diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-14 20:12:35 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-14 20:12:35 -0700 |
| commit | 52bfe715def699905fe43e56581e8957dc0bcbde (patch) | |
| tree | b91504fa6c6846b6ae129fb063b0b2782af6250f /39365-h | |
Diffstat (limited to '39365-h')
| -rw-r--r-- | 39365-h/39365-h.htm | 4931 | ||||
| -rw-r--r-- | 39365-h/images/page1.jpg | bin | 0 -> 42345 bytes |
2 files changed, 4931 insertions, 0 deletions
diff --git a/39365-h/39365-h.htm b/39365-h/39365-h.htm new file mode 100644 index 0000000..386770a --- /dev/null +++ b/39365-h/39365-h.htm @@ -0,0 +1,4931 @@ +<?xml version="1.0"?> +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd"> +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> +<head> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8" /> +<meta name="keywords" + content="Αρμένης Βράιλας, Fouille, Σωκράτης, Φιλοσοφία" /> +<title>Η Φιλοσοφία του Σωκράτους</title> + +<style type="text/css"> + +body { +font-family: arial, verdana, geneva, arial, helvetica, sans-serif; +line-height: 20px; +margin-left: 30px; +} +</style> + +</head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of The Philosophy of Socrates according to A. +Fouillée, by Armenis Vrailas + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: The Philosophy of Socrates according to A. Fouillée + +Author: Armenis Vrailas + +Release Date: April 3, 2012 [EBook #39365] + +Language: Greek + +Character set encoding: UTF-8 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PHILOSOPHY OF SOCRATES *** + + + + +Produced by Sophia Canoni. Thanks to George Canonis for +his major work in proofreading. + + + + + + +</pre> + + +<p>Note: The tonic system has been changed from polytonic to monotonic, +otherwise the spelling of the book has not been changed. Footnotes have been +converted into endnotes.</p> + +<p>Σημείωση: Ο τονισμός έχει αλλάξει από πολυτονικό σε μονοτονικό. Κατά τα +άλλα έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του βιβλίου. Οι υποσημειώσεις έχουν μεταφερθεί +στο τέλος του βιβλίου.</p> + +<p style='text-align:center;'><br /><img src ="images/page1.jpg" width="441" +height="590" +alt="Εξώφυλλο" border="2" /><br /></p> + +<h3 style="text-align: center; margin-top: 3em"> +Π. ΒΡΑΪΛΑ ΑΡΜΕΝΗ</h3> + +<h2 style="text-align: center; margin-top: 3em">Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ<br /><br /> +ΤΟΥ</h2> +<h1 style="text-align: center;">ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ</h1> + +<p style="text-align: center; margin-top: 3em"><b>ΚΑΤΑ</b></p> + +<h3 style="text-align: center; margin-top: 3em">A. Fouillé</h3> + +<p style="text-align: center; margin-top: 14em">ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ<br /> +ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΦΕΞΗ<br /> +1910</p> + +<h4 style="text-align: center; margin-top: 9em">ΠΡΟΛΟΓΟΣ</h4> + +<p> +<br /> +Εκ των ολίγων λέξεων, ας προετάξαμεν των προ δύο ετών δημοσιεθεισών +διατριβών περί της κατά Α. Fouillée Φιλοσοφίας του Πλάτωνος, γνωστόν γίνεται, +και πόσην υψηλήν θέσιν ήδη κατέχει ο νέος ούτος καθηγητής μεταξύ των +ιστορικών της Ελληνικής φιλοσοφίας, και ότι, εκτός του προμνησθέντος σοφού και +καλού έργου, και έτερον φιλοπόνημα αυτού περί Σωκράτους, θεωρουμένου προ +πάντων ως μεταφυσικού, εβράβευσεν η εν Παρισίοις των ηθικοπολιτικών +επιστημών Ακαδημία. Ίνα δε καταδείξωμεν πόσον το θέμα τούτο του ακαδημαϊκού +διαγωνίσματος είναι σπουδαίον καί τινι τρόπω ανέπτυξεν αυτό ο κ. Fouillée διά +του διτόμου συγγράμματος, ου την ακριβή και σύντομον ανάλυσιν έχει ο +αναγνώστης εν τη επομένη διατριβή, επιτραπήτω ημίν ν' αναφέρωμεν χωρία τινά +της εκθέσεως ην περί αυτού υπέβαλεν εις την Ακαδημίαν ο του φιλοσοφικού +τμήματος εισηγητής κ. Vacherot, και ήτις εγένετο δεκτή παμψηφεί και άνευ +αντιρρήσεων. «Αρκεί να είναι τις ενήμερος των καθ' ημάς ιστορικών μελετών, λέγει +ο κ. Vacherot, ίνα πεισθή ότι σπουδαίον κενόν υπήρχεν εν τη ιστορία της Ελληνικής +φιλοσοφίας. Ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, οι Αλεξανδρινοί εγένοντο διαδοχικώς +αντικείμενον επιπόνων και σοφών ερευνών· αλλ' ο φιλόσοφος όστις, κατά την +μαρτυρίαν της ιστορίας, έδωκε την πρώτην ώθησιν εις την μεγάλην φιλοσοφικήν +κίνησιν ήτις άρχεται διά του ελέγχου των σοφιστών και τελευτά δια των +Αλεξανδρινών, ο Σωκράτης, διέμενε <i>μυστήριον</i>, εάν ουχί κατά τον βίον και την +στολήν αυτού, τουλάχιστον κατά την διδασκαλίαν και ιδίως, το υψηλότερον και +βαθύτερον μέρος αυτής, την μεταφυσικήν. Ήτο άρα απλούς αντίπαλος των +σοφιστών αντιτάσσων μετριόφρονα αλλ' ασφαλή μέθοδον εις τας επιδείξεις της +ψευδούς αυτών διαλεκτικής και της απατηλής ρητορικής των, και ανασκευάζων δι' +αταράχου ορθονοίας τας εκ παρανοήσεων λογομαχίας και παραδοξολογίας αυτών; +ήτο μόνον σοφός ελεγκτής της κουφότητος και αεικινησίας της τότε Αθηναϊκής +κοινωνίας διδάσκων δια του βίου και του θανάτου αυτού την εν τη αρετή ειρήνην +της συνειδήσεως, μέγας ηθικολόγος αναγαγών εις την μελέτην του ανθρώπου και +εις την των ηθών επιστήμην την φιλοσοφίαν αποπλανηθείσαν έως τότε διά της +οιηματικής προσπαθείας της καθολικής εξηγήσεως του παντός ή, τέλος, παρά τα +αναντίρρητα ταύτα πλεονεκτήματα, έχει ο Σωκράτης και ανωτέραν, ει και ήττον +φανεράν, αξίαν, ως μεταφυσικός, διδάξας, και κατά την υψηλήν ταύτην θεωρίαν, +τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλην και αυτούς τους στωικούς; . . . Πρόβλημα τόσον +μάλλον δύσκολον, όσον ο Σωκράτης ούτε ένα στίχον έγραψε περί της διδασκαλίας +του, ην διέσωσαν ημίν ποικίλαι και ενίοτε αντιφατικαί μαρτυρίαι, και εισέτι τόσω +σκοτεινόν, μετά τοσαύτας περί της Ελληνικής φιλοσοφίας μελέτας, ώστε η ζήτησις +της μεταφυσικής του Σωκράτους παρίσταται και την σήμερον εις το πνεύμα +εμβριθών και σoφών τινων κριτικών ως ιστορική παραδοξολογία. — Μετά το +διαγώνισμα, ο εκλήθητε να δικάσητε, η παραδοξολογία αύτη απέβη σαφής και +αναντίρρητος αλήθεια. Ο μεταφυσικός, τέλος, εφάνη, διεσκεδάσθη η ιστορική +πρόληψις καθ' ήν ο Σωκράτης δεν ήτο ή διαλεκτικός και σοφός ηθικολόγος, και +ευρίσκομεν εν αυτώ αληθή και μέγαν μεταφυσικόν και τον πατέρα πασών των +τοσούτων μεταφυσικών σχολών αίτινες πληρούσι την δευτέραν και αυτήν την +τρίτην περίοδον της ελληνικής φιλοσοφίας». Λαλών δε περί του βραβευθέντος +πονήματος επιλέγει ο εισηγητής· «Ενοήσαμεν πόσον υψηλόν άμα δε και βαθύ είναι +το πνεύμα του συγγραφέως, τολμηρόν και στερεόν εν ταυτώ, αυστηρόν και +αποδεικτικόν κατά τας αναλύσεις και επικρίσεις, και αποφασιστικόν κατά τα +συμπεράσματα. . . . . Καίπερ μετ' αυστηράς προσοχής, και, δυνατόν ειπείν, μετά +δυσπιστίας εξετάσαντες το έργον του, ουδέποτε εύρομεν αυτόν επί παρανοήσει ή +επί ανακριβεία επιλήψιμον, και αν ενίοτε η ερμηνεία αυτού υπερτείνει τα όρια του +γράμματος, είναι σχεδόν πάντοτε πιστή εις το πνεύμα και την ουσίαν της +σωκρατικής διδασκαλίας . . . και ου μόνον αποδίδει εις τον Σωκράτην παν ό,τι τω +ανήκει, αλλά καταδείξας αυτόν αληθή διδάσκαλον του Πλάτωνος και του +Αριστοτέλους και αληθή αρχηγέτην πάσης της μέχρι της σήμερον πνευματικής +φιλοσοφίας, ουδέν αφαιρεί της πρωτοτυπίας των αμέσων μαθητών αυτού, και +ανευρίσκων εν τη μεθόδω και διδασκαλία του Σωκράτους την ρίζαν των υψηλών +θεωριών του Πλάτωνος καταδεικνύει ουχ ήττον σαφώς πού τελειόνει το έργον του +διδασκάλου και άρχεται το του περικλεούς μαθητού εν τη κοινή επεξεργασία της +μεγάλης μεταφυσικής ήτις φέρει τούτου το όνομα».</p> + +<p>Ενομίσαμεν λοιπόν ότι εις συμπλήρωοιν και διαφώτισιν των περί Πλάτωνος +διατριβών ωφείλομεν και του δευτέρου τούτου έργου του κ. Fouillée να +επιχειρήσωμεν την ανάλυσιν, κατά την αυτήν <i>μέθοδον</i> καθ' ήν και το πρώτον +εξεθέσαμεν, εξάγοντες και τούτου την ουσίαν εκ των πλουσιωτάτων αναπτύξεων εν +αίς, διά προσεκτικής μελέτης και παραθέσεως των κειμένων, δι' αυστηράς και +οξυδερκούς κρίσεως και ενίοτε δι' ελλόγων και πιθανωτάτων εικασιών, όλον +καταφαίνεται το μεγαλείον του δαιμονίου πνεύματος του μεγάλου τούτου +διδασκάλου και ενδόξου μάρτυρος της φιλοσοφικής αληθείας, ώστε δυνατόν +ειπείν, ότι, εν ώ μέχρι τούδε είχομεν κομψάς και μάλλον ή ήττον ακριβείς προτομάς +του Σωκράτους, μόνον διά της θαυμαστής τέχνης του νέου τούτου κριτικού πλήρης +και έρρυθμος και τηλαυγής ο ανδριάς αυτού απεκαλύφθη. Ποία ήτο η κατάστασις +του ελληνικού πνεύματος, και ιδίως της εν Ελλάδι φιλοσοφίας, ότε ανεφάνη ο +Σωκράτης, τίνι τρόπω η διδασκαλία αυτού συνάπτεται προς τας προηγουμένας +σχολάς, ποία η δι' αυτού εισαχθείσα νέα μέθοδος και νέα αρχή, πόσον αύται ήσαν +γόνιμοι, πώς παρήγαγον τας επομένας του Πλάτωνος και του Αριστοτέλους +λογικάς, ηθικάς και μεταφυσικάς θεωρίας, και οποίαν εξήσκησαν επί της αρχαίας, +της μέσης και της νέας φιλοσοφίας επιρροήν μέχρι των καθ' ημάς χρόνων, πάντα +ταύτα εκτίθενται σαφώς και ευμεθόδως εν τω περί ου ο λόγος πονήματι, και +συγκεφαλαιούνται μετά θαυμαστής ακριβείας και συντομίας εν τω συμπεράσματι +αυτού. Προτιθέμενοι να προσφέρωμεν εις τους εραστάς της φιλοσοφίας οιονεί την +μικρογραφίαν της μεγάλης ταύτης εικόνος, επροσπαθήσαμε ουδέν ήττον και +ευκρινώς να διαγράψωμεν τα διάφορα αυτής μέρη, και ζωηρούς να διατηρήσωμεν +εν εκάστω αυτών τους κυρίους χαρακτήρας, όπως εκ πρώτης επιβολής κατίδη ο +αναγνώστης το τε σύνολον και τα καθ' έκαστα, και ευκολώτερον εγχαράξη εν τη +μνήμη το ουσιώδες εξαγόμενον της ιστορικής ταύτης ερεύνης, ως οδηγόν +αλάνθαστον εις τας περαιτέρω μελέτας.</p> + +<p> +Αν πάσα η προ του Σωκράτους φιλοσοφία εν Ελλάδι ανάγεται, κατά τον Ρίττερ, εις +την διά του μηχανισμού ή διά του δυναμισμού εξήγησιν των <i>φαινομένων του +κόσμου</i>, και αν εις την μηχανικήν ή φυσικήν δύναμιν ο Σωκράτης αντικατέστησε +την αρχήν του τελικού αιτίου, ήτοι την έννοιαν του προς ον όρου εκάστου όντος ή +του αγαθού αυτού, εξηγών ούτως, ως λέγει ο ημέτερος συγγραφεύς, και αυτήν την +ύπαρξιν του κόσμου διά της αγαθότητος αυτού, επόμενον ήτο να επιδοθή εις την +ακριβή ζήτησιν του τέλους τούτου και εις τον θετικόν αυτού προσδιορισμόν, και +πιστεύων ότι παν το οπωσδήποτε υπάρχον πρός τι τέλος υπάρχει, και ότι το τέλος +τούτο είναι το αγαθόν αυτού, ν' ανέλθη, ένθεν μεν εις την έννοιαν του θέτοντος το +τέλος τούτο ως νόμον των όντων, ένθεν δε εις την αρμονίαν και την ενότητα των +καθ' έκαστα τελών εν τινι ανωτάτω τέλει και υψίστω αγαθώ, προς ο τείνει ο +κόσμος, τουτέστιν, εν τη αρχή της τελεότητος να συμπεριλάβη και την αρχήν της +αιτιότητος, διότι μόνος ο ποιών δύναται και να ορίση το τέλος του ποιουμένου, και +εξ αμφοτέρων των αρχών τούτων ν' ανυψωθή εις την έννοιαν του Θεού και της επί +του κόσμου προνοίας του, ό εστιν εις αυτόν τον κολοφώνα της μεταφυσικής +επιστήμης. Γνωστόν δε είναι ότι εκ των δύο τούτων αρχών συνίσταται η κατά +Λεϊβνίτιον αρχή του αποχρώντος λόγου, δηλ. αυτός ο λόγος, ο εξηγών την ύπαρξιν +και τον νόμον των όντων. Εκ τούτου έπεται ότι και η τρίτη λογική αρχή, ή της +ταυτότητος ή της αντιφάσεως καλουμένη, και μεταξύ των δύο άλλων ισταμένη, και +έτι μάλλον συνάπτουσα αυτάς προς αλλήλας, είναι αναγκαία αυτών συνέπεια, +διότι αν αίτιον και τέλος υπάρχει παντός υπάρχοντος, άρα ταύτα δεν δύνανται να +ήναι άλλως ή ως είναι, δεν δύνανται δηλαδή εν ταυτώ και κατά τα αυτά να ήναι και +να μη ήναι. Εντεύθεν και ψυχολογική θεωρία εισδύουσα εις τα ενδότερα του +ανθρωπίνου πνεύματος, εις αυτό το αγιαστήριον του λόγου, και λογική, διά της +αρχής της ταυτότητος και του συνδυασμού των αιτίων, μέσων και τελών, +παράγουσα και την εις γένη και είδη κατάταξιν, και τον ορισμόν, και τον +εξαγωγικόν και επαγωγικόν συλλογισμόν, και κακολογία ταυτίζουσα τω αγαθώ το +καλόν, και θεοσοφική διδασκαλία καθαρωτάτη, και ηθική προαγγέλλουσα και +παρασκευάζουσα διά των ανθρωπίνων μέσων την θείαν ηθικήν του Χριστιανισμού, +και συνεπάγουσα και εις εαυτήν υποτάσσουσα και την των νόμων και των +πολιτειών επιστήμην, υπαγορεύουσα δε πλαγίως και την επιστήμην του καθολικού +της ανθρωπότητος προορισμού, ήτοι την φιλοσοφίαν της ιστορίας. Και ούτω +καθοράται πώς μία μεγάλη αλήθεια, ην πρώτος ανεκάλυψεν ο Σωκράτης, δύναται +να γεννήση πάσας τας άλλας, μεθ' ών συνδέεται αναποσπάστως, πώς εν τη μικρά +εκείνη γωνία του κόσμου ην κατώκουν οι ένδοξοι πρόγονοι ημών ετέθησαν αι +βάσεις εφ' ών ανήγειραν οι αιώνες το μεγαλοπρεπές οικοδόμημα πάσης της +μετέπειτα επιστήμης, και πόσω δίκαιος ήτο ο χρησμός ο αναγνωρίσας τον +Σωκράτην α ν δ ρ ώ ν α π ά ν τ ω ν σ ο φ ώ τ α τ ο ν.</p> + +<p>Και τωόντι τι άλλο προτίθεται να μελετήση και διδάξη πάσα φιλοσοφία ειμή +την φύσιν του ανθρωπίνου πνεύματος, τας σχέσεις αυτού προς την ύλην, τον +ποιητήν του ανθρώπου και του κόσμου, την επ' αμφοτέρων πρόνοιαν αυτού, τους +νόμους της διανοίας κατά τε την εύρεσιν και απόδειξιν του αληθούς και την +ποίησιν του καλού, τους νόμους της θελήσεως κατά την πράξιν του αγαθού από +του ατόμου, της κοινωνίας, της ανθρωπότητος; Και προς τι πάσαι αι άλλαι +επιστήμαι, εάν δεν ηξεύρωμεν τι είμεθα, πόθεν ερχόμεθα, πού τείνομεν, πώς +νοούμεν, τι οφείλομεν να πράξωμεν; Και ποία άλλη επιστήμη δύναται να μας +διδάξη πάντα ταύτα ειμή η διά της εσωτερικής παρατηρήσεως επιστήμη του +πνεύματος, αν μόνον το πνεύμα γινώσκη τα του πνεύματος; και δεν είναι τωόντι, +γελοία η οίησις των θετικολόγων, οίτινες καταργούντες αυθαιρέτως πάσαν +μεταφυσικήν περιορίζουν την επιστήμην εις την γνώσιν των αισθητών φαινομένων +και της αναγκαίας αυτών διαδοχής, υπαγορεύουσι την συζήτησιν των πρώτων +αιτίων και των ανωτάτων τελών, ό εστιν αυτήν την φιλοσοφίαν, και εις ταύτην +προσπαθούσι ν' αντικαταστήσωσι μόνας τας θετικάς λεγομένας επιστήμας, εν ώ +και η πρώτη βάσις των επιστημών τούτων, το αισθητόν φαινόμενον, μόνον διά της +ψυχολογίας νοείται, και την μέθοδον αυτών μόνη η λογική παράγει και εγγυάται +και γονιμοποιεί, και τας θεμελιωδεστέρας εννοίας, της δυνάμεως, του νόμου, του +απείρου τόπου και χρόνου, ων ποιούνται χρήσιν κατά πάσαν στιγμήν, μόνον παρά +της επιστήμης του πνεύματος λαμβάνουσα διότι δι' αυτής μόνον γινώσκονται και +εξακριβούνται;</p> + +<p>Την αρχήν της τελεότητος ο Σωκράτης εθεώρει έμφυτον εν τω πνεύματι και +εντεύθεν η <i>μαιευτική μέθοδος</i>, ην πρώτος επίσης μετεχειρίσθη, και εφήρμοσε +θαυμασίως εις πάντα τα υπ' αυτού μελετηθέντα ζητήματα. Η μαίευσις υποθέτει +την εγκυμοσύνην και η ψυχή εγκυμονεί, ουχί διακεκρυμμένας και διατετυπωμένας +επιστημονικάς ιδέας, αλλά καθολικάς τινας αρχάς, αίτινες δι' αυτό <i>τούτο +μένουσιν απροσδιόριστοι και άκαρποι ει μη γονιμοποιηθώσι</i> διά της εφαρμογής +αυτών εις τα εντός και εκτός ημών παρατηρούμενα γεγονότα. Γινώσκομεν λ. χ. ότι +παν το υπάρχον προς τι τέλος υπάρχει, αλλά ποίον το ειδικόν τέλος τούτου ή +εκείνου του όντος, τούτο δεν δύναται να μας διδάξη η <i>καθολική και απόλυτος +αρχή της τελεότητος</i>, αλλ' η <i>προσεκτική</i> και έλλογος παρατήρησις είτε των εν +ημίν είτε των εκτός ημών. Διά της ελλόγου ταύτης παρατηρήσεως διακρίνομεν την +διάφορον φύσιν των όντων, και επομένως τα τέλη αυτών, κατανοούμεν την +σχετικήν τούτων αξίαν, πώς δηλαδή τα κατωτέρω τέλη <i>υπηρετούσιν</i> ως μέσα +προς τέλη ανώτερα, και ταύτα πάλιν προς άλλα, και ούτω σχηματίζομεν την +λογικήν και ηθικήν εν ταυτώ διαίρεσιν, ήτοι κατάταξιν των όντων εις είδη και γένη, +αλλά άλλων ευρύτερα και περιεκτικώτερα, και εκ της κατατάξεως ταύτης ο +ορισμός, ο εκ της φύσεως <i>του γένους</i> και της <i>διαφοράς του είδους</i> +συνιστάμενος, και ο εξαγωγικός συλλογισμός, ο διά της υπαγωγής του ατόμου εις +το είδος, ή τούτου εις το γένος, ή του γένους εις άλλο ευρύτερον, δηλαδή, διά τινος +μέσου όρου συνάπτοντος άλλον ελάσσονα πρός τινα μείζονα, αποδεικνύων την +φύσιν εκείνου, διότι ό,τι αληθεύει περί του γένους αληθεύει <i>εξ ανάγκης</i> και περί +του είδους και περί του ατόμου, καθώς, επί αφηρημένων εννοιών, εκ της γενικής +αρχής αποδεικνύεται η αλήθεια της ειδικής συνεπείας. Και αύτη μεν είναι η διά του +εξαγωγικού συλλογισμού μαίευσις του πνεύματος. Η δε διά του επαγωγικού είναι +η <i>από των επί μέρους άνοδος</i> εις τα καθόλου, ό εστιν εις τα γένη και τας γενικάς +αρχάς, διά της αφαιρέσεως των εις τα καθ' έκαστα κοινών χαρακτήρων, και της +γενικεύσεως ήτοι της στενώσεως αυτών εν τινι γενική εννοία ή αρχή, εξ ης πάλιν η +κατάταξις, ο ορισμός και η εξαγωγή, ώστε η κατιούσα αύτη διαλεκτική +προϋποθέτει πάντοτε την ανιούσαν, είτε διά του πνεύματος ποιουμένην, είτε +προϋπάρχουσαν εν τη φύσει αυτού και του κόσμου. Δεν είναι δε του παρόντος να +αποδείξωμεν, ότι και ο επαγωγικός και ο εξαγωγικός συλλογισμός, εις τον αυτόν +αναγόμενοι συλλογιστικόν τύπον, την αυτήν έχουσι καθ' ημάς οντολογικήν βάσιν +και την αυτήν βεβαιότητα. Τοιαύτα είναι εν τοσούτω τα στοιχεία της Σωκρατικής +μαιεύσεως και πάσης διαλεκτικής και φιλοσοφικής μεθόδου· η λογική κατάταξις, ο +ορισμός, η εξαγωγή, η επαγωγή, ήτοι η εκ του λόγου και της παρατηρήσεως +μόρφωσις της επιστήμης, και την μέθοδον ταύτην μετήρχετο ο Σωκράτης +διαλεγόμενος, ερωτών, προτείνων απορίας, προκαλών απαντήσεις, και ούτως +υποβοηθών τους μετ' αυτού συζητούντας εις την εκ της ψυχής αυτών γέννησιν της +αληθείας. Τούτο δε ιδίως χαρακτηρίζει αυτόν, ότι θεωρών την λογικήν κατάταξιν εν +ταυτώ και ηθικήν, όπερ ήτο φυσικόν, αφ' ού εκ της ηθικής ζητήσεως του τέλους +παρεκινήθη εις τας λογικάς ερεύνας, και πιστεύων την έλξιν του αγαθού, +ακαταμάχητον παρεγνώρισε την ηθικήν ελευθερίαν, και την αρετήν εταύτισε τη +επιστήμη του αγαθού, εις ην ανήγαγε πάσας τας άλλας.</p> + +<p>Το έμφυτον στοιχείον της γνώσεως δεν παραδέχονται οι θετικολόγοι, αν και +μυριάκις απεδείχθη ότι υπάρχουσιν εν ημίν νοητικά στοιχεία άτινα αδύνατον να +προέλθωσιν εκ των αισθήσεων, και άτινα εις μάτην επειράθησαν οι θετικολόγοι να +εξηγήσωσιν είτε διά της συζεύξεως, ως η από Χιούμ Αγγλική φιλοσοφία, είτε διά +της κληρονομικής μεταδόσεως και της διαδοχικής των οργανισμών μορφώσεως και +αναπτύξεως, ως οι επί των ημερών μας Δαρβινισταί και οι τούτοις ομόφρονες· +επεβεβαιώθη δε και διά των ματαίων τούτων προσπαθειών η σοφή ρήσις του +Αριστοτέλους, ότι πάσα διδασκαλία και πάσα μάθησις εκ προϋπαρχούσης γίνεται +γνώσεως. Και αληθές μεν είναι ότι το εκ των προτέρων τούτο στοιχείον της +νοήσεως, το του λόγου λεγόμενον, δεν ανεγνωρίσθη εισέτι οριστικώς και +αδιαφιλονεικήτως παρά πάντων, διότι οι μεν ανάγουσιν αυτό εις μίαν μόνην +έννοιαν ή αρχήν, ως ο Σωκράτης, οι δε εις πλείονας, και η περί τούτου ζήτησις είναι +και την σήμερον το σπουδαιότερον και θεμελιωδέστερον των φιλοσοφικών +προβλημάτων, εκ της λύσεως του οποίου εξαρτώνται πάντα τα άλλα, αναντίρρητον +δε είναι επίσης, ότι από Σωκράτους μέχρι των καθ' ημάς πνευματιστών πάσα +αληθώς μεγάλη φιλοσοφία επί τινος των στοιχείων τούτων εστηρίχθη, διότι άνευ +αυτών ούτε η εν πάσιν ανθρώποις ταυτότης της λογικής φύσεως είναι δυνατή, +ασυμβίβαστος ούσα με το διάφορον και σχετικόν και εφήμερον και ευμετάβολον +της εκ μόνης της αισθήσεως γνώσεως, ούτε κοινή πίστις, ούτε κοινή βεβαιότης, +ούτε ακράδαντος πεποίθησις εις το γενικόν και σταθερόν των φυσικών νόμων, ει +μη υποτεθή το καθολικόν και σταθερόν των απολύτων αρχών· ταύτην δε την +προΰπαρξιν των λογικών στοιχείων και η φύσις της συνειδήσεως απαιτεί και η +φύσις της γνώσεως. Ουδείς αρνείται ότι υπάρχει εν ημίν δύναμίς τις, οιαδήποτε και +αν ήναι, δι' ής νοούμεν και πράττομεν, αρχή πρώτη των εν ημίν νοητικών και +ηθικών φαινομένων, είτε διάφορος της ζωικής αρχής του σωματικού οργανισμού +και μετ' αυτής συνηρμοσμένη, είτε ταυτομένη μετ' αυτής και μίαν μόνον αρχήν +αποτελούσα, ασυνείδητον μεν των κατωτέρων αυτής λειτουργιών, έχουσαν δε +συνείδησιν των ανωτέρων. Όπως δήποτε δε θεωρηθή η δύναμις αύτη, υπόκειται εξ +ανάγκης είς τινας νόμους, ως πάσαι άλλαι δυνάμεις του κόσμου, και άμα έχει +συνείδησιν εαυτής, άμα είναι vis sui conscia, ως έλεγεν ο Λεϊβνίτιος, αδύνατον να +μη έχη συνείδησιν των ιδίων νόμων, και η συνείδησις αύτη ουδέν έτερον είναι ή το +εκ των προτέρων στοιχείον της γνώσεως αυτός ο λόγος. Αλλά και αυτή η γνώσις, +συμφωνία τις ούσα του υποκειμένου και του αντικειμένου, υποθέτει στοιχείον τι +κοινόν εις αμφότερα, άλλως, η υπό του πρώτου νόησις και γνώσις του δευτέρου +είναι αδύνατος· το δε κοινόν τούτο στοιχείον είναι ο νόμος, ήτοι ο λόγος αυτών, ον +εκπληρούσι και πραγματοποιούσιν άνευ συνειδήσεως και ελευθερίας τα άλλα +όντα, ου συνείδησιν έχει και ον αυτοπροαιρέτως εφαρμόζει και εκτελεί μόνος ο +άνθρωπος, ώστε ο κατά Λεϊβνίτιον ορισμός της ψυχής αποβαίνει πλήρης και +ακριβέστατος, εάν διατυπωθή ούτω· vis rationalis el libera sui conscia.</p> + +<p>Ο Σωκράτης παρημέλησε και αρκούντως δεν εμελέτησε το στοιχείον της +ελευθερίας, εκθαμβωθείς υπό του φωτός όπερ διαχέει εν ημίν το στοιχείον του +λόγου, ώστε δικαίως ο ημέτερος συγγραφεύς, θεωρεί αυτόν και αυτού του +Πλάτωνος ιδανικώτερον. Συμφέρει δε κατά τους χρόνους τούτους να επανέλθωμεν +εις την μελέτην του πρώτου τούτου κήρυκος και μάρτυρος του ανθρωπίνου λόγου, +διότι επί μάλλον και μάλλον εκτείνεται και πανταχού εισδύει απαίσιος διδασκαλία +καταργούσα και αυτήν του εγώ την ατομικότητα, τον λόγον και την ψυχήν +αρνουμένη, ανάγουσα, ως η προ του Σωκράτους φιλοσοφία, πάσαν νόησιν και +ηθικότητα είς τινα μηχανικήν ενέργειαν της ύλης, κτηνοποιούσα τον άνθρωπον, +θεωρούσα την μεγαλόνοιαν ως νόσημα, την αρετήν ως μανίαν, και αυτόν τον +σωματικόν οργανισμόν εκ των κατωτέρων εξάγουσα και δι' αυτών εξηγούσα, μίαν +δε μόνην δύναμιν αναγνωρίζουσα μεταμορφούσαν αδιακόπως την ύλην διά τινος +μονοτόνου ρυθμού και προς αδιάγνωστον τέλος +(<sup><a href="#fn1" id="ref1">1</a></sup>) +. Πολλώ δε μάλλον οφείλουσιν +οι νέοι λαοί να προφυλαχθώσι κατά της καινοφανούς, αλλ' αρχαίας ταύτης λύμης, +και μάλιστα εάν έχωσιν, ως ημείς, πρόχειρον την θεραπείαν εις την πάτριον +φιλοσοφίαν και την πάτριον ευσέβειαν.</p> + +<p>Η σωκρατική φιλοσοφία σχετίζεται προς τον Χριστιανισμόν διά του +πλατωνισμού, ον παρήγαγε, και διά των απ' αυτής άλλων σχολών, ως σχετίζεται, +σύμπας ο Ελληνισμός, καθ' ά άλλοτε απεδείξαμεν. +(<sup><a href="#fn2" id="ref2">2</a></sup>) +Και δεν έλειψαν οι +παραβάλλοντες τον βίον και τον θάνατον του Σωκράτους προς την επί γης +αποστολήν και τον θάνατον του Σωτήρος. Αλλά και εξ αυτών των απίστων τινές την +φαινομένην ταύτην ομοιότητα κατεβίβασαν εις το αληθές αυτής μέτρον, +ομολογήσαντες, ως ο Ρουσσώ, ότι, εν ώ διά του Σωκράτους εφάνη ο κατ' άνθρωπον +τελειότερος τύπος της σοφίας και της αρετής, αυτή η θεία τελειότης διαλάμπει εν +τω προσώπω του Σωτήρος. Το καθ' ημάς δε μίαν μόνην συνέπειαν θέλομεν να +εξαγάγωμεν εκ τούτου και εξάλλων ομοειδών παραδειγμάτων, ότι προς τον αληθή +χριστιανισμόν ου μόνον δεν αντιμάχεται, αλλά συνάδει η αληθής φιλοσοφία, καθό +ανθρώπινος προπαρασκευή ή επιβεβαίωσις των δογμάτων και επαγγελιών αυτού. +Και ιστορικώς μεν είναι αναντίρρητον, ότι η Ελληνική φιλοσοφία προητοίμασε τον +άνθρωπον εις αποδοχήν της θείας αποκαλύψεως, και περί τούτου συμφωνούσι και +οι κατά πάντα τα άλλα αντίφρονες προς αλλήλους, και οι τον Χριστόν πιστεύοντες +ως πραγματικήν ενσάρκωσιν του θείου λόγου, και οι την χριστιανικήν πίστιν +θεωρούντες ως τελευταίαν ανάπτυξιν της αρχαίας φιλοσοφίας· εν παντί δε χρόνω +και τόπω αληθεύει επίσης, ότι το δόγμα, ο βίος και ο θάνατος του Σωτήρος +συναποτελούσι τοσούτον υψηλόν και τωόντι θείον τύπον νοεράς και ηθικής +τελειότητος, ώστε προς αυτόν μετρείται, και κατ' αυτόν εκτιμάται παν επί της γης +μεγαλείον του νου και της καρδίας, είτε προ αυτού αναφανέν είτε μετ' αυτόν. +Ενομίσαμεν λοιπόν ότι προς θρησκευτικήν αγωγήν και ηθικήν διάπλασιν της νέας +γενεάς, εις ην αναθέτομεν πάσαν αισιωτέρου μέλλοντος ελπίδα, δεν θα ήσαν ίσως +ασυντελή και τα μικρά ταύτα έργα, εν οίς ανακεφαλαιούμεν και όσον οίον τε +σαφώς εκθέτομεν την καθ' ημάς λαμπροτέραν ερμηνείαν της σοφίας των πρώτων +και αθανάτων διδασκάλων του γένους ημών και όλης της ανθρωπότητος.</p> + +<h3 style="text-align: center; margin-top: 6em">Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ<br /><br /> + +ΚΑΤΑ<br /><br /> + +A. FOUILLÉE</h3> + +<h4 style="text-align: center; margin-top: 6em">Μέθοδος προς μελέτην της Φιλοσοφίας<br /> +του Σωκράτους.</h4> + +<p> +<br /> +Αρκούντως φυσική και διαδεδομένη είνε η γνώμη ότι τα +<span style='font-size: large;'> Απομνημονεύματα</span> + του Ξενοφώντος μείζονα έχουσιν ιστορικήν αξίαν ή οι +<span style='font-size: large;'> Διάλογοι του Πλάτωνος</span> +, και ο κ. Γρότε θεωρεί την μαρτυρίαν του πρώτου μάλλον ακριβή και αμερόληπτον +της του δευτέρου. Και ει μεν πρόκειται περί της βιογραφικής αξίας, τούτο ίσως +αληθεύει, εάν δε περί αυτής της διδασκαλίας του Σωκράτους, ολιγωτέρας +εγγυήσεις ακριβείας παρέχει ο Ξενοφών ως φιλόσοφος και αμεροληψίας ως +δικηγόρος. Ο Ξενοφών δεν ήτο φιλόσοφος εξ επαγγέλματος, και κύριον σκοπόν +είχε να ιστορήση εν τοις +<span style='font-size: large;'> Απομνημονεύμασιν</span> +, άτινα εδημοσιεύθησαν ότε ο Σωκράτης ήτο εισέτι αντιδημοτικός, τον άνθρωπον +μάλλον ή τον φιλόσοφον, και να καλύψη μάλλον ή να φανερώση τας τολμηράς +θεωρίας αίτινες επήγαγον την κατηγορίαν και τον θάνατον αυτού, προσπαθών να +τον παραστήση πολίτην έντιμον και πιστόν εις τους νόμους και τας παραδόσεις της +πατρίδος. Εάν δε υπό μόνην την όψιν ταύτην εθεωρούμεν τον Σωκράτην, και η υπ' +αυτού υποκινηθείσα μεγάλη εν τη φιλοσοφία επανάστασις, και αι +<span style='font-size: large;'> Νεφέλαι</span> + του Αριστοφάνους, και η υπό Μελήτου κατηγορία, και η εις θάνατον καταδίκη θα +ήσαν όλως ακατάληπτοι. Ουχ ήττον δε και εις αυτάς τας αφελείς αφηγήσεις του +Ξενοφώντος διοράται ο τολμηρός νεωτεριστής, ο μέγας θεωρητής και ερευνητής +της φύσεως και της διανοίας, και κατά τινα ζητήματα φιλόσοφος ιδανικώτερος και +αυτού του Πλάτωνος.</p> + +<p>Ουδεμίαν των σωκρατικών ιδεών παρέλειψεν ο Πλάτων, και πολλάς +προσέθηκεν εις αυτάς. Αι στοιχειώδεις και εξωτερικαί ούτως ειπείν διδασκαλίαι +ανήκουσιν ως επί το πλείστον εις τον διδάσκαλον, και πολλαχού των διαλόγων, εάν +τους μελετήσωμεν μετά προσοχής, βλέπομεν ότι αυτός ο Πλάτων διακρίνει των +Σωκρατικών τας ιδίας θεωρίας. Την δε διαλεκτικήν μέθοδον του Σωκράτους, ην +μετρίως ενόησεν ο Ξενοφών, εξηγεί θαυμασίως ο Πλάτων, αν και εφαρμόζει αυτήν +και επεκτείνει επέκεινα των Σωκρατικών ορίων. Αφ' ετέρου, η καλλιτεχνική +αίσθησις του Πλάτωνος τον παρεκίνει να θέση την αλήθειαν του χαρακτήρος και +της διανοίας των εισαγομένων προσώπων ως βάσιν και αυτής της ιδανικεύσεως, αι +δε ενιαχού αναφαινόμεναι αντιφάσεις προέρχονται εκ των ποικίλων απόψεων, αφ' +ών διάφορα πρόσωπα, διαφόρους και ουχί σπανίως εναντίας πρεσβεύοντα αρχάς, +εθεώρουν τα πράγματα, και εκ των ποικίλων υποθέσεων των διαλόγων, εν οίς +άλλοτε μεν πρωτεύει ο Σωκράτης, άλλοτε δε παρίσταται ως απλούς ακροατής και +άλλοτε εκλείπει.</p> + +<p>Εάν λοιπόν είχομεν μόνας τας μαρτυρίας του Ξενοφώντος και του Πλάτωνος, +έπρεπε να τους συμπληρώσωμεν και μετριάσωμεν δι' αλλήλων. Ευτυχώς δε έχομεν +εις τα ηθικά συγγράμματα του Αριστοτέλους πολύτιμά τινα χωρία, άτινα +παρημέλησαν οι ερμηνευταί, ιδίως περί της σωκρατικής θεωρίας της θελήσεως, +διαφερούσης καθόλου της παρά Πλάτωνι, και ην διαφωτίζουσι πληρέστατα τα +κείμενα του Αριστοτέλους προς τε τα Απομνημονεύματα και τον ελάττονα Ιππίαν +παραβαλλόμενα. Και κατ' αρχάς μεν θέλομεν λάβει υπ' όψιν τα κείμενα του +Ξενοφώντος, επί δε των αμφιβόλων ζητημάτων θέλομεν επικαλεσθή την μαρτυρίαν +του Αριστοτέλους, και εν τέλει θέλομεν καταφύγει εις τον Πλάτωνα προς +συμπλήρωσιν και επιστημονικωτέραν ανάπτυξιν των άλλων μαρτυριών, +προσπαθούντες και να διάστείλωμεν επιμελώς τας διδασκαλίας του μαθητή από +των του διδασκάλου, και να καταδείξωμεν ακριβώς τον θεωρητικόν σύνδεσμον, δι' +ου συνάπτονται. Ούτω δε ωφελούμενοι εκ πασών των μαρτυριών και βασανίζοντας +αυτάς ελλόγως και εξηγούντες δι' αλλήλων, ελπίζομεν ότι θέλομεν αποφύγει και το +άτοπον εις ο υποπίπτει η πολύτιμος άλλως και σοφωτάτη κριτική των Γερμανών, +ήτις απανταχού επιζητούσα τα αντιφατικά και τα ασυμβίβαστα αποβάλλει ενίοτε +αυθαιρέτως τα μη συνάδοντα προς τας ιδίας θεωρίας, και την υπέρ το δέον εις +πάντα τα κείμενα πίστην αφοσίωσιν των Άγγλων κριτικών, οίτινες μη τολμώντες να +εισδύσωσιν εις το πνεύμα, δι' ου φωτίζονται και συμβιβάζονται αι διαφοραί, +παραμένουσι μάλλον εις το γράμμα, και ούτω παραγνωρίζουσιν ενίοτε αυτόν τον +νουν της αρχαίας φιλοσοφίας.</p> + +<p>Διά της μεθόδου ταύτης θέλομεν επί τέλους αναγνωρίσει ότι ο αληθής +Σωκράτης, ου ο θάνατος είνε θρίαμβος και η επιρροή αθάνατος, είναι ο του +Πλάτωνος, παρ' ω ευρίσκομεν το δαιμόνιον τούτο πρόσωπον αληθέστερον εν τη +ουσιώδει αυτού ιδέα και αυτής της πραγματικότητος, διότι εν τη ψυχή εκάστου +φιλοσόφου υπάρχει ιδέα τις αναπτυσσομένη, και τις ζώσα διαλεκτική, ης αυτός δεν +έχει πάντοτε καθαράν συνείδησιν, η δε ιστορία αποκαλύπτει την πρωτοτυπίαν και +την ισχύν διά της μακράς επί της ανθρωπότητος επιρροής αυτής. Και την ιδέαν +ταύτην οφείλομεν να καταλάβωμεν, όπως νοήσωμεν αυτόν εντελώς, καθώς προς +νόησιν οιουδήποτε όντος ο Αριστοτέλης συμβουλεύει να το μελετήσωμεν ουχί εν +τη εμβρυώδει φάσει της υπάρξεως και κατά τας ατελείας αυτού, αλλ' εν τω +πληρώματι της τελειοτέρας αυτού αναπτύξεως, και παρομοίως ο δόκιμος +καλλιτέχνης παριστά μεν πιστώς τους υλικούς χαρακτήρας του εικονιζομένου +προσώπου, ζωογονεί δε αυτούς συγκεφαλαιών εν μια στιγμή ολόκληρον τον +πνευματικόν αυτού βίον. Έτι μάλλον δε αρμόζει η μέθοδος αύτη ότε πρόκειται περί +φιλοσόφου ουδέν γράψαντος, περί πολλών και προς πολλούς διαλεχθέντος, και +διδάξαντος νέα δόγματα προσβάλλοντα τα παραδεδεγμένα και τα καθεστώτα, +ώστε τινές μεν των ιδεών αυτού παρενοήθησαν, έτεραι δε απωλέσθησαν. Θα +ήμεθα δε λίαν ευτυχείς, εάν επιτύχωμεν να παραστήσωμεν τον Σωκράτην ου μόνον +οίος εφάνη, αλλ' οίος ήτο πραγματικώς, και να εκθέσωμεν ου μόνον όσα εδίδαξεν, +αλλά και όσα διενοήθη.</p> + +<h4 style="text-align: center; margin-top: 6em">ΒΙΒΛΙΟΝ Α'.<br /><br /> + +ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ</h4> + +<p> +<br /> +<b>Α’.<br /><br /> + +Πρώται μελέται και καθολική αυτού περιέργεια</b></p> + +<p> +<br /> +Εν αρχή του Συμποσίου λέγει ο Σωκράτης προς τον Καλλίαν^ αεί συ επισκώπτεις +ημάς καταφρονών, ότι συ μεν Πρωταγόρα τε πολύ αργύριον δέδωκας επί σοφία και +Γοργία και Προδίκω και άλλοις πολλοίς, ημάς δ' οράς +<span style='font-size: large;'> αυτουργούς τινας της φιλοσοφίας όντας</span> +. Το χωρίον τούτο καταδεικνύει τον προσωπικόν και πρωτότυπον χαρακτήρα της +σωκρατικής φιλοσοφίας, ήτις δεν είναι σύνολόν τι ιδεών παρ' άλλων +λαμβανόμενον, αλλ' ο ενδόμυχος καρπός της ψυχής εν τη ενώσει αυτής μετά της +αληθείας. Εκ τούτου όμως δεν πρέπει να συμπεράνωμεν, ως ο Ρίττερ και άλλοι +κριτικοί της Γερμανίας, ότι ουδέν παρ' ουδενός εδιδάχθη ο Σωκράτης. +Διαλεγόμενος προς πάντας, και ιδίως προς τους διασημοτέρους, πολλά εδιδάσκετο +και εδίδασκε· παρά τω Σιμμία εμυείτο τας θεωρίας των πυθαγορίων, ο Ευκλείδης +τω απεκάλυπτε τας λεπτότητας της ελεατικής διαλεκτικής, και ο Πλάτων τω +ενεπιστεύετο τας ιδίας θεωρίας, εξ ων άλλας μεν παρεδέχετο, άλλας δε +απέρριπτεν. Αι δε Αθήναι ήσαν τότε το κέντρον, εν ώ πάσαι αι διδασκαλίαι +συνήρχοντο και διεμάχοντο κατ' αλλήλων, και ο Σωκράτης ανεγίνωσκε +<span style='font-size: large;'> και τους θησαυρούς των πάλαι σοφών ανδρών, ους +εκείνοι κατέλιπον εν βιβλίοις γράψαντες (Απομ. Α.</span> + ς') @. Ιδίως δε, την μουσικήν εδιδάχθη παρά Δάμωνος (Πλάτ. +<span style='font-size: large;'> Φαίδρ.</span> + 96), και γνωστόν είναι πόσον μεγάλην έκτασιν είχεν η της τέχνης ταύτης +διδασκαλία, την γλυπτικήν τον είχε διδάξει ο πατήρ του +(<span style='font-size: large;'>Παυσ. Α'.</span> + κβ'). την γεωμετρίαν Θεόδωρος ο Κυρηναίος, και ουχί μετρία ήτο, καθ' ά μαρτυρεί +ο Ξενοφών, η γνώσις αυτού της μαθηματικής και της αστρονομίας, και αυτού δε +του Προδίκου διήκουσε διδάσκοντος περί της σημασίας και αξίας των λέξεων. +Μεταξύ των ποικίλων διδασκάλων αυτού ο Παρμενίδης βεβαίως έπρεπε να τω +αφήση τας βαθυτέρας εντυπώσεις, και τούτου ηδύνατο να διακούση, αν και πολύ +νεώτερος αυτού, διότι και τρις το γεγονός τούτο μαρτυρεί ο Πλάτων, και ο +Φύλλεβορν, ο Σχλεϊερμάχερ και ο Κουσίνος εκ περισσού απέδειξαν ότι +χρονολογικώς δεν ήτο αδύνατον· αφ' ετέρου, τα ίχνη της ελεατικής διαλεκτικής +διορώνται και εν αυτή τη σωκρατική μεθόδω, ως θέλομεν ίδει εν οικείω τόπω. +Παρά τούτους δε πάντας αναντίρρητον εκ τε αρχαίων μαρτυριών και εξ ελλόγων +εικασιών φαίνεται ημίν ότι και παρά του Αρχελάου, μαθητού του Αναξαγόρου, +εδιδάχθη ο Σωκράτης τας αρχάς της φυσικής επιστήμης.</p> + +<p>Και κατ' αρχάς μεν ετράπη προς τας περί φύσεως θεωρίας, ως προκύπτει έκ +τινος χωρίου του +<span style='font-size: large;'> Φαίδωνος (96</span> + κλ.), όπερ πάντες οι κριτικοί θεωρούσιν ιστορικόν, αν και εις τούτο αντιτάσσονται +φράσεις τινές της +<span style='font-size: large;'> Απολογίας</span> +, ζητών προ πάντων εν τη μελέτη της φύσεως τας αρχάς, τα αίτια, τους νόμους των +υλικών φαινομένων, ό εστιν, αυτήν την μεταφυσικήν θεωρίαν του κόσμου· είναι δε +αξιοπαρατήρητον πως και η τότε θεωρία της φύσεως προσεπάθει να αναγάγη τα +νοητικά και ηθικά φαινόμενα εις την κίνησιν και τα πάθη των υλικών μορίων διά +των αυτών σχεδόν ιδεών και εκφράσεων των σημερινών θετικολόγων· +<span style='font-size: large;'> εγώ γαρ νέος ων θαυστώς ως επεθύμησα ταύτης της +σοφίας, ην δη καλούσι περί φύσεως ιστορίαν, υπερήφανος γαρ μοι εδόκει είναι +ειδέναι τας αιτίας εκάστου, διά τι γίγνεται έκαστον και διά τι απόλλυται και διά τι +έστι· και πολλάκις εμαυτόν άνω κάτω μετέβαλλον σκοπών πρώτον τα τοιάδε, αρ' +επειδάν το θερμόν και το ψυχρόν σηπεδόνα τινά λάβη, ώς τινες έλεγον, τότε δη τα +ζώα ξυντρέφεται, και πότερον το αίμα εστιν ω φρονούμεν, ή ο αήρ, ή το πυρ, ή +τούτων μεν ουδέν, ο δε εγκέφαλος εστιν ο τας αισθήσεις παρέχων του ακούειν και +οράν και οσφραίνεσθαι, εκ τούτων δε γίγνοιτο μνήμη και δόξα, εκ δε μνήμης και +δόξης λαβούσης το ηρεμείν κατά ταύτα γίνεσθαι επιστήμην κλ. (Φαίδ).</span></p> + + +<p> +<br /> +<b>Β’.<br /><br /> + +Νέα διεύθυνσις των μελετών του Σωκράτους. — Τι προσθέτει εις την +διδασκαλίαν του Αναξαγόρου. — Η ιδέα του τελικού αιτίου.</b></p> + +<p> +<br /> +Λαβών δε αφορμήν εκ των βιβλίων του Αναξαγόρου έδωκεν, ως αυτός ομολογεί, +νέαν διεύθυνσιν εις τας ιδίας μελέτας. Αλλ' ακούσας μέν ποτε εκ βιβλίου τινός, ως +έφη, Αναξαγόρου αναγινώσκοντος, και λέγοντος, ως άρα νους εστιν ο διακοσμών +τε και πάντων αίτιος, ταύτη ήδη τη αιτία ήσθηντε και έδοξέ μοι τρόπον τινά ευ +έχειν το τον νουν πάντων είνε αίτιον. <i>(Φαίδ. 96)</i>. Αλλ' ο Αναξαγόρας δεν υψούτο +υπεράνω της φυσικής των Ιώνων, ειμή ίνα μεταπέση αμέσως εις αυτήν, και ο +<span style='font-size: large;'> Φαίδων</span> + παριστά σαφέστατα την αντίθετον και ηθικήν τάσιν του πνεύματος του +Σωκράτους· +<span style='font-size: large;'> και ηγησάμην, ει τούθ' ούτως έχει, τον γενούν +κοσμούντα πάντα κοσμείν, και έκαστον τιθέναι ταύτη όπη αν βέλτιστα έχη</span> +· ώστε προς αληθή γνώσιν οιουδήποτε πράγματος ανάγκη να ζητήσωμεν ποίον +είναι το τέλος και ο προορισμός αυτού, και τι είναι εν αυτώ το βέλτιστον· +<span style='font-size: large;'> ει ουν τις βούλοιτο την αιτίαν ευρείν περί εκάστου, +όπη γίγνεται ή απόλλυται ή εστι, τούτο δει περί αυτού ευρείν όπη βέλτιστον αυτώ +εστιν ή είναι ή άλλο οτιούν πάσχειν ή ποιείν</span> +. Η έννοια του τελικού αιτίου πρωτεύει εν τοις περί Σωκράτους παρά Ξενοφώντι +ουχ ήττον ή παρά Πλάτωνι, και αρκεί εις απόδειξιν η μεταξύ Σωκράτους και +Αριστοδήμου συνδιάλεξις, και ο τρόπος καθ' ον εκεί εξηγείται πάσα η του +ανθρωπίνου σώματος οικονομία. Καθό δε ηθικωτέρα, η νέα αύτη τάσις ήτο δι' +αυτό τούτο και μάλλον μεταφυσική των θρασυδείλων αξιώσεων των προκατόχων +του, διότι η έννοια του τέλους και του αγαθού δεν είναι ιδία μόνον της ηθικής +επιστήμης αλλά και της μεταφυσικής, είναι το Ύψιστον αντικείμενον υπό το όνομα +του τελείου και του απολύτου, και θέλομεν ίδει τον Σωκράτην εφαρμόζοντα εις +όλην την φύσιν και εις αυτήν την θείαν διάνοιαν την αρχήν του βελτίστου, ήτις ήτο +ο κανών της διαγωγής του, και ην εθεώρει παντοδύναμον επί της ανθρωπίνης +θελήσεως· ταύτην δε την έννοιαν του τελικού αιτίου και ο Αριστοτέλης αποδίδει εις +την Σωκρατικήν φιλοσοφίαν. Τόσω δε η έννοια αύτη εκυρίευε τον Σωκράτην, ώστε +κατέπνιγε σχεδόν την έννοιαν των άλλων αιτίων, και εις τούτο αποδοτέον την εν τη +ανωτέρω παραγράφω του Φαίδωνος υπερβολικήν και άδικον κατάκρισιν +Αναξαγόρου. Νέα λοιπόν εισάγεται εις την φιλοσοφίαν αρχή διά Σωκράτους, η του +τελικού αιτίου, ήτοι του αγαθού, και την θεωρίαν του διδασκάλου θέλει +συμπληρώσει και τελειοποιήσει ο Πλάτων διά της περί ιδεών μεταφυσικής +θεωρίας, ως τούτο καθοράται και εν αυτώ τω παρατεθέντι χωρίω του +<span style='font-size: large;'> Φαίδωνος</span> +, ένθα είναι προφανής η από του τελικού αιτίου μετάβασις εις την ιδέαν, καθό +τύπον του όντος θεωρουμένην, και ο Σωκράτης παρίσταται εν τη αληθεί αυτού +θέσει μεταξύ Αναξαγόρου και Πλάτωνος· οι Ίωνες δεν ανεγνώριζον ειμή το +<span style='font-size: large;'> φυσικόν</span> + αίτιον, ο Αναξαγόρας συλλαμβάνει το +<span style='font-size: large;'> νοερόν</span> + αίτιον, ο Σωκράτης καταλαμβάνει ότι παν νοερόν αίτιον είναι δι' αυτό τούτο +ηθικόν και +<span style='font-size: large;'> τελικόν</span> +, τέλος ο Πλάτων συμπεραίνει ότι το τελικόν αίτιον πρέπει να περιέχη τύπον τινά +τελειότητος, ον έχει προ οφθαλμών ο διακοσμών νους +(<span style='font-size: large;'>πάντα εγέννησε παραπλήσια εαυτώ</span> +), ώστε η ιδέα είναι παρά Πλάτωνι η απορρόφησις πάντων των άλλων αιτίων, του +φυσικού, του ψυχολογικού, του ηθικού, εν τω κατ' εξοχήν μεταφυσικώ, εν τω +ανωτάτω λόγω των όντων, τω τελείω αγαθώ.</p> + +<p> +<br /> +<b>Γ’.<br /><br /> + +Η του ανθρώπου μελέτη αφετηρία πάσης φιλοσοφικής θεωρίας</b></p> + +<p> +<br /> +Η νέα αρχή του Σωκράτους έμελλεν εξ ανάγκης ν' ανανεώση και την μέθοδον της +φιλοσοφίας, διότι εάν η ηθική συνάπτεται, αφ' ενός, προς την μεταφυσικήν, +στενώτατον σύνδεσμον έχει, αφ' ετέρου, προς την ψυχολογίαν· όθεν ο Σωκράτης +ηρώτα· +<span style='font-size: large;'> πότερά ποτε νομίσαντες ικανώς ήδη τ' ανθρώπεια +ειδέναι, έρχονται επί το περί των τοιούτων</span> + (περί φύσεως και κόσμου) +<span style='font-size: large;'> φροντίζειν, ή τα μεν ανθρώπεια παρέντες, τα +δαιμόνια δε σκοπούντες, ηγούνται τα προσήκοντα πράττειν· (Απομν. Α' α')</span> +. Και εν τω Δ', β' +(<span style='font-size: large;'>αυτόθι</span> +) έτι σαφέστερον συνιστά εις τον +<span style='font-size: large;'> Ευθύδημον</span> + το +<span style='font-size: large;'> Γνώθι σαυτόν</span> + ως βάσιν πάσης φιλοσοφίας· +<span style='font-size: large;'> ειπέ μοι έφη, ω Ευθύδημε, εις Δελφούς ήδη πώποτε +αφίκου;</span> + κλ. Η αυτή δε διδασκαλία εύρηται και παρά Πλάτωνι εν τω +<span style='font-size: large;'> Αλκιβιάδη α'</span> +.</p> + +<p>Ποικίλαι σημασίαι απεδίδοντο και παρ' αυτού του Σωκράτους εις το +<span style='font-size: large;'> Γνώθι σαυτόν</span> +, αίτινες όμως συμβιβάζονται εξ ανάγκης, καθόσον η γνώσις ημών αυτών +περιλαμβάνει και της ηθικής και της νοητικής ημών φύσεως την γνώσιν, και η μεν +πρώτη είναι ο απαραίτητος όρος της αρετής, η δε δευτέρα της επιστήμης. Και αύτη +πάλιν υποθέτει ου μόνον την γνώσιν της ημετέρας αμαθείας, αλλά και των όρων +της αληθούς μαθήσεως, ώστε από της ηθικής έμελλε λογικώς να μεταβή ο +Σωκράτης εις την λογικήν και την ψυχολογίαν, εάν προς πράξιν του αγαθού +απαραίτητος είναι η γνώσις του αληθούς. Προς τούτοις δε συνειθίζων να γενικεύη +και να ορίζη, έπρεπε να εύρη εν τη ψυχή αυτού τους γενικούς νόμους της διανοίας, +τα γένη, και τας εις πάντας ανθρώπους κοινάς δυνάμεις του πνεύματος. Άμα δε το +καθόλου αναφαίνεται εν τω πνεύματι, αι μεταφυσικαί ιδέαι παρίστανται +ταυτοχρόνως, και τοιούτω τρόπω επαναφέρων την φιλοσοφίαν εις τα +<span style='font-size: large;'> ανθρώπεια</span> +, ο Σωκράτης διήνοιγεν αυτή την προς τα θεία οδόν, και προητοίμαζε την υπό +Πλάτωνος ανανέωσιν της μεταφυσικής. Και ούτω καθορώνται οι διαδοχικοί βαθμοί +της σωκρατικής διανοίας· η νέα αρχή του τελικού αιτίου, ήτοι του αγαθού, είλκυεν +αυτόν προς την λογικήν έρευναν του τέλους τούτου, και αύτη προς την +ψυχολογικήν ανάλυσιν, και υπ' αυτήν έμελλε να εύρη την μεταφυσικήν, εν ή +υπάρχει το αληθές αντικείμενον της ηθικής, το τελικόν και πρώτον αίτιον, το +αγαθόν, δι' ου συνεπληρούτο, ούτως ειπείν, ο κύκλος, και ο προς όν όρος +εταυτίζετο με τον αφ' ού διά της ταυτότητος της ηθικής και της μεταφυσικής εν τη +Ιδέα του αγαθού.</p> + +<p> +<br /> +<b>Δ’.<br /><br /> + +Μέθοδος του Σωκράτους — Ειρωνεία και μέθοδος<br /> +ανασκευαστική.</b></p> + +<p> +<br /> +Η κατά της οιήσεως και σοφιστείας ειρωνεία του Σωκράτους προήρχετο εκ της +αντιθέσεως ην εύρισκε μεταξύ του ιδανικού της επιστήμης και της αμαθούς +αλαζονείας των αντιπάλων αυτού +(<span style='font-size: large;'>Πλάτ. Απολογ.</span> +) Και την ειρωνείαν ταύτην, δι' ής καθίστα γελοίους τους αντιπάλους, και +κατεδείκνυε το ψεύδος της επιστήμης αυτών, θέλει μεταχειρισθή ακολούθως και ο +Πλάτων προς κάθαρσιν του πνεύματος και της καρδίας +(<span style='font-size: large;'>Σοφιστ. και Πολιτ.</span> + ς'), και ουδεμία αμφιβολία ότι κατά τούτο ο Πλάτων διέμεινε πιστός εις τας αρχάς +του διδασκάλου, όστις πανταχού φαίνεται αποδίδων μεγίστην σπουδαιότητα εις τα +ηθικά αισθήματα και ταυτίζων την επιστήμην με την αρετήν. Μεταξύ δε των προς +ανασκευήν μέσων κυριώτατον είναι η εξαγωγή +(<span style='font-size: large;'>deduction</span> +), δι' ής αναπτύσσονται πάσαι αι συνέπειαι θέσεώς τινος, ην προσωρινώς +παραδέχεται πάντοτε ο Σωκράτης ως υπόθεσιν, και από συμπεράσματος εις +συμπέρασμα φέρει αυτήν εις το άτοπον, και συγκρούων αυτήν κατά της αληθείας +την καταστρέφει. Παρά Ξενοφώντι +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Α' β'.</span> +), ουχ ήττον ή παρά Πλάτωνι +(<span style='font-size: large;'>Αλκιβ. α'.</span> +), βλέπομεν τον Σωκράτην αναγκάζοντα τους αντιπάλους τα αυτά να λέγωσιν υπέρ +και κατά των αυτών και κατά τα αυτά. Και τοιαύτα μεν ήσαν τα πρώτα στοιχεία της +σωκρατικής μεθόδου.</p> + +<p> +<br /> +<b>Ε’. <br /><br /> + +Ευρετική μέθοδος ή μαιευτική.</b></p> + +<p> +<br /> +Έτερον δε και ουσιωδέστατον στοιχείον της μεθόδου ταύτης ήτο η +<span style='font-size: large;'> μαιευτική</span> +. Η φύσις της επιστήμης και το προς απόκτησιν αυτής μέσον είναι εκ των μάλλον +μελετηθέντων υπό τε του Σωκράτους και όλης της σχολής αυτού ζητημάτων. Τωόντι +ο Σουΐδας (εν λέξ. +<span style='font-size: large;'> Κρίτων</span> +) και Διογένης ο Λαέρτιος (Β', 121, 125, 124). αναφέρουν τα βιβλία του Κρίτωνος, τα +επιγραφόμενα· +<span style='font-size: large;'> Περί του μαθείν, περί του γνώναι και περί +επιστήμης</span> +· αναφέρονται προσέτι τα του υποδηματοποιού Σίμωνος περί +<span style='font-size: large;'> επιστήμης, περί κρίσεως, περί του +διαλέγεσθαι</span> +· εις τον Θηβαίον Σιμμίαν αποδίδονται οι +<span style='font-size: large;'> περί λογισμού και περί αληθείας</span> + διάλογοι, και άλλαι εις άλλους σωκρατικούς αποδίδονται τοιούτου είδους +συγγραφαί. Εκ δε των πλατωνικών διαλόγων ο μεν +<span style='font-size: large;'> Θεαίτητος</span> + έχει υπόθεσιν την φύσιν της επιστήμης, ο δε +<span style='font-size: large;'> Σοφιστής</span> +, συνέχεια του πρώτου, την φύσιν της πλάνης, και ωσαύτως ο +<span style='font-size: large;'> Παρμενίδης</span> + πραγματεύεται περί της φύσεως της αληθείας και του όντος, και ο +<span style='font-size: large;'> Φαίδων</span> + εκτενώς διαλαμβάνει περί αναμνήσεως. Ταύτα αποδεικνύουσιν ότι πρωτότυπόν +τινα διδασκαλίαν είχεν εισαγάγει ο Σωκράτης περί της φύσεως της επιστήμης και +περί ευρετικής μεθόδου. Ποίαι δε αι παρά τοις συγχρόνοις αυτού επικρατούσαι +περί επιστήμης και διανοίας δοξασίαι; Ο μεν Αναξαγόρας, ου τα συγγράματα είχεν +αναγνώσει ο Σωκράτης, εθεώρει τον λόγον καθολικόν τι και άπειρον και πανταχού +το αυτό· +<span style='font-size: large;'> Νους δε πας όμοιος εστι, και ο μείζων και ο ελάττων +(Συμπλικ. εις φυσικ. Αριστοτέλους 33, β')</span> +· ο δε Αρχέλαος, ον επίσης εγνώρισεν εκ του πλησίον, εφρόνει ότι κατ' αρχάς πάντα +υπάρχουσι μεμιγμένα εν τη διανοία· +<span style='font-size: large;'> τω νω ενυπάρχειν τι ευθέως μίγμα (Οριγ. φιλοσοφ. +9)</span> +, εξ ου διακρίνεται ακολούθως η επιστήμη διά τινος διαιρέσεως και αποχωρίσεως, +<span style='font-size: large;'> νόμω</span> +. Και των πυθαγορείων τα δόγματα της προϋπάρξεως και της μετεμψυχώσεως +έτεινον εις την αναγνώρισιν εμφύτου τινός επιστήμης, και τας αισθήσεις +διέστελλον του λόγου, και την δόξαν της επιστήμης. Η αυτή διάκρισις υπάρχει και +παρά Παρμενίδη, ου το ποίημα διαιρείται εις δύο μέρη, ων το μεν έχει +αντικείμενον τον +<span style='font-size: large;'> νουν</span> +, το δε τα +<span style='font-size: large;'> προς δόξαν</span> +· ουδέ άλλως εφρόνει ο +<span style='font-size: large;'> Εμπεδοκλής</span> + θέτων ως μέσον προς γνώσιν της αληθείας +<span style='font-size: large;'> ου τας αισθήσεις αλλά τον ορθόν λόγον</span> +· ώστε καθολική φαίνεται κατά την εποχήν εκείνην η τάσις του ανθρωπίνου +πνεύματος εις το θεωρείν την επιστήμην ουχί ως αυθαίρετον δημιούργημα του +ανθρώπου, αλλ' ως ανάπτυξιν συνεπτυγμένου και εν τη ψυχή υπ' αυτού του Θεού +κατατεθέντος σπέρματος, εξ ου τη βοηθεία ιδιαιτέρας τέχνης φύεται και γεννάται η +αλήθεια ως φυτόν ουράνιον και απάγαυσμα αυτής της θεότητος. Πανταχού δε ο +Σωκράτης παρίσταται ουχί ως διδάσκαλος κατέχων την επιστήμην και δυνάμενος +να την μεταδώση, αλλ' ως μαιευτής συντελών εις την γέννησιν αυτής εξ αυτών των +λογικών σπλάγχνων των μαθητών του +(<span style='font-size: large;'>Θεαίτητ. 36 κλπ), ενί σπλαγχνοίσι λόγοισι</span> +, ως έλεγεν ο Εμπεδοκλής (στίχ. 356). Και προς τούτο ο κατ' αυτόν πρώτος όρος ήτο +η γνώσις ημών αυτών, δι' ης από των εκτός μετέφερε την επιστήμην εις τα εντός, +από του κόσμου εις την ψυχήν. Αλλ' ο Σωκράτης δεν φαίνεται συλλαβών την +ανάπτυξιν ταύτην ως ανάμνησιν προγενεστέρας ζωής. Το μίγμα τούτο +πυθαγορείων δογμάτων και μεταφυσικών συλλήψεων ανήκει εις τον Πλάτωνα, και +ουχί εις τον Σωκράτην, όστις μόνο το ψυχολογικόν και λογικόν μέρος της θεωρίας +διετύπωσε, και τούτο διακρίνεται ευκόλως έν τινι των μάλλον σωκρατικών +διαλόγων του Πλάτωνος, εν τω +<span style='font-size: large;'> Μένωνι</span> +, ένθα όμως παρίσταται ως θεμελιώδης αρχή της σωκρατικής διδασκαλίας η μεταξύ +δόξης και επιστήμης διάκρισις και η ανάγκη εμφύτου τινός, ει και συγκεχυμένης +και γενικής, επιστήμης προς γέννησιν της αληθείας. Την προϋπάρχουσαν ταύτην +γνώσιν υποθέτει εξ ανάγκης η μαιευτική τέχνη, και εις αυτήν ίσως ανάγεται και η +υπό Αριστοτέλους διάκρισις της +<span style='font-size: large;'> δυνάμει</span> + και της +<span style='font-size: large;'> ενεργεία</span> + επιστήμης. Η αυτή δε διδασκαλία του +<span style='font-size: large;'> Μένωνος</span> + επαναλαμβάνεται και εν τω +<span style='font-size: large;'> Φαίδωνι</span> + (73 α)· εν ώ δε δεν ανεγνώριζε την έμφυτον ταύτην γνώσιν ως ανάμνησιν, ουχ +ήττον εθεώρει αυτήν ως το λογικόν και θείον στοιχείον της ψυχής, ως προκύπτει εκ +του +<span style='font-size: large;'> Αλκιβιάδου (63)</span> + και εκ του ε'. της +<span style='font-size: large;'> Πολιτείας</span> +. Εκ δε της γενικής αρχής της μαιευτικής δυνάμεθα να συμπεράνωμεν ποίος ήτο ο +προτιμώμενος τύπος και τα συνήθη αντικείμενα των λογικών ζητήσεων του +ημετέρου φιλοσόφου. Η μαιευτική μέθοδος επιφέρει την ανάγκην του διαλόγου +και των ερωτήσεων, δι' ων ο διδάσκαλος βοηθεί τον διδασκόμενον εις την γέννησιν +των ιδεών, και η +<span style='font-size: large;'> λογική</span> + γίνεται ούτω +<span style='font-size: large;'> διαλεκτική (Κρίτ. 390 Πολιτ. ς'.)</span> +. Και επειδή διελέγετο πανταχού, πάντοτε και προς πάντας, εκ πάσης ψυχής και εκ +παντός πράγματος και εξ αυτών των ταπεινοτέρων ενόμιζεν ότι ηδύνατο να +εκλάμψη ως εξ υποκεκρυμμένου σπινθήρος το φως της αληθείας.</p> + +<p> +<br /> +<b>ΣΤ’.<br /><br /> + +Ιδιαίτερα μέσα της μαιευτικής. — Διαίρεσις και εξαγωγή<br /> +(déduction). — Επαγωγή.</b></p> + +<p> +<br /> +Η διαίρεσις περιλαμβάνει πάντα τα αναλυτικά μέσα δι' ων ανακαλύπτομεν την +ενότητα εν τη πολλότητι, διότι, δυνάμεθα από της ενότητος του γένους, να +κατέλθωμεν εις την πολλότητα των ειδών, όπερ είνε η κυρίως λεγομένη διαίρεσις, +ή από της ενότητος αρχής τινος να κατέλθωμεν εις την πολλότητα των συνεπειών +αυτής, όπερ είναι η εξαλεγομένη διαίρεσις, ή από της ενότητος αρχής τινος να +κατέλθωμεν εις την πολλότητα των συνεπειών αυτής, όπερ είναι η εξαγωγή, και ο +Σωκράτης εγνώρισε και μετεχειρίσθη μεθοδικώς αμφότερα τα μέσα ταύτα. Ο +Ξενοφών πολλαχού των +<span style='font-size: large;'> Απομνημονευμάτων</span> + παρέχει παραδείγματα της πρώτης εργασίας, ην ονομάζει το +<span style='font-size: large;'> διαλέγειν κατά γένη</span> +, ένθα ο Σωκράτης διαιρεί τα γένη εις τα είδη αυτών μετά θαυμαστής ακριβείας, +και ούτω φθάνει εις το +<span style='font-size: large;'> ίδιον</span> + εκάστου πράγματος, ήτοι εις την ιδίαν και ειδικήν διαφοράν, εις την ουσιώδη +ιδιότητα, εξ ης και μόνης δύναται να προκύψη ο ακριβής ορισμός· απαράλλακτος +δε είνε και ο παρά Πλάτωνι Σωκράτης <i>(Φαιδρ. 91)</i>. Ωσαύτως την έκ τινος αρχής +ακριβή εξαγωγήν των συνεπειών αυτής πανταχού φαίνεται μεταχειριζόμενος ο +Σωκράτης, και ενίοτε εν είδει τελείου σωρείτου. Αλλ' η διαίρεσις και η εξαγωγή +βεβαιούσι μόνον την λογικήν δυνατότητα των όντων και εννοιών, ουχί δε και την +αντικειμενικήν αυτών πραγματικότητα. Προς τούτο απαιτείται άλλη ανωτέρα +εργασία, και εις ταύτην επλησίασεν ο Σωκράτης· διά της επαγωγής, ην +αποδίδουσιν αυτώ εκ συμφώνου ο Ξενοφών, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης. Και +τωόντι ότε ο Σωκράτης ανεσκεύαζε τας γνώμας των αντιπάλων του, μετεχειρίζετο +την διά της εξαγωγής των συνεπειών ανάλυσιν, αποδεικνύων ούτω το άτοπον της +αρχής εξ ης απέρρεον, αλλ' ότε αυτός εξέφραζε γνώμην τινά, και άλλος την +αντέτεινεν, υπεχρεούτο, προς δικαιολόγησιν της κρίσεώς του, να την επαναγάγη +είς τινα γενικήν και ομολογουμένην αλήθειαν, +<span style='font-size: large;'> επί την υπόθεσιν επανήγε</span> +, και πραγματικώς η γενική αύτη αλήθεια προ της επαληθεύσεως ήτο +<span style='font-size: large;'> υπόθεσις</span> +, και η επαλήθευσις αύτη εγίνετο διά της παραθέσεως πολλών μερικών +παραδειγμάτων, εν οίς εζήτει τον εν πάσι κοινόν χαρακτήρα ανερχόμενος ούτω +από των επί μέρους εις το καθόλου, και η εργασία αύτη ουδέν έτερον είναι ή αυτή +η +<span style='font-size: large;'> επαγωγή</span> +. Το δε εξαγόμενον της επαγωγής θέλει είναι γενική τις αρχή και το έτερον και +κυριώτερον στοιχείον του ορισμού. +<span style='font-size: large;'> Ούτω δε των λόγων επαναγομένων καθίστα εναργή +την αλήθειαν και εις αυτούς τους αντιλέγοντας,</span> + εάν ουχί διά της πλήρους και τελείας επαγωγής ης τους νόμους ακριβώς εξέθηκεν +ακολούθως ο Αριστοτέλης, αλλά +<span style='font-size: large;'> δι' επακτικών λόγων</span> +, τουτέστι διά παραδειγμάτων, διά της αναλογίας, ενίοτε δε και διά της πλήρους +αριθμήσεως των καθ' έκαστα, αφ' ών γίνεται ασφαλώς +<span style='font-size: large;'> η επί τα καθόλου έφοδος</span> + κατ' Αριστοτέλην +<span style='font-size: large;'> (Αναλ. προτ. Β.' ιε')</span> +. Ούτω λοιπόν διά της διαιρέσεως και εξαγωγής, αφ' ενός, και διά της επαγωγής και +γενικεύσεως, αφ' ετέρου, συμπληρούται η μαιευτική μέθοδος, καθ' όσον διά μεν +του πρώτου μέσου αναπτύσσεται το εν τω πνεύματι συνεπτυγμένον, ό εστι +γεννώνται αι μερικαί ιδέαι εκ των γενικών, +(<sup><a href="#fn3" id="ref3">2</a></sup>) + διά δε του δευτέρου ανερχόμεθα εις +τα γένη, εξ ών πάλιν γεννώνται αι μερικαί ιδέαι, και άτινα κατ' Αριστοτέλην είναι +δύναμίς τις εγκυμονούσα την ενέργειαν και την πραγματικότητα. Πασών δε των +αναλύσεων και συνθέσεων τούτων το εξαγόμενον ήτο, ως είπομεν, ο ορισμός, δι' +ού θέλει φανή επί μάλλον και μάλλον η μεταφυσική τάσις της λογικής του +Σωκράτους θεωρίας.</p> + +<p> +</p> + +<p><b>Ζ’.<br /><br /> + +Ιδιαίτερα μέσα της μαιευτικής (Συνέχεια). — <br /> +Ο ορισμός.</b></p> + +<p> +<br /> +Ο Αριστοτέλης εν τω α' των +<span style='font-size: large;'> Μεταφυσικών</span> + λέγει, ότι ο Σωκράτης πρώτος +<span style='font-size: large;'> επέστησε την διάνοιαν περί ορισμών</span> +, ότι προ αυτού ο Δημόκριτος +<span style='font-size: large;'> ωρίσατό πως</span> +, και προ τούτου οι Πυθαγόρειοι +<span style='font-size: large;'> περί τίνων ολίγων, ων τους λόγους εις τους ορισμούς +ανήπτον (ιδ'. δ' αυτόθι)</span> +, και παρατηρεί ότι λίαν απλώς επραγματεύθησαν· +<span style='font-size: large;'> ηρίζοντό τε γαρ επιπολαίως, και ω πρώτω υπάρξειεν +ο λεχθείς όρος, τούτ' είναι την ουσίαν του πράγματος ενόμιζον +. Αλλ' ο Σωκράτης ε υ λ ό γ ω ς εζήτει το τι εστι· σ υ λ λ ο γ ί ζ ε σ θ α ι γαρ εζήτει, +αρχή δε των συλλογισμών το τι εστι</span> +. Το ζήτημα όμως είναι εάν οι ορισμοί του Σωκράτους ήσαν μόνον λογική τις +εργασία άνευ μεταφυσικού τινος σκοπού. Την σήμερον η λογική και η οντολογία +είναι συνήθως δύο διακεκριμέναι επιστήμαι, αλλ' η διάκρισις αύτη υπάρχει άρα +και εν τω πνεύματι του Σωκράτους; Περί τούτου απαντά αυτός ο Αριστοτέλης διά +της συνεχείας του τελευταίου χωρίου όπερ κακώς ηρμήνευσαν και ο Ρώχτερ και ο +Έγελος και ο Βράνδις. +<span style='font-size: large;'> Διαλεκτική γαρ ισχύς</span> +, προσθέτει ο Αριστοτέλης, +<span style='font-size: large;'> ούπω τότ' ην, ώστε δύνασθαι και χωρίς του τι εστι +ταναντία επισκοπείν, και των εναντίων ει η αυτή επιστήμη</span> +. Η επιστήμη αύτη, των εναντίων +<span style='font-size: large;'> η αυτή</span> +, είναι η καθαρά λογική, επιστήμη όλως εξωτερική και τυπική, ήτις κατ' +Αριστοτέλην πρέπει να περιορίζηται εις την μελέτην των γενικών τύπων και των +αφηρημένων εναντιοτήτων, αφίνουσα εις μόνην την μεταφυσικήν την μελέτην της +ενδομύχου και πραγματικής ουσίας. Αλλά τοιαύτη δεν ήτο η διαλεκτική του +Σωκράτους. Βραδύτερον, και ιδίως μετά τον Πλάτωνα, αι γενικαί έννοιαι +εθεωρήθησαν ως τύποι κοινοί εις όλην τινά τάξιν αντικειμένων +(<span style='font-size: large;'>κοινός λόγος</span> +), και των τύπων τούτων δυνάμεθα να συλλάβωμεν +<span style='font-size: large;'> ταναντία</span> + ως λ. χ. την ενότητα και την πολλότητα, την ταυτότητα και την διαφοράν, το +δίκαιον και το άδικον, η δε ουσία είναι κατ' Αριστοτέλην +<span style='font-size: large;'> το καθ' έκαστον (η γαρ ουσία των όντων εν τω καθ' +έκαστον)</span> + ήτοι η ατομική υπόστασις· +<span style='font-size: large;'> τούτων δ' ούκ εστιν ορισμός, αλλά μετά νοήσεως ή +αισθήσεως γνωρίζονται.</span> + Όμως παρά Σωκράτει και παρά Πλάτωνι, ως παρ' Εγέλω, η λογική και η οντολογία +είναι έν, και η σύνθεσις αυτών είναι η +<span style='font-size: large;'> διαλεκτική</span> +. Ώστε γινώσκομεν ήδη, ότι +<span style='font-size: large;'> τα προηγούμενα</span> + του σωκρατικού ορισμού ήσαν ανίσχυροί τινες προσπάθειαι των Ιώνων και των +πυθαγορείων, ότι ο Σωκράτης πρώτος εγνώρισε την τέχνην του ορίζειν, ότι εις +τούτο, έλαβεν +<span style='font-size: large;'> αφορμήν</span> + εκ των ηθικών ερευνών του, ότι +<span style='font-size: large;'> φύσις</span> + του ορισμού αυτού ήτο ο καθολικός προσδιορισμός της ουσίας, +<span style='font-size: large;'> σκοπός</span> + δε, η οντολογική γνώσις, και ότι εις ταύτην προέβαινε διά της συνενώσεως της +λογικής και της οντολογίας ήτοι διά της διαλεκτικής. Τα αυτά δε επιβεβαιούσιν ο τε +Ξενοφών +(<span style='font-size: large;'>Απομν. Δ'. ς'.</span> +) και ο Πλάτων +(<span style='font-size: large;'>Φαίδρ. και αλλαχού</span> +). </p> + +<p>Ας ίδωμεν τώρα την εφαρμογήν της σωκρατικής μεθόδου, ποία ήσαν τα +στοιχεία του ορισμού αυτού, και ποίον μεταξύ αυτών το κυριώτερον.</p> + +<p>Τα δύο μέσα περί ων διελάβομεν ανωτέρω, η +<span style='font-size: large;'> διαίρεσις</span> + και η +<span style='font-size: large;'> επαγωγή</span> +, συγκεφαλαιούνται εξ ανάγκης εν τω ορισμώ, και διά μεν της αναλύσεως ο +Σωκράτης έφθανεν εις την ειδικήν διαφοράν, διά δε της συνθέσεως, εις το γένος, +άτινα είναι τα δύο στοιχεία οιουδήποτε ορισμού· η διαφορά +<span style='font-size: large;'> διακρίνει</span> +, το γένος +<span style='font-size: large;'> εξηγεί</span> +· το γένος είναι άρα ο +<span style='font-size: large;'> λόγος</span> +, ό εστι το +<span style='font-size: large;'> αίτιον</span> +, δι' ου μόνον δυνατόν και νοητόν καθίσταται το αντικείμενον, αλλά και +πραγματικόν και ενεστώς, ώστε το γένος περιέχει τα είδη, ως η αρχή, τας +συνεπείας, παρά του γένους λαμβάνουσι τα είδη την δυνατότητα και την ύπαρξιν, +αυτήν την ουσίαν αυτών, το τι εστι, και ούτω γίνεται καταφανής η μεταφυσική +τάσις της σωκρατικής διδασκαλίας.</p> + +<p> +<br /> +<b>Η’.<br /><br /> + +Οντολογική βάσις της σωκρατικής μεθόδου.<br /> +Φύσις των γενών. — Διάκρισις της σωκρατικής και<br /> +της πλατωνικής θεωρίας.</b></p> + +<p> +<br /> +Προς λύσιν των ζητημάτων τούτων συντελεστικώτατον είναι το παρ' Ευσεβίω +(<span style='font-size: large;'>Ευάγ. Πρ. ια', 3</span> +) χωρίον του Αριστοτέλους, εν ώ βλέπομεν ότι ο Σωκράτης τα +<span style='font-size: large;'> καθόλου ου χωριστά εποίει, ουδέ τους ορισμούς· οι +δε (ο Πλάτων) εχώρισαν, και τα τοιαύτα των όντων ι δ έ α ς προσηγόρευσαν , . . . +ώστε πάντων ιδέας είναι των καθόλου λεγομένων. Ο Σωκράτης λοιπόν δεν +μεταφέρει εις το απόλυτον, και δεν πραγματοποιεί εν αυτώ, εν</span> +<span style='font-size: large;'> τω παντελώς όντι, τα καθόλου και τους ορισμούς +(Όρ. και Μεταφ. α'.</span> +)· τούτο ποιεί ο Πλάτων διά της θεωρίας των +<span style='font-size: large;'> ιδεών</span> +, αίτινες είναι τα γένη +<span style='font-size: large;'> καθ' αυτά</span> +, δηλαδή η απόλυτος αρχή των γενών, ήτις είναι ο αληθής λόγος και των αισθητών +αντικειμένων και των λογικών εννοιών, διότι άνευ αυτής ούτε τα πράγματα είναι +επιδεκτικά ορισμού, ούτε το πνεύμα δύναται να διατυπώση ορισμόν· η +<span style='font-size: large;'> Ιδέα</span> + είναι, κατ' αυτόν, τύπος αιώνιος της απολύτου υπάρξεως και νοήσεως, ου +μετέχουσι και η ύλη και το πνεύμα. Τοιούτω τρόπω η μεν διαλεκτική του +Σωκράτους στρέφεται περί τα γένη, και δεν υπερβαίνει τα αισθητά αντικείμενα, η +δε του Πλάτωνος, περί τας ιδέας, και δι' αυτών ανυψούται εις την υπερβατικήν +αντικειμενότητα του απολύτου.</p> + +<h4 style="text-align: center; margin-top: 6em">ΒΙΒΛΙΟΝ Β'.<br /><br /> + +Η ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΑΞΙΝ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ<br /> +ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΗΤΟΙ Η ΤΗΣ ΘΕΛΗΣΕΩΣ ΘΕΩΡΙΑ</h4> + +<p> +</p> + +<p><b>Α'.<br /><br /> + +Διαλεκτική των αγαθών ή των τελικών αιτίων· — <br /> +Ενότης του άκρου αγαθού.</b></p> + +<p> +<br /> +Η κατά την πράξιν διαλεκτική του Σωκράτους, ήτοι η ηθική του, δεν διέφερε της +κατά την νόησιν. Η θεωρητική και πρακτική φιλοσοφία υφίστατο κατ' αυτόν εις το +<span style='font-size: large;'> σκοπείν τα κράτιστα των πραγμάτων, και έργω και +λόγω διαλέγοντας κατά γένη, τα μεν αγαθά προαιρείσθαι, των δε κακών +απέχεσθαι. Και ούτως έφη αρίστους τε και ευδαιμονεστάτους άνδρας γίνεσθαι και +διαλέγεσθαι δυνατωτάτους. Έφη δε και το διαλέγεσθαι ονομασθήναι εκ του +συνιόντας κοινή βουλεύεσθαι διαλέγοντας κατά γένη τα πράγματα. Δειν ουν +πειράσθαι ό,τι μάλιστα προς τούτο εαυτόν έτοιμον παρασκευάζειν, και τούτου +μάλιστα επιμελείσθαι· εκ τούτου γαρ γίγνεσθαι άνδρας αρίστους τε και +ηγεμονικωτάτους και διαλεκτικωτάτους. (Απ. Δ', έ.)</span> +. Τοιούτω τρόπω η τάξις των εννοιών, των γενών και των ειδών, ην ορίζει η +διαλεκτική, τάσσουσα το βέλτιον προ του χείρονος, το γενικώτερον αγαθόν προ του +μερικωτέρου, η λογική τάξις η αποτελούσα την επιστήμην, μεταβαίνει εις τας +πράξεις, και γίνεται η αρετή, το πρότερον λόγω είναι και έργω πρότερον, και +γινώσκων καλώς την κατά γένη και είδη κατάταξιν, είναι δι' αυτό τούτο και +ενάρετος. Ο δε μεταξύ των δύο διαλεκτικών μέσος όρος είναι, η παρά Σωκράτει +θεμελιώδης έννοια του τέλους ή του αγαθού. Η γνώσις της αληθούς κατατάξεως +των πραγμάτων είναι η γνώσις της λογικής και τελικής αξίας, ό εστι της ωφελείας +εκάστου, και ούτω, από γένους εις γένος, φθάνομεν εις το καθολικόν, ό κατ' +Αριστοτέλην εζήτει ο Σωκράτης, και από ωφελείας εις ωφέλειαν, από αγαθού εις +αγαθόν, φθάνομεν εις το καθολικόν αγαθόν, όπερ είναι ο ανώτατος όρος της κατά +την πράξιν διαλεκτικής. Τούτων δε τεθέντων, είναι φανερόν, ότι η εν τοις πράγμασι +σχετική ωφέλεια είναι το αγαθόν αυτών, αλλ' ουχί το απόλυτον αγαθόν, ως η +σχετική πρός τινα άνθρωπον ωφέλεια δύναται να ήναι το προς αυτόν σχετικόν +αγαθόν, ουχί δε το απόλυτον, ότι το προς όλους αγαθόν είναι πλησιέστερον εις το +απόλυτον, και ότι τα προς τα διάφορα στοιχεία του ανθρώπου αγαθά +κατατάσσονται επίσης κατά την σχετικήν αξίαν και υπεροχήν εκάστου των +στοιχείων τούτων· και επειδή το κράτιστον αυτών είναι η ψυχή, ήτις ανάγεται εις +τον λόγον, και ο λόγος ζητεί και απαιτεί το απόλυτον, άρα το αγαθόν του λόγου +είναι το απόλυτον αγαθόν, εις ο όμως ο Σωκράτης, ας το επαναλάβωμεν, δεν +απέδιδεν, ως ο Πλάτων, χωριστήν ύπαρξιν και μεταφυσικήν αξίαν +<span style='font-size: large;'> (Απομ. Δ'. β' Δ'. β' 13, δ' Αριστοτ. Ηθ. μεγ. Δ' +λε')</span> +. Και διά τούτο ο Σωκράτης δεν είδεν ότι η τελική ταυτότης της ωφελείας και του +απολύτου αγαθού δεν είναι άμεσος και πραγματοποιήσιμος εν τω κόσμω τούτω, εν +ώ προοδεύομεν αδιακόπως προς την ταυτότητα ταύτην, χωρίς να φθάσωμεν εις +αυτήν, αλλ' υποθέτει και απαιτεί θείαν τινά σφαίραν ένθα η ενταύθα ατελής +ένωσις των δύο τούτων στοιχείων γίνεται τελεία ενότης. Συνησθάνετο ενδομύχως +το ιδανικόν, και διείδεν ενίοτε την ανάγκην άλλης ζωής, εν ή εντελώς +πραγματοποιείται, αλλά δεν είχε περί τούτου σαφείς και ακλονήτους πεποιθήσεις, +και εντεύθεν αι περί θελήσεως και ηθικού αγαθού αμφίβολοι αυτού δοξασίαι.</p> + +<p> +<br /> +<b>Β’.<br /><br /> + +Θεωρία της θελήσεως</b></p> + +<p> +<br /> +Η περί θελήσεως θεωρία του Σωκράτους είναι η μάλλον πρωτότυπος των +διδασκαλιών αυτού, και αποτελεί αληθές σύστημα. Ας μελετήσωμεν αυτήν και ως +προς το γενικόν τέλος ου εφίεται η θέλησις, και ως προς τα ιδιαίτερα μέσα άτινα +μεταχειρίζεται.</p> + +<p>Κατά Σωκράτην ουχ ήττον ή κατά Πλάτωνα, οι άνθρωποι φύσει και εξ ανάγκης +επιθυμούσι το αγαθόν, +<span style='font-size: large;'> το άριστον, το βέλτιστον, ά οίονται συμφορώτατα +(Απομ. Γ'. θ)</span> +· ο δε Πλάτων εν τω +<span style='font-size: large;'> Φιλήβω, τω Γοργία και τω Πρωταγόρα</span> + αποδίδει επίσης εις τον Σωκράτην την ιδέαν, ότι +<span style='font-size: large;'> επί τα κακά ουδείς εκών έρχεται</span> +, και ότι τούτο είναι +<span style='font-size: large;'> εν ανθρώπου φύσει</span> +. Λογική της αρχής ταύτης συνέπεια είναι, ότι προαιρούμεθα πάντοτε και εξ +ανάγκης όσα θεωρούμεν καλήτερα, και τον συλλογισμόν τούτον αναπτύσσει +σαφέστατα και ακριβέστατα ο Ξενοφών +(<span style='font-size: large;'>Απομ Δ'. ς'</span> +), ένθα ο Σωκράτης ανέρχεται διαλεκτικώς από της πράξεως εις την δύναμιν, από +ταύτης, εις την γνώσιν, και από της γνώσεως εις το αγαθόν. Πράττομεν ό,τι +δυνάμεθα και δυνάμεθα ό,τι ηξεύρομεν. Η έννοια του αγαθού είναι λοιπόν το +<span style='font-size: large;'> γένος</span> +, όπερ παράγει το +<span style='font-size: large;'> είδος</span> +, διότι, καθ' ά είδομεν εν τη διαλεκτική της νοήσεως, το +<span style='font-size: large;'> γένος</span> + είναι η +<span style='font-size: large;'> ουσία</span> + και το +<span style='font-size: large;'> αίτιον</span> +· άρα η ενάρετος πράξις είναι γενική και λογική έννοια, +<span style='font-size: large;'> (λόγους τας αρετάς ώετο είναι (Αριστ. Ηθ. Νικ. ς' +144)</span> + πραγματοποιουμένη υπό της θελήσεως, και επομένως η θέλησις ταυτίζεται τη +επιστήμη. Αλλά τότε τι γίνεται η ηθική λεγομένη ελευθερία, δι' ης, καίτοι +γινώσκοντες το βέλτιον, πράττομεν το χείρον; Η ασυμφωνία αύτη δεν υπάρχει κατά +την σωκρατικήν διδασκαλίαν. Ο +<span style='font-size: large;'> σοφός</span> + είναι δι' αυτό τούτο και +<span style='font-size: large;'> εγκρατής</span> +, τουτέστι κύριος εαυτού και ο εγκρατής είναι +<span style='font-size: large;'> πρακτικός</span> + και +<span style='font-size: large;'> σώφρων· τοις εγκρατέσι μόνον έξεστι σκοπείν τα +κράτιστα των πραγμάτων, και έργω και λόγω διαλέγοντας κατά γένη τα μεν αγαθά +προαιρείσθαι, των δε κακών απέχεσθαι (Απομ. Δ'. ε'.)</span> +. Και έτι σαφέστερον και θετικώτερον αποκλείει την ελευθερίαν εν ετέρω χωρίω +των +<span style='font-size: large;'> Απομνημονευμάτων (π'. θ'). Σοφίαν δε και +σωφροσύνην ου διώριζε . . . έφη δε και την δικαιοσύνην και την άλλην πάσαν +αρετήν σοφίαν είναι . . . πάντας γαρ οίμαι προαιρουμένους εκ των ενδεχομένων ά +οίονται συμφορώτατα αυτοίς είναι ταύτα πράττειν</span> +· της αυτής δε θεωρίας την απόδειξιν, διά της εις άτοπον απαγωγής, ευρίσκομεν +και εν τω Δ'. β, +(<span style='font-size: large;'>αυτόθι</span> +). Σύμφωνος προς την διδασκαλίαν ταύτην είναι και ο +<span style='font-size: large;'> ελάσσων Ιππίας</span> +, και η κατά τούτου κρίσις του Αριστοτέλους +(<span style='font-size: large;'>Μεταφ. ε'</span> +)· εξ όλων δε των μαρτυριών τούτων προκύπτει ότι κατά Σωκράτην η μεταξύ δύο +ενδεχομένων πράξεων νομιζομένη ελευθερία δεν είναι ειμή άγνοια του βελτίστου, +δουλεία και ουχί αληθής ελευθερία.</p> + +<p> +<br /> +<b>Γ’.<br /><br /> + +Η Σωκρατική θεωρία της θελήσεως κατ' Αριστοτέλην.</b></p> + +<p> +<br /> +Ο Αριστοτέλης λέγει ρητώς +(<span style='font-size: large;'>Ηθ. Ευδ. Δ'. ε'</span> +), ότι κατά τον Σωκράτην η γνώσις της δικαιοσύνης και η πράξις αυτής είναι έν και +το αυτό· +<span style='font-size: large;'> ώστ' άμα συμβαίνειν ειδέναι τε την δικαιοσύνην και +είναι δίκαιον</span> + και διά τούτο +<span style='font-size: large;'> εζήτει τι εστιν αρετή</span> +, και ουχί πώς γίνεται και εκ τίνων. Εν όλω δε τω χωρίω τούτω άριστα χαρακτηρίζει +τον αποκλειστικόν ιδανισμόν του Σωκράτους, δι' ου ψυχολογικώς μεν, συγχέεται η +νόησις και θέλησις, ηθικώς δε, η επιστήμη και η αρετή. Συνάδει προς τούτο και +έτερον χωρίον +(<span style='font-size: large;'>Ηθ. Μεγ. Δ'. λε'.</span> +), καθ' ό επίσης ο Σωκράτης ανάγει πάσαν την αρετήν εις το +<span style='font-size: large;'> προαιρείσθαι λόγω</span> + δηλ. εις αυτόν τον λόγον, ώστε η εκλογή είναι κατ' αυτόν κρίσις του λόγου και ουχί +πράξις της ελευθερίας. Ενισχύει δε την απόδειξιν και τρίτον χωρίον +(<span style='font-size: large;'>Ηθ. Μεγ. Δ'. α'</span> +), καθ' ό ο Σωκράτης ανάγει όλην την ψυχήν εις την νόησιν, τον νουν, τον λόγον, και +ταυτίζει την ηθικότητα και την νοημοσύνην, ώστε πάσαι αι αρεταί ευρίσκονται εν +τω +<span style='font-size: large;'> λογιστικώ της ψυχής μορίω</span> +, διαστέλλεται δε προς τούτοις σαφέστατα η ηθική θεωρία του Σωκράτους από της +πλατωνικής. Εκ πάντων των χωρίων τούτων και άλλων, άτινα παραλείπονται, η κατ' +Αριστοτέλην σωκρατική θεωρία της θελήσεως είναι η εξής· ουσία της ψυχής είναι ο +λόγος έχων ως αντικείμενον και τέλος αναγκαίον το αγαθόν, προς ο τείνει άμα το +γνωρίζει, και η γενική και ουσιώδης αύτη τάσις είναι η θέλησις, ήτις προαιρείται το +φαινόμενον αυτή βέλτιστον. Η αρετή είναι λοιπόν κρίσις αληθής, αυτή η επιστήμη, +καθ' ής ουδέν πάθος ισχύει, ουδέ υπάρχει ελευθερία αδιάφορος ενεργούσα άνευ +λόγου κατά του λόγου εν γνώσει της ιδίας παραλογίας. Η δε κακία είναι απάτη, +νόσος της διανοίας, ακουσία πλάνη θεραπευομένη διά της παιδείας και της +τιμωρίας. Η ελευθερία είναι αυτός ο λόγος αναπτυσσόμενος απροσκόπτως, +συλλαμβάνων και εν ταυτώ πραγματοποιών το αγαθόν διά μιας και μόνης πράξεως +υπερνικώσης πάσης εξωτερικής αντιστάσεως. Επιστήμη, ελευθερία και αρετή είναι +έν, η δε κακία είναι δουλεία, διότι είναι άλογος. </p> + +<p> +<br /> +<b>Δ’. και Ε'.<br /><br /> + +Η σωκρατική θεωρία της θελήσεως κατά Πλάτωνα και<br /> +άλλους σωκρατικούς.</b></p> + +<p> +<br /> +Εκ των μέχρι τούδε ο Σωκράτης φαίνεται εν τω ιδανισμώ αυτού αποκλειστικώτερος +και αυτού του Πλάτωνος, όστις ψυχολογικώς μεν, εμετρίασε την θεωρίαν του +διδασκάλου, μεταφυσικώς δε, την ανύψωσεν. Η μεταξύ αυτών διαφορά προκύπτει +εκ της ψυχολογικής αυτών θεωρίας, ήτις επενεργεί και εν τη μεταφυσική και εν τη +ηθική, καθ' όσον ο μεν Σωκράτης είχεν εξαλείψει +<span style='font-size: large;'> το άλογον</span> + της ψυχής στοιχείον, και εν τω ανθρώπω έβλεπε μόνον νουν σώματι συνηνωμένον, +ο δε Πλάτων παρά τον ακίνητον λόγον θέτει την κινητήν και τυφλήν εκείνην +ενέργειαν ήτις εκδηλούται διά της ορέξεως και του πάθους, και εκ του μίγματος +των δύο τούτων στοιχείων παράγεται διάμεσος γνώσις, +<span style='font-size: large;'> δόξα</span> + ονομαζομένη, και διάμεσος θέλησις καθιστώσα δυνατόν το +<span style='font-size: large;'> πταίσμα</span> +. Εν δε τη ψυχολογική ταύτη θεωρία αποκαλύπτονται αι τρεις μεταφυσικαί έννοιαι +περί ας στρέφεται όλος ο πλατωνισμός· η ενότης της +<span style='font-size: large;'> ιδέας</span> +, η πολλότης της +<span style='font-size: large;'> ύλης</span> +, και η μεταξύ αυτών σχέσις εν τη +<span style='font-size: large;'> αισθητή πραγματικότητι</span> +· και προς μεν την ιδέαν αντιστοιχεί ο λόγος, προς δε την υλικήν πολλότητα, το +άλογον μόριον, και κυρίως το τυφλόν και ευκίνητον πάθος, και προς το μίγμα +αντιστοιχεί, υπό μεν την νοητικήν όψιν, η δόξα, διάμεσος μεταξύ ιδέας και +αισθήσεως, υπό δε την ηθικήν, η αόριστος ενέργεια, ην ο Πλάτων, ονομάζει +<span style='font-size: large;'> θυμόν</span> +, και ήτις, καί τοι τείνουσα φύσει προς το αγαθόν, δύναται τυχόν να τραπή και προς +το κακόν. Όμως το σωκρατικόν πνεύμα τοσούτον εκυρίευε τον Πλάτωνα, ώστε +δυσκόλως ηδύνατο και ούτος να συλλάβη την έννοιαν της αυτονόμου ελευθερίας, +και ως επί το πλείστον εκθέτει μετά πιστής ευγλωττίας την σωκρατικήν θεωρίαν, +αλλ' ολίγον κατ' ολίγον αναμιγνύει εις αυτήν την περί δόξης ιδίαν διδασκαλίαν, ην +υποστηρίζει διαρρήδην εν τοις διαλόγοις όπου δεν πρωτεύει ο Σωκράτης, οίον εν +<span style='font-size: large;'> τοις Νόμοις</span> +. Εν τω +<span style='font-size: large;'> Γοργία</span> +, διακρίνει την γενικήν τάσιν της θελήσεως από των μερικών αποφάσεων, το τέλος +ο θέλομεν, από των μέσων άτινα μεταχειριζόμεθα, και υποφαίνεται η δόξα· αλλ' εν +τω +<span style='font-size: large;'> Μένωνι</span> +, ένθα το +<span style='font-size: large;'> επιθυμείν</span> + και το +<span style='font-size: large;'> βούλεσθαι</span> + αδιακρίτως λαμβάνονται, εκτίθεται πιστώς η σωκρατική διδασκαλία. Εν δε τω +<span style='font-size: large;'> Πρωταγόρα</span> + πληρέστερον εκτίθενται αι υπέρ της ηθικής ελευθερίας αποδείξεις ουχ ήττον δε +μετά και μείζονος ενεργείας υποστηρίζεται το +<span style='font-size: large;'> κακός εκών ουδείς</span> +.</p> + +<p>Εν τω +<span style='font-size: large;'> Σοφιστή</span> +, εν ώ ο Σωκράτης είναι απλούς ακροατής, η κακία, η αμάθεια δεν συγχέονται +πλέον τοσούτον εντελώς· αλλ' εν τοις +<span style='font-size: large;'> Νόμοις</span> +, τω τελευταίω έργω του Πλάτωνος, και ιδίως εν τω Θ' βιβλίω, καταφαίνεται η +αληθής αυτού διδασκαλία, καθ' ην η εν τη ψυχή απόλυτος υπεροχή του αγαθού +παρίσταται ως ιδανικόν τι υποθέτον πλήρη την ιδανικήν επιστήμην του αγαθού, το +δε +<span style='font-size: large;'> θνητόν και άλογον</span> + παρίσταται ως εμποδίζον την εν ημίν πραγματοποίησιν του ιδανικού τούτου και +την επιστήμην μεταβάλλον εις δόξαν. Και μόνη η επιστήμη του αγαθού είναι +ανίκητος, και ουχί η δόξα, ώστε ναι μεν θέλομεν πάντοτε το βέλτιον ένεκεν της +ουσιώδους τάσεως της ημετέρας θελήσεως, αλλά δεν πράττομεν αυτό πάντοτε. Η +άδικος πράξις είναι εκουσία καθό πράξις, αλλά δεν είναι εκουσία καθό άδικος. Και +τωόντι κατά τον Σωκράτην, καθώς ίδιον του λόγου είναι το +<span style='font-size: large;'> ορίζεσθαι καθόλου</span> +, ίδιον της θελήσεως είναι το, ούτως ειπείν, βούλεσθαι καθόλου· εν δε τω καθόλου +τούτω ο Πλάτων διορά το +<span style='font-size: large;'> είδος αυτό καθ' αυτό</span> +, την καθ' εαυτήν, υπερβατικήν και εν ημίν +<span style='font-size: large;'> έμμονον ιδέαν</span> +, ης έχομεν ανάμνησιν, και ην ενορώμεν έν τινι θεία και ζωή, και εντεύθεν εν τω +κόσμω τούτω το δυνατόν της απάτης, της δόξης και του πταίσματος.</p> + +<p>Τέλος, και εν αυτοίς τοις σωκρατικοίς διαλόγοις, είτε του Αισχίνους είναι, είτε +Σίμωνος του υποδηματοποιού, είτε άλλων, καταφαίνεται η σωκρατική παράδοσις. +Εν τω +<span style='font-size: large;'> Κλειτοφώντι</span> +, όν τινες αποδίδουν εις αυτόν τον Πλάτωνα, και εν +<span style='font-size: large;'> τω περί δικαίου</span> +, ον ο Βάκχιος αποδίδει εις τον Σίμωνα, υποστηρίζεται, ότι το +<span style='font-size: large;'> αδικείν ακούσιον, και κακός εκών ουδείς</span> +, και καθοράται εν ταυτώ πως εξ αυτής της παραδόξου περί ελευθερίας θεωρίας +του ωρμάτο ο Σωκράτης, άκων και τρόπον τινά εξ ανάγκης, εις την εκπλήρωσιν της +ηθικωτάτης και θείας σχεδόν αποστολής του, διδάσκων, νουθετών, συμβουλεύων +και παντοίω τρόπω φωτίζων τους ανθρώπους προς θεραπείαν της αμαθείας διά +της επιστήμης, και εμπέδωσιν της αρετής διά τινος ηθικής αναπλάσεως, εις ην +εθυσίασε και αυτήν την ζωήν.</p> + +<h4 style="text-align: center; margin-top: 6em">ΒΙΒΛΙΟΝ Γ'.<br /><br /> + +ΗΘΙΚΗ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ</h4> + +<p> +<br /> +<b>Α’.<br /><br /> + +Προσδιορισμός του άκρου αγαθού ως προς τον άνθρωπον.</b></p> + +<p> +<br /> +Γινώσκομεν ήδη τους λογικούς χαρακτήρας του κατά Σωκράτην αγαθού, αλλ' ουχί +τον πραγματικόν αυτού προσδιορισμόν· ηξεύρομεν ότι το αγαθόν είναι το +απόλυτον τέλος των όντων, αλλ' αγνοούμεν τι είναι κατά την ουσίαν αυτού και +ανεξαρτήτως των ποικίλων αυτού σχέσεων.</p> + +<p>Στηριζόμενοι επί τινων χωρίων των +<span style='font-size: large;'> Απομνημονευμάτων</span> + και του +<span style='font-size: large;'> Πρωταγόρου</span> +, τινές, οίον ο Ζέλλερ, ο Γρότεκαι ο Βράνδις, απέδωκαν εις τον Σωκράτην την ηθικήν +του Αριστίππου, θέτουσαν το αγαθόν εν τη ηδονή. Αλλ' εν τω Β'. ε'. των +<span style='font-size: large;'> Απομνημονευμάτων</span> + βλέπομεν, ότι εις +<span style='font-size: large;'> το αγαθόν, την ελευθερίαν και την +διαλεκτικήν</span> + αντιτάττει +<span style='font-size: large;'> την ηδονήν, την δουλείαν και την αμάθειαν</span> +, και ευεξήγητος είνε η εν τω αυτώ κεφαλαίω φαινόμενη αντίφασις, διότι την +ηδονήν δεν αποκλείει όλως ο Σωκράτης, αλλ' επιτρέπει, οσάκις συμβιβάζεται με +την +<span style='font-size: large;'> εγκράτειαν</span> + και την +<span style='font-size: large;'> σοφίαν, το μέγιστον αγαθόν</span> +. Και εν τω Α', στ', (αυτόθι) την +<span style='font-size: large;'> τρυφήν</span> + και την +<span style='font-size: large;'> πολυτέλειαν· δεν θεωρεί</span> +<span style='font-size: large;'> ευδαιμονίαν</span> +, αλλά νομίζει, +<span style='font-size: large;'> το μεν μηδενός δείσθαι θείον είναι, το δε ως +ελαχίστων, εγγυτάτω του θείου, και το μεν θείον κράτιστον, το δε εγγυτάτω του +θείου εγγυτάτω του κρατίστου</span> +. Ώστε ουδεμία αμφιβολία ότι το αγαθόν υφίστατο κατά Σωκράτην εις την +αρμονίαν του αισθήματος και του λόγου, εις την σύνθεσιν της ηδονής και της +σοφίας, ην διέρρηξαν μεν τα αποκλειστικά και στενά συστήματα του κυρηναϊσμού +και του κυνισμού, αποκατέστησε δε διαφωτίσας και συμπληρώσας αυτήν ο Πλάτων +διά της εν τω αγαθώ ενότητος της ηδονής και της επιστήμης.</p> + +<p>Ωσαύτως εν τω +<span style='font-size: large;'> Πρωταγόρα</span> + ο Σωκράτης φαίνεται αποδεχόμενος κατ' αρχάς την θεωρίαν του αντιπάλου του, +ότι το αγαθόν είναι η ηδονή, αλλά, κατά το σύνηθες, όπως ανασκευάση αυτήν +πληρέστερον. Ο δε +<span style='font-size: large;'> Γοργίας</span> + περιέχει πάντα τα κατά της ηθικής της ηδονής επιχειρήματα. Και τωόντι κατά την +περί διαλεκτικής και ορισμού θεωρίαν του Σωκράτους ο +<span style='font-size: large;'> λόγος</span> + νοεί το καθολικόν τέλος, άρα +<span style='font-size: large;'> λογικόν</span> + είναι το αγαθόν, ήτοι, το αγαθόν είναι ο ανώτατος λόγος, η γνώσις της αληθείας, η +επιστήμη· συνέπεια δε της επιστήμης είναι η αρετή, και της αρετής, η ευδαιμονία, +ήτις δεν είναι η +<span style='font-size: large;'> ευτυχία</span> +, αλλ' η +<span style='font-size: large;'> ευπραγία</span> +, επειδή ο αληθώς ενάρετος πράττει το ίδιον αγαθόν, και είναι +<span style='font-size: large;'> ευδαίμων</span> + εν τη συνειδήσει της ιδίας αρετής +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Α', ς'.</span> +). Επιστήμην δε ενοούσεν, ουχί την τυχούσαν, την των υποδεεστέρων και σχετικών +μέσων και τελών, ή την κατά δόξαν και την +<span style='font-size: large;'> αμφίλογον</span> +, αλλά την βεβαίαν και καταδεικνύουσαν την λογικήν και απόλυτον αξίαν εκάστου +πράγματος, διότι αύτη μόνη είναι η του αγαθού επιστήμη. Και ούτω διείδεν ο +Σωκράτης ότι υπεράνω του ανθρώπου υπάρχει αγαθόν τι απόλυτον ταυτιζόμενον +τη αληθεί επιστήμη, ου μέρος μόνον δύναται να πραγματοποιήση ο άνθρωπος δια +της ιδίας επιστήμης και ηθικότητος. Την ερμηνείαν ταύτην της σωκρατικής ηθικής +επιβεβαιοί και ο Πλάτων +(<span style='font-size: large;'>Αλκιβ. α'. και β'. Γοργ. και αλλαχού</span> +).</p> + +<p> +<br /> +<b>Β’.<br /><br /> + +Ανωτάτη αρχή του ηθικού νόμου. — Οι άγραφοι<br /> +νόμοι. — Θεός νομοθέτης.</b></p> + +<p> +<br /> +Ανεγνώρισεν άρα ο Σωκράτης την θείαν αρχήν εξ ης απορρέει ο ηθικός νόμος; Εν τη +μελέτη του ακροσφαλούς τούτου ζητήματος δεν πρέπει ούτε να συγχέωμεν τον +Σωκράτην με τον Πλάτωνα, ούτε να θέτωμεν αυτούς εις ριζικήν αντίφασιν.</p> + +<p>Παρά Πλάτωνι το αγαθόν είνε ανώτερον του ανθρώπου, απόλυτον, +διακεκριμένον, ου μόνον της ημετέρας νοήσεως, και των άλλων όντων, αλλά μέχρι +τινός, και αυτής της θείας διανοίας. Τοιαύτην έννοιαν του αγαθού δεν είχεν ο +Σωκράτης, ως παρατηρεί, καθ' ά είπομεν (Α'. η'.), ο Αριστοτέλης. Αλλ' ως εκ τούτου +δεν πρέπει να πιστεύσωμεν, ότι εθεώρει το αγαθόν ως συμφυές τω ανθρώπω, μη +αποδεχόμενος ούτε ανωτέραν αρχήν, ούτε ανώτερον τέλος. Καθό πρακτικώτατος +εθεώρει το αγαθόν προ πάντων εν ημίν και δι' ημάς, αλλά και παρ' αυτώ τω +Ξενοφώντι διοράται ο Σωκράτης αποβλέπων είς τι υψηλότερον σημείον. Το τελικόν +αίτιον και η μεταξύ των τελών και των μέσων σχέσις ήτο κατ' αυτόν έργον αυτού +του Θεού, διώκοντος απανταχού το άριστον και το βέλτιστον, ως ποιεί τούτο ο +άνθρωπος, αν και ουχί αλανθάστως ως ο Θεός. Άρα η αρετή είναι ομοίωσις προς +τον θεόν, ως είχε παραστήσει αυτήν ο Πυθαγόρας, και κατά τον Σωκράτην, +<span style='font-size: large;'> μετέχει του θείου</span> +, και είναι αχώριστος της ευσεβείας. Τοιούτος είναι ο +<span style='font-size: large;'> θείος νόμος</span> +, εν τη τάξει των γενών και ειδών και εν τω συνδυασμώ των αιτίων και των μέσων +αποκαλυπτόμενος, τοιούτοι οι άγραφοι νόμοι, περί ων διαλαμβάνει εν τοις +<span style='font-size: large;'> Απομνημονεύμασιν (Δ', δ'.)</span> +, ους και αυταί αι εκ της ατελείας ημών εξαιρέσεις επιβεβαιoύσιν. Οι νόμοι ούτοι +είναι απαραβίαστοι καθό περιέχοντες εν εαυτοίς το ίδιον κύρος διά της +αναποφεύκτου τιμωρίας πάσης παραβάσεως αυτών +(<span style='font-size: large;'>αυτόθι</span> +), και ταυτίζονται τω λόγω και τη φύσει καθ' ό αναγκαίαι σχέσεις απορρέουσαι εξ +αμφοτέρων.</p> + +<p> +<br /> +<b>Γ’.<br /><br /> + +Περί αρετής και των διαφόρων ειδών αυτής.</b></p> + +<p> +<br /> +Η αρετή είναι διδακτή, ως η επιστήμη, και διά της αυτής μαιευτικής μεθόδου, και +την διδασκαλίαν ταύτην αντιτάττει ο Σωκράτης εις τους σοφιστάς, τους πολιτικούς +και αυτούς τους ποιητάς της εποχής του. Αι μεγάλαι αύται συζητήσεις +αντανακλώνται πανταχού των +<span style='font-size: large;'> Απομνημονευμάτων</span> +, εις πλείστους διαλόγους του Πλάτωνος +(<span style='font-size: large;'>Μέν. Πρωταγ. Χαρμ. Λάχ. Ευθύδ. Ευθύφρ.</span> +) και εις τους διασωθέντας των άλλων σωκρατικών. Και ότε μεν προσέβαλλε τους +σοφιστάς, ισχυρίζετο ότι δεν είναι διδακτή η αρετή, διότι εκείνοι ούτε εγίνωσκον +αυτήν ούτε ήξευρον ν' αποδείξωσιν ευλόγως εάν και πώς είναι διδακτή· ότε δε +εξέφερε την ιδίαν γνώμην, επρέσβευεν ότι είναι διδακτή, αλλά διά τινος +διδασκαλίας άλλης παρά την τετριμμένην +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Δ'. α'. ς'.</span> +), και ως εκ τούτου φαίνεται ποτέ μεν επαγγελόμενος τον διδάσκαλον της αρετής, +ποτέ δε ομολογών την περί τούτου αμάθειάν του. Η αυτή αντίφασις φαίνεται και +παρά Πλάτωνι, ιδίως εν τω +<span style='font-size: large;'> Μένωνι</span> + και τω +<span style='font-size: large;'> Πρωταγόρα</span> +, και κατά τούτο ένιοι των ερμηνευτών ηπατήθησαν, ως ο Φίσχερ και ο Αστ. Αλλά +τις δεν κατανοεί πόσον ειρωνικά είνε τα επιχειρήματα, δι' ων θέλει δήθεν ν' +αποδείξη ότι η αρετή δεν είναι διδακτή εν τω εξής χωρίω λ. χ. του +<span style='font-size: large;'> Πρωταγόρου. Εγώ γαρ Αθηναίους, ώσπερ και οι +άλλοι έλληνες φημί σοφούς είναι· ορώ ουν όταν συλλεγώμεν εις την εκκλησίαν, +επειδάν μεν περί οικοδομίας τι δέη πράξαι την πόλιν, τους οικοδόμους +μεταπεμπομένους συμβούλους περί των οικοδομημάτων, όταν δε περί ναυπηγίας, +τους ναυπηγούς, και τάλλα πάντα ούτως όσα ηγούνται μαθητά τε και διδακτά +είναι. . . . επειδάν δε τι περί της πόλεως, διοικήσεως δέη βουλεύεσθαι, +συμβουλεύει αυτοίς ανιστάμενος περί τούτων ομοίως μεν τέκτων, ομοίως δε +χαλκεύς, σκυτοτόμος, έμπορος, ναύκληρος, πλούσιος, πένης, γενναίος, αγενής, και +τούτοις ουδείς τούτο επιπλήττει . . . δήλον γαρ ότι ουχ' ηγούνται διδακτόν +είναι.</span> + Την αυτήν δε ειρωνείαν ευρίσκομεν και εν τω +<span style='font-size: large;'> α’. Αλκιβιάδη</span> +. Και ταύτα μεν κατά των πολιτικών. Κατά δε των σοφιστών έχομεν το τέλος του +<span style='font-size: large;'> Πρωταγόρου</span> + και των εν αυτώ μύθον, παρανοηθέντα υπό τινων ερμηνευτών, αλλά +συμφωνότατον προς την εν όλω τω διαλόγω εκτιθεμένην θεωρίαν, δι' ού +ελέγχονται ου μόνον οι σοφισταί, αλλά και οι ποιηταί, ως εν τω 347 του αυτού +διαλόγου. Η αυτή δε έννοια υποφαίνεται και εν τω +<span style='font-size: large;'> Μένωνι</span> +, ον λίαν παραλόγως αποκλείει ο Αστ των γνησίων διαλόγων, διότι ουδεμία υπάρχει +αντίφαση μεταξύ τούτου και του +<span style='font-size: large;'> Πρωταγόρου</span> +. Είνε λοιπόν διδακτή η αρετή, ουχί δε κατά την μέθοδον των σοφιστών, των +πολιτικών, των ποιητών, των μυθολόγων, ουχί ως πραγματεία πωλουμένη αντί +χρημάτων, αλλά διά της διαλεκτικής, διά της μαιευτικής, διά καταλλήλων +ερωτήσεων υποβοηθουσών την αυθόρμητον αυτής ανάπτυξιν εκ των ενδομύχων +της ψυχής, ένθα ενυπάρχει φύσει και δυνάμει ως έννοια και επιθυμία του αγαθού +(<span style='font-size: large;'>Πολιτ. ς. 24 και 22</span> +). Ταύτην δε την μέθοδον δεν εφήρμοζεν ο Σωκράτης δι' αορίστων γενικοτήτων, +αλλά δι' ωρισμένων και μερικών περί των καθ' έκαστα διδαγμάτων, από της +γενικής εννοίας του αγαθού κατερχόμενος εις τα ιδιαίτερα καθήκοντα, και ζητών +πανταχού τον λόγον και το τέλος, την προς το τέλος τούτο σχέσιν των μέσων, την +σχετικήν αξίαν και σπουδαιότητα των τελών και των μέσων, ό εστι τας λογικάς και +ηθικάς σχέσεις των πραγμάτων κατά γένη και είδη, και διδάσκων την διά της +γνώσεως της αληθείας πράξιν της αρετής. Παραδείγματα της μεθόδου ταύτης +ευρίσκομεν πολλαχού και +<span style='font-size: large;'>Β’. των Απομνημονευμάτων</span> +, εν τω +<span style='font-size: large;'> Συμποσίω</span> + του Ξενοφώντος, εν τω α'. +<span style='font-size: large;'> Αλκιβιάδη</span> + και εν τω +<span style='font-size: large;'> Γοργία</span> +, εξ ων καταφαίνεται η ηθική μέθοδος του Σωκράτους ως ψυχολογική προ πάντων +ανάλυσις γονιμοποιουμένη υπό της μεταφυσικής των τελικών αιτίων θεωρίας. </p> + +<p> +<br /> +<b>Δ’.<br /><br /> + +Αι διάφοροι αρεταί.<br /> +Σωφροσύνη. — Η φιλοσοφία και αι άλλαι επιστήμαι.</b></p> + +<p> +<br /> +Έχομεν εν τω συμπεράσματι του +<span style='font-size: large;'> Χαρμίδου</span> + την κατά Σωκράτην αληθή έννοιαν της +<span style='font-size: large;'> σωφροσύνης</span> +, ην άλλως δεν απεχώριζε της +<span style='font-size: large;'> σοφίας (Απομ. δ'. θ'.)</span> +. Και κατ' αρχάς μεν ενδεικνύεται εν τω διαλόγω τούτω ότι η σωφροσύνη δεν είναι +ούτε το +<span style='font-size: large;'> μηδέν άγαν</span> +, ούτε η +<span style='font-size: large;'> αιδώ</span> +, ούτε το +<span style='font-size: large;'> τα εαυτού πράττειν</span> +, ούτε απλώς το +<span style='font-size: large;'> γνώθι σαυτόν</span> +, αλλ' η γνώσις και επομένως η πράξις του αγαθού. Εάν έχομεν την επιστήμην +ταύτην, +<span style='font-size: large;'> αναμάρτητον γαρ αν τον βίον διεζώμεν αυτοί τε οι +την σωφροσύνην έχοντες και οι άλλοι πάντες, όσοι υφ' ημών ήρχοντο· ούτε γαρ αν +αυτοί επεχειρούμεν πράττειν α μη ηπιστάμεθα, αλλ' εξευρίσκοντες τους +επισταμένους, εκείνοις αν παρεδίδομεν, ούτε τοις άλλοις επετρέπομεν, ων +ήρχομεν, άλλο τι πράττειν ει ό,τι πράττοντες ορθώς έμελλον πράξειν· τούτο δ' ην αν +ου επιστήμην είχον, και ούτω δη υπό σωφροσύνης οικία τε οικουμένη καλώς +έμελλεν οικείσθαι, πόλις τε πολιτευομένη, και άλλο παν, ου σωφροσύνη άρχοι· +αμαρτίας γαρ εξηρημένης, ορθότητος δε ηγουμένης εν πάση πράξει, α ν α γ κ α ί ο +ν καλώς και ε υ π ρ ά τ τ ε ι ν τους ούτω διακειμένους, τους δε ευ πράττοντας ε υ δ +α ί μ ο ν α ς είναι (172).</span> + Και ούτω πάλιν (Όμ. Βιβ. Γ. α') επανέρχεται +<span style='font-size: large;'> η ευπραξία</span> + και η εκ ταύτης +<span style='font-size: large;'> ευδαιμονία</span> + ως +<span style='font-size: large;'> αναγκαίον</span> + αποτέλεσμα της +<span style='font-size: large;'> επιστήμης</span> + του αγαθού.</p> + +<p>Σχετικώς δε προς την ανωτάτην ταύτην επιστήμην ο Σωκράτης εξετίμα και +κατέτασσεν ιεραρχικώς τας άλλας. Πρώται κατ' αυτόν ήσαν αι πλησιέστεραι εις την +επιστήμην του αγαθού, και κατώτεραι αι απώτεραι. Πρωτίστη επομένως ήτο η +φιλοσοφία, ήτις προ αυτού μεν εταυτίζετο τη καθολική επιστήμη, υπ' αυτού δε +συνεκεντρώθη και κυρίως διηυθύνθη προς το αγαθόν. Την σωκρατικήν ιδέαν της +φιλοσοφίας παρέχουσιν οι +<span style='font-size: large;'> Ερασταί</span> +, μη ανήκοντες ίσως εις τον Πλάτωνα, αλλά βεβαίως εις την σωκρατικήν σχολήν. +Κατά τα διδάγματα του διαλόγου τούτου (158), ο φιλόσοφος κατέχει την υψίστην +θέσιν εν παντί τω αναγομένω εις το αγαθόν, είτε εαυτού, είτε των άλλων, είτε της +οικίας, είτε της πολιτείας, διότι ο γινώσκων εαυτόν ηθικώς, είναι ικανός να γνωρίση +και διοικήση τους άλλους ως εαυτόν· άρα η επιστήμη αυτού είναι +<span style='font-size: large;'> βασιλική τέχνη</span> +, πάσας τας άλλας επιστήμας ρυθμίζουσα προς το αγαθόν, είναι +<span style='font-size: large;'> καθολική</span> +, διότι διευθύνει τα πάντα, και διευθύνει καθό +<span style='font-size: large;'> διαλεκτική</span> +, δηλ. λογική εν ταυτώ και ηθική. Και είναι μεν +<span style='font-size: large;'> θεωρητική</span> + καθό ανυψουμένη εις την πρώτην αρχήν, το αγαθόν, +<span style='font-size: large;'> πρακτική</span> + δε κατ' εξοχήν, διότι πάσης ενεργείας ο ανώτατος σκοπός είναι πάλιν αυτό το +αγαθόν· άρα το αγαθόν είναι η άκρα ενότης της νοήσεως και της πράξεως της +θεωρίας και της πρακτικής, και του αγαθού επιστήμη είναι η φιλοσοφία. Κατά την +σωκρατικήν ταύτην ιδέαν της ηθικής φιλοσοφίας, ευρυτέραν και εν ταυτώ μάλλον +συγκεκριμένην των αφηρημένων διαιρέσεων των νεωτέρων, η επιστήμη του +αγαθού είναι η καθ' αυτήν επιστήμη, ήτις γινώσκουσα την τελικήν και απόλυτον +αξίαν εκάστου πράγματος, πάντα γινώσκει δι' αυτό τούτο κατ' ουσίαν και αρχήν, +και ομοιάζει την θείαν επιστήμην.</p> + +<p>Ωσαύτως παρά Ξενοφώντι το +<span style='font-size: large;'> διαλέγειν λόγω και έργω κατά γένη</span> + εκφράζει εντόνως την έκτασιν και ενότητα της φιλοσοφίας, διότι περιλαμβάνει την +διαλεκτικήν, την λογικήν και την ηθικήν δηλ. την απόλυτον θεωρίαν και πράξιν, το +τελειότερον και το καθολικώτερον ιδανικόν· και αν ο Σωκράτης κατήγαγεν από του +υλικού ουρανού την φιλοσοφίαν, διήνοιξεν όμως αυτή τον μεταφυσικόν και αληθή +ουρανόν, ένθα το αληθές, το καλόν και το αγαθόν απολύτως ταυτίζονται. Εάν δε +ενίοτε ο Ξενοφών φαίνεται σμικρύνων την σωκρατικήν φιλοσοφίαν, όσα λέγει περί +διαλεκτικής αρκούσι να την αποκαταστήσωσιν εν όλω τω μεγαλείω αυτής. Παριστά +δε τον Σωκράτην ουδόλως περιφρονούντα τας φυσικάς επιστήμας, ων μόνον την +αποκλειστικήν και υπερβολικήν μελέτην απεδοκίμαζεν, υποτάσσων αυτάς εις την +ηθικήν ως εις τον προς ον όρον πάσης επιστήμης και πάσης μαθήσεως +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Δ'. ζ</span> +). Η δε παρά Πλάτωνι εικών του φιλοσόφου +(<span style='font-size: large;'>Θεαίτ. 174, 75, 76</span> +) δεν είναι ουσιωδώς ειμή ιδανίκευσις της παρά Ξενοφώντι, και μεταξύ αυτών +ίσταται ο αληθής και γνήσιος χαρακτήρ του Σωκράτους.</p> + +<p> +<br /> +<b>Ε’.<br /><br /> + +Αι διάφοροι αρεταί (συνέχεια). — Εγκράτεια και ανδρεία.</b></p> + +<p> +<br /> +Της εγκρατείας η ανάγκη απορρέει ως λογική συνέπεια της λογικής και πρακτικής +κατατάξεως των ποικίλων ειδών της ηδονής και της λύπης. Και αι μεν σωματικαί +ηδοναί είναι κατώτεραι των της ψυχής, και εις ταύτας οφείλομεν να υποτάσσωμεν +εκείνας· οφείλομεν δε να ήμεθα εγκρατείς, διότι ούτω είμεθα ελευθερώτεροι, +νοημονέστεροι, ωφελιμώτεροι, ευθυμότεροι και ευδαιμονέστεροι +(<span style='font-size: large;'>Απόμ. Δ'. ε'. Ερυξ. 405</span> +). Οι στωικοί συνεκεφαλαίωσαν την σωκρατικήν εγκράτειαν, ειπόντες ότι μόνος ο +σοφός και εγκρατής είναι πλούσιος, ελεύθερος, βασιλεύς, υγιής, ευδαίμων και +όμοιος τοις Θεοίς. Η δε επιστήμη ήτις παράγει την +<span style='font-size: large;'> εγκράτειαν</span> +, σχετικώς προς τα ψευδή αγαθά, παράγει, ως προς τα φαινόμενα κακά, την +<span style='font-size: large;'> ανδρείαν</span> +, ήτις απορρέει εκ της λογικής και πρακτικής κατατάξεως των διαφόρων κακών, +ώστε ανδρείοι είναι οι +<span style='font-size: large;'> επιστάμενοι τοις δεινοίς τε και επικινδύνοις καλώς +χρήσθαι (Απομ. Δ'. ς'.)</span> + Εν δε τω +<span style='font-size: large;'> Λάχητι</span> +, ον παρηρμήνευσαν κατά τούτο ο Σταλβάουμ και ο Κουσίνος, ο Σωκράτης θεωρεί +επίσης την ανδρείαν ως αποτέλεσμα της επιστήμης του αγαθού, διότι αύτη μόνη +διδάσκει ημάς τίνα τα αληθώς επίφοβα και φευκτέα, και τίνα τα πολεμητέα διά της +ανδρείας· άρα και ενταύθα η γνώσις του αγαθού επιφέρει και την πράξιν αυτού· +άρα ο γινώσκων το αγαθόν είναι και σώφρων και εγκρατής και ανδρείος.</p> + +<h4 style="text-align: center; margin-top: 6em">ΒΙΒΛΙΟΝ Δ'.<br /><br /> +ΚΟΙΝΩΝΙΚΑΙ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΑΙ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΙ</h4> + +<p> +<br /> +<b>Α’.<br /><br /> + +Η δικαιοσύνη.</b></p> + +<p> +<br /> +Μόνος ο +<span style='font-size: large;'> σοφός</span> + δύναται να ζη εν πλήρει αρμονία προς εαυτόν και τους ομοίους του. Η αυτή δε +λογική τάξις ήτις είναι εν τω ατόμω +<span style='font-size: large;'> σωφροσύνη</span> +, είναι εν τη πόλει +<span style='font-size: large;'> δίκη</span> +, δικαιοσύνη, και ταύτα ισοδυναμούσι προς την σοφίαν. Και εντεύθεν πάλιν +καταφαίνεται η μεταξύ Σωκράτους και Πλάτωνος διαφορά. Ο Σωκράτης θεωρών εν +τη +<span style='font-size: large;'> ψυχή</span> + μόνον τον λόγον, ταυτίζει την τε ιδιωτικήν και την δημοσίαν αρετήν με την +<span style='font-size: large;'> επιστήμην</span> +· αλλά την αρετήν ο Πλάτων καλεί +<span style='font-size: large;'> δικαιοσύνην</span> +, διότι ο μεν Σωκράτης δεν διακρίνει εν τη ψυχή την ενέργειαν της θελήσεως, και +μία είναι επομένως κατ' αυτόν η αρετή· η επιστήμη του αγαθού· ο δε Πλάτων +πλείονας δυνάμεις διαστέλλει, ως είδομεν· +<span style='font-size: large;'> τον θυμόν, την επιθυμίαν, το έν, το +πολλαπλούν</span> + και το εκ τούτων +<span style='font-size: large;'> μίγμα</span> +, όθεν η αρετή είναι η μεταξύ τούτων αρμονία, και καθώς η εν τη κοινωνία τάξις +είναι ισορροπία τις μεταξύ διακεκριμένων ατόμων, παρομοίως η εν τω ιδιώτη είναι +ισορροπία μεταξύ ποικίλων στοιχείων, ό εστι +<span style='font-size: large;'> δικαιοσύνη</span> +. Τούτο είναι λογική εξαγωγή της μεταφυσικής του Πλάτωνος, καθ' ην υπάρχει το +έν, το +<span style='font-size: large;'> πολλαπλούν και το μίγμα αυτών</span> +, ό εστι το +<span style='font-size: large;'> άπειρον, το πεπερασμένον</span> + και η μεταξύ αυτών σχέσις, ή άλλως, +<span style='font-size: large;'> η ιδέα, η ύλη</span> + και η εκ τούτων +<span style='font-size: large;'> ένωσις (Απομ. Δ'. ς'. και δ'. Πολιτ. ι'. 619)</span> +. Η αυτή διδασκαλία αναπτύσσεται και εν τω σωκρατικώ διαλόγω +<span style='font-size: large;'> Μίνωι</span> + και εν τω α', +<span style='font-size: large;'> Ιππία</span> +, ένθα η σωκρατική διαλεκτική από της δικαιοσύνης ανέρχεται εις την νομιμότητα, +από ταύτης εις τον νόμον, από τούτου εις την θέλησιν των πολιτών, και από ταύτης +εις τον καθολικόν λόγον, ου αντικείμενον είναι το αληθές, ώστε ο νόμος είναι επί +τέλους η +<span style='font-size: large;'> εύρεσις του όντος</span> + δηλ. η έκφρασις της αληθείας. Και όμως τον Σωκράτην θεωρούσι τινές ως +ταυτίσαντα την απόλυτον νομιμότητα με το θετικόν δίκαιον, ου απ' εναντίας +εγένετο θύμα, διότι συνεπής προς τας ιδίας αρχάς ηδύνατο μεν να παραβή τον +θετικόν νόμον, ώφειλε δε να υπομείνη την υπ' αυτού επιβαλλομένην ποινήν, +συμβιβάζων ούτω το κοινωνικόν δίκαιον με το δίκαιον της ατομικής συνειδήσεως +(Απομ. Δ'. δ’.) τα αυτά δε φαίνεται φρονών και εν τω +<span style='font-size: large;'> Κρίτωνι</span> +, παραδεχόμενος την παθητικήν, και νόμιμον αντίστασιν, αλλ' ουχί την στάσιν, ήτις +είναι η βία αντιτασσομένη εις την βίαν και η αδικία κατά της αδικίας· ώστε επί +τέλους ο αληθής νόμος δεν είναι απλώς η θέλησις, αλλ' η +<span style='font-size: large;'> δικαία</span> + θέλησις των πολιτών· νόμος, δικαιοσύνη, αλήθεια, αρετή, επιστήμη είναι κατ' +αυτόν ταυτόσημα.</p> + +<p> +<br /> +<b>Β’.<br /><br /> + +Η ευποιία και η φιλία.</b></p> + +<p> +<br /> +Η καθολικότης του αγαθού, ην τόσω καθαρώς επρέσβευεν ο Σωκράτης, επιφέρει +ως φυσικήν συνέπειαν το καθήκον της ευποιίας. Η καθολική αδελφότης δύναται να +προέλθη εκ του αισθήματος ή εκ της ιδέας· και το μεν αίσθημα αποκτά επί τέλους +συνείδησιν της εν αυτώ ιδέας, καθώς η ιδέα, διασαφηνιζομένη επί μάλλον και +μάλλον, κυριεύει το πνεύμα, και μεταβάλλεται εις αίσθημα, διαφέρει δε καθ' +εκατέραν των περιπτώσεων τούτων η πορεία της διανοίας· παρ' Έλλησι, και ιδίως +εν τη φιλοσοφία, και προ πάντων εν τη σωκρατική, το +<span style='font-size: large;'> λογικόν</span> + στοιχείον πρωτεύει, και γεννά το ηθικόν. Εκ της εννοίας λοιπόν της καθολικότητος +του αγαθού προήλθεν η ιδέα, ότι ο καθ' εαυτόν και προς εαυτόν αγαθός είναι εξ +ανάγκης τοιούτος και προς τους άλλους· ώστε δεν είναι δίκαιος ο ευποιών τους +φίλους και κακοποιών τους εχθρούς, διότι ουδέποτε πρέπει ν' αποδίδωμεν κακόν +αντί κακού, +<span style='font-size: large;'> ουδέ αδικούμενον ανταδικείν. . . επειδή γε ουδαμώς +δει αδικείν . . . ούτε κακώς ποιείν ουδένα άνθρωπον, ουδ' αν οτιούν πάσχη υπ' +αυτού (Κρίτ. Πολιτ. α')</span> +. Αλλ' ως εκ τούτου ο Σωκράτης δεν ενόμιζεν ότι δεν πρέπει να τιμωρήται το κακόν, +διότι και η τιμωρία είνε δικαιοσύνη, και επομένως αγαθόν, και είναι ωφέλιμος και +εις αυτόν τον τιμωρούμενον· απέκρουε μόνον την εκδίκησιν, και επέβαλε την +καθολικήν ευποιίαν άνευ διακρίσεως φίλων και εχθρών, +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Β' δ'</span> +), διότι, αληθώς ειπείν, ο δίκαιος δεν έχει εχθρούς, και προς ουδένα είναι εχθρός. +Όσω δε και αν ήναι αξιοθαύμαστος η διδασκαλία αύτη, φανερόν ότι πολύ απέχει +εισέτι της Χριστιανικής αρετής, ήτις ου μόνον την προς πάντας και αυτούς τους +εχθρούς ευποιίαν αλλά και την αγάπην αυτών εντέλλεται και εμπνέει, συνάπτουσα +αυτήν μετά της αγάπης αυτού του Θεού. Γνωστόν δε ότι της διδασκαλίας του +Σωκράτους ζων παράδειγμα ήτο η ζωή του· γνωσταί είναι η πραότης, η ανοχή, η +υπομονή του, ου μόνον προς τους οικείους και φίλους, αλλά και προς αυτούς τους +καταδικάσαντας αυτόν εις θάνατον. +(<span style='font-size: large;'>Κρίτ.</span> +), διότι τας κακίας εθεώρει ως νοσήματα της ψυχής, άτινα πρέπει να οικτείρωμεν +ως τα του σώματος, άνευ οργής και μνησικακίας.</p> + +<p>Εάν δε τοιαύτα τα προς μισούντας ημάς καθήκοντα, πολλώ μάλλον οφείλομεν +να ευεργετώμεν τους φίλους. Πάντες δε οι άνθρωποι είναι φύσει φίλοι προς +αλλήλους, και μόνη η αμάθεια και πλάνη τους διαιρεί +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Β' δ'</span> +). Όθεν ο Σωκράτης, κατά Ξενοφώντα, +<span style='font-size: large;'> φιλάνθρωπος</span> + ην, και την φιλανθρωπίαν εστήριζεν εις το κοινόν της λογικής φύσεως, των +συμφερόντων και του τέλους όλων των ανθρώπων, όπερ είναι το αγαθόν, το αυτό +ον προς πάντας, διά του αυτού μέσου συλλαμβανόμενον, και το αυτό επιβάλλον +εις πάντας καθήκον του πράττειν αυτό πάντοτε, πανταχού, εν πάσι και προς +πάντας.</p> + +<p><b>Γ’.<br /><br /> + +Η εν τη οικία δικαισύνη</b></p> + +<p>Το προς την γυναίκα σέβας, οίον εύρηται παρ' Ομήρω και τοις αρχαίοις +ποιηταίς, είναι ως επί το πλείστον κεκαθαρισμένον απομεινάριον της ζηλοτυπίας +των ανατολικών λαών, καθώς το γυναικείον είναι ανάμνησις του χαρεμίου προς +διάσωσιν της οικογενείας και ακεραιότητα της φυλής.</p> + +<p> +Αλλ' ο Σωκράτης και οι μαθηταί αυτού ηγέρθησαν κατά της ταπεινώσεως και +απομονώσεως της γυναικός. Η περί γάμου και οικογενείας σωκρατική διδασκαλία +εστηρίζετο είς τε την ψυχολογικήν παρατήρησιν και την των τελικών αιτίων +θεωρίαν, η δε εκ τούτων προκύπτουσα ηθική τάξις έπρεπε να ήναι η ηθική ισότης +του ανδρός και της γυναικός συνδυαζομένη με την ιδίαν εκάστου λειτουργίαν. Και +τωόντι, αφ' ού εταύτισε προς αλλήλας πάσας τας ιδιωτικάς αρετάς, και ταύτας +μετά των δημοσίων εν τη ενότητι του αγαθού, έπρεπε να προβή εις τας λογικάς +συνεπείας της αρχής ταύτης, και να συλλάβη το υψηλόν εκείνο ιδανικόν της +αγαθής οικίας οίον διαλάμπει εν τοις +<span style='font-size: large;'> Οικονομ.</span> + (α'. και ζ').</p> + +<p>Την αυτήν δε υπεροχήν έμελλε να καταδείξη και εν τω ζητήματι της εργασίας +και της δουλείας. Πάσα εργασία κατ' αυτόν είναι έντιμος, εάν τείνη προς το αγαθόν +(<span style='font-size: large;'>Απομ.</span> + Β'. ζ'.). Οι δε δούλοι δεν είναι κτήνη, αλλ' +<span style='font-size: large;'> εργαστήρες, οικέται</span> +, και οφείλομεν να τοις δίδωμεν το παράδειγμα των αρετών όσας παρ' αυτών +προσδοκώμεν, να μη τους τιμωρώμεν μόνον, αλλά και να βραβεύωμεν και +οδηγώμεν αυτούς, διά του αισθήματος της τιμής, κερδίζοντες, ει δυνατόν, την +αγάπην των, και ανορθούντες αυτούς εις το αξίωμα των ελευθέρων +(<span style='font-size: large;'>Οικονομ.</span> + ιβ'. και ιγ'). Εν δε τοις +<span style='font-size: large;'> Απομνημονεύμασιν</span> + η Αρετή στηρίζει και παρηγορεί τον φιλόπονον και τίμιον δούλον. Την αυτήν δε +προς τους δούλους επιείκειαν δεικνύει και ο Πλάτων λέγων +(<span style='font-size: large;'>Θεαίτ.</span> +), ότι και ο μάλλον υπερήφανος επί ευγενεία δύναται, να εύρη δούλους μεταξύ των +προγόνων του, και ότι δούλοι τινές είναι πιστότεροι τέκνων και αδελφών· εν δε τη +Πολιτεία καταργεί την δουλείαν διά της σιωπής, και έντιμον θεωρεί πάσαν τέχνην +και βιομηχανίαν χρήσιμον εις την πόλιν. Πολύ δε απέχει η σωκρατική αύτη +διδασκαλία της του Αριστοτέλους πρεσβεύοντος το φύσει δούλος και φύσει +ελεύθερος, και θεωρούντος τους δούλους ως έμψυχα κτήματα.</p> + +<p><b>Δ’.<br /><br /> + +Πολιτική τον Σωκράτους.</b></p> + +<p>Ουδέ έμειναν αι ηθικαί διδασκαλίαι του Σωκράτους άνευ επιρροής επί της +πολιτικής του. Όμως και εν ταύτη παραγνωρίζει και σχεδόν εξαλείφει την ηθικήν +ελευθερίαν, εξ ης και η πολιτική ελευθερία απορρέει και πάσα άλλη ώστε ο +ανάγων τον άνθρωπον εις μόνον το νοητικόν στοιχείον, επειδή τούτο είναι άνισον, +τείνει εις νοητικήν τινα αριστοκρατίαν, ο δε αναγνωρίζων την ελευθερίαν, επειδή +αύτη είναι η αυτή εν πάσι, τείνει εις την δημοκρατίαν, και κατά μεν τον πρώτον, τα +πολιτικά δικαιώματα είναι +<span style='font-size: large;'> λειτουργίαι</span> +, εξαρτώμεναι εκ της ικανότητος, κατά δε τον δεύτερον, είναι +<span style='font-size: large;'> δικαιώματα</span> + έμφυτα, ως η ελευθερία, απαραβίαστα και αναφαίρετα, και το πολιτικόν +πρόβλημα είναι πώς πρέπει να συμβιβάζωνται τα δύο ταύτα στοιχεία.</p> + +<p>Κατά τον Σωκράτην η πολιτική κοινωνία έχει φυσικήν αρχήν, διότι φύσει είμεθα +φίλοι, και ανάγκην έχομεν αλλήλων +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Β'</span> + .ς'.)· εις ταύτην δε προστίθεται και είδος τι συναλλάγματος διά της αμοιβαίας +συναινέσεως +(<span style='font-size: large;'>Κρίτ.</span> +)· άρα το τέλος του κράτους είναι το κοινόν συμφέρον, το γενικόν αγαθόν· αλλ' η +έννοια αύτη μεμονωμένη είναι ατελής, διότι μέσον του αγαθού τούτου και +ουσιώδες στοιχείον αυτού είναι η ελευθερία, ης άνευ δύναται να μεταβληθή το +κράτος εις δεσποτισμόν, και να εκλείψη η δικαιοσύνη, ήτις δεν είναι ειμή το +αμοιβαίον σέβας της ελευθερίας και των νομίμων αυτής αναπτύξεων. Όλη δε +σχεδόν η αρχαιότης παρεγνώρισε, θεωρητικώς τουλάχιστον, το απαραίτητον τούτο +στοιχείον.</p> + +<p>Οι διοικούντες υπάρχουσι διά τους διοικουμένους, ίνα ούτοι +<span style='font-size: large;'> δι' αυτών ευ πράττωσι (Απομ. ς' β')</span> +. Προς τούτο απαιτείται επιστήμη +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Δ' β'.</span> + ς', θ'. α'. +<span style='font-size: large;'> Δ’ β</span> +'.)· δεν αρκεί η ευφυία, ο κοινός νους +(<span style='font-size: large;'>Μέν.</span> +), η πείρα και η επιτηδειότης αλλ' απαιτούνται επιστημονικαί γνώσεις· η επιστήμη +του αγαθού, η των υλικών συμφερόντων, η στρατηγική, η τέχνη του λόγου +(<span style='font-size: large;'>Απομ.</span> + δ', ς' +<span style='font-size: large;'> Οικον.</span> +). Ως εκ τούτου έμελλεν ο Σωκράτης να τείνη πρός τινα νοητικήν αριστοκρατίαν +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Δ'</span> + ή.)· η κυριαρχία δεν ανήκει κατ' αυτόν ούτε εις την +<span style='font-size: large;'> θέλησιν</span> +, ούτε εις τον +<span style='font-size: large;'> αριθμόν</span> +, αλλ' εις τον +<span style='font-size: large;'> λόγον</span> +<span style='font-size: large;'> </span> +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Δ'.</span> + β'). Ο λαός είναι καλός διδάσκαλος των περί την γλώσσαν, ουχί δε της επιστήμης +του δικαίου +(<span style='font-size: large;'>Αλκιβ. α'</span> +). Όμως η επιστήμη δεν πρέπει να διοική διά της βίας, αλλά διά της +<span style='font-size: large;'> πειθούς</span> +, και εντεύθεν επανέρχεται, ούτως ειπείν, ο Σωκράτης εις το σέβας της ελευθερίας, +ην είχε παραγνωρίσει προ μικρού και εις δημοκρατικωτέρας αρχάς, ώστε η +διοίκησις αποβαίνει ανταλλαγή επιστήμης μεταξύ κυβερνήσεως και λαού +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Δ'.</span> + α'), δεν είναι έργον ούτε της τύχης, ούτε της +<span style='font-size: large;'> ειμαρμένης</span> +, αλλά της +<span style='font-size: large;'> νοημοσύνης (Aπομ. Δ'. β')</span> +· και ούτω η επιστήμη παράγει την αρμονίαν εν τη πολιτική, ως εν τη ηθική, δηλ. +την κυβέρνησιν των αρίστων διά της συναινέσεως πάντων.</p> + +<p>Πλήρης σωκρατικών ιδεών ο Πλάτων, εν μεν τη ιδανική +<span style='font-size: large;'> Πολιτεία</span> +, ανάγει όλην την πολιτικήν εις την πειθώ και την παιδείαν, εν δε τη πραγματική +πόλει των +<span style='font-size: large;'> Νόμων</span> + (ε'), λέγει επίσης, ότι οι +<span style='font-size: large;'> άριστοι</span> + δεν πρέπει να επιβάλλωνται διά της βίας, αλλά να κερδίζωσι διά της πειθούς τας +ψήφους του λαού.</p> + +<h4 style="text-align: center; margin-top: 6em">ΒΙΒΛΙΟΝ Ε'.<br /><br /> + +ΘΕΟΛΟΓΙΚΑΙ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΙ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ</h4> + +<p> +</p> + +<p><b>Α’.<br /><br /> + +Απόδειξις της υπάρξεως του Θεού εκ της ανάγκης υπερτάτου νοός, ποιητικού +αιτίου του ημετέρου.</b></p> + +<p> +<br /> +Ο Σωκράτης, κατά τον Ξενοφώντα, μετήρχετο μόνον μαιευτικήν και αρνητικήν τινα +παράδοσιν προς ανασκευήν και έλεγχον των σοφιστών, αλλ' εις τους οικείους και +μαθητάς εξέθετε καί τινα θετικήν και δογματικήν διδασκαλίαν, ιδίως περί +θεότητος, +<span style='font-size: large;'> περί του δαιμονίου (Απομ. Δ'.</span> + Δ’). Και τωόντι, εάν πάσα μερική γνώσις δεν είναι χρήσιμος άνευ της γνώσεως του +καθολικού τέλους, του αγαθού, η γνώσις του ανωτάτου αγαθού ανάγει ημάς εξ +ανάγκης εις την γνώσιν του Θεού. Τα αυτά λέγει και ο Πλάτων +(<span style='font-size: large;'>Αλκιβ.</span> + α'), την ψυχολογίαν και θεολογίαν συμπληρών δι' αλλήλων· ο δε Σωκράτης ήκουεν +ακαταπαύστως εν τη ιδία συνειδήσει την φωνήν αυτής της θεότητος. Και διά τούτο +η του θεού απόδειξις, μάλλον ή εξαγωγική, έπρεπε να ήναι επαγωγική, διά της +μαιευτικής μεθόδου εφαρμοζομένης εις την ανάλυσιν των εν ημίν εννοιών· ουχ +ήττον όμως ευρίσκομεν, ει και συνεπτυγμένας, και τας εκ του ποιητικού αιτίου και +εξ άλλων πηγών νεωτέρας αποδείξεις +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Α'.</span> + δ'). Εάν νους υπάρχη εν ημίν, πρέπει ν' απορρέη εξ άλλου ανωτέρου νοός, ώστε ο +ημέτερος μετέχει +<span style='font-size: large;'> του θείου</span> +. Αλλ' η μετοχή αύτη, ταυτίζουσα σχεδόν το αιτιατόν και το αίτιον, δεν είναι η +μεταξύ αυτών αληθής σχέσις. Ταύτην ανακαλύπτει ο Πλάτων +(<span style='font-size: large;'>Φιληβ.</span> +) συνεχίζων και συμπληρών τας ιδέας του διδασκάλου· θέτων δε την αρχήν της +αιτιότητος ως βάσιν της του θεού αποδείξεως, εξηγεί εν ταυτώ και τους όρους της +αποδείξεως ταύτης, δι' ης φθάνομεν εις ανωτάτην και υπερβατικήν τινα +πραγματικότητα, εν ή η +<span style='font-size: large;'> ιδέα</span> + καθ' εαυτήν και το +<span style='font-size: large;'> όντως ον</span> + ταυτίζονται +(<span style='font-size: large;'>Τίμ. 147</span> +). Και ου μόνον δι' αυτής της υπάρξεώς της, αλλά και διά των νόμων και του +αντικειμένου αυτής η ημετέρα διάνοια είναι απόδειξις του θεού. Διά τούτο οι +νεώτεροι επορίσθησαν, δυνάμει της αρχής της αιτιότητος, ιδιαιτέραν απόδειξιν +λαμβανομένην εκ της πηγής των ιδεών. Τοιαύτη είναι η του Καρτεσίου εκ της εν +ημίν εννοίας του απείρου, διαλεκτική και αύτη, και δυναμένη ν' αναχθή εις την διά +της ενοράσεως ή αναμνήσεως της ιδέας του αγαθού πλατωνικήν απόδειξιν. Το +πρώτον δε σπέρμα της αποδείξεως ταύτης υπάρχει εν τη διαλεκτική του +Σωκράτους, καθ' όσον διά του ορισμού, της διαιρέσεως, της γενικεύσεως, +αναπτύσσομεν την εν τη ημετέρα διανοία, συνεπτυγμένην αλήθειαν, και ο +ανώτατος όρος της διαλεκτικής ταύτης είναι το καθολικόν τέλος, ήτοι το αγαθόν, +όπερ φύσει παρίσταται εν τω πνεύματι, και κοινωνούμεν προς αυτό, ως διά του +σώματος κοινωνούμεν προς την υλικήν φύσιν.</p> + +<p> +<br /> +<b>Β’.<br /><br /> + +Απόδειξις της υπάρξεως του Θεού διά των τελικών αιτίων. — Ηθική απόδειξις +διά του ανωτάτου νομοθέτου.</b></p> + +<p> +<br /> +Εκ της εν ημίν διανοίας ανήλθεν ο Σωκράτης εις την ποιητικήν και επομένως +νοητικήν αιτίαν, εκ δε της εν τη φύσει νοητικής τάξεως πάλιν ανέρχεται εις το +τελικόν και επίσης νοητικόν αίτιον. Και ενταύθα καταφαίνεται το πρωτότυπον της +διδασκαλίας αυτού, διότι τον +<span style='font-size: large;'> καθολικόν λόγον</span> + είχον αναγνωρίσει και οι προ αυτού, αλλ' η του τελικού αιτίου και του αγαθού ήτο +αρχή νέα, και προ αυτού μεν είχον καταλάβει την +<span style='font-size: large;'> νοητότητα</span> + και οιονεί την +<span style='font-size: large;'> λογικήν</span> + του κόσμου, πρώτος δε αυτός κατέλαβε την +<span style='font-size: large;'> αγαθότητα</span> + και οιονεί την +<span style='font-size: large;'> ηθικότητα</span> + αυτού.</p> + +<p>Καθορών εν εαυτώ την ενέργειαν, την αιτιότητα, ταυτιζομένην τη διανοία, +ταυτίζει, ως είδομεν, την θέλησιν και την νόησιν, ώστε θέλομεν εξ ανάγκης ό,τι +νοούμεν ως αγαθόν. Γενικεύων δε την έννοιαν ταύτην, δεν ηδύνατο ή να φθάση εις +την ταυτότητα του ποιητικού και του τελικού αιτίου διά της διανοίας, επαγόμενος +εκ των εν ημίν εις την νοούσαν αιτίαν του κόσμου, και συνάπτων ούτω εν πάσι και +πανταχού το +<span style='font-size: large;'> πρακτικόν</span> + μετά του +<span style='font-size: large;'> νοητικού</span> +, και τούτο μετά του +<span style='font-size: large;'> ηθικού</span> +. Εντεύθεν ερμηνεύει το θέαμα του κόσμου, γινώσκων ότι έχει σημασίαν και +έννοιαν, ποτέ μεν καταφανή, ποτέ δε κεκρυμμένην, και εν τη ευρέσει της εννοίας +ταύτης υφίσταται κατ' αυτόν η αληθής γνώσις, η γνώσις των αιττίων +(<span style='font-size: large;'>Φαίδ.</span> +). Εκ των σωκρατικών τούτων αρχών εξήγαγεν ο Πλάτων τας συνεπείας ταύτας· ότι +καθώς η κίνησις αποκαλύπει το ποιητικόν αίτιον, η τάξις αυτής, οι νόμοι καθ' ους +γίνεται, και ο προς ον όρος αυτής, αποκαλύπτουσι το τελικόν αίτιον· και ούτω η μεν +κίνησις αποδεικνύει την αρχήν της κινήσεως, την ψυχήν, η δε τάξις της κινήσεως +αποδεικνύει την διάνοιαν, και αύτη διά του προς ον όρου αυτής αποδεικνύει το +αγαθόν, αληθές αντικείμενον της διανοίας και της ψυχής. Και αυτός δε ο Ξενοφών, +αν και δογματικώς δεν ανέπτυξε τας αρχάς ταύτας, διεφώτισεν όμως αυτάς διά +πρακτικών εφαρμογών και δημωδών παραδειγμάτων +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Α'.</span> + δ'.). Εν τω Δ'. επίσης συσσωρεύονται πολλά παραδείγματα, μη έχοντα βεβαίως +άπαντα την αυτήν επιστημονικήν αξίαν, αλλ' ουχ ήττον εν τω συνόλω αυτών αληθή +και πειστικά, εξ ων αποδεικνύεται η +<span style='font-size: large;'> μεγίστη επιμέλεια</span> + και αγαθότης του Θεού, και η αρμονία των ποικίλων αγαθών, καθ' ήν τα +μερικώτερα περιλαμβάνονται εν τοις γενικωτέροις, και ταύτα εν τω γενικωτάτω και +καθολικώ και απολύτω αγαθώ, εν αυτώ τω Θεώ.</p> + +<p>Προς την εκ των τελικών αιτίων απόδειξιν συνάπτεται ενδομύχως η ηθική, η εκ +της υπάρξεως ανωτάτου νομοθέτου, ης την πρώτην αρχήν ευρίσκομεν επίσης παρά +Σωκράτει. Οι +<span style='font-size: large;'> άγραφοι</span> + νόμοι, +<span style='font-size: large;'> λογικοί</span> + και +<span style='font-size: large;'> πραγματικοί</span> + εν ταυτώ, οι +<span style='font-size: large;'> παντοδύναμοι</span> +, οι επιβαλλόμενοι δι' ακαταμαχήτου ανάγκης εις τα πράγματα, και δι' ηθικής +ανάγκης εις τα λογικά όντα, οι +<span style='font-size: large;'> σοφοί</span> +, διότι εις έκαστον πράγμα ορίζουσι την προσήκουσαν αυτώ διαλεκτικήν και +πρακτικήν θέσιν, οι +<span style='font-size: large;'> αγαθοί</span> +, διότι διατάττουσιν πάντοτε επ' αγαθώ, οι νόμοι ούτοι δεν είναι ή αυτό το αγαθόν, +αποκαλυπτόμενον εις την διάνοιαν και την θέλησιν ως η υψίστη και τελειοτάτη +πραγματικότης +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Δ'.</span> + δ). Και ούτω η ηθικότης και αγαθότης των πραγμάτων αποδεικνύει τον Θεόν, και +εξηγεί την ύπαρξιν, τον νόμον και το τέλος αυτών.</p> + +<p> +<br /> +<b>Γ’.<br /><br /> + +Προσόντα του Θεού.</b></p> + +<p> +<br /> +Ο Θεός του Σωκράτους είναι τέλειος, διότι είναι +<span style='font-size: large;'> ο τον όλον κόσμον συντάττων τε και συνέχων, εν ώ +πάντα τα καλά και αγαθά εστι (Απομ. Δ' Κ')</span> +, και εάν είναι ποιητής του κόσμου, πρέπει να έχη εν εαυτώ πάσας τας τελειότητας +δε +<span style='font-size: large;'> είς και μόνος</span> +, διότι είναι απόλυτον αγαθόν, όπερ εξ ανάγκης είναι έν, αρχή και προς ον όρος της +διαλεκτικής. Οσάκις ο Σωκράτης λαλεί περί της θείας αρχής του ανθρώπου και του +κόσμου, μεταχειρίζεται το ενικόν αριθμόν, αν και ενίοτε λαλεί περί θεών ως περί +διαμέσων τινών όντων μεταξύ Θεού και ανθρωπότητος· την ενότητα δε του Θεού +προφανώς παρά του Σωκράτους εδιδάχθησαν πάντες οι μαθηταί αυτού, ο +Ξενοφών, ο Αντισθένης, ο Πλάτων, ο Ισοκράτης, ο Ευρυπίδης. Ο Θεός είναι προς +τούτοις +<span style='font-size: large;'> απλούς</span> + και +<span style='font-size: large;'> αμιγής</span> +, ως ο του Αναξαγόρου, και επομένως +<span style='font-size: large;'> άυλος</span> + και +<span style='font-size: large;'> αόρατος</span> + εις τους οφθαλμούς του σώματος, ανώτερος δε και αυτής της διανοίας, οία της +δυνάμεως και των έργων αυτού αποκαλυπτόμενος· +<span style='font-size: large;'> θάττον δε νοήματος αναμαρτήτως υπηρετούντα· +ούτος τα μέγιστα μεν πράττων οράται, τάδε δε οικονομών αόρατος ημίν εστιν. +Εννόει δε ότι και ο πάσι φανερός δοκών είναι ήλιος ουκ επιτρέπει τοις ανθρώποις +εαυτόν ακριβώς οράν, αλλ' εάν τις αυτόν αναιδώς εγχειρή θεάσθαι, την όψιν +αφαιρείται (Αυτόθ.).</span> + Την παραβολήν ταύτην του υλικού προς τον νοητόν ήλιον της διανοίας ευρίσκομεν +και παρά Πλάτωνι +(<span style='font-size: large;'>Πολιτ.</span> +) με μεταφυσικωτέραν σημασίαν. Αλλ' ο Θεός του Σωκράτους είναι άρα +<span style='font-size: large;'> άτρεπτος</span> +; Περί τούτου ουδέν ευρίσκομεν παρά Ξενοφώντι, βεβαίως όμως θα επεδοκίμαζεν +ο Σωκράτης ό,τι λέγει περί τούτου ο Πλάτων +(<span style='font-size: large;'>Πολιτ.</span> + ε'), ισχυριζόμενος ότι το τέλειον ον δεν επιδέχεται <i>αλλοίωσιν</i>, διότι <i>πάσα +αλλοίωσις θα ήτο επί το χείρον</i>. Τέλος, ο Θεός είναι +<span style='font-size: large;'> αΐδιος, ο εξ αρχής ποιών ανθρώπους, και απέραντος, +ώσθ' άμα πάντα οράν και πάντα ακούειν και πανταχού παρείναι και άμα πάντων +επιμελείσθαι</span> + +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Δ'.</span> + δ'). Πάντα δε τα προσόντα ταύτα υποθέτουσι το +<span style='font-size: large;'> ενιαίον</span> + και το +<span style='font-size: large;'> άπειρον</span> + του Θεού. Παρατηρητέον δε ότι προσδιωρίσθησαν ουχί εξαγωγικώς αλλ' +επαγωγικώς και ψυχολογικώς. Ο Θεός είναι είς, απλούς, άυλος και αόρατος, ως η +ψυχή η διοικούσα το σώμα, είναι άτρεπτος εν τω αγαθώ, διότι πάσα ψυχή τείνει +προς το αγαθόν, και είναι πανταχού παρών εν τόπω και χρόνω, ως η ψυχή διέπει +όλα τα μέρη του σώματος διαμένουσα αδιαίρετος. Εν παντί άλλω μεταφυσικώ +συστήματι δυνάμεθα να εύρωμεν το +<span style='font-size: large;'> άπειρον</span> +, το +<span style='font-size: large;'> έν</span> +, το +<span style='font-size: large;'> καθολικόν</span> +, το +<span style='font-size: large;'> απόλυτον</span> +, το +<span style='font-size: large;'> αναγκαίον</span> +, μόνος ο πνευματισμός λατρεύει το ον +<span style='font-size: large;'> τέλειον</span> + και +<span style='font-size: large;'> αγαθόν</span> +. Και τωόντι είδομεν πως εν τη ψυχή πάντα κατά Σωκράτην υποτάσσονται εις την +ενότητα του αγαθού, εν ώ ταυτίζονται η δύναμις, η επιστήμη, η δικαιοσύνη και η +ευδαιμονία, πολλώ δε μάλλον πάντα ταύτα πρέπει να ταυτίζωνται εν αυτώ τω κατ' +εξοχήν αγαθώ.</p> + +<p> +<br /> +<b>Δ’.<br /><br /> + +Παραγωγή του κόσμου. — Πρόνοια και αισιοδοξία.</b></p> + +<p> +<br /> +Δεν δυνάμεθα να ζητήσωμεν παρά Σωκράτει τα +<span style='font-size: large;'> φυσικά</span> +, ούτως ειπείν, μέσα δι' ων ο Θεός εποίησε τον κόσμον, διότι απ' εναντίας ήλεγχε +τον Αναξαγόραν, ότι πανταχού εύρισκε +<span style='font-size: large;'> μηχανάς</span> + και +<span style='font-size: large;'> ανάγκας</span> +, ουδέ τα +<span style='font-size: large;'> μεταφυσικά</span> +, διότι πιθανώς θα ήλεγχε και τας περί τούτου τολμηράς του Πλάτωνος θεωρίας. +Αλλ' εάν ζητήσωμεν παρ' αυτού την +<span style='font-size: large;'> ηθικότητα</span> + της δημιουργίας, αναμφιβόλως θέλει απαντήσει, ότι το ποιείν υποθέτει το +γινώσκειν, και τούτο υποθέτει την γνώσιν του βελτίωνος. Και εντεύθεν θέλει +συμπεράνει ο Πλάτων ότι αι νοηταί και λογικαί σχέσεις των πραγμάτων, η ιεραρχία +των γενών και ειδών, των μέσων και τελών, η διαλεκτική των ορισμών, των +διαιρέσεων και επαγωγών, πάντα ταύτα ενυπάρχουσιν εν τη θεία διανοία ως το +ιδανικόν σχέδιον του κόσμου. Ωσαύτως η σωκρατική είναι η αρχή του Πλάτωνος, +ότι ο Θεός αγαθός ων, δεν ηδύνατο να ποιήση ειμή το αγαθόν, διότι είδομεν τίνι +τρόπω διά της +<span style='font-size: large;'> αγαθότητος</span> +, εξηγεί ο Σωκράτης την ύπαρξιν και τάξιν του κόσμου.</p> + +<p>Αλλά προϋπήρχεν άρα η υπό θεού διακοσμηθείσα ύλη, ή ο Θεός παρήγαγεν +ομού και την ύλην και τον τύπον; Περί τούτου δεν είχεν ωρισμένην γνώμην ο +Σωκράτης, και, καθ' ά φαίνεται εκ του Ξενοφώντος, επρέσβευεν ίσως αόριστόν τινα +<span style='font-size: large;'> δυαδισμόν (dualisme)</span> +, ως ο Αναξαγόρας, και εθεώρει τον Θεόν εν τω κόσμω ως την εν τω σώματι ψυχήν, +και συναΐδιον τη ύλη, αν και αύτη ουδεμίαν έχει λογικήν αξίαν, +<span style='font-size: large;'> (το άφρον άτιμον)</span> +, και παρά του λόγου μόνον ζωογονείται και ρυθμίζεται. Αλλ' άδικον επίσης θα ήτο +εάν διά τούτο εθεωρούμεν τον Σωκράτην +<span style='font-size: large;'> ως πανθεϊστήν· το πανταχού παρείναι</span> + του Θεού και το +<span style='font-size: large;'> εν τω παντί</span> + αγγέλλουσι προ πάντων την καθολικήν πρόνοιαν, ουδαμώς δε την συνταύτισιν +αυτού μετά του κόσμου, διότι ο Θεός είναι ουσιωδώς το +<span style='font-size: large;'> αγαθόν</span> +. Και η της προνοίας θεωρία είναι το μάλλον πρωτότυπον και το ουσιωδέστερον +στοιχείον της σωκρατικής θεολογίας. Αι λέξεις +<span style='font-size: large;'> πρόνοια, επιμέλεια, επιμελείσθαι, +επιμελούμενοι</span> +, πανταχού των +<span style='font-size: large;'> Απομνημονευμάτων</span> + επαναλαμβάνονται (Β', β'. Δ'. α' και πολλαχού), και σημαίνουσι και την γενικήν +πρόνοιαν +(<span style='font-size: large;'>τον όλον κόσμον</span> +), και την +<span style='font-size: large;'> ειδικήν</span> + και κατ' αυτάς τας μικροτέρας και ενδοτέρας λεπτομερείας +(<span style='font-size: large;'>τα σιγή βουλευόμενα</span> +). </p> + +<p>Εις δε τας εκ της υπάρξεως του κακού ενστάσεις βεβαίως ήθελεν απαντήσει ως +ο Πλάτων και ο Λεϊβνίτιος, διά της καθαρωτέρας +<span style='font-size: large;'> αισιοδοξίας (optimisme)</span> +, ης αληθής πατήρ είναι αυτός ο Σωκράτης, διότι το αγαθόν έθετεν ως αναγκαίον +τέλος του ανθρώπου και του κόσμου, πάντα εθεώρει ως μέσα και όρους του +αγαθού, ο μόνον ηδύνατο να προτεθή ο Θεός διά της δημιουργίας, και ως εκ +τούτου είχεν απόλυτον πίστιν εις την θείαν πρόνοιαν, σταθεράν αγάπην του +αγαθού και ανίκητον ελπίδα του οριστικού θριάμβου αυτού, ώστε ευδαίμονα +εθεώρει τον δίκαιον, και καταδιωκόμενον, και προπηλακιζόμενον, και +σταυρούμενον, και αυτός διέμεινε γαληνιαίος εν τη ειρκτή και ενώπιον του +θανάτου. Ήθελε δε βεβαίως ασπασθή την περί των τοιούτων γνώμην του +Αριστοτέλους, ότι ο μεν αμαθής απορεί πώς τα πράγματα είναι ως είναι, και αύτη +είναι η αρχή της επιστήμης, ο δε σοφός ήθελεν απορεί εάν ήσαν άλλως, διότι +βλέπει τον λόγον αυτών, και τούτο είναι το τέλος της επιστήμης.</p> + +<p>Περί δε του ηθικού κακού του εκ της θελήσεως του ανθρώπου προερχομένου +εφρόνει ο Σωκράτης, ότι η κακία δεν είναι ειμή πλάνη και απάτη, διότι +<span style='font-size: large;'> άδικος ουδείς εκών</span> +, και την απάτην ταύτην οφείλομεν ανενδότως να διασκεδάζωμεν διά της +διδασκαλίας, διά της διαδόσεως της αληθείας, διότι εις τούτο εκλήθημεν, και προς +τούτο ευρισκόμεθα εν τω κόσμω. Η απάτη είναι καρπός ατελούς και +ελλειμματώδους μαιεύσεως, εξάμβλωμα τρόπον τινά της αληθείας ήτις ενυπάρχει +δυνάμει εν τη ψυχή +(<span style='font-size: large;'>Μεν. Πολιτ. β'</span> +), αν και συγκεχυμένη και παρεμποδιζομένη ενίοτε εις την γέννησίν της ως εκ της +ατελείας της ύλης μεθ' ης συνδεόμεθα. Εν τω ι' των +<span style='font-size: large;'> Νόμων</span> + έχομεν βεβαίως θαυμαστήν συγκεφαλαίωσιν της περί τούτων σωκρατικής +διδασκαλίας, διότι, πλην αποχρώσεων τινών αποδοτέων εις την ιδίαν του +Πλάτωνος θεωρίαν, το βιβλίον τούτο εκφράζει πανταχού το σωκρατικόν πνεύμα, +και αντιστοιχεί προφανώς προς την παρά Ξενοφώντι συνδιάλεξιν του Σωκράτους +μετά του Αριστοδήμου.</p> + +<p> +<br /> +<b>Β’.<br /><br /> + +Γνώμαι του Σωκράτους περί πνευματότητος και αθανασίας.</b></p> + +<p> +<br /> +Ο Αναξαγόρας είχε διακρίνει την καθαράν και αμιγή και διακοσμούσαν διάνοιαν +από της αορίστου και αμόρφου ύλης, ην υποβάλλει εις τους εαυτής νόμους, από δε +της ψυχολογίας ανερχόμενος εις την μεταφυσικήν, είχε συλλάβει κατ' εικόνα του +ανθρώπου, εν ώ η ψυχή κινεί και ζωογονεί το σώμα, τον μέγαν κόσμον της φύσεως. +Μαθητής και θαυμαστής του Αναξαγόρου, ο Σωκράτης έπρεπε να παραδεχθή την +θεωρίαν ταύτην, και να πιστεύση, ότι οι άνθρωποι είναι +<span style='font-size: large;'> φύσει και τω σώματι και τη ψυχή κρατιστεύοντες +(Απομ. Δ'. γ'.)</span> +, ότι η ψυχή είναι διακεκριμένη του σώματος, ότι +<span style='font-size: large;'> μετέχει του θείου, ότι βασιλεύει εν ημίν</span> +, και ότι είναι +<span style='font-size: large;'> άκρατος</span> + και +<span style='font-size: large;'> καθαρά, απλή και αδιαίρετος</span> +, νοούσα ανεξαρτήτως των οργάνων, αρχή ζωής και κινήσεως εν τω σώματι, όπερ +διοικεί κατ' αρέσκειαν, και εις ο δύναται να επιζήση εν όλη τη καθαριότητι αυτής +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Α'. δ' Δ', γ'. Κύρου παιδ. Η'. ζ'.</span> +). Προς δε τα κείμενα του Ξενοφώντος συμφωνούσι και τα παρά Πλάτωνι +(<span style='font-size: large;'>Αλκιβ. α'. 128</span> +), ένθα προφανής είναι η διάκρισις της ψυχής και του σώματος.</p> + +<p>Η δε πίστις εις την πρόνοιαν και η εις το άυλον της ψυχής είναι αχώριστος της +εις την αθανασίαν πίστεως, και νομίζομεν ότι ο Μάυερ, ο Πλάτνερ και ο Τένεμαν +απατώνται ισχυριζόμενοι ότι περί αθανασίας ουδέν θετικόν επρέσβευεν ο +Σωκράτης. Βεβαίως ώφειλε, διαμένων πιστός εις το πνεύμα της διδασκαλίας του, ν' +απέχη φρονίμως πάσης παραστάσεως της μελλούσης ζωής, αλλά περί της +υπάρξεως αυτής δεν ηδύνατο ν' αμφιβάλλη. Την διαστολήν ταύτην ευρίσκομεν εν +τω +<span style='font-size: large;'> Φαίδωνι (114)</span> +, και εν τη +<span style='font-size: large;'> Απολογία (40)</span> + και ιδίως εν τέλει, ένθα λέγει προς τους δικαστάς· +<span style='font-size: large;'> αλλά και υμάς χρη, ω άνδρες δικασταί, ευέλπιδας +είναι προς τον θάνατον και έν τι τούτο διανοείσθαι αληθές, ότι ουκ έστιν ανδρί +αγαθώ κακόν ουδέν ούτε ζώντι ούτε τελευτήσαντι, ουδέ αμελείται υπό θεών τα +τούτου πράγματα</span> +. Η ακριβής δε και έλλογος ανάλυσις και παραβολή των εκ του Ξενοφώντος και των +εκ του Πλάτωνος κειμένων και αυτού του σωκρατικού +<span style='font-size: large;'> Αξιόχου</span> +, οιουδήποτε και αν ήναι, ουδεμίαν, αφίνουσιν αμφιβολίαν περί της αληθούς +γνώμης του Σωκράτους ως προς το ουσιώδες τούτο ζήτημα, δι' ου συμπληρούται +πάσα η ηθική αυτού διδασκαλία.</p> + +<h4 style="text-align: center; margin-top: 6em">ΒΙΒΛΙΟΝ ΣΤ'.<br /><br /> + +ΑΙ ΠΕΡΙ ΚΑΛΟΥ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΙ<br /> +ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ</h4> + +<p> +<br /> +<b>Α’.<br /><br /> + +Το εν τοις πράγμασι καλόν.</b></p> + +<p> +<br /> +Οι Έλληνες ουδέποτε, εχώρισαν την καλλονήν από της αγαθότητος, και αμφοτέρας +τας εννοίας, ταύτας συνηνωμένας εξέφερον διά της λέξεως +<span style='font-size: large;'> καλοκάγαθος</span> +. Ταύτην δε την συνενώση υπάρχουσαν εν τω πνεύματι και διαλέκτω, παρεδέχθη ο +Σωκράτης, και επεβεβαίωσε μεταδούς και εις τον Πλάτωνα.</p> + +<p>Θεωρούμενον εν τοις καθ' έκαστα, το καλόν, ουχ' ήττον του αγαθού, είναι +ποικίλον και πολλαπλούν, ως αυτά τα πράγματα, προς την φύσιν των οποίων +αντιστοιχεί, +<span style='font-size: large;'> προς ταύτα πάντα καλά τε και καγαθά εστι</span> +. Εν τοις ηθικοίς το καλόν ταυτίζεται τω αγαθώ, άρα ταυτίζεται εν πάσι, διότι το +αγαθόν είναι και έλλογον, και ουδέν ανώτερον του λόγου. Εν τοις υλικοίς ωσαύτως· +<span style='font-size: large;'> προς τα αυτά δε και τα σώματα των ανθρώπων καλά +τε καγαθά φαίνεται</span> +, αρκεί να θεωρηθή το καλόν κατά την φύσιν εκάστου πράγματος· έτερον λ. χ. το +καλόν του σώματος και έτερον το της ψυχής, Το καλόν είναι υπό την όψιν ταύτην η +μεταξύ της φύσεως εκάστου όντος και του τέλους αυτού, αρμονία, ην ο Κάντιος +θέλει ονομάσει εσωτερικήν τελεότητα. Ωσαύτως, ως προς την εξωτερικήν +τελεότητα, ή τας σχέσεις εκάστου πράγματος, πράγματά τινα είναι καλά +<span style='font-size: large;'> προς όπερ αν εύχρηστα η, ή προς α αν ευ +έχη</span> +· το +<span style='font-size: large;'> εν τοις πράγμασι</span> + καλόν ουδέποτε είναι απόλυτον, ούτε κατά τον Σωκράτην, ούτε κατά τον Πλάτωνα· +ούτε κατά τον Αριστοτέλην, αλλ' εκ τούτου δεν έπεται ότι οι φιλόσοφοι ούτοι δεν +ανεγνώριζον ανωτέραν του ανθρώπου και της φύσεως αρχήν του καλού και του +αγαθού. Εν τη καλολογία, ουχ ήττον ή εν τη ηθική και τη φυσική, ο Σωκράτης +εθεώρει ως κυριώτατον το τελικόν αίτιον, το αγαθόν, και μετά της εννοίας ταύτης +έτεινε να συναρμολογήση πάσας τας άλλας +(<span style='font-size: large;'>Συμπ.</span> + έ.). Αι του Πλάτωνος μαρτυρίαι συνάδουσι προς τας του Ξενοφώντος +(<span style='font-size: large;'>Αλκιβ. α’. Λυσ. Γοργ.</span> +), και αναγνωρίζουσι την διάφορον καλλονήν των πραγμάτων κατά τας διαφόρους +σχέσεις αυτών. Εν δε τω α'. +<span style='font-size: large;'> Ιππία</span> + οι σωκρατικοί ορισμοί του καλού φαίνονται απαράδεκτοι, διότι εν τω διαλόγω +τούτω ο Πλάτων ζητεί ουχί το καλόν των πραγμάτων, αλλ' αυτό το +<span style='font-size: large;'> καλόν</span> + κατά την υπερβατικήν φύσιν αυτού, καθ' ην ταυτίζεται ου μόνον, τω ηθικώ αλλά +απολύτω αγαθώ. Παρατηρητέον δε, ότι και η συνταύτισις αύτη δεν είναι ειμή αυτή +η σωκρατική θεωρία αναβιβασθείσα υπό του Πλάτωνος εις τα ύψη της +μεταφυσικής του. Ώστε κατά Πλάτωνα το μεν μερικόν καλόν είναι το μερικόν +αγαθόν, όπερ πηγάζον εκ της είτε εσωτερικής είτε εξωτερικής τελεότητος, ευκόλως +διακρίνεται και ορίζεται, το δε καθαυτό καλόν είναι το καθ' αυτό αγαθόν, ούτινος +τον ορισμόν ουδέν μερικόν αντικείμενον δύναται να χορηγήση.</p> + +<p> +<br /> +<b>Β’.<br /><br /> + +Το εν ταις τέχναις καλόν</b></p> + +<p> +<br /> +Διογένης ο Λαέρτιος λέγει, ότι ο Σωκράτης ήτο κατ' αρχάς γλύπτης, και ότι άγαλμα +των ενδεδυμένων χαρίτων υπ' αυτού πεποιημένον εφαίνετο εν τη Ακροπόλει. +Εσύχναζε δε και συνεβούλευε τους καλλιτέχνας +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Γ'. ε'</span> +), και συνδιαλεγόμενος μετά του ζωγράφου Παρρασίου, την μίμησιν εθεώρει ως το +πρώτον μέσον των τεχνών, τελειοποιούμενον διά της ιδανικεύσεως, ήτις πρέπει να +χρησιμεύση προς έκφρασιν του +<span style='font-size: large;'> πιθανωτάτου</span> + και του +<span style='font-size: large;'> φιλικωτάτου</span> +, τουτέστι του +<span style='font-size: large;'> της ψυχής ήθους</span> +, και προς τούτοις ενόμιζεν, ότι +<span style='font-size: large;'> ήδιον οράν τους ανθρώπους δι' ων τα καλά τε +καγαθά και αγαπητά ήθη φαίνεται</span> +, ώστε επί τέλους το τεχνικόν κάλλος ανάγεται εις το ηθικόν, και η διαλεκτική +κλίμαξ του Σωκράτους αντιστοιχεί προς την εν τω του Πλάτωνος +<span style='font-size: large;'> Συμποσίω</span> +. Ωσαύτως συνδιαλεγόμενος μετά του γλύπτου Κλείτωνος έλεγεν, ότι ο γλύπτης +οφείλει +<span style='font-size: large;'> τα της ψυχής έργα τω είδει προσεικάζειν</span> +, εξ ου το του Πλάτωνος· +<span style='font-size: large;'> μηδέν αγαθόν είναι μηδέ καλόν, μήτε εν σώματι, +μήτε εν πολλοίς άλλοις πλην εν ψυχή (Φιλ. και Νόμ. β'. 77, 78).</span> + Και το μεν στοιχείον της ζωής θέλει ελαττωθή παρά Πλάτωνι, το δε του +<span style='font-size: large;'> ιδανικού</span> + θέλει λάβει μείζονα σπουδαιότητα, και το καλόν θέλει δι' όλου συνταυτισθή με το +ηθικόν αγαθόν. Εντεύθεν δε και η αυστηρότης της καλολογίας του, και η πλήρης +υποδούλωσις της τέχνης εις την θέλησιν του νομοθέτου. Απ' εναντίας, κατά +Σωκράτην, το καλόν δύναται να υπάρχη κατά διαφόρους βαθμούς και σχέσεις όπου +δήποτε υπάρχουσι ζωή, διάνοια, ενέργεια, αίσθημα, οιαδήποτε στοιχεία του όντος, +και εις αυτά τα ευτελέστερα έργα της τέχνης, και εις αυτούς λ. χ. τους θώρακας, +<span style='font-size: large;'> ουχί τους ποικίλους και τους επιχρύσους</span> +, αλλά τους +<span style='font-size: large;'> ευρύθμους</span> + και μάλλον +<span style='font-size: large;'> αρμόττοντας</span> + εις τα διάφορα σώματα. Τας αυτάς δε διδασκαλίας πλαγίως και υπό τον διαφανή +πέπλον της ειρωνείας εκθέτει και εν τη χαριεστάτη μετά της Θεοδότης συνδιαλέξει, +εν ή το ηθικόν κάλλος υπεράνω του υλικού ανυψοί χωρίς να εξωκείλη εις τας +μεταφυσικάς του Πλάτωνος υπερβολάς +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Γ'. ια'.</span> +).</p> + +<p> +<br /> +<b>Γ’.<br /><br /> + +Θεωρία του έρωτος.</b></p> + +<p> +<br /> +Αι περί καλού σωκρατικαί διδασκαλίαι ενδομύχως συνδέονται προς την περί +έρωτος θεωρίαν, διότι προς τους βαθμούς της καλλονής οι του έρωτος ακριβώς +αντιστοιχούσιν. Έλεγε δε ο Σωκράτης· +<span style='font-size: large;'> εγώ τυγχάνω, ως έπος ειπείν, ουδέν επιστάμενος +πλην γε σμικρού τινος μαθήματος, των ερωτικών· τούτο μεν τοι το μάθημα παρ' +οντινούν ποιούμαι δεινός είναι και των προγεγονότων ανθρώπων και των νυν +(Θεάγ. 128)</span> +. Τούτο δε το μάθημα, όπερ με την συνήθη ειρωνείαν ονομάζει +<span style='font-size: large;'> σμικρόν</span> +, είναι κατ' αυτόν πάσα αληθώς η επιστήμη, η διαλεκτική των γενών και ειδών και +των τελικών αιτίων, προς ην αντιστοιχεί η κλίμαξ των αισθημάτων, άτινα από των +ορατών ανέρχονται μέχρι του αοράτου αγαθού, και ούτω ο έρως, ον +<span style='font-size: large;'> φιλόσοφον</span> + αποκαλεί ο Πλάτων εν τω +<span style='font-size: large;'> Συμποσίω</span> +, ταυτίζεται και κατά Σωκράτην με την φιλοσοφίαν. Παρά δε τον πρώτον τούτον +σύνδεσμον, ον συνάπτει ο έρως μεταξύ της ψυχής του φιλοσόφου και της σοφίας, +και ετέρους συνάπτει μεταξύ των ψυχών όσαι από κοινού τείνουσι προς τον αυτόν +σκοπόν· διότι εάν η διαλεκτική είναι κατά Ξενοφώντα +<span style='font-size: large;'> η από κοινού ζήτησις</span> + του αγαθού, παρά τον έρωτα τούτον απαιτεί, και την αμοιβαίαν συμπάθειαν των +επιδιωκόντων αυτό. Εντεύθεν και ο ιδιαίτερος τρόπος δι' ου, κατά διαφοράν των +μισθωτών σοφιστών, διέδιδεν ο Σωκράτης τας διδασκαλίας του σχετιζόμενος προς +τους μαθητάς του δι' ειλικρινούς φιλίας, και διά τινος φίλτρου, ως έλεγεν εις την +Θεοδίκην, και μυστηριώδους μεταξύ των ψυχών συμπαθείας, ως φαίνεται και εν +τω +<span style='font-size: large;'> Θεάγει</span> +, ούτινος και αν ήναι ο διάλογος ούτος. Προέθετο δε να μεταβάλη εις καθαρούς και +γενναίους τους αισχρούς και παρά φύσιν έρωτας της τότε ελληνικής νεολαίας +λαμβάνων παρ' αυτών τας λέξεις και τας φράσεις, όπως διά της προσποιήσεως +ταύτης ασφαλέστερον επιτύχη του σκοπού του, +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Α'. ζ' Συμπόσ.</span> +) συγκαταβαίνων ενίοτε εις τας σωματικάς ανάγκας, και μετερχόμενος ηθικήν +καθαρωτέραν και αυτών των διδασκαλιών του, ως αποδεικνύουσι και αι κατ' αυτού +κατηγορίαι του Μελήτου και του Αριστοφάνους. Αλλ' ένεκεν των ηθών της εποχής +του, δεν υπέδειξε την ριζικήν του κακού θεραπείαν εν τη επανόδω εις την αγιότητα +του γάμου και της οικιακής εστίας, ης η ουσία ήτο τότε η τήρησις κοινού τινος +θρησκεύματος και η ακεραιότης της φυλής, +<span style='font-size: large;'> παίδων επ' αρότω γνησίων</span> +, μάλλον ή το σέβας, ή αγάπη και, ούτως ειπείν, η λατρεία της γυναικός, αν και εις +το ιδανικόν τούτο, έτεινεν, ως είδομεν, και υπέρ πάντας τους συγχρόνους του +επλησίασεν. Ίνα δε κατίδη τις τας μεταξύ Σωκράτους και Πλάτωνος διαφοράς, ως +προς το περί ου ο λόγος αντικείμενον, αρκεί να παραβάλη το +<span style='font-size: large;'> Συμπόσιον</span> + τούτου προς το του Ξενοφώντος, και θέλει πεισθή ότι περί τούτου, ως και περί των +άλλων, η σωκρατική διδασκαλία έλαβε παρά Πλάτωνι ευρυτέραν μεταφυσικήν +ανάπτυξιν. Ο Πλάτων επιμένει εις το υπερβατικόν αντικείμενον του έρωτος, εις την +παράγουσαν αυτόν +<span style='font-size: large;'> ιδέαν</span> +, εις την πραγματικότητα του νοητού αγαθού, ου πάσα +<span style='font-size: large;'> ψυχή</span> + εφίεται, εν ώ ο Σωκράτης επέμενε μάλλον εις το ψυχολογικόν και υποκειμενικόν +στοιχείον του έρωτος και την επί της ψυχής αγαθοεργόν αυτού επιρροήν. Αλλά και +αυτή η σύλληψης του άκρου αγαθού, προς ο πάσα ψυχή, πάσα διάνοια, πάσα +θέλησις τείνουσιν εξ ανάγκης, και όπερ επιδιώκομεν διά μέσου πολλών +προσπαθειών και περιπλανήσεων και υπό μυρίους τύπους, αποκαλύπτοντας αυτό +και συνάμα αποκρύπτοντας, είναι σωκρατική κατ' εξοχήν θεωρία, ως επίσης ο διά +του αγαθού και ένεκεν του αγαθού ενδόμυχος σύνδεσμος των ψυχών και η εκ +τούτου φιλία. Ως ο Πλάτων ωκειοποιήθη και δι' ισχυράς αναλύσεως ανέπτυξε τας +δύο θεμελιώδεις αρχάς του διδασκάλου του· ότι το αγαθόν είναι το ουσιώδες τέλος +πάσης ψυχής, και ο έρως του εν γένει αγαθού, το θεμελιώδες στοιχείον πάντων +των ερωτικών αισθημάτων· και ότι το ιδιαίτερον τούτο αίσθημα, όπερ ονομάζομεν +φιλίαν ή έρωτα, δεν είναι πραγματικόν, διαρκές και μόνιμον, ειμή ότε ο κοινός του +αγαθού έρως γεννά εν ημίν την αμοιβαίαν αγάπην· ενί λόγω, το αγαθόν είναι η +πηγή και το τέλος παντός έρωτος· έρως, επιστήμη, αρετή και ευδαιμονία +ταυτίζονται εν τη εννοία του αγαθού, και αμφότεροι, ο τε διδάσκαλος και ο +μαθητής, ερμηνεύοντες πρακτικώς την μεγάλην ταύτην αλήθειαν, ηδύνατο να +είπωσιν εις τους μαθητάς αυτών αγαπάτε το αγαθόν, ίνα αγαπάτε αλλήλους, και +αγαπάτε αλλήλους, ίνα αγαπάτε το αγαθόν.</p> + +<h4 style="text-align: center; margin-top: 6em">ΒΙΒΛΙΟΝ Ζ'.<br /><br /> + +Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ</h4> + +<p> +<br /> +<b>Α’.<br /><br /> + +Θρησκευτικαί διδασκαλίαι του Σωκράτους.</b></p> + +<p> +<br /> +Ο Σωκράτης εθεώρει την ευσέβειαν ως μίαν των κυριωτέρων <i>αρετών</i> +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Δ', η'.</span> +), και ο Πλάτων εν τω σωκρατικώ διαλόγω +<span style='font-size: large;'> Πρωταγόρα</span> + προσθέτει την θρησκευτικήν ταύτην αρετήν εις ας συνήθως αναφέρει, την +επιστήμην, την δικαιοσύνην, την σωφροσύνην, την ανδρίαν. Καθώς δε δύο είδη +νόμων ανεγνώριζεν ο Σωκράτης, τους γραπτούς και τους αγράφους, δύο λατρείας +ωσαύτως παρεδέχετο, την μεν +<span style='font-size: large;'> φυσικήν</span> + και καθολικήν, την δε +<span style='font-size: large;'> νομικήν</span> + και μεταβλητήν κατά τόπους.</p> + +<p>Και κατά μεν την πρώτην, η δέησις πρέπει να έχη αντικείμενον ουχί τον +πλούτον, την εξουσίαν και τα άλλα σχετικά και φθαρτά αγαθά, αλλά απλώς τα +<span style='font-size: large;'> αγαθά</span> +, διότι οι θεοί γινώσκουσι ποία είναι τα αγαθά, ως +<span style='font-size: large;'> κάλλιστα ειδότας οποία αγαθά εστι (Απομ. Δ'. +γ'.)</span> +. Τα αυτά δε έλεγε και ο Πυθαγόρας· +<span style='font-size: large;'> απλώς εύχεσθαι ταγαθά (Διοδ. Σικ. ι. 9)</span> +. Πρέπει λοιπόν να ζητώμεν παρά των θεών μόνον την σοφίαν και την αρετήν. Ο +<span style='font-size: large;'> Αλκιβιάδης</span> + β' δεν είναι ειμή η ανάπτυξις της υψηλής ταύτης διδασκαλίας. Ο Σωκράτης λέγει +τω Αλκιβιάδη· +<span style='font-size: large;'> κινδυνεύει φρόνιμός τις είναι εκείνος ο ποιητής ος +δοκεί μοι φίλοις ανοήτοις τισί χρησάμενος, ορών αυτούς και πράττοντας και +ευχομένους άπερ ου βέλτιον ην, εκείνοις δε εδόκει, κοινή υπέρ απάντων αυτών +ευχήν ποιήσασθαι· λέγει δε πως ώδε, Ζευ βασιλεύ, τα μεν εσθλά φησι και +ευχομένοις και ανεύκτοις Άμμι δίδου, τα δε δεινά και ευχομένοις +απαλέξειν.</span> + Και προσθέτει· +<span style='font-size: large;'> εμοί μεν ουν καλώς δοκεί και ασφαλώς λέγειν ο +ποιητής</span> +, όπερ δηλοί ότι οφείλομεν να ζητώμεν παρά των θεών μόνον την επιστήμην του +αγαθού, ης άνευ πάσα άλλη γνώσις είναι ανωφελής. Και ούτω η προσοχή και η +ευσέβεια ανάγονται εις την επιστήμην, και αύτη εις την γνώσιν του αγαθού, και +τοιούτω τρόπω, αντιστοίχως προς την διαλεκτικήν, η δέησις ανέρχεται προς το +<i>καθόλου</i>, και πρέπει να έχη αντικείμενον, ουχί το δείνα ή δείνα μερικόν και +ατομικόν αγαθόν, αλλά το απολύτως αγαθόν. Όπερ γινώσκει μόνος ο Θεός, εις ου +την +<span style='font-size: large;'> πρόνοιαν</span> + οφείλομεν να επαναπαυώμεθα υποτάσσοντες εις την θέλησιν αυτού την +ημετέραν. Τοιούτος ο διά της θρησκείας σύνδεσμος και τρόπον τινά η +<span style='font-size: large;'> ανάδεσις (religio)</span> + του ανθρώπου προς τον θεόν, και ενταύθα, ως πανταχού, μέσος όρος μεταξύ των +δύο άκρων παρίσταται το αγαθόν.</p> + +<p>Εν δε τη +<span style='font-size: large;'> νομική</span> + λατρεία οι δημόσιοι τόποι διαφέρουσι κατά χρόνους και τόπους, αν και έπρεπε να +ήναι μόνον η έκφρασις της εσωτερικής προσευχής. Ο δε Σωκράτης συγκαταβαίνων +ησπάζετο τους παραδεδεγμένους τύπους, και δημοσίως έθυε τοις θεοίς, πιστεύων +όμως ότι η εύνοια αυτών δεν αντιστοιχεί προς το μέγεθος των θυσιών, όπερ +εξαρτάται εκ των μέσων έκαστου +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Α'. γ'.)· ου γαρ τοιούτον εστι το των θεών, +ώστε υπό δώρων παράγεσθαι, οίον κακόν τοκιστήν . . . . κινδυνεύει γουν και παρά +θεοίς και παρ' ανθρώποις τοις νουν έχουσι δικαιοσύνη τε και φρόνησις +διαφερόντως τετιμήσθαι (Αλκ. β'. 150)</span> +. Εν δε τω +<span style='font-size: large;'> Ευθύφρονι</span> + αποδεικνύει επίσης ο Σωκράτης, ότι το όσιον δεν είναι τοιούτον, διότι είναι +ευάρεστον εις τους θεούς, αλλ' είναι ευάρεστον, διότι είναι όσιον, και κατά το +πνεύμα της διδασκαλίας ταύτης η θυσία είναι ευπρόσδεκτος, ουχί διότι έχουσιν +ανάγκην αυτής οι θεοί, αλλ' ως συμβολική έκφρασις της προς αυτούς +ευγνωμοσύνης ημών, και ως απόδειξις ότι απαρνούμεθα τον εξωτερικόν πλούτον +χάριν του εν τη ψυχή θησαυρού των αρετών.</p> + +<p>Περί δε +<span style='font-size: large;'> προνοίας</span> + ο Σωκράτης παρεδέχετο, ου μόνον την επί του κόσμου και διά σταθερών νόμων +γενικήν πρόνοιαν του Θεού, αλλά και την περί εκάστου ημών ειδικήν και τρόπον +τινά πατρικήν πρόνοιαν, τα πάντα γινώσκουσαν, και ευεργετούσαν ημάς κατά τας +ανάγκας και την αξιομισθίαν εκάστου· +<span style='font-size: large;'> ηγείτο πάντα μεν θεούς ειδέναι, τα τε λεγόμενα και +πραττόμενα και τα σιγή βουλευόμενα, πανταχού δε παρείναι και σημαίνειν τοις +ανθρώποις περί των ανθρωπίνων πάντων (Απομ. Α'. ά. γ')</span> +. Τούτο όμως δεν πρέπει να μας εμποδίση να πράττωμεν παν το εφ' ημίν κατά τας +υπαγορεύσεις του ορθού λόγου προς επιτυχίαν των ημετέρων επιχειρήσεων, +επαναπαυόμενοι εις τον Θεόν διά την καλήν αυτών έκβασιν. Επιστεύετο δε ότι +<span style='font-size: large;'> σημαίνουσι περί των πραγμάτων</span> + οι θεοί διά χρησμών, ονείρων, προαισθήσεων και προφητικών εμπνεύσεων· η δε +κατά τους καιρούς εκείνους ατελής γνώσις των νόμων της φύσεως έτι μάλλον, +εξηγεί και δικαιολογεί την πίστιν ταύτην.</p> + +<p> +<br /> +<b>Β’.<br /><br /> + +Ο Σωκράτης και η θρησκεία της εποχής του</b></p> + +<p> +<br /> +Η μεταβολή ην επέφερεν ο Σωκράτης εν τη διαλεκτική αναλογεί προς ην ήθελε να +επιφέρη εν τη θρησκεία αντικαθιστών την ενότητα της ιδέας του αγαθού εις την +ποικιλίαν της πολυθεΐας· τουτέστι το πνεύμα, εις το γράμμα, την ηθικήν ευσέβειαν, +εις την υλικήν λατρείαν, και τας αιωνίας αληθείας του λόγου, εις τα αισθητά +σύμβολα της ειδωλατρείας, ενί λόγω, εκ του επικρατούντος θρησκεύματος +προσεπάθει να εξαγάγη την εν αυτώ ηθικήν και μεταφυσικήν έννοιαν, και, ως εν τη +επιστήμη, επεζήτει και εν αυτώ το +<span style='font-size: large;'> καθόλου</span> +. Αυτός δε ο Ξενοφών, ο παριστών τον Σωκράτην ως ορθόδοξον, μαρτυρεί +πσλλαχού περί των κατακρίσεων και επιφυλάξεων δι' ων συνώδευε τας +θετικωτέρας συγκαταβάσεις του εις την επικρατούσαν θρησκείαν, και περί τούτου +αληθεύει η παρατήρησις του Γρότε, ότι εν ώ ο Ξενοφών υπερασπίζεται τον +διδάσκαλον προσπαθών να τον αποδείξη ορθόδοξον, ο Πλάτων τον υπερασπίζεται +εκθέτων παρρησιαστικώτερον την κατά των θρησκευτικών σοφισμάτων ειρωνείαν +και την κατά των προλήψεων και δεισιδαιμονιών διηνεκή επίθεσιν αυτού. Όλος ο +<span style='font-size: large;'> Ευθύφρων</span> + στηρίζεται εις το παράλογον και ανήθικον της πολλότητος των θεών και της εις +αυτούς αποδόσεως των ημετέρων παθών. Ωσαύτως εν τω β' της +<span style='font-size: large;'> Πολιτείας</span> + ελέγχων δήθεν τους ποιητάς, πικρώς κατηγορεί τους θεολόγους. Αλλ' η +προσπάθεια αύτη προς ιδανίκευσιν και εκπνευμάτωσιν της αρχαίας θρησκείας +έπρεπε ν' αποτύχη, διότι η μεταμόρφωσις αυτής ισοδυνάμει με την καταστροφήν +της.</p> + +<p> +<br /> +<b>Γ’.<br /><br /> + +Το δαιμόνιον του Σωκράτους.</b></p> + +<p> +<br /> +Υπό την ειρωνείαν του Σωκράτους εκρύπτετο ο ενθουσιασμός εφ' ου ενεπνέετο και +κατά τας μεταφυσικωτέρας συζητήσεις, και ενθουσιών έλεγεν, ότι το αγαθόν μόλις +αποκαλυπτόμενον εις την διάνοιαν επιβάλλεται εις την θέλησιν, όθεν ουδείς κακός +εκών, και ότι σμικρόν τι μάθημα ηπίστατο, τα ερωτικά, δι' ο εγένετο των καλών και +αγαθών νέων εραστής. Την μίτων ταύτην φύσιν του Σωκράτους κατέδειξεν εναργώς +ο Πλάτων εν +<span style='font-size: large;'> Συμποσίω (215)· Σωκράτει δ' εγώ επαινείν, ω άνδρες, +ούτω επιχειρήσω δι' εικόνων</span> + κλπ., ένθα και η εν Ποτιδαία έκστασις +(<span style='font-size: large;'>ειστήκει σιωπών</span> +) εικονίζει την εν τη σκέψει και αφαιρέσει ενθουσιώδη φύσιν του, ην παραλόγως +αποδίδουσί τινες εις παραφροσύνην. Δεν είναι λοιπόν παράδοξον εάν εν τη βαθεία +ταύτη σκέψει διείδεν αυθόρμητα και ανεξάρτητα της θελήσεως του πνευματικά +φαινόμενα, άτινα, κυριευόμενος υπό της ιδέας της πανταχού ενεργείας του Θεού, +εξέλαβεν ως θείας εμπνεύσεις, +<span style='font-size: large;'> το δαιμόνιον</span> +. Ταύτην δε την γνώμην συνεμερίζετο όλη η αρχαιότης θεωρούσα πάσαν φυσικήν +έμπνευσιν ως θείαν και ταυτίζουσα θεία τινί +<span style='font-size: large;'> μανία</span> + και την μαντείαν και την ποίησιν και τον έρωτα +(<span style='font-size: large;'>Φαίδρ.). Και διά του έρωτος εδίδασκεν ο Σωκράτης, +και εκέρδιζε την εύνοιαν και την συγκατάθεσιν των μαθητών του. Ο έρως ήτο, καθ' +ά έλεγε τω Σωκράτει η Διοτίμα,</span> +<span style='font-size: large;'> (Συμπόσ. 203) δαίμων μέγας, και παν το δαιμόνιον +μεταξύ εστι θεού τε και θνητού . . . ερμηνεύον και διαπορθμεύον θεοίς τα παρ' +ανθρώπων και ανθρώποις τα παρά Θεών, των μεν τας δεήσεις και θυσίας, των τε +τας επιτάξεις και αμοιβάς των θυσιών . . . θεός ανθρώπω ου μίγνυται, αλλά διά +τούτου πάσα εστιν η ομιλία και η διάλεκτος θεοίς προς ανθρώπους και εγρηγορόσι +και καθεύδουσι· και ο μεν περί τα τοιαύτα σοφός δαιμόνιος ανήρ</span> +. Εν τω Τιμαίω επίσης η ψυχή θεωρείται ως +<span style='font-size: large;'> δαίμων ένοικος, το ηγεμονικόν,</span> + και λίαν φυσική είναι η εν τω ενθουσιασμώ, εν τη εξάψει και εν παντί σφοδρώ +αισθήματι οπτική, ούτως ειπείν, απάτη της ψυχής, δι' ης το υποκειμενικόν +αντικειμενούται. Η εκ του αισθήματος αυθόρμητος αύτη ενόρασις ίσταται, ως η +<span style='font-size: large;'> δόξα</span> +, μεταξύ επιστήμης και αμαθείας, ταύτης σαφεστέρα, σκοτεινότερα δε εκείνης· και +εκ τούτου αι εν τω +<span style='font-size: large;'> Ίωνι</span> + και τω +<span style='font-size: large;'> Μένωνι</span> + ειρωνικαί κατά των ποιητών και των πολιτικών επικρίσεις. Αύτη δε η άνωθεν +έμπνευσις και χάρις και φώτισις υπάρχει, κατά Πλάτωνα, μάλλον ή ήττον +ανεπτυγμένη εις όλας τας ψυχάς +(<span style='font-size: large;'>μαντικόν γε τι και η ψυχή</span> +). Εάν τωόντι κατέλθωμεν εις τα ενδότερα του πνεύματος, και προσέξωμεν εις τας +αυθορμήτους κινήσεις του νοός και της καρδίας, ευρίσκομεν απρόσωπόν τινα +ενέργειαν αναμιγνυομένην εις την προσωπικήν και αντανακλώσαν εν ημίν την +καθολικήν και θείαν ζωήν, προς ην η ημετέρα δεν δύναται να ήναι άσχετος. Ουχ +ήττον δε του Πλάτωνος και ο Λεϊβνίτιος εθεώρει την εν ημίν +<span style='font-size: large;'> μονάδα</span> + ως το έσοπτρον και την συγκεφαλαίωσιν του παντός +(<span style='font-size: large;'>Essais Προλεγόμενον</span> +), και μεγίστην απέδιδε σπουδαιότητα εις τας αυθορμήτους ταύτας εννοίας, αίτινες +φαίνονται ανεξήγητοι, αλλ' ουσιωδώς είναι αποτελέσματα μυρίων ανεπαισθήτων +επιρροών, και σχετίζονται προς πάντα τα φαινόμενα του κόσμου +(<span style='font-size: large;'>σύμπνοια πάντα</span> + καθ' Ιπποκράτην)· ώστε εν τη ελαχίστη των υποστάσεων το όμμα του δύναται να +διακρίνη +<span style='font-size: large;'> quae sint, quae fuerint, quae mox ventura +trahantur</span> +. O Σωκράτης ενόμιζεν ότι της θείας ταύτης εμπνεύσεως είναι επιδεκτικοί πάντες +άνθρωποι, και ότι ουδεμία ψυχή είναι +<span style='font-size: large;'> έρημος συμβουλής</span> + θεών, εάν ηξεύρη να παρατηρή και νοή, διότι πάντα σημαίνουσιν εν τη φύσει, και +αυτή η φύσις είναι σημείον αποκαλύπτον τον Θεόν +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Α'. δ', Δ' γ'</span> +). Εθεώρει όμως εαυτόν έχοντα υπέρ τους άλλους την χάριν ταύτην, είτε διότι +μάλλον των άλλων προσείχεν εις τα σημεία ταύτα, είτε διότι είχε λάβει παρά Θεού +ειδικωτέραν αποστολήν. Ήκουε δε την θείαν έμπνευσιν ως εσωτερικήν φωνήν, +<span style='font-size: large;'> φωνή του δαιμονίου. . . . θεού φωνή φαίνεται +σημαίνουσα ότι χρη ποιείν (Απολ. Ξεν. 12)</span> +· και ουχί ως εξωτερικήν απάτην της ακοής +(<span style='font-size: large;'>hallucination</span> +) καθώς διισχυρίσθησάν τινες μη προσέξαντες αρκούντως εις τα κείμενα. Κατά τον +Ξενοφώντα αι προαισθήσεις του Σωκράτους ανεφέροντο είτε εις ό, τι έμελλεν +αυτός να πράξη, είτε εις τα σχέδια των φίλων του +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Α'. η'. Α', α'</span> +). και ελάμβανον ως επί το πλείστον μορφήν +<span style='font-size: large;'> αποτροπής</span> +, ως αποδεικνύουσιν αι περί τούτου συνδυαζόμεναι μαρτυρίαι του Ξενοφώντος και +του Πλάτωνος. Εάν δε συνενώσωμεν τας περί νοεράς και αυθορμήτου ενοράσεως +σωκρατικάς διδασκαλίας, εξ ων και η πλατωνική +<span style='font-size: large;'> ανάμνησις</span> + και η διά της διαλεκτικής μαιευτική τέχνη, και λάβωμεν υπ' όψιν τας περί έρωτος, +εμπνέοντος και τούτου θαυμαστήν δύναμιν κατανοήσεως του αληθούς, του καλού +και του αγαθού, και συνδέοντος τα θεία με τα ανθρώπινα, και τέλος, τας περί +προνοίας, ήτις πανταχού εισδύει και διέπει τα πάντα, ουδόλως παράδοξον θέλει +φανή το φαινόμενον του Σωκρατικού δαιμονίου, εν εποχή μάλιστα καθ' ήν πάντα +επροσωποποιούντο και εθεοποιούντο διά της φαντασίας. Σημειωτέον δε ότι το +<span style='font-size: large;'> δαιμόνιον</span> +, τούτο ουδέποτε καλεί +<span style='font-size: large;'> δαίμονα</span> + ο Σωκράτης, ούτε παρά Ξενοφώντι ούτε παρά Πλάτωνι, ώστε δεν αποδίδει αυτώ +αντικειμενικήν ύπαρξιν, αλλά το θεωρεί +<span style='font-size: large;'> δαιμόνιόν</span> + τι πράγμα ή σημείον, δαιμονίαν τινά αρχήν, η έμπνευσιν, ή συμβουλήν, ή +προαίσθησιν. Και το αόριστον τούτο της σωκρατικής ταύτης εννοίας έδωκε μάλιστα +αφορμήν εις την καταυτού κατηγορίαν ότι +<span style='font-size: large;'> έτερα καινά δαιμόνια εισφέρει</span> +, αφ' ού ήτο γνωστόν ότι δεν παρεδέχετο καθ' ολοκληρίαν τας γενεολογίας και τους +μύθους των λατρευομένων θεών, εις ουδένα δε τούτων ηδύνατο να υπαχθή η θεία +αύτη αρχή και τρόπον τινά ο ιδιαίτερος και ατομικός ούτος χρησμός του +Σωκράτους. Ανάγκη πάσα λοιπόν ν' απορριφθή και η γνώμη πολλών αρχαίων και +νεωτέρων, οίτινες αντικατέστησαν εις το +<span style='font-size: large;'> δαιμόνιον</span> + ένα +<span style='font-size: large;'> δαίμονα</span> +, και πολλώ μάλλον η άλλη, ότι το δαιμόνιον τούτο ήτο απλή μεταφορά ή ειρωνική +αλληγορία.</p> + +<h4 style="text-align: center; margin-top: 6em">ΒΙΒΛΙΟΝ Η'<br /><br /> + +Ο ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΤΙΠΑΛΟΙ ΤΟΥ</h4> + +<p> +<br /> +<b>Α’.<br /><br /> + +Η κατά των σοφιστών πάλη του Σωκράτους.</b></p> + +<p> +<br /> +Το όνομα +<span style='font-size: large;'> σοφιστής</span> + ουδέν έχον άτιμον κατ' αρχάς εσήμαινεν απλώς τον επαγγελλόμενον και +διδάσκοντα την επιστήμην, και εφηρμόζετο εις τους μετερχομένους οιονδήποτε +κλάδον μαθήσεως, την μουσικήν, την αστρονομίαν κλπ. Αλλά το επάγγελμα τούτο +έπρεπε να διεγείρη την ζηλοτυπίαν και την δυσπιστίαν του κοινού, αφ' ού μάλιστα +ήρχισαν οι σοφισταί να επιλαμβάνωνται φιλοσοφικών, πολιτικών και +θρησκευτικών ζητημάτων, και πολλώ μάλλον, αφού επληρόνοντο. Έπρεπεν ως εκ +τούτου να εγείρωσι κατά διττόν λόγον τον έλεγχον και την ειρωνείαν του +Σωκράτους, όστις το μεν επαγγέλεσθαι την σοφίαν εθεώρει ως αλαζονείαν, και +ωμολόγει εαυτόν αμαθή και από κοινού μετά των φίλων ζητούντα και μαιεύοντα +την επιστήμην, την δε μίσθωσιν των διδασκάλων, ως βεβήλωσιν της φιλοσοφικής +παραδόσεως, ήτις έπρεπε να ήναι κατ' αυτόν πνευματική και ηθική εκ συμπαθείας +και έρωτος συγκοινωνία, και ουχί ιδιοτελές εμπόριον· +<span style='font-size: large;'> σοφιστάς ώσπερ πόρνους αποκαλούσι (Απομ. Α' ς' +Απολογ. Πλάτ. 17)</span> +. Αλλά και αύτη η μέθοδος των σοφιστικών παραδόσεων έπρεπε να επιδράση επί +των φιλοσοφικών αυτών διδασκαλιών, και επίσης να διεγείρη την αντενέργειαν +του Σωκράτους, διότι ούτε οι διδάσκαλοι ούτε οι μαθηταί εζήτουν την αλήθειαν διά +την αλήθειαν, αλλ' οι μεν εκινούντο υπό του συμφέροντος και της κενοδοξίας, οι δε +επεδίωκον μόνον την εν τη τότε κοινωνία επιτυχίαν, όθεν και οι μεν και οι δε +ευχαριστούντο εις το σχετικόν, το πιθανόν και ενίοτε το ψευδές ένεκεν του +ωφελίμου. Απ' εναντίας ο Σωκράτης εζήτει το +<span style='font-size: large;'> καθόλου</span> +, και διαιρών, και επαγόμενος, και ορίζων κατά +<span style='font-size: large;'> γένη</span> +, επεδίωκεν ουχί τας εις τους Αθηναίους ευαρέστους και ωφελίμους γνώσεις, αλλ· +αυτήν την αλήθειαν. Προς τούτοις δε εν Αθήναις συνεκρούοντο τότε πάσαι αι +αντίθετοι σχολαί, αντιφατικά επιφέρουσαι συμπεράσματα, ώστε εδύνατό τις να +ισχυρισθή, και ότι πάντα αληθή, και ότι ουδέν αληθές, εν δε τη ηθική και τη +πολιτική και τη θρησκεία, φυσική και αναπόφευκτος συνέπεια της πνευματικής +ταύτης αναρχίας ήτο ο σκεπτισμός. Η μεταξύ σοφιστού και αληθούς σοφού +διαφορά ακριβώς και ζωηρώς εικονίζεται εν τω +<span style='font-size: large;'> Σοφιστή</span> +, ον παρενόησεν ο Γρότε, ισχυριζόμενος λίαν παραδόξως ότι ο χαρακτηρισμός του +σοφιστού αρμόζει και εις αυτόν τον Σωκράτην· ουχί άλλως δε και ο Αριστοτέλης +(<span style='font-size: large;'>Τοπ. Δ' 100</span> +) χαρακτηρίζει τον σοφιστήν +<span style='font-size: large;'> χρηματιστήν από φαινομένης σοφίας, αλλ' ουκ +ούσης</span> +. Εάν δε εξετάση τις τας εν τοις πλατωνικοίς διαλόγοις αναφερομένας δοξασίας των +σοφιστών, βεβαιούται ότι η σοφία αυτών ήτο τωόντι +<span style='font-size: large;'> φαινομένη</span> +, ως εκ τούτου αντιφατική, ουχί δε πραγματική και αληθής. Εκ δε της σοφιστικής +τέχνης η Ελληνική λεπτόνοια παρήγαγε την εριστικήν, ης παράδειγμα έχομεν εν τω +<span style='font-size: large;'> Ευθυδήμω</span> +. Επειδή δε προς τους σοφιστάς ακαταπαύστως συνεζήτει ο Σωκράτης, δεν είναι +παράδοξον εάν και αυτόν εξέλαβεν ο λαός ως σοφιστήν, και μάλλον των άλλων +επικίνδυνον, διότι ούτε έζη ούτε εφρόνει ως ο επίλοιπος κόσμος, και ειρωνικώς +έλεγεν εαυτόν αμαθή, πιστεύων απ' εναντίας ότι ήτο πάντων σοφώτατος, και +παραδόξους επρέσβευε θεωρίας, ότι ουδείς κακός εκών, ότι επιστήμη και αρετή +ταυτίζονται, ότι νόμιμος άρχων είναι μόνος ο επιστήμων και ουχί ο κληρούμενος +υπό του δήμου, ότι είχεν ιδιαίτερον δαιμόνιον κλ. Εντεύθεν η κατ' αυτού εξέγερσις +της τότε κοινωνίας, η δίκη του και η κατ' αυτού επίθεσις του Αριστοφάνους.</p> + +<p> +<br /> +<b>Β’.<br /><br /> + +Ο Σωκράτης και ο Αριστοφάνης</b></p> + +<p> +<br /> +Ο Σωκράτης δεν ήτο δημοτικός εις τας Αθήνας, και κατηγορείτο, ότι δεν ελάμβανε +μέρος εις τα πολιτικά, και κατέκρινε παρρησία τα ελλείμματα της δημοκρατίας· η +δε αριστοκρατική μερίς τον κατηγόρει, ότι προσέβαλλε την δημοσίαν λατρείαν +αχώριστον ούσαν του πολιτικού οργανισμού. Εις την μερίδα ταύτην ανήκεν ο +Αριστοφάνης, και υπερησπίζετο κατά το δοκούν αυτώ τους αρχαίους νόμους και +τας αρχαίας παραδόσεις. Επειδή δε οι δραματικοί ποιηταί εμισθοδοτούντο ως +υπάλληλοι, και απηλλάττοντο της στρατιωτικής υπηρεσίας, ήσαν μάλλον +συντηρητικοί ή νεωτερισταί. Εν κράτει δε όπου διηνεκής στρατός δεν υπήρχε, και +οι άρχοντες ήσαν αιρετοί και ετήσιοι, μόνη εγγύησις της ησυχίας ήτο το σέβας των +καθεστώτων, και εν μέσω της παντοτεινής κινήσεως ην επέφερεν η άκρα +δημοκρατία, η κωμωδία, ηδύνατο να παρουσιασθή ως μέσον κατάλληλον και +αποτελεσματικόν προς άμυναν της πολιτείας. Εχρησίμευσε δε επί το πλείστον ως +μέσον οπισθοδρομικόν, και παριστώσα την ηθικήν διαφθοράν ως συνέπειαν των +νέων ιδεών, ουχί σπανίως περιέστειλε και κατεβίβασε το δημόσιον πνεύμα. Τινές +των γερμανών, οίον ο Βεργκ, ο Μεϊνέκε, ο Ράγκε και ο Βέστερμαν, εξυμνούσι τους +κωμωδοποιούς ως σοφούς και αυστηρούς φύλακας της δημοσίας ηθικής και των +νόμων, αλλά την κρίσιν ταύτην δικαίως ελέγχει ως ψευδή ο Γρότε, αι δε +<span style='font-size: large;'> Νεφέλαι</span> + αποδεικνύουσι τρανώς, ότι ιδίως ο Αριστοφάνης δεν ήτο ούτε μάρτυς πιστός ούτε +επικριτής αμερόληπτος. Φανερόν ότι ο ποιητής ούτος δεν ήτο θρήσκος, και επειδή +διεκωμώδει τους θεούς χωρίς να σκανδαλίση το κοινόν, πρέπει να πιστεύσωμεν ότι +ότε υπερησπίζετο το θρήσκευμα, έπραττε τούτο διά πολιτικόν λόγον. Και όμως +εύνους τη αριστοκρατία εφαίνετο και αυτός ο Σωκράτης, αλλά τη επιστημονική, εν +ώ ο Αριστοφάνης υπεστήριζε την αριστοκρατίαν των τότε πολιτικών και ποιητών +και θεολόγων.</p> + +<p>Ο Αριστοφάνης παριστά τον οίκον του Σωκράτους πλήρη μαθητών +ασχολουμένων εις παν είδος μαθήσεως, την αστρονομίαν, την γεωμετρίαν, την +γεωγραφίαν +(<span style='font-size: large;'>Νεφέλ. 187</span> +), διακωμωδεί δε την ασάφειαν και λεπτότητα της διαλεκτικής του, δι' ης ζητών το +<span style='font-size: large;'> καθόλου</span> + χάνεται εις τας νεφέλας, (227, 270) εν ταυτώ δε, την μανίαν των διαιρέσεων και +υποδιαιρέσεων, δι' ην κατέρχεται εις τας εσχάτας λεπτολογίας· +<span style='font-size: large;'> και λεπτολογείν ήδη ζητεί και περί καπνού +στενολευχείν — και γνωμιδίω γνώμην· νύξασ' ετέρω λόγω αντιλογείσαι +(320)</span> +· και αύται αι λέξεις υποβάλλονται παρ' αυτού εις λεπτομερή εξέτασιν (394, 660), +και πανταχού αι αξιώσεις του φιλοσόφου αντιτίθενται προς το φρούδον της +μεθόδου και των μελετών αυτού (366). Εάν δε η λεπτή αύτη ανάλυσις εφαρμοσθή +και εις τα θεία, πάσα υπερφυσική δύναμις εξατμίζεται. Εν δε τη τολμηρά σκηνή εν +ή ο δίκαιος και ο άδικος προσωποποιούνται (1080), προτίθεται ο ποιητής ν' +αποδείξη, ότι η υπό των σοφιστών και διαλεκτικών εκπαίδευσις επιφέρει μετά της +ασεβείας και την ηθικήν διαφθοράν. Και εις τα δύο ταύτα ανάγεται επί τέλους η +κατά του Σωκράτους κατηγορία του Αριστοφάνους, εις ην φαίνεται απαντών ο +Πλάτων διά του +<span style='font-size: large;'> Ευθύφρονος</span> +, ανταποδεικνύων, ότι η τυφλή πίστις εις το επικρατούν θρήσκευμα δύναται εκ των +εις τους θεούς αποδιδόμενων ανοσιουργιών να εξαγάγη λογικώς πάσαν κακίαν. +Τοιούτω τρόπω ο συντηρητικός ποιητής και ο νεωτερίζων φιλόσοφος διεμάχοντο +κατ' αλλήλων, το παρελθόν κατά του μέλλοντος, η πολυθεΐα κατά του +πνευματισμού, και τα αυτά επαναλαμβάνονται οσάκις καθαρωτέρα θρησκεία και +ηθική ανατέλλει εν τη ιστορία· ο ηθικώτερος φαίνεται ανήθικος, και ο +θεοσεβέστερος άθεος. Ούτω δε συνέτεινεν εμμέσως ο Αριστοφάνης εις την +καταδίκην του Σωκράτους· η δε νέα κριτική απέδειξε, κατά του Αιλιανού και +Διογένους του Λαερτίου, ότι ο ποιητής δεν παρεκινήθη εις τούτο υπό των +προτροπών των αμέσων αυτού κατηγόρων, του Ανύτου και Μελήτου.</p> + +<p> +<br /> +<b>Γ’.<br /><br /> + +Αίτια της δίκης του Σωκράτους, και σχέσις αυτών προς τας φιλοσοφικάς αυτού +διδασκαλίας.</b></p> + +<p> +<br /> +Τα αληθή αίτια της δίκης του Σωκράτους δεν διαγινώσκονται ακριβώς ειμή διά της +φιλοσοφικής αυτού διδασκαλίας. Η κυριωτάτη ιδέα του Σωκράτους ήτο, ως +είδομεν, ότι η επιστήμη, παντοδύναμος επί του πνεύματος, ταυτίζεται τω αγαθώ, +και παράγει εξ ανάγκης την ηθικήν αρετήν, την πολιτικήν ωφέλειαν, το τεχνικόν +κάλλος, την θρησκευτικήν πίστιν· αφιέρωσε δε αποκλειστικώς την ζωήν του εις την +διά της διαλεκτικής των τε νοημάτων και των έργων κατάκτησιν της επιστήμης. +Μεγάλη ήτο η ιδέα του, αλλ' ατελής, ως είδομεν, διότι απέκλειε το ουσιωδέστατον +στοιχείον του αγαθού, την ηθικήν ελευθερίαν. Εντεύθεν και το ηθικόν ύψος του +Σωκράτους, και το αίτιον της καταστροφής του· διότι απορροφών εν τη ιδέα της +επιστήμης πάσαν την διαλεκτικήν, παρέσχε λαβήν εις τους εχθρούς των σοφιστών +μεθ' ων τον συνέχεον· απορροφών εν τη αυτή ιδέα πάσαν την ηθικήν, και +αρνούμενος την ελευθερίαν, έδωκεν αφορμήν εις τους κατηγορήσαντας αυτόν επί +διαφθορά των νέων· απορροφών πάσαν την +<span style='font-size: large;'> πολιτικήν</span> +, διήγειρε καθ' εαυτού τους πολιτικούς· απορροφών την +<span style='font-size: large;'> ποίησιν</span> + και την τέχνην, επροκάλεσε τους ποιητάς και τους καλλιτέχνας· απορροφών τέλος +την +<span style='font-size: large;'> θρησκείαν</span> +, έμελλε να ερεθίση τους θεολόγους. Άρα η παράλειψις του υπ' αυτού +παραγνωρισθέντος στοιχείου καθίστα επιλήψιμον και την διαλεκτικήν, και την +ηθικήν, και την πολιτικήν, και την καλολογίαν, και την θρησκείαν αυτού.</p> + +<p>Και πρώτη μεν η διαλεκτική του Σωκράτους ήγειρε κατ' αυτού τα πνεύματα +ένεκεν του ιδανικού όπερ διετύπωσε, της αποστολής ην ανέλαβε, και των λογικών +μέσων άτινα μετεχειρίσθη. Εν τη κατά +<span style='font-size: large;'> Πλάτωνα Απολογία</span> + παρίσταται αυτός ο Σωκράτης εκθέτων τον κυριώτερον λόγον των κατ' αυτού +διαβολών +<span style='font-size: large;'> πόθεν αι διαβολαί σοι αύται γεγόνασι;</span> + (ε') και καταφαίνεται το υπ' αυτού συλληφθέν ύψιστον ιδανικόν της επιστήμης, +όπερ θεωρεί ως θείαν αποκάλυψιν κυριεύουσαν αυτόν, διά τινος εσωτερικού +χρησμού, ου ο εν Δελφοίς πατρίδος. Εν ώ δε περιεφρόνει τους πολιτευομένους, +αυτός απέσχε των κοινών, και τούτο επηύξανε τον κατ' αυτού ερεθισμόν. Τους +λόγους της αποχής του εκθέτει σαφώς εν τη παρά +<span style='font-size: large;'> Πλάτωνι Απολογία· Τούτου δε αίτιόν εστι ό υμείς +εμού πολλάκις ακηκόατε πολλαχού λέγοντος . . . αναγκαίον εστι τον τω όντι +μαχούμενον υπέρ του δικαίου, και ει μέλλει ολίγον χρόνον σωθήσεσθαι, +ιδιωτεύειν, αλλά μη δημοσιεύειν</span> +. Ουδέν ήττον οσάκις ανέλαβε δημοσίαν τινά λειτουργίαν, απεδείχθη αδιάσειστος +εν τη δικαιοσύνη απεναντι και αυτής παντοδυναμίας των τριάκοντα. Προς τούτοις +δε, ένεκεν αυτών των πολιτικών διδασκαλιών του, άς εξεθέσαμεν εν οικείω τόπω, +και άκων παρεκινείτο να υποστηρίζη μάλλον την αριστοκρατικήν μερίδα, και τούτο +επίσης, έπρεπε να θεωρηθή ως περιφρόνησις των καθεστώτων +(<span style='font-size: large;'>Απομ. Δ', Β'</span> +)· οι δε μαθηταί αυτού, ο Ξενοφών και ο Πλάτων, εξεθείαζον την Σπάρτην, και +εκάκιζον τας Αθήνας, και παρ' αυτού επίσης είχον διδαχθή ο Αλκιβιάδης και ο +Κριτίας, ώστε κατά πάντα λόγον έμελλε να θεωρηθή ως εχθρός της πολιτείας.</p> + +<p>Ουχ ήττον των πολιτικών έπρεπε να τον υποβλέπωσιν οι ποιηταί και οι +καλλιτέχναι, ους έτασσε μετά των πολιτικών και των σοφιστών εις τον κατώτερον +κύκλον της εμπειρίας και της δόξης, και επίσης υπέβαλλεν εις την μαιευτικήν του, +όπως τοις αποδείξη ότι δεν εγνώριζον τον λόγον των +<span style='font-size: large;'> ιδίων έργων· Μετά γαρ τους πολιτικούς ήα επί τους +ποιητάς . . . έγνων ουν και περί των ποιητών εν ολίγω τούτο, ότι ου σοφία ποιοίεν ά +ποιοίεν</span> + κλ. +(<span style='font-size: large;'>Απολογ. 22</span> +). Επειδή δε οι ποιηταί, οι ραψωδοί και οι υποκριταί διεσκέδαζον τον λαόν, είχον +παρ' αυτώ ου μικράν επιρροήν, και η απέχθεια αυτών ήτο λίαν επίφοβος. Μετά δε +της ποιήσεως στενώτατα συνεδέετο η μυθολογία και η θεολογία, και πρώτον μεν +προϊόν της απεχθείας ταύτης είναι αι +<span style='font-size: large;'> Νεφέλαι</span> +· τελευταίον δε, η υπό Μελήτου, κατηγορία.</p> + +<p>Τωόντι ο Μέλητος εκπροσωπεί ου μόνον την ποίησιν, αλλά και την θρησκείαν. +Οι δε ανορθώσαντες τότε την δημοκρατικήν κυβέρνησιν ώφειλον ν' +αποκαταστήσωσι και την εθνικήν θρησκείαν, και ο Σωκράτης έπρεπε να θυσιασθή +εις το πνεύμα της υπό Θρασυβούλου πολιτικής μεταβολής. Δύο τινά υπήρχον εν τη +θρησκευτική διδασκαλία του Σωκράτους εξ ίσου επιλήψιμα· ο +<span style='font-size: large;'> ορθολογισμός</span> + και ο +<span style='font-size: large;'> μυστικισμός</span> + του. Εν τη λατρεία ο Σωκράτης διώκει το λογικόν στοιχείον, και ούτε τυφλήν θέλει +την πίστιν, ούτε ανήθικον την ευσέβειαν. Την ύπαρξιν και τα προσόντα του Θεού +αποδεικνύει διά του λόγου δι' ου καθαίρει αυτόν από παντός κακού και μόνον παν +αγαθόν τω αποδίδει. Λογικήν δε θέλει και την προσευχήν, αποκλείων αυτής τας +εγωιστικάς και παιδαριώδεις αιτήσεις, και ούτως εισάγει εις την θρησκείαν το +διαλεκτικόν και μεταφυσικόν στοιχείον, το +<span style='font-size: large;'> καθόλου</span> +, αντικείμενον του λόγου. Εκ ταύτης δε της ανυψώσεως του λόγου εις τον ύπατον +βαθμόν, εξ ου η παντοδυναμία της επιστήμης και η εκ θείας τινός αποκαλύψεως +ιερά αυτής αποστολής επήγαζε, διά της συνταυτίσεων του λογικού και του θείου, ο +ενθουσιασμός και ο μυστικισμός του, και του φαινομένου τούτου, πρωτοφανούς +τότε, είδεν ακολούθως άλλα παραδείγματα η ιστορία της φιλοσοφίας διά του +πλατωνισμού των Αλεξανδρινών, του Βρούνου, του Σπινόζα και του Σχελλίγγου· +ώστε αυτός ο σκώπτων τους εμπνευσμένους ποιητάς θεωρεί επί τέλους εαυτόν +κατεχόμενον υπό του θείου και εμπνεόμενον διά τινων δαιμονίων σημείων +υποβοηθούντων την αμάθειάν του, αλλά κατωτέρων πάντοτε της αληθούς +επιστήμης. Εκ τούτων απάντων οι αντιπρόσωποι της αρχαίας λατρείας έπρεπε να +συμπεράνωσιν, ότι ο Σωκράτης απορρίπτων την αρχαίαν θρησκείαν και τους +λειτουργούς αυτής, εισήγε +<span style='font-size: large;'> καινά δαιμόνια</span> + και νέον μέσον συγκοινωνίας προς το θείον. Και εάν κατά την πρώτην περίοδον +του φιλοσοφικού βίου αυτού, επόμενος εις τας φυσικάς θεωρίας του Αναξαγόρου, +εκλόνισε την λατρείαν του ηλίου και της σελήνης, αι κατά την δευτέραν ηθικαί +μελέται, δι' ων ανήλθεν εις την ιδέαν θείας προνοίας πανταχού ενεργούσης, προ +πάντων δε εν τη ανθρωπίνη ψυχή, και ιδίως εν τη ιδική του, τον εδίδαξαν ν' +απαλλαγή της ανάγκης πολλών θεών και ν' αναγνωρίση ένα και μόνον.</p> + +<p>Τοιούτοι είναι οι εσωτερικοί και τρόπον τινά μεταφυσικοί λόγοι της δίκης του +Σωκράτους, οίτινες συγκεφαλαιούνται εις τας τολμηράς αυτού θεωρίας, και οι +λόγοι ούτοι ενεθάρρυναν αυτόν κατά την διάρκειαν της δίκης και παρηγόρησαν +κατά τας τελευταίας στιγμάς της ζωής.</p> + +<p> +<br /> +<b>Δ’.<br /><br /> + +Η δίκη, η απολογία και ο θάνατος του Σωκράτους.</b></p> + +<p> +<br /> +Τα αληθή αίτια της δίκης του Σωκράτους είχον επισωρευθή επί εικοσιπέντε έτη, και +άπορον είναι πώς εβράδυνε τοσούτον το αποτέλεσμα αυτών. Τιμά δε το +φιλελεύθερον πνεύμα των Αθηναίων η μακρά αύτη ανοχή. Αι μερικαί αφορμαί της +κατηγορίας ήσαν, αφ' ενός μεν, η δημοκρατική και θρησκευτική αντενέργεια των +τριάκοντα, αφ' ετέρου δε, η απέχθεια του Ανύτου, ου τον υιόν είχεν ελκύσει ο +Σωκράτης εις τας συνδιαλέξεις του, και ον είχε διακωμωδήσει διά την πολιτικήν +οίησίν του. Τω 399 έτει π. Χ. διετυπώθη η κατηγορία υπό Μελήτου ως έπεται· +<span style='font-size: large;'> αδικεί Σωκράτης, ους μεν η πόλις νομίζει θεούς ου +νομίζων, έτερα δε καινά δαιμόνια εισηγούμενος· αδικεί δε και τους νέους +διαφθείρων· τίμημα θάνατος</span> +. Η κατηγορία αύτη υπάρχει σχεδόν ταυτούσιος παρά Διογένει, Ξενοφώντι και +Πλάτωνι. Η αγόρευσις δι' ης ανεπτύχθη, ήτο του Ανύτου, και ο δημαγωγός Λύκων +είχε διευθύνει τας πρώτας πράξεις της διαδικασίας. Και ο μεν Μέλητος ήτο +πιθανώς ο αυτός ον διακωμωδεί ο Αριστοφάνης εν +<span style='font-size: large;'> Βατράχοις</span> + (1337), ο δε Άνυτος ήτο πλούσιος, διαπρέψας εις τας ανωτέρας πολιτικάς θέσεις, +συμπολεμήσας τω Θρασυβούλω, συντηρητικώτατος και άσπονδος εχθρός των +σοφιστών και των φιλοσόφων. Άγνωστα δε είναι του Λύκωνος τα προηγούμενα. +Κατά την κατηγορίαν ταύτην, ο Σωκράτης διαφθείρει τους νέους, υπό μεν την +νοητικήν και ηθικήν όψιν, διά της διαλεκτικής του, υπό δε την πολιτικήν, διά των +προς την αριστοκρατίαν τάσεων αυτού, και υπό την θρησκευτικήν, διά της απιστίας +του· ουσιωδώς δε πάντα τούτα συγκεντρόνονται εις την κατά των καθεστώτων +επίθεσιν, και η φιλοσοφική και η θρησκευτική διδασκαλία του θεωρούνται +αξιόποινοι καθό υποσκάπτουσαι τα θεμέλια του κράτους.</p> + +<p>Διά τούτο ενώπιον δικαστηρίου όλως πολιτικού εισήχθη η δίκη. Ο Μεούρσιος +και ο Κουσίνος νομίζουσιν ότι ο Σωκράτης εδικάσθη υπό του Αρείου Πάγου. Και ναι +μεν αληθεύει ότι μετά την πτώσιν των τριάκοντα ανωρθώθησαν οι του Σόλωνος +νόμοι, καθ' ους ο Άρειος Πάγος εδίκαζε τας περί ασεβείας δίκας· πολλαί όμως +περιστάσεις της δίκης αποκλείουσαι την γνώμην ταύτην. Και πρώτον, εάν κατά +Διογένην 281 ψήφοι κατεδίκασαν τον Σωκράτην, ο αριθμός ούτος δεν αρμόζει εις +το δικαστήριον εκείνο. Έπειτα, το ύφος των κατηγόρων ωμοίαζε τας προς τον λαόν +αγορεύσεις, και εχαρακτηρίζετο ο κατηγορούμενος ως δεινός ρήτωρ δυνάμενος να +παρασύρη τους δικαστάς, και να διαφθείρη ακολούθως τα τέκνα των, όπερ επίσης +δεν αρμόζει εις το υψηλόν αξίωμα των Αρειοπαγητών· οι δε φίλοι του Σωκράτους +παρακινούντες αυτόν να ετοιμάση την απολογίαν του, τω έλεγον ότι οι δικασταί +πολλάκις είχον καταδικάσει ή αθωώσει τους υποδίκους ένεκεν της απολογίας των, +και ούτε τούτο αρμόζει εις το ανώτατον εκείνο δικαστήριον, ένθα οι αγορεύοντες +ώφειλον να περιορισθώσιν εις την έκθεσιν των γεγονότων, και πάσα ρητορική +ανάπτυξις αυστηρώς απηγορεύετο. Επειδή δε πολιτική ήτο η κατηγορία, έπρεπε να +εισαχθή ενώπιον δημοτικού δικαστηρίου. Τέλος ο εν τη Απολογία αναφερόμενος +όρκος των δικαστών είναι ο των Ηλιαστών, δηλ. των εκ του λαού κληρουμένων +δικαστών διά κυάμων, όπερ πολλάκις είχεν εμπαίξει ο κατηγορούμενος. Εν τω κατά +Τιμοκράτους λόγω ο Δημοσθένης διέσωσε τον τύπον του όρκου τούτου, και τους +Ηλιαστάς ρητώς αναφέρει Μάξιμος ο Τύριος· ο δε Αθηναίος λέγει ότι ο Σωκράτης +κατεδικάσθη υπό κληρωθέντων δικαστών, 556 περίπου κατά Διογένην. Ενώπιον +τοιούτων ανθρώπων, βαναύσων κατά το πλείστον, έμελλε να συζητηθή η μεγίστη +δίκη της αρχαιότητος, και εις τούτους ώφειλε ν' αποδείξη ο μέγας φιλόσοφος την +αλήθειαν της διδασκαλίας του.</p> + +<p>Αλλά κανονική απολογία ήτο άρα σύμφωνος προς τας αρχάς του Σωκράτους; +Μόνοι ισχυροί κατ' αυτόν ήσαν οι επιστημονικοί λόγοι, ους δεν ηδύνατο ν' +αναπτύξη ενώπιον τοιούτων δικαστών, και προσέτι η διά των λόγων υπεράσπισιν +δεν τω εφαίνετο αξιοπρεπής, και ήτο αχώριστος της εκ των έργων, και αύτη +προέκυπτεν εξ όλης του της ζωής· +<span style='font-size: large;'> Ου δοκώ σοι απολογείσθαι μελετών διαβεβιωκέναι; +. . . , ουδέν άδικον διαγεγένημαι ποιών, ήνπερ νομίζω μελέτην είναι καλλίστην +απολογίας (Απολ. Ξενοφ. 3)</span> +. Έβλεπε δε εις τα συμβαίνοντα θείαν τινά πρόνοιαν, εις ην ώφειλε να υποκύψη +αγογγύστως, αποφεύγων ούτω τα δεινά του γήρατος και προσδοκών δόξαν +αθάνατον· μεγίστην δε αφοβίαν τω ενέπνεεν η αθωώτης του. Και διά τούτο οσάκις +ηθέλησε να προετοιμάση την απολογίαν του, το +<span style='font-size: large;'> δαιμόνιον</span> + τον απέτρεψε, και διά τούτο απεποιήθη ην τω προσέφερεν ο Λυσίας ως +ακατάλληλον, και απελογήθη μόνον ίνα συμμορφωθή προς τους νόμους. Αι κατά +Πλάτωνα και Ξενοφώντα +<span style='font-size: large;'> Απολογίαι</span> + συνετάχθησαν μετά τον θάνατον του προς δικαίωσιν της μνήμης αυτού παρά τοις +μεταγενεστέροις, και εκ των δύο πιστοτέρα είναι η του Πλάτωνος παρευρεθέντος +εις την δίκην. Ο Ξενοφών παριστά τον Σωκράτην δικαιολογούμενον διά τας +θρησκευτικάς δοξασίας του περισσότερον παρ' όσον επέτρεπεν η γνωστή αυτού +παρρησία. Ο Πλάτων επί του κεφαλαίου τούτου εικονίζει ακριβέστερον τον +χαρακτήρα και τον τρόπον του διδασκάλου. Περί δε της διαφθοράς των νέων +απαντά εις τον Μέλητον ότι αυτός ο κατήγορός του δεν ηξεύρει τι είναι διαφθορά, +και τι είναι βελτίωσις, και διηγούμενος τας απάτας της ψευδούς επιστήμης, +επιμένει εις ην έλαβε παρά του εν Δελφοίς θεού εντολήν, και αποποιείται και +αυτήν την ζωήν, εάν δεν την αφιερώση εις την εκπλήρωσίν της, επιβεβαιών ούτω +πάσας τας διδασκαλίας του περί της ταυτότητος της επιστήμης και της αρετής και +περί της λόγω και έργω διαλεκτικής, ης όλη του η ζωή ήτο η ενσάρκωσις. +Ευρίσκεται εν τη +<span style='font-size: large;'> Απολογία</span> + και αυτή η περί θελήσεως θεωρία, εξ ης επήγασαν αι αποπλανήσεις της +διδασκαλίας του, διότι και τους κατηγόρους και τους δικαστάς θεωρεί ως θύματα +ακουσίας απάτης, εντεύθεν η προς αυτούς υπεροχή και ειρωνεία και τρόποι τινά ο +προς αυτούς οίκτος· +<span style='font-size: large;'> Non supplex aut reus sed magister aut dominus +videretur esse judicum</span> +, καθ' ά λέγει ο Κικέρων +(<span style='font-size: large;'>De Orat. 154</span> +)· εντεύθεν επίσης και η γαλήνη μεθ' ης υποβάλλεται εις την λογικήν των +πραγμάτων, πεποιθώς ότι παν το λογικόν είναι εν ταυτώ και αγαθόν. Δεν ηπόρησε +λοιπόν ο Σωκράτης διά την καταδίκην του, αλλά μόνον, ότι εγένετο διά μικράς +πλειονότητος, τριών ψήφων κατά Πλάτωνα. Ουδεμία δε αμφιβολία ότι το ύφος και +το πνεύμα της απολογίας πολύ συνέτεινον εις την καταδίκην, ως ομολογεί και ο +Ξενοφών, όθεν οι ρήτορες θεωρούσι την κατά Πλάτωνα +<span style='font-size: large;'> Απολογίαν</span> + ως κακήν δικηγορίαν και αναξίαν του τε Πλάτωνος και του Σωκράτους· αλλ' ο +φιλόσοφος απ' εναντίας θέλει την θαυμάσει ως αριστούργημα απεικονίζον τους +ευγενεστέρους χαρακτήρας της φυσιογνωμίας και αυτάς τας αδυναμίας του +απολογουμένου. Και ου μόνον την καταδίκην του προεκάλεσεν ο Σωκράτης, αλλά +και το είδος της ποινής. Κατά την δικονομίαν υπεχρεούτο να δηλώση την ποινήν. +Προτείνας δε τω εν +<span style='font-size: large;'> Πρυτανείω σιτείσθαι</span> +, εφάνη +<span style='font-size: large;'> βεβαίως απαυθαδιζόμενος και υβρίζων</span> + και προκαλών τους δικαστάς, αλλ' ήτο συνεπής προς εαυτόν και αξιοπρεπέστατος. +Τον δε κατ' αυτού καταγγελθέντα θάνατον εθεώρησεν ως σωτηρίαν, και υπεβλήθη +εις αυτόν διά της συνήθους αισιοδοξίας του, ως εις απόφασιν της θείας +προνοίας.</p> + +<p>Θαυμαστή είναι η προφητεία ην απαγγέλλει μετά την καταδίκην· +<span style='font-size: large;'> Το δε δη μετά τούτο επιθυμώ υμίν χρησμοδήσαι, ω +καταψηφισάμενοί μου· και γαρ ειμι ήδη ενταύθα, εν ώ μάλιστ' άνθρωποι +χρησμοδούσιν όταν μέλλωσιν αποθανείσθαι· φημί γαρ, ω άνδρες, οι εμέ +απεκτόνατε, τιμωρίαν ημίν ήξειν ευθύς μετά τον θάνατον πολύ χαλεπωτέραν νη Δι' +ή οίαν εμέ απεκτόνατε. Νυν γαρ τούτο είργασθαι οιόμενοι απαλλάξασθαι του +διδόναι έλεγχον του βίου· το δε υμίν πολύ εναντίον αποβήσεται, ως εγώ φημι. +Πλείους έσονται υμάς οι ελέγχοντες ους νυν εγώ κατείχον, υμείς δε ουκ +ησθάνεσθε</span> + (εννοεί τον Πλάτωνα και τον Ξενοφώντα και την εκ του βίου και του θανάτου +αυτού πνευματικήν επανάστασιν εν τω μέλλοντι), +<span style='font-size: large;'> και χαλεπώτεροι έσονται όσω νεώτεροί εισι, και +υμείς μάλλον αγανακτήσετε</span> +. Και άλλας προρρήσεις προσθέτει η κατά Ξενοφώντα +<span style='font-size: large;'> Απολογία</span> + περί του υιού του Ανύτου ότι κακώς υπό του πατρός παιδευθείς, κακώς θέλει ζήσει +όπερ και ηλήθευσε. Στρεφόμενος δε προς τους αποψηφισαμένους, τοις λέγει ότι η +συνήθης +<span style='font-size: large;'> μαντική του δαιμονίου, το του Θεού σημείον</span> +, δεν τον απέτρεψεν ούτε του να προσέλθη εις το δικαστήριον, ούτε ν' απολογηθή +ως απελογήθη, και συμπεραίνει· +<span style='font-size: large;'> κινδυνεύει γαρ μοι το ξυμβεβηκός τούτο αγαθόν +γεγονέναι, και ουκ έσθ' όπως ημείς ορθώς υπολαμβάνομεν, όσοι οιόμεθα κακόν +είναι το τεθνάναι</span> +· τελειόνει δε ομολογών την εις την θείαν πρόνοιαν πίστιν αυτού· +<span style='font-size: large;'> έν τι τούτο διανοείσθαι αληθές, ότι ουκ έστιν ανδρί +αγαθώ· κακόν ουδέν ούτε ζώντι ούτε τελευτήσαντι, ουδέ αμελείται υπό θεών τα +τούτου πράγματα, ουδέ τα εμά νυν από του αυτομάτου γέγονεν, αλλά μοι δήλον +εστι τούτο, ότι ήδη τεθνάναι και απαλλάχθαι πραγμάτων βέλτιον ην μοι, διά τούτο +και εμέ ουδαμού απέτρεψε το σημείον, και έγωγε τοις καταψηφισαμένοις μου και +τοις κατηγόροις ου πάνυ χαλεπαίνω.</span> +</p> + +<p>Το αυτό πνεύμα ζωογονεί και την απάντησιν αυτού εις τον Κρίτωνα +προτείνοντα να τον σώση διά της διαφθοράς των δεσμοφυλάκων, και +προσπαθούντα διά παντοίων επιχειρημάτων να τον καταπείση. Πιστός εις την λόγω +και έργω διαλεκτικήν, απαντά· +<span style='font-size: large;'> σκοπείσθαι ουν χρη ημάς είτε ταύτα πρακτέον είτε +μη ως εγώ ου μόνον νυν, αλλά και αεί τοιούτος, οίος των εμών μηδενί άλλω +πείθεσθαι ή τω λόγω ος αν μοι λογιζομένω βέλτιστος φαίνεται. Τους δε λόγους, ους +εν τω έμπροσθεν έλεγον ου δύναμαι νυν εκβαλείν, επειδή μοι ήδε η τύχη γέγονεν, +αλλά σχεδόν τι όμοιαι φαίνονταί μοι και τους αυτούς πρεσβεύω και τιμώ ούςπερ +πρότερον</span> +. Και ο λόγος καθολικώς επιβάλλει το καθήκον να ήμεθα πάντοτε δίκαιοι και προς +αυτούς τους αδικούντας ημάς, και να μη αποκρούωμεν το κακόν διά του κακού, +αλλά διά του αγαθού, αδιαφορούντες και προς τα δεινά του σώματος και προς τας +μωράς γνώμας των ανθρώπων. +<span style='font-size: large;'> Έα τοίνυν, ω Κρίτων</span> +, επιλέγει, +<span style='font-size: large;'> και πράττωμεν ταύτη, επειδή ταύτη ο Θεός +υφηγείται.</span> +</p> + +<p>Αι δε εν τω +<span style='font-size: large;'> Φαίδωνι</span> + μεταφυσικαί διδασκαλίαι και τα περί μελλούσης ζωής κυριώτερα επιχειρήματα +ανήκουσι βεβαίως εις τον Πλάτωνα μάλλον ή τον Σωκράτην, αλλά πιθανώτατον ότι +και εις τούτον τοιαύται σκέψεις επεβλήθησαν υπό των περιστάσεων. Ιστορική δε +είναι η εν τω +<span style='font-size: large;'> Φαίδωνι</span> + ηθική εικών του Σωκράτους, όστις αείποτε φαίνεται γενναίος και πράος και +επιεικής προς τους εχθρούς του, ους δεν κατηγορεί, αλλά νοεί και εξηγεί και +τρόπον τινά ορίζει, και τον επικείμενον θάνατον δεν φοβείται, αλλά και τούτον +λογικώς εξηγεί, και ως αγαθόν αποδέχεται, εις ταύτην δε την γαλήνη της διανοίας +προτίθεται εν τέλει του λόγου και η τρυφερότης και συγκίνησις της καρδίας. +<span style='font-size: large;'> Επειδή δε ελούσατο και ηνέχθη παρ' αυτόν τα +παιδία . . . και αι οικείαι γυναίκες αφίκοντο, εκείναις εναντίον του Κρίτωνος +διαλεχθείς τε και επιστείλας άττα εβούλετο, τας μεν γυναίκας και τα παιδία απιέναι +εκέλευσε . . . . και ήκεν ο των ένδεκα υπηρέτης και στας παρ' αυτόν, ω Σώκρατες, +έφη, ου καταγνώσομαί γε σου όπερ των άλλων καταγινώσκω, ότι μοι χαλεπαίνουσι +και καταρώνται επειδάν αυτοίς παραγγέλλω πίνειν το φάρμακον αναγκαζόντων +των αρχόντων, σε δ' εγώ και άλλως έγνωκα εν τούτω τω χρόνω γενναιότατον και +πραότατον και άριστον άνδρα όντα των πώποτε δεύρο αφικομένων, και δη και νυν +ευ οίδα ότι ουκ εμοί χαλεπανείς, γιγνώσκεις γαρ τους αιτίους, αλλ' εκείνοις· νυν +ουν, οίσθα γαρ α ήλθον αγγέλλων, χαίρε τε και πειρώ ως ράστα φέρειν τα +αναγκαία. Και άμα δακρύσας μεταστρεφόμενος απήει.</span> + Και ο Σωκράτης αναβλέψας προς αυτόν· +<span style='font-size: large;'> Και συ, έφη χαίρε, και ημείς ταύτα ποιήσομεν. Και +άμα προς ημάς· ως αστείος έφη, ο άνθρωπος και παρά παντα τον χρόνον προσήει +και διελέγετο ενίοτε και ην ανδρών λώστος και νυν ως γενναίος με αποδεικνύει· +αλλ' άγε δη, ω Κρίτων, πειθόμεθα αιτώ, και αναγκάζω τις το φάρμακον, ει +μετριέται, ει δε μη, τρίψατε ο άνθρωπος. . . . Και άμα όρεξη την κύλικα τω +Σωκράτει, και ος λαβών και μόλα ίλεως, ω Εύκρατε, ουδέν τρέσας, ουδέ διέφθειρες +ούτε του χρώματος ούτε του προσώπου, αλλ', ώσπερ μειωθεί, ταυρείων +υπέβλεψες προς τον άνθρωπον</span> +, τον ερωτά, εάν +<span style='font-size: large;'> δύναται να κόμη</span> + μικράν τινα σπονδήν εκ του πώματος, και εκείνου αναγορεύσαντος, +<span style='font-size: large;'> αλλ' εύχεσθαι γε που τοις θεοίς άξεστη τε και χρη +την μετοίκησαν την ενθένδε εκείσθε ευτυχή γενέσθαι, α δη και εγώ εύχομαί τε και +γένοιτο ταύτη. Και άμα ειπών ταύτα επισχόμενος και μόλα ευχερώς και ευκόλως +εξέπιε</span> +. Και πάντες οι παρευρισκόμενοι τότε έκλαυσαν, +<span style='font-size: large;'> πλην γε αυτού Σωκράτους· εκείνος δε, οία, έφη, +ποιείτε ω θαυμάσιοι; εγώ μέντοι ουχ ήκιστα τούτου ένεκα τας γυναίκας απέπεμψα, +ίνα μη τοιαύτα πλημμελοίεν, και γαρ ακήκοα ότι εν ευφημία χρη τελευτάν, αλλ' +ησυχίαν τε άγετε και καρτερείτε.</span> + Αι δε τελευταίαι του λέξεις ήσαν· +<span style='font-size: large;'> ω Κρίτων, τω Ασκληπιώ οφείλομεν αλεκτρυόνα, αλλ' +απόδοτε και μη αμελήσητε</span> +, δι' ων ηθέλησεν ίσως να χαρακτηρίση τον θάνατον ως ιατρικήν της ζωής +θεραπείαν. Απέθανε λοιπόν ως έζησε, πλήρης πίστεως εις την παντοδύναμον +αλήθειαν.</p> + +<p>Τελεσθείσης δε της θυσίας, οι Αθηναίοι μετεμελήθησαν άρα, και έκλαυσαν το +θύμα ό προσέφερον εις την πολιτικήν και τους θεούς των; Τούτο βεβαιούσι τινές +των αρχαίων. Ο Διόδωρος λέγει ότι ο λαός μανιωδώς και άνευ δίκης εθανάτωσε +τους κατηγόρους του Σωκράτους, ο δε Διογένης ότι πενθούντες έκλεισαν τα +γυμνάσια, ότι ήγειραν εις μνήμην αυτού χαλκούν ανδριάντα, έργον του Λυσίππου, +ότι τον μεν Μέλητον κατεδίκασαν εις θάνατον, τους δε άλλους κατηγόρους εις +εξορίαν και οι κάτοικοι της Ηρακλείας απέβαλον τον Άνυτον άμα φθάσαντα. Κατά +τινα δε παράδοσιν διασωθείσαν ημίν υπό του Πλουτάρχου, οι κατήγοροι του +φιλοσόφου μη ανεχόμενοι το μίσος του λαού απηγχονίσθησαν.</p> + +<p>Αλλ' εκ των +<span style='font-size: large;'> Απομνημονευμάτων</span> + του Ξενοφώντος φαίνεται ότι, και ότε συνετάττοντο, πολύ δημοτική δεν ήτο εν +Αθήναις η μνήμη του Σωκράτους. Ο Πλάτων αμέσως μετά τον θάνατον του +διδασκάλου απήλθε, και επί τινα έτη ήτο απών των Αθηνών, οι πλείστοι δε των +διαλόγων αυτού αφορώσιν εις απολογητικόν του Σωκράτους σκοπόν, ημίσειαν δε +εκατονταετηρίδα μετά ταύτα ο ρήτωρ Αισχίνης ανευφήμει εις τον θάνατον του +Σωκράτους, ον αποκαλεί +<span style='font-size: large;'> σοφιστήν</span> +. Ευλόγως άρα ο Γρότε και ο Φορχάμμερ, και προ αυτών ο Βαρθελεμύς και ο +Φρερέτος, αμφιβάλλουσι περί της μεταμελείας των Αθηναίων. Αλλ' εάν δεν +μετεμελήθησαν, βεβαίως απεθανάτισαν ον ηξίουν να καταισχύνωσι και +καταστρέψωσι.</p> + +<h4 style="text-align: center; margin-top: 6em">ΒΙΒΛΙΟΝ Θ'.<br /><br /> +ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ</h4> + +<p> +<br /> +α'. Κύριος χαρακτήρ του Σωκράτους είναι η πίστις εις την επιστήμην, ην εταύτιζε τω +αγαθώ, και την πίστιν ταύτην και την εν λόγω ανίκητον ελπίδα αντέταττεν εις τας +αμφιβολίας των σκεπτικών, τας προλήψεις και δεισιδαιμονίας των συγχρόνων του, +εκ μόνης της επιστήμης προσδοκών και την ευπραξίαν και την ευδαιμονίαν. Εάν δε +επανήρχετο μεταξύ ημών, τα αυτά ήθελεν αναγνωρίσει συμπτώματα της αυτής +περί των θρησκευτικών και ηθικών και πολιτικών πνευματικής κρίσεως εν ή +ευρέθη, και ήθελεν αρμοδίως προτείνει και πάλιν την μαιευτικήν τέχνην του. Αλλά +κατά τούτο υπερέχομεν των συγχρόνων του, και τούτο εν μέρει εις αυτόν +οφείλομεν, ότι τουλάχιστον πιστεύομεν, ως αυτός, εις την επιστήμην, αν και +θέλομεν ενίοτε να την περιορίσωμεν εις τα μαθηματικά και φυσικά, άτινα εθεώρει +δευτερεύοντα και υπέβαλλεν εις την ανωτάτην επιστήμην του αγαθού και των +προς αυτό ανέσεων των άλλων πάντων, διότι κατ' αυτόν πάσα γνώσις πρέπει να +επαναχθή εις την γνώσιν ημών αυτών και αύτη εις την του αγαθού· εις τούτο δε +υφίσταται η μαιευτική, ήτοι η διαλεκτική του Σωκράτους εις το να εξάγη ο +φιλόσοφος +<span style='font-size: large;'> αυτός εξ αυτού</span> + την επιστήμην, τούτο και τους άλλους διδάσκων, είτε ανάγων πάντα τα +προβλήματα εις τα στοιχεία αυτών, τουτέστιν εις τα φαινόμενα της συνειδήσεως, +και εις ταύτα συγκεντρόνων την εσωτερικήν σκέψιν, είτε συνδιαλεγόμενος προς +τους άλλους, όπερ μετήρχετο κατά προτίμησιν ο Σωκράτης, και προκαλών δι +επιτηδείων ερωτήσεων απαντήσεις και αναπτύξεις διαφωτιζούσας τα σκοτεινότερα +ζητήματα, και αύτη ήτο η εξωτερική ούτως ειπείν διαλεκτική του.</p> + +<p>Το μέσον τούτο είναι την σήμερον σχεδόν εγκαταλελειμμένον, αλλά δύναται να +το αναπληρώση η ιστορία της φιλοσοφίας, εάν δι' αυτής επερωτώντες, και τρόπον +τινά μαιεύοντες τους διασημοτέρους νόας, ζητήσωμεν πάσας τας όψεις της +αληθείας και υποκινήσωμεν την αυθόρμητον ημών σκέψιν γινόμενοι, ως ο +Σωκράτης, +<span style='font-size: large;'> αυτουργοί της φιλοσοφίας</span> +. Έχει όμως ελλείμματα και ο σωκρατικός διάλογος δυνάμενος ν' αποβή +<span style='font-size: large;'> διαλεκτικώς και κενώς</span> +, ως παρετήρησεν ο Αριστοτέλης, λογική γυμνασία +(<span style='font-size: large;'>τα λογικά, τα εξωτερικά</span> +), μάλλον ή ψυχολογική μελέτη. Και είδομεν ότι εν τη ψυχή τον +<span style='font-size: large;'> λόγον</span> + προ πάντων εθεώρει ο Σωκράτης προς βλάβην της ελευθέρας ενεργείας, ην απ' +εναντίας βαθύτερον ηρεύνησε και επροσπάθησε να ορίση ακριβέστερον ο +Αριστοτέλης. Ουδέν ήττον, πρώτος ο Σωκράτης εφήρμοσε το +<span style='font-size: large;'> Γνώθι σαυτόν</span> +, και ηννόησεν ότι η αληθής μέθοδος ανάγει τα πάντα εις την ανθρωπίνην +διάνοιαν. Και η μεν προ του Σωκράτους εποχή ήτο η στιγμή της +<span style='font-size: large;'> αντικειμενικής</span> + φιλοσοφίας, συγκεχυμένη σύνθεσις της νοήσεως και των πραγμάτων, εις α και +αυτό το +<span style='font-size: large;'> υποκείμενον</span> + εβυθίζετο. Διά δε των σοφιστών και του σκεπτισμού των το υποκείμενον +απομονούται, και γίνεται το μέτρον του παντός. Μόνον διά του Σωκράτους και του +Πλάτωνος τελεί η αληθής σύνθεσις του ατομικού λόγου και του λόγου των όντων, +δι' ης το άτομον εν γνώσει εαυτού ευρίσκει την γνώσιν της καθολικής αληθείας. Και +την πρώτην ώθησιν εις την ενέργειαν της μεθόδου ταύτης έδωκεν ο Σωκράτης διά +της λογικής αναλύσεως, της εξαγωγής, της διαιρέσεως, του ορισμού, της επαγωγής, +και διά της πεποιθήσεως ότι η διαλεκτική των νοημάτων ταυτίζεται τη διαλεκτική +των έργων και των πραγμάτων, και ότι εν τω λογικώ ορισμώ περιέχεται η ουσία +αυτού του πραγματικού. +<span style='font-size: large;'> Συλλογίζεσθαι γαρ εζήτει· αρχή δε των συλλογισμών +το τι εστι. Διαλεκτική γαρ ισχύς ούπω τότ' ην, ώστε, δύνασθαι (ως ο Πλάτων) και +χωρίς του τι εστί ταναντία επισκοπείν, και των εναντίων ει η αυτή επιστήμη (Αριστ. +Μετάφ. Α' ε')</span> +. Η τολμηρά αύτη μέθοδος ήτις διά της θεωρίας των ιδεών προσπαθεί να φθάση εις +την ουσίαν των πραγμάτων, και ήν τινες εν Γαλλία και Αγγλία την σήμερον +αποδοκιμάζουσιν, είναι ουχ ήττον ο ισχυρότερος μοχλός της νοητικής προόδου, +διότι προσβάλλουσα ενίοτε τα γνωστά και παραδεδεγμένα, εγείρει το πνεύμα εκ +του ληθάργου της στασιμότητος, και διατέμνουσα αυτώ νέας οδούς τω +προετοιμάζει προσδόκητα και μέγιστα βοηθήματα. Δεν είχον λοιπόν άδικον οι +Σωκράτεις και οι Πλάτωνες θεωρούντες την νόησιν ως ενδομύχως συνηνωμένην τω +όντι, και τους νόμους του όντος ταυτιζομένους ουσιωδώς με τους νόμους της +νοήσεως. Και αυταί αι θετικώτεραι επιστήμαι, και ιδίως αι μαθηματικαί, +αποδεικνύουσι την μεγάλην, ταύτην αλήθειαν, και ότε θεωρία τις λογική δεν +επαρκεί εις την εξήγησιν των γεγονότων, δεν πρέπει να την αποβάλωμεν ως +θεωρίαν, αλλ' ως μη αρκούντως λογικήν, και να την καταστήσωμεν, ει δυνατόν, +λογικωτέραν, προσπαθούντες να προσεγγίσωμεν επί μάλλον και μάλλον εις το υπό +του Σωκράτους και Πλάτωνος διοραθέν σημείον, εν ώ το ιδανικόν και το +πραγματικόν ταυτίζονται. Και ούτω πάσα μεταφυσική υπόθεσις ελεγχομένη υπό +της πείρας και της ηθικής, δύναται ν' αποβή χρησιμωτάτη εις την πρόοδον της +ανθρωπότητος. Οι νόμοι της νοήσεως δεν είναι υποκειμενικοί μόνον, και εάν ουχί +πάντοτε το πραγματικόν, παρέχουσι τουλάχιστον το λογικώς δυνατόν, και εάν είς +κρίκος, της λογικής αλύσεως αποδειχθή υπάρχων, συναποδεικνύονται δι' αυτού +και οι μετ' αυτού συνδεόμενοι, αν και δεν αποκαλύπτονται υπό της πείρας· όπου +δε η πλήρης επιστήμη είναι ανέφικτος, η μεγίστη πιθανότης της υποθέσεως +ισοδυναμεί σχεδόν με την βεβαιότητα, και επιβάλλει έλλογον πίστιν. Υπό την όψιν +ταύτην σπουδαιοτάτη είναι η θεμελιώδης θεωρία του Σωκράτους, ότι το αγαθόν, +εις ο πάντα ανάγονται, και προς ο πάντα σχετίζονται, πρέπει να είναι το ηθικόν +κριτήριον της πραγματικής και της μεταφυσικής αληθείας.</p> + +<p>β'. Πρώτον στοιχείον της Σωκρατικής μεθόδου ήτο η +<span style='font-size: large;'> διαίρεσις, πράξις</span> + της διανοίας προετοιμάζουσα την επιστήμην, διότι η +<span style='font-size: large;'> νόησις</span> + δεν είναι απλή παθητικότης, αλλ' +<span style='font-size: large;'> ενέργεια</span> +, κατ' Αριστοτέλην· +<span style='font-size: large;'> αίτιον δε ότι η νόησις ενέργεια — ποιούντες +γινώσκουσιν</span> +, όπερ ισοδυναμεί με το του Σωκράτους και Πλάτωνος, +<span style='font-size: large;'> αυτός αυτού την επιστήμην αναλαμβάνειν</span> +. Τούτο δε ποιούσι και αι μαθηματικαί και θετικαί επιστήμαι δι' ιδιαιτέρων +διαιρέσεων και συνδυασμών, δι' ων ποιούσι την γνώσιν, ως ο φιλόσοφος εξάγει εκ +του γένους το είδος, εκ της αρχής την συνέπειαν, γεννών την τε γνώσιν και αυτό το +γινωσκόμενον, τουλάχιστον υπό τον τύπον της γνώσεως. — Ό,τι δε αληθεύει περί +<span style='font-size: large;'> διαιρέσεως</span> + και αναλύσεως, αληθεύει επίσης περί <i>επαγωγής</i> και συνθέσεως. Η ιδανική +σύνθεσις είναι γονιμωτάτη εν ταις μαθηματικαίς επιστήμαις, και αείποτε μιγνύεται +τη αναλύσει. Ωσαύτως, η φιλοσοφική γενίκευσις και επαγωγή γεννά και αύτη κατ' +ίδιον τρόπον και πραγματοποιεί, παράγουσα εκ των καθ' έκαστα, το εν αυτοίς +καθόλου, και ούτω γινώσκουσα αυτό. Και ο μεν Αριστοτέλης επίστευεν ότι το γένος +είναι πραγματικόν μόνον εν τη διανοία, και κατακρίνει τον Πλάτωνα, ότι κατά +διαφοράν του Σωκράτους +<span style='font-size: large;'> εχώρισε το καθόλου και τους ορισμούς, και τα +τοιαύτα ιδέας των όντων προσηγόρευσε (Μεταφ. Α'.)</span> +. Ο δε Πλάτων ισχυρίζετο ότι τα γένη προϋπάρχουσιν, αφ' ού εξάγομεν αυτά εκ των +όντων, και αφ’ ού, κατ' αυτόν τον Αριστοτέλην, το +<span style='font-size: large;'> δυνάμει</span> + προηγείται του +<span style='font-size: large;'> ενεργεία</span> +· άρα προ της ενεργείας υπάρχει πραγματική τις δυνατότης, και παν δυνατόν και +νοητόν προϋποθέτει πραγματικόν τι· παν λοιπόν το επιπόνως γεννώμενον εκ της +διανοίας είναι ήδη ενεστώς έν τινι ανωτέρα διανοία, αϊδίως ταυτιζομένη τω όντι, εν +ή τα +<span style='font-size: large;'> χωριστά</span> + ταύτα, και όμως μεθεκτά, είναι συνάμα νόησις και ον. Και κατά τούτο ο Πλάτων +ήτο σωκρατικώτερος του Αριστοτέλους, όστις κατά την διαίρεσιν μόνον +παραδέχεται, ως είδομεν προ μικρού, την σωκρατικήν διδασκαλίαν, εν ώ ο Πλάτων +την εφαρμόζει και εις την επαγωγήν, και τα υπό της ανθρωπίνης διανοίας +συλλαμβανόμενα λογικά γένη αναρτά εις τας +<span style='font-size: large;'> πραγματικάς ιδέας</span> + της θείας διανοίας. Εν ταύτη δεν υπάρχουσι κατ' Αριστοτέλην ούτε γένη ούτε +ιδέαι, διότι ταύτα μεν είναι πολλαπλά, εν αυτή δε υπάρχει αδιαίρετος συνείδησις +αδιαιρέτου ενεργείας, νοήσεως νόησις εν τη ανωτάτη ατομικότητι. — Διά δε της +περί ορισμού, ουχ ήττον ή διά της περί επαγωγής, θεωρίας ο Σωκράτης +προητοίμασε τον πλατωνισμόν. Τωόντι κυριώτερον στοιχείον του ορισμού εθεώρει +το γένος, όπερ δι' επαγωγής ανακαλύπτομεν, και όπερ ενόμιζε πραγματικήν ουσίαν +των πραγμάτων. Όθεν ο Αριστοτέλης, τον Σωκράτην άμα δε και τον Πλάτωνα +ανασκευάζει θέτων το κύριον στοιχείον του ορισμού εν τη +<span style='font-size: large;'> ειδική</span> + διαφορά, και θεωρών την ουσίαν ως ατομικήν. Εάν δε η ουσία είναι ο λόγος ο +καθιστών πράγμα τι δυνατόν και νοητόν, αληθεύουσιν ο Σωκράτης και ο Πλάτων +ονομάζοντες το καθόλου ουσίαν του ατομικού, αλλ' εάν ουσία είναι η ενεστώσα +πραγματικότης, η ιδία οντότης και ενέργεια, δικαίως ελέγχει αυτούς ο Αριστοτέλης +ότι παραγνώρισαν το ενδότατον αίτιον, αυτήν την ατομικήν υπόστασιν του όντος. +Και πραγματικώς οι δύο πρώτοι, εν ώ συνδυάζουσι λογικάς και δυνατάς εννοίας, +δεν κατανοούσιν αρκούντως διά της συνειδήσεως την εν αυτοίς ατομικήν και +ελευθέραν ενέργειαν, και ζητούσι μάλλον τους νοητούς λόγους ή τα ποιητικά αίτια, +άτινα ουχ ήττον είναι οι ζώντες και γόνιμοι λόγοι των πραγμάτων. Και διά τούτο ο +Σωκράτης ορίζων τας αρετάς διά της +<span style='font-size: large;'> επιστήμης</span> + του αγαθού, χωρίς να προσθέση και διά της πράξεως αυτού, ορίζει το καθολικόν +γένος ολιγωρών της ατομικής διαφοράς, και ως εκ τούτου αρνείται την ηθικήν +ελευθερίαν.</p> + +<p>γ'. Οι σοφισταί έθετον ζήτημα σπουδαίον και δυσεπίλυτον λέγοντες· ότε +ζητούμεν την αλήθειαν, ή ηξεύρομεν τι ζητούμεν, και τότε περιττή η ζήτησις, ή δεν +ηξεύρομεν, και τότε πώς να βεβαιωθώμεν ότι εύρομεν το ζητούμενον; Εις ταύτα +απήντα ο Σωκράτης, ότι εάν δεν παραδεχθώμεν επιστήμην τινά έμφυτον και +δυνάμει υπάρχουσαν εν τω πνεύματι, το δίλημμα δεν λύεται. Αυτός δε και ο +Πλάτων επικαλούμενοι την ψυχολογικήν παρατήρησιν, ερείδονται εις το γεγονός +της μνήμης, ήτις υποθέτει προγενεστέραν γνώσιν. Η συγκεχυμένη και συνθετική +ιδέα είναι άρα το έμβρυον της διακεκριμένης και αναλυτικής, η γνώσις είναι +αναγνώρισις του νοητού και αληθούς, και η επιστήμη είναι κατά Πλάτωνα +ανάμνησις. — Η νέα αύτη διδασκαλία διαδοχικώς μεταμορφωθείσα περιήλθε +μέχρις ημών.</p> + +<p>Η γνώσις της αληθείας δύναται να ήναι πρώτη ή κατά την μεταφυσικήν τάξιν ή +κατά την χρονολογικήν. Και ο μεν Σωκράτης δεν διακρίνει τας δύο ταύτας +προτερότητας, ο δε Πλάτων συνδυάζων την μαιευτικήν του Σωκράτους με την κατά +Πυθαγόραν προΰπαρξιν, αποδίδει εις τας εμφύτους αληθείας την εν χρόνω +προτερότητα, ουδέ αποποιείται την άλλην, δι' ης η αρχή είναι προ των συνεπειών, +και το απόλυτον προ του σχετικού. Ο Αριστοτέλης ανασκευάζων την εν τω Μένωνι +θεωρίαν, παραδέχεται όμως ότι το καθόλου υπάρχει δυνάμει εν τω πνεύματι, και +αποβάλλων το έμφυτον των μερικών εννοιών, δεν αντιμάχεται πραγματικώς κατά +τούτο ούτε προς τον Σωκράτην, ούτε προς τον Πλάτωνα, διότι ούτε ούτος +ισχυρίζετο ότι αι καθολικαί αλήθειαι υπάρχουσιν εν ημίν ως νοήματα ενεστώτα, +αλλ' ως τις θείος, βλαστός εκ της του λόγου και του όντος συνουσίας +συλλαμβανόμενος, και έχων ανάγκην της διαλεκτικής, ίνα έλθη εις την ζωήν. Η +μεγάλη αύτη σωκρατική και πλατωνική διδασκαλία διαμένει εν τη Αλεξανδρινή +σχολή, και αναφαίνεται διά των Πατέρων της εκκλησίας. Ο ιερός Αυγουστίνος λέγει +ότι έχομεν εσωτερικόν και θείον διδάσκαλον εν ημίν, και Θωμάς ο Ακυνάτης +πρεσβεύει ότι πάσα μάθησις εξέρχεται εκ των μυχών του πνεύματος, ανάπτυξις +ούσα αυτής της ψυχής. Η δε περί θείου και ανθρωπίνου λόγου διδασκαλία της +χριστιανικής θεολογίας συνάδει προς το έμφυτον της γνώσεως.</p> + +<p>Κατά δε την νέαν φιλοσοφία ο Καρτέσιος επίσης απαιτεί ως θεμελιώδη όρον +της επιστήμης την εκ της εναργείας εσωτερικήν συγκατάθεσιν δυνάμει εμφύτων +αρχών, καθ' άς κρίνομεν, και ας συλλαμβάνομεν εξ ανάγκης ένεκεν εσωτερικής +τινος προδιαθέσεως. Παρά δε Λεϊβνιτίω η διδασκαλία αύτη ορίζεται ακριβέστερον, +και συνδυάζεται με την μεταφυσικήν του Αριστοτέλους, καθ' όσον ο Λεϊβνίτιος +προσπαθεί να συμβιβάση το δυνάμει και το ενεργεία διά των αείποτε +<span style='font-size: large;'> ενεργών δυνάμεων (puissances actives)</span> +, είτε έχομεν συνείδησιν αυτών είτε μη, εξ ων παράγονται, ως αι ανακαλούμεναι +διά της αναμνήσεως +(<span style='font-size: large;'>souvenir</span> + εκ του +<span style='font-size: large;'> subvenire</span> +), υποβοηθούσης της σκέψεως και αφορμής δοθείσης υπό της πείρας, αι +διακεκριμέναι και ενεστώσαι ιδέαι· όθεν η διάφορά της κτήσεως και της έξεως. Ο +μεταξύ +<span style='font-size: large;'> Θεοδώρου</span> + και +<span style='font-size: large;'> Φιλαλήθους</span> + διάλογος αναμιμνήσκει τας σωκρατικάς συνδιαλέξεις, και ιδίως την +<span style='font-size: large;'> Θεαίτητον (Essais 35 κλ.)</span> +. Αξιοπαρατήρητοι δε είναι αι εξής σκέψεις. +<span style='font-size: large;'> Επεθύμουν να μάθω πώς θα είχομεν την ιδέαν του +όντος, ει μη ήμεθα και ημείς αυτοί όντα, και μη ευρίσκωμεν το ον εν ημίν . . . Η +ψυχή περιέχει το ον, την υπόστασιν, το έν, το αυτό, το αίτιον, την αντίληψιν, τον +λογισμόν και πλήθος άλλων εννοιών, ας αδύναταν να δώσωσιν αι +αισθήσεις.</span> +</p> + +<p>Ότε δε ο Κάντιος καταδεικνύει το μέρος του λόγου εν τη επιστήμη, ης μόνην την +ύλην παρέχουσι τα εκτός, ο δε νοητός τύπος έγκειται τη +<span style='font-size: large;'> ψυχή</span> +, και υπό ταύτης επιβάλλεται τοις αισθητοίς, προφανώς επανέρχεται εις την +θεωρίαν της μαιευτικής. Την τάξιν, την αρμονίαν, την ενότητα, αίτινες συνιστώσι +την επιστήμην, δεν λαμβάνομεν, κατά τον Κάντιον, παρά των αντικειμένων, αλλ' +αυτά υποβάλλομεν εις τους νόμους τούτους της διανοίας. Ο Κάντιος θέτων ως +κέντρον το υποκείμενον, παραβάλλει εαυτόν προς τον Κοπέρνικον καταδείξαντα +ότι ουχί ο ήλιος στρέφεται περί την γην, αλλ' αύτη και τα άλλα ουράνια σώματα +περί τον ήλιον· ομολογητέον όμως ότι την επανάστασιν ταύτην ήρχισεν ο +Σωκράτης, εκ των εντός και oυχί πλέον εκ των εκτός εξαγαγών την επιστήμην.</p> + +<p>Τέλος, η νέα Αγγλική σχολή δύο πολύτιμα στοιχεία εισήγαγεν εις το ζήτημα +τούτο, το της κληρονομικής μεταδόσεως και το της εξελίξεως +(<span style='font-size: large;'>evolution</span> +). Ο κ. +<span style='font-size: large;'> Herbert Spencer</span> + δεν παραδέχεται ότι ουδεμία προϋπάρχει νοητική προδιάθεσις εν τω πνεύματι, το +δε έμφυτον της γνώσεως εξηγεί διά της προδιατυπώσεως της εγκεφαλικής ύλης +ένεκεν επανειλημμένων εντυπώσεων, αίτινες μετεδόθησαν επί πολλάς γενεάς εις +τους απογόνους, και βαθμηδόν ανεπτύχθησαν και ετελειοποιήθησαν +<span style='font-size: large;'> (Special synthesis, §197 Chap. VII)</span> +. Τούτο απομακρύνει, αλλά δεν λύει το ζήτημα, διότι πάντοτε αναγκαζόμεθα να +υποθέσωμεν εν αυτή τη πρώτη πηγή της νοήσεως, όσω μεμακρυσμένη και αν ήναι, +συνδυασμόν τινα μεταξύ των εκτός και των εντός, και τότε απλούστερον είναι να +είπωμεν μετά του Λεϊβνιτίου, ότι η νόησις είναι εν εαυτή έμφυτος, +<span style='font-size: large;'> l' intellingece est innèe 2a elle m3eme, διότι ου +μόνον, τύποι, ως έλεγεν ο Κάντιος, ενυπάρχουσιν εν τη νοήσει, αλλ' ως εν πάση +ενεργεία,</span> +<span style='font-size: large;'> ουσιώδης</span> + τις τάσις και σκοπός. Κατά Σωκράτην και Πλάτωνα ο σκοπός ούτος είναι το αγαθόν, +δηλ. η άπειρος τελειότης, και δύσκολον ν' αρνηθή τις ότι τοιαύτη τάσις υπάρχει εν +πάσι και κατά πάντα· ίσως δε η τάσις αύτη, κατά τε την νόησιν και την θέλησιν, +είναι το μόνον τωόντι έμφυτον στοιχείον ταυτιζόμενον τη ημετέρα φύσει και +ενεργεία, και εις και εις την τάσιν ταύτην ανάγεται και η προς την ελευθερίαν +τάσις, ην δεν είδαν ο Σωκράτης και ο Πλάτων λανθάνουσαν υπό τον λόγον. +Ενταύθα ο κ. +<span style='font-size: large;'> Fouillée</span> + παραπέμπει εις τας εν τέλει του β' τόμου της +<span style='font-size: large;'> Φιλοσοφίας του Πλάτωνος</span> + μελέτας και εις το πόνημα αυτού, +<span style='font-size: large;'> La liberté et le déterminisme</span> +, εν οίς πειράται ν' αποδείξη ότι το θεμελιώδες αξίωμα του λόγου είναι η +αφηρημένη έκφρασις της τακτικής και φυσικής διευθύνσεως της ημετέρας +ενεργείας, δηλ. της τάσεως ημών προς την άπειρον ελευθερίαν.</p> + +<p>Συνδεδεμένον προς τα προηγούμενα είναι και το ζήτημα της εμπνεύσεως και +της μεγαλονοίας +(<span style='font-size: large;'>génie</span> +). Η καθολική αλήθεια παρίσταται, κατά Σωκράτην και Πλάτωνα, και εις τα +ταπεινότερα πνεύματα, αλλ' είς τινα προνομιούχα η ενέργεια του λόγου είναι τόσω +έξοχος, ώστε μη χρήζουσα των επιπόνων και μακρών εργασιών της διαλεκτικής και +της αναλύσεως, αποκαλύπτεται διά της αυθορμήτου ενοράσεως της μεγαλονοίας, +και το αναντίρρητον τούτο φαινόμενον απέδιδον οι αρχαίοι εις +<span style='font-size: large;'> δαιμόνιόν τι</span> +, είς τινα μέθεξιν του θείου· ουχί άλλως ο +<span style='font-size: large;'> Goethe</span> + ωνόμαζε την μεγαλόνοιαν +<span style='font-size: large;'> αποκάλυψιν εκ του εσωτερικού αναπτυσσομένην εις +το εξωτερικόν, δι' ης ο άνθρωπος προαισθάνεται την προς τον Θεόν ομοιότητα +αυτού· είναι δε τούτο ένωσις και τρόπον τινά σύνθεσις της φύσεως και του +πνεύματος, παρέχουσα ημίν την γλυκυτάτην βεβαιότητα της αρμονίας του όντος, +διότι αναμφιβόλως υπάρχουσι εν τω ανθρωπίνω πνεύματι, εν τω υποκειμένω, +ιδέαι αντιστοιχούσαι προς νόμους εισέτι αγνώστους εν τη φύσει, εν τω +αντικειμένω, και η μεγαλόνοια ανακαλύπτει τον εις τα άλαλα βάθη των πραγμάτων +κρυπτόμενον νόμον, ου τον εισέτι αδιάγνωστον τύπον φέρει εν εαυτώ το +πνεύμα</span> +. Οσαύτως την +<span style='font-size: large;'> προαίσθησιν</span> + του μέλλοντος, ουχ ήττον ή την +<span style='font-size: large;'> ανάμνησιν</span> + του παρελθόντος, παρεδέχοντο ο Σωκράτης και ο Πλάτων. Δια της προαισθήσεως +ταύτης έχομεν αιφνιδίαν γνώσιν του δυνάμει υπάρχοντος εντός και εκτός ημών, +τουτέστι, διαλεκτικού τινος νόμου μέλλοντος να πληρωθή, και υπό την δυνατότητα +βλέπομεν την μέλλουσαν και άφευκτον πραγματικότητα. Και αυτή η μεγαλόνοια +δεν είναι ή προαίσθησις, μαντεία, στιγμιαία τις μαίευσις και απροσδόκητος +γέννησις αληθειών, ας εγκυμονεί η ψυχή. Το ζήτημα τούτο είναι άξιον της μελέτης +της συγχρόνου ψυχολογίας, και φέρει εξ ανάγκης εις έτερον και +μυστηριωδέστερον, το περί των προς το παρελθόν σχέσεων της μεγαλονοίας, και +περί των ποικίλων αιτιών και ενεργειών εξ ων αύτη παράγεται.</p> + +<p>δ'. Καίτοι επιμείνας προ πάντων εις την ψυχολογικήν πηγήν του έρωτος, ουχ +ήττον και την μεταφυσικήν αυτού αρχήν διείδε προ του Πλάτωνος ο Σωκράτης, και +τον έρωτα του αγαθού ανεγνώρισεν ως το ουσιώδες τέλος πάσης ψυχής, και εις +αυτόν ανήγαγε πάντας τους άλλους, εξ ου η ταυτότης του έρωτος και της +επιστήμης, διότι αμφοτέρων αντικείμενον είναι το καθόλου αγαθόν, δι' ου και τα +κατά μέρος αγαθά και οι κατά μέρος έρωτες ορίζονται. Αλλά και ενταύθα επίσης +παρατηρείται σύγχυσις του λογικού όρου και του ενεργητικού αιτίου, ό εστι της +ηθικής ελευθερίας. Μόνον δε το αγαθόν, εν ώ πάντα τα κατά μέρος αγαθά +ταυτίζονται, είναι ο αληθής σύνδεσμος και η ουσία της αληθούς φιλίας των ψυχών, +ας το απλώς ευάρεστον, το ιδιοτελές και το φαινόμενον αγαθόν διαχωρίζουσι, και +ούτω προαγγέλλεται η χριστιανική διδασκαλία, ότι η αγάπη του Θεού παράγει και +την προς αλλήλους αγάπην. Πρωτότυπον δε στοιχείον της σωκρατικής φιλοσοφίας +είναι ο +<span style='font-size: large;'> αιτιολογισμός (determinisme)</span> +, όστις, ουχί εκ των ποιητικών αιτίων, ως ο έκ τινος μηχανικής ανάγκης +<span style='font-size: large;'> ειμαρμενισμός (fatalisme)</span> +, παράγεται, αλλ' εκ των τελικών, διά της ευεργετικής έλξεως του αγαθού και της +αυθορμήτου και ελλόγου συγκαταθέσεως της διανοίας. Η συγκατάθεσις αύτη και +εκλογή επιδέχεται λογικώς το εναντίον, αν και +<span style='font-size: large;'> πραγματικώς</span> + το εναντίον δεν αληθεύει, διότι το θέλγητρον του αγαθού είναι ανίκητον. Την +ανίκητον ταύτην έλξιν του αγαθού παρεδέχθη και ο Αριστοτέλης, και ουδόλως +απάδει προς αυτήν η +<span style='font-size: large;'> θριαμβεύουσα χάρις</span> + των θεολόγων. Ο άνθρωπος φύσει αγαθός ων, ζητεί το αγαθόν, και υπ' αυτού +κυριεύεται, άμα το αναγνωρίση, διότι εν αυτώ ευρίσκει το αληθές και το καλόν, και +το αγαπά, άμα το ίδη, και άμα το αγαπήση, το εκπληροί. Αλλά το ουσιωδέστατον +του αγαθού στοιχείον, η ελευθέρα θέλησις, λείπει εν τη θεωρία ταύτη, ήτις +ηδύνατο να ονομασθή αισιοδοξία ανθρώπινος, και επομένως ατελής και ουχί +αναμάρτητος, διότι αμαρτάνομεν οσάκις διώκομεν το ψευδές αγαθόν αντί του +αληθούς, δηλ. το κακόν, όπερ είναι του αγαθού παρανόησις, και εντεύθεν η προς +τους αμαρτάνοντας οφειλομένη ανοχή και επιείκεια, και εν αυτή τη τιμωρία το +καθήκον της ηθικής αυτών ανορθώσεως.</p> + +<p>Η διδασκαλία αύτη μακράν έσχεν επιρροήν επί της ιστορίας. Και πρώτος μεν +παρεδέχθη αυτήν ο Πλάτων, ολόκληρον ως προς τον Θεόν, εν μέρει μόνον ως προς +τον άνθρωπον, διότι μόνον παρά τω Θεώ η απόλυτος επιστήμη ταυτίζεται τη +θελήσει. Ετροπολόγησε δε αυτήν ο Αριστοτέλης εισαγαγών το εκούσιον και το +ακούσιον, την ευθύνην, την αξιομισθίαν και την αναξιομισθίαν, την αμοιβήν και +την ποινήν. Οι δε στωικοί έμειναν πιστοί εις την σωκρατικήν παράδοσιν, +ταυτίσαντες την ελευθερίαν με την νόησιν και την αρετήν, ώστε κατ' αυτούς +ελεύθερος και ενάρετος είναι ο συνταυτιζόμενος με τον καθολικόν λόγον, ο +<span style='font-size: large;'> ζων ομολογουμένως τω λόγω</span> +, όστις είναι υπερτάτη ανάγκη και εν ταυτώ υπερτάτη ελευθερία. Τον Σωκράτην και +τον Πλάτωνα ηκολούθησαν επίσης οι Αλεξανδρινοί, και ο Πλωτίνος ορίζει το +<span style='font-size: large;'> εκούσιον, ο μη βία μετά του ειδέναι</span> +, και κατ' αυτούς αληθής ελευθερία είναι η κατ' ανάγκην πράξις του αγαθού. Οι δε +θεολόγοι, ιδίως εν τη δύσει, ποτέ μεν συνετάχθησαν τω Σωκράτει, και τω Πλάτωνι, +θεωρήσαντες την θείαν χάριν ανίκητον, ποτέ δε τω Αριστοτέλει, αντιτάξαντες εις +αυτήν την ηθικήν ελευθερίαν, και εντεύθεν το ζήτημα, εάν +<span style='font-size: large;'> gratia eflicax per se</span> +, ως εφρόνουν οι +<span style='font-size: large;'> Ιανσενισταί, aut per aliud</span> +, ως εδόξαζον οι +<span style='font-size: large;'> Μολινισταί</span> +, και το περίεργον είναι ότι εν ώ οι +<span style='font-size: large;'> Ιανσενισταί</span> +, ων η ηθική είναι αυστηροτέρα, έκλινον μάλλον προς τους στωικούς, οι Ιησουίται +χαλαράν και λίαν ανειμένην ηθικήν πρεσβεύοντες και μετερχόμενοι, +υποστηρίζουσι την αδιάφορον ελευθερίαν, ως οι επικούρειοι.</p> + +<p>Την ελευθερίαν ανυψοί υπεράνω της νοήσεως ο Καρτέσιος θραύων τολμηρώς +την υπό των σωκρατικών, των πλατωνικών και των θωμιστών πρεσβευομένην +ενότητα της θελήσεως, και αποδίδων εις την ελευθερίαν το άπειρον, δι' ου +υπερβαίνει τα όρια πάσης νοήσεως.</p> + +<p>Αλλά την βαθείαν ταύτην σύλληψιν του Καρτεσίου δεν ενόησαν οι μετά ταύτα, +και ο Σπινόζας, αν και απέκλειε τα τελικά αίτια, επανήλθεν εις τον +<span style='font-size: large;'> αιτιολογισμόν</span> + του Σωκράτους. Ως ο Πλάτων και ο Σωκράτης, επρέσβευεν ο Σπινόζας ότι η ψυχή +γίνεται ελευθέρα διά του θείου έρωτος, ότι γινώσκουσα τον Θεόν τον αγαπά, και +ότι ο καθαρός έρως ταυτίζεται τη καθαρά επιστήμη. Συνεχίζοντες δε να θεωρώμεν +τα πράγματα υπό την ιδέαν, ήτοι το είδος, της αιωνιότητος, +<span style='font-size: large;'> sub specie aeterni</span> + (τα +<span style='font-size: large;'> γένη</span> + του Σωκράτους και αι +<span style='font-size: large;'> ιδέαι</span> + του Πλάτωνος), προετοιμαζόμεθα εις την μετά θάνατον πλήρη, μετά του Θεού +ένωσιν. Και προς τούτο η ελευθερία είναι περιττή, και αρκεί η επιστήμη. +Απαριθμών δε τας πρακτικάς συνεπείας της πίστεως ταύτης εις την παντοδυναμίαν +των ιδεών, ο Σπινόζας επαναλαμβάνει αυτολεξεί σχεδόν τα δόγματα του +Σωκράτους και των στωικών. — Έτι μάλλον εις τον Σωκράτην και τον Πλάτωνα +πλησιάζει ο Λεϊβνίτιος, όστις λέγει ρητώς και απαραλλάκτως ως ο Σωκράτης, ότι +δεν θέλομεν ειμή ό,τι ευρίσκομεν αγαθόν, ότι και προτιμώντες το χείρον, +<span style='font-size: large;'> υποθέτομεν και πιστεύομεν</span> + (η +<span style='font-size: large;'> δόξα</span> + του Πλάτωνος) ότι είναι το βέλτιον, ότι το αγαθόν προτρέπει ημάς άνευ +καταναγκασμού, αν και η προτροπή αύτη είναι πάντοτε αποτελεσματική, και ότι +προαιρούμενοι διά του λόγου το βέλτιον, είμεθα μάλλον ελεύθεροι. Και εκ τούτου +η μεγάλη πίστις ην είχεν εις την επιρροήν των φώτων προς ηθικήν ανάπλασιν της +ανθρωπότητος. Η διδασκαλία του Λεϊβνιτίου, στηριζομένη πάσα εις το θέλγητρον +του τελικού αιτίου, είναι εκ των νεωτέρων η πιστοτάτη εις το σωκρατικόν πνεύμα. +Μόνον μετά τον Κάντιον και τον Μαιν δε Βιράν ανωτέρα έννοια της ελευθέρας +θελήσεως και της ηθικότητος, υπερβαίνουσα τον δογματισμόν του Καρτεσίου και +τον αιτιολογισμόν του Σωκράτους, θέλει εισαχθή εις την φιλοσοφίαν, και η θέλησις +θέλει θεωρηθή ως πρώτη αρχή των πραγμάτων και ουσία αυτής της υπάρξεως, η +δε νόησις ως αντανάκλασις της θελήσεως.</p> + +<p>Πρώτος και υπέρ πάντα άλλον συνέλαβεν ο Σωκράτης την εν τω καθολικώ +αγαθώ ενότητα όλων των αγαθών, και βεβαίως ο κατέχων αυτό ως αντικείμενον +πλήρους και απολύτου επιστήμης, εξ ανάγκης αγαπά και θέλει αυτό. Αλλά το +άκρον τούτο αγαθόν είναι ιδανικόν όπερ δεν αληθεύει διά της πείρας, και ως εκ +τούτου η διά του λόγου απόδειξις αυτού μένει ασυμπλήρωτοι, και επιφέρει τον +δισταγμόν και την αμφιβολίαν, άτινα αίρονται μόνον διά της πίστεως, της αγάπης +και της ελπίδος αυτού, αφ' ού πάσα εν τω κόσμω τούτω επαλήθευσις είναι +αδύνατος, ως επίσης αδύνατος είναι η συνταύτισις του ατόμου, του +πεπερασμένου, μετά του καθολικού και απείρου. Δεν εγχωρεί ενταύθα η διά της +αρχής της ταυτότητος ήτοι της αντιφάσεως απόδειξις, ήτις μόνη είναι +αναμφίβολος. Όθεν επί των τοιούτων ουχί πάντοτε ισχύει η +<span style='font-size: large;'> επιστήμη</span> +, αλλά και η ηθική και έλλογος πίστις +<span style='font-size: large;'> (δόξα μετά λόγου)</span> +· και η πίστις αύτη, λογικώς κατωτέρα της επιστήμης, δύναται να είναι ηθικώς +ανωτέρα αυτής, και δεν συγχέεται ούτε με την τυφλήν και άσκεπτον γνώμην, ούτε +με τον μυστικισμόν, διότι δυνάμεθα να δώσωμεν λόγον αυτής +<span style='font-size: large;'> (λόγον διδόναι)</span> +. Οι λόγοι καταφάσεώς τινος δύνανται να εξαχθώσιν είτε +<span style='font-size: large;'> εκ του όντος</span> +, είτε εκ του +<span style='font-size: large;'> δέοντος</span> + και κατά μεν την πρώτην πρώτην περίπτωσιν, η κατάφασις είναι απλώς λογική και +επιστημονική, κατά δε την δευτέραν, είναι ηθική, όθεν αντί της λογικής ανάγκης +των αφηρημένων αληθειών ευρίσκομεν ενταύθα την ηθικήν ανάγκην και την ζώσαν +αγαθότητα. Τα δύο ταύτα είδη της βεβαιότητος δεν διέκρινεν ο Σωκράτης. Αν και +λείπει η αισθητή επαλήθευσις, η έλλογος αύτη πίστις είναι μάλιστα νοητή και +ελευθέρα, και δι' αυτής μεταβαίνομεν από του ιδανικού εις το πραγματικόν, από +της υποκειμενικής συλλήψεως εις την αντικειμενικήν βεβαίωσιν· η νόησις +πραγματοποιεί εαυτήν διά της θελήσεως +<span style='font-size: large;'> (έργω και λόγω)</span> +, και η ηθικότης τελειοποιείται διά της αξιομισθίας. Το γεωμετρικόν αξίωμα δεν +γεννά τοιαύτην πίστιν, διότι δεν ποιούμεν αυτό, αλλ' επιβάλλεται ημίν υπό της +ανάγκης των πραγμάτων· την δε πίστιν εις την πραγματικότητα του απολύτου +αγαθού ποιούμεν εν μέρει ημείς διά της ημετέρας θελήσεως, και εκ τούτου η +μεγάλη αξία της αρετής και της διά πάσης θυσίας παντελούς εις τον Θεόν +αφοσιώσεως. Το ζήτημα τούτο, όπερ ουσιωδώς είναι το της προς αλλήλας αξίας +των λογικών αρχών, εάν δηλ. η αρχή των τελικών αιτίων, ήτοι της τελεότητος, έχει +ήττονα αξίαν των αρχών της ταυτότητος και της αιτιότητος, και το ζήτημα των +σχέσεων του λόγου και της πίστεως, αναπτύσσει ο κ. +<span style='font-size: large;'> Fouillée</span> + εν τω σοφώ αυτού πονήματι +<span style='font-size: large;'> La liberté et le dèterminisme</span> +.Συμφώνως δε προς την υπ' αυτού πρεσβευομένην αρχήν κατηγορεί τον Σωκράτην +και πάντας τους ιδανιστάς, ότι μεταξύ των παντοδυνάμων ιδεών, υφ' ών φερόμεθα +εις την ενέργειαν, δεν διέκρινον την δραστηριωτέραν και μάλλον ακατάσχετον, την +ιδέαν της ελευθερίας, και ισχυρίζεται ότι άμα ανατείλη αύτη εν τω πνεύματι, +κατανοούμεν αυτήν, και επιθυμούμεν, και αγαπώμεν, και πραγματοποιούμεν, επί +μάλλον και μάλλον ομοιούμενοι, κατά Πλάτωνα, προς το αντικείμενον τούτο του +έρωτος ημών. </p> + +<p>ε'. Την αντίθεσιν της ηθικής των αισθήσεων και της ηθικής του λόγου +ευρίσκομεν ενόρως εν τη ελληνική φιλοσοφία· και κατά μεν την πρώτην, πάντα +υπάγονται εις την αισθητήν ευδαιμονίαν του ατόμου, κατά δε την δευτέραν, το +άτομον υποτάσσεται εις το όλον, ου είναι μέρος, εις τον καθολικόν νόμον, ον +συλλαμβάνει ο λόγος του. Μόλις δε διείδον οι αρχαίοι ανωτέραν τινά διδασκαλίαν +και μόνην αληθώς ηθικήν, στηριζομένην εις την ελευθέραν θέλησιν, ήτις είναι και +του καθήκοντος η αρχή και του δικαίου, και ποιεί εαυτήν και τον ίδιον νόμον. Εν τη +προόδω ταύτη της αρχαίας διανοίας προς την ηθικήν ιδέαν σπουδαίαν θέσιν +κατέχει ο Σωκράτης, ην διαφωτίζουσι και εξακριβούσι τα προηγούμενα της +διδασκαλίας του, άτινα οφείλομεν να υποδείξωμεν.</p> + +<p>Εν ώ κατά τους Πυθαγορείους και τους Ελεάτας, το αγαθόν υφίσταται εις την +αρμονίαν, τον αριθμόν, την ενότητα, τουτέστιν εις μαθηματικούς τύπους και +λογικούς νόμους, κατά τους Μιλησίους και τους Αβδηρίτας, το αγαθόν ανάγεται +και εις ευάρεστον. Ιδίως κατά τον Δημόκριτον, πρόδρομον του Επικούρου, το +αγαθόν είναι το ωφέλιμον. +<span style='font-size: large;'> Όρος γαρ συμφορέων και ασυμφορέων, τέρψις και +ατερπίη (Στοβ. λογ. γ' 35)</span> +, και η ωφέλεια είναι +<span style='font-size: large;'> διορισμός και διάκρισις των ηδονών</span> +. Δεν υπάρχει εν τη φύσει ειμή το ευάρεστον ή το δυσάρεστον, νόμω δε, ήτοι διά +της διανομής της διανοίας, υπάρχει το καλόν και το αισχρόν, το αγαθόν και το +κακόν, το δίκαιον και το άδικον, έν τε τω ατόμω και τη πολιτεία, εν ή τα πάντα +ανάγονται εις την ωφέλειαν. Εκ της τάσεως ταύτης προήλθεν ο σκεπτισμός των +σοφιστών, καθ' ους πάντα και ηθικώς και μεταφυσικώς είναι σχετικά προς τον +άνθρωπον, και εν οίς η σύγχρονος Αγγλική σχολή των υλοφρόνων ευρίσκει τα +προηγούμενα, ως λέγει ο Γρότε, της ιδίας διδασκαλίας. Τοιαύτην ηθικήν +επολέμησεν ο Σωκράτης αναγαγών ουχί το αγαθόν εις το ωφέλιμον, αλλά το +ανάπαλιν, και αποδείξας, ότι το αγαθόν είναι το τέλος εκάστου πράγματος +αποκαλυπτόμενον υπό του λόγου. Εντεύθεν οι +<span style='font-size: large;'> άγραφοι</span> + νόμοι, ανώτεροι των γραπτών, καθ' ό απορρέοντες ουχί εκ συνθήκης, αλλ' εξ αυτής +της φύσεως των όντων. Κατά τους +<span style='font-size: large;'> νόμους</span> + τούτους, υπάρχει η λογική κατάταξις, ήτοι η +<span style='font-size: large;'> διανομή</span> + των γενών και ειδών, εν ή το +<span style='font-size: large;'> γένος</span> + το καθόλου, είναι το κύριον και ουσιώδες στοιχείον του ορισμού, και ούτω +αποκαθίσταται η ενότης της φύσεως και του λόγου, της πραγματικότητος και της +διανοίας, διότι υπάρχει λόγος ανώτερος του ημετέρου, ου οι νόμοι είναι λογικοί +και φυσικοί, υπάρχει +<span style='font-size: large;'> η εν τω παντί φρόνησις, βελτίων ή κατ' άνθρωπον +νομοθέτης</span> +, θέλων και πράττων το αγαθόν, και διά του νόμου αυτού ανταμείβων και τιμωρών· +άρα και αυτός αγαθός ων και τέλειος, εξ ου παν τέλειον και αγαθόν.</p> + +<p>Η ηθική μέθοδος του Σωκράτους προς προσδιορισμόν των καθηκόντων ημών +είναι η ψυχολογική παρατήρησις συνδυαζομένη με την διαλεκτικήν μελέτην των +τελικών αιτίων, και απ' αυτού είτε αμέσως είτε εμμέσως προήλθον οι τε κυνικοί, οι +μεγαρείς, οι πλατωνικοί και οι στωικοί, καθ' ους +<span style='font-size: large;'> αγαθόν, λόγος και φύσις</span> + εξισούνται προς άλληλα. Γινώσκομεν, αφ' ετέρου, ότι το λογικόν ταυτίζεται τω +καθόλου, τούτο δε είναι χαρακτήρ ίδιος του ανωτάτου τέλους, ήτοι του αγαθού. Το +καθολικόν τούτο τέλος συνδέεται προς εκάστην μερικήν πράξιν διά τινος διαμέσου +σχέσεως, ήτις είναι ηθικώς μεν, το +<span style='font-size: large;'> ωφέλιμον</span> +, μεταφυσικώς δε, η μεταξύ +<span style='font-size: large;'> μέσου</span> + και +<span style='font-size: large;'> τέλους</span> + σχέσις, και λογικώς, το +<span style='font-size: large;'> γένος</span> +, διάμεσόν τι μεταξύ μερικού και καθολικού. Και εντεύθεν η κατάταξις των αγαθών +κατά την σχετικήν αξίαν εκάστου, αντίστοιχος προς την εις γένη και είδη λογικήν +κατάταξιν, και αντίστοιχος επίσης προς την ηθικήν κατάταξιν των καθηκόντων, και +ούτω η +<span style='font-size: large;'> διαλεκτική</span> + του Πλάτωνος προετοιμάζεται και προαγγέλλεται. Η γενίκευσις καταλήγει εις τον +<span style='font-size: large;'> ορισμόν</span> +, όστις είναι εκείνη η σχέσις μεταξύ τέλους και μέσου, ώστε η πράξις του αγαθού +είναι τρόπον τινά ο διά των πράξεων ορισμός των πραγμάτων.</p> + +<p>Πάντα λοιπόν η ηθική μέθοδος του Σωκράτους εις τούτο υφίσταται, ότι δι' +αυτής ανερχόμεθα εις τα γένη, κατερχόμεθα εις τα είδη, καταδεικνύομεν την +σχέσιν αυτών εν τω ορισμώ, και θέτομεν διά της πράξεως του αγαθού το γένος +υπεράνω του είδους.</p> + +<p>Αλλά τι είναι επί τέλους το αγαθόν τούτο, αντικείμενον του λόγου, όπερ +αναγνωρισθέν ως ανωτάτη αλήθεια υπό της +<span style='font-size: large;'> επιστήμης</span> +, πραγματοποιείται διά της +<span style='font-size: large;'> αρετής;</span> + Κατά τον Πλάτωνα +(<span style='font-size: large;'>Πολιτ.</span> +) το αγαθόν τούτο δεν είναι ούτε η ηδονή ούτε η ωφέλεια, αλλ' η δικαιοσύνη, δι' ης +πάντα ανάγονται εις την αρμονίαν και την ενότητα εν τω κόσμω του ατόμου, ως εν +τω κόσμω της πόλεως και εν τω κόσμω της φύσεως, και υπεράνω αυτής της +δικαιοσύνης, καθό έν ον φύσει και εναρμόνιον, και αΐδιον, και άτρεπτον, και +τέλειον, ίσταται το απόλυτον αγαθόν, και διά τούτο η ψυχή του δικαίου είναι +αθάνατος. Η δικαιοσύνη είναι μία των +<span style='font-size: large;'> Ιδεών</span> +, και μετ' αυτών ανέρχεται εις τον νοητόν και ιδανικόν κόσμον, και διά τούτο, εις το +απόλυτον αγαθόν, και ταυτίζεται, αντικειμενικώς μεν, με αυτό το αληθές και καλόν, +υποκειμενικώς δε, με την επιστήμην, τον έρωτα και την αρετήν. Αν και δεν ανήλθεν +εις το μεταφυσικόν τούτο ύψος ο Σωκράτης, θεωρήσας το αγαθόν μάλλον κατά τα +εξωτερικάς αυτού σχέσεις και υπό την όψιν του ωφελίμου, ουχ ήττον παρέστησε +και αυτός την φυσικήν και θείαν δικαιοσύνην ως έχουσαν εν εαυτή το ίδιον κύρος, +και απονέμουσαν την ευτυχίαν εις την αρετήν και την δυστυχίαν εις την κακίαν, και +διήνοιξεν ούτω εις τον Πλάτωνα την οδόν, ίνα εισελθών εις τα ενδότερα του +ζητήματος ίδη το αγαθόν, ουχί πλέον κατά τας εξωτερικάς αυτού σχέσεις και +συνεπείας, αλλ' ως υφιστάμενον ενδομύχως εν αυτή τη δικαιοσύνη. Ο δε +Αριστοτέλης ορμώμενος εκ των αυτών σωκρατικών άρχων προέβη κατά τούτο +άλλως ή ο Πλάτων, διότι το αγαθόν θέτει εν τη ενεργεία, +<span style='font-size: large;'> εν τω οικείω έργω</span> +, και επειδή κύριος χαρακτήρ του ανθρώπου είναι η νόησις, το άκρον αγαθόν είναι +αυτή η νόησις, καθαρά και αφιλοκερδής, θέλουσα εαυτήν δι' εαυτήν, και εν εαυτή +ευρίσκουσα την ιδίαν ωφέλειαν +(<span style='font-size: large;'>Ηθ. Νικομ εν τέλει</span> +). Τοιούτω τρόπω ο Αριστοτέλης λαμβάνει παρά των προκατόχων του την ιδέαν του +τελικού αιτίου, αλλά ζητεί το τέλος το ανώτατον, το απόλυτον, εν αυτώ τω ατόμω, +ουχί εν τη ηδονή, ήτις είναι το σχετικόν και ευμετάβλητον αποτέλεσμα της +ενεργείας, αλλ' εν αύτη τη ενεργεία, ήτις ουσιωδώς είναι αυτή η νόησις εν τη +ανωτάτη αυτής αναπτύξει, και ούτω πάλιν το σωκρατικόν πνεύμα θριαμβεύει και +παρ' Αριστοτέλει, διότι το αγαθόν και υπ' αυτού ανάγεται εις την επιστήμην.</p> + +<p>Μετά τον Αριστοτέλην η αρχαία φιλοσοφία ηκολούθησε να ταλαντεύηται +μεταξύ της αισθητόφρονος ηθικής και της ιδανικής, χωρίς να υπερβή αυτάς. Όμως +οι επικούριοι και αυτοί οι στωικοί διορώσιν ήδη αρχήν τινα ανωτέραν και του +μεταξύ φύσεως και νόμου ανταγωνισμού, ον επρέσβευον οι σοφισταί, και της +αμέσου ταυτότητος των δύο τούτων όρων, ην υπεστήριζεν ο Σωκράτης. Καθ' όσον ο +νους των αρχαίων εισδύει βαθύτερον εις την ιδέαν είτε της ατομικής ευδαιμονίας, +ην η ημετέρα φύσις επιζητεί, είτε του καθολικού νόμου, ον ο ημέτερος λόγος +επιδιώκει, κατά τοσούτον η έννοια της ελευθερίας διασαφηνίζεται επί μάλλον και +μάλλον· και αι πλέον αντίθετοι διδασκαλίαι καταντώσιν εξ ίσου να θέσωσι την +ανωτάτην ικανοποίησιν της φύσεως και τον ανώτατον νόμον της θελήσεως εν τη +ελευθερία του λόγου, επειδή και οι επικούρειοι την ελευθερίαν υποθέτουσιν εις +την +<span style='font-size: large;'> αταραξίαν των, fatis avulsa voluntas</span> +, και οι στωικοί εις την απάθειάν των, και την ελευθερίαν ως άκραν ευδαιμονίαν +θεωρούσιν οι φιλόσοφοι, και ταύτην ως ανώτατον νόμον και ανώτατον ιδανικόν +του λόγου πρεσβεύουσιν οι ιδανισταί, και ούτω προετοιμάζεται η έννοια +υψηλοτέρας ηθικότητος υπερβαίνουσα αμφοτέρους τους τύπους της αρχαίας +ανάγκης, την φύσιν και το νόμον· αλλά μόνη η νεωτέρα φιλοσοφία έμελλε να +κατίδη την αληθή έκτασιν και τας αληθείς συνεπείας της ελευθέρας θελήσεως, ήτις +παρέχει εαυτή την ιδίαν φύσιν και τον ίδιον νόμον.</p> + +<p>Ως προς τας μερικάς αρετάς, την εγκράτειαν, την ανδρίαν κλ. είδομεν ότι και ο +Σωκράτης και ο Πλάτων ανήγαγον αυτάς διαλεκτικώς εις την ενότητα του αγαθού, +εξ ης και ο σύνδεσμος των ψυχών και το καθήκον της προς πάντας δικαιοσύνης και +ευποιίας· και ο με Πλάτων εν αυτή τη διακρίσει των αρετών κατέδειξε την +αρμονίαν, ο δε Σωκράτης, καταργήσας την θέλησιν και το πάθος, εξαλείφει την +διάκρισιν, και πάσας τας αρετάς ανάγει εις μόνην την επιστήμην. Ταύτης δε η +κοινωνική επιρροή εξηγεί και επιβεβαιοί την σχετικήν αλήθειαν των σωκρατικών +ιδεών, διότι εν τη κοινωνία και εξ αυτής της στατιστικής, εις ην πολλήν επέστησαν +προσοχήν οι νεώτεροι, καταφαίνεται ευρύτερον και σαφέστερον πόσον είναι +αλάνθαστοι οι λογικοί νόμοι, καθ' ους η πρόοδος των ηθών αντιστοιχεί πάντοτε +προς την πρόοδον των φώτων, και επί τέλους το αγαθόν υπερισχύει. Και εάν ο +Σωκράτης έζη εις τους καθ' ημάς χρόνους, βεβαίως, προς ασφαλή θεραπείαν των +κοινωνικών κακών και αισίαν λύσιν των πολιτικών προβλημάτων, δύο ήθελε +προτείνει σύμφωνα προς την διδασκαλίαν αυτού μέσα· να φωτίσωμεν την +κοινωνίαν περί των δικαιωμάτων και προ πάντων περί των καθηκόντων αυτής, και +να τη αποδείξωμεν ότι τα αληθή αυτής συμφέροντα ταυτίζονται με τα καθήκοντά +της, διότι εκ των δύο τούτων εξαρτάται πάσα ηθική και πολιτική αγωγή και η +αληθής των λαών ευημερία. Είδομεν δε ότι η αριστοκρατική τάσις της σωκρατικής +φιλοσοφίας υπήρχε μόνον κατά την επιφάνειαν αυτής, διότι αυτή η επιστήμη +αποκλείει την βίαν, και δεν διαδίδεται ειμή διά της πειθούς και του λόγου. +Δημοκρατία τυφλή, εμπαθής, άνευ φώτων και ηθών έχει μόνον της δημοκρατίας το +όνομα, και ουσιωδώς είναι τυραννία παράγουσα την αναρχίαν ή το απολυτισμόν. +Ωσαύτως αριστοκρατία επιβαλλομένη διά της βίας είναι ολιγαρχική τυραννία και +ουχί η κυβέρνησις των αρίστων. Μόνη η έλλογος και ηθική ελευθερία συμβιβάζει +τα +<span style='font-size: large;'> δικαιώματα</span> +, του λαού με τας +<span style='font-size: large;'> λειτουργίας</span> + των αρχόντων, και τούτους εκλέγει εκ των ηθικωτέρων και ικανωτέρων πολιτών, +και ούτω εκ του συνδυασμού της ελευθερίας και του λόγου προκύπτει ου μόνον η +εν τω ατόμω ηθικότης, αλλά και η εν τη κοινωνία αρίστη πολιτεία.</p> + +<p>ς'. Εν ταις προηγουμέναις παραγράφοις εξεθέσαμεν συνοπτικώς την +διαλεκτικήν, ήτοι την λογικήν, ηθικήν και μεταφυσικήν μέθοδον του Σωκράτους, εν +γένει και καθ’ έκαστα (α', β'.)· την κατ' αυτόν έμφυτον γνώσιν και την μαιευτικήν +τέχνην (γ'.)· την σωκρατικήν θεωρίαν του έρωτος και της θελήσεως (δ'.)· και την +ηθικήν και πολιτικήν του Σωκράτους διδασκαλίαν (ε'.). Όπως δε +συγκεφαλαιώσωμεν, ει δυνατόν, και αυτό το συμπέρασμα της παρούσης μελέτης, +οφείλομεν ν' ανακαλέσωμεν εις την μνήμην του αναγνώστου ότι την ιδέαν του +τελικού αιτίου, ήτοι του αγαθού, πρώτος έθηκεν ο Σωκράτης επί της κορυφής της +διανοίας και του κόσμου, και δι' αυτού διείδε την υψηλοτέραν των μεταφυσικών +εννοιών, την ενότητα πάντων των αγαθών εν τω καθολικώ αγαθώ. Εντεύθεν η +επιστήμη του αγαθού είναι η υπερτάτη επιστήμη, και τόσον ισχυράν και +αποτελεσματικήν εθεώρει την επιστήμην ταύτην, ώστε αναγκαίως κατ' αυτόν +πραγματοποιεί το ίδιον αντικείμενον εν τε τω ατόμω και τη κοινωνία. Ταύτην δε +την επιστήμην έχει εν εαυτή συνεπτυγμένην η ψυχή εγκυμονούσα, και διά της +διαλεκτικής γεννώνται αι αλήθειαι ων είναι έγκυος, δηλ. η +<span style='font-size: large;'> λογική</span> + και +<span style='font-size: large;'> ηθική</span> + κατάταξις των γενών και των ειδών, η αρμονία της νοήσεως και ενεργείας, του +<span style='font-size: large;'> νόμου</span> + και της +<span style='font-size: large;'> φύσεως</span> +, της θεωρίας και της πράξεως. Εάν δε παρεγνώρισεν ο Σωκράτης την ενδοτάτην της +ψυχής ελευθερίαν, αποδοτέον τούτο εις τον υπέρ του αγαθού ενθουσιασμόν του, +δι' ου θεωρεί ως πραγματοποιήσιμον εν ημίν και από τούδε εκείνο το ιδανικόν εν +ώ το αγαθόν και η επιστήμη ταυτίζονται, και όπερ ο Πλάτων έθηκεν εκτός και +υπεράνω ημών εν τω κόσμω των ιδεών ως τέρμα και όρον ανώτατον της +διαλεκτικής του. Προς συμπλήρωσιν της σωκρατικής διδασκαλίας ήρκει να εισδύση +τις βαθύτερον εις αυτήν, και τούτο έπραξεν ο Πλάτων, την πραγματοποίησιν του +ιδανικού αναγαγών εις αυτόν τον Θεόν, και ο Αριστοτέλης ανευρών εν αύτη τη +ψυχή την γόνιμον και μαιευτικήν ούτως ειπείν ενέργειαν, δι' ης αι δυνάμεις αυτής +πραγματοποιούνται, και ούτω γινόμεθα +<span style='font-size: large;'> αυτουργοί</span> +, ως έλεγεν ο Σωκράτης, της επιστήμης και της ευδαιμονίας ημών, και προκύπτει η +διά της ελευθερίας τελειότης. Την αληθή ιδέαν της ελευθερίας παρείδε πάσα +σχεδόν η Ελληνική αρχαιότης. Εν τούτοις στηρίζων την μεταφυσικήν εις την ηθικήν, +ο Σωκράτης υπέδειξεν εις την φιλοσοφίαν την αληθή μέθοδον καθ' ήν και αυταί αι +μεταφυσικαί έννοιαι πρέπει να εξάγωνται εκ της ηθικής πράξεως. Αλλ' αύτη δεν +είναι πλήρης ή ότε απορρέει εκ της ζώσης, τουτέστι, προσωπικής και ελευθέρας +αγαθότητος, ως εκ τούτου η ηθική αρχή του Σωκράτους είναι ηθική εξ ημισείας. Και +διά τούτο παρέμεινε και αυτός και ο Πλάτων εν τη διαμέσω χώρα του ωφελίμου +και του καλού, ώστε παρ' Έλλησι το άκρον αγαθόν είναι καλολογικόν μάλλον ή +ηθικόν. Αλλά, καί τοι ατελής, η σωκρατική φιλοσοφία είναι ουσιωδώς αληθής, και +δύο πολυτίμους αρχάς παρέχει εις την σύγχρονον επιστήμην· ότι η μεταφυσική +υποτάσσεται εις την ηθικήν, και ότι εις την ηθικήν επίσης υποτάσσεται και η +κοινωνική και πολιτική επιστήμη, διότι το αγαθόν είναι ο έσχατος και ο ανώτατος +λόγος, η αρχή και το τέλος των όντων. </p> + +<p>Έλεγεν ο Σωκράτης εν τη +<span style='font-size: large;'> Απολογία</span> + του, ότι και εν τω άλλω κόσμω θα ευηρεστείτο να συνεχίση την αποστολήν του +επερωτών και φιλοσόφους, και ποιητάς, και ρήτορας, ίνα διακρίνη τίνες είναι οι +αληθείς, και τίνες οι νομιζόμενοι, μη όντες δε σοφοί. Εάν δε και μεταξύ ημών +επανήρχετο, βεβαίως θα επανελάμβανεν, ότι ο κατέχων πάσας τας επιστήμας και +τέχνας άνευ της επιστήμης του καθήκοντος και του δικαίου, ουδέν γινώσκει, και, +ως εν τω +<span style='font-size: large;'> Κλειτοφώντι</span> +, θα έλεγε: +<span style='font-size: large;'>Πού φέρεσθε, άνθρωποι, και αγνοείτε ουδέν των +δεόντων πράττοντες, οίτινες +χρημάτων μεν περί πάσαν την σπουδήν έχετε, όπως υμίν έσται, των δε υιέων οις +ταύτα παραδώσετε, όπως επιστήσονται χρήσθαι δικαίως τούτοις, αμελείτε, και +ούτε διδασκάλους αυτοίς ευρίσκετε της δικαιοσύνης</span> +. Εις δε τους σοφούς θα έλεγεν επίσης· τι ερευνάτε τα επί γης και τα εν ουρανώ, και +αμελείτε το μόνον παρέχον αξίαν εις πάντα τα άλλα, την επιστήμην του καθήκοντος +και του δικαίου, την μόνην αξίαν του ονόματος επιστήμην, την του αγαθού; Εις +τους ρήτορας θα έλεγεν· η καθ' υμάς τέχνη του λόγου είναι ως επί το πλείστον +σοφιστεία και απάτη, και λαλείτε, ως ο Αλκιβιάδης, περί ων ούτε ημείς ούτε οι +ακούοντες ουδέν γινώσκετε· μόνη η αληθής ευγλωττία είναι η συγκεκινημένη +έκφρασις της αληθείας. Εις τους πολιτικούς επίσης θα έλεγεν, ως εις τον Άνυτον· ω +θείοι άνθρωποι, πού είναι τα έργα σας; δείξατε εάν οι λαοί είναι δι' υμών +ισχυρώτεροι και ευδαιμονέστεροι, και νοήσατε επί τέλους, ότι μόνη σοφή και +σωτήριος πολιτική είναι η στηριζομένη επί της δικαιοσύνης.</p> + +<p>Καί τινες μεν θεωρίαι του Σωκράτους δυνατόν να παρέλθωσιν, η δε αδάμαστος +πίστις αυτού εις την παντοδυναμίαν του αγαθού είναι αθάνατος, και εξ αυτής +συμφέρει αείποτε να εμπνεώμεθα. Ουδείς μάλλον αυτού επίστευσεν εις τον +τελικόν θρίαμβον της δικαιοσύνης και εις την εν τω καθολικώ αγαθώ οριστικήν +συμφιλίωσιν των ανθρώπων. Όσω διστάζει και αμφιβάλλει ενίοτε περί ζητημάτων +υπερβαινόντων, καθ' ά εδόξαζε, τα όρια της ημετέρας διανοίας, τόσω καταφατικός +είναι και βέβαιος περί του νόμου της θελήσεως, περί της δικαιοσύνης. Υπό της +πίστεως ταύτης, του αληθούς τούτου δαιμονίου, εμπνεόμενος και ενθουσιών, +περιεφρόνει τους φαινομενικούς θριάμβους της βίας, και από τούδε ανυψούτο εις +την ανωτάτην εκείνην σφαίραν ένθα μόνη δύναμις είναι η της αληθείας.</p> + +<p>Ενόμιζον οι Αθηναίοι ότι καταδικάζοντες αυτόν εστερέουν το εθνικόν +θρήσκευμα και την πολιτικήν των, και επί μικρόν εφάνη ότι επέτυχον, και τούτο +επίστευσαν οι μυωπάζοντες των συγχρόνων πολιτικών, αλλά τούτο δεν ήθελεν η +υπ' αυτού λατρευομένη δικαιοσύνη, η τα πάντα υποβάλλουσα εις τους +απαρεγκλίτους νόμους της ιδίας διαλεκτικής, καθ' ούς θάττον ή βράδιον η αλήθεια +και το αγαθόν θριαμβεύουν. Πάσαι αι μεγάλαι ιδέαι του Σωκράτους ανέζησαν μετ' +αυτόν, και θέλουσι κυριεύσει τον κόσμον. Ο Σωκράτης το ήξευρε, και απέθανε με +το μειδίαμα εις τα χείλη.</p> + +<h4 style="text-align: center; margin-top: 6em"> +* * *</h4> + +<p style="text-align: center; margin-top: 6em"> +ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ Δ. ΦΕΞΗ <br /> +ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ</p> + +<p><b> +ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΓΝΩΣΕΩΝ ΦΕΞΗ</b></p> + +<p>ΟΡΝΙΘΟΤΡΟΦΙΑ Πρακτική Γ. Παρίση λεπ. 70 <br /> +ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑΣ Πρακτικής υπό Κ. Στασινοπούλου 80 <br /> +ΑΝΘΟΚΟΜΙΑ Οικιακή Α. ΓΕΩΡΓΙΑΔΟΥ 60 <br /> +ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΟΙΝΟΠΟΙΙΑΣ Πρακτικής ΥΠΟ Κ. Στασινοπούλου 90<br /> +ΑΙ ΑΣΘΕΝΕΙΑΙ ΤΩΝ ΚΡΑΣΙΩΝ Υπό Κ. Στασινοπούλου 80 <br /> +ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗΣ υπό Federico Reale, καθηγητού 90<br /> +ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ ΑΡΩΜΑΤΟΠΟΙΙΑΣ υπό Henry Coupin, καθηγητού 80 <br /> +ΜΕΤΑΞΟΣΚΩΛΗΚΟΤΡΟΦΙΑ πρακτική υπό Χ. Φωσκόλου, γεωπόνου 80<br /> +ΤΟ ΟΙΝΟΠΝΕΥΜΑ υπό A. Hérbert <br /> +ΚΕΡΑΜΟΠΟΙΙΑ και Αγγειοπλαστική υπό Ch. Guillard καθηγ. Χημείας 90 <br /> +Ο ΗΛΙΟΣ υπό Charles Martin 80 <br /> +ΟΔΗΓΟΣ ΤΟΥ ΚΥΝΗΓΟΥ υπό Κίμωνος Δημακούλη 70 <br /> +ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΧΟΡΟΥ Πρακτική και θεωρητική υπό Α. Ανδρεοπούλου 90 <br /> +ΟΙΚΙΑΚΗ ΜΑΓΕΙΡΙΚΗ Ν. Σταθάτου 90 <br /> +ΟΙΚΙΑΚΗ ΖΑΧΑΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ υπό Ν. Δημητριάδου 90 <br /> +ΠΩΣ ΚΑΘΑΡΙΖΟΝΤΑΙ και διατηρούνται τα ενδύματα υπό Α. Γεωργιάδου 50<br /> +Η ΟΙΚΟΔΕΣΠΟΙΝΑ ως νοσοκόμος και φαρμακοποιός υπό Α. Γεωργιάδου 60<br /> +ΤΟ ΨΑΡΕΥΜΑ υπό Φ. Καλαφάτη 90<br /> +ΟΔΗΓΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ υπό της Βαρώνης Σταφ.<br /> + Τ ε ύ χ ο ς Α'. Γέννησις — Βάπτισις — Γάμος — Προσκλητήρια — Εκκλησία — +Θέατρον — Επιστολαί — Αγγελτήρια — Φιλοφρονήσεις — Εορταί κτλ. 70<br /> + Τ ε ύ χ ο ς Β'. Γεύματα — Εσπερίδες — Δώρα — Χοροί — Αλληλογραφία κτλ. +70<br /> + Τ ε ύ χ ο ς Γ'. Επισκέψεις — Εθιμοτυπία συνομιλίας — Προσόντα του +αληθούς τζέντλεμαν και της ευγενούς κυρίας κτλ. 70 <br /> +ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΑ Π. Σουρή 90<br /> +Ο ΟΥΡΑΝΟΣ υπό Charles Martin 60<br /> +ΟΙ ΑΣΤΕΡΕΣ υπό Charles Martin 60<br /> +ΟΙ ΣΕΙΣΜΟΙ υπό Victor Meunler 80<br /> +ΤΑ ΗΦΑΙΣΤΕΙΑ υπό Charles Martin 80<br /> +Ο ΑΛΚΟΟΛΙΣΜΟΣ υπό Legrain 60<br /> +ΑΙ ΑΚΤΙΝΕΣ ΡΑΙΝΤΓΓΕΝ υπό Paul Philippou, καθηγητού 60<br /> +ΟΔΗΓΟΣ ΤΟΥ ΠΟΔΗΛΑΤΟΥ 60<br /> +Ο ΠΛΑΝΗΤΗΣ ΑΡΗΣ Flammarion λεπ. 80 <br /> +ΥΓΙΕΙΝΗ ΤΗΣ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ υπό J. Laumonier λεπ. 80<br /> +ΟΙ ΠΟΛΥΤΙΜΟΙ ΛΙΘΟΙ Paul Gaubert 80<br /> +Ο ΧΡΥΣΟΣ υπό H. Mercereau 60<br /> +ΤΟ ΑΛΑΣ M. Arsandaux 60<br /> +ΥΓΙΕΙΝΗ των ΟΔΟΝΤΩΝ υπό Schupp 60<br /> +ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ επί πορσελάνης και ξύλου 80 ΥΔΑΤΟΓΡΑΦΙΑ 80<br /> +Ο ΠΝΕΥΜΑΤΙΣΜΟΣ 80<br /> +Ο ΥΠΝΩΤΙΣΜΟΣ 80<br /> +ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΣΑΠΩΝΟΠΟΙΙΑ 80<br /> +ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ 80 <br /> +ΚΡΕΟΦΑΓΙΑ ΚΑΙ ΦΥΤΟΦΑΓΙΑ 90<br /> +ΤΟ ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΗΡΙΟΝ 90<br /> +Η ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ του δέρματος και τριχών 50</p> + +<p> ---</p> + +<p>Οδηγός καλλιεργ. καπνού υπό Α. Λάμπρου δρ. 1. — <br /> +Διδασκαλία Χορού υπό Α. Ανδρεοπούλου 1. — <br /> +Λογιστική και Διπλογραφία Faure 4. — <br /> +Οδηγός της Μοδίστας υπό Ελίζης Χιρτζ 1.50<br /> +Εγκόλπιον Οδοντοϊατρικής A. Pretiere 2. — <br /> +Μηχανική και σιδηροδρομική 2. — <br /> +Εγχειρίδιο Ορνιθοτροφίας 0.80<br /> +Οικιακή Γυμναστική 0.90<br /> +Στρατολογικός οδηγός του κληρωτού 0.90<br /> +Πρακτική παιδιατρική Α. Γεωργιάδου 4. — <br /> +Μεγάλη μαγειρική και Ζαχαροπλαστική υπό Kαντώρου 3. — <br /> +Μέθοδος Κιθάρας Carulli 9.50<br /> +Μέθοδος Μανδολίνου υπό Κριστοφάρο 4. — <br /> +Ορθογραφικαί ασκήσεις υπό Μ. Ξυδία 1.20<br /> +Πρακτική Μηχανική υπό Ν. Σολωμού 4. — <br /> +Πρακτική Οικοδομική υπό Ν. Σολωμού 9.50<br /> +Σιδηρουργική υπό Ν. Σολωμού 2.50 <br /> +Κοπτική και Ραπτική υπό Roussel 3. — <br /> +Ξυλουργική υπό Α. Λαμπροπούλου 2.50 <br /> +Στοιχεία Θεωρίας Μουσικής υπό Δ. Λαυράγκα 4. — <br /> +Εγχειρίδιον Αρμονίας υπό Δ. Λαυράγκα 4. — <br /> +Οδηγός της τελωνειακής υπηρεσίας υπό Γ. Μουρίκη 2. — </p> + +<p><b>ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΙ ΔΙΑΛΟΓΟΙ ΦΕΞΗ<br /> +(συστήματος Kuntzé).</b></p> + +<p>Ο Έλλην εν Γαλλία ή Ελληνογγαλικοί διάλογοι μετά της προφοράς των γαλλικών +λέξεων δρ. 0.80<br /> +Ο Έλλην εν Αγγλία και Αμερική ή Ελληνοαγγλικοί διάλογοι μετά της προφοράς +αυτών δρ. 0.80<br /> +Ο Έλλην εν Γερμανία ή Ελληνογερμανικοί διάλογοι μετά της προφοράς των γερμ. +λέξεων δρ. 0.80<br /> +Ο Έλλην εν Ιταλία ή Ελληνοϊταλικοί διάλογοι μετά της προφοράς των Ιταλικών +λέξεων δρ. 0.80<br /> +Ο Έλλην εν Τουρκία ή Ελληνοτουρκικοί διάλογοι δι' ελληνικών χαρακτήρων δρ. 1. +— <br /> +Ο Έλλην εν Αιγύπτω ή Ελληνοαραβικοί διάλογοί δι' ελληνικών χαρακτήρων δρ. 1 — +<br /> +Ο Έλλην εν Ρωσσία ή Ελληνορωσσικοί διάλογοι δι' ελληνικών χαρακτήρων 1. — <br +/> +Ο Έλλην εν Ρουμανία ή Ελληνορουμανικοί διάλογοι δι' ελληνικών χαρακτήρων δρ. +1. — <br /> +Le Fran5cais en Grèce ή Γαλλοελληνικοί διάλογοι δι' ελληνικών χαρακτήρων δρ. 1. +— <br /> +Der Deutsche in Griechenland ή Γερμανοελληνικοί διάλογοι δι' ελληνικών +χαρακτήρων 1. — <br /> +The Englishman in Greece ή Αγγλοελληνικοί διάλογοι δι' ελληνικών χαρακτήρων 1. +— <br /> +L' Italiano in Grecia ή Ιταλοελληνικοί διάλογοι δι' ελληνικών χαρακτήρων 1. — <br +/> + </p> + +<p><b>ΙΑΤΡΙΚΑ</b></p> + +<p>ΕΙΔΙΚΗ ΝΟΣΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ, υπό A. Str3umpell, καθηγητού +διευθυντού της ιατρικής κλινικής του εν Breslau Πανεπιστημίου. Εξελληνισθείσα εκ +της τελευταίας 16ης Εκδόσεως του Γερμανικού πρωτοτύπου υπό Α. Καλλιβωκά και +Θ. Βαρούνη, υφηγητών Εθν. Παν. Μετ' εικόνων. Τόμοι 8. Έκδοσις Ι908. Δρ 50. — +</p> + +<p>ΕΠΙΤΟΜΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ, υπό Paul Lefert, καθηγ. Μετάφρ. Α. Καλλιβωκά, Δρ. 4 +— </p> + +<p>ΕΠΙΤΟΜΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ, υπό Paul Lefert. Μετάφρ. Ν. Μακρίδου. Δρ 4· +— </p> + +<p>ΕΠΙΤΟΜΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ, γραφείσα υπό Αν. Καλλιβωκά, ιατρού, Σελ. 390. +Δρ. 4. — </p> + +<p>ΟΞΕΙΑΙ ΛΟΙΜΩΔΕΙΣ ΝΟΣΟΙ Α. Str3umpell μετάφρασις Α. Καλλιβωκά. Δρ. 3 — +</p> + +<p>ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ εν τη καθ' ημέραν πράξει, μετά πολλών εν τω +κειμένω εικόνων υπό Γερ. Φωκά, καθηγητού εν τω Εθν. Πανεπιστημίω, τόμοι 3 Δρ. +30 — </p> + +<p>ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ του ΑΝΘΡΩΠΟΥ E. Viault και Ε. Jolyet καθηγητών, μετάφρασις Αλ. +Γεωργιάδου ιατρού, εικόνες 150 Δρ.16 — </p> + +<p>ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ υπό Ν. Καλλικούνη, καθηγητού της Θεραπευτικής και +Φαρμακολογίας εν τω Εθν. Πανεπιστημίω.</p> + +<p>ΠΕΡΙ ΟΡΡΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ, υπό Ιω. Καραβία, υφηγητού της Φαρμακολογίας κλπ. +Δρ. 9 — </p> + +<p>ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ Dr Villeroy, κατά μετάφρασιν Ορέστου +Κυπριάδου, ιατρού. Δρ. 5. — </p> + +<p>ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ και ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ υπό Henri Durand. +Μετάφρασις Α. Καλλιβωκά. Δρ. 5. — </p> + +<p>ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ Dr. Villeroy, μετάφρασις Χρ. +Μοσχονησίου, ιατρού. Δρ 5. — ·</p> + +<p>ΠΛΗΡΗΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ εφηρμοσμένη, υπό Gaston Lyon, Μεταφρασθείσα εκ της +τελευταίας εκδόσεως υπό I. Καραβία, Ι. Παπαβασιλείου, Ι. Αβάζου και Λ. +Καλλιβωκά ιατρών. Τόμ. 2, σελ. 2000 Δρ 80. — </p> + +<p>ΑΦΡΟΔΙΣΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ, Edmond Lesser καθηγητού της Συφιλιδολογίας εν +Βερολίνω. Μετάφρασις εκ της τελευτ. εκδόσεως υπό Σ. Ζωγραφίδου και Α. +Γεωργιάδου Δρ 8. — </p> + +<p>ΕΠΙΤΟΜΗ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ γραφείσα επί βάσει του +συγγράμματος του καθηγητού Λουκά Παπαϊωάννου υπό Αλεξ. Γεωργιάδου, ιατρού, +Δρ. 10. — </p> + +<p>ΕΠΙΤΟΜΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ, ήτοι περί αιτίων, ανατομικών αλλοιώσεων +κ.τ.λ. γραφείσα υπό Μεν. Σακορράφου Δρ. 16. — </p> + +<p>ΣΥΣΤΗΜΑ ΙΑΤΡΟΔΙΚΑΣΤΙΚΗΣ προς χρήσιν των τε Ιατρών και Νομικών υπό Α. +Καλλιβωκά ιατρού, υφηγητού κτλ. και Ποταμιάνου, εφέτου κτλ. Δρ. 4. — </p> + +<p>ΕΓΚΟΛΠΙΟΝ ΟΔΟΝΤΟΪΑΤΡΙΚΗΣ προς χρήσιν των ιατρών και οδοντοϊατρών, υπό +Α. Prettere μετάφρ. Α. Καλλιβωκά Δρ. 2. — </p> + +<p>ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΠΑΙΔΩΝ υπό Ε. Weill, καθηγητού της Κλινικής των Παίδων εν τω +Πανεπιστημίω της Lyon μεταφρασθέντα εκ της<br /> +τελευταίας Γαλλικής εκδόσεως υπό Α. Καλλιβωκά μετά πολλών εικόνων</p> + +<p>ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ υπό L. Dabrisay, πρώην αρχιάτρου της Μαιευτικής κλινικής των +Σχολών των Παρισίων και G. Jeanhin εκτάκτου καθηγητού της Μαιευτικής εν τη +Σχολή των Παρισίων, Μεταφρασθείσα εκ της τελευταίας γαλλικής εκδόσεως υπό Λ. +Καλλιβωκά ιατρού υφηγητού κτλ. μετά πολλών εικόνων. </p> + +<p>ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚ. ΧΗΜΕΙΑΣ υπό Γ. Γαρουφαλίδου. Δρ. 5. — </p> + +<p>ΛΑΪΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΦΕΞΗ</p> + +<p>ΕΚΑΣΤΟΝ ΤΙΜΑΤΑΙ ΛΕΠΤΑ 50</p> + +<p>ΦΘΙΣΙΣ. Η φθίσις είνε μεταδοτική. Η φυματίωσις και αλκοολισμός. Πώς δύναταί +τις να αποφύγη την φθίσιν. — Θεραπεία.</p> + +<p>spa. Οξύς αρθριτικός ρευματισμός. Χρόνιος ρευματισμός. — Μυικός +ρευματισμός. Επιπλοκαί. — Θεραπεία.</p> + +<p>ΑΫΠΝΙΑ. Νευρική αϋπνία. — Αϋπνία νευρασθενικών. — Υπνωτικά τινα +φάρμακα. — Θεραπεία.</p> + +<p>ΔΥΣΚΟΙΛΙΟΤΗΣ. Μορφαί της δυσκοιλιότιτος. — Κίνδυνος και συνέπειαι. — +Θεραπεία.</p> + +<p>ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΡΔΙΑΣ. Περικαρδίτις. — Μυοκαρδίτις. — Αθηρωμάτωσις. — +Παλμοί. — Θεραπεία.</p> + +<p>ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΑΙΜΑΤΟΣ (Αναιμία, Χλώρωσις κτλ.) Θεραπεία.</p> + +<p>ΝΕΥΡΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ. Νοσήματα των νεύρων. — Παραλύσεις. — Σπασμοί. — +Νευραλγίαι. — Αναισθησίαι. — Συνολκαί. — Θεραπεία </p> + +<p>ΒΛΕΝΝΟΡΡΟΙΑ. Η βλεννόρρια εις τον άνδρα και εις την γυναίκα. — Επιπλοκαί. +— Θεραπεία. </p> + +<p>ΣΥΦΙΛΙΣ. Πώς μεταδίδεται. — Το σκληρόν έλκος. — Β' περίοδος. — Γ' περίοδος. +— Στοματίτις. — Θεραπεία. </p> + +<p>ΑΥΝΑΝΙΣΜΟΣ. Αίτια. — Μέσα θεραπείας. — Ανάλογα νοσήματα. </p> + +<p>ΑΝΙΚΑΝΟΤΗΣ. Ανικανότης ψυχολογική. — Ανικανότης εκ καταχρήσεων. — +ΥΘεραπεία,</p> + +<p>ΝΕΥΡΑΣΘΕΝΕΙΑ. Ιστορία. — Συμπτώματα. — Εξέλιξις. Θεραπεία. </p> + +<p>ΔΙΦΘΕΡ1ΤΙΣ. Συμπτώματα - Μεταδοτικότης. — Θεραπεία.</p> + +<p>ΙΝΦΛΟΥΕΝΤΖΑ. Συμπτώματα. — Αίτια. — Διάρκεια. — Επιπλοκαί. — <br /> +Θεραπεία. — Προφύλαξις.</p> + +<p>ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΓΥΝΑΙΚΩΝ. Κνησμός. — Λευκόρροια. — Κολπίτις. Έμμηνα. — +Μητρίτις. — Θεραπεία.</p> + +<p>Ο ΓΑΜΟΣ. (Συζυγική υγιεινή). Αι συζυγικαί σχέσεις. — Διαιτητική της εγκύου +γυναικός. — Περί στειρώσεως. — Αιμόμικτοι γάμοι κτλ.</p> + +<p>Η θεραπεία της ψαμμιάσεως υπό Λ. Χαραμή, ιατρού Λεπ. 80 </p> + +<p>Κίνδυνος και προφύλαξις, εκ τω αφροδισίων παθών υπό Τραμπαδόρου, ιατρού +Λεπ. 60</p> + +<p>Ο αλκοολισμός υπό του δόκτορος Legrain Λεπ. 70</p> + +<p> +<br /><b> +ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΦΕΞΗ</b></p> + +<p>ΕΚΑΣΤΟΝ ΤΙΜΑΤΑΙ ΛΕΠΤΑ 35</p> + +<p>ΟΔΥΣΕΥΣ ΑΝΔΡΟΥΤΣΟΣ (ΤΟ ΧΑΝΙ ΤΗΣ ΓΡΑΒΙΑΣ) υπό Χ. Αννίνου. <br /> +ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΑΣΤΡΙΩΤΗΣ Ο ΣΚΕΡΔΕΜΠΕΗΣ υπό Η. Οικονομοπούλου <br /> +Η ΟΛΟΚΑΥΤΩΣΙΣ ΤΟΥ ΑΡΚΑΔΙΟΥ υπό I. Κονδυλάκη. <br /> +Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΙΝΟΥ υπό Γ. Τσοκοπούλου. <br /> +Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΠΑΠΑΦΛΕΣΣΑ υπό Ι. Πετρουνάκου. <br /> +Η ΑΛΩΣΙΣ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΥΠΟ ΤΩΝ ΤΟΥΡΚΩΝ, Οι τρεις Πύργοι κτλ. +υπό Π. Δημητρακοπούλου. <br /> +Ο ΚΑΤΣΑΝΤΩΝΗΣ υπό Χρ. Χρηστοβασίλη. <br /> +ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ο ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ, υπό Δ. Καλογεροπούλου. <br /> +Η ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΕΩΣ ΑΘΗΝΩΝ υπό Γ. Ασπρέα. <br /> +ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ ΚΑΙ ΑΛΩΣΙΣ ΤΗΣ ΤΡΙΠΟΛΙΤΣΑΣ Γ. Τσοκοπούλου. <br /> +ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ ΚΑΙ ΕΞΟΔΟΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ Ε. Παντελίδου. <br /> +Η ΚΥΡΑ ΦΡΟΣΥΝΗ υπό Σπ. Ποταμιάνου. <br /> +ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΔΙΑΚΟΣ υπό Τιμ. Μωραϊτίνη.<br /> +Η ΑΛΩΣΙΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΥΠΟ ΤΩΝ ΤΟΥΡΚΩΝ Γ. Φραγκούδη. <br /> +Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΩΝ ΑΛΒΑΝΩΝ ΕΝ ΝΑΥΠΛΙΩ Γ. Αντωνοπούλ. <br /> +ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΝ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ ΤΟΥ 1878 υπό Ιδομενέως +Στρατηγοπούλου. <br /> +Η ΕΝΔΟΞΟΣ ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ υπό Ανδρέου Στράτου. <br /> +ΟΙ ΒΟΥΛΓΑΡΟΚΤΟΝΟΙ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΕΣ υπό Ε. Ευστρατιάδου. <br /> +ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΚΟΛΟΚΟΤΡΟΝΗΣ υπό Γ. Τσοκοπούλου. <br /> +ΑΝΔΡΕΑΣ ΜΙΑΟΥΛΗΣ υπό Γ. Τσοκοπούλου. <br /> +ΣΟΥΛΙΩΤΕΣ ΚΑΙ ΛΙΑΠΗΔΕΣ υπό Χρ. Χρηστοβασίλη.<br /> +ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ υπό Γ. Τσοκοπούλου.<br /> +Ο ΚΑΠΕΤΑΝ ΧΑΛΟΓΗΡΟΣ υπό Χρ. Χρηστοβασίλη.<br /> +Η ΓΡΑΜΒΟΥΣΑ υπό Ιωάν. Κονδυλάκη.<br /> +ΡΗΓΑΣ Ο ΦΕΡΑΙΟΣ υπό Γ. Τσοκοπούλου.<br /> +Ο ΛΟΡΔΟΣ ΒΥΡΩΝ υπό Θεοδ. Γ. Κυπρίου.</p> + +<p><b>ΓΑΛΛΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ</b></p> + +<p>Μέθοδος Γαλλικής γλώσσης Gaspey — Otto — Sauer Δρ 5. — <br /> +Κλεις μεθόδου γαλλικής γλώσσης Gaspey — Otto — Sauer 1.50 <br /> +Η Γαλλική άνευ διδασκάλου υπό Χaνier de Bouse 7.50 <br /> +Νεωτάτη Μέθοδος της γαλλικής γλώσσης υπό F. Ahn 2. — <br /> +Λεξικόν Γαλλοελληνικόν υπό Θ. Κυπρίου. Τόμοι 2 10. — <br /> +Λεξικόν Ελληνογαλλικόν υπό Θ. Κυπρίου. Τόμοι 2 12.50<br /> +Πρόχειρον Γαλλοελληνικόν Λεξικόν Δ. Μελισσοπούλου 4. — <br /> +Πρόχειρον Ελληνογαλλικόν Λεξικόν Δ. Μελισσοπούλου 4. — <br /> +Εμπορική Ελληνογαλ. Επιστολογραφία Θ. Κυπρίου 1.50 <br /> +Γαλλική γραμματική Γ. Φέξη (εγκεκριμ. υπό του Υπουργ.) 1.20 <br /> +Γαλλικόν αλφαβητάριον Γ. Φέξη (εγκεκριμ. υπό του Υπουργ.) 1.20 <br /> +Ελληνογαλλικοί διάλογοι δι' ελληνικών χαρακτήρων 0.70<br /> +Ηχώ των Παρισίων 2. — <br /> +Ο Έλλην εν Γαλλία ή Ελληνογαλλικοί διάλογοι Kuntzé 0.80 <br /> +Le Français en Gréce ή Γαλλοελληνικοί διάλογοι Kuntzé 1. — </p> + +<p><b>ΑΓΓΛΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ</b></p> + +<p>Μέθοδος αγγλικής γλώσσης υπό Gaspey — Otto — Sauer 5. — <br /> +Κλεις Μεθόδου Αγγλικής γλώσσης υπό Gaspey — Otto — Sauer 1.50<br /> +Η Αγγλική άνευ διδασκάλου υπό Χαvier de Bouge 7.50 <br /> +Νεωτάτη μέθοδος της αγγλικής γλώσσης υπό F. Ahn 2. — <br /> +Λεξικόν αγγλοελληνικόν υπό Γ. Αλεξάνδρου 6.50 <br /> +Λεξικόν ελληνοαγγλικόν υπό Γ. Αλεξάνδρου 6.50 <br /> +Λεξικόν Αγγλοελληνικόν υπό Αλ. Γεωργιάδου 10. — <br /> +Πρόχειρον Αγγλοελληνικόν λεξικόν υπό Φ. Φιλίππου 4. — <br /> +Πρόχειρον ελληνοαγγλικόν λεξικόν υπό Φ. Φιλίππου 4. — <br /> +Αγγλοελληνικόν επιστολάριον υπ6 Θ. Κυπρίου 2.50 <br /> +Εμπορική ελληνοαγγλική επιστολογραφία υπό Hugo 1.50 <br /> +Αγγλικόν αλφαβητάριον υπό Αλ. Γεωργιάδου 0.50 <br /> +Γραμματική της αγγλικής γλώσσης υπό Φ. Φιλίππου 2.50 <br /> +Ηχώ του Λονδίνου 1.25<br /> +Ο Έλλην εν Αγγλία ή Ελληνοαγγλικοί διάλογοι Kuntzé 0.80 <br /> +The Englishman in Greece ή Αγγλοελλην. διάλογοι Kuntzé 1. — </p> + +<p><b>ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ</b></p> + +<p>Η Γερμανική άνευ διδασκάλου Xavier de Bouge 7.50 <br /> +Η Γερμανική άνευ διδασκάλου Sanderson 3.50<br /> +Νεωτάτη μέθοδος της γερμανικής γλώσσης υπό F. Ahn 2. — <br /> +Λεξικόν γερμανοελληνικόν υπό Εμμ. Δρακοπούλου 7.50<br /> +Λεξικόν ελληνογερμανικόν υπό Χ. Χαμαδά 7.50 <br /> +Γραμματική της γερμανικής γλώσσης υπό Χ. Χαμαδά 2. — <br /> +Ο Έλλην εν Γερμανία ή Διάλογοι ελληνογερμανικοί Kuntzé 0.80 <br /> +Der Deutsche in Grichenland ή Γερμανοελλην διάλογοι Kuntzé 1. — </p> + +<p><b>ΙΤΑΛΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ</b></p> + +<p>Η Ιταλική άνευ διδασκάλου υπό Xavier de Bouge 7.50 <br /> +Νεωτάτη μέθοδος της Ιταλικής γλώσσης υπό F. Ahn 2. — <br /> +Λεξικόν Ιταλοελληνικόν υπό Μ. Περίδου 7.50<br /> +Ιταλικόν αλφαβητάριον 0.60<br /> +Ιταλική γραμματική υπό Χ. Γεωργιάδου 2. — <br /> +Ο Έλλην εν Ιταλία ή Ελληνοϊταλικοί διάλογοι Kuntzé 0.80 <br /> +La Italiano in Grecia ή Ιταλοελληνικοί διάλογοι Kuntzé 1. — </p> + +<p><b>ΑΡΑΒΙΚΑ — ΤΟΥΡΚΙΚΑ — ΡΟΥΜΑΝΙΚΑ — ΡΟΣΣΙΚΑ — ΛΑΤΙΝΙΚΑ — ΟΜΗΡΙΚΑ</b></p> + +<p>Ο Έλλην εν Τουρκία ή Ελληνοτουρκικοί διάλογοι Kuntzé 1. — <br /> +Ο Έλλην εν Ρουμανία ή Ελληνορρουμαν. διάλογοι Kuntzé 1. — <br /> +Ο Έλλην εν Ρωσσία ή Ελληνορρωσικοί διάλογοι Kuntzé 1. — <br /> +Ο Έλλην εν Αιγύπτω ή Έλληνοαραβικοί διάλογοι Kuntzé 1. — <br /> +Λεξικόν Λατινοελληνικόν Σ. Κουμανούδη 7. — <br /> +Λεξικόν Ελληνολατινικόν Χρ. Αδαμαντίου 4. — <br /> +Λεξικόν Ομηρικόν μέγα, υπό I. Πανταζίδου 7. — <br /> +Λεξικόν Ομηρικόν υπό Κ. Κοφινιώτου 3. — </p> + + +<p><b>ΝΟΜΙΚΑ</b></p> + +<p>ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΚΩΔΙΚΕΣ καταρτισθέντες υπό Γ. Δυοβουνιώτου, δικηγ., υφηγ. εν τω +Πανεπ.</p> + +<p>Πολιτική Δικονομία (έκδοσις Β’.) Δρ. 22. —<br /> +Εμπορική Νομοθεσία (έκδοσις Β’.) 15. —<br /> +Διπλωματική και Προξενική Νομοθεσία 7. —<br /> +Ιόνιος Πολιτικός Κώδιξ 8. —<br /> +Χαρτόσημον 4. —<br /> +Ελληνικά Συντάγματα 3.50. —<br /> +Διεθν. Έλεγχος Δημ. Χρέος. Μονοπώλια 4. —<br /> +Φορολογία καπνού 2. —<br /> +Ποινική Δικονομία (έκδοσις Β’.) 13. —<br /> +Ποινικός Νόμος (έκδοσις Β’.) 15. —<br /> +Διοικητική Εκτέλεσις 4. —<br /> +Φορολογία επιτηδευμάτων 2. —<br /> +Στρατ. και Ναυτ. Ποινική Νομοθεσία 4. —<br /> +Ελληνική Εκκλησία 3. —<br /> +Δικαστικός Οργανισμός 4. —<br /> +Ελεγκτικόν Συνέδριον, Δημόσιον Λογιστικόν, Συντάξεις 6. —<br /> +Δημοτική Νομοθεσία 3. —<br /> +Οδοποιία, Οικοδομ. πόλεων, Δημ. Έργα 4. —<br /> +Τελωνιακή Νομοθεσία 3. —<br /> +Γενικόν Ευρετήριον 3. —</p> + +<p>Το όλον δρ. 141. —</p> + +<p>ΣΥΣΤΗΜΑ ΡΩΜΑΪΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ υπό Bernard Windscheid κατά μετάφρασιν<br /> +Αθανασίου Αργυρού, δικηγόρου δρ. 60. —<br /> +Τόμος Α’. Γενικαί Αρχαί 14. —<br /> +Τόμος Β’. Εμπράγματον Δίκαιον 12. —<br /> +Τόμος Γ’. Ενοχικόν Δίκαιον, μέρος α’ 11. —<br /> +Τόμος Δ’. Ενοχικόν Δίκαιον, μέρος β’ 12. —<br /> +Τόμος Ε’. Οικογενειακόν Δίκαιον 6. —<br /> +Τόμος ΣΤ’. Κληρονομικόν Δίκαιον 12. —</p> + +<p>ΛΕΞΙΚΟΝ ΝΟΜΙΚΗΣ συγγραφέν επιμελεία Θ. Φλογαΐτου, τόμοι 2, σελ. 2,000 30. +—</p> + +<p>ΕΞΑΒΙΒΛΟΣ ΑΡΜΕΝΟΠΟΥΛΟΥ υπό Θεοδώρου Φλογαΐτου 14. —</p> + +<p>ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΙΚΟΝΟΜΙΑ κατά τας παραδόσεις Ξεν. Ψαρά, σχ. 8ον, σελ 920 12. — +</p> + +<p>ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΜΕΤΑ ΤΥΠΙΚΟΥ υπό Κωνσταντίνου Μάτσα Δρ. 12. — +</p> + +<p>ΝΕΟΙ ΠΑΝΔΕΚΤΑΙ, ήτοι συλλογή πασών των μέχρι σήμερον γραφεισών νομικών +διατριβών, επιμελεία Ν. Κουντουριώτου δικηγόρου. </p> + +<p>Τόμ. α'. Α. Αβαρία — Ανήλικος Δρ. 17.50<br /> +Τόμ. β'. Α. Ανταγωγή — Αχρεώστητον 16. — <br /> +Τόμ. γ'. Β-Δ Βιασμός — Δημ. κατήγορος 12.50<br /> +Τόμ. δ'. Δ. Διαζύγιον — Δωσιδικία 13.50<br /> +Τόμ. ε'. Ε. Έγγραφα — Επιταγή 13.50<br /> +Τόμ. στ'. Ε-Κ. Επιτροπεία — Κεφαλαιώσεις 12.50<br /> +Τόμ. ζ'. Κ-Μ. Κηδεμονία — Μουκιανόν τεκμήριον. 13.50<br /> +Τόμ. η'. Ν-Π. Ναύλος — Πράξεις ποιν. 14. — <br /> +Τόμ. θ'. Π-Ρ. Προανάκρισις — Ρέοντα ύδατα, 12.50<br /> +Τόμ. ι'. Σ-Υ. Σήματα — Υπέρογκ. βλάβη 12. — <br /> +Τόμ. ια'. Υ-Ω. Υποθήκη — Ωφελείας αγωγή — Ευρετήριον 2.50</p> + +<p>Το όλον δραχ. 147. —</p> + +<p>ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΠΕΡΙ ΠΟΛ. ΔΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΤΩΝ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΩΝ +ΝΟΜΩΝ υπό Δ. Ποταμιάνου προέδρου Εφετών. Τόμοι 4, σελ 3452 Δρ 40. —</p> + +<p>ΒΑΣIΛΙΚΑ Το γνήσιον κείμενον αυτών μόνον, κατ’ επεξεργασίαν των κ. κ. Γ. +Δυοβουνιώτου και Κ. Δυοβουνιώτου. Τόμοι 5 Δρ 25. —</p> + +<p>ΔΙΚΑΣΤΙΚΟΙ ΝΟΜΟΙ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ υπό Θ. Φλογαΐτου. Το όλον έργον Δρ 47.50. +—</p> + +<p>Τόμ. α’ Πολιτική Δικονομία και Οργανισμός Δικαστηρίων, σελ? Δρ. 1?.<br /> +Τόμ. β’ Ποινικός νόμος — Ποιν. δικονομία — Ποιν. δια?????ς 10. —<br /> +Τόμ. γ’ Εμπορικός νόμος — Αστικός νόμος — Χαρτόσημον 10. —<br /> +Τόμ. δ’ Εξάβιβλος Αρμενοπούλου 14. —<br /> +Τόμ. ε’ Επίμετρον της β’ εκδόσεως περιλαμβάνον τους νεωτέρους νόμους, Β. +Διατάγματα, νομολογίαν κτλ. 3.50. —</p> + +<p>ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΠΟΙΝΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ, γραφείσα επί τη βάσει του συγγράματος Κ. Ν. +Κωστή υπό Ιω. Πετρουνάκου. Τόμοι 3 Δρ 9. —</p> + +<p>ΠΡΟΧΕΙΡΟΣ ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ, γραφείς υπό Ν. Κουντουριώτου, δικηγόρου 10. —</p> + +<p>ΣΥΣΤΗΜΑ ΕΜΠΟΡΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ υπό Lyon Caen και K. Renault, καθηγητών εν την +Νομική Σχολή των Παρισίων. Μετάφρασις Κουντουριώτου και Σακελλαρίου, +δικηγόρων. Το όλον έργον τόμοι 8 Δρ. 80. —</p> + +<p>ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ υπό Θ. Φλογαΐτου, σελ 488 Δρ 10. — +</p> + +<p>ΕΙΔΙΚΟΙ ΝΟΜΟΙ ΑΣΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΔΙΚΟΝΟΜΙΚΟΙ υπέρ της Εθνικής Τραπέζης, άλλων +Τραπεζών, κτλ. υπό Γ. Κασίμη δικηγ. 6. —</p> + +<p>ΝΑΥΤΙΚΟΝ ΔΙΚΑΙΟΝ ΚΑΙ ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑ υπό Εμμ. Μακρυγιάννη 18. —</p> + +<p>ΛΕΞΙΚΟΝ ΔΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ, περιέχον σύντομον ερμηνείαν εκάστου +θεσμού, τους σχετικούς τύπους και την σχετικήν νομολογίαν, υπό Ν. +Κουντουριώτου. Τόμ. α'. Αβαρία — Απιστία Σελ. 782 Δρ. 14. — </p> + +<p>ΒΑΣΙΛΙΚΑ, Κατά την εν Λειψία έκδοσιν του G. E. Heimbach και το συμπλήρωμα +του Z. Lingenthal, και των E. Ferrini και J. Mercatti, οις προσετέθησαν αι νεαραί +διατάξεις των Βυζαντινών Αυτοκρατόρων αι μέχρι της καταλύσεως της Βυζαντιακής +Αυτοκρατορίας εκδοθείσαι, τα ελλείποντα κείμενα της Ιουστινιανείου νομοθεσίας, +τα κείμενα του Jus Graecoromanum, η μέχρι του νυν σχετική νομολογία των +Ελληνικών δικαστηρίων και πλείσται ερμηνευτικαί σημειώσεις, υπό Ιωάννου +Ζέππου, δικηγόρου. Έκδοσις δευτέρα, επηυξημένη και βελτιωμένη (μεγαλητέρα της +α’ εκδόσεως κατά 1.000 σελίδ.) Τόμοι 5. Σχ. 4ον δίστ. δρ 150. —</p> + +<p>ΣΥΣΤΗΜΑ ΡΩΜΑΪΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ υπό Ερρίκου Dernburg καθηγητού εν τω +Πανεπιστημίω του Βερολίνου, κατά μετάφρασιν Γεωργίου Δυοβουνιώτου, +υφηγητού εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω. Έκδοσις δευτέρα επηυξημένη. —</p> + +<p><b> +ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΦΕΞΗ</b></p> + +<p> +Ο Γέρω-Μαρτέν (Καρμών-Γκρανζέ δρ. 1.20<br /> +Τόσκα, (Σαρδού) δράμα εις πράξεις 4 1.—<br /> +Οι Βρυκόλακες, (Ίψεν) δράμα, πράξ. 5 1.—<br /> +Η λύρα του Γέρω-Νικόλα, (Κόκκου) 0.80<br /> +Ο μακαρίτης Τουπινέλ, (Μπισών) 1.—<br /> +Η Τιμή, (Σούδερμαν) δράμα, πράξεις 3 1.—<br /> +Πατρίς, (Σαρδού) δράμα, πράξεις 3 1.20<br /> +Η Καραντίνα, (Ν. Λάσκαρη) κωμωδία 1.20<br /> +Αι Δύο Ορφαναί, (Δ' Εννερύ) δράμα 1.20<br /> +Κωμωδίαι μονόπρακτοι (Ν. Λάσκαρη) 1.20<br /> +Αλκάδης της Θαλαμέας, (Καλδερών) 1.—<br /> +Ο Αγαπητικός της Βοσκοπούλας, 1.20<br /> +Να το λέμε ; (Λαμπίς) κομωδία 1.—<br /> +Μονόλογοι Καλακοθάκη, Λάσκαρη κλ. 0.80<br /> +Οι δύο Λοχίαι, (Δοβιγνύ) δράμα 1.20<br /> +Η Στρίγγλα, (Ν. Αντωνοπούλου) 0.80<br /> +Οι άτιμοι, (Ροβεντά) δράμα, πράξεις 3 0.80<br /> +Ο Καπετάν Γιακουμής, (Κόκκου) 1.20<br /> +Η Φαιδώρα, (Σαρδού) δράμα, πρ. 4 1.20<br /> +Η Γκόλφω, (Περεσιάδου) δράμ. ειδυλ. 1.20<br /> +Μαλλιά Κουβάρια (Λάσκαρη) κωμωδ. 1.40<br /> +Ο Σταυρός, (Ι. Νικολάρα) δράμα 0.60<br /> +Η Χάιδω, (Π. Μελισσιώτου) δρ. ειδ. 0.80<br /> +Η Θεία του Καρόλου, (Μπραντών) 1.—<br /> +Ο Γαμβρός μας, (Λάσκ.-Γιαννουκάκη) 1.20<br /> +Ντροπαλός ερωτευμένος, (Λάσκαρη) 0.60<br /> +Σαμπινιόλ χωρίς να θέλη, κωμωδ. 1.40<br /> +Η Μήδεια, (Σουβορίν) δράμα, πρ. 4 1.20<br /> +Η Λαμπαδοδρομία, (Ερβιέ) δράμα 1.20<br /> +Έρωτος Θρίαμβος, (Ζιακόζα) μύθος 0.60<br /> +Το σπίτι της Κούκλας, (Ίψεν) 1.40<br /> +Ο υιός της νυκτός, (Σεζούρ) δράμα 1.20<br /> +Θυμιούλα η Γαλαξειδιώτισσα, ειδ. 0.80<br /> +Μάρκελλα, (Π. Δημητρακοπούλου) 1.20<br /> +Οι Ιακωβίται, (Κοππέ) δράμα, πρ. 5 1.—<br /> +Νυξ ελεημοσύνης, (Ιω. Βουλοδήμου) 1.—<br /> +Ο Ράπτης των Κυριών, (Φεϋθώ) 1.20<br /> +Από τη Γη 'ς τον Ουρανό, (Δημητρ.) 1.20<br /> +Κωμωδίαι, (Λάσκαρη), σειρά δευτέρα 1.—<br /> +Η Λοκαντιέρα, (Γκολδόνι) κωμωδία 1.40<br /> +Ο Δον Κιχώτης, ιλαροτραγωδία 1.40<br /> +Ο μπάρμπα-Λινάρδος, (Κόκκου) 1.—<br /> +Το Στοιχειό, (Καλδερών) δράμα 1.—<br /> +Οι Ιππόται της Ομίχλης, δράμα 1.40<br /> +Αγαθόπουλος ο Ξηροχωρίτης, (Μολ.) 0.80<br /> +Για την τιμή, (Χρηστοβασίλη) δράμα 1.—<br /> +Νικηφόρος Φωκάς, (Π. Ζάννου) τραγ. 1.20<br /> +Η Χήρα, (Μεϊλάκ——Αλεβύ) κωμωδία 1.—<br /> +Δραμάτια, (Λάσκ.) «Να με ζηλεύης» κλ. 1.—<br /> +Το Μπαλόνι, (Δάρνλεϋ-Φεν) κωμωδ. 1.20<br /> +Ταρτούφος, (Μολιέρου) κωμωδία 1.20<br /> +Πικ-Νικ, (Ν. Λάσκαρη — Γ. Πωπ) κωμ. 1.20<br /> +Πολιτικός Ανεμόμυλος, (Γκοντινέ) 0.60<br /> +Γένος και καρδία, (Π. Ζάννου) δράμα 0.80<br /> +Ο μνηστήρ της Αρχοντούλας, 0.80<br /> +Ιωσίας ο Ακτοφύλαξ, δράμα 1.20<br /> +Γουλιέλμος ο αχθοφόρος, δράμα 1.20<br /> +Ο ηθοποιός Κην, (Δουμά) δράμα 1.40<br /> +Ο Μίδας και ο κουρεύς του, (Λάσκ.) 0.80<br /> +Όνειρον εαρινής πρωίας,(Δ' Ανούγ.) 0.60<br /> +Αρχοντοχωριάτης (Μολιέρου) κωμ. 1. — <br /> +Ο Χορός του Ζαλόγγου, (Περεσιάδ.) 1.20<br /> +Σεβέρος Τορέλλης, (Κοππέ) δράμα 1. — <br /> +Το ξένο ψωμί, (Τουργένιεφ) δράμα 1. — <br /> +Σκλάβα, (Σ. Περεσιάδου) δράμα, πρ. 4 1. — <br /> +Κωμωδίαι, (Π. Ζάννου) 1.20<br /> +Ελισσάβετ, (Γιακομέττη) δράμα, πρ. 6 1.20<br /> +Νόρμα, (Δορμεβίλ) τραγωδία, πρ. 5 1.40<br /> +Ο μαρκήσιος Πριολά, (Λαβεδάν)1.20<br /> +Πάτερ ημών, (Κοππέ) δράμα. πρ. 1 0.40<br /> +Η Έξωσις του Όθωνος, (Δημητρ.) 1. — <br /> +Οι μετανάσται, (Αρνιώτου) δράμα 1. — <br /> +Γαλάτεια, (Σ. Βασιλειάδου) δράμα 0.70<br /> +Κωνστ. Παλαιολόγος, (Ζαμπελίου) 0.60<br /> +Η Ψυχοκόρη, (Ι. Βοτσάρη) δράμ. ειδ. 1.20<br /> +Μερόπη, (Δ. Βερναρδάκη) τραγωδία 0.70<br /> +Κυρία με τας Καμελίας, (Α. Δουμά) 1.40<br /> +Σκύλλα, (Σ. Βασιλειάδου) δράμα 0.70<br /> +Γύπαρις, (Κ. Σάθα) κωμωδοτραγωδία 3.20<br /> +Στάθης, (Σάθα) κρητική κωμωδία 2.50</p> + +<p>Ελληνικ. Θέατρον, κωμωδίαι «Ο θάνατος του Περικλέους» Δ. Κορομηλά — «Υπό +εχεμύθειαν» Ν. Λάσκαρη. — «Ζητείται Υπηρέτης» Χ. Αννίνου. — «Το ανδρείκελον» +Δ. Καμπούρογλου. — «Η διαθήκη του θείου μου» Μ. Γιαννουκάκη.» — +«Ενοικιάζεται» Λάσκαρη-Δημητρακοπούλου. — «Εις αναζήτησιν δραματικού +συγγραφέως» Π. Αξιώτου. δρ. 2.50</p> + +<p>Κωμωδίαι μονόπρακτοι (Ν.Λάσκαρη) «Το κοκκαλάκι της νυκτερίδας» — «Ο +Μύλος της έριδος»-«Η πώλησις της Αθηνάς» — «Η εξ Άδου παραγγελία — «Η +παλιόγλωσσα» — Η Ελενίτσα της οδού Αγχέσμου» δρ. 1.50</p> + +<p>Κωμωδίαι μονόπρακτοι Α. Πίστη. «Θ' αυτοχειριασθώ» — »Άστε ντούα ου.» — +«Νυκτεριναί συντεύξεις». — «Γιάντες». — «Βέβαια, βέβαια». — «Σε μια ταράτοα». +— «Πού ξεύρεις πως έχω ντολμάδες». — «Δημοπρασία» δρ. 1.70</p> + +<p>Κρητικόν Θέατρον, υπό Κ. Σάθα δρ. 3.50<br /> +Ερωφίλη, τραγ. Γ. Χορτάτση υπό Σάθα 3.50</p> + +<p><b> +ΜΕΛΟΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΦΕΞΗ</b></p> + +<p>ΕΚΑΣΤΟΝ ΤΙΜΑΤΑΙ ΛΕΠΤΑ ??</p> + +<p>ΚΑΒΑΛΛΕΡΙΑ ΡΟΥΣΤΙΚΑΝΑ Mascagni<br /> +ΥΠΝΟΒΑΤΙΣ Somnambula Bellini<br /> +ΠΑΛΗΑΤΣΟΙ Leoncavallo — ΤΟΣΚΑ Puccini<br /> +ΜΑΝΟΝ ΛΕΣΚΩ Puccini — ΚΑΡΜΕΝ Bizet<br /> +ΤΡΑΒΙΑΤΑ Verdi — ΜΠΟΕΜ Puccini<br /> +ΦΡΑ ΔΙΑΒΟΛΟΣ Auber — ΝΟΡΜΑ Bellini<br /> +ΜΕΦΙΣΤΟΦΕΛΗΣ Boito — ΕΡΝΑΝΗΣ Verdi<br /> +Ο ΥΠΟΨΗΦΙΟΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ Σ. Ξύνδα.<br /> +Η ΜΑΓΙΣΣΑ Δ. Λαυράγκα <br /> +Η ΚΥΡΑ ΦΡΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Ο ΑΛΗ ΠΑΣΑΣ Π. Καρρέρ<br /> +Ο ΡΙΓΟΛΕΤΤΟΣ Verdi — ΦΑΟΥΣΤ Gounod<br /> +ΔΥΟ ΑΔΕΛΦΙΑ Δ. Λαυράγκα<br /> +Η ΕΥΝΟΟΥΜΕΝΗ (La Favorita Donizetti<br /> +Ο ΚΟΥΡΕΥΣ ΤΗΣ ΣΕΒΙΛΛΗΣ Rossini<br /> +ΛΟΥΚΙΑ ΤΟΥ ΛΑΜΜΕΡΜΟΥΡ Donizetti<br /> +ΜΑΡΚΟΣ ΒΟΤΣΑΡΗΣ Π. Καρρέρ<br /> +Ο ΚΡΙΣΠΙΝΟΣ ΚΑΙ Η ΚΟΥΜΠΑΡΑ Ricci<br /> +ΟΙ ΓΑΜΟΙ ΤΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΑΣ (Les noces de Jeannette) Massé<br /> +ΑΪΔΑ Verdi <br /> +Ο ΡΑΨΩΔΟΣ (Il Trovatore) Verdi<br /> +ΧΟΡΟΣ ΠΡΟΣΩΠΙΔΟΦΟΡΩΝ (Un ballo in maschera) Verdi<br /> +ΜΙΡΕΛΛΑ (Mirelle) Gounod</p> + +<p><b>ΙΣΤΟΡΙΚΑ</b></p> + +<p>Ιστορία των ανατολικών λαών και της Ελλάδος υπό Γ. Σωτηριάδου Δρ. 4<br /> +Ιστορία των επαναστάσεων της Κρήτης υπό Ιωάννου Κονδυλάκη 3.50<br /> +Ιστορία του Ελληνικού Έθνους υπό Κ. Παπαρρηγοπούλου, συμπληρωθείσα δε υπό +Π. Καρολίδου Τόμοι 5, σελ 4.500 80.<br /> +Ιστορία Ελληνοτουρκικού πολέμου υπό Τρίφωνος Ευαγγελίδου, τόμοι 2 4. — <br /> +Τα μετά τον Όθωνα ήτoι Ιστορία του Βασ. Γεωργίου Α' υπό Τ. Ευαγγελίδου 6<br /> +Χαρίλαος Τρικούπης. Βιογραφία υπό Γ. Τσοκοπούλου 1.70.<br /> +Επανάστασις της Αιγύπτου (1881/1882) 1.20.<br /> +Ιστορία Ελληνοτουρκικού πολέμου υπό Ηλία Οικονομοπούλου μετά 350 +ευρωπαϊκών εικόνων 12. — <br /> +Ιστορία των Ρωμαίων υπό Β. Δουρουή Μετάφρασις Α. Αργυρού 3<br /> +Η έκθεσις της Α.Β.Υ. του Διαδόχου Κωνσταντίνου περί των πεπραγμένων του +στρατού της Θεσσαλίας (1897) 3.</p> + +<p><b>ΝΑΥΤΙΚΑ</b></p> + +<p>Απάνθισμα ναυτικής επιστήμης υπό Ι. Μαυρομμάτη 6.50<br /> +Εμπορική ναυτιλία Εμμ. Μακρυγιάννη 18. — <br /> +Φάροι και Φανοί Ν. Συρίγου 3. — <br /> +Ο νέος πρωρεύς Ι. Μαυρομμάτη 5.50<br /> +Περί εξαρτισμού Γ. Κουστοβίλη 2. — <br /> +Χρονόμετρον Ι. Μαυρομμάτη 3. — <br /> +Λιμενοδείκτης Ι. Μαυρομμάτη 5. — <br /> +Τεταρτημόριον Ι. Μαυρομμάτη 1.60</p> + +<p><b>ΠΟΙΗΣΙΣ — ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ</b></p> + +<p>Σκηναί του Βοημικού βίου υπό Myrger 2.50<br /> +Η Αθήνα μας υπό Ν. Σπανδωνή 5. — <br /> +Η Ταβέρνα (L' assomoir) Αιμ. Ζολά 4.50<br /> +Η Γη (La têrre) υπό Αιμ. Ζολά 4.50<br /> +Aττικαί νύκτες Σ. Βασιλειάδου 3. — <br /> +Απολεσθείς Παράδεισος υπό Μίλτωνος 3.60<br /> +Χίος δούλη υπό Θ. Ορφανίδου 0.90 <br /> +Εκφυλισμός Max Nordau 2. — <br /> +Ποιήματα Αριστοτέλους Βαλαωρίτου 5. — <br /> +Τα Άπαντα Ζαλοκώστα 5.50 <br /> +Τα Άπαντα Διονυσίου Σολωμού 2.50<br /> +Σκουπιδιάδα. Σάτυρα Π. Δημητρακοπούλου 1. — </p> + +<p><b>ΛΕΞΙΚΑ</b></p> + +<p>Λεξικόν Εμπορίου Σ. Θεοχάρη δρ. 7.<br /> +Λεξικόν Ομηρικόν υπό Ε. Κοφινιώτου δρ. ?<br /> +Λεξικόν Νομικής υπό Θ. Φλογαΐτου. Τόμ 2 30. — <br /> +Ελληνογαλλικόν Λεξικόν Θ. Κυπρίου 13.50<br /> +Γαλλοελληνικόν Λεξικόν Θ. Κυπρίου 10.<br /> +Ελληνογαλλικόν Λεξικόν Πρόχειρον υπό Δ. Μελισσοπούλου 4. — <br /> +Γαλλοελληνικόν Λεξικόν Πρόχειρον υπό Δ. Μελισσοπούλου 4. — <br /> +Αγγλοελληνικόν Λεξικόν Πρόχειρον υπό Φ. Φιλίππου 3.50<br /> +Ελληνοαγγλικόν Λεξικόν Πρόχειρον υπό Φ. Φιλίππου 3.50<br /> +Πλήρες Αγγλοελληνικόν Λεξικόν υπό Α. Γεωργιάδου 10.<br /> +Ελληνοαγγλικόν Λεξικόν Γ. Αλεξάνδρου 6.50<br /> +Αγγλοελληνικόν Λεξικόν Γ. Αλεξάνδρου 6.50<br /> +Ελληνογερμανικόν Λεξικόν Χ. Χαμαδά 7.50<br /> +Γερμανοελληνικόν Λεξικόν υπό Εμμ. Δρακοπούλου 7.50<br /> +Ιταλοελληνικόν Λεξικόν Μ. Περίδου 7.50<br /> +Ομηρικόν Λεξικόν Ι. Πανταζίδου 7<br /> +Ελληνολατινικόν Λεξικόν Χ. Αδαμαντίου 4.<br /> +Λατινοελληνικόν Λεξικόν Σ. Κουμανούδη 7.<br /> +Επίτομον Λεξικόν της Ελληνικής γλώσσης υπό Δημ. Ζαλούχου 4.<br /> +Λεξικόν Ιστορίας, Γεωγραφίας, Μυθολογίας και Βιογραφ. υπό M. Bouillet +Μετάφρασις Ηλ. Οικονομοπούλου. Τόμοι 2. Σελ 2872 19.</p> + +<p><b>ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ</b></p> + +<p>Άμαξα υπ' αριθ. 13 υπό X. Montepin δρ. 4. — <br /> +Απολεσθείς παράδεισος υπό Ιουλίου Μαρύ 4. — <br /> +Αρτοπώλις υπό X. Montepin 4.50<br /> +Διάβολος εν Τουρκία υπό Στ. Ξένου 4. — <br /> +Δύο Ορφαναί υπό δ' Εννερρύ 7. — <br /> +Ιατρός των τρελλών υπό Montepin 6. — <br /> +Μοϊκανοί των Παρισίων υπό Δουμά 8. — ·<br /> +Ο Σαλβατόρος (συνέχεια) 8. — <br /> +Πάπισσα Ιωάννα υπό Εμμ. Ροΐδου 2. — <br /> +Περιπλανώμενος Ιουδαίος 8. — </p> + +<p><b>ΒΙΒΛΙΑ ΣΥΝΑΝΑΣΤΡΟΦΩΝ</b></p> + +<p>Μαγικά παίγνια δρ. 1.20<br /> +Παίγνια συναναστροφών 1.40<br /> +Ζατρίκιον (Σκάκι) 1.40<br /> +Χειρομαντεία και χαρτομαντεία 1.<br /> +Ντάμα και τριώδιον 1.20<br /> +Μπιλιάρδο 1.20.</p> + +<p><b>ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΑΞΕΙΔΙΩΝ</b></p> + +<p>Έκαστον λεπτά 45<br /> +Αι Φιλιππίναι νήσοι<br /> +Η Μαγαδασκάρη<br /> +Νήσοι του Ωκεανού<br /> +Το Αλγέριον<br /> +Τα Ινδικά Ιμαλάια<br /> +Το Κάιρον<br /> +Οι Αθίγγανοι<br /> +Η Βενεζουέλα<br /> +Το Σικάγον<br /> +Η Περσία<br /> +Η Κίνα<br /> +Το Αφγανιστάν<br /> +Η Κεϋλάνη<br /> +Το Μαρόκον<br /> +Η Λαπωνία<br /> +Η πόλις των Δερβισών<br /> +Η Αβυσσινία<br /> +Πλόκαμος του Νίγηρος<br /> +Η Σιβηρία<br /> +Η Τύνις<br /> +Οι Τουρκομάνοι<br /> +Η Βραζιλία<br /> +Το Σιάμ<br /> +Ο Καναδάς<br /> +Η Βομβάη<br /> +Η Μαρτινίκα<br /> +Το Σαντιάγον</p> + +<p style='font-size: small; text-align: center; '>Σημείωση: Ο τιμοκατάλογος ήταν κακοτυπωμένος, οπότε ενδέχεται να +υπάρχουν λάθη στις τιμές και στον αριθμό πράξεων στα θεατρικά έργα. </p> + +<hr></hr> + +<p id="fn1">1) Όρα Herbert Spencer, First Principles, Biology, Psychology κλ.<a href="#ref1" title='πίσω'>↩</a></p> + +<p id="fn2">2) Όρ. την «Περί της ιστορικής αποστολής του ελληνισμού» ημετέραν +διατριβήν.<a href="#ref2" title='πίσω'>↩</a></p> + +<p id="fn3">3) Επιτραπήτω ημίν να παρατηρήσωμεν ότι η εργασία αύτη απαιτεί πρώτον +τινά έννοιαν έμφυτον και γενικωτάτην, γένος ανώτατον περιλαμβάνον τα άλλα +πάντα, καθώς η επαγωγή προϋποθέτει εν ημίν την έννοιαν της τάξεως. +<a href="#ref3" title='πίσω'>↩</a></p> + +<p></p> + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of The Philosophy of Socrates according +to A. Fouillée, by Armenis Vrailas + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PHILOSOPHY OF SOCRATES *** + +***** This file should be named 39365-h.htm or 39365-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/3/9/3/6/39365/ + +Produced by Sophia Canoni. Thanks to George Canonis for +his major work in proofreading. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> + diff --git a/39365-h/images/page1.jpg b/39365-h/images/page1.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4aa8f65 --- /dev/null +++ b/39365-h/images/page1.jpg |
