oogen naar -den dichter wendt, sleept de reus haar een bosch in; met ziet hierin -gewoonlijk een toespeling op de Babylonische gevangenschap (Purgatorio -XXII, 148-160). Dante werpt zooals wij zagen Clemens ook voorover in -een hol in den Inferno, met Bonifacius en Nicolaas III (Inferno XIX, -52). Un pastor senza legge heet hij iets verder (83). - -[416] Purgat. VI, 97-117, verwijt Dante in scherpe bewoordingen -Albrecht, dat hij niet naar Italië is gekomen, om het weerspannige -en lastige veulen te temmen. - - - Vieni a veder la tua Roma che piagne, - vedova e sola e dì en notte chiama: - "Cesare mio, perchè non m'accompagne!" - - -[417] Karel II van Anjou was in 1309 gestorven en Robert, zijn derde -zoon, werd door Clemens V te Lyon als koning der Beide Siciliën -gekroond (Karel Martel was in naam Koning van Hongarije en een tweede -zoon van Karel II was geestelijke geworden). - -[418] Dante behoorde tot de Bianchi (Witten), meer gematigden. - -[419] Zie Henri Hauvette, Inleiding tot de studie van de Divina -Commedia, p. 167. Dit uitstekend werk over Dante is verschenen in de -Wereldbibliotheek [Vertaler]. - -[420] Men zal zich herinneren, dat de oude basiliek van het Lateraan -in 896 was ingestort, niet lang nadat het lijk van Paus Formosus voor -een Synode ter verantwoording geroepen was. Het nieuwe gebouw was in -1308 verbrand en nu weder opgebouwd en misschien reeds versierd met -de fresco's van Giotto. - -[421] De gezant en de kardinalen weigerden eerst deze handeling -te verrichten, maar het volk van Rome dreigde hen met den dood, -terwijl zij uitriepen, dat zij, en niet de Paus het recht hadden de -keizerlijke waardigheid te schenken. Misschien heeft Dante gedacht -aan de mislukking van het plan om in de St. Pieter gekroond te worden, -toen hij beschreef, hoe op een ledigen troon een kroon lag te wachten -op de aankomst van Hendrik in den hoogsten hemel (Paradiso XXX, 134). - -[422] Nog dichter bij S. Gimignano (Plaat 42 en 54) en Certaldo, -de woonplaats van Boccaccio, wiens vader een handelsman van dat -stadje was. Boccaccio werd in ditzelfde jaar geboren (1313), maar -waarschijnlijk te Parijs. - -[423] William Gladstone beweerde, dat Dante Engeland bezocht -had. [Vertaler]. - -[424] Inferno IX, 73-91. - -[425] Purgator. XVI, 107. - -[426] De Limbo is het voorportaal van de hel, het verblijf der reine -zielen, die niet in Christus geloofd hebben, hetzij omdat zij te vroeg -geboren werden, hetzij omdat zij zijn wet niet gekend hebben; daar zijn -ook de kinderen, die sterven zonder den doop te hebben ontvangen. "Zij -leven in verlangen zonder hoop." Inferno IV. 42. [Vertaler]. - -[427] Purgatorio XX, 86-90. - -[428] Zooals wij reeds dikwijls gezien hebben, zochten de Pausen, -ofschoon zij de natuurlijke vijanden van vrijheid en vooruitgang waren, -toch dikwijls een verbond met de Republieken, een feit, dat ons wel -tot nadenken brengt, wanneer wij zien, dat juist door de vrijheid en -den vooruitgang het afschuwelijke inwendige bederf van het Pausdom -aan het licht kwam. - -[429] Paradiso XII. 140. - -[430] Een Joodsche sekte, ontstaan in de tweede eeuw v. Chr. - -[431] Mani, de stichter van het manichaeïsmus, was afkomstig uit een -voorname Perzische familie. Zijn leer berust op die van Zoroaster. - -[432] De leer van het werkelijke bestaan van het Kwaad als -een handelend beginsel, is natuurlijk, evenals de leer van de -zielsverhuizing en het vagevuur, een zeer geschikte oplossing van -zekere intellectueele moeilijkheden en kan lastig door diegenen als -ketterij veroordeeld worden, die den Bijbelschen Duivel aannemen. - -[433] Het woord paterino is in het Italiaansch synoniem geworden met -eretico, kettersch. - -[434] Domini canes. - -[435] Marteau des hérétiques. (Sabatier). - -[436] Zooals ook het geval was met de Dominicanen, werd de -bekrachtiging van de Franciscaner Orde door den dood van den Paus -uitgesteld. Zij ontving, zooals Dante (Paradiso XI. 93) zegt, haar -"eerste zegel" van Innocentius in 1214 en werd "met een tweede kroon -gekroond" (IX. 97) door Honorius in 1223. - -[437] Hij zag een armen man, die met zijn schouders de Kerk van het -Lateraan, die dreigde in te storten, ondersteunde. Vgl. het fresco -van Giotto in de groote kerk van Assisi. [Vertaler]. - -[438] Dominicus ging den kruistocht prediken tegen de Albigenzen -en hitste de gemoederen op tot een bloedige vervolging van de -ketters. Franciscus daarentegen zou zich liever aan elke marteling -onderworpen hebben, dan eenig wezen, hoedanig ook, te doen lijden. - -[439] Vgl. de heerlijke hymne aan de zon, Cantico delle Creature of -Cantico del Sole. - -[Vertaler]. - -[440] De lage kerk te Assisi, waaraan men kort na den dood van -Franciscus begonnen is, daar hij zijn volgelingen verzocht geen -groote kerken te bouwen, en de prachtige S. Maria degli Angeli, -die in veel later tijd gebouwd is op de overblijfselen van de kleine -Portiuncula, zijn een treffend bewijs hiervan. Zooals Dante (Paradiso, -XII, 117) zegt, traden de latere volgelingen van St. Franciscus in -zijn voetsporen, maar "de teenen op de hielen zettend" d.w.z. in -omgekeerde richting. - -[441] Paradiso XII, 56, 57 en 101, 102. - -[442] Na zijn bekeering bestond de geheele bezitting van St. Franciscus -in éen stel monnikskleeren. - -[443] "De éen was gansch van serafijnen-aard in zijn (weldadigen) -gloed, de ander door wijsheid op aarde een glans van het licht der -cherubijnen." Seraphim wordt verklaard door calefaciens, verwarmend, -en cherubim door copia cognitionis, overvloed van kennis. - -[444] Ik kan niet nalaten een paar woorden aan te halen uit -het met zooveel gevoel geschreven werk van Paul Sabatier over -St. Franciscus. "Son humilité est d'une sincérité qui s'impose; elle -est absolue, sans que l'on songe à la trouver exagérée." [Vertaler]. - -[445] Zie p. 473. - -[446] Dante, Parad. XVI, 153. Het oude vaandel der Florentijnen (en -Ghibellijnen) droeg een witte lelie op een rood veld; de Welfen namen -een roode lelie op een wit veld. Dante's woorden "werd vermiljoen -gemaakt" hebben waarschijnlijk betrekking op het bloedbad. Zijn groote -stamvader, Cacciaguida, was keizersgezind; de van hem afstammende -Alighieri, de onmiddellijke voorvaderen van Dante, waren trouwe Welfen. - -[447] Inferno X. Farinata, die uit zijn vurige graftombe met trotsche, -kalme waardigheid verrijst, "alsof hij de Hel in groote minachting had" -is een van de grootste en levendigste figuren in de Divina Commedia. - -[448] Inferno X, 86. - -[449] Dante liet zich inschrijven in het groote gilde van de -geneesheeren en apothekers (Medici e Speziali, la sesta arte, zegt -Zingarelli). Van de ontelbare werken over het leven en de werken van -Dante noem ik in het bijzonder Nicola Zingarelli, Vita di Dante, -con un' analisi della Divina Commedia, Henri Hauvette, Dante, -Inleiding tot de studie van de Divina Commedia (Wereldbibliotheek) -en Karl Federn, Dante, van welk laatste werk de Italiaansche uitgave -buitengewoon fraai geïllustreerd is. [Vertaler]. - -[450] Zie Dante, Inferno XXI, 38: Un degli anzian di Santa Zita, -i. e. van Lucca. De Anziani van Lucca en Pisa beantwoordden aan de -Florentijnsche Priori. - -[451] Inferno XXXIII. Er zijn weinig plaatsen in de Commedia, die -een zoo schitterende getuigenis afleggen van het buitengewone genie -van dezen dichter. Beestachtig is de wraak van Ugolino op zijn beul -Ruggieri, in wiens nek hij zijn tanden zet, die hij daarna afveegt -aan de haren van het hoofd, waaraan hij knaagt. Maar ons afgrijzen -verandert in diep medelijden, wanneer wij dan in hartverscheurende -bewoordingen lezen, hoe de vader de machtelooze getuige was van het -langzame sterven zijner kinderen. - -"Nadat wij aan den vierden dag waren gekomen, wierp Gaddo zich -uitgestrekt voor mijn voeten, zeggende: ""Mijn vader, waarom helpt gij -mij niet?"" Daar stierf hij; en zooals gij mij hier ziet, zoo waar -zag ik hen alle drie, éen voor éen, vallen, tusschen den vijfden en -den zesden dag. Twee lange dagen nog tastte ik, reeds blind, naar hen -rond en riep hen; daarna deed de honger wat de smart niet vermocht". - -Dit tooneel in den Inferno, dat ons nu nog doet trillen van -ontroering, is wel een van de treffendste illustraties van de wet -der wedervergelding (il taglione, ius talionis). Wel zijn hierop -van toepassing de woorden van Ugolino: "En als gij nu niet weent, -waarover pleegt gij dan te weenen?" [Vertaler]. - -[452] Zie ook Inferno XXII, 4 en Purgat. V, 92. In het volgend jaar -was Dante aanwezig bij de capitulatie van Caprona, een vesting aan -den Arno, die de Pisanen bezet hadden. Inferno XXI, 94, vergelijkt -hij zich, wanneer de duivels, ofschoon zij hem niet mogen aanraken, -hem van alle kanten bedreigen, met de krijgsknechten, die uit Caprona -wegtrokken en bang werden, toen zij zich tusschen zoovele vijanden -zagen. - -[453] Dertien van de meer dan vijftig (?) torens, die door de edelen -van S. Gimignano gebouwd zijn, verleenen nog steeds een merkwaardig -uiterlijk aan deze città della belle torre. Zie plaat 54. - -[454] Voor de feiten, die in verband staan met Dante's ballingschap -zie men p. 445. Tien jaar tevoren was hij met Gemma getrouwd, -waarschijnlijk een zuster van Corso Donati, den leider van -de Ultra-Welfen. Ofschoon Dante den naam van zijn vrouw nergens -vermeldt, koesterde hij blijkbaar groote genegenheid voor Piccarda, -Corso's zuster die hij in het Paradijs ontmoet en ook voor Forese, -den broeder van Corso, ofschoon hij hem wegens zijn gulzigheid in -het Purgatorium verschrikkelijk straft. "Om de oogen waren allen hol, -en donkerbleek van gezicht en zoo uitgehongerd, dat de huid zich naar -hun knoken scheen gevormd te hebben". Purgat. XXIII, 22-24. - -[455] Hij geleek, zegt Dino Compagni, op den Romein Catilina, -maar hij was wreeder, schoon van uiterlijk, edel van afkomst, een -innemend spreker, scherp van geest en steeds geneigd om het kwade te -doen. [Vertaler]. - -[456] Dante schijnt het verhaal te bevestigen, dat hij, waarschijnlijk -bij een worsteling, in het Casentijnsche van zijn paard werd geworpen -en aan den stijgbeugel werd voortgesleurd. Forese voorspelt Dante, -dat Corso "aan de staart van een dier naar dat dal wordt gesleept, waar -men nooit vergiffenis voor zijn zonden krijgt." Purgat. XXIV, 83, 84. - -[457] Paradiso XVII, 69. - -[458] (Zoo zult gij proeven) hoe zout smaakt andermans brood, en hoe -harde weg het is op- en afgaan van een andermans trappen. (Paradiso -XVII, 58-60). - -[459] Guido da Polenta was Dante's vriend aan het einde van zijn -leven. Te Ravenna zag de dichter zonder twijfel dikwijls de kleine -Francesca, de dochter of nicht van Guido, die later gehuwd is met -Giancotto Malatesta en door hem is gedood. Ieder lezer van Dante kent -de geschiedenis, hoe Francesca en Paolo den roman van Lancelot lezen, -hoe de liefde zich van hen meester maakt; "toen wij lazen, hoe het -begeerde lachje gekust werd door zoo grooten minnaar, kuste hij, die -nooit van mij gescheiden moge worden, mij gansch sidderend den mond; -Galeotto was het boek en die het geschreven had; dien dag hebben wij -niet verder gelezen". Inferno V, 133-138. - -[460] Men zal zich herinneren, dat Hendrik VII zich tot rex pacificus -liet uitroepen, maar het een militaire noodzakelijkheid vond een -aandeel te nemen in de staatkundige woelingen van Italië. - -[461] In 1315, zegt Villari, werd de eerste lijst van deze families -gepubliceerd. In later tijden (in de zestiende eeuw) kreeg het register -den naam van "het Gouden Boek" (Libro d'oro). - -[462] Bijv. de oude mozaïekwerken van de voorhal van de -St. Marcus. Vele prachtige marmeren standbeelden en andere schatten, -waartoe ook de beroemde bronzen paarden behoorden, werden uit -Constantinopel meegebracht door den "blinden ouden Dandolo" en zijn -krijgers (c. 1204). - -[463] Men zal zich herinneren, dat ook de vijfde-eeuwsche mozaïeken -van de S. Maria Maggiore een zeer merkwaardige, heidensche behandeling -van de Christelijke onderwerpen vertoonen (zie p. 240). - -[464] De herleving van de schilderkunst had ook invloed op de kunst -van het bronsrelief, een feit, dat zeer goed waarneembaar is, wanneer -men het werk van Andrea Pisano van het Florentijnsche baptisterium -vergelijkt met het buitengewoon mooie, maar al te "schilderachtige" -werk van Ghiberti. - -[465] Het is de moeite waard den nieuwen, schilderachtigen en -levendigen stijl van Giotto's Navicella te vergelijken met de -indrukwekkende waardigheid van het mozaïek-werk (Christus en de -H. Johannes) van zijn meester Cimabue in de apsis van de Pisaansche -Kathedraal. - -[466] Ook de prachtige ingelegde vloeren (opus Alexandrinum), die -men in vele oude Romeinsche kerken ziet, zooals in de S. Maria -Maggiore en S. Maria in Trastevere, worden door sommigen aan de -Cosmati toegeschreven. - -[467] De eenige oude Gotische kerk in Rome, nu afschuwelijk bedorven, -maar nog altijd belangwekkend om haar gewelven. - -[468] Wordt vermeld door Dante. In de Aracoeli is ook een prachtige -Cosmati-graftombe (van de Savelli) van omstreeks 1280. - -[469] De moeilijkheid om langwerpige en andere ruimten, waar de hoogten -van de bogen verschillend zijn, te overwelven, wordt opgelost door -het gebruik van een spitsboog of beter gezegd, een gebroken boog, -d.w.z. twee gelijke bogen, die onder een hoek zijn geplaatst, die -kleiner is dan de boog van een cirkel. - -[470] Zie de opmerkingen over Romeinsche architectuur, p. 393. - -[471] Een gevolg van deze voorliefde voor oppervlakte is de grootere -breedte van de Italiaansch-Gotische bogen, die maken, dat een schip, -zooals b.v. in den Florentijnschen Duomo, korter lijkt dan het is, -terwijl de Engelsche en Fransche Gotische schepen met hun spitser en -talrijker bogen den indruk van veel grooter lengte geven. En laten -wij er hier nog eens op wijzen, dat een Noord-Gotische kathedraal, -welke aanspraken op bewondering zij ook moge hebben, bijeengehouden -door uitwendige steunbeeren, toch niet die idee van een geheel schijnt -te bezitten, die de eigenschap moet zijn van een kunstwerk, want, -indien men er binnen is, zijn deze steunbeeren, waardoor het gebouw -tegen instorting wordt gevrijwaard, onzichtbaar, zoodat men zich met -eenige inspanning moet voorstellen, dat zij bestaan, en zich van een -gevoel van angst moet bevrijden. Bij de Italiaansch-Gotische bouworde -ondervindt men een dergelijke gewaarwording niet. - -[472] In het oorspronkelijke werk stond "the Westminster -Abbey". [Vertaler]. - -[473] De Campo Santo werd, ofschoon hij sinds 1203 als begraafplaats -werd gebruikt, eerst in 1270 met de Gotische arcaden omringd, door -Giovanni Pisano, den zoon van Niccolò en toen Niccolò zijn kansel -vervaardigde (1260), waren deze sarcophagen en monumenten, zegt Vasari, -niet in de arcades geplaatst. Inderdaad werd de sarcophaag van Beatrice -eerst in 1810 daarheen gebracht. - -[474] Zoo ook in Duitschland. In een vroeger tijdperk had Karel de -Groote in Aken mozaïeken geplaatst, die uit Ravenna waren gestolen -en in zijn kasteel te Ingelheim, tusschen Mainz en Bingen, waren -groote fresco's, die beroemde personen, zooals Romulus, Hannibal -Karel Martel enz. voorstelden; maar dit alles is verdwenen en de -overblijfselen van c. 1150-1250 toonen slechts ruw geschetste en -geverfde muurschilderingen, die blijkbaar onder Byzantijnschen -invloed zijn vervaardigd. (De beroemde gobelins van Quedlinburg, -c. 1200, zijn een raadselachtige uitzondering). Er kan terloops op -gewezen worden, dat na 1200, twee eeuwen lang (dus tot den tijd van -de Van Eyck's) de Duitsche schilderkunst zeer belemmerd is door den -overheerschenden invloed van het Gotisch beginsel van constructieve -versiering, dat den kunstenaar niet slechts beperkte tot altaarstukken, -maar zijn schilderstukken binnen enge oppervlakten drong, zooals de -zwaar-omlijste triptieken. - -[475] Vasari zegt, dat de jonge Cimabue het werk van "Grieksche -schilders", die in de S. Maria Novella bezig waren, gadesloeg. Maar die -kerk werd gesticht in 1278 toen Cimabue acht en dertig jaar oud was! - - - - - - -End of Project Gutenberg's Italië in de Middeleeuwen, by H. B. Cotterill - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ITALIË IN DE MIDDELEEUWEN *** - -***** This file should be named 40228-8.txt or 40228-8.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/4/0/2/2/40228/ - -Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed -Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project -Gutenberg - - -Updated editions will replace the previous one--the old editions -will be renamed. - -Creating the works from public domain print editions means that no -one owns a United States copyright in these works, so the Foundation -(and you!) can copy and distribute it in the United States without -permission and without paying copyright royalties. Special rules, -set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to -copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to -protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project -Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you -charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you -do not charge anything for copies of this eBook, complying with the -rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose -such as creation of derivative works, reports, performances and -research. They may be modified and printed and given away--you may do -practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is -subject to the trademark license, especially commercial -redistribution. - - - -*** START: FULL LICENSE *** - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project -Gutenberg-tm License available with this file or online at - www.gutenberg.org/license. - - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm -electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy -all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. -If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project -Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the -terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or -entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement -and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic -works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" -or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project -Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the -collection are in the public domain in the United States. If an -individual work is in the public domain in the United States and you are -located in the United States, we do not claim a right to prevent you from -copying, distributing, performing, displaying or creating derivative -works based on the work as long as all references to Project Gutenberg -are removed. Of course, we hope that you will support the Project -Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by -freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of -this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with -the work. You can easily comply with the terms of this agreement by -keeping this work in the same format with its attached full Project -Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in -a constant state of change. If you are outside the United States, check -the laws of your country in addition to the terms of this agreement -before downloading, copying, displaying, performing, distributing or -creating derivative works based on this work or any other Project -Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning -the copyright status of any work in any country outside the United -States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate -access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently -whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the -phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project -Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, -copied or distributed: - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived -from the public domain (does not contain a notice indicating that it is -posted with permission of the copyright holder), the work can be copied -and distributed to anyone in the United States without paying any fees -or charges. If you are redistributing or providing access to a work -with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the -work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 -through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the -Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or -1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional -terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked -to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the -permission of the copyright holder found at the beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any -word processing or hypertext form. However, if you provide access to or -distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than -"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version -posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), -you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a -copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon -request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other -form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm -License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided -that - -- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is - owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he - has agreed to donate royalties under this paragraph to the - Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments - must be paid within 60 days following each date on which you - prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax - returns. Royalty payments should be clearly marked as such and - sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the - address specified in Section 4, "Information about donations to - the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." - -- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or - destroy all copies of the works possessed in a physical medium - and discontinue all use of and all access to other copies of - Project Gutenberg-tm works. - -- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any - money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days - of receipt of the work. - -- You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm -electronic work or group of works on different terms than are set -forth in this agreement, you must obtain permission in writing from -both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael -Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the -Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -public domain works in creating the Project Gutenberg-tm -collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic -works, and the medium on which they may be stored, may contain -"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or -corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual -property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a -computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by -your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium with -your written explanation. The person or entity that provided you with -the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a -refund. If you received the work electronically, the person or entity -providing it to you may choose to give you a second opportunity to -receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy -is also defective, you may demand a refund in writing without further -opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER -WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO -WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. -If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the -law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be -interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by -the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any -provision of this agreement shall not void the remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance -with this agreement, and any volunteers associated with the production, -promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, -harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, -that arise directly or indirectly from any of the following which you do -or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm -work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any -Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. - - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of computers -including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists -because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from -people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. -To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 -and the Foundation information page at www.gutenberg.org - - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive -Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent -permitted by U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. -Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered -throughout numerous locations. Its business office is located at 809 -North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email -contact links and up to date contact information can be found at the -Foundation's web site and official page at www.gutenberg.org/contact - -For additional contact information: - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To -SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any -particular state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. -To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic -works. - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm -concept of a library of electronic works that could be freely shared -with anyone. For forty years, he produced and distributed Project -Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. -unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily -keep eBooks in compliance with any particular paper edition. - -Most people start at our Web site which has the main PG search facility: - - www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. - diff --git a/old/40228-8.zip b/old/40228-8.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index a23b57c..0000000 --- a/old/40228-8.zip +++ /dev/null |
