initial commit of ebook 39365HEADmain

1 files changed, 5005 insertions, 0 deletions

diff --git a/39365-0.txt b/39365-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..14fa56a
--- /dev/null
+++ b/39365-0.txt
@@ -0,0 +1,5005 @@
+The Project Gutenberg EBook of The Philosophy of Socrates according to A.
+Fouillée, by Armenis Vrailas
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: The Philosophy of Socrates according to A. Fouillée
+
+Author: Armenis Vrailas
+
+Release Date: April 3, 2012 [EBook #39365]
+
+Language: Greek
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PHILOSOPHY OF SOCRATES ***
+
+
+
+
+Produced by Sophia Canoni. Thanks to George Canonis for
+his major work in proofreading.
+
+
+
+
+
+Note: The tonic  system has been changed from polytonic to
+monotonic, otherwise the spelling of the book has  not been
+changed. Footnotes have been converted into endnotes.
+Words in italics are included in _. Words included in &, if
+titles of a chapter are in bold characters; however, if
+within the text of the book, they are of a font slightly
+bigger than the normal font of the book.
+
+Σημείωση: Ο τονισμός έχει αλλάξει από πολυτονικό σε
+μονοτονικό. Κατά τα άλλα  έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του
+βιβλίου. Οι υποσημειώσεις των σελίδων έχουν μεταφερθεί στο
+τέλος του βιβλίου. Λέξεις με πλάγιους χαρακτήρες
+περιέχονται σε _. Λέξεις που περιέχονται σε &, εάν είναι
+τίτλοι κεφαλαίου είναι με έντονους χαρακτήρες, εάν όμως
+είναι μέσα στο κείμενο του βιβλίου, τότε έχουν χαρακτήρες
+ελαφρώς μεγαλύτερους από το υπόλοιπο κείμενο.
+
+
+
+Π. ΒΡΑΪΛΑ ΑΡΜΕΝΗ
+
+
+
+Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ
+ΤΟΥ
+ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ
+
+ΚΑΤΑ
+
+A. Fouillé
+
+ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ
+ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΦΕΞΗ
+1910
+
+
+
+ΠΡΟΛΟΓΟΣ
+
+
+
+Εκ των ολίγων λέξεων, ας προετάξαμεν των προ δύο ετών
+δημοσιεθεισών διατριβών περί της κατά Α. Fouillée
+Φιλοσοφίας του Πλάτωνος, γνωστόν γίνεται, και πόσην υψηλήν
+θέσιν ήδη κατέχει ο νέος ούτος καθηγητής μεταξύ των
+ιστορικών της Ελληνικής φιλοσοφίας, και ότι, εκτός του
+προμνησθέντος σοφού και καλού έργου, και έτερον φιλοπόνημα
+αυτού περί Σωκράτους, θεωρουμένου προ πάντων ως
+μεταφυσικού, εβράβευσεν η εν Παρισίοις των ηθικοπολιτικών
+επιστημών Ακαδημία. Ίνα δε καταδείξωμεν πόσον το θέμα τούτο
+του ακαδημαϊκού διαγωνίσματος είναι σπουδαίον καί τινι
+τρόπω ανέπτυξεν αυτό ο κ. Fouillée διά του διτόμου
+συγγράμματος, ου την ακριβή και σύντομον ανάλυσιν έχει ο
+αναγνώστης εν τη επομένη διατριβή, επιτραπήτω ημίν ν'
+αναφέρωμεν χωρία τινά της εκθέσεως ην περί αυτού υπέβαλεν
+εις την Ακαδημίαν ο του φιλοσοφικού τμήματος εισηγητής κ.
+Vacherot, και ήτις εγένετο δεκτή παμψηφεί και άνευ
+αντιρρήσεων. «Αρκεί να είναι τις ενήμερος των καθ' ημάς
+ιστορικών μελετών, λέγει ο κ. Vacherot, ίνα πεισθή ότι
+σπουδαίον κενόν υπήρχεν εν τη ιστορία της Ελληνικής
+φιλοσοφίας. Ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, οι Αλεξανδρινοί
+εγένοντο διαδοχικώς αντικείμενον επιπόνων και σοφών
+ερευνών• αλλ' ο φιλόσοφος όστις, κατά την μαρτυρίαν της
+ιστορίας, έδωκε την πρώτην ώθησιν εις την μεγάλην
+φιλοσοφικήν κίνησιν ήτις άρχεται διά του ελέγχου των
+σοφιστών και τελευτά δια των Αλεξανδρινών, ο Σωκράτης,
+διέμενε _μυστήριον_, εάν ουχί κατά τον βίον και την στολήν
+αυτού, τουλάχιστον κατά την διδασκαλίαν και ιδίως, το
+υψηλότερον και βαθύτερον μέρος αυτής, την μεταφυσικήν. Ήτο
+άρα απλούς αντίπαλος των σοφιστών αντιτάσσων μετριόφρονα
+αλλ' ασφαλή μέθοδον εις τας επιδείξεις της ψευδούς αυτών
+διαλεκτικής και της απατηλής ρητορικής των, και ανασκευάζων
+δι' αταράχου ορθονοίας τας εκ παρανοήσεων λογομαχίας και
+παραδοξολογίας αυτών; ήτο μόνον σοφός ελεγκτής της
+κουφότητος και αεικινησίας της τότε Αθηναϊκής κοινωνίας
+διδάσκων δια του βίου και του θανάτου αυτού την εν τη αρετή
+ειρήνην της συνειδήσεως, μέγας ηθικολόγος αναγαγών εις την
+μελέτην του ανθρώπου και εις την των ηθών επιστήμην την
+φιλοσοφίαν αποπλανηθείσαν έως τότε διά της οιηματικής
+προσπαθείας της καθολικής εξηγήσεως του παντός ή, τέλος,
+παρά τα αναντίρρητα ταύτα πλεονεκτήματα, έχει ο Σωκράτης
+και ανωτέραν, ει και ήττον φανεράν, αξίαν, ως μεταφυσικός,
+διδάξας, και κατά την υψηλήν ταύτην θεωρίαν, τον Πλάτωνα,
+τον Αριστοτέλην και αυτούς τους στωικούς; . . . Πρόβλημα
+τόσον μάλλον δύσκολον, όσον ο Σωκράτης ούτε ένα στίχον
+έγραψε περί της διδασκαλίας του, ην διέσωσαν ημίν ποικίλαι
+και ενίοτε αντιφατικαί μαρτυρίαι, και εισέτι τόσω
+σκοτεινόν, μετά τοσαύτας περί της Ελληνικής φιλοσοφίας
+μελέτας, ώστε η ζήτησις της μεταφυσικής του Σωκράτους
+παρίσταται και την σήμερον εις το πνεύμα εμβριθών και σoφών
+τινων κριτικών ως ιστορική παραδοξολογία. — Μετά το
+διαγώνισμα, ο εκλήθητε να δικάσητε, η παραδοξολογία αύτη
+απέβη σαφής και αναντίρρητος αλήθεια. Ο μεταφυσικός, τέλος,
+εφάνη, διεσκεδάσθη η ιστορική πρόληψις καθ' ήν ο Σωκράτης
+δεν ήτο ή διαλεκτικός και σοφός ηθικολόγος, και ευρίσκομεν
+εν αυτώ αληθή και μέγαν μεταφυσικόν και τον πατέρα πασών
+των τοσούτων μεταφυσικών σχολών αίτινες πληρούσι την
+δευτέραν και αυτήν την τρίτην περίοδον της ελληνικής
+φιλοσοφίας». Λαλών δε περί του βραβευθέντος πονήματος
+επιλέγει ο εισηγητής• «Ενοήσαμεν πόσον υψηλόν άμα δε και
+βαθύ είναι το πνεύμα του συγγραφέως, τολμηρόν και στερεόν
+εν ταυτώ, αυστηρόν και αποδεικτικόν κατά τας αναλύσεις και
+επικρίσεις, και αποφασιστικόν κατά τα συμπεράσματα. . . . .
+Καίπερ μετ' αυστηράς προσοχής, και, δυνατόν ειπείν, μετά
+δυσπιστίας εξετάσαντες το έργον του, ουδέποτε εύρομεν αυτόν
+επί παρανοήσει ή επί ανακριβεία επιλήψιμον, και αν ενίοτε η
+ερμηνεία αυτού υπερτείνει τα όρια του γράμματος, είναι
+σχεδόν πάντοτε πιστή εις το πνεύμα και την ουσίαν της
+σωκρατικής διδασκαλίας . . . και ου μόνον αποδίδει εις τον
+Σωκράτην παν ό,τι τω ανήκει, αλλά καταδείξας αυτόν αληθή
+διδάσκαλον του Πλάτωνος και του Αριστοτέλους και αληθή
+αρχηγέτην πάσης της μέχρι της σήμερον πνευματικής
+φιλοσοφίας, ουδέν αφαιρεί της πρωτοτυπίας των αμέσων
+μαθητών αυτού, και ανευρίσκων εν τη μεθόδω και διδασκαλία
+του Σωκράτους την ρίζαν των υψηλών θεωριών του Πλάτωνος
+καταδεικνύει ουχ ήττον σαφώς πού τελειόνει το έργον του
+διδασκάλου και άρχεται το του περικλεούς μαθητού εν τη
+κοινή επεξεργασία της μεγάλης μεταφυσικής ήτις φέρει τούτου
+το όνομα».
+
+Ενομίσαμεν λοιπόν ότι εις συμπλήρωοιν και διαφώτισιν των
+περί Πλάτωνος διατριβών ωφείλομεν και του δευτέρου τούτου
+έργου του κ. Fouillée να επιχειρήσωμεν την ανάλυσιν, κατά
+την αυτήν _μέθοδον_ καθ' ήν και το πρώτον εξεθέσαμεν,
+εξάγοντες και τούτου την ουσίαν εκ των πλουσιωτάτων
+αναπτύξεων εν αίς, διά προσεκτικής μελέτης και παραθέσεως
+των κειμένων, δι' αυστηράς και οξυδερκούς κρίσεως και
+ενίοτε δι' ελλόγων και πιθανωτάτων εικασιών, όλον
+καταφαίνεται το μεγαλείον του δαιμονίου πνεύματος του
+μεγάλου τούτου διδασκάλου και ενδόξου μάρτυρος της
+φιλοσοφικής αληθείας, ώστε δυνατόν ειπείν, ότι, εν ώ μέχρι
+τούδε είχομεν κομψάς και μάλλον ή ήττον ακριβείς προτομάς
+του Σωκράτους, μόνον διά της θαυμαστής τέχνης του νέου
+τούτου κριτικού πλήρης και έρρυθμος και τηλαυγής ο ανδριάς
+αυτού απεκαλύφθη. Ποία ήτο η κατάστασις του ελληνικού
+πνεύματος, και ιδίως της εν Ελλάδι φιλοσοφίας, ότε ανεφάνη
+ο Σωκράτης, τίνι τρόπω η διδασκαλία αυτού συνάπτεται προς
+τας προηγουμένας σχολάς, ποία η δι' αυτού εισαχθείσα νέα
+μέθοδος και νέα αρχή, πόσον αύται ήσαν γόνιμοι, πώς
+παρήγαγον τας επομένας του Πλάτωνος και του Αριστοτέλους
+λογικάς, ηθικάς και μεταφυσικάς θεωρίας, και οποίαν
+εξήσκησαν επί της αρχαίας, της μέσης και της νέας
+φιλοσοφίας επιρροήν μέχρι των καθ' ημάς χρόνων, πάντα ταύτα
+εκτίθενται σαφώς και ευμεθόδως εν τω περί ου ο λόγος
+πονήματι, και συγκεφαλαιούνται μετά θαυμαστής ακριβείας και
+συντομίας εν τω συμπεράσματι αυτού. Προτιθέμενοι να
+προσφέρωμεν εις τους εραστάς της φιλοσοφίας οιονεί την
+μικρογραφίαν της μεγάλης ταύτης εικόνος, επροσπαθήσαμε
+ουδέν ήττον και ευκρινώς να διαγράψωμεν τα διάφορα αυτής
+μέρη, και ζωηρούς να διατηρήσωμεν εν εκάστω αυτών τους
+κυρίους χαρακτήρας, όπως εκ πρώτης επιβολής κατίδη ο
+αναγνώστης το τε σύνολον και τα καθ' έκαστα, και
+ευκολώτερον εγχαράξη εν τη μνήμη το ουσιώδες εξαγόμενον της
+ιστορικής ταύτης ερεύνης, ως οδηγόν αλάνθαστον εις τας
+περαιτέρω μελέτας.
+
+
+Αν πάσα η προ του Σωκράτους φιλοσοφία εν Ελλάδι ανάγεται,
+κατά τον Ρίττερ, εις την διά του μηχανισμού ή διά του
+δυναμισμού εξήγησιν των _φαινομένων του κόσμου_, και αν εις
+την μηχανικήν ή φυσικήν δύναμιν ο Σωκράτης αντικατέστησε
+την αρχήν του τελικού αιτίου, ήτοι την έννοιαν του προς ον
+όρου εκάστου όντος ή του αγαθού αυτού, εξηγών ούτως, ως
+λέγει ο ημέτερος συγγραφεύς, και αυτήν την ύπαρξιν του
+κόσμου διά της αγαθότητος αυτού, επόμενον ήτο να επιδοθή
+εις την ακριβή ζήτησιν του τέλους τούτου και εις τον
+θετικόν αυτού προσδιορισμόν, και πιστεύων ότι παν το
+οπωσδήποτε υπάρχον πρός τι τέλος υπάρχει, και ότι το τέλος
+τούτο είναι το αγαθόν αυτού, ν' ανέλθη, ένθεν μεν εις την
+έννοιαν του θέτοντος το τέλος τούτο ως νόμον των όντων,
+ένθεν δε εις την αρμονίαν και την ενότητα των καθ' έκαστα
+τελών εν τινι ανωτάτω τέλει και υψίστω αγαθώ, προς ο τείνει
+ο κόσμος, τουτέστιν, εν τη αρχή της τελεότητος να
+συμπεριλάβη και την αρχήν της αιτιότητος, διότι μόνος ο
+ποιών δύναται και να ορίση το τέλος του ποιουμένου, και εξ
+αμφοτέρων των αρχών τούτων ν' ανυψωθή εις την έννοιαν του
+Θεού και της επί του κόσμου προνοίας του, ό εστιν εις αυτόν
+τον κολοφώνα της μεταφυσικής επιστήμης. Γνωστόν δε είναι
+ότι εκ των δύο τούτων αρχών συνίσταται η κατά Λεϊβνίτιον
+αρχή του αποχρώντος λόγου, δηλ. αυτός ο λόγος, ο εξηγών την
+ύπαρξιν και τον νόμον των όντων. Εκ τούτου έπεται ότι και η
+τρίτη λογική αρχή, ή της ταυτότητος ή της αντιφάσεως
+καλουμένη, και μεταξύ των δύο άλλων ισταμένη, και έτι
+μάλλον συνάπτουσα αυτάς προς αλλήλας, είναι αναγκαία αυτών
+συνέπεια, διότι αν αίτιον και τέλος υπάρχει παντός
+υπάρχοντος, άρα ταύτα δεν δύνανται να ήναι άλλως ή ως
+είναι, δεν δύνανται δηλαδή εν ταυτώ και κατά τα αυτά να
+ήναι και να μη ήναι. Εντεύθεν και ψυχολογική θεωρία
+εισδύουσα εις τα ενδότερα του ανθρωπίνου πνεύματος, εις
+αυτό το αγιαστήριον του λόγου, και λογική, διά της αρχής
+της ταυτότητος και του συνδυασμού των αιτίων, μέσων και
+τελών, παράγουσα και την εις γένη και είδη κατάταξιν, και
+τον ορισμόν, και τον εξαγωγικόν και επαγωγικόν συλλογισμόν,
+και κακολογία ταυτίζουσα τω αγαθώ το καλόν, και θεοσοφική
+διδασκαλία καθαρωτάτη, και ηθική προαγγέλλουσα και
+παρασκευάζουσα διά των ανθρωπίνων μέσων την θείαν ηθικήν
+του Χριστιανισμού, και συνεπάγουσα και εις εαυτήν
+υποτάσσουσα και την των νόμων και των πολιτειών επιστήμην,
+υπαγορεύουσα δε πλαγίως και την επιστήμην του καθολικού της
+ανθρωπότητος προορισμού, ήτοι την φιλοσοφίαν της ιστορίας.
+Και ούτω καθοράται πώς μία μεγάλη αλήθεια, ην πρώτος
+ανεκάλυψεν ο Σωκράτης, δύναται να γεννήση πάσας τας άλλας,
+μεθ' ών συνδέεται αναποσπάστως, πώς εν τη μικρά εκείνη
+γωνία του κόσμου ην κατώκουν οι ένδοξοι πρόγονοι ημών
+ετέθησαν αι βάσεις εφ' ών ανήγειραν οι αιώνες το
+μεγαλοπρεπές οικοδόμημα πάσης της μετέπειτα επιστήμης, και
+πόσω δίκαιος ήτο ο χρησμός ο αναγνωρίσας τον Σωκράτην α ν δ
+ρ ώ ν  α π ά ν τ ω ν  σ ο φ ώ τ α τ ο ν.
+
+Και τωόντι τι άλλο προτίθεται να μελετήση και διδάξη πάσα
+φιλοσοφία ειμή την φύσιν του ανθρωπίνου πνεύματος, τας
+σχέσεις αυτού προς την ύλην, τον ποιητήν του ανθρώπου και
+του κόσμου, την επ' αμφοτέρων πρόνοιαν αυτού, τους νόμους
+της διανοίας κατά τε την εύρεσιν και απόδειξιν του αληθούς
+και την ποίησιν του καλού, τους νόμους της θελήσεως κατά
+την πράξιν του αγαθού από του ατόμου, της κοινωνίας, της
+ανθρωπότητος; Και προς τι πάσαι αι άλλαι επιστήμαι, εάν δεν
+ηξεύρωμεν τι είμεθα, πόθεν ερχόμεθα, πού τείνομεν, πώς
+νοούμεν, τι οφείλομεν να πράξωμεν; Και ποία άλλη επιστήμη
+δύναται να μας διδάξη πάντα ταύτα ειμή η διά της εσωτερικής
+παρατηρήσεως επιστήμη του πνεύματος, αν μόνον το πνεύμα
+γινώσκη τα του πνεύματος; και δεν είναι τωόντι, γελοία η
+οίησις των θετικολόγων, οίτινες καταργούντες αυθαιρέτως
+πάσαν μεταφυσικήν περιορίζουν την επιστήμην εις την γνώσιν
+των αισθητών φαινομένων και της αναγκαίας αυτών διαδοχής,
+υπαγορεύουσι την συζήτησιν των πρώτων αιτίων και των
+ανωτάτων τελών, ό εστιν αυτήν την φιλοσοφίαν, και εις
+ταύτην προσπαθούσι ν' αντικαταστήσωσι μόνας τας θετικάς
+λεγομένας επιστήμας, εν ώ και η πρώτη βάσις των επιστημών
+τούτων, το αισθητόν φαινόμενον, μόνον διά της ψυχολογίας
+νοείται, και την μέθοδον αυτών μόνη η λογική παράγει και
+εγγυάται και γονιμοποιεί, και τας θεμελιωδεστέρας εννοίας,
+της δυνάμεως, του νόμου, του απείρου τόπου και χρόνου, ων
+ποιούνται χρήσιν κατά πάσαν στιγμήν, μόνον παρά της
+επιστήμης του πνεύματος λαμβάνουσα διότι δι' αυτής μόνον
+γινώσκονται και εξακριβούνται;
+
+Την αρχήν της τελεότητος ο Σωκράτης εθεώρει έμφυτον εν τω
+πνεύματι και εντεύθεν η _μαιευτική μέθοδος_, ην πρώτος
+επίσης μετεχειρίσθη, και εφήρμοσε θαυμασίως εις πάντα τα
+υπ' αυτού μελετηθέντα ζητήματα. Η μαίευσις υποθέτει την
+εγκυμοσύνην και η ψυχή εγκυμονεί, ουχί διακεκρυμμένας και
+διατετυπωμένας επιστημονικάς ιδέας, αλλά καθολικάς τινας
+αρχάς, αίτινες δι' αυτό _τούτο μένουσιν απροσδιόριστοι και
+άκαρποι ει μη γονιμοποιηθώσι_ διά της εφαρμογής αυτών εις
+τα εντός και εκτός ημών παρατηρούμενα γεγονότα. Γινώσκομεν
+λ. χ. ότι παν το υπάρχον προς τι τέλος υπάρχει, αλλά ποίον
+το ειδικόν τέλος τούτου ή εκείνου του όντος, τούτο δεν
+δύναται να μας διδάξη η _καθολική και απόλυτος αρχή της
+τελεότητος_, αλλ' η _προσεκτική_ και έλλογος παρατήρησις
+είτε των εν ημίν είτε των εκτός ημών. Διά της ελλόγου
+ταύτης παρατηρήσεως διακρίνομεν την διάφορον φύσιν των
+όντων, και επομένως τα τέλη αυτών, κατανοούμεν την σχετικήν
+τούτων αξίαν, πώς δηλαδή τα κατωτέρω τέλη _υπηρετούσιν_ ως
+μέσα προς τέλη ανώτερα, και ταύτα πάλιν προς άλλα, και ούτω
+σχηματίζομεν την λογικήν και ηθικήν εν ταυτώ διαίρεσιν,
+ήτοι κατάταξιν των όντων εις είδη και γένη, αλλά άλλων
+ευρύτερα και περιεκτικώτερα, και εκ της κατατάξεως ταύτης ο
+ορισμός, ο εκ της φύσεως _του γένους_ και της _διαφοράς του
+είδους_ συνιστάμενος, και ο εξαγωγικός συλλογισμός, ο διά
+της υπαγωγής του ατόμου εις το είδος, ή τούτου εις το
+γένος, ή του γένους εις άλλο ευρύτερον, δηλαδή, διά τινος
+μέσου όρου συνάπτοντος άλλον ελάσσονα πρός τινα μείζονα,
+αποδεικνύων την φύσιν εκείνου, διότι ό,τι αληθεύει περί του
+γένους αληθεύει _εξ ανάγκης_ και περί του είδους και περί
+του ατόμου, καθώς, επί αφηρημένων εννοιών, εκ της γενικής
+αρχής αποδεικνύεται η αλήθεια της ειδικής συνεπείας. Και
+αύτη μεν είναι η διά του εξαγωγικού συλλογισμού μαίευσις
+του πνεύματος. Η δε διά του επαγωγικού είναι η _από των επί
+μέρους άνοδος_ εις τα καθόλου, ό εστιν εις τα γένη και τας
+γενικάς αρχάς, διά της αφαιρέσεως των εις τα καθ' έκαστα
+κοινών χαρακτήρων, και της γενικεύσεως ήτοι της στενώσεως
+αυτών εν τινι γενική εννοία ή αρχή, εξ ης πάλιν η
+κατάταξις, ο ορισμός και η εξαγωγή, ώστε η κατιούσα αύτη
+διαλεκτική προϋποθέτει πάντοτε την ανιούσαν, είτε διά του
+πνεύματος ποιουμένην, είτε προϋπάρχουσαν εν τη φύσει αυτού
+και του κόσμου. Δεν είναι δε του παρόντος να αποδείξωμεν,
+ότι και ο επαγωγικός και ο εξαγωγικός συλλογισμός, εις τον
+αυτόν αναγόμενοι συλλογιστικόν τύπον, την αυτήν έχουσι καθ'
+ημάς οντολογικήν βάσιν και την αυτήν βεβαιότητα. Τοιαύτα
+είναι εν τοσούτω τα στοιχεία της Σωκρατικής μαιεύσεως και
+πάσης διαλεκτικής και φιλοσοφικής μεθόδου• η λογική
+κατάταξις, ο ορισμός, η εξαγωγή, η επαγωγή, ήτοι η εκ του
+λόγου και της παρατηρήσεως μόρφωσις της επιστήμης, και την
+μέθοδον ταύτην μετήρχετο ο Σωκράτης διαλεγόμενος, ερωτών,
+προτείνων απορίας, προκαλών απαντήσεις, και ούτως υποβοηθών
+τους μετ' αυτού συζητούντας εις την εκ της ψυχής αυτών
+γέννησιν της αληθείας. Τούτο δε ιδίως χαρακτηρίζει αυτόν,
+ότι θεωρών την λογικήν κατάταξιν εν ταυτώ και ηθικήν, όπερ
+ήτο φυσικόν, αφ' ού εκ της ηθικής ζητήσεως του τέλους
+παρεκινήθη εις τας λογικάς ερεύνας, και πιστεύων την έλξιν
+του αγαθού, ακαταμάχητον παρεγνώρισε την ηθικήν ελευθερίαν,
+και την αρετήν εταύτισε τη επιστήμη του αγαθού, εις ην
+ανήγαγε πάσας τας άλλας.
+
+Το έμφυτον στοιχείον της γνώσεως δεν παραδέχονται οι
+θετικολόγοι, αν και μυριάκις απεδείχθη ότι υπάρχουσιν εν
+ημίν νοητικά στοιχεία άτινα αδύνατον να προέλθωσιν εκ των
+αισθήσεων, και άτινα εις μάτην επειράθησαν οι θετικολόγοι
+να εξηγήσωσιν είτε διά της συζεύξεως, ως η από Χιούμ
+Αγγλική φιλοσοφία, είτε διά της κληρονομικής μεταδόσεως και
+της διαδοχικής των οργανισμών μορφώσεως και αναπτύξεως, ως
+οι επί των ημερών μας Δαρβινισταί και οι τούτοις ομόφρονες•
+επεβεβαιώθη δε και διά των ματαίων τούτων προσπαθειών η
+σοφή ρήσις του Αριστοτέλους, ότι πάσα διδασκαλία και πάσα
+μάθησις εκ προϋπαρχούσης γίνεται γνώσεως. Και αληθές μεν
+είναι ότι το εκ των προτέρων τούτο στοιχείον της νοήσεως,
+το του λόγου λεγόμενον, δεν ανεγνωρίσθη εισέτι οριστικώς
+και αδιαφιλονεικήτως παρά πάντων, διότι οι μεν ανάγουσιν
+αυτό εις μίαν μόνην έννοιαν ή αρχήν, ως ο Σωκράτης, οι δε
+εις πλείονας, και η περί τούτου ζήτησις είναι και την
+σήμερον το σπουδαιότερον και θεμελιωδέστερον των
+φιλοσοφικών προβλημάτων, εκ της λύσεως του οποίου
+εξαρτώνται πάντα τα άλλα, αναντίρρητον δε είναι επίσης, ότι
+από Σωκράτους μέχρι των καθ' ημάς πνευματιστών πάσα αληθώς
+μεγάλη φιλοσοφία επί τινος των στοιχείων τούτων εστηρίχθη,
+διότι άνευ αυτών ούτε η εν πάσιν ανθρώποις ταυτότης της
+λογικής φύσεως είναι δυνατή, ασυμβίβαστος ούσα με το
+διάφορον και σχετικόν και εφήμερον και ευμετάβολον της εκ
+μόνης της αισθήσεως γνώσεως, ούτε κοινή πίστις, ούτε κοινή
+βεβαιότης, ούτε ακράδαντος πεποίθησις εις το γενικόν και
+σταθερόν των φυσικών νόμων, ει μη υποτεθή το καθολικόν και
+σταθερόν των απολύτων αρχών• ταύτην δε την προΰπαρξιν των
+λογικών στοιχείων και η φύσις της συνειδήσεως απαιτεί και η
+φύσις της γνώσεως. Ουδείς αρνείται ότι υπάρχει εν ημίν
+δύναμίς τις, οιαδήποτε και αν ήναι, δι' ής νοούμεν και
+πράττομεν, αρχή πρώτη των εν ημίν νοητικών και ηθικών
+φαινομένων, είτε διάφορος της ζωικής αρχής του σωματικού
+οργανισμού και μετ' αυτής συνηρμοσμένη, είτε ταυτομένη μετ'
+αυτής και μίαν μόνον αρχήν αποτελούσα, ασυνείδητον μεν των
+κατωτέρων αυτής λειτουργιών, έχουσαν δε συνείδησιν των
+ανωτέρων. Όπως δήποτε δε θεωρηθή η δύναμις αύτη, υπόκειται
+εξ ανάγκης είς τινας νόμους, ως πάσαι άλλαι δυνάμεις του
+κόσμου, και άμα έχει συνείδησιν εαυτής, άμα είναι vis sui
+conscia, ως έλεγεν ο Λεϊβνίτιος, αδύνατον να μη έχη
+συνείδησιν των ιδίων νόμων, και η συνείδησις αύτη ουδέν
+έτερον είναι ή το εκ των προτέρων στοιχείον της γνώσεως
+αυτός ο λόγος. Αλλά και αυτή η γνώσις, συμφωνία τις ούσα
+του υποκειμένου και του αντικειμένου, υποθέτει στοιχείον τι
+κοινόν εις αμφότερα, άλλως, η υπό του πρώτου νόησις και
+γνώσις του δευτέρου είναι αδύνατος• το δε κοινόν τούτο
+στοιχείον είναι ο νόμος, ήτοι ο λόγος αυτών, ον εκπληρούσι
+και πραγματοποιούσιν άνευ συνειδήσεως και ελευθερίας τα
+άλλα όντα, ου συνείδησιν έχει και ον αυτοπροαιρέτως
+εφαρμόζει και εκτελεί μόνος ο άνθρωπος, ώστε ο κατά
+Λεϊβνίτιον ορισμός της ψυχής αποβαίνει πλήρης και
+ακριβέστατος, εάν διατυπωθή ούτω• vis rationalis el libera
+sui conscia.
+
+Ο Σωκράτης παρημέλησε και αρκούντως δεν εμελέτησε το
+στοιχείον της ελευθερίας, εκθαμβωθείς υπό του φωτός όπερ
+διαχέει εν ημίν το στοιχείον του λόγου, ώστε δικαίως ο
+ημέτερος συγγραφεύς, θεωρεί αυτόν και αυτού του Πλάτωνος
+ιδανικώτερον. Συμφέρει δε κατά τους χρόνους τούτους να
+επανέλθωμεν εις την μελέτην του πρώτου τούτου κήρυκος και
+μάρτυρος του ανθρωπίνου λόγου, διότι επί μάλλον και μάλλον
+εκτείνεται και πανταχού εισδύει απαίσιος διδασκαλία
+καταργούσα και αυτήν του εγώ την ατομικότητα, τον λόγον και
+την ψυχήν αρνουμένη, ανάγουσα, ως η προ του Σωκράτους
+φιλοσοφία, πάσαν νόησιν και ηθικότητα είς τινα μηχανικήν
+ενέργειαν της ύλης, κτηνοποιούσα τον άνθρωπον, θεωρούσα την
+μεγαλόνοιαν ως νόσημα, την αρετήν ως μανίαν, και αυτόν τον
+σωματικόν οργανισμόν εκ των κατωτέρων εξάγουσα και δι'
+αυτών εξηγούσα, μίαν δε μόνην δύναμιν αναγνωρίζουσα
+μεταμορφούσαν αδιακόπως την ύλην διά τινος μονοτόνου ρυθμού
+και προς αδιάγνωστον τέλος (1). Πολλώ δε μάλλον οφείλουσιν
+οι νέοι λαοί να προφυλαχθώσι κατά της καινοφανούς, αλλ'
+αρχαίας ταύτης λύμης, και μάλιστα εάν έχωσιν, ως ημείς,
+πρόχειρον την θεραπείαν εις την πάτριον φιλοσοφίαν και την
+πάτριον ευσέβειαν.
+
+Η σωκρατική φιλοσοφία σχετίζεται προς τον Χριστιανισμόν διά
+του πλατωνισμού, ον παρήγαγε, και διά των απ' αυτής άλλων
+σχολών, ως σχετίζεται, σύμπας ο Ελληνισμός, καθ' ά άλλοτε
+απεδείξαμεν. (2) Και δεν έλειψαν οι παραβάλλοντες τον βίον
+και τον θάνατον του Σωκράτους προς την επί γης αποστολήν
+και τον θάνατον του Σωτήρος. Αλλά και εξ αυτών των απίστων
+τινές την φαινομένην ταύτην ομοιότητα κατεβίβασαν εις το
+αληθές αυτής μέτρον, ομολογήσαντες, ως ο Ρουσσώ, ότι, εν ώ
+διά του Σωκράτους εφάνη ο κατ' άνθρωπον τελειότερος τύπος
+της σοφίας και της αρετής, αυτή η θεία τελειότης διαλάμπει
+εν τω προσώπω του Σωτήρος. Το καθ' ημάς δε μίαν μόνην
+συνέπειαν θέλομεν να εξαγάγωμεν εκ τούτου και εξάλλων
+ομοειδών παραδειγμάτων, ότι προς τον αληθή χριστιανισμόν ου
+μόνον δεν αντιμάχεται, αλλά συνάδει η αληθής φιλοσοφία,
+καθό ανθρώπινος προπαρασκευή ή επιβεβαίωσις των δογμάτων
+και επαγγελιών αυτού. Και ιστορικώς μεν είναι αναντίρρητον,
+ότι η Ελληνική φιλοσοφία προητοίμασε τον άνθρωπον εις
+αποδοχήν της θείας αποκαλύψεως, και περί τούτου συμφωνούσι
+και οι κατά πάντα τα άλλα αντίφρονες προς αλλήλους, και οι
+τον Χριστόν πιστεύοντες ως πραγματικήν ενσάρκωσιν του θείου
+λόγου, και οι την χριστιανικήν πίστιν θεωρούντες ως
+τελευταίαν ανάπτυξιν της αρχαίας φιλοσοφίας• εν παντί δε
+χρόνω και τόπω αληθεύει επίσης, ότι το δόγμα, ο βίος και ο
+θάνατος του Σωτήρος συναποτελούσι τοσούτον υψηλόν και
+τωόντι θείον τύπον νοεράς και ηθικής τελειότητος, ώστε προς
+αυτόν μετρείται, και κατ' αυτόν εκτιμάται παν επί της γης
+μεγαλείον του νου και της καρδίας, είτε προ αυτού αναφανέν
+είτε μετ' αυτόν. Ενομίσαμεν λοιπόν ότι προς θρησκευτικήν
+αγωγήν και ηθικήν διάπλασιν της νέας γενεάς, εις ην
+αναθέτομεν πάσαν αισιωτέρου μέλλοντος ελπίδα, δεν θα ήσαν
+ίσως ασυντελή και τα μικρά ταύτα έργα, εν οίς
+ανακεφαλαιούμεν και όσον οίον τε σαφώς εκθέτομεν την καθ'
+ημάς λαμπροτέραν ερμηνείαν της σοφίας των πρώτων και
+αθανάτων διδασκάλων του γένους ημών και όλης της
+ανθρωπότητος.
+
+
+
+
+Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ
+
+ΚΑΤΑ
+
+A. FOUILLÉE
+
+
+
+Μέθοδος προς μελέτην της Φιλοσοφίας
+του Σωκράτους.
+
+
+
+Αρκούντως φυσική και διαδεδομένη είνε η γνώμη ότι τα
+&Απομνημονεύματα& του Ξενοφώντος μείζονα έχουσιν ιστορικήν
+αξίαν ή οι &Διάλογοι του Πλάτωνος&, και ο κ. Γρότε θεωρεί
+την μαρτυρίαν του πρώτου μάλλον ακριβή και αμερόληπτον της
+του δευτέρου. Και ει μεν πρόκειται περί της βιογραφικής
+αξίας, τούτο ίσως αληθεύει, εάν δε περί αυτής της
+διδασκαλίας του Σωκράτους, ολιγωτέρας εγγυήσεις ακριβείας
+παρέχει ο Ξενοφών ως φιλόσοφος και αμεροληψίας ως
+δικηγόρος. Ο Ξενοφών δεν ήτο φιλόσοφος εξ επαγγέλματος, και
+κύριον σκοπόν είχε να ιστορήση εν τοις &Απομνημονεύμασιν&,
+άτινα εδημοσιεύθησαν ότε ο Σωκράτης ήτο εισέτι
+αντιδημοτικός, τον άνθρωπον μάλλον ή τον φιλόσοφον, και να
+καλύψη μάλλον ή να φανερώση τας τολμηράς θεωρίας αίτινες
+επήγαγον την κατηγορίαν και τον θάνατον αυτού, προσπαθών να
+τον παραστήση πολίτην έντιμον και πιστόν εις τους νόμους
+και τας παραδόσεις της πατρίδος. Εάν δε υπό μόνην την όψιν
+ταύτην εθεωρούμεν τον Σωκράτην, και η υπ' αυτού
+υποκινηθείσα μεγάλη εν τη φιλοσοφία επανάστασις, και αι
+&Νεφέλαι& του Αριστοφάνους, και η υπό Μελήτου κατηγορία,
+και η εις θάνατον καταδίκη θα ήσαν όλως ακατάληπτοι. Ουχ
+ήττον δε και εις αυτάς τας αφελείς αφηγήσεις του Ξενοφώντος
+διοράται ο τολμηρός νεωτεριστής, ο μέγας θεωρητής και
+ερευνητής της φύσεως και της διανοίας, και κατά τινα
+ζητήματα φιλόσοφος ιδανικώτερος και αυτού του Πλάτωνος.
+
+Ουδεμίαν των σωκρατικών ιδεών παρέλειψεν ο Πλάτων, και
+πολλάς προσέθηκεν εις αυτάς. Αι στοιχειώδεις και εξωτερικαί
+ούτως ειπείν διδασκαλίαι ανήκουσιν ως επί το πλείστον εις
+τον διδάσκαλον, και πολλαχού των διαλόγων, εάν τους
+μελετήσωμεν μετά προσοχής, βλέπομεν ότι αυτός ο Πλάτων
+διακρίνει των Σωκρατικών τας ιδίας θεωρίας. Την δε
+διαλεκτικήν μέθοδον του Σωκράτους, ην μετρίως ενόησεν ο
+Ξενοφών, εξηγεί θαυμασίως ο Πλάτων, αν και εφαρμόζει αυτήν
+και επεκτείνει επέκεινα των Σωκρατικών ορίων. Αφ' ετέρου, η
+καλλιτεχνική αίσθησις του Πλάτωνος τον παρεκίνει να θέση
+την αλήθειαν του χαρακτήρος και της διανοίας των
+εισαγομένων προσώπων ως βάσιν και αυτής της ιδανικεύσεως,
+αι δε ενιαχού αναφαινόμεναι αντιφάσεις προέρχονται εκ των
+ποικίλων απόψεων, αφ' ών διάφορα πρόσωπα, διαφόρους και
+ουχί σπανίως εναντίας πρεσβεύοντα αρχάς, εθεώρουν τα
+πράγματα, και εκ των ποικίλων υποθέσεων των διαλόγων, εν
+οίς άλλοτε μεν πρωτεύει ο Σωκράτης, άλλοτε δε παρίσταται ως
+απλούς ακροατής και άλλοτε εκλείπει.
+
+Εάν λοιπόν είχομεν μόνας τας μαρτυρίας του Ξενοφώντος και
+του Πλάτωνος, έπρεπε να τους συμπληρώσωμεν και μετριάσωμεν
+δι' αλλήλων. Ευτυχώς δε έχομεν εις τα ηθικά συγγράμματα του
+Αριστοτέλους πολύτιμά τινα χωρία, άτινα παρημέλησαν οι
+ερμηνευταί, ιδίως περί της σωκρατικής θεωρίας της θελήσεως,
+διαφερούσης καθόλου της παρά Πλάτωνι, και ην διαφωτίζουσι
+πληρέστατα τα κείμενα του Αριστοτέλους προς τε τα
+Απομνημονεύματα και τον ελάττονα Ιππίαν παραβαλλόμενα. Και
+κατ' αρχάς μεν θέλομεν λάβει υπ' όψιν τα κείμενα του
+Ξενοφώντος, επί δε των αμφιβόλων ζητημάτων θέλομεν
+επικαλεσθή την μαρτυρίαν του Αριστοτέλους, και εν τέλει
+θέλομεν καταφύγει εις τον Πλάτωνα προς συμπλήρωσιν και
+επιστημονικωτέραν ανάπτυξιν των άλλων μαρτυριών,
+προσπαθούντες και να διάστείλωμεν επιμελώς τας διδασκαλίας
+του μαθητή από των του διδασκάλου, και να καταδείξωμεν
+ακριβώς τον θεωρητικόν σύνδεσμον, δι' ου συνάπτονται. Ούτω
+δε ωφελούμενοι εκ πασών των μαρτυριών και βασανίζοντας
+αυτάς ελλόγως και εξηγούντες δι' αλλήλων, ελπίζομεν ότι
+θέλομεν αποφύγει και το άτοπον εις ο υποπίπτει η πολύτιμος
+άλλως και σοφωτάτη κριτική των Γερμανών, ήτις απανταχού
+επιζητούσα τα αντιφατικά και τα ασυμβίβαστα αποβάλλει
+ενίοτε αυθαιρέτως τα μη συνάδοντα προς τας ιδίας θεωρίας,
+και την υπέρ το δέον εις πάντα τα κείμενα πίστην αφοσίωσιν
+των Άγγλων κριτικών, οίτινες μη τολμώντες να εισδύσωσιν εις
+το πνεύμα, δι' ου φωτίζονται και συμβιβάζονται αι διαφοραί,
+παραμένουσι μάλλον εις το γράμμα, και ούτω παραγνωρίζουσιν
+ενίοτε αυτόν τον νουν της αρχαίας φιλοσοφίας.
+
+Διά της μεθόδου ταύτης θέλομεν επί τέλους αναγνωρίσει ότι ο
+αληθής Σωκράτης, ου ο θάνατος είνε θρίαμβος και η επιρροή
+αθάνατος, είναι ο του Πλάτωνος, παρ' ω ευρίσκομεν το
+δαιμόνιον τούτο πρόσωπον αληθέστερον εν τη ουσιώδει αυτού
+ιδέα και αυτής της πραγματικότητος, διότι εν τη ψυχή
+εκάστου φιλοσόφου υπάρχει ιδέα τις αναπτυσσομένη, και τις
+ζώσα διαλεκτική, ης αυτός δεν έχει πάντοτε καθαράν
+συνείδησιν, η δε ιστορία αποκαλύπτει την πρωτοτυπίαν και
+την ισχύν διά της μακράς επί της ανθρωπότητος επιρροής
+αυτής. Και την ιδέαν ταύτην οφείλομεν να καταλάβωμεν, όπως
+νοήσωμεν αυτόν εντελώς, καθώς προς νόησιν οιουδήποτε όντος
+ο Αριστοτέλης συμβουλεύει να το μελετήσωμεν ουχί εν τη
+εμβρυώδει φάσει της υπάρξεως και κατά τας ατελείας αυτού,
+αλλ' εν τω πληρώματι της τελειοτέρας αυτού αναπτύξεως, και
+παρομοίως ο δόκιμος καλλιτέχνης παριστά μεν πιστώς τους
+υλικούς χαρακτήρας του εικονιζομένου προσώπου, ζωογονεί δε
+αυτούς συγκεφαλαιών εν μια στιγμή ολόκληρον τον πνευματικόν
+αυτού βίον. Έτι μάλλον δε αρμόζει η μέθοδος αύτη ότε
+πρόκειται περί φιλοσόφου ουδέν γράψαντος, περί πολλών και
+προς πολλούς διαλεχθέντος, και διδάξαντος νέα δόγματα
+προσβάλλοντα τα παραδεδεγμένα και τα καθεστώτα, ώστε τινές
+μεν των ιδεών αυτού παρενοήθησαν, έτεραι δε απωλέσθησαν. Θα
+ήμεθα δε λίαν ευτυχείς, εάν επιτύχωμεν να παραστήσωμεν τον
+Σωκράτην ου μόνον οίος εφάνη, αλλ' οίος ήτο πραγματικώς,
+και να εκθέσωμεν ου μόνον όσα εδίδαξεν, αλλά και όσα
+διενοήθη.
+
+
+
+ΒΙΒΛΙΟΝ Α'.
+
+
+
+ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ
+
+
+
+<b>Α’.
+
+Πρώται μελέται και καθολική αυτού περιέργεια</b>
+
+
+
+Εν αρχή του Συμποσίου λέγει ο Σωκράτης προς τον Καλλίαν·
+αεί συ επισκώπτεις ημάς καταφρονών, ότι συ μεν Πρωταγόρα τε
+πολύ αργύριον δέδωκας επί σοφία και Γοργία και Προδίκω και
+άλλοις πολλοίς, ημάς δ' οράς &αυτουργούς τινας της
+φιλοσοφίας όντας&. Το χωρίον τούτο καταδεικνύει τον
+προσωπικόν και πρωτότυπον χαρακτήρα της σωκρατικής
+φιλοσοφίας, ήτις δεν είναι σύνολόν τι ιδεών παρ' άλλων
+λαμβανόμενον, αλλ' ο ενδόμυχος καρπός της ψυχής εν τη
+ενώσει αυτής μετά της αληθείας. Εκ τούτου όμως δεν πρέπει
+να συμπεράνωμεν, ως ο Ρίττερ και άλλοι κριτικοί της
+Γερμανίας, ότι ουδέν παρ' ουδενός εδιδάχθη ο Σωκράτης.
+Διαλεγόμενος προς πάντας, και ιδίως προς τους
+διασημοτέρους, πολλά εδιδάσκετο και εδίδασκε• παρά τω
+Σιμμία εμυείτο τας θεωρίας των πυθαγορίων, ο Ευκλείδης τω
+απεκάλυπτε τας λεπτότητας της ελεατικής διαλεκτικής, και ο
+Πλάτων τω ενεπιστεύετο τας ιδίας θεωρίας, εξ ων άλλας μεν
+παρεδέχετο, άλλας δε απέρριπτεν. Αι δε Αθήναι ήσαν τότε το
+κέντρον, εν ώ πάσαι αι διδασκαλίαι συνήρχοντο και
+διεμάχοντο κατ' αλλήλων, και ο Σωκράτης ανεγίνωσκε &και
+τους θησαυρούς των πάλαι σοφών ανδρών, ους εκείνοι
+κατέλιπον εν βιβλίοις γράψαντες (Απομ. Α.& ς') @. Ιδίως δε,
+την μουσικήν εδιδάχθη παρά Δάμωνος (Πλάτ. &Φαίδρ.& 96), και
+γνωστόν είναι πόσον μεγάλην έκτασιν είχεν η της τέχνης
+ταύτης διδασκαλία, την γλυπτικήν τον είχε διδάξει ο πατήρ
+του (&Παυσ. Α'.& κβ'). την γεωμετρίαν Θεόδωρος ο Κυρηναίος,
+και ουχί μετρία ήτο, καθ' ά μαρτυρεί ο Ξενοφών, η γνώσις
+αυτού της μαθηματικής και της αστρονομίας, και αυτού δε του
+Προδίκου διήκουσε διδάσκοντος περί της σημασίας και αξίας
+των λέξεων. Μεταξύ των ποικίλων διδασκάλων αυτού ο
+Παρμενίδης βεβαίως έπρεπε να τω αφήση τας βαθυτέρας
+εντυπώσεις, και τούτου ηδύνατο να διακούση, αν και πολύ
+νεώτερος αυτού, διότι και τρις το γεγονός τούτο μαρτυρεί ο
+Πλάτων, και ο Φύλλεβορν, ο Σχλεϊερμάχερ και ο Κουσίνος εκ
+περισσού απέδειξαν ότι χρονολογικώς δεν ήτο αδύνατον• αφ'
+ετέρου, τα ίχνη της ελεατικής διαλεκτικής διορώνται και εν
+αυτή τη σωκρατική μεθόδω, ως θέλομεν ίδει εν οικείω τόπω.
+Παρά τούτους δε πάντας αναντίρρητον εκ τε αρχαίων μαρτυριών
+και εξ ελλόγων εικασιών φαίνεται ημίν ότι και παρά του
+Αρχελάου, μαθητού του Αναξαγόρου, εδιδάχθη ο Σωκράτης τας
+αρχάς της φυσικής επιστήμης.
+
+Και κατ' αρχάς μεν ετράπη προς τας περί φύσεως θεωρίας, ως
+προκύπτει έκ τινος χωρίου του &Φαίδωνος (96& κλ.), όπερ
+πάντες οι κριτικοί θεωρούσιν ιστορικόν, αν και εις τούτο
+αντιτάσσονται φράσεις τινές της &Απολογίας&, ζητών προ
+πάντων εν τη μελέτη της φύσεως τας αρχάς, τα αίτια, τους
+νόμους των υλικών φαινομένων, ό εστιν, αυτήν την
+μεταφυσικήν θεωρίαν του κόσμου• είναι δε αξιοπαρατήρητον
+πως και η τότε θεωρία της φύσεως προσεπάθει να αναγάγη τα
+νοητικά και ηθικά φαινόμενα εις την κίνησιν και τα πάθη των
+υλικών μορίων διά των αυτών σχεδόν ιδεών και εκφράσεων των
+σημερινών θετικολόγων• &εγώ γαρ νέος ων θαυστώς ως
+επεθύμησα ταύτης της σοφίας, ην δη καλούσι περί φύσεως
+ιστορίαν, υπερήφανος γαρ μοι εδόκει είναι ειδέναι τας
+αιτίας εκάστου, διά τι γίγνεται έκαστον και διά τι
+απόλλυται και διά τι έστι• και πολλάκις εμαυτόν άνω κάτω
+μετέβαλλον σκοπών πρώτον τα τοιάδε, αρ' επειδάν το θερμόν
+και το ψυχρόν σηπεδόνα τινά λάβη, ώς τινες έλεγον, τότε δη
+τα ζώα ξυντρέφεται, και πότερον το αίμα εστιν ω φρονούμεν,
+ή ο αήρ, ή το πυρ, ή τούτων μεν ουδέν, ο δε εγκέφαλος εστιν
+ο τας αισθήσεις παρέχων του ακούειν και οράν και
+οσφραίνεσθαι, εκ τούτων δε γίγνοιτο μνήμη και δόξα, εκ δε
+μνήμης και δόξης λαβούσης το ηρεμείν κατά ταύτα γίνεσθαι
+επιστήμην κλ. (Φαίδ).</b>
+
+
+
+<b>Β’.
+
+Νέα διεύθυνσις των μελετών του Σωκράτους. — Τι προσθέτει
+εις την διδασκαλίαν του Αναξαγόρου. — Η ιδέα του τελικού
+αιτίου.</b>
+
+
+
+Λαβών δε αφορμήν εκ των βιβλίων του Αναξαγόρου έδωκεν, ως
+αυτός ομολογεί, νέαν διεύθυνσιν εις τας ιδίας μελέτας. Αλλ'
+ακούσας μέν ποτε εκ βιβλίου τινός, ως έφη, Αναξαγόρου
+αναγινώσκοντος, και λέγοντος, ως άρα νους εστιν ο διακοσμών
+τε και πάντων αίτιος, ταύτη ήδη τη αιτία ήσθηντε και έδοξέ
+μοι τρόπον τινά ευ έχειν το τον νουν πάντων είνε αίτιον.
+_(Φαίδ. 96)_. Αλλ' ο Αναξαγόρας δεν υψούτο υπεράνω της
+φυσικής των Ιώνων, ειμή ίνα μεταπέση αμέσως εις αυτήν, και
+ο &Φαίδων& παριστά σαφέστατα την αντίθετον και ηθικήν τάσιν
+του πνεύματος του Σωκράτους• &και ηγησάμην, ει τούθ' ούτως
+έχει, τον γενούν κοσμούντα πάντα κοσμείν, και έκαστον
+τιθέναι ταύτη όπη αν βέλτιστα έχη&• ώστε προς αληθή γνώσιν
+οιουδήποτε πράγματος ανάγκη να ζητήσωμεν ποίον είναι το
+τέλος και ο προορισμός αυτού, και τι είναι εν αυτώ το
+βέλτιστον• &ει ουν τις βούλοιτο την αιτίαν ευρείν περί
+εκάστου, όπη γίγνεται ή απόλλυται ή εστι, τούτο δει περί
+αυτού ευρείν όπη βέλτιστον αυτώ εστιν ή είναι ή άλλο οτιούν
+πάσχειν ή ποιείν&. Η έννοια του τελικού αιτίου πρωτεύει εν
+τοις περί Σωκράτους παρά Ξενοφώντι ουχ ήττον ή παρά
+Πλάτωνι, και αρκεί εις απόδειξιν η μεταξύ Σωκράτους και
+Αριστοδήμου συνδιάλεξις, και ο τρόπος καθ' ον εκεί
+εξηγείται πάσα η του ανθρωπίνου σώματος οικονομία. Καθό δε
+ηθικωτέρα, η νέα αύτη τάσις ήτο δι' αυτό τούτο και μάλλον
+μεταφυσική των θρασυδείλων αξιώσεων των προκατόχων του,
+διότι η έννοια του τέλους και του αγαθού δεν είναι ιδία
+μόνον της ηθικής επιστήμης αλλά και της μεταφυσικής, είναι
+το Ύψιστον αντικείμενον υπό το όνομα του τελείου και του
+απολύτου, και θέλομεν ίδει τον Σωκράτην εφαρμόζοντα εις
+όλην την φύσιν και εις αυτήν την θείαν διάνοιαν την αρχήν
+του βελτίστου, ήτις ήτο ο κανών της διαγωγής του, και ην
+εθεώρει παντοδύναμον επί της ανθρωπίνης θελήσεως• ταύτην δε
+την έννοιαν του τελικού αιτίου και ο Αριστοτέλης αποδίδει
+εις την Σωκρατικήν φιλοσοφίαν. Τόσω δε η έννοια αύτη
+εκυρίευε τον Σωκράτην, ώστε κατέπνιγε σχεδόν την έννοιαν
+των άλλων αιτίων, και εις τούτο αποδοτέον την εν τη ανωτέρω
+παραγράφω του Φαίδωνος υπερβολικήν και άδικον κατάκρισιν
+Αναξαγόρου. Νέα λοιπόν εισάγεται εις την φιλοσοφίαν αρχή
+διά Σωκράτους, η του τελικού αιτίου, ήτοι του αγαθού, και
+την θεωρίαν του διδασκάλου θέλει συμπληρώσει και
+τελειοποιήσει ο Πλάτων διά της περί ιδεών μεταφυσικής
+θεωρίας, ως τούτο καθοράται και εν αυτώ τω παρατεθέντι
+χωρίω του &Φαίδωνος&, ένθα είναι προφανής η από του τελικού
+αιτίου μετάβασις εις την ιδέαν, καθό τύπον του όντος
+θεωρουμένην, και ο Σωκράτης παρίσταται εν τη αληθεί αυτού
+θέσει μεταξύ Αναξαγόρου και Πλάτωνος• οι Ίωνες δεν
+ανεγνώριζον ειμή το &φυσικόν& αίτιον, ο Αναξαγόρας
+συλλαμβάνει το &νοερόν& αίτιον, ο Σωκράτης καταλαμβάνει ότι
+παν νοερόν αίτιον είναι δι' αυτό τούτο ηθικόν και
+&τελικόν&, τέλος ο Πλάτων συμπεραίνει ότι το τελικόν αίτιον
+πρέπει να περιέχη τύπον τινά τελειότητος, ον έχει προ
+οφθαλμών ο διακοσμών νους (&πάντα εγέννησε παραπλήσια
+εαυτώ&), ώστε η ιδέα είναι παρά Πλάτωνι η απορρόφησις
+πάντων των άλλων αιτίων, του φυσικού, του ψυχολογικού, του
+ηθικού, εν τω κατ' εξοχήν μεταφυσικώ, εν τω ανωτάτω λόγω
+των όντων, τω τελείω αγαθώ.
+
+
+
+<b>Γ’.
+
+Η του ανθρώπου μελέτη αφετηρία πάσης φιλοσοφικής
+θεωρίας</b>
+
+
+
+Η νέα αρχή του Σωκράτους έμελλεν εξ ανάγκης ν' ανανεώση και
+την μέθοδον της φιλοσοφίας, διότι εάν η ηθική συνάπτεται,
+αφ' ενός, προς την μεταφυσικήν, στενώτατον σύνδεσμον έχει,
+αφ' ετέρου, προς την ψυχολογίαν• όθεν ο Σωκράτης ηρώτα•
+&πότερά ποτε νομίσαντες ικανώς ήδη τ' ανθρώπεια ειδέναι,
+έρχονται επί το περί των τοιούτων& (περί φύσεως και κόσμου)
+&φροντίζειν, ή τα μεν ανθρώπεια παρέντες, τα δαιμόνια δε
+σκοπούντες, ηγούνται τα προσήκοντα πράττειν• (Απομν. Α'
+α')&. Και εν τω Δ', β' (&αυτόθι&) έτι σαφέστερον συνιστά
+εις τον &Ευθύδημον& το &Γνώθι σαυτόν& ως βάσιν πάσης
+φιλοσοφίας• &ειπέ μοι έφη, ω Ευθύδημε, εις Δελφούς ήδη
+πώποτε αφίκου;& κλ. Η αυτή δε διδασκαλία εύρηται και παρά
+Πλάτωνι εν τω &Αλκιβιάδη α'&.
+
+Ποικίλαι σημασίαι απεδίδοντο και παρ' αυτού του Σωκράτους
+εις το &Γνώθι σαυτόν&, αίτινες όμως συμβιβάζονται εξ
+ανάγκης, καθόσον η γνώσις ημών αυτών περιλαμβάνει και της
+ηθικής και της νοητικής ημών φύσεως την γνώσιν, και η μεν
+πρώτη είναι ο απαραίτητος όρος της αρετής, η δε δευτέρα της
+επιστήμης. Και αύτη πάλιν υποθέτει ου μόνον την γνώσιν της
+ημετέρας αμαθείας, αλλά και των όρων της αληθούς μαθήσεως,
+ώστε από της ηθικής έμελλε λογικώς να μεταβή ο Σωκράτης εις
+την λογικήν και την ψυχολογίαν, εάν προς πράξιν του αγαθού
+απαραίτητος είναι η γνώσις του αληθούς. Προς τούτοις δε
+συνειθίζων να γενικεύη και να ορίζη, έπρεπε να εύρη εν τη
+ψυχή αυτού τους γενικούς νόμους της διανοίας, τα γένη, και
+τας εις πάντας ανθρώπους κοινάς δυνάμεις του πνεύματος. Άμα
+δε το καθόλου αναφαίνεται εν τω πνεύματι, αι μεταφυσικαί
+ιδέαι παρίστανται ταυτοχρόνως, και τοιούτω τρόπω επαναφέρων
+την φιλοσοφίαν εις τα &ανθρώπεια&, ο Σωκράτης διήνοιγεν
+αυτή την προς τα θεία οδόν, και προητοίμαζε την υπό
+Πλάτωνος ανανέωσιν της μεταφυσικής. Και ούτω καθορώνται οι
+διαδοχικοί βαθμοί της σωκρατικής διανοίας• η νέα αρχή του
+τελικού αιτίου, ήτοι του αγαθού, είλκυεν αυτόν προς την
+λογικήν έρευναν του τέλους τούτου, και αύτη προς την
+ψυχολογικήν ανάλυσιν, και υπ' αυτήν έμελλε να εύρη την
+μεταφυσικήν, εν ή υπάρχει το αληθές αντικείμενον της
+ηθικής, το τελικόν και πρώτον αίτιον, το αγαθόν, δι' ου
+συνεπληρούτο, ούτως ειπείν, ο κύκλος, και ο προς όν όρος
+εταυτίζετο με τον αφ' ού διά της ταυτότητος της ηθικής και
+της μεταφυσικής εν τη Ιδέα του αγαθού.
+
+
+
+<b>Δ’.
+
+Μέθοδος του Σωκράτους — Ειρωνεία και μέθοδος
+ανασκευαστική.</b>
+
+
+
+Η κατά της οιήσεως και σοφιστείας ειρωνεία του Σωκράτους
+προήρχετο εκ της αντιθέσεως ην εύρισκε μεταξύ του ιδανικού
+της επιστήμης και της αμαθούς αλαζονείας των αντιπάλων
+αυτού (&Πλάτ. Απολογ.&) Και την ειρωνείαν ταύτην, δι' ής
+καθίστα γελοίους τους αντιπάλους, και κατεδείκνυε το ψεύδος
+της επιστήμης αυτών, θέλει μεταχειρισθή ακολούθως και ο
+Πλάτων προς κάθαρσιν του πνεύματος και της καρδίας
+(&Σοφιστ. και Πολιτ.& ς'), και ουδεμία αμφιβολία ότι κατά
+τούτο ο Πλάτων διέμεινε πιστός εις τας αρχάς του
+διδασκάλου, όστις πανταχού φαίνεται αποδίδων μεγίστην
+σπουδαιότητα εις τα ηθικά αισθήματα και ταυτίζων την
+επιστήμην με την αρετήν. Μεταξύ δε των προς ανασκευήν μέσων
+κυριώτατον είναι η εξαγωγή (&deduction&), δι' ής
+αναπτύσσονται πάσαι αι συνέπειαι θέσεώς τινος, ην
+προσωρινώς παραδέχεται πάντοτε ο Σωκράτης ως υπόθεσιν, και
+από συμπεράσματος εις συμπέρασμα φέρει αυτήν εις το άτοπον,
+και συγκρούων αυτήν κατά της αληθείας την καταστρέφει. Παρά
+Ξενοφώντι (&Απομ. Α' β'.&), ουχ ήττον ή παρά Πλάτωνι
+(&Αλκιβ. α'.&), βλέπομεν τον Σωκράτην αναγκάζοντα τους
+αντιπάλους τα αυτά να λέγωσιν υπέρ και κατά των αυτών και
+κατά τα αυτά. Και τοιαύτα μεν ήσαν τα πρώτα στοιχεία της
+σωκρατικής μεθόδου.
+
+
+
+<b>Ε’.
+
+Ευρετική μέθοδος ή μαιευτική.</b>
+
+
+
+Έτερον δε και ουσιωδέστατον στοιχείον της μεθόδου ταύτης
+ήτο η &μαιευτική&. Η φύσις της επιστήμης και το προς
+απόκτησιν αυτής μέσον είναι εκ των μάλλον μελετηθέντων υπό
+τε του Σωκράτους και όλης της σχολής αυτού ζητημάτων.
+Τωόντι ο Σουΐδας (εν λέξ. &Κρίτων&) και Διογένης ο Λαέρτιος
+(Β', 121, 125, 124). αναφέρουν τα βιβλία του Κρίτωνος, τα
+επιγραφόμενα• &Περί του μαθείν, περί του γνώναι και περί
+επιστήμης&• αναφέρονται προσέτι τα του υποδηματοποιού
+Σίμωνος περί &επιστήμης, περί κρίσεως, περί του
+διαλέγεσθαι&• εις τον Θηβαίον Σιμμίαν αποδίδονται οι &περί
+λογισμού και περί αληθείας& διάλογοι, και άλλαι εις άλλους
+σωκρατικούς αποδίδονται τοιούτου είδους συγγραφαί. Εκ δε
+των πλατωνικών διαλόγων ο μεν &Θεαίτητος& έχει υπόθεσιν την
+φύσιν της επιστήμης, ο δε &Σοφιστής&, συνέχεια του πρώτου,
+την φύσιν της πλάνης, και ωσαύτως ο &Παρμενίδης&
+πραγματεύεται περί της φύσεως της αληθείας και του όντος,
+και ο &Φαίδων& εκτενώς διαλαμβάνει περί αναμνήσεως. Ταύτα
+αποδεικνύουσιν ότι πρωτότυπόν τινα διδασκαλίαν είχεν
+εισαγάγει ο Σωκράτης περί της φύσεως της επιστήμης και περί
+ευρετικής μεθόδου. Ποίαι δε αι παρά τοις συγχρόνοις αυτού
+επικρατούσαι περί επιστήμης και διανοίας δοξασίαι; Ο μεν
+Αναξαγόρας, ου τα συγγράματα είχεν αναγνώσει ο Σωκράτης,
+εθεώρει τον λόγον καθολικόν τι και άπειρον και πανταχού το
+αυτό• &Νους δε πας όμοιος εστι, και ο μείζων και ο ελάττων
+(Συμπλικ. εις φυσικ. Αριστοτέλους 33, β')&• ο δε Αρχέλαος,
+ον επίσης εγνώρισεν εκ του πλησίον, εφρόνει ότι κατ' αρχάς
+πάντα υπάρχουσι μεμιγμένα εν τη διανοία• &τω νω ενυπάρχειν
+τι ευθέως μίγμα (Οριγ. φιλοσοφ. 9)&, εξ ου διακρίνεται
+ακολούθως η επιστήμη διά τινος διαιρέσεως και αποχωρίσεως,
+&νόμω&. Και των πυθαγορείων τα δόγματα της προϋπάρξεως και
+της μετεμψυχώσεως έτεινον εις την αναγνώρισιν εμφύτου τινός
+επιστήμης, και τας αισθήσεις διέστελλον του λόγου, και την
+δόξαν της επιστήμης. Η αυτή διάκρισις υπάρχει και παρά
+Παρμενίδη, ου το ποίημα διαιρείται εις δύο μέρη, ων το μεν
+έχει αντικείμενον τον &νουν&, το δε τα &προς δόξαν&• ουδέ
+άλλως εφρόνει ο &Εμπεδοκλής& θέτων ως μέσον προς γνώσιν της
+αληθείας &ου τας αισθήσεις αλλά τον ορθόν λόγον&• ώστε
+καθολική φαίνεται κατά την εποχήν εκείνην η τάσις του
+ανθρωπίνου πνεύματος εις το θεωρείν την επιστήμην ουχί ως
+αυθαίρετον δημιούργημα του ανθρώπου, αλλ' ως ανάπτυξιν
+συνεπτυγμένου και εν τη ψυχή υπ' αυτού του Θεού
+κατατεθέντος σπέρματος, εξ ου τη βοηθεία ιδιαιτέρας τέχνης
+φύεται και γεννάται η αλήθεια ως φυτόν ουράνιον και
+απάγαυσμα αυτής της θεότητος. Πανταχού δε ο Σωκράτης
+παρίσταται ουχί ως διδάσκαλος κατέχων την επιστήμην και
+δυνάμενος να την μεταδώση, αλλ' ως μαιευτής συντελών εις
+την γέννησιν αυτής εξ αυτών των λογικών σπλάγχνων των
+μαθητών του  (&Θεαίτητ. 36 κλπ), ενί σπλαγχνοίσι λόγοισι&,
+ως έλεγεν ο Εμπεδοκλής (στίχ. 356). Και προς τούτο ο κατ'
+αυτόν πρώτος όρος ήτο η γνώσις ημών αυτών, δι' ης από των
+εκτός μετέφερε την επιστήμην εις τα εντός, από του κόσμου
+εις την ψυχήν. Αλλ' ο Σωκράτης δεν φαίνεται συλλαβών την
+ανάπτυξιν ταύτην ως ανάμνησιν προγενεστέρας ζωής. Το μίγμα
+τούτο πυθαγορείων δογμάτων και μεταφυσικών συλλήψεων ανήκει
+εις τον Πλάτωνα, και ουχί εις τον Σωκράτην, όστις μόνο το
+ψυχολογικόν και λογικόν μέρος της θεωρίας διετύπωσε, και
+τούτο διακρίνεται ευκόλως έν τινι των μάλλον σωκρατικών
+διαλόγων του Πλάτωνος, εν τω &Μένωνι&, ένθα όμως παρίσταται
+ως θεμελιώδης αρχή της σωκρατικής διδασκαλίας η μεταξύ
+δόξης και επιστήμης διάκρισις και η ανάγκη εμφύτου τινός,
+ει και συγκεχυμένης και γενικής, επιστήμης προς γέννησιν
+της αληθείας. Την προϋπάρχουσαν ταύτην γνώσιν υποθέτει εξ
+ανάγκης η μαιευτική τέχνη, και εις αυτήν ίσως ανάγεται και
+η υπό Αριστοτέλους διάκρισις της &δυνάμει& και της
+&ενεργεία& επιστήμης. Η αυτή δε διδασκαλία του &Μένωνος&
+επαναλαμβάνεται και εν τω &Φαίδωνι& (73 α)• εν ώ δε δεν
+ανεγνώριζε την έμφυτον ταύτην γνώσιν ως ανάμνησιν, ουχ
+ήττον εθεώρει αυτήν ως το λογικόν και θείον στοιχείον της
+ψυχής, ως προκύπτει εκ του &Αλκιβιάδου (63)& και εκ του ε'.
+της &Πολιτείας&. Εκ δε της γενικής αρχής της μαιευτικής
+δυνάμεθα να συμπεράνωμεν ποίος ήτο ο προτιμώμενος τύπος και
+τα συνήθη αντικείμενα των λογικών ζητήσεων του ημετέρου
+φιλοσόφου. Η μαιευτική μέθοδος επιφέρει την ανάγκην του
+διαλόγου και των ερωτήσεων, δι' ων ο διδάσκαλος βοηθεί τον
+διδασκόμενον εις την γέννησιν των ιδεών, και η &λογική&
+γίνεται ούτω &διαλεκτική (Κρίτ. 390 Πολιτ. ς'.)&. Και
+επειδή διελέγετο πανταχού, πάντοτε και προς πάντας, εκ
+πάσης ψυχής και εκ παντός πράγματος και εξ αυτών των
+ταπεινοτέρων ενόμιζεν ότι ηδύνατο να εκλάμψη ως εξ
+υποκεκρυμμένου σπινθήρος το φως της αληθείας.
+
+
+
+<b>ΣΤ’.
+
+Ιδιαίτερα μέσα της μαιευτικής. — Διαίρεσις και εξαγωγή
+(déduction). — Επαγωγή.</b>
+
+
+
+Η διαίρεσις περιλαμβάνει πάντα τα αναλυτικά μέσα δι' ων
+ανακαλύπτομεν την ενότητα εν τη πολλότητι, διότι, δυνάμεθα
+από της ενότητος του γένους, να κατέλθωμεν εις την
+πολλότητα των ειδών, όπερ είνε η κυρίως λεγομένη διαίρεσις,
+ή από της ενότητος αρχής τινος να κατέλθωμεν εις την
+πολλότητα των συνεπειών αυτής, όπερ είναι η εξαλεγομένη
+διαίρεσις, ή από της ενότητος αρχής τινος να κατέλθωμεν εις
+την πολλότητα των συνεπειών αυτής, όπερ είναι η εξαγωγή,
+και ο Σωκράτης εγνώρισε και μετεχειρίσθη μεθοδικώς αμφότερα
+τα μέσα ταύτα. Ο Ξενοφών πολλαχού των &Απομνημονευμάτων&
+παρέχει παραδείγματα της πρώτης εργασίας, ην ονομάζει το
+&διαλέγειν κατά γένη&, ένθα ο Σωκράτης διαιρεί τα γένη εις
+τα είδη αυτών μετά θαυμαστής ακριβείας, και ούτω φθάνει εις
+το &ίδιον& εκάστου πράγματος, ήτοι εις την ιδίαν και
+ειδικήν διαφοράν, εις την ουσιώδη ιδιότητα, εξ ης και μόνης
+δύναται να προκύψη ο ακριβής ορισμός• απαράλλακτος δε είνε
+και ο παρά Πλάτωνι Σωκράτης _(Φαιδρ. 91)_. Ωσαύτως την έκ
+τινος αρχής ακριβή εξαγωγήν των συνεπειών αυτής πανταχού
+φαίνεται μεταχειριζόμενος ο Σωκράτης, και ενίοτε εν είδει
+τελείου σωρείτου. Αλλ' η διαίρεσις και η εξαγωγή βεβαιούσι
+μόνον την λογικήν δυνατότητα των όντων και εννοιών, ουχί δε
+και την αντικειμενικήν αυτών πραγματικότητα. Προς τούτο
+απαιτείται άλλη ανωτέρα εργασία, και εις ταύτην επλησίασεν
+ο Σωκράτης• διά της επαγωγής, ην αποδίδουσιν αυτώ εκ
+συμφώνου ο Ξενοφών, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης. Και τωόντι
+ότε ο Σωκράτης ανεσκεύαζε τας γνώμας των αντιπάλων του,
+μετεχειρίζετο την διά της εξαγωγής των συνεπειών ανάλυσιν,
+αποδεικνύων ούτω το άτοπον της αρχής εξ ης απέρρεον, αλλ'
+ότε αυτός εξέφραζε γνώμην τινά, και άλλος την αντέτεινεν,
+υπεχρεούτο, προς δικαιολόγησιν της κρίσεώς του, να την
+επαναγάγη είς τινα γενικήν και ομολογουμένην αλήθειαν, &επί
+την υπόθεσιν επανήγε&, και πραγματικώς η γενική αύτη
+αλήθεια προ της επαληθεύσεως ήτο &υπόθεσις&, και η
+επαλήθευσις αύτη εγίνετο διά της παραθέσεως πολλών μερικών
+παραδειγμάτων, εν οίς εζήτει τον εν πάσι κοινόν χαρακτήρα
+ανερχόμενος ούτω από των επί μέρους εις το καθόλου, και η
+εργασία αύτη ουδέν έτερον είναι ή αυτή η &επαγωγή&. Το δε
+εξαγόμενον της επαγωγής θέλει είναι γενική τις αρχή και το
+έτερον και κυριώτερον στοιχείον του ορισμού. &Ούτω δε των
+λόγων επαναγομένων καθίστα εναργή την αλήθειαν και εις
+αυτούς τους αντιλέγοντας,& εάν ουχί διά της πλήρους και
+τελείας επαγωγής ης τους νόμους ακριβώς εξέθηκεν ακολούθως
+ο Αριστοτέλης, αλλά &δι' επακτικών λόγων&, τουτέστι διά
+παραδειγμάτων, διά της αναλογίας, ενίοτε δε και διά της
+πλήρους αριθμήσεως των καθ' έκαστα, αφ' ών γίνεται ασφαλώς
+&η επί τα καθόλου έφοδος& κατ' Αριστοτέλην &(Αναλ. προτ.
+Β.' ιε')&. Ούτω λοιπόν διά της διαιρέσεως και εξαγωγής, αφ'
+ενός, και διά της επαγωγής και γενικεύσεως, αφ' ετέρου,
+συμπληρούται η μαιευτική μέθοδος, καθ' όσον διά μεν του
+πρώτου μέσου αναπτύσσεται το εν τω πνεύματι συνεπτυγμένον,
+ό εστι γεννώνται αι μερικαί ιδέαι εκ των γενικών,(3) διά δε
+του δευτέρου ανερχόμεθα εις τα γένη, εξ ών πάλιν γεννώνται
+αι μερικαί ιδέαι, και άτινα κατ' Αριστοτέλην είναι δύναμίς
+τις εγκυμονούσα την ενέργειαν και την πραγματικότητα. Πασών
+δε των αναλύσεων και συνθέσεων τούτων το εξαγόμενον ήτο, ως
+είπομεν, ο ορισμός, δι' ού θέλει φανή επί μάλλον και μάλλον
+η μεταφυσική τάσις της λογικής του Σωκράτους θεωρίας.
+
+
+
+
+<b>Ζ’.
+
+Ιδιαίτερα μέσα της μαιευτικής (Συνέχεια). —
+Ο ορισμός.</b>
+
+
+
+Ο Αριστοτέλης εν τω α' των &Μεταφυσικών& λέγει, ότι ο
+Σωκράτης πρώτος &επέστησε την διάνοιαν περί ορισμών&, ότι
+προ αυτού ο Δημόκριτος &ωρίσατό πως&, και προ τούτου οι
+Πυθαγόρειοι &περί τίνων ολίγων, ων τους λόγους εις τους
+ορισμούς ανήπτον (ιδ'. δ' αυτόθι)&, και παρατηρεί ότι λίαν
+απλώς επραγματεύθησαν• &ηρίζοντό τε γαρ επιπολαίως, και ω
+πρώτω υπάρξειεν ο λεχθείς όρος, τούτ' είναι την ουσίαν του
+πράγματος ενόμιζον&. Αλλ' ο Σωκράτης ε υ λ ό γ ω ς εζήτει
+το τι εστι• σ υ λ λ ο γ ί ζ ε σ θ α ι γαρ εζήτει, αρχή δε
+των συλλογισμών το τι εστι&. Το ζήτημα όμως είναι εάν οι
+ορισμοί του Σωκράτους ήσαν μόνον λογική τις εργασία άνευ
+μεταφυσικού τινος σκοπού. Την σήμερον η λογική και η
+οντολογία είναι συνήθως δύο διακεκριμέναι επιστήμαι, αλλ' η
+διάκρισις αύτη υπάρχει άρα και εν τω πνεύματι του
+Σωκράτους; Περί τούτου απαντά αυτός ο Αριστοτέλης διά της
+συνεχείας του τελευταίου χωρίου όπερ κακώς ηρμήνευσαν και ο
+Ρώχτερ και ο Έγελος και ο Βράνδις. &Διαλεκτική γαρ ισχύς&,
+προσθέτει ο Αριστοτέλης, &ούπω τότ' ην, ώστε δύνασθαι και
+χωρίς του τι εστι ταναντία επισκοπείν, και των εναντίων ει
+η αυτή επιστήμη&. Η επιστήμη αύτη, των εναντίων &η αυτή&,
+είναι η καθαρά λογική, επιστήμη όλως εξωτερική και τυπική,
+ήτις κατ' Αριστοτέλην πρέπει να περιορίζηται εις την
+μελέτην των γενικών τύπων και των αφηρημένων εναντιοτήτων,
+αφίνουσα εις μόνην την μεταφυσικήν την μελέτην της
+ενδομύχου και πραγματικής ουσίας. Αλλά τοιαύτη δεν ήτο η
+διαλεκτική του Σωκράτους. Βραδύτερον, και ιδίως μετά τον
+Πλάτωνα, αι γενικαί έννοιαι εθεωρήθησαν ως τύποι κοινοί εις
+όλην τινά τάξιν αντικειμένων (&κοινός λόγος&), και των
+τύπων τούτων δυνάμεθα να συλλάβωμεν &ταναντία& ως λ. χ. την
+ενότητα και την πολλότητα, την ταυτότητα και την διαφοράν,
+το δίκαιον και το άδικον, η δε ουσία είναι κατ' Αριστοτέλην
+&το καθ' έκαστον (η γαρ ουσία των όντων εν τω καθ'
+έκαστον)& ήτοι η ατομική υπόστασις• &τούτων δ' ούκ εστιν
+ορισμός, αλλά μετά νοήσεως ή αισθήσεως γνωρίζονται.& Όμως
+παρά Σωκράτει και παρά Πλάτωνι, ως παρ' Εγέλω, η λογική και
+η οντολογία είναι έν, και η σύνθεσις αυτών είναι η
+&διαλεκτική&. Ώστε γινώσκομεν ήδη, ότι &τα προηγούμενα& του
+σωκρατικού ορισμού ήσαν ανίσχυροί τινες προσπάθειαι των
+Ιώνων και των πυθαγορείων, ότι ο Σωκράτης πρώτος εγνώρισε
+την τέχνην του ορίζειν, ότι εις τούτο, έλαβεν &αφορμήν& εκ
+των ηθικών ερευνών του, ότι &φύσις& του ορισμού αυτού ήτο ο
+καθολικός προσδιορισμός της ουσίας, &σκοπός& δε, η
+οντολογική γνώσις, και ότι εις ταύτην προέβαινε διά της
+συνενώσεως της λογικής και της οντολογίας ήτοι διά της
+διαλεκτικής. Τα αυτά δε επιβεβαιούσιν ο τε Ξενοφών (&Απομν.
+Δ'. ς'.&) και ο Πλάτων (&Φαίδρ. και αλλαχού&).
+
+Ας ίδωμεν τώρα την εφαρμογήν της σωκρατικής μεθόδου, ποία
+ήσαν τα στοιχεία του ορισμού αυτού, και ποίον μεταξύ αυτών
+το κυριώτερον.
+
+Τα δύο μέσα περί ων διελάβομεν ανωτέρω, η &διαίρεσις& και η
+&επαγωγή&, συγκεφαλαιούνται εξ ανάγκης εν τω ορισμώ, και
+διά μεν της αναλύσεως ο Σωκράτης έφθανεν εις την ειδικήν
+διαφοράν, διά δε της συνθέσεως, εις το γένος, άτινα είναι
+τα δύο στοιχεία οιουδήποτε ορισμού• η διαφορά &διακρίνει&,
+το γένος &εξηγεί&• το γένος είναι άρα ο &λόγος&, ό εστι το
+&αίτιον&, δι' ου μόνον δυνατόν και νοητόν καθίσταται το
+αντικείμενον, αλλά και πραγματικόν και ενεστώς, ώστε το
+γένος περιέχει τα είδη, ως η αρχή, τας συνεπείας, παρά του
+γένους λαμβάνουσι τα είδη την δυνατότητα και την ύπαρξιν,
+αυτήν την ουσίαν αυτών, το τι εστι, και ούτω γίνεται
+καταφανής η μεταφυσική τάσις της σωκρατικής διδασκαλίας.
+
+
+
+<b>Η’.
+
+Οντολογική βάσις της σωκρατικής μεθόδου.
+Φύσις των γενών. — Διάκρισις της σωκρατικής και
+της πλατωνικής θεωρίας.</b>
+
+
+
+Προς λύσιν των ζητημάτων τούτων συντελεστικώτατον είναι το
+παρ' Ευσεβίω (&Ευάγ. Πρ. ια', 3&) χωρίον του Αριστοτέλους,
+εν ώ βλέπομεν ότι ο Σωκράτης τα &καθόλου ου χωριστά εποίει,
+ουδέ τους ορισμούς• οι δε (ο Πλάτων) εχώρισαν, και τα
+τοιαύτα των όντων ι δ έ α ς προσηγόρευσαν , . . . ώστε
+πάντων ιδέας είναι των καθόλου λεγομένων. Ο Σωκράτης λοιπόν
+δεν μεταφέρει εις το απόλυτον, και δεν πραγματοποιεί εν
+αυτώ, εν &τω παντελώς όντι, τα καθόλου και τους ορισμούς
+(Όρ. και Μεταφ. α'.&)• τούτο ποιεί ο Πλάτων διά της θεωρίας
+των &ιδεών&, αίτινες είναι τα γένη &καθ' αυτά&, δηλαδή η
+απόλυτος αρχή των γενών, ήτις είναι ο αληθής λόγος και των
+αισθητών αντικειμένων και των λογικών εννοιών, διότι άνευ
+αυτής ούτε τα πράγματα είναι επιδεκτικά ορισμού, ούτε το
+πνεύμα δύναται να διατυπώση ορισμόν• η &Ιδέα& είναι, κατ'
+αυτόν, τύπος αιώνιος της απολύτου υπάρξεως και νοήσεως, ου
+μετέχουσι και η ύλη και το πνεύμα. Τοιούτω τρόπω η μεν
+διαλεκτική του Σωκράτους στρέφεται περί τα γένη, και δεν
+υπερβαίνει τα αισθητά αντικείμενα, η δε του Πλάτωνος, περί
+τας ιδέας, και δι' αυτών ανυψούται εις την υπερβατικήν
+αντικειμενότητα του απολύτου.
+
+
+
+
+ΒΙΒΛΙΟΝ Β'.
+
+Η ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΑΞΙΝ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ
+ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΗΤΟΙ Η ΤΗΣ ΘΕΛΗΣΕΩΣ ΘΕΩΡΙΑ
+
+
+
+
+<b>Α'.
+
+Διαλεκτική των αγαθών ή των τελικών αιτίων• —
+Ενότης του άκρου αγαθού.</b>
+
+
+
+Η κατά την πράξιν διαλεκτική του Σωκράτους, ήτοι η ηθική
+του, δεν διέφερε της κατά την νόησιν. Η θεωρητική και
+πρακτική φιλοσοφία υφίστατο κατ' αυτόν εις το &σκοπείν τα
+κράτιστα των πραγμάτων, και έργω και λόγω διαλέγοντας κατά
+γένη, τα μεν αγαθά προαιρείσθαι, των δε κακών απέχεσθαι.
+Και ούτως έφη αρίστους τε και ευδαιμονεστάτους άνδρας
+γίνεσθαι και διαλέγεσθαι δυνατωτάτους. Έφη δε και το
+διαλέγεσθαι ονομασθήναι εκ του συνιόντας κοινή βουλεύεσθαι
+διαλέγοντας κατά γένη τα πράγματα. Δειν ουν πειράσθαι ό,τι
+μάλιστα προς τούτο εαυτόν έτοιμον παρασκευάζειν, και τούτου
+μάλιστα επιμελείσθαι• εκ τούτου γαρ γίγνεσθαι άνδρας
+αρίστους τε και ηγεμονικωτάτους και διαλεκτικωτάτους. (Απ.
+Δ', έ.)&. Τοιούτω τρόπω η τάξις των εννοιών, των γενών και
+των ειδών, ην ορίζει η διαλεκτική, τάσσουσα το βέλτιον προ
+του χείρονος, το γενικώτερον αγαθόν προ του μερικωτέρου, η
+λογική τάξις η αποτελούσα την επιστήμην, μεταβαίνει εις τας
+πράξεις, και γίνεται η αρετή, το πρότερον λόγω είναι και
+έργω πρότερον, και γινώσκων καλώς την κατά γένη και είδη
+κατάταξιν, είναι δι' αυτό τούτο και ενάρετος. Ο δε μεταξύ
+των δύο διαλεκτικών μέσος όρος είναι, η παρά Σωκράτει
+θεμελιώδης έννοια του τέλους ή του αγαθού. Η γνώσις της
+αληθούς κατατάξεως των πραγμάτων είναι η γνώσις της λογικής
+και τελικής αξίας, ό εστι της ωφελείας εκάστου, και ούτω,
+από γένους εις γένος, φθάνομεν εις το καθολικόν, ό κατ'
+Αριστοτέλην εζήτει ο Σωκράτης, και από ωφελείας εις
+ωφέλειαν, από αγαθού εις αγαθόν, φθάνομεν εις το καθολικόν
+αγαθόν, όπερ είναι ο ανώτατος όρος της κατά την πράξιν
+διαλεκτικής. Τούτων δε τεθέντων, είναι φανερόν, ότι η εν
+τοις πράγμασι σχετική ωφέλεια είναι το αγαθόν αυτών, αλλ'
+ουχί το απόλυτον αγαθόν, ως η σχετική πρός τινα άνθρωπον
+ωφέλεια δύναται να ήναι το προς αυτόν σχετικόν αγαθόν, ουχί
+δε το απόλυτον, ότι το προς όλους αγαθόν είναι πλησιέστερον
+εις το απόλυτον, και ότι τα προς τα διάφορα στοιχεία του
+ανθρώπου αγαθά κατατάσσονται επίσης κατά την σχετικήν αξίαν
+και υπεροχήν εκάστου των στοιχείων τούτων• και επειδή το
+κράτιστον αυτών είναι η ψυχή, ήτις ανάγεται εις τον λόγον,
+και ο λόγος ζητεί και απαιτεί το απόλυτον, άρα το αγαθόν
+του λόγου είναι το απόλυτον αγαθόν, εις ο όμως ο Σωκράτης,
+ας το επαναλάβωμεν, δεν απέδιδεν, ως ο Πλάτων, χωριστήν
+ύπαρξιν και μεταφυσικήν αξίαν &(Απομ. Δ'. β' Δ'. β' 13, δ'
+Αριστοτ. Ηθ. μεγ. Δ' λε')&. Και διά τούτο ο Σωκράτης δεν
+είδεν ότι η τελική ταυτότης της ωφελείας και του απολύτου
+αγαθού δεν είναι άμεσος και πραγματοποιήσιμος εν τω κόσμω
+τούτω, εν ώ προοδεύομεν αδιακόπως προς την ταυτότητα
+ταύτην, χωρίς να φθάσωμεν εις αυτήν, αλλ' υποθέτει και
+απαιτεί θείαν τινά σφαίραν ένθα η ενταύθα ατελής ένωσις των
+δύο τούτων στοιχείων γίνεται τελεία ενότης. Συνησθάνετο
+ενδομύχως το ιδανικόν, και διείδεν ενίοτε την ανάγκην άλλης
+ζωής, εν ή εντελώς πραγματοποιείται, αλλά δεν είχε περί
+τούτου σαφείς και ακλονήτους πεποιθήσεις, και εντεύθεν αι
+περί θελήσεως και ηθικού αγαθού αμφίβολοι αυτού δοξασίαι.
+
+
+
+<b>Β’.
+
+Θεωρία της θελήσεως</b>
+
+
+
+Η περί θελήσεως θεωρία του Σωκράτους είναι η μάλλον
+πρωτότυπος των διδασκαλιών αυτού, και αποτελεί αληθές
+σύστημα. Ας μελετήσωμεν αυτήν και ως προς το γενικόν τέλος
+ου εφίεται η θέλησις, και ως προς τα ιδιαίτερα μέσα άτινα
+μεταχειρίζεται.
+
+Κατά Σωκράτην ουχ ήττον ή κατά Πλάτωνα, οι άνθρωποι φύσει
+και εξ ανάγκης επιθυμούσι το αγαθόν, &το άριστον, το
+βέλτιστον, ά οίονται συμφορώτατα (Απομ. Γ'. θ)&• ο δε
+Πλάτων εν τω &Φιλήβω, τω Γοργία και τω Πρωταγόρα& αποδίδει
+επίσης εις τον Σωκράτην την ιδέαν, ότι &επί τα κακά ουδείς
+εκών έρχεται&, και ότι τούτο είναι &εν ανθρώπου φύσει&.
+Λογική της αρχής ταύτης συνέπεια είναι, ότι προαιρούμεθα
+πάντοτε και εξ ανάγκης όσα θεωρούμεν καλήτερα, και τον
+συλλογισμόν τούτον αναπτύσσει σαφέστατα και ακριβέστατα ο
+Ξενοφών (&Απομ Δ'. ς'&), ένθα ο Σωκράτης ανέρχεται
+διαλεκτικώς από της πράξεως εις την δύναμιν, από ταύτης,
+εις την γνώσιν, και από της γνώσεως εις το αγαθόν.
+Πράττομεν ό,τι δυνάμεθα και δυνάμεθα ό,τι ηξεύρομεν. Η
+έννοια του αγαθού είναι λοιπόν το &γένος&, όπερ παράγει το
+&είδος&, διότι, καθ' ά είδομεν εν τη διαλεκτική της
+νοήσεως, το &γένος& είναι η &ουσία& και το &αίτιον&• άρα η
+ενάρετος πράξις είναι γενική και λογική έννοια, &(λόγους
+τας αρετάς ώετο είναι (Αριστ. Ηθ. Νικ. ς' 144)&
+πραγματοποιουμένη υπό της θελήσεως, και επομένως η θέλησις
+ταυτίζεται τη επιστήμη. Αλλά τότε τι γίνεται η ηθική
+λεγομένη ελευθερία, δι' ης, καίτοι γινώσκοντες το βέλτιον,
+πράττομεν το χείρον; Η ασυμφωνία αύτη δεν υπάρχει κατά την
+σωκρατικήν διδασκαλίαν. Ο &σοφός& είναι δι' αυτό τούτο και
+&εγκρατής&, τουτέστι κύριος εαυτού και ο εγκρατής είναι
+&πρακτικός& και &σώφρων• τοις εγκρατέσι μόνον έξεστι
+σκοπείν τα κράτιστα των πραγμάτων, και έργω και λόγω
+διαλέγοντας κατά γένη τα μεν αγαθά προαιρείσθαι, των δε
+κακών απέχεσθαι (Απομ. Δ'. ε'.)&. Και έτι σαφέστερον και
+θετικώτερον αποκλείει την ελευθερίαν εν ετέρω χωρίω των
+&Απομνημονευμάτων (π'. θ'). Σοφίαν δε και σωφροσύνην ου
+διώριζε . . . έφη δε και την δικαιοσύνην και την άλλην
+πάσαν αρετήν σοφίαν είναι . . . πάντας γαρ οίμαι
+προαιρουμένους εκ των ενδεχομένων ά οίονται συμφορώτατα
+αυτοίς είναι ταύτα πράττειν&• της αυτής δε θεωρίας την
+απόδειξιν, διά της εις άτοπον απαγωγής, ευρίσκομεν και εν
+τω Δ'. β, (&αυτόθι&). Σύμφωνος προς την διδασκαλίαν ταύτην
+είναι και ο &ελάσσων Ιππίας&, και η κατά τούτου κρίσις του
+Αριστοτέλους (&Μεταφ. ε'&)• εξ όλων δε των μαρτυριών τούτων
+προκύπτει ότι κατά Σωκράτην η μεταξύ δύο ενδεχομένων
+πράξεων νομιζομένη ελευθερία δεν είναι ειμή άγνοια του
+βελτίστου, δουλεία και ουχί αληθής ελευθερία.
+
+
+
+<b>Γ’.
+
+Η Σωκρατική θεωρία της θελήσεως κατ' Αριστοτέλην.</b>
+
+
+
+Ο Αριστοτέλης λέγει ρητώς (&Ηθ. Ευδ. Δ'. ε'&), ότι κατά τον
+Σωκράτην η γνώσις της δικαιοσύνης και η πράξις αυτής είναι
+έν και το αυτό• &ώστ' άμα συμβαίνειν ειδέναι τε την
+δικαιοσύνην και είναι δίκαιον& και διά τούτο &εζήτει τι
+εστιν αρετή&, και ουχί πώς γίνεται και εκ τίνων. Εν όλω δε
+τω χωρίω τούτω άριστα χαρακτηρίζει τον αποκλειστικόν
+ιδανισμόν του Σωκράτους, δι' ου ψυχολογικώς μεν, συγχέεται
+η νόησις και θέλησις, ηθικώς δε, η επιστήμη και η αρετή.
+Συνάδει προς τούτο και έτερον χωρίον (&Ηθ. Μεγ. Δ'. λε'.&),
+καθ' ό επίσης ο Σωκράτης ανάγει πάσαν την αρετήν εις το
+&προαιρείσθαι λόγω& δηλ. εις αυτόν τον λόγον, ώστε η εκλογή
+είναι κατ' αυτόν κρίσις του λόγου και ουχί πράξις της
+ελευθερίας. Ενισχύει δε την απόδειξιν και τρίτον χωρίον
+(&Ηθ. Μεγ. Δ'. α'&), καθ' ό ο Σωκράτης ανάγει όλην την
+ψυχήν εις την νόησιν, τον νουν, τον λόγον, και ταυτίζει την
+ηθικότητα και την νοημοσύνην, ώστε πάσαι αι αρεταί
+ευρίσκονται εν τω &λογιστικώ της ψυχής μορίω&, διαστέλλεται
+δε προς τούτοις σαφέστατα η ηθική θεωρία του Σωκράτους από
+της πλατωνικής. Εκ πάντων των χωρίων τούτων και άλλων,
+άτινα παραλείπονται, η κατ' Αριστοτέλην σωκρατική θεωρία
+της θελήσεως είναι η εξής• ουσία της ψυχής είναι ο λόγος
+έχων ως αντικείμενον και τέλος αναγκαίον το αγαθόν, προς ο
+τείνει άμα το γνωρίζει, και η γενική και ουσιώδης αύτη
+τάσις είναι η θέλησις, ήτις προαιρείται το φαινόμενον αυτή
+βέλτιστον. Η αρετή είναι λοιπόν κρίσις αληθής, αυτή η
+επιστήμη, καθ' ής ουδέν πάθος ισχύει, ουδέ υπάρχει
+ελευθερία αδιάφορος ενεργούσα άνευ λόγου κατά του λόγου εν
+γνώσει της ιδίας παραλογίας. Η δε κακία είναι απάτη, νόσος
+της διανοίας, ακουσία πλάνη θεραπευομένη διά της παιδείας
+και της τιμωρίας. Η ελευθερία είναι αυτός ο λόγος
+αναπτυσσόμενος απροσκόπτως, συλλαμβάνων και εν ταυτώ
+πραγματοποιών το αγαθόν διά μιας και μόνης πράξεως
+υπερνικώσης πάσης εξωτερικής αντιστάσεως. Επιστήμη,
+ελευθερία και αρετή είναι έν, η δε κακία είναι δουλεία,
+διότι είναι άλογος.
+
+
+
+<b>Δ’. και Ε'.
+
+Η σωκρατική θεωρία της θελήσεως κατά Πλάτωνα και
+άλλους σωκρατικούς.</b>
+
+
+
+Εκ των μέχρι τούδε ο Σωκράτης φαίνεται εν τω ιδανισμώ αυτού
+αποκλειστικώτερος και αυτού του Πλάτωνος, όστις ψυχολογικώς
+μεν, εμετρίασε την θεωρίαν του διδασκάλου, μεταφυσικώς δε,
+την ανύψωσεν. Η μεταξύ αυτών διαφορά προκύπτει εκ της
+ψυχολογικής αυτών θεωρίας, ήτις επενεργεί και εν τη
+μεταφυσική και εν τη ηθική, καθ' όσον ο μεν Σωκράτης είχεν
+εξαλείψει &το άλογον& της ψυχής στοιχείον, και εν τω
+ανθρώπω έβλεπε μόνον νουν σώματι συνηνωμένον, ο δε Πλάτων
+παρά τον ακίνητον λόγον θέτει την κινητήν και τυφλήν
+εκείνην ενέργειαν ήτις εκδηλούται διά της ορέξεως και του
+πάθους, και εκ του μίγματος των δύο τούτων στοιχείων
+παράγεται διάμεσος γνώσις, &δόξα& ονομαζομένη, και διάμεσος
+θέλησις καθιστώσα δυνατόν το &πταίσμα&. Εν δε τη ψυχολογική
+ταύτη θεωρία αποκαλύπτονται αι τρεις μεταφυσικαί έννοιαι
+περί ας στρέφεται όλος ο πλατωνισμός• η ενότης της &ιδέας&,
+η πολλότης της &ύλης&, και η μεταξύ αυτών σχέσις εν τη
+&αισθητή πραγματικότητι&• και προς μεν την ιδέαν
+αντιστοιχεί ο λόγος, προς δε την υλικήν πολλότητα, το
+άλογον μόριον, και κυρίως το τυφλόν και ευκίνητον πάθος,
+και προς το μίγμα αντιστοιχεί, υπό μεν την νοητικήν όψιν, η
+δόξα, διάμεσος μεταξύ ιδέας και αισθήσεως, υπό δε την
+ηθικήν, η αόριστος ενέργεια, ην ο Πλάτων, ονομάζει &θυμόν&,
+και ήτις, καί τοι τείνουσα φύσει προς το αγαθόν, δύναται
+τυχόν να τραπή και προς το κακόν. Όμως το σωκρατικόν πνεύμα
+τοσούτον εκυρίευε τον Πλάτωνα, ώστε δυσκόλως ηδύνατο και
+ούτος να συλλάβη την έννοιαν της αυτονόμου ελευθερίας, και
+ως επί το πλείστον εκθέτει μετά πιστής ευγλωττίας την
+σωκρατικήν θεωρίαν, αλλ' ολίγον κατ' ολίγον αναμιγνύει εις
+αυτήν την περί δόξης ιδίαν διδασκαλίαν, ην υποστηρίζει
+διαρρήδην εν τοις διαλόγοις όπου δεν πρωτεύει ο Σωκράτης,
+οίον εν &τοις Νόμοις&. Εν τω &Γοργία&, διακρίνει την
+γενικήν τάσιν της θελήσεως από των μερικών αποφάσεων, το
+τέλος ο θέλομεν, από των μέσων άτινα μεταχειριζόμεθα, και
+υποφαίνεται η δόξα• αλλ' εν τω &Μένωνι&, ένθα το
+&επιθυμείν& και το &βούλεσθαι& αδιακρίτως λαμβάνονται,
+εκτίθεται πιστώς η σωκρατική διδασκαλία. Εν δε τω
+&Πρωταγόρα& πληρέστερον εκτίθενται αι υπέρ της ηθικής
+ελευθερίας αποδείξεις ουχ ήττον δε μετά και μείζονος
+ενεργείας υποστηρίζεται το &κακός εκών ουδείς&.
+
+Εν τω &Σοφιστή&, εν ώ ο Σωκράτης είναι απλούς ακροατής, η
+κακία, η αμάθεια δεν συγχέονται πλέον τοσούτον εντελώς•
+αλλ' εν τοις &Νόμοις&, τω τελευταίω έργω του Πλάτωνος, και
+ιδίως εν τω Θ' βιβλίω, καταφαίνεται η αληθής αυτού
+διδασκαλία, καθ' ην η εν τη ψυχή απόλυτος υπεροχή του
+αγαθού παρίσταται ως ιδανικόν τι υποθέτον πλήρη την
+ιδανικήν επιστήμην του αγαθού, το δε &θνητόν και άλογον&
+παρίσταται ως εμποδίζον την εν ημίν πραγματοποίησιν του
+ιδανικού τούτου και την επιστήμην μεταβάλλον εις δόξαν. Και
+μόνη η επιστήμη του αγαθού είναι ανίκητος, και ουχί η δόξα,
+ώστε ναι μεν θέλομεν πάντοτε το βέλτιον ένεκεν της
+ουσιώδους τάσεως της ημετέρας θελήσεως, αλλά δεν πράττομεν
+αυτό πάντοτε. Η άδικος πράξις είναι εκουσία καθό πράξις,
+αλλά δεν είναι εκουσία καθό άδικος. Και τωόντι κατά τον
+Σωκράτην, καθώς ίδιον του λόγου είναι το &ορίζεσθαι
+καθόλου&, ίδιον της θελήσεως είναι το, ούτως ειπείν,
+βούλεσθαι καθόλου• εν δε τω καθόλου τούτω ο Πλάτων διορά το
+&είδος αυτό καθ' αυτό&, την καθ' εαυτήν, υπερβατικήν και εν
+ημίν &έμμονον ιδέαν&, ης έχομεν ανάμνησιν, και ην ενορώμεν
+έν τινι θεία και ζωή, και εντεύθεν εν τω κόσμω τούτω το
+δυνατόν της απάτης, της δόξης και του πταίσματος.
+
+Τέλος, και εν αυτοίς τοις σωκρατικοίς διαλόγοις, είτε του
+Αισχίνους είναι, είτε Σίμωνος του υποδηματοποιού, είτε
+άλλων, καταφαίνεται η σωκρατική παράδοσις. Εν τω
+&Κλειτοφώντι&, όν τινες αποδίδουν εις αυτόν τον Πλάτωνα,
+και εν &τω περί δικαίου&, ον ο Βάκχιος αποδίδει εις τον
+Σίμωνα, υποστηρίζεται, ότι το &αδικείν ακούσιον, και κακός
+εκών ουδείς&, και καθοράται εν ταυτώ πως εξ αυτής της
+παραδόξου περί ελευθερίας θεωρίας του ωρμάτο ο Σωκράτης,
+άκων και τρόπον τινά εξ ανάγκης, εις την εκπλήρωσιν της
+ηθικωτάτης και θείας σχεδόν αποστολής του, διδάσκων,
+νουθετών, συμβουλεύων και παντοίω τρόπω φωτίζων τους
+ανθρώπους προς θεραπείαν της αμαθείας διά της επιστήμης,
+και εμπέδωσιν της αρετής διά τινος ηθικής αναπλάσεως, εις
+ην εθυσίασε και αυτήν την ζωήν.
+
+
+
+
+ΒΙΒΛΙΟΝ Γ'.
+
+
+
+
+ΗΘΙΚΗ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ
+
+
+
+<b>Α’.
+
+Προσδιορισμός του άκρου αγαθού ως προς τον άνθρωπον.</b>
+
+
+
+Γινώσκομεν ήδη τους λογικούς χαρακτήρας του κατά Σωκράτην
+αγαθού, αλλ' ουχί τον πραγματικόν αυτού προσδιορισμόν•
+ηξεύρομεν ότι το αγαθόν είναι το απόλυτον τέλος των όντων,
+αλλ' αγνοούμεν τι είναι κατά την ουσίαν αυτού και
+ανεξαρτήτως των ποικίλων αυτού σχέσεων.
+
+Στηριζόμενοι επί τινων χωρίων των &Απομνημονευμάτων& και
+του &Πρωταγόρου&, τινές, οίον ο Ζέλλερ, ο Γρότεκαι ο
+Βράνδις, απέδωκαν εις τον Σωκράτην την ηθικήν του
+Αριστίππου, θέτουσαν το αγαθόν εν τη ηδονή. Αλλ' εν τω Β'.
+ε'. των &Απομνημονευμάτων& βλέπομεν, ότι εις &το αγαθόν,
+την ελευθερίαν και την διαλεκτικήν& αντιτάττει &την ηδονήν,
+την δουλείαν και την αμάθειαν&, και ευεξήγητος είνε η εν τω
+αυτώ κεφαλαίω φαινόμενη αντίφασις, διότι την ηδονήν δεν
+αποκλείει όλως ο Σωκράτης, αλλ' επιτρέπει, οσάκις
+συμβιβάζεται με την &εγκράτειαν& και την &σοφίαν, το
+μέγιστον αγαθόν&. Και εν τω Α', στ', (αυτόθι) την &τρυφήν&
+και την &πολυτέλειαν• δεν θεωρεί &ευδαιμονίαν&, αλλά
+νομίζει, &το μεν μηδενός δείσθαι θείον είναι, το δε ως
+ελαχίστων, εγγυτάτω του θείου, και το μεν θείον κράτιστον,
+το δε εγγυτάτω του θείου εγγυτάτω του κρατίστου&. Ώστε
+ουδεμία αμφιβολία ότι το αγαθόν υφίστατο κατά Σωκράτην εις
+την αρμονίαν του αισθήματος και του λόγου, εις την σύνθεσιν
+της ηδονής και της σοφίας, ην διέρρηξαν μεν τα αποκλειστικά
+και στενά συστήματα του κυρηναϊσμού και του κυνισμού,
+αποκατέστησε δε διαφωτίσας και συμπληρώσας αυτήν ο Πλάτων
+διά της εν τω αγαθώ ενότητος της ηδονής και της επιστήμης.
+
+Ωσαύτως εν τω &Πρωταγόρα& ο Σωκράτης φαίνεται αποδεχόμενος
+κατ' αρχάς την θεωρίαν του αντιπάλου του, ότι το αγαθόν
+είναι η ηδονή, αλλά, κατά το σύνηθες, όπως ανασκευάση αυτήν
+πληρέστερον. Ο δε &Γοργίας& περιέχει πάντα τα κατά της
+ηθικής της ηδονής επιχειρήματα. Και τωόντι κατά την περί
+διαλεκτικής και ορισμού θεωρίαν του Σωκράτους ο &λόγος&
+νοεί το καθολικόν τέλος, άρα &λογικόν& είναι το αγαθόν,
+ήτοι, το αγαθόν είναι ο ανώτατος λόγος, η γνώσις της
+αληθείας, η επιστήμη• συνέπεια δε της επιστήμης είναι η
+αρετή, και της αρετής, η ευδαιμονία, ήτις δεν είναι η
+&ευτυχία&, αλλ' η &ευπραγία&, επειδή ο αληθώς ενάρετος
+πράττει το ίδιον αγαθόν, και είναι &ευδαίμων& εν τη
+συνειδήσει της ιδίας αρετής (&Απομ. Α', ς'.&). Επιστήμην δε
+ενοούσεν, ουχί την τυχούσαν, την των υποδεεστέρων και
+σχετικών μέσων και τελών, ή την κατά δόξαν και την
+&αμφίλογον&, αλλά την βεβαίαν και καταδεικνύουσαν την
+λογικήν και απόλυτον αξίαν εκάστου πράγματος, διότι αύτη
+μόνη είναι η του αγαθού επιστήμη. Και ούτω διείδεν ο
+Σωκράτης ότι υπεράνω του ανθρώπου υπάρχει αγαθόν τι
+απόλυτον ταυτιζόμενον τη αληθεί επιστήμη, ου μέρος μόνον
+δύναται να πραγματοποιήση ο άνθρωπος δια της ιδίας
+επιστήμης και ηθικότητος. Την ερμηνείαν ταύτην της
+σωκρατικής ηθικής επιβεβαιοί και ο Πλάτων (&Αλκιβ. α'. και
+β'. Γοργ. και αλλαχού&).
+
+
+
+<b>Β’.
+
+Ανωτάτη αρχή του ηθικού νόμου. — Οι άγραφοι
+νόμοι. — Θεός νομοθέτης.</b>
+
+
+
+Ανεγνώρισεν άρα ο Σωκράτης την θείαν αρχήν εξ ης απορρέει ο
+ηθικός νόμος; Εν τη μελέτη του ακροσφαλούς τούτου ζητήματος
+δεν πρέπει ούτε να συγχέωμεν τον Σωκράτην με τον Πλάτωνα,
+ούτε να θέτωμεν αυτούς εις ριζικήν αντίφασιν.
+
+Παρά Πλάτωνι το αγαθόν είνε ανώτερον του ανθρώπου,
+απόλυτον, διακεκριμένον, ου μόνον της ημετέρας νοήσεως, και
+των άλλων όντων, αλλά μέχρι τινός, και αυτής της θείας
+διανοίας. Τοιαύτην έννοιαν του αγαθού δεν είχεν ο Σωκράτης,
+ως παρατηρεί, καθ' ά είπομεν (Α'. η'.), ο Αριστοτέλης. Αλλ'
+ως εκ τούτου δεν πρέπει να πιστεύσωμεν, ότι εθεώρει το
+αγαθόν ως συμφυές τω ανθρώπω, μη αποδεχόμενος ούτε ανωτέραν
+αρχήν, ούτε ανώτερον τέλος. Καθό πρακτικώτατος εθεώρει το
+αγαθόν προ πάντων εν ημίν και δι' ημάς, αλλά και παρ' αυτώ
+τω Ξενοφώντι διοράται ο Σωκράτης αποβλέπων είς τι
+υψηλότερον σημείον. Το τελικόν αίτιον και η μεταξύ των
+τελών και των μέσων σχέσις ήτο κατ' αυτόν έργον αυτού του
+Θεού, διώκοντος απανταχού το άριστον και το βέλτιστον, ως
+ποιεί τούτο ο άνθρωπος, αν και ουχί αλανθάστως ως ο Θεός.
+Άρα η αρετή είναι ομοίωσις προς τον θεόν, ως είχε
+παραστήσει αυτήν ο Πυθαγόρας, και κατά τον Σωκράτην,
+&μετέχει του θείου&, και είναι αχώριστος της ευσεβείας.
+Τοιούτος είναι ο &θείος νόμος&, εν τη τάξει των γενών και
+ειδών και εν τω συνδυασμώ των αιτίων και των μέσων
+αποκαλυπτόμενος, τοιούτοι οι άγραφοι νόμοι, περί ων
+διαλαμβάνει εν τοις &Απομνημονεύμασιν (Δ', δ'.)&, ους και
+αυταί αι εκ της ατελείας ημών εξαιρέσεις επιβεβαιoύσιν. Οι
+νόμοι ούτοι είναι απαραβίαστοι καθό περιέχοντες εν εαυτοίς
+το ίδιον κύρος διά της αναποφεύκτου τιμωρίας πάσης
+παραβάσεως αυτών (&αυτόθι&), και ταυτίζονται τω λόγω και τη
+φύσει καθ' ό αναγκαίαι σχέσεις απορρέουσαι εξ αμφοτέρων.
+
+
+
+<b>Γ’.
+
+Περί αρετής και των διαφόρων ειδών αυτής.</b>
+
+
+
+Η αρετή είναι διδακτή, ως η επιστήμη, και διά της αυτής
+μαιευτικής μεθόδου, και την διδασκαλίαν ταύτην αντιτάττει ο
+Σωκράτης εις τους σοφιστάς, τους πολιτικούς και αυτούς τους
+ποιητάς της εποχής του. Αι μεγάλαι αύται συζητήσεις
+αντανακλώνται πανταχού των &Απομνημονευμάτων&, εις
+πλείστους διαλόγους του Πλάτωνος (&Μέν. Πρωταγ. Χαρμ. Λάχ.
+Ευθύδ. Ευθύφρ.&) και εις τους διασωθέντας των άλλων
+σωκρατικών. Και ότε μεν προσέβαλλε τους σοφιστάς,
+ισχυρίζετο ότι δεν είναι διδακτή η αρετή, διότι εκείνοι
+ούτε εγίνωσκον αυτήν ούτε ήξευρον ν' αποδείξωσιν ευλόγως
+εάν και πώς είναι διδακτή• ότε δε εξέφερε την ιδίαν γνώμην,
+επρέσβευεν ότι είναι διδακτή, αλλά διά τινος διδασκαλίας
+άλλης παρά την τετριμμένην (&Απομ. Δ'. α'. ς'.&), και ως εκ
+τούτου φαίνεται ποτέ μεν επαγγελόμενος τον διδάσκαλον της
+αρετής, ποτέ δε ομολογών την περί τούτου αμάθειάν του. Η
+αυτή αντίφασις φαίνεται και παρά Πλάτωνι, ιδίως εν τω
+&Μένωνι& και τω &Πρωταγόρα&, και κατά τούτο ένιοι των
+ερμηνευτών ηπατήθησαν, ως ο Φίσχερ και ο Αστ. Αλλά τις δεν
+κατανοεί πόσον ειρωνικά είνε τα επιχειρήματα, δι' ων θέλει
+δήθεν ν' αποδείξη ότι η αρετή δεν είναι διδακτή εν τω εξής
+χωρίω λ. χ. του &Πρωταγόρου. Εγώ γαρ Αθηναίους, ώσπερ και
+οι άλλοι έλληνες φημί σοφούς είναι• ορώ ουν όταν συλλεγώμεν
+εις την εκκλησίαν, επειδάν μεν περί οικοδομίας τι δέη
+πράξαι την πόλιν, τους οικοδόμους μεταπεμπομένους
+συμβούλους περί των οικοδομημάτων, όταν δε περί ναυπηγίας,
+τους ναυπηγούς, και τάλλα πάντα ούτως όσα ηγούνται μαθητά
+τε και διδακτά είναι. . . . επειδάν δε τι περί της πόλεως,
+διοικήσεως δέη βουλεύεσθαι, συμβουλεύει αυτοίς ανιστάμενος
+περί τούτων ομοίως μεν τέκτων, ομοίως δε χαλκεύς,
+σκυτοτόμος, έμπορος, ναύκληρος, πλούσιος, πένης, γενναίος,
+αγενής, και τούτοις ουδείς τούτο επιπλήττει . . . δήλον γαρ
+ότι ουχ' ηγούνται διδακτόν είναι.& Την αυτήν δε ειρωνείαν
+ευρίσκομεν και εν τω &α’. Αλκιβιάδη&. Και ταύτα μεν κατά
+των πολιτικών. Κατά δε των σοφιστών έχομεν το τέλος του
+&Πρωταγόρου& και των εν αυτώ μύθον, παρανοηθέντα υπό τινων
+ερμηνευτών, αλλά συμφωνότατον προς την εν όλω τω διαλόγω
+εκτιθεμένην θεωρίαν, δι' ού ελέγχονται ου μόνον οι
+σοφισταί, αλλά και οι ποιηταί, ως εν τω 347 του αυτού
+διαλόγου. Η αυτή δε έννοια υποφαίνεται και εν τω &Μένωνι&,
+ον λίαν παραλόγως αποκλείει ο Αστ των γνησίων διαλόγων,
+διότι ουδεμία υπάρχει αντίφαση μεταξύ τούτου και του
+&Πρωταγόρου&. Είνε λοιπόν διδακτή η αρετή, ουχί δε κατά την
+μέθοδον των σοφιστών, των πολιτικών, των ποιητών, των
+μυθολόγων, ουχί ως πραγματεία πωλουμένη αντί χρημάτων, αλλά
+διά της διαλεκτικής, διά της μαιευτικής, διά καταλλήλων
+ερωτήσεων υποβοηθουσών την αυθόρμητον αυτής ανάπτυξιν εκ
+των ενδομύχων της ψυχής, ένθα ενυπάρχει φύσει και δυνάμει
+ως έννοια και επιθυμία του αγαθού (&Πολιτ. ς. 24 και 22&).
+Ταύτην δε την μέθοδον δεν εφήρμοζεν ο Σωκράτης δι' αορίστων
+γενικοτήτων, αλλά δι' ωρισμένων και μερικών περί των καθ'
+έκαστα διδαγμάτων, από της γενικής εννοίας του αγαθού
+κατερχόμενος εις τα ιδιαίτερα καθήκοντα, και ζητών πανταχού
+τον λόγον και το τέλος, την προς το τέλος τούτο σχέσιν των
+μέσων, την σχετικήν αξίαν και σπουδαιότητα των τελών και
+των μέσων, ό εστι τας λογικάς και ηθικάς σχέσεις των
+πραγμάτων κατά γένη και είδη, και διδάσκων την διά της
+γνώσεως της αληθείας πράξιν της αρετής. Παραδείγματα της
+μεθόδου ταύτης ευρίσκομεν πολλαχού και 	&Β’. των
+Απομνημονευμάτων&, εν τω &Συμποσίω& του Ξενοφώντος, εν τω
+α'. &Αλκιβιάδη& και εν τω &Γοργία&, εξ ων καταφαίνεται η
+ηθική μέθοδος του Σωκράτους ως ψυχολογική προ πάντων
+ανάλυσις γονιμοποιουμένη υπό της μεταφυσικής των τελικών
+αιτίων θεωρίας.
+
+
+
+<b>Δ’.
+
+Αι διάφοροι αρεταί.
+Σωφροσύνη. — Η φιλοσοφία και αι άλλαι επιστήμαι.</b>
+
+
+
+Έχομεν εν τω συμπεράσματι του &Χαρμίδου& την κατά Σωκράτην
+αληθή έννοιαν της &σωφροσύνης&, ην άλλως δεν απεχώριζε της
+&σοφίας (Απομ. δ'. θ'.)&. Και κατ' αρχάς μεν ενδεικνύεται
+εν τω διαλόγω τούτω ότι η σωφροσύνη δεν είναι ούτε το
+&μηδέν άγαν&, ούτε η &αιδώ&, ούτε το &τα εαυτού πράττειν&,
+ούτε απλώς το &γνώθι σαυτόν&, αλλ' η γνώσις και επομένως η
+πράξις του αγαθού. Εάν έχομεν την επιστήμην ταύτην,
+&αναμάρτητον γαρ αν τον βίον διεζώμεν αυτοί τε οι την
+σωφροσύνην έχοντες και οι άλλοι πάντες, όσοι υφ' ημών
+ήρχοντο• ούτε γαρ αν αυτοί επεχειρούμεν πράττειν α μη
+ηπιστάμεθα, αλλ' εξευρίσκοντες τους επισταμένους, εκείνοις
+αν παρεδίδομεν, ούτε τοις άλλοις επετρέπομεν, ων ήρχομεν,
+άλλο τι πράττειν ει ό,τι πράττοντες ορθώς έμελλον πράξειν•
+τούτο δ' ην αν ου επιστήμην είχον, και ούτω δη υπό
+σωφροσύνης οικία τε οικουμένη καλώς έμελλεν οικείσθαι,
+πόλις τε πολιτευομένη, και άλλο παν, ου σωφροσύνη άρχοι•
+αμαρτίας γαρ εξηρημένης, ορθότητος δε ηγουμένης εν πάση
+πράξει, α ν α γ κ α ί ο ν καλώς και ε υ π ρ ά τ τ ε ι ν
+τους ούτω διακειμένους, τους δε ευ πράττοντας ε υ δ α ί μ ο
+ν α ς είναι (172).& Και ούτω πάλιν (Όμ. Βιβ. Γ. α')
+επανέρχεται &η ευπραξία& και η εκ ταύτης &ευδαιμονία& ως
+&αναγκαίον& αποτέλεσμα της &επιστήμης& του αγαθού.
+
+Σχετικώς δε προς την ανωτάτην ταύτην επιστήμην ο Σωκράτης
+εξετίμα και κατέτασσεν ιεραρχικώς τας άλλας. Πρώται κατ'
+αυτόν ήσαν αι πλησιέστεραι εις την επιστήμην του αγαθού,
+και κατώτεραι αι απώτεραι. Πρωτίστη επομένως ήτο η
+φιλοσοφία, ήτις προ αυτού μεν εταυτίζετο τη καθολική
+επιστήμη, υπ' αυτού δε συνεκεντρώθη και κυρίως διηυθύνθη
+προς το αγαθόν. Την σωκρατικήν ιδέαν της φιλοσοφίας
+παρέχουσιν οι &Ερασταί&, μη ανήκοντες ίσως εις τον Πλάτωνα,
+αλλά βεβαίως εις την σωκρατικήν σχολήν. Κατά τα διδάγματα
+του διαλόγου τούτου (158), ο φιλόσοφος κατέχει την υψίστην
+θέσιν εν παντί τω αναγομένω εις το αγαθόν, είτε εαυτού,
+είτε των άλλων, είτε της οικίας, είτε της πολιτείας, διότι
+ο γινώσκων εαυτόν ηθικώς, είναι ικανός να γνωρίση και
+διοικήση τους άλλους ως εαυτόν• άρα η επιστήμη αυτού είναι
+&βασιλική τέχνη&, πάσας τας άλλας επιστήμας ρυθμίζουσα προς
+το αγαθόν, είναι &καθολική&, διότι διευθύνει τα πάντα, και
+διευθύνει καθό &διαλεκτική&, δηλ. λογική εν ταυτώ και
+ηθική. Και είναι μεν &θεωρητική& καθό ανυψουμένη εις την
+πρώτην αρχήν, το αγαθόν, &πρακτική& δε κατ' εξοχήν, διότι
+πάσης ενεργείας ο ανώτατος σκοπός είναι πάλιν αυτό το
+αγαθόν• άρα το αγαθόν είναι η άκρα ενότης της νοήσεως και
+της πράξεως της θεωρίας και της πρακτικής, και του αγαθού
+επιστήμη είναι η φιλοσοφία. Κατά την σωκρατικήν ταύτην
+ιδέαν της ηθικής φιλοσοφίας, ευρυτέραν και εν ταυτώ μάλλον
+συγκεκριμένην των αφηρημένων διαιρέσεων των νεωτέρων, η
+επιστήμη του αγαθού είναι η καθ' αυτήν επιστήμη, ήτις
+γινώσκουσα την τελικήν και απόλυτον αξίαν εκάστου
+πράγματος, πάντα γινώσκει δι' αυτό τούτο κατ' ουσίαν και
+αρχήν, και ομοιάζει την θείαν επιστήμην.
+
+Ωσαύτως παρά Ξενοφώντι το &διαλέγειν λόγω και έργω κατά
+γένη& εκφράζει εντόνως την έκτασιν και ενότητα της
+φιλοσοφίας, διότι περιλαμβάνει την διαλεκτικήν, την λογικήν
+και την ηθικήν δηλ. την απόλυτον θεωρίαν και πράξιν, το
+τελειότερον και το καθολικώτερον ιδανικόν• και αν ο
+Σωκράτης κατήγαγεν από του υλικού ουρανού την φιλοσοφίαν,
+διήνοιξεν όμως αυτή τον μεταφυσικόν και αληθή ουρανόν, ένθα
+το αληθές, το καλόν και το αγαθόν απολύτως ταυτίζονται. Εάν
+δε ενίοτε ο Ξενοφών φαίνεται σμικρύνων την σωκρατικήν
+φιλοσοφίαν, όσα λέγει περί διαλεκτικής αρκούσι να την
+αποκαταστήσωσιν εν όλω τω μεγαλείω αυτής. Παριστά δε τον
+Σωκράτην ουδόλως περιφρονούντα τας φυσικάς επιστήμας, ων
+μόνον την αποκλειστικήν και υπερβολικήν μελέτην
+απεδοκίμαζεν, υποτάσσων αυτάς εις την ηθικήν ως εις τον
+προς ον όρον πάσης επιστήμης και πάσης μαθήσεως (&Απομ. Δ'.
+ζ&). Η δε παρά Πλάτωνι εικών του φιλοσόφου (&Θεαίτ. 174,
+75, 76&) δεν είναι ουσιωδώς ειμή ιδανίκευσις της παρά
+Ξενοφώντι, και μεταξύ αυτών ίσταται ο αληθής και γνήσιος
+χαρακτήρ του Σωκράτους.
+
+
+
+<b>Ε’.
+
+Αι διάφοροι αρεταί (συνέχεια). — Εγκράτεια και ανδρεία.</b>
+
+
+
+Της εγκρατείας η ανάγκη απορρέει ως λογική συνέπεια της
+λογικής και πρακτικής κατατάξεως των ποικίλων ειδών της
+ηδονής και της λύπης. Και αι μεν σωματικαί ηδοναί είναι
+κατώτεραι των της ψυχής, και εις ταύτας οφείλομεν να
+υποτάσσωμεν εκείνας• οφείλομεν δε να ήμεθα εγκρατείς, διότι
+ούτω είμεθα ελευθερώτεροι, νοημονέστεροι, ωφελιμώτεροι,
+ευθυμότεροι και ευδαιμονέστεροι (&Απόμ. Δ'. ε'. Ερυξ.
+405&). Οι στωικοί συνεκεφαλαίωσαν την σωκρατικήν
+εγκράτειαν, ειπόντες ότι μόνος ο σοφός και εγκρατής είναι
+πλούσιος, ελεύθερος, βασιλεύς, υγιής, ευδαίμων και όμοιος
+τοις Θεοίς. Η δε επιστήμη ήτις παράγει την &εγκράτειαν&,
+σχετικώς προς τα ψευδή αγαθά, παράγει, ως προς τα φαινόμενα
+κακά, την &ανδρείαν&, ήτις απορρέει εκ της λογικής και
+πρακτικής κατατάξεως των διαφόρων κακών, ώστε ανδρείοι
+είναι οι &επιστάμενοι τοις δεινοίς τε και επικινδύνοις
+καλώς χρήσθαι (Απομ. Δ'. ς'.)& Εν δε τω &Λάχητι&, ον
+παρηρμήνευσαν κατά τούτο ο Σταλβάουμ και ο Κουσίνος, ο
+Σωκράτης θεωρεί επίσης την ανδρείαν ως αποτέλεσμα της
+επιστήμης του αγαθού, διότι αύτη μόνη διδάσκει ημάς τίνα τα
+αληθώς επίφοβα και φευκτέα, και τίνα τα πολεμητέα διά της
+ανδρείας• άρα και ενταύθα η γνώσις του αγαθού επιφέρει και
+την πράξιν αυτού• άρα ο γινώσκων το αγαθόν είναι και σώφρων
+και εγκρατής και ανδρείος.
+
+
+
+
+&ΒΙΒΛΙΟΝ Δ'.
+
+
+
+
+ΚΟΙΝΩΝΙΚΑΙ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΑΙ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΙ
+
+
+
+<b>Α’.
+
+Η δικαιοσύνη.</b>
+
+
+
+Μόνος ο &σοφός& δύναται να ζη εν πλήρει αρμονία προς εαυτόν
+και τους ομοίους του. Η αυτή δε λογική τάξις ήτις είναι εν
+τω ατόμω &σωφροσύνη&, είναι εν τη πόλει &δίκη&, δικαιοσύνη,
+και ταύτα ισοδυναμούσι προς την σοφίαν. Και εντεύθεν πάλιν
+καταφαίνεται η μεταξύ Σωκράτους και Πλάτωνος διαφορά. Ο
+Σωκράτης θεωρών εν τη &ψυχή& μόνον τον λόγον, ταυτίζει την
+τε ιδιωτικήν και την δημοσίαν αρετήν με την &επιστήμην&•
+αλλά την αρετήν ο Πλάτων καλεί &δικαιοσύνην&, διότι ο μεν
+Σωκράτης δεν διακρίνει εν τη ψυχή την ενέργειαν της
+θελήσεως, και μία είναι επομένως κατ' αυτόν η αρετή• η
+επιστήμη του αγαθού• ο δε Πλάτων πλείονας δυνάμεις
+διαστέλλει, ως είδομεν• &τον θυμόν, την επιθυμίαν, το έν,
+το πολλαπλούν& και το εκ τούτων &μίγμα&, όθεν η αρετή είναι
+η μεταξύ τούτων αρμονία, και καθώς η εν τη κοινωνία τάξις
+είναι ισορροπία τις μεταξύ διακεκριμένων ατόμων, παρομοίως
+η εν τω ιδιώτη είναι ισορροπία μεταξύ ποικίλων στοιχείων, ό
+εστι &δικαιοσύνη&. Τούτο είναι λογική εξαγωγή της
+μεταφυσικής του Πλάτωνος, καθ' ην υπάρχει το έν, το
+&πολλαπλούν και το μίγμα αυτών&, ό εστι το &άπειρον, το
+πεπερασμένον& και η μεταξύ αυτών σχέσις, ή άλλως, &η ιδέα,
+η ύλη& και η εκ τούτων &ένωσις (Απομ. Δ'. ς'. και δ'.
+Πολιτ. ι'. 619)&. Η αυτή διδασκαλία αναπτύσσεται και εν τω
+σωκρατικώ διαλόγω &Μίνωι& και εν τω α', &Ιππία&, ένθα η
+σωκρατική διαλεκτική από της δικαιοσύνης ανέρχεται εις την
+νομιμότητα, από ταύτης εις τον νόμον, από τούτου εις την
+θέλησιν των πολιτών, και από ταύτης εις τον καθολικόν
+λόγον, ου αντικείμενον είναι το αληθές, ώστε ο νόμος είναι
+επί τέλους η &εύρεσις του όντος& δηλ. η έκφρασις της
+αληθείας. Και όμως τον Σωκράτην θεωρούσι τινές ως
+ταυτίσαντα την απόλυτον νομιμότητα με το θετικόν δίκαιον,
+ου απ' εναντίας εγένετο θύμα, διότι συνεπής προς τας ιδίας
+αρχάς ηδύνατο μεν να παραβή τον θετικόν νόμον, ώφειλε δε να
+υπομείνη την υπ' αυτού επιβαλλομένην ποινήν, συμβιβάζων
+ούτω το κοινωνικόν δίκαιον με το δίκαιον της ατομικής
+συνειδήσεως (Απομ. Δ'. δ’.) τα αυτά δε φαίνεται φρονών και
+εν τω &Κρίτωνι&, παραδεχόμενος την παθητικήν, και νόμιμον
+αντίστασιν, αλλ' ουχί την στάσιν, ήτις είναι η βία
+αντιτασσομένη εις την βίαν και η αδικία κατά της αδικίας•
+ώστε επί τέλους ο αληθής νόμος δεν είναι απλώς η θέλησις,
+αλλ' η &δικαία& θέλησις των πολιτών• νόμος, δικαιοσύνη,
+αλήθεια, αρετή, επιστήμη είναι κατ' αυτόν ταυτόσημα.
+
+
+
+<b>Β’.
+
+Η ευποιία και η φιλία.</b>
+
+
+
+Η καθολικότης του αγαθού, ην τόσω καθαρώς επρέσβευεν ο
+Σωκράτης, επιφέρει ως φυσικήν συνέπειαν το καθήκον της
+ευποιίας. Η καθολική αδελφότης δύναται να προέλθη εκ του
+αισθήματος ή εκ της ιδέας• και το μεν αίσθημα αποκτά επί
+τέλους συνείδησιν της εν αυτώ ιδέας, καθώς η ιδέα,
+διασαφηνιζομένη επί μάλλον και μάλλον, κυριεύει το πνεύμα,
+και μεταβάλλεται εις αίσθημα, διαφέρει δε καθ' εκατέραν των
+περιπτώσεων τούτων η πορεία της διανοίας• παρ' Έλλησι, και
+ιδίως εν τη φιλοσοφία, και προ πάντων εν τη σωκρατική, το
+&λογικόν& στοιχείον πρωτεύει, και γεννά το ηθικόν. Εκ της
+εννοίας λοιπόν της καθολικότητος του αγαθού προήλθεν η
+ιδέα, ότι ο καθ' εαυτόν και προς εαυτόν αγαθός είναι εξ
+ανάγκης τοιούτος και προς τους άλλους• ώστε δεν είναι
+δίκαιος ο ευποιών τους φίλους και κακοποιών τους εχθρούς,
+διότι ουδέποτε πρέπει ν' αποδίδωμεν κακόν αντί κακού, &ουδέ
+αδικούμενον ανταδικείν. . . επειδή γε ουδαμώς δει αδικείν .
+. . ούτε κακώς ποιείν ουδένα άνθρωπον, ουδ' αν οτιούν πάσχη
+υπ' αυτού (Κρίτ. Πολιτ. α')&. Αλλ' ως εκ τούτου ο Σωκράτης
+δεν ενόμιζεν ότι δεν πρέπει να τιμωρήται το κακόν, διότι
+και η τιμωρία είνε δικαιοσύνη, και επομένως αγαθόν, και
+είναι ωφέλιμος και εις αυτόν τον τιμωρούμενον• απέκρουε
+μόνον την εκδίκησιν, και επέβαλε την καθολικήν ευποιίαν
+άνευ διακρίσεως φίλων και εχθρών, (&Απομ. Β' δ'&), διότι,
+αληθώς ειπείν, ο δίκαιος δεν έχει εχθρούς, και προς ουδένα
+είναι εχθρός. Όσω δε και αν ήναι αξιοθαύμαστος η διδασκαλία
+αύτη, φανερόν ότι πολύ απέχει εισέτι της Χριστιανικής
+αρετής, ήτις ου μόνον την προς πάντας και αυτούς τους
+εχθρούς ευποιίαν αλλά και την αγάπην αυτών εντέλλεται και
+εμπνέει, συνάπτουσα αυτήν μετά της αγάπης αυτού του Θεού.
+Γνωστόν δε ότι της διδασκαλίας του Σωκράτους ζων παράδειγμα
+ήτο η ζωή του• γνωσταί είναι η πραότης, η ανοχή, η υπομονή
+του, ου μόνον προς τους οικείους και φίλους, αλλά και προς
+αυτούς τους καταδικάσαντας αυτόν εις θάνατον. (&Κρίτ.&),
+διότι τας κακίας εθεώρει ως νοσήματα της ψυχής, άτινα
+πρέπει να οικτείρωμεν ως τα του σώματος, άνευ οργής και
+μνησικακίας.
+
+Εάν δε τοιαύτα τα προς μισούντας ημάς καθήκοντα, πολλώ
+μάλλον οφείλομεν να ευεργετώμεν τους φίλους. Πάντες δε οι
+άνθρωποι είναι φύσει φίλοι προς αλλήλους, και μόνη η
+αμάθεια και πλάνη τους διαιρεί (&Απομ. Β' δ'&). Όθεν ο
+Σωκράτης, κατά Ξενοφώντα, &φιλάνθρωπος& ην, και την
+φιλανθρωπίαν εστήριζεν εις το κοινόν της λογικής φύσεως,
+των συμφερόντων και του τέλους όλων των ανθρώπων, όπερ
+είναι το αγαθόν, το αυτό ον προς πάντας, διά του αυτού
+μέσου συλλαμβανόμενον, και το αυτό επιβάλλον εις πάντας
+καθήκον του πράττειν αυτό πάντοτε, πανταχού, εν πάσι και
+προς πάντας.
+
+<b>Γ’.
+
+Η εν τη οικία δικαισύνη</b>
+
+Το προς την γυναίκα σέβας, οίον εύρηται παρ' Ομήρω και τοις
+αρχαίοις ποιηταίς, είναι ως επί το πλείστον κεκαθαρισμένον
+απομεινάριον της ζηλοτυπίας των ανατολικών λαών, καθώς το
+γυναικείον είναι ανάμνησις του χαρεμίου προς διάσωσιν της
+οικογενείας και ακεραιότητα της φυλής.
+
+
+Αλλ' ο Σωκράτης και οι μαθηταί αυτού ηγέρθησαν κατά της
+ταπεινώσεως και απομονώσεως της γυναικός. Η περί γάμου και
+οικογενείας σωκρατική διδασκαλία εστηρίζετο είς τε την
+ψυχολογικήν παρατήρησιν και την των τελικών αιτίων θεωρίαν,
+η δε εκ τούτων προκύπτουσα ηθική τάξις έπρεπε να ήναι η
+ηθική ισότης του ανδρός και της γυναικός συνδυαζομένη με
+την ιδίαν εκάστου λειτουργίαν. Και τωόντι, αφ' ού εταύτισε
+προς αλλήλας πάσας τας ιδιωτικάς αρετάς, και ταύτας μετά
+των δημοσίων εν τη ενότητι του αγαθού, έπρεπε να προβή εις
+τας λογικάς συνεπείας της αρχής ταύτης, και να συλλάβη το
+υψηλόν εκείνο ιδανικόν της αγαθής οικίας οίον διαλάμπει εν
+τοις &Οικονομ.& (α'. και ζ').
+
+Την αυτήν δε υπεροχήν έμελλε να καταδείξη και εν τω
+ζητήματι της εργασίας και της δουλείας. Πάσα εργασία κατ'
+αυτόν είναι έντιμος, εάν τείνη προς το αγαθόν (&Απομ.& Β'.
+ζ'.). Οι δε δούλοι δεν είναι κτήνη, αλλ' &εργαστήρες,
+οικέται&, και οφείλομεν να τοις δίδωμεν το παράδειγμα των
+αρετών όσας παρ' αυτών προσδοκώμεν, να μη τους τιμωρώμεν
+μόνον, αλλά και να βραβεύωμεν και οδηγώμεν αυτούς, διά του
+αισθήματος της τιμής, κερδίζοντες, ει δυνατόν, την αγάπην
+των, και ανορθούντες αυτούς εις το αξίωμα των ελευθέρων
+(&Οικονομ.& ιβ'. και ιγ'). Εν δε τοις &Απομνημονεύμασιν& η
+Αρετή στηρίζει και παρηγορεί τον φιλόπονον και τίμιον
+δούλον. Την αυτήν δε προς τους δούλους επιείκειαν δεικνύει
+και ο Πλάτων λέγων (&Θεαίτ.&), ότι και ο μάλλον υπερήφανος
+επί ευγενεία δύναται, να εύρη δούλους μεταξύ των προγόνων
+του, και ότι δούλοι τινές είναι πιστότεροι τέκνων και
+αδελφών• εν δε τη Πολιτεία καταργεί την δουλείαν διά της
+σιωπής, και έντιμον θεωρεί πάσαν τέχνην και βιομηχανίαν
+χρήσιμον εις την πόλιν. Πολύ δε απέχει η σωκρατική αύτη
+διδασκαλία της του Αριστοτέλους πρεσβεύοντος το φύσει
+δούλος και φύσει ελεύθερος, και θεωρούντος τους δούλους ως
+έμψυχα κτήματα.
+
+<b>Δ’.
+
+Πολιτική τον Σωκράτους.</b>
+
+Ουδέ έμειναν αι ηθικαί διδασκαλίαι του Σωκράτους άνευ
+επιρροής επί της πολιτικής του. Όμως και εν ταύτη
+παραγνωρίζει και σχεδόν εξαλείφει την ηθικήν ελευθερίαν, εξ
+ης και η πολιτική ελευθερία απορρέει και πάσα άλλη ώστε ο
+ανάγων τον άνθρωπον εις μόνον το νοητικόν στοιχείον, επειδή
+τούτο είναι άνισον, τείνει εις νοητικήν τινα αριστοκρατίαν,
+ο δε αναγνωρίζων την ελευθερίαν, επειδή αύτη είναι η αυτή
+εν πάσι, τείνει εις την δημοκρατίαν, και κατά μεν τον
+πρώτον, τα πολιτικά δικαιώματα είναι &λειτουργίαι&,
+εξαρτώμεναι εκ της ικανότητος, κατά δε τον δεύτερον, είναι
+&δικαιώματα& έμφυτα, ως η ελευθερία, απαραβίαστα και
+αναφαίρετα, και το πολιτικόν πρόβλημα είναι πώς πρέπει να
+συμβιβάζωνται τα δύο ταύτα στοιχεία.
+
+Κατά τον Σωκράτην η πολιτική κοινωνία έχει φυσικήν αρχήν,
+διότι φύσει είμεθα φίλοι, και ανάγκην έχομεν αλλήλων
+(&Απομ. Β'& .ς'.)• εις ταύτην δε προστίθεται και είδος τι
+συναλλάγματος διά της αμοιβαίας συναινέσεως (&Κρίτ.&)• άρα
+το τέλος του κράτους είναι το κοινόν συμφέρον, το γενικόν
+αγαθόν• αλλ' η έννοια αύτη μεμονωμένη είναι ατελής, διότι
+μέσον του αγαθού τούτου και ουσιώδες στοιχείον αυτού είναι
+η ελευθερία, ης άνευ δύναται να μεταβληθή το κράτος εις
+δεσποτισμόν, και να εκλείψη η δικαιοσύνη, ήτις δεν είναι
+ειμή το αμοιβαίον σέβας της ελευθερίας και των νομίμων
+αυτής αναπτύξεων. Όλη δε σχεδόν η αρχαιότης παρεγνώρισε,
+θεωρητικώς τουλάχιστον, το απαραίτητον τούτο στοιχείον.
+
+Οι διοικούντες υπάρχουσι διά τους διοικουμένους, ίνα ούτοι
+&δι' αυτών ευ πράττωσι (Απομ. ς' β')&. Προς τούτο
+απαιτείται επιστήμη (&Απομ. Δ' β'.& ς', θ'. α'. &Δ’ β&'.)•
+δεν αρκεί η ευφυία, ο κοινός νους (&Μέν.&), η πείρα και η
+επιτηδειότης αλλ' απαιτούνται επιστημονικαί γνώσεις• η
+επιστήμη του αγαθού, η των υλικών συμφερόντων, η
+στρατηγική, η τέχνη του λόγου (&Απομ.& δ', ς' &Οικον.&). Ως
+εκ τούτου έμελλεν ο Σωκράτης να τείνη πρός τινα νοητικήν
+αριστοκρατίαν (&Απομ. Δ'& ή.)• η κυριαρχία δεν ανήκει κατ'
+αυτόν ούτε εις την &θέλησιν&, ούτε εις τον &αριθμόν&, αλλ'
+εις τον &λόγον &(&Απομ. Δ'.& β'). Ο λαός είναι καλός
+διδάσκαλος των περί την γλώσσαν, ουχί δε της επιστήμης του
+δικαίου (&Αλκιβ. α'&). Όμως η επιστήμη δεν πρέπει να διοική
+διά της βίας, αλλά διά της &πειθούς&, και εντεύθεν
+επανέρχεται, ούτως ειπείν, ο Σωκράτης εις το σέβας της
+ελευθερίας, ην είχε παραγνωρίσει προ μικρού και εις
+δημοκρατικωτέρας αρχάς, ώστε η διοίκησις αποβαίνει
+ανταλλαγή επιστήμης μεταξύ κυβερνήσεως και λαού (&Απομ.
+Δ'.& α'), δεν είναι έργον ούτε της τύχης, ούτε της
+&ειμαρμένης&, αλλά της &νοημοσύνης (Aπομ. Δ'. β')&• και
+ούτω η επιστήμη παράγει την αρμονίαν εν τη πολιτική, ως εν
+τη ηθική, δηλ. την κυβέρνησιν των αρίστων διά της
+συναινέσεως πάντων.
+
+Πλήρης σωκρατικών ιδεών ο Πλάτων, εν μεν τη ιδανική
+&Πολιτεία&, ανάγει όλην την πολιτικήν εις την πειθώ και την
+παιδείαν, εν δε τη πραγματική πόλει των &Νόμων& (ε'), λέγει
+επίσης, ότι οι &άριστοι& δεν πρέπει να επιβάλλωνται διά της
+βίας, αλλά να κερδίζωσι διά της πειθούς τας ψήφους του
+λαού.
+
+
+
+
+ΒΙΒΛΙΟΝ Ε'.
+
+ΘΕΟΛΟΓΙΚΑΙ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΙ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ
+
+
+
+
+<b>Α’.
+
+Απόδειξις της υπάρξεως του Θεού εκ της ανάγκης υπερτάτου
+νοός, ποιητικού αιτίου του ημετέρου.</b>
+
+
+
+Ο Σωκράτης, κατά τον Ξενοφώντα, μετήρχετο μόνον μαιευτικήν
+και αρνητικήν τινα παράδοσιν προς ανασκευήν και έλεγχον των
+σοφιστών, αλλ' εις τους οικείους και μαθητάς εξέθετε καί
+τινα θετικήν και δογματικήν διδασκαλίαν, ιδίως περί
+θεότητος, &περί του δαιμονίου (Απομ. Δ'.& Δ’). Και τωόντι,
+εάν πάσα μερική γνώσις δεν είναι χρήσιμος άνευ της γνώσεως
+του καθολικού τέλους, του αγαθού, η γνώσις του ανωτάτου
+αγαθού ανάγει ημάς εξ ανάγκης εις την γνώσιν του Θεού. Τα
+αυτά λέγει και ο Πλάτων (&Αλκιβ.& α'), την ψυχολογίαν και
+θεολογίαν συμπληρών δι' αλλήλων• ο δε Σωκράτης ήκουεν
+ακαταπαύστως εν τη ιδία συνειδήσει την φωνήν αυτής της
+θεότητος. Και διά τούτο η του θεού απόδειξις, μάλλον ή
+εξαγωγική, έπρεπε να ήναι επαγωγική, διά της μαιευτικής
+μεθόδου εφαρμοζομένης εις την ανάλυσιν των εν ημίν εννοιών•
+ουχ ήττον όμως ευρίσκομεν, ει και συνεπτυγμένας, και τας εκ
+του ποιητικού αιτίου και εξ άλλων πηγών νεωτέρας αποδείξεις
+(&Απομ. Α'.& δ'). Εάν νους υπάρχη εν ημίν, πρέπει ν'
+απορρέη εξ άλλου ανωτέρου νοός, ώστε ο ημέτερος μετέχει
+&του θείου&. Αλλ' η μετοχή αύτη, ταυτίζουσα σχεδόν το
+αιτιατόν και το αίτιον, δεν είναι η μεταξύ αυτών αληθής
+σχέσις. Ταύτην ανακαλύπτει ο Πλάτων (&Φιληβ.&) συνεχίζων
+και συμπληρών τας ιδέας του διδασκάλου• θέτων δε την αρχήν
+της αιτιότητος ως βάσιν της του θεού αποδείξεως, εξηγεί εν
+ταυτώ και τους όρους της αποδείξεως ταύτης, δι' ης φθάνομεν
+εις ανωτάτην και υπερβατικήν τινα πραγματικότητα, εν ή η
+&ιδέα& καθ' εαυτήν και το &όντως ον& ταυτίζονται (&Τίμ.
+147&). Και ου μόνον δι' αυτής της υπάρξεώς της, αλλά και
+διά των νόμων και του αντικειμένου αυτής η ημετέρα διάνοια
+είναι απόδειξις του θεού. Διά τούτο οι νεώτεροι
+επορίσθησαν, δυνάμει της αρχής της αιτιότητος, ιδιαιτέραν
+απόδειξιν λαμβανομένην εκ της πηγής των ιδεών. Τοιαύτη
+είναι η του Καρτεσίου εκ της εν ημίν εννοίας του απείρου,
+διαλεκτική και αύτη, και δυναμένη ν' αναχθή εις την διά της
+ενοράσεως ή αναμνήσεως της ιδέας του αγαθού πλατωνικήν
+απόδειξιν. Το πρώτον δε σπέρμα της αποδείξεως ταύτης
+υπάρχει εν τη διαλεκτική του Σωκράτους, καθ' όσον διά του
+ορισμού, της διαιρέσεως, της γενικεύσεως, αναπτύσσομεν την
+εν τη ημετέρα διανοία, συνεπτυγμένην αλήθειαν, και ο
+ανώτατος όρος της διαλεκτικής ταύτης είναι το καθολικόν
+τέλος, ήτοι το αγαθόν, όπερ φύσει παρίσταται εν τω
+πνεύματι, και κοινωνούμεν προς αυτό, ως διά του σώματος
+κοινωνούμεν προς την υλικήν φύσιν.
+
+
+
+<b>Β’.
+
+Απόδειξις της υπάρξεως του Θεού διά των τελικών αιτίων. —
+Ηθική απόδειξις διά του ανωτάτου νομοθέτου.</b>
+
+
+
+Εκ της εν ημίν διανοίας ανήλθεν ο Σωκράτης εις την
+ποιητικήν και επομένως νοητικήν αιτίαν, εκ δε της εν τη
+φύσει νοητικής τάξεως πάλιν ανέρχεται εις το τελικόν και
+επίσης νοητικόν αίτιον. Και ενταύθα καταφαίνεται το
+πρωτότυπον της διδασκαλίας αυτού, διότι τον &καθολικόν
+λόγον& είχον αναγνωρίσει και οι προ αυτού, αλλ' η του
+τελικού αιτίου και του αγαθού ήτο αρχή νέα, και προ αυτού
+μεν είχον καταλάβει την &νοητότητα& και οιονεί την
+&λογικήν& του κόσμου, πρώτος δε αυτός κατέλαβε την
+&αγαθότητα& και οιονεί την &ηθικότητα& αυτού.
+
+Καθορών εν εαυτώ την ενέργειαν, την αιτιότητα, ταυτιζομένην
+τη διανοία, ταυτίζει, ως είδομεν, την θέλησιν και την
+νόησιν, ώστε θέλομεν εξ ανάγκης ό,τι νοούμεν ως αγαθόν.
+Γενικεύων δε την έννοιαν ταύτην, δεν ηδύνατο ή να φθάση εις
+την ταυτότητα του ποιητικού και του τελικού αιτίου διά της
+διανοίας, επαγόμενος εκ των εν ημίν εις την νοούσαν αιτίαν
+του κόσμου, και συνάπτων ούτω εν πάσι και πανταχού το
+&πρακτικόν& μετά του &νοητικού&, και τούτο μετά του
+&ηθικού&. Εντεύθεν ερμηνεύει το θέαμα του κόσμου, γινώσκων
+ότι έχει σημασίαν και έννοιαν, ποτέ μεν καταφανή, ποτέ δε
+κεκρυμμένην, και εν τη ευρέσει της εννοίας ταύτης υφίσταται
+κατ' αυτόν η αληθής γνώσις, η γνώσις των αιττίων (&Φαίδ.&).
+Εκ των σωκρατικών τούτων αρχών εξήγαγεν ο Πλάτων τας
+συνεπείας ταύτας• ότι καθώς η κίνησις αποκαλύπει το
+ποιητικόν αίτιον, η τάξις αυτής, οι νόμοι καθ' ους γίνεται,
+και ο προς ον όρος αυτής, αποκαλύπτουσι το τελικόν αίτιον•
+και ούτω η μεν κίνησις αποδεικνύει την αρχήν της κινήσεως,
+την ψυχήν, η δε τάξις της κινήσεως αποδεικνύει την
+διάνοιαν, και αύτη διά του προς ον όρου αυτής αποδεικνύει
+το αγαθόν, αληθές αντικείμενον της διανοίας και της ψυχής.
+Και αυτός δε ο Ξενοφών, αν και δογματικώς δεν ανέπτυξε τας
+αρχάς ταύτας, διεφώτισεν όμως αυτάς διά πρακτικών εφαρμογών
+και δημωδών παραδειγμάτων (&Απομ. Α'.& δ'.). Εν τω Δ'.
+επίσης συσσωρεύονται πολλά παραδείγματα, μη έχοντα βεβαίως
+άπαντα την αυτήν επιστημονικήν αξίαν, αλλ' ουχ ήττον εν τω
+συνόλω αυτών αληθή και πειστικά, εξ ων αποδεικνύεται η
+&μεγίστη επιμέλεια& και αγαθότης του Θεού, και η αρμονία
+των ποικίλων αγαθών, καθ' ήν τα μερικώτερα περιλαμβάνονται
+εν τοις γενικωτέροις, και ταύτα εν τω γενικωτάτω και
+καθολικώ και απολύτω αγαθώ, εν αυτώ τω Θεώ.
+
+Προς την εκ των τελικών αιτίων απόδειξιν συνάπτεται
+ενδομύχως η ηθική, η εκ της υπάρξεως ανωτάτου νομοθέτου, ης
+την πρώτην αρχήν ευρίσκομεν επίσης παρά Σωκράτει. Οι
+&άγραφοι& νόμοι, &λογικοί& και &πραγματικοί& εν ταυτώ, οι
+&παντοδύναμοι&, οι επιβαλλόμενοι δι' ακαταμαχήτου ανάγκης
+εις τα πράγματα, και δι' ηθικής ανάγκης εις τα λογικά όντα,
+οι &σοφοί&, διότι εις έκαστον πράγμα ορίζουσι την
+προσήκουσαν αυτώ διαλεκτικήν και πρακτικήν θέσιν, οι
+&αγαθοί&, διότι διατάττουσιν πάντοτε επ' αγαθώ, οι νόμοι
+ούτοι δεν είναι ή αυτό το αγαθόν, αποκαλυπτόμενον εις την
+διάνοιαν και την θέλησιν ως η υψίστη και τελειοτάτη
+πραγματικότης (&Απομ. Δ'.& δ). Και ούτω η ηθικότης και
+αγαθότης των πραγμάτων αποδεικνύει τον Θεόν, και εξηγεί την
+ύπαρξιν, τον νόμον και το τέλος αυτών.
+
+
+
+<b>Γ’.
+
+Προσόντα του Θεού.</b>
+
+
+
+Ο Θεός του Σωκράτους είναι τέλειος, διότι είναι &ο τον όλον
+κόσμον συντάττων τε και συνέχων, εν ώ πάντα τα καλά και
+αγαθά εστι (Απομ. Δ' Κ')&, και εάν είναι ποιητής του
+κόσμου, πρέπει να έχη εν εαυτώ πάσας τας τελειότητας δε
+&είς και μόνος&, διότι είναι απόλυτον αγαθόν, όπερ εξ
+ανάγκης είναι έν, αρχή και προς ον όρος της διαλεκτικής.
+Οσάκις ο Σωκράτης λαλεί περί της θείας αρχής του ανθρώπου
+και του κόσμου, μεταχειρίζεται το ενικόν αριθμόν, αν και
+ενίοτε λαλεί περί θεών ως περί διαμέσων τινών όντων μεταξύ
+Θεού και ανθρωπότητος• την ενότητα δε του Θεού προφανώς
+παρά του Σωκράτους εδιδάχθησαν πάντες οι μαθηταί αυτού, ο
+Ξενοφών, ο Αντισθένης, ο Πλάτων, ο Ισοκράτης, ο Ευρυπίδης.
+Ο Θεός είναι προς τούτοις &απλούς& και &αμιγής&, ως ο του
+Αναξαγόρου, και επομένως &άυλος& και &αόρατος& εις τους
+οφθαλμούς του σώματος, ανώτερος δε και αυτής της διανοίας,
+οία της δυνάμεως και των έργων αυτού αποκαλυπτόμενος•
+&θάττον δε νοήματος αναμαρτήτως υπηρετούντα• ούτος τα
+μέγιστα μεν πράττων οράται, τάδε δε οικονομών αόρατος ημίν
+εστιν. Εννόει δε ότι και ο πάσι φανερός δοκών είναι ήλιος
+ουκ επιτρέπει τοις ανθρώποις εαυτόν ακριβώς οράν, αλλ' εάν
+τις αυτόν αναιδώς εγχειρή θεάσθαι, την όψιν αφαιρείται
+(Αυτόθ.).& Την παραβολήν ταύτην του υλικού προς τον νοητόν
+ήλιον της διανοίας ευρίσκομεν και παρά Πλάτωνι (&Πολιτ.&)
+με μεταφυσικωτέραν σημασίαν. Αλλ' ο Θεός του Σωκράτους
+είναι άρα &άτρεπτος&; Περί τούτου ουδέν ευρίσκομεν παρά
+Ξενοφώντι, βεβαίως όμως θα επεδοκίμαζεν ο Σωκράτης ό,τι
+λέγει περί τούτου ο Πλάτων (&Πολιτ.& ε'), ισχυριζόμενος ότι
+το τέλειον ον δεν επιδέχεται _αλλοίωσιν_, διότι _πάσα
+αλλοίωσις θα ήτο επί το χείρον_. Τέλος, ο Θεός είναι
+&αΐδιος, ο εξ αρχής ποιών ανθρώπους, και απέραντος, ώσθ'
+άμα πάντα οράν και πάντα ακούειν και πανταχού παρείναι και
+άμα πάντων επιμελείσθαι& (&Απομ. Δ'.& δ'). Πάντα δε τα
+προσόντα ταύτα υποθέτουσι το &ενιαίον& και το &άπειρον& του
+Θεού. Παρατηρητέον δε ότι προσδιωρίσθησαν ουχί εξαγωγικώς
+αλλ' επαγωγικώς και ψυχολογικώς. Ο Θεός είναι είς, απλούς,
+άυλος και αόρατος, ως η ψυχή η διοικούσα το σώμα, είναι
+άτρεπτος εν τω αγαθώ, διότι πάσα ψυχή τείνει προς το
+αγαθόν, και είναι πανταχού παρών εν τόπω και χρόνω, ως η
+ψυχή διέπει όλα τα μέρη του σώματος διαμένουσα αδιαίρετος.
+Εν παντί άλλω μεταφυσικώ συστήματι δυνάμεθα να εύρωμεν το
+&άπειρον&, το &έν&, το &καθολικόν&, το &απόλυτον&, το
+&αναγκαίον&, μόνος ο πνευματισμός λατρεύει το ον &τέλειον&
+και &αγαθόν&. Και τωόντι είδομεν πως εν τη ψυχή πάντα κατά
+Σωκράτην υποτάσσονται εις την ενότητα του αγαθού, εν ώ
+ταυτίζονται η δύναμις, η επιστήμη, η δικαιοσύνη και η
+ευδαιμονία, πολλώ δε μάλλον πάντα ταύτα πρέπει να
+ταυτίζωνται εν αυτώ τω κατ' εξοχήν αγαθώ.
+
+
+
+<b>Δ’.
+
+Παραγωγή του κόσμου. — Πρόνοια και αισιοδοξία.</b>
+
+
+
+Δεν δυνάμεθα να ζητήσωμεν παρά Σωκράτει τα &φυσικά&, ούτως
+ειπείν, μέσα δι' ων ο Θεός εποίησε τον κόσμον, διότι απ'
+εναντίας ήλεγχε τον Αναξαγόραν, ότι πανταχού εύρισκε
+&μηχανάς& και &ανάγκας&, ουδέ τα &μεταφυσικά&, διότι
+πιθανώς θα ήλεγχε και τας περί τούτου τολμηράς του Πλάτωνος
+θεωρίας. Αλλ' εάν ζητήσωμεν παρ' αυτού την &ηθικότητα& της
+δημιουργίας, αναμφιβόλως θέλει απαντήσει, ότι το ποιείν
+υποθέτει το γινώσκειν, και τούτο υποθέτει την γνώσιν του
+βελτίωνος. Και εντεύθεν θέλει συμπεράνει ο Πλάτων ότι αι
+νοηταί και λογικαί σχέσεις των πραγμάτων, η ιεραρχία των
+γενών και ειδών, των μέσων και τελών, η διαλεκτική των
+ορισμών, των διαιρέσεων και επαγωγών, πάντα ταύτα
+ενυπάρχουσιν εν τη θεία διανοία ως το ιδανικόν σχέδιον του
+κόσμου. Ωσαύτως η σωκρατική είναι η αρχή του Πλάτωνος, ότι
+ο Θεός αγαθός ων, δεν ηδύνατο να ποιήση ειμή το αγαθόν,
+διότι είδομεν τίνι τρόπω διά της &αγαθότητος&, εξηγεί ο
+Σωκράτης την ύπαρξιν και τάξιν του κόσμου.
+
+Αλλά προϋπήρχεν άρα η υπό θεού διακοσμηθείσα ύλη, ή ο Θεός
+παρήγαγεν ομού και την ύλην και τον τύπον; Περί τούτου δεν
+είχεν ωρισμένην γνώμην ο Σωκράτης, και, καθ' ά φαίνεται εκ
+του Ξενοφώντος, επρέσβευεν ίσως αόριστόν τινα &δυαδισμόν
+(dualisme)&, ως ο Αναξαγόρας, και εθεώρει τον Θεόν εν τω
+κόσμω ως την εν τω σώματι ψυχήν, και συναΐδιον τη ύλη, αν
+και αύτη ουδεμίαν έχει λογικήν αξίαν, &(το άφρον άτιμον)&,
+και παρά του λόγου μόνον ζωογονείται και ρυθμίζεται. Αλλ'
+άδικον επίσης θα ήτο εάν διά τούτο εθεωρούμεν τον Σωκράτην
+&ως πανθεϊστήν• το πανταχού παρείναι& του Θεού και το &εν
+τω παντί& αγγέλλουσι προ πάντων την καθολικήν πρόνοιαν,
+ουδαμώς δε την συνταύτισιν αυτού μετά του κόσμου, διότι ο
+Θεός είναι ουσιωδώς το &αγαθόν&. Και η της προνοίας θεωρία
+είναι το μάλλον πρωτότυπον και το ουσιωδέστερον στοιχείον
+της σωκρατικής θεολογίας. Αι λέξεις &πρόνοια, επιμέλεια,
+επιμελείσθαι, επιμελούμενοι&, πανταχού των
+&Απομνημονευμάτων& επαναλαμβάνονται (Β', β'. Δ'. α' και
+πολλαχού), και σημαίνουσι και την γενικήν πρόνοιαν (&τον
+όλον κόσμον&), και την &ειδικήν& και κατ' αυτάς τας
+μικροτέρας και ενδοτέρας λεπτομερείας (&τα σιγή
+βουλευόμενα&).
+
+Εις δε τας εκ της υπάρξεως του κακού ενστάσεις βεβαίως
+ήθελεν απαντήσει ως ο Πλάτων και ο Λεϊβνίτιος, διά της
+καθαρωτέρας &αισιοδοξίας (optimisme)&, ης αληθής πατήρ
+είναι αυτός ο Σωκράτης, διότι το αγαθόν έθετεν ως αναγκαίον
+τέλος του ανθρώπου και του κόσμου, πάντα εθεώρει ως μέσα
+και όρους του αγαθού, ο μόνον ηδύνατο να προτεθή ο Θεός διά
+της δημιουργίας, και ως εκ τούτου είχεν απόλυτον πίστιν εις
+την θείαν πρόνοιαν, σταθεράν αγάπην του αγαθού και ανίκητον
+ελπίδα του οριστικού θριάμβου αυτού, ώστε ευδαίμονα εθεώρει
+τον δίκαιον, και καταδιωκόμενον, και προπηλακιζόμενον, και
+σταυρούμενον, και αυτός διέμεινε γαληνιαίος εν τη ειρκτή
+και ενώπιον του θανάτου. Ήθελε δε βεβαίως ασπασθή την περί
+των τοιούτων γνώμην του Αριστοτέλους, ότι ο μεν αμαθής
+απορεί πώς τα πράγματα είναι ως είναι, και αύτη είναι η
+αρχή της επιστήμης, ο δε σοφός ήθελεν απορεί εάν ήσαν
+άλλως, διότι βλέπει τον λόγον αυτών, και τούτο είναι το
+τέλος της επιστήμης.
+
+Περί δε του ηθικού κακού του εκ της θελήσεως του ανθρώπου
+προερχομένου εφρόνει ο Σωκράτης, ότι η κακία δεν είναι ειμή
+πλάνη και απάτη, διότι &άδικος ουδείς εκών&, και την απάτην
+ταύτην οφείλομεν ανενδότως να διασκεδάζωμεν διά της
+διδασκαλίας, διά της διαδόσεως της αληθείας, διότι εις
+τούτο εκλήθημεν, και προς τούτο ευρισκόμεθα εν τω κόσμω. Η
+απάτη είναι καρπός ατελούς και ελλειμματώδους μαιεύσεως,
+εξάμβλωμα τρόπον τινά της αληθείας ήτις ενυπάρχει δυνάμει
+εν τη ψυχή (&Μεν. Πολιτ. β'&), αν και συγκεχυμένη και
+παρεμποδιζομένη ενίοτε εις την γέννησίν της ως εκ της
+ατελείας της ύλης μεθ' ης συνδεόμεθα. Εν τω ι' των &Νόμων&
+έχομεν βεβαίως θαυμαστήν συγκεφαλαίωσιν της περί τούτων
+σωκρατικής διδασκαλίας, διότι, πλην αποχρώσεων τινών
+αποδοτέων εις την ιδίαν του Πλάτωνος θεωρίαν, το βιβλίον
+τούτο εκφράζει πανταχού το σωκρατικόν πνεύμα, και
+αντιστοιχεί προφανώς προς την παρά Ξενοφώντι συνδιάλεξιν
+του Σωκράτους μετά του Αριστοδήμου.
+
+
+
+<b>Β’.
+
+Γνώμαι του Σωκράτους περί πνευματότητος και αθανασίας.</b>
+
+
+
+Ο Αναξαγόρας είχε διακρίνει την καθαράν και αμιγή και
+διακοσμούσαν διάνοιαν από της αορίστου και αμόρφου ύλης, ην
+υποβάλλει εις τους εαυτής νόμους, από δε της ψυχολογίας
+ανερχόμενος εις την μεταφυσικήν, είχε συλλάβει κατ' εικόνα
+του ανθρώπου, εν ώ η ψυχή κινεί και ζωογονεί το σώμα, τον
+μέγαν κόσμον της φύσεως. Μαθητής και θαυμαστής του
+Αναξαγόρου, ο Σωκράτης έπρεπε να παραδεχθή την θεωρίαν
+ταύτην, και να πιστεύση, ότι οι άνθρωποι είναι &φύσει και
+τω σώματι και τη ψυχή κρατιστεύοντες (Απομ. Δ'. γ'.)&, ότι
+η ψυχή είναι διακεκριμένη του σώματος, ότι &μετέχει του
+θείου, ότι βασιλεύει εν ημίν&, και ότι είναι &άκρατος& και
+&καθαρά, απλή και αδιαίρετος&, νοούσα ανεξαρτήτως των
+οργάνων, αρχή ζωής και κινήσεως εν τω σώματι, όπερ διοικεί
+κατ' αρέσκειαν, και εις ο δύναται να επιζήση εν όλη τη
+καθαριότητι αυτής (&Απομ. Α'. δ' Δ', γ'. Κύρου παιδ. Η'.
+ζ'.&). Προς δε τα κείμενα του Ξενοφώντος συμφωνούσι και τα
+παρά Πλάτωνι (&Αλκιβ. α'. 128&), ένθα προφανής είναι η
+διάκρισις της ψυχής και του σώματος.
+
+Η δε πίστις εις την πρόνοιαν και η εις το άυλον της ψυχής
+είναι αχώριστος της εις την αθανασίαν πίστεως, και
+νομίζομεν ότι ο Μάυερ, ο Πλάτνερ και ο Τένεμαν απατώνται
+ισχυριζόμενοι ότι περί αθανασίας ουδέν θετικόν επρέσβευεν ο
+Σωκράτης. Βεβαίως ώφειλε, διαμένων πιστός εις το πνεύμα της
+διδασκαλίας του, ν' απέχη φρονίμως πάσης παραστάσεως της
+μελλούσης ζωής, αλλά περί της υπάρξεως αυτής δεν ηδύνατο ν'
+αμφιβάλλη. Την διαστολήν ταύτην ευρίσκομεν εν τω &Φαίδωνι
+(114)&, και εν τη &Απολογία (40)& και ιδίως εν τέλει, ένθα
+λέγει προς τους δικαστάς• &αλλά και υμάς χρη, ω άνδρες
+δικασταί, ευέλπιδας είναι προς τον θάνατον και έν τι τούτο
+διανοείσθαι αληθές, ότι ουκ έστιν ανδρί αγαθώ κακόν ουδέν
+ούτε ζώντι ούτε τελευτήσαντι, ουδέ αμελείται υπό θεών τα
+τούτου πράγματα&. Η ακριβής δε και έλλογος ανάλυσις και
+παραβολή των εκ του Ξενοφώντος και των εκ του Πλάτωνος
+κειμένων και αυτού του σωκρατικού &Αξιόχου&, οιουδήποτε και
+αν ήναι, ουδεμίαν, αφίνουσιν αμφιβολίαν περί της αληθούς
+γνώμης του Σωκράτους ως προς το ουσιώδες τούτο ζήτημα, δι'
+ου συμπληρούται πάσα η ηθική αυτού διδασκαλία.
+
+
+
+
+
+ΒΙΒΛΙΟΝ ΣΤ'.
+
+
+
+
+ΑΙ ΠΕΡΙ ΚΑΛΟΥ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΙ
+ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ
+
+
+
+<b>Α’.
+
+Το εν τοις πράγμασι καλόν.</b>
+
+
+
+Οι Έλληνες ουδέποτε, εχώρισαν την καλλονήν από της
+αγαθότητος, και αμφοτέρας τας εννοίας, ταύτας συνηνωμένας
+εξέφερον διά της λέξεως &καλοκάγαθος&. Ταύτην δε την
+συνενώση υπάρχουσαν εν τω πνεύματι και διαλέκτω, παρεδέχθη
+ο Σωκράτης, και επεβεβαίωσε μεταδούς και εις τον Πλάτωνα.
+
+Θεωρούμενον εν τοις καθ' έκαστα, το καλόν, ουχ' ήττον του
+αγαθού, είναι ποικίλον και πολλαπλούν, ως αυτά τα πράγματα,
+προς την φύσιν των οποίων αντιστοιχεί, &προς ταύτα πάντα
+καλά τε και καγαθά εστι&. Εν τοις ηθικοίς το καλόν
+ταυτίζεται τω αγαθώ, άρα ταυτίζεται εν πάσι, διότι το
+αγαθόν είναι και έλλογον, και ουδέν ανώτερον του λόγου. Εν
+τοις υλικοίς ωσαύτως• &προς τα αυτά δε και τα σώματα των
+ανθρώπων καλά τε καγαθά φαίνεται&, αρκεί να θεωρηθή το
+καλόν κατά την φύσιν εκάστου πράγματος• έτερον λ. χ. το
+καλόν του σώματος και έτερον το της ψυχής, Το καλόν είναι
+υπό την όψιν ταύτην η μεταξύ της φύσεως εκάστου όντος και
+του τέλους αυτού, αρμονία, ην ο Κάντιος θέλει ονομάσει
+εσωτερικήν τελεότητα. Ωσαύτως, ως προς την εξωτερικήν
+τελεότητα, ή τας σχέσεις εκάστου πράγματος, πράγματά τινα
+είναι καλά &προς όπερ αν εύχρηστα η, ή προς α αν ευ έχη&•
+το &εν τοις πράγμασι& καλόν ουδέποτε είναι απόλυτον, ούτε
+κατά τον Σωκράτην, ούτε κατά τον Πλάτωνα• ούτε κατά τον
+Αριστοτέλην, αλλ' εκ τούτου δεν έπεται ότι οι φιλόσοφοι
+ούτοι δεν ανεγνώριζον ανωτέραν του ανθρώπου και της φύσεως
+αρχήν του καλού και του αγαθού. Εν τη καλολογία, ουχ ήττον
+ή εν τη ηθική και τη φυσική, ο Σωκράτης εθεώρει ως
+κυριώτατον το τελικόν αίτιον, το αγαθόν, και μετά της
+εννοίας ταύτης έτεινε να συναρμολογήση πάσας τας άλλας
+(&Συμπ.& έ.). Αι του Πλάτωνος μαρτυρίαι συνάδουσι προς τας
+του Ξενοφώντος (&Αλκιβ. α’. Λυσ. Γοργ.&), και αναγνωρίζουσι
+την διάφορον καλλονήν των πραγμάτων κατά τας διαφόρους
+σχέσεις αυτών. Εν δε τω α'. &Ιππία& οι σωκρατικοί ορισμοί
+του καλού φαίνονται απαράδεκτοι, διότι εν τω διαλόγω τούτω
+ο Πλάτων ζητεί ουχί το καλόν των πραγμάτων, αλλ' αυτό το
+&καλόν& κατά την υπερβατικήν φύσιν αυτού, καθ' ην
+ταυτίζεται ου μόνον, τω ηθικώ αλλά απολύτω αγαθώ.
+Παρατηρητέον δε, ότι και η συνταύτισις αύτη δεν είναι ειμή
+αυτή η σωκρατική θεωρία αναβιβασθείσα υπό του Πλάτωνος εις
+τα ύψη της μεταφυσικής του. Ώστε κατά Πλάτωνα το μεν
+μερικόν καλόν είναι το μερικόν αγαθόν, όπερ πηγάζον εκ της
+είτε εσωτερικής είτε εξωτερικής τελεότητος, ευκόλως
+διακρίνεται και ορίζεται, το δε καθαυτό καλόν είναι το καθ'
+αυτό αγαθόν, ούτινος τον ορισμόν ουδέν μερικόν αντικείμενον
+δύναται να χορηγήση.
+
+
+
+<b>Β’.
+
+Το εν ταις τέχναις καλόν</b>
+
+
+
+Διογένης ο Λαέρτιος λέγει, ότι ο Σωκράτης ήτο κατ' αρχάς
+γλύπτης, και ότι άγαλμα των ενδεδυμένων χαρίτων υπ' αυτού
+πεποιημένον εφαίνετο εν τη Ακροπόλει. Εσύχναζε δε και
+συνεβούλευε τους καλλιτέχνας (&Απομ. Γ'. ε'&), και
+συνδιαλεγόμενος μετά του ζωγράφου Παρρασίου, την μίμησιν
+εθεώρει ως το πρώτον μέσον των τεχνών, τελειοποιούμενον διά
+της ιδανικεύσεως, ήτις πρέπει να χρησιμεύση προς έκφρασιν
+του &πιθανωτάτου& και του &φιλικωτάτου&, τουτέστι του &της
+ψυχής ήθους&, και προς τούτοις ενόμιζεν, ότι &ήδιον οράν
+τους ανθρώπους δι' ων τα καλά τε καγαθά και αγαπητά ήθη
+φαίνεται&, ώστε επί τέλους το τεχνικόν κάλλος ανάγεται εις
+το ηθικόν, και η διαλεκτική κλίμαξ του Σωκράτους
+αντιστοιχεί προς την εν τω του Πλάτωνος &Συμποσίω&. Ωσαύτως
+συνδιαλεγόμενος μετά του γλύπτου Κλείτωνος έλεγεν, ότι ο
+γλύπτης οφείλει &τα της ψυχής έργα τω είδει προσεικάζειν&,
+εξ ου το του Πλάτωνος• &μηδέν αγαθόν είναι μηδέ καλόν, μήτε
+εν σώματι, μήτε εν πολλοίς άλλοις πλην εν ψυχή (Φιλ. και
+Νόμ. β'. 77, 78).& Και το μεν στοιχείον της ζωής θέλει
+ελαττωθή παρά Πλάτωνι, το δε του &ιδανικού& θέλει λάβει
+μείζονα σπουδαιότητα, και το καλόν θέλει δι' όλου
+συνταυτισθή με το ηθικόν αγαθόν. Εντεύθεν δε και η
+αυστηρότης της καλολογίας του, και η πλήρης υποδούλωσις της
+τέχνης εις την θέλησιν του νομοθέτου. Απ' εναντίας, κατά
+Σωκράτην, το καλόν δύναται να υπάρχη κατά διαφόρους βαθμούς
+και σχέσεις όπου δήποτε υπάρχουσι ζωή, διάνοια, ενέργεια,
+αίσθημα, οιαδήποτε στοιχεία του όντος, και εις αυτά τα
+ευτελέστερα έργα της τέχνης, και εις αυτούς λ. χ. τους
+θώρακας, &ουχί τους ποικίλους και τους επιχρύσους&, αλλά
+τους &ευρύθμους& και μάλλον &αρμόττοντας& εις τα διάφορα
+σώματα. Τας αυτάς δε διδασκαλίας πλαγίως και υπό τον
+διαφανή πέπλον της ειρωνείας εκθέτει και εν τη χαριεστάτη
+μετά της Θεοδότης συνδιαλέξει, εν ή το ηθικόν κάλλος
+υπεράνω του υλικού ανυψοί χωρίς να εξωκείλη εις τας
+μεταφυσικάς του Πλάτωνος υπερβολάς (&Απομ. Γ'. ια'.&).
+
+
+
+<b>Γ’.
+
+Θεωρία του έρωτος.</b>
+
+
+
+Αι περί καλού σωκρατικαί διδασκαλίαι ενδομύχως συνδέονται
+προς την περί έρωτος θεωρίαν, διότι προς τους βαθμούς της
+καλλονής οι του έρωτος ακριβώς αντιστοιχούσιν. Έλεγε δε ο
+Σωκράτης• &εγώ τυγχάνω, ως έπος ειπείν, ουδέν επιστάμενος
+πλην γε σμικρού τινος μαθήματος, των ερωτικών• τούτο μεν
+τοι το μάθημα παρ' οντινούν ποιούμαι δεινός είναι και των
+προγεγονότων ανθρώπων και των νυν (Θεάγ. 128)&. Τούτο δε το
+μάθημα, όπερ με την συνήθη ειρωνείαν ονομάζει &σμικρόν&,
+είναι κατ' αυτόν πάσα αληθώς η επιστήμη, η διαλεκτική των
+γενών και ειδών και των τελικών αιτίων, προς ην αντιστοιχεί
+η κλίμαξ των αισθημάτων, άτινα από των ορατών ανέρχονται
+μέχρι του αοράτου αγαθού, και ούτω ο έρως, ον &φιλόσοφον&
+αποκαλεί ο Πλάτων εν τω &Συμποσίω&, ταυτίζεται και κατά
+Σωκράτην με την φιλοσοφίαν. Παρά δε τον πρώτον τούτον
+σύνδεσμον, ον συνάπτει ο έρως μεταξύ της ψυχής του
+φιλοσόφου και της σοφίας, και ετέρους συνάπτει μεταξύ των
+ψυχών όσαι από κοινού τείνουσι προς τον αυτόν σκοπόν• διότι
+εάν η διαλεκτική είναι κατά Ξενοφώντα &η από κοινού
+ζήτησις& του αγαθού, παρά τον έρωτα τούτον απαιτεί, και την
+αμοιβαίαν συμπάθειαν των επιδιωκόντων αυτό. Εντεύθεν και ο
+ιδιαίτερος τρόπος δι' ου, κατά διαφοράν των μισθωτών
+σοφιστών, διέδιδεν ο Σωκράτης τας διδασκαλίας του
+σχετιζόμενος προς τους μαθητάς του δι' ειλικρινούς φιλίας,
+και διά τινος φίλτρου, ως έλεγεν εις την Θεοδίκην, και
+μυστηριώδους μεταξύ των ψυχών συμπαθείας, ως φαίνεται και
+εν τω &Θεάγει&, ούτινος και αν ήναι ο διάλογος ούτος.
+Προέθετο δε να μεταβάλη εις καθαρούς και γενναίους τους
+αισχρούς και παρά φύσιν έρωτας της τότε ελληνικής νεολαίας
+λαμβάνων παρ' αυτών τας λέξεις και τας φράσεις, όπως διά
+της προσποιήσεως ταύτης ασφαλέστερον επιτύχη του σκοπού
+του, (&Απομ. Α'. ζ' Συμπόσ.&) συγκαταβαίνων ενίοτε εις τας
+σωματικάς ανάγκας, και μετερχόμενος ηθικήν καθαρωτέραν και
+αυτών των διδασκαλιών του, ως αποδεικνύουσι και αι κατ'
+αυτού κατηγορίαι του Μελήτου και του Αριστοφάνους. Αλλ'
+ένεκεν των ηθών της εποχής του, δεν υπέδειξε την ριζικήν
+του κακού θεραπείαν εν τη επανόδω εις την αγιότητα του
+γάμου και της οικιακής εστίας, ης η ουσία ήτο τότε η
+τήρησις κοινού τινος θρησκεύματος και η ακεραιότης της
+φυλής, &παίδων επ' αρότω γνησίων&, μάλλον ή το σέβας, ή
+αγάπη και, ούτως ειπείν, η λατρεία της γυναικός, αν και εις
+το ιδανικόν τούτο, έτεινεν, ως είδομεν, και υπέρ πάντας
+τους συγχρόνους του επλησίασεν. Ίνα δε κατίδη τις τας
+μεταξύ Σωκράτους και Πλάτωνος διαφοράς, ως προς το περί ου
+ο λόγος αντικείμενον, αρκεί να παραβάλη το &Συμπόσιον&
+τούτου προς το του Ξενοφώντος, και θέλει πεισθή ότι περί
+τούτου, ως και περί των άλλων, η σωκρατική διδασκαλία έλαβε
+παρά Πλάτωνι ευρυτέραν μεταφυσικήν ανάπτυξιν. Ο Πλάτων
+επιμένει εις το υπερβατικόν αντικείμενον του έρωτος, εις
+την παράγουσαν αυτόν &ιδέαν&, εις την πραγματικότητα του
+νοητού αγαθού, ου πάσα &ψυχή& εφίεται, εν ώ ο Σωκράτης
+επέμενε μάλλον εις το ψυχολογικόν και υποκειμενικόν
+στοιχείον του έρωτος και την επί της ψυχής αγαθοεργόν αυτού
+επιρροήν. Αλλά και αυτή η σύλληψης του άκρου αγαθού, προς ο
+πάσα ψυχή, πάσα διάνοια, πάσα θέλησις τείνουσιν εξ ανάγκης,
+και όπερ επιδιώκομεν διά μέσου πολλών προσπαθειών και
+περιπλανήσεων και υπό μυρίους τύπους, αποκαλύπτοντας αυτό
+και συνάμα αποκρύπτοντας, είναι σωκρατική κατ' εξοχήν
+θεωρία, ως επίσης ο διά του αγαθού και ένεκεν του αγαθού
+ενδόμυχος σύνδεσμος των ψυχών και η εκ τούτου φιλία. Ως ο
+Πλάτων ωκειοποιήθη και δι' ισχυράς αναλύσεως ανέπτυξε τας
+δύο θεμελιώδεις αρχάς του διδασκάλου του• ότι το αγαθόν
+είναι το ουσιώδες τέλος πάσης ψυχής, και ο έρως του εν
+γένει αγαθού, το θεμελιώδες στοιχείον πάντων των ερωτικών
+αισθημάτων• και ότι το ιδιαίτερον τούτο αίσθημα, όπερ
+ονομάζομεν φιλίαν ή έρωτα, δεν είναι πραγματικόν, διαρκές
+και μόνιμον, ειμή ότε ο κοινός του αγαθού έρως γεννά εν
+ημίν την αμοιβαίαν αγάπην• ενί λόγω, το αγαθόν είναι η πηγή
+και το τέλος παντός έρωτος• έρως, επιστήμη, αρετή και
+ευδαιμονία ταυτίζονται εν τη εννοία του αγαθού, και
+αμφότεροι, ο τε διδάσκαλος και ο μαθητής, ερμηνεύοντες
+πρακτικώς την μεγάλην ταύτην αλήθειαν, ηδύνατο να είπωσιν
+εις τους μαθητάς αυτών αγαπάτε το αγαθόν, ίνα αγαπάτε
+αλλήλους, και αγαπάτε αλλήλους, ίνα αγαπάτε το αγαθόν.
+
+
+
+
+&ΒΙΒΛΙΟΝ Ζ'.
+
+
+
+
+
+Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ
+
+
+
+<b>Α’.
+
+Θρησκευτικαί διδασκαλίαι του Σωκράτους.</b>
+
+
+
+Ο Σωκράτης εθεώρει την ευσέβειαν ως μίαν των κυριωτέρων
+_αρετών_ (&Απομ. Δ', η'.&), και ο Πλάτων εν τω σωκρατικώ
+διαλόγω &Πρωταγόρα& προσθέτει την θρησκευτικήν ταύτην
+αρετήν εις ας συνήθως αναφέρει, την επιστήμην, την
+δικαιοσύνην, την σωφροσύνην, την ανδρίαν. Καθώς δε δύο είδη
+νόμων ανεγνώριζεν ο Σωκράτης, τους γραπτούς και τους
+αγράφους, δύο λατρείας ωσαύτως παρεδέχετο, την μεν
+&φυσικήν& και καθολικήν, την δε &νομικήν& και μεταβλητήν
+κατά τόπους.
+
+Και κατά μεν την πρώτην, η δέησις πρέπει να έχη
+αντικείμενον ουχί τον πλούτον, την εξουσίαν και τα άλλα
+σχετικά και φθαρτά αγαθά, αλλά απλώς τα &αγαθά&, διότι οι
+θεοί γινώσκουσι ποία είναι τα αγαθά, ως &κάλλιστα ειδότας
+οποία αγαθά εστι (Απομ. Δ'. γ'.)&. Τα αυτά δε έλεγε και ο
+Πυθαγόρας• &απλώς εύχεσθαι ταγαθά (Διοδ. Σικ. ι. 9)&.
+Πρέπει λοιπόν να ζητώμεν παρά των θεών μόνον την σοφίαν και
+την αρετήν. Ο &Αλκιβιάδης& β' δεν είναι ειμή η ανάπτυξις
+της υψηλής ταύτης διδασκαλίας. Ο Σωκράτης λέγει τω
+Αλκιβιάδη• &κινδυνεύει φρόνιμός τις είναι εκείνος ο ποιητής
+ος δοκεί μοι φίλοις ανοήτοις τισί χρησάμενος, ορών αυτούς
+και πράττοντας και ευχομένους άπερ ου βέλτιον ην, εκείνοις
+δε εδόκει, κοινή υπέρ απάντων αυτών ευχήν ποιήσασθαι• λέγει
+δε πως ώδε, Ζευ βασιλεύ, τα μεν εσθλά φησι και ευχομένοις
+και ανεύκτοις Άμμι δίδου, τα δε δεινά και ευχομένοις
+απαλέξειν.& Και προσθέτει• &εμοί μεν ουν καλώς δοκεί και
+ασφαλώς λέγειν ο ποιητής&, όπερ δηλοί ότι οφείλομεν να
+ζητώμεν παρά των θεών μόνον την επιστήμην του αγαθού, ης
+άνευ πάσα άλλη γνώσις είναι ανωφελής. Και ούτω η προσοχή
+και η ευσέβεια ανάγονται εις την επιστήμην, και αύτη εις
+την γνώσιν του αγαθού, και τοιούτω τρόπω, αντιστοίχως προς
+την διαλεκτικήν, η δέησις ανέρχεται προς το _καθόλου_, και
+πρέπει να έχη αντικείμενον, ουχί το δείνα ή δείνα μερικόν
+και ατομικόν αγαθόν, αλλά το απολύτως αγαθόν. Όπερ γινώσκει
+μόνος ο Θεός, εις ου την &πρόνοιαν& οφείλομεν να
+επαναπαυώμεθα υποτάσσοντες εις την θέλησιν αυτού την
+ημετέραν. Τοιούτος ο διά της θρησκείας σύνδεσμος και τρόπον
+τινά η &ανάδεσις (religio)& του ανθρώπου προς τον θεόν, και
+ενταύθα, ως πανταχού, μέσος όρος μεταξύ των δύο άκρων
+παρίσταται το αγαθόν.
+
+Εν δε τη &νομική& λατρεία οι δημόσιοι τόποι διαφέρουσι κατά
+χρόνους και τόπους, αν και έπρεπε να ήναι μόνον η έκφρασις
+της εσωτερικής προσευχής. Ο δε Σωκράτης συγκαταβαίνων
+ησπάζετο τους παραδεδεγμένους τύπους, και δημοσίως έθυε
+τοις θεοίς, πιστεύων όμως ότι η εύνοια αυτών δεν
+αντιστοιχεί προς το μέγεθος των θυσιών, όπερ εξαρτάται εκ
+των μέσων έκαστου (&Απομ. Α'. γ'.)• ου γαρ τοιούτον εστι το
+των θεών, ώστε υπό δώρων παράγεσθαι, οίον κακόν τοκιστήν .
+. . . κινδυνεύει γουν και παρά θεοίς και παρ' ανθρώποις
+τοις νουν έχουσι δικαιοσύνη τε και φρόνησις διαφερόντως
+τετιμήσθαι (Αλκ. β'. 150)&. Εν δε τω &Ευθύφρονι&
+αποδεικνύει επίσης ο Σωκράτης, ότι το όσιον δεν είναι
+τοιούτον, διότι είναι ευάρεστον εις τους θεούς, αλλ' είναι
+ευάρεστον, διότι είναι όσιον, και κατά το πνεύμα της
+διδασκαλίας ταύτης η θυσία είναι ευπρόσδεκτος, ουχί διότι
+έχουσιν ανάγκην αυτής οι θεοί, αλλ' ως συμβολική έκφρασις
+της προς αυτούς ευγνωμοσύνης ημών, και ως απόδειξις ότι
+απαρνούμεθα τον εξωτερικόν πλούτον χάριν του εν τη ψυχή
+θησαυρού των αρετών.
+
+Περί δε &προνοίας& ο Σωκράτης παρεδέχετο, ου μόνον την επί
+του κόσμου και διά σταθερών νόμων γενικήν πρόνοιαν του
+Θεού, αλλά και την περί εκάστου ημών ειδικήν και τρόπον
+τινά πατρικήν πρόνοιαν, τα πάντα γινώσκουσαν, και
+ευεργετούσαν ημάς κατά τας ανάγκας και την αξιομισθίαν
+εκάστου• &ηγείτο πάντα μεν θεούς ειδέναι, τα τε λεγόμενα
+και πραττόμενα και τα σιγή βουλευόμενα, πανταχού δε
+παρείναι και σημαίνειν τοις ανθρώποις περί των ανθρωπίνων
+πάντων (Απομ. Α'. ά. γ')&. Τούτο όμως δεν πρέπει να μας
+εμποδίση να πράττωμεν παν το εφ' ημίν κατά τας υπαγορεύσεις
+του ορθού λόγου προς επιτυχίαν των ημετέρων επιχειρήσεων,
+επαναπαυόμενοι εις τον Θεόν διά την καλήν αυτών έκβασιν.
+Επιστεύετο δε ότι &σημαίνουσι περί των πραγμάτων& οι θεοί
+διά χρησμών, ονείρων, προαισθήσεων και προφητικών
+εμπνεύσεων• η δε κατά τους καιρούς εκείνους ατελής γνώσις
+των νόμων της φύσεως έτι μάλλον, εξηγεί και δικαιολογεί την
+πίστιν ταύτην.
+
+
+
+<b>Β’.
+
+Ο Σωκράτης και η θρησκεία της εποχής του</b>
+
+
+
+Η μεταβολή ην επέφερεν ο Σωκράτης εν τη διαλεκτική αναλογεί
+προς ην ήθελε να επιφέρη εν τη θρησκεία αντικαθιστών την
+ενότητα της ιδέας του αγαθού εις την ποικιλίαν της
+πολυθεΐας• τουτέστι το πνεύμα, εις το γράμμα, την ηθικήν
+ευσέβειαν, εις την υλικήν λατρείαν, και τας αιωνίας
+αληθείας του λόγου, εις τα αισθητά σύμβολα της
+ειδωλατρείας, ενί λόγω, εκ του επικρατούντος θρησκεύματος
+προσεπάθει να εξαγάγη την εν αυτώ ηθικήν και μεταφυσικήν
+έννοιαν, και, ως εν τη επιστήμη, επεζήτει και εν αυτώ το
+&καθόλου&. Αυτός δε ο Ξενοφών, ο παριστών τον Σωκράτην ως
+ορθόδοξον, μαρτυρεί πσλλαχού περί των κατακρίσεων και
+επιφυλάξεων δι' ων συνώδευε τας θετικωτέρας συγκαταβάσεις
+του εις την επικρατούσαν θρησκείαν, και περί τούτου
+αληθεύει η παρατήρησις του Γρότε, ότι εν ώ ο Ξενοφών
+υπερασπίζεται τον διδάσκαλον προσπαθών να τον αποδείξη
+ορθόδοξον, ο Πλάτων τον υπερασπίζεται εκθέτων
+παρρησιαστικώτερον την κατά των θρησκευτικών σοφισμάτων
+ειρωνείαν και την κατά των προλήψεων και δεισιδαιμονιών
+διηνεκή επίθεσιν αυτού. Όλος ο &Ευθύφρων& στηρίζεται εις το
+παράλογον και ανήθικον της πολλότητος των θεών και της εις
+αυτούς αποδόσεως των ημετέρων παθών. Ωσαύτως εν τω β' της
+&Πολιτείας& ελέγχων δήθεν τους ποιητάς, πικρώς κατηγορεί
+τους θεολόγους. Αλλ' η προσπάθεια αύτη προς ιδανίκευσιν και
+εκπνευμάτωσιν της αρχαίας θρησκείας έπρεπε ν' αποτύχη,
+διότι η μεταμόρφωσις αυτής ισοδυνάμει με την καταστροφήν
+της.
+
+
+
+<b>Γ’.
+
+Το δαιμόνιον του Σωκράτους.</b>
+
+
+
+Υπό την ειρωνείαν του Σωκράτους εκρύπτετο ο ενθουσιασμός
+εφ' ου ενεπνέετο και κατά τας μεταφυσικωτέρας συζητήσεις,
+και ενθουσιών έλεγεν, ότι το αγαθόν μόλις αποκαλυπτόμενον
+εις την διάνοιαν επιβάλλεται εις την θέλησιν, όθεν ουδείς
+κακός εκών, και ότι σμικρόν τι μάθημα ηπίστατο, τα ερωτικά,
+δι' ο εγένετο των καλών και αγαθών νέων εραστής. Την μίτων
+ταύτην φύσιν του Σωκράτους κατέδειξεν εναργώς ο Πλάτων εν
+&Συμποσίω (215)• Σωκράτει δ' εγώ επαινείν, ω άνδρες, ούτω
+επιχειρήσω δι' εικόνων& κλπ., ένθα και η εν Ποτιδαία
+έκστασις (&ειστήκει σιωπών&) εικονίζει την εν τη σκέψει και
+αφαιρέσει ενθουσιώδη φύσιν του, ην παραλόγως αποδίδουσί
+τινες εις παραφροσύνην. Δεν είναι λοιπόν παράδοξον εάν εν
+τη βαθεία ταύτη σκέψει διείδεν αυθόρμητα και ανεξάρτητα της
+θελήσεως του πνευματικά φαινόμενα, άτινα, κυριευόμενος υπό
+της ιδέας της πανταχού ενεργείας του Θεού, εξέλαβεν ως
+θείας εμπνεύσεις, &το δαιμόνιον&. Ταύτην δε την γνώμην
+συνεμερίζετο όλη η αρχαιότης θεωρούσα πάσαν φυσικήν
+έμπνευσιν ως θείαν και ταυτίζουσα θεία τινί &μανία& και την
+μαντείαν και την ποίησιν και τον έρωτα (&Φαίδρ.). Και διά
+του έρωτος εδίδασκεν ο Σωκράτης, και εκέρδιζε την εύνοιαν
+και την συγκατάθεσιν των μαθητών του. Ο έρως ήτο, καθ' ά
+έλεγε τω Σωκράτει η Διοτίμα, &(Συμπόσ. 203) δαίμων μέγας,
+και παν το δαιμόνιον μεταξύ εστι θεού τε και θνητού . . .
+ερμηνεύον και διαπορθμεύον θεοίς τα παρ' ανθρώπων και
+ανθρώποις τα παρά Θεών, των μεν τας δεήσεις και θυσίας, των
+τε τας επιτάξεις και αμοιβάς των θυσιών . . . θεός ανθρώπω
+ου μίγνυται, αλλά διά τούτου πάσα εστιν η ομιλία και η
+διάλεκτος θεοίς προς ανθρώπους και εγρηγορόσι και
+καθεύδουσι• και ο μεν περί τα τοιαύτα σοφός δαιμόνιος
+ανήρ&. Εν τω Τιμαίω επίσης η ψυχή θεωρείται ως &δαίμων
+ένοικος, το ηγεμονικόν,& και λίαν φυσική είναι η εν τω
+ενθουσιασμώ, εν τη εξάψει και εν παντί σφοδρώ αισθήματι
+οπτική, ούτως ειπείν, απάτη της ψυχής, δι' ης το
+υποκειμενικόν αντικειμενούται. Η εκ του αισθήματος
+αυθόρμητος αύτη ενόρασις ίσταται, ως η &δόξα&, μεταξύ
+επιστήμης και αμαθείας, ταύτης σαφεστέρα, σκοτεινότερα δε
+εκείνης• και εκ τούτου αι εν τω &Ίωνι& και τω &Μένωνι&
+ειρωνικαί κατά των ποιητών και των πολιτικών επικρίσεις.
+Αύτη δε η άνωθεν έμπνευσις και χάρις και φώτισις υπάρχει,
+κατά Πλάτωνα, μάλλον ή ήττον ανεπτυγμένη εις όλας τας ψυχάς
+(&μαντικόν γε τι και η ψυχή&). Εάν τωόντι κατέλθωμεν εις τα
+ενδότερα του πνεύματος, και προσέξωμεν εις τας αυθορμήτους
+κινήσεις του νοός και της καρδίας, ευρίσκομεν απρόσωπόν
+τινα ενέργειαν αναμιγνυομένην εις την προσωπικήν και
+αντανακλώσαν εν ημίν την καθολικήν και θείαν ζωήν, προς ην
+η ημετέρα δεν δύναται να ήναι άσχετος. Ουχ ήττον δε του
+Πλάτωνος και ο Λεϊβνίτιος εθεώρει την εν ημίν &μονάδα& ως
+το έσοπτρον και την συγκεφαλαίωσιν του παντός (&Essais
+Προλεγόμενον&), και μεγίστην απέδιδε σπουδαιότητα εις τας
+αυθορμήτους ταύτας εννοίας, αίτινες φαίνονται ανεξήγητοι,
+αλλ' ουσιωδώς είναι αποτελέσματα μυρίων ανεπαισθήτων
+επιρροών, και σχετίζονται προς πάντα τα φαινόμενα του
+κόσμου (&σύμπνοια πάντα& καθ' Ιπποκράτην)• ώστε εν τη
+ελαχίστη των υποστάσεων το όμμα του δύναται να διακρίνη
+&quae sint, quae fuerint, quae mox ventura trahantur&. O
+Σωκράτης ενόμιζεν ότι της θείας ταύτης εμπνεύσεως είναι
+επιδεκτικοί πάντες άνθρωποι, και ότι ουδεμία ψυχή είναι
+&έρημος συμβουλής& θεών, εάν ηξεύρη να παρατηρή και νοή,
+διότι πάντα σημαίνουσιν εν τη φύσει, και αυτή η φύσις είναι
+σημείον αποκαλύπτον τον Θεόν (&Απομ. Α'. δ', Δ' γ'&).
+Εθεώρει όμως εαυτόν έχοντα υπέρ τους άλλους την χάριν
+ταύτην, είτε διότι μάλλον των άλλων προσείχεν εις τα σημεία
+ταύτα, είτε διότι είχε λάβει παρά Θεού ειδικωτέραν
+αποστολήν. Ήκουε δε την θείαν έμπνευσιν ως εσωτερικήν
+φωνήν, &φωνή του δαιμονίου. . . . θεού φωνή φαίνεται
+σημαίνουσα ότι χρη ποιείν (Απολ. Ξεν. 12)&• και ουχί ως
+εξωτερικήν απάτην της ακοής (&hallucination&) καθώς
+διισχυρίσθησάν τινες μη προσέξαντες αρκούντως εις τα
+κείμενα. Κατά τον Ξενοφώντα αι προαισθήσεις του Σωκράτους
+ανεφέροντο είτε εις ό, τι έμελλεν αυτός να πράξη, είτε εις
+τα σχέδια των φίλων του (&Απομ. Α'. η'. Α', α'&). και
+ελάμβανον ως επί το πλείστον μορφήν &αποτροπής&, ως
+αποδεικνύουσιν αι περί τούτου συνδυαζόμεναι μαρτυρίαι του
+Ξενοφώντος και του Πλάτωνος. Εάν δε συνενώσωμεν τας περί
+νοεράς και αυθορμήτου ενοράσεως σωκρατικάς διδασκαλίας, εξ
+ων και η πλατωνική &ανάμνησις& και η διά της διαλεκτικής
+μαιευτική τέχνη, και λάβωμεν υπ' όψιν τας περί έρωτος,
+εμπνέοντος και τούτου θαυμαστήν δύναμιν κατανοήσεως του
+αληθούς, του καλού και του αγαθού, και συνδέοντος τα θεία
+με τα ανθρώπινα, και τέλος, τας περί προνοίας, ήτις
+πανταχού εισδύει και διέπει τα πάντα, ουδόλως παράδοξον
+θέλει φανή το φαινόμενον του Σωκρατικού δαιμονίου, εν εποχή
+μάλιστα καθ' ήν πάντα επροσωποποιούντο και εθεοποιούντο διά
+της φαντασίας. Σημειωτέον δε ότι το &δαιμόνιον&, τούτο
+ουδέποτε καλεί &δαίμονα& ο Σωκράτης, ούτε παρά Ξενοφώντι
+ούτε παρά Πλάτωνι, ώστε δεν αποδίδει αυτώ αντικειμενικήν
+ύπαρξιν, αλλά το θεωρεί &δαιμόνιόν& τι πράγμα ή σημείον,
+δαιμονίαν τινά αρχήν, η έμπνευσιν, ή συμβουλήν, ή
+προαίσθησιν. Και το αόριστον τούτο της σωκρατικής ταύτης
+εννοίας έδωκε μάλιστα αφορμήν εις την καταυτού κατηγορίαν
+ότι &έτερα καινά δαιμόνια εισφέρει&, αφ' ού ήτο γνωστόν ότι
+δεν παρεδέχετο καθ' ολοκληρίαν τας γενεολογίας και τους
+μύθους των λατρευομένων θεών, εις ουδένα δε τούτων ηδύνατο
+να υπαχθή η θεία αύτη αρχή και τρόπον τινά ο ιδιαίτερος και
+ατομικός ούτος χρησμός του Σωκράτους. Ανάγκη πάσα λοιπόν ν'
+απορριφθή και η γνώμη πολλών αρχαίων και νεωτέρων, οίτινες
+αντικατέστησαν εις το &δαιμόνιον& ένα &δαίμονα&, και πολλώ
+μάλλον η άλλη, ότι το δαιμόνιον τούτο ήτο απλή μεταφορά ή
+ειρωνική αλληγορία.
+
+
+
+
+ΒΙΒΛΙΟΝ Η'
+
+
+
+Ο ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΤΙΠΑΛΟΙ ΤΟΥ
+
+
+
+<b>Α’.
+
+Η κατά των σοφιστών πάλη του Σωκράτους.</b>
+
+
+
+Το όνομα &σοφιστής& ουδέν έχον άτιμον κατ' αρχάς εσήμαινεν
+απλώς τον επαγγελλόμενον και διδάσκοντα την επιστήμην, και
+εφηρμόζετο εις τους μετερχομένους οιονδήποτε κλάδον
+μαθήσεως, την μουσικήν, την αστρονομίαν κλπ. Αλλά το
+επάγγελμα τούτο έπρεπε να διεγείρη την ζηλοτυπίαν και την
+δυσπιστίαν του κοινού, αφ' ού μάλιστα ήρχισαν οι σοφισταί
+να επιλαμβάνωνται φιλοσοφικών, πολιτικών και θρησκευτικών
+ζητημάτων, και πολλώ μάλλον, αφού επληρόνοντο. Έπρεπεν ως
+εκ τούτου να εγείρωσι κατά διττόν λόγον τον έλεγχον και την
+ειρωνείαν του Σωκράτους, όστις το μεν επαγγέλεσθαι την
+σοφίαν εθεώρει ως αλαζονείαν, και ωμολόγει εαυτόν αμαθή και
+από κοινού μετά των φίλων ζητούντα και μαιεύοντα την
+επιστήμην, την δε μίσθωσιν των διδασκάλων, ως βεβήλωσιν της
+φιλοσοφικής παραδόσεως, ήτις έπρεπε να ήναι κατ' αυτόν
+πνευματική και ηθική εκ συμπαθείας και έρωτος συγκοινωνία,
+και ουχί ιδιοτελές εμπόριον• &σοφιστάς ώσπερ πόρνους
+αποκαλούσι (Απομ. Α' ς' Απολογ. Πλάτ. 17)&. Αλλά και αύτη η
+μέθοδος των σοφιστικών παραδόσεων έπρεπε να επιδράση επί
+των φιλοσοφικών αυτών διδασκαλιών, και επίσης να διεγείρη
+την αντενέργειαν του Σωκράτους, διότι ούτε οι διδάσκαλοι
+ούτε οι μαθηταί εζήτουν την αλήθειαν διά την αλήθειαν, αλλ'
+οι μεν εκινούντο υπό του συμφέροντος και της κενοδοξίας, οι
+δε επεδίωκον μόνον την εν τη τότε κοινωνία επιτυχίαν, όθεν
+και οι μεν και οι δε ευχαριστούντο εις το σχετικόν, το
+πιθανόν και ενίοτε το ψευδές ένεκεν του ωφελίμου. Απ'
+εναντίας ο Σωκράτης εζήτει το &καθόλου&, και διαιρών, και
+επαγόμενος, και ορίζων κατά &γένη&, επεδίωκεν ουχί τας εις
+τους Αθηναίους ευαρέστους και ωφελίμους γνώσεις, αλλ• αυτήν
+την αλήθειαν. Προς τούτοις δε εν Αθήναις συνεκρούοντο τότε
+πάσαι αι αντίθετοι σχολαί, αντιφατικά επιφέρουσαι
+συμπεράσματα, ώστε εδύνατό τις να ισχυρισθή, και ότι πάντα
+αληθή, και ότι ουδέν αληθές, εν δε τη ηθική και τη πολιτική
+και τη θρησκεία, φυσική και αναπόφευκτος συνέπεια της
+πνευματικής ταύτης αναρχίας ήτο ο σκεπτισμός. Η μεταξύ
+σοφιστού και αληθούς σοφού διαφορά ακριβώς και ζωηρώς
+εικονίζεται εν τω &Σοφιστή&, ον παρενόησεν ο Γρότε,
+ισχυριζόμενος λίαν παραδόξως ότι ο χαρακτηρισμός του
+σοφιστού αρμόζει και εις αυτόν τον Σωκράτην• ουχί άλλως δε
+και ο Αριστοτέλης (&Τοπ. Δ' 100&) χαρακτηρίζει τον σοφιστήν
+&χρηματιστήν από φαινομένης σοφίας, αλλ' ουκ ούσης&. Εάν δε
+εξετάση τις τας εν τοις πλατωνικοίς διαλόγοις αναφερομένας
+δοξασίας των σοφιστών, βεβαιούται ότι η σοφία αυτών ήτο
+τωόντι &φαινομένη&, ως εκ τούτου αντιφατική, ουχί δε
+πραγματική και αληθής. Εκ δε της σοφιστικής τέχνης η
+Ελληνική λεπτόνοια παρήγαγε την εριστικήν, ης παράδειγμα
+έχομεν εν τω &Ευθυδήμω&. Επειδή δε προς τους σοφιστάς
+ακαταπαύστως συνεζήτει ο Σωκράτης, δεν είναι παράδοξον εάν
+και αυτόν εξέλαβεν ο λαός ως σοφιστήν, και μάλλον των άλλων
+επικίνδυνον, διότι ούτε έζη ούτε εφρόνει ως ο επίλοιπος
+κόσμος, και ειρωνικώς έλεγεν εαυτόν αμαθή, πιστεύων απ'
+εναντίας ότι ήτο πάντων σοφώτατος, και παραδόξους επρέσβευε
+θεωρίας, ότι ουδείς κακός εκών, ότι επιστήμη και αρετή
+ταυτίζονται, ότι νόμιμος άρχων είναι μόνος ο επιστήμων και
+ουχί ο κληρούμενος υπό του δήμου, ότι είχεν ιδιαίτερον
+δαιμόνιον κλ. Εντεύθεν η κατ' αυτού εξέγερσις της τότε
+κοινωνίας, η δίκη του και η κατ' αυτού επίθεσις του
+Αριστοφάνους.
+
+
+
+<b>Β’.
+
+Ο Σωκράτης και ο Αριστοφάνης</b>
+
+
+
+Ο Σωκράτης δεν ήτο δημοτικός εις τας Αθήνας, και
+κατηγορείτο, ότι δεν ελάμβανε μέρος εις τα πολιτικά, και
+κατέκρινε παρρησία τα ελλείμματα της δημοκρατίας• η δε
+αριστοκρατική μερίς τον κατηγόρει, ότι προσέβαλλε την
+δημοσίαν λατρείαν αχώριστον ούσαν του πολιτικού οργανισμού.
+Εις την μερίδα ταύτην ανήκεν ο Αριστοφάνης, και
+υπερησπίζετο κατά το δοκούν αυτώ τους αρχαίους νόμους και
+τας αρχαίας παραδόσεις. Επειδή δε οι δραματικοί ποιηταί
+εμισθοδοτούντο ως υπάλληλοι, και απηλλάττοντο της
+στρατιωτικής υπηρεσίας, ήσαν μάλλον συντηρητικοί ή
+νεωτερισταί. Εν κράτει δε όπου διηνεκής στρατός δεν υπήρχε,
+και οι άρχοντες ήσαν αιρετοί και ετήσιοι, μόνη εγγύησις της
+ησυχίας ήτο το σέβας των καθεστώτων, και εν μέσω της
+παντοτεινής κινήσεως ην επέφερεν η άκρα δημοκρατία, η
+κωμωδία, ηδύνατο να παρουσιασθή ως μέσον κατάλληλον και
+αποτελεσματικόν προς άμυναν της πολιτείας. Εχρησίμευσε δε
+επί το πλείστον ως μέσον οπισθοδρομικόν, και παριστώσα την
+ηθικήν διαφθοράν ως συνέπειαν των νέων ιδεών, ουχί σπανίως
+περιέστειλε και κατεβίβασε το δημόσιον πνεύμα. Τινές των
+γερμανών, οίον ο Βεργκ, ο Μεϊνέκε, ο Ράγκε και ο Βέστερμαν,
+εξυμνούσι τους κωμωδοποιούς ως σοφούς και αυστηρούς φύλακας
+της δημοσίας ηθικής και των νόμων, αλλά την κρίσιν ταύτην
+δικαίως ελέγχει ως ψευδή ο Γρότε, αι δε &Νεφέλαι&
+αποδεικνύουσι τρανώς, ότι ιδίως ο Αριστοφάνης δεν ήτο ούτε
+μάρτυς πιστός ούτε επικριτής αμερόληπτος. Φανερόν ότι ο
+ποιητής ούτος δεν ήτο θρήσκος, και επειδή διεκωμώδει τους
+θεούς χωρίς να σκανδαλίση το κοινόν, πρέπει να πιστεύσωμεν
+ότι ότε υπερησπίζετο το θρήσκευμα, έπραττε τούτο διά
+πολιτικόν λόγον. Και όμως εύνους τη αριστοκρατία εφαίνετο
+και αυτός ο Σωκράτης, αλλά τη επιστημονική, εν ώ ο
+Αριστοφάνης υπεστήριζε την αριστοκρατίαν των τότε πολιτικών
+και ποιητών και θεολόγων.
+
+Ο Αριστοφάνης παριστά τον οίκον του Σωκράτους πλήρη μαθητών
+ασχολουμένων εις παν είδος μαθήσεως, την αστρονομίαν, την
+γεωμετρίαν, την γεωγραφίαν (&Νεφέλ. 187&), διακωμωδεί δε
+την ασάφειαν και λεπτότητα της διαλεκτικής του, δι' ης
+ζητών το &καθόλου& χάνεται εις τας νεφέλας, (227, 270) εν
+ταυτώ δε, την μανίαν των διαιρέσεων και υποδιαιρέσεων, δι'
+ην κατέρχεται εις τας εσχάτας λεπτολογίας• &και λεπτολογείν
+ήδη ζητεί και περί καπνού στενολευχείν — και γνωμιδίω
+γνώμην• νύξασ' ετέρω λόγω αντιλογείσαι (320)&• και αύται αι
+λέξεις υποβάλλονται παρ' αυτού εις λεπτομερή εξέτασιν (394,
+660), και πανταχού αι αξιώσεις του φιλοσόφου αντιτίθενται
+προς το φρούδον της μεθόδου και των μελετών αυτού (366).
+Εάν δε η λεπτή αύτη ανάλυσις εφαρμοσθή και εις τα θεία,
+πάσα υπερφυσική δύναμις εξατμίζεται. Εν δε τη τολμηρά σκηνή
+εν ή ο δίκαιος και ο άδικος προσωποποιούνται (1080),
+προτίθεται ο ποιητής ν' αποδείξη, ότι η υπό των σοφιστών
+και διαλεκτικών εκπαίδευσις επιφέρει μετά της ασεβείας και
+την ηθικήν διαφθοράν. Και εις τα δύο ταύτα ανάγεται επί
+τέλους η κατά του Σωκράτους κατηγορία του Αριστοφάνους, εις
+ην φαίνεται απαντών ο Πλάτων διά του &Ευθύφρονος&,
+ανταποδεικνύων, ότι η τυφλή πίστις εις το επικρατούν
+θρήσκευμα δύναται εκ των εις τους θεούς αποδιδόμενων
+ανοσιουργιών να εξαγάγη λογικώς πάσαν κακίαν. Τοιούτω τρόπω
+ο συντηρητικός ποιητής και ο νεωτερίζων φιλόσοφος
+διεμάχοντο κατ' αλλήλων, το παρελθόν κατά του μέλλοντος, η
+πολυθεΐα κατά του πνευματισμού, και τα αυτά
+επαναλαμβάνονται οσάκις καθαρωτέρα θρησκεία και ηθική
+ανατέλλει εν τη ιστορία• ο ηθικώτερος φαίνεται ανήθικος,
+και ο θεοσεβέστερος άθεος. Ούτω δε συνέτεινεν εμμέσως ο
+Αριστοφάνης εις την καταδίκην του Σωκράτους• η δε νέα
+κριτική απέδειξε, κατά του Αιλιανού και Διογένους του
+Λαερτίου, ότι ο ποιητής δεν παρεκινήθη εις τούτο υπό των
+προτροπών των αμέσων αυτού κατηγόρων, του Ανύτου και
+Μελήτου.
+
+
+
+<b>Γ’.
+
+Αίτια της δίκης του Σωκράτους, και σχέσις αυτών προς τας
+φιλοσοφικάς αυτού διδασκαλίας.</b>
+
+
+
+Τα αληθή αίτια της δίκης του Σωκράτους δεν διαγινώσκονται
+ακριβώς ειμή διά της φιλοσοφικής αυτού διδασκαλίας. Η
+κυριωτάτη ιδέα του Σωκράτους ήτο, ως είδομεν, ότι η
+επιστήμη, παντοδύναμος επί του πνεύματος, ταυτίζεται τω
+αγαθώ, και παράγει εξ ανάγκης την ηθικήν αρετήν, την
+πολιτικήν ωφέλειαν, το τεχνικόν κάλλος, την θρησκευτικήν
+πίστιν• αφιέρωσε δε αποκλειστικώς την ζωήν του εις την διά
+της διαλεκτικής των τε νοημάτων και των έργων κατάκτησιν
+της επιστήμης. Μεγάλη ήτο η ιδέα του, αλλ' ατελής, ως
+είδομεν, διότι απέκλειε το ουσιωδέστατον στοιχείον του
+αγαθού, την ηθικήν ελευθερίαν. Εντεύθεν και το ηθικόν ύψος
+του Σωκράτους, και το αίτιον της καταστροφής του• διότι
+απορροφών εν τη ιδέα της επιστήμης πάσαν την διαλεκτικήν,
+παρέσχε λαβήν εις τους εχθρούς των σοφιστών μεθ' ων τον
+συνέχεον• απορροφών εν τη αυτή ιδέα πάσαν την ηθικήν, και
+αρνούμενος την ελευθερίαν, έδωκεν αφορμήν εις τους
+κατηγορήσαντας αυτόν επί διαφθορά των νέων• απορροφών πάσαν
+την &πολιτικήν&, διήγειρε καθ' εαυτού τους πολιτικούς•
+απορροφών την &ποίησιν& και την τέχνην, επροκάλεσε τους
+ποιητάς και τους καλλιτέχνας• απορροφών τέλος την
+&θρησκείαν&, έμελλε να ερεθίση τους θεολόγους. Άρα η
+παράλειψις του υπ' αυτού παραγνωρισθέντος στοιχείου καθίστα
+επιλήψιμον και την διαλεκτικήν, και την ηθικήν, και την
+πολιτικήν, και την καλολογίαν, και την θρησκείαν αυτού.
+
+Και πρώτη μεν η διαλεκτική του Σωκράτους ήγειρε κατ' αυτού
+τα πνεύματα ένεκεν του ιδανικού όπερ διετύπωσε, της
+αποστολής ην ανέλαβε, και των λογικών μέσων άτινα
+μετεχειρίσθη. Εν τη κατά &Πλάτωνα Απολογία& παρίσταται
+αυτός ο Σωκράτης εκθέτων τον κυριώτερον λόγον των κατ'
+αυτού διαβολών &πόθεν αι διαβολαί σοι αύται γεγόνασι;& (ε')
+και καταφαίνεται το υπ' αυτού συλληφθέν ύψιστον ιδανικόν
+της επιστήμης, όπερ θεωρεί ως θείαν αποκάλυψιν κυριεύουσαν
+αυτόν, διά τινος εσωτερικού χρησμού, ου ο εν Δελφοίς
+πατρίδος. Εν ώ δε περιεφρόνει τους πολιτευομένους, αυτός
+απέσχε των κοινών, και τούτο επηύξανε τον κατ' αυτού
+ερεθισμόν. Τους λόγους της αποχής του εκθέτει σαφώς εν τη
+παρά &Πλάτωνι Απολογία• Τούτου δε αίτιόν εστι ό υμείς εμού
+πολλάκις ακηκόατε πολλαχού λέγοντος . . . αναγκαίον εστι
+τον τω όντι μαχούμενον υπέρ του δικαίου, και ει μέλλει
+ολίγον χρόνον σωθήσεσθαι, ιδιωτεύειν, αλλά μη δημοσιεύειν&.
+Ουδέν ήττον οσάκις ανέλαβε δημοσίαν τινά λειτουργίαν,
+απεδείχθη αδιάσειστος εν τη δικαιοσύνη απεναντι και αυτής
+παντοδυναμίας των τριάκοντα. Προς τούτοις δε, ένεκεν αυτών
+των πολιτικών διδασκαλιών του, άς εξεθέσαμεν εν οικείω
+τόπω, και άκων παρεκινείτο να υποστηρίζη μάλλον την
+αριστοκρατικήν μερίδα, και τούτο επίσης, έπρεπε να θεωρηθή
+ως περιφρόνησις των καθεστώτων (&Απομ. Δ', Β'&)• οι δε
+μαθηταί αυτού, ο Ξενοφών και ο Πλάτων, εξεθείαζον την
+Σπάρτην, και εκάκιζον τας Αθήνας, και παρ' αυτού επίσης
+είχον διδαχθή ο Αλκιβιάδης και ο Κριτίας, ώστε κατά πάντα
+λόγον έμελλε να θεωρηθή ως εχθρός της πολιτείας.
+
+Ουχ ήττον των πολιτικών έπρεπε να τον υποβλέπωσιν οι
+ποιηταί και οι καλλιτέχναι, ους έτασσε μετά των πολιτικών
+και των σοφιστών εις τον κατώτερον κύκλον της εμπειρίας και
+της δόξης, και επίσης υπέβαλλεν εις την μαιευτικήν του,
+όπως τοις αποδείξη ότι δεν εγνώριζον τον λόγον των &ιδίων
+έργων• Μετά γαρ τους πολιτικούς ήα επί τους ποιητάς . . .
+έγνων ουν και περί των ποιητών εν ολίγω τούτο, ότι ου σοφία
+ποιοίεν ά ποιοίεν& κλ. (&Απολογ. 22&). Επειδή δε οι
+ποιηταί, οι ραψωδοί και οι υποκριταί διεσκέδαζον τον λαόν,
+είχον παρ' αυτώ ου μικράν επιρροήν, και η απέχθεια αυτών
+ήτο λίαν επίφοβος. Μετά δε της ποιήσεως στενώτατα συνεδέετο
+η μυθολογία και η θεολογία, και πρώτον μεν προϊόν της
+απεχθείας ταύτης είναι αι &Νεφέλαι&• τελευταίον δε, η υπό
+Μελήτου, κατηγορία.
+
+Τωόντι ο Μέλητος εκπροσωπεί ου μόνον την ποίησιν, αλλά και
+την θρησκείαν. Οι δε ανορθώσαντες τότε την δημοκρατικήν
+κυβέρνησιν ώφειλον ν' αποκαταστήσωσι και την εθνικήν
+θρησκείαν, και ο Σωκράτης έπρεπε να θυσιασθή εις το πνεύμα
+της υπό Θρασυβούλου πολιτικής μεταβολής. Δύο τινά υπήρχον
+εν τη θρησκευτική διδασκαλία του Σωκράτους εξ ίσου
+επιλήψιμα• ο &ορθολογισμός& και ο &μυστικισμός& του. Εν τη
+λατρεία ο Σωκράτης διώκει το λογικόν στοιχείον, και ούτε
+τυφλήν θέλει την πίστιν, ούτε ανήθικον την ευσέβειαν. Την
+ύπαρξιν και τα προσόντα του Θεού αποδεικνύει διά του λόγου
+δι' ου καθαίρει αυτόν από παντός κακού και μόνον παν αγαθόν
+τω αποδίδει. Λογικήν δε θέλει και την προσευχήν, αποκλείων
+αυτής τας εγωιστικάς και παιδαριώδεις αιτήσεις, και ούτως
+εισάγει εις την θρησκείαν το διαλεκτικόν και μεταφυσικόν
+στοιχείον, το &καθόλου&, αντικείμενον του λόγου. Εκ ταύτης
+δε της ανυψώσεως του λόγου εις τον ύπατον βαθμόν, εξ ου η
+παντοδυναμία της επιστήμης και η εκ θείας τινός αποκαλύψεως
+ιερά αυτής αποστολής επήγαζε, διά της συνταυτίσεων του
+λογικού και του θείου, ο ενθουσιασμός και ο μυστικισμός
+του, και του φαινομένου τούτου, πρωτοφανούς τότε, είδεν
+ακολούθως άλλα παραδείγματα η ιστορία της φιλοσοφίας διά
+του πλατωνισμού των Αλεξανδρινών, του Βρούνου, του Σπινόζα
+και του Σχελλίγγου• ώστε αυτός ο σκώπτων τους εμπνευσμένους
+ποιητάς θεωρεί επί τέλους εαυτόν κατεχόμενον υπό του θείου
+και εμπνεόμενον διά τινων δαιμονίων σημείων υποβοηθούντων
+την αμάθειάν του, αλλά κατωτέρων πάντοτε της αληθούς
+επιστήμης. Εκ τούτων απάντων οι αντιπρόσωποι της αρχαίας
+λατρείας έπρεπε να συμπεράνωσιν, ότι ο Σωκράτης απορρίπτων
+την αρχαίαν θρησκείαν και τους λειτουργούς αυτής, εισήγε
+&καινά δαιμόνια& και νέον μέσον συγκοινωνίας προς το θείον.
+Και εάν κατά την πρώτην περίοδον του φιλοσοφικού βίου
+αυτού, επόμενος εις τας φυσικάς θεωρίας του Αναξαγόρου,
+εκλόνισε την λατρείαν του ηλίου και της σελήνης, αι κατά
+την δευτέραν ηθικαί μελέται, δι' ων ανήλθεν εις την ιδέαν
+θείας προνοίας πανταχού ενεργούσης, προ πάντων δε εν τη
+ανθρωπίνη ψυχή, και ιδίως εν τη ιδική του, τον εδίδαξαν ν'
+απαλλαγή της ανάγκης πολλών θεών και ν' αναγνωρίση ένα και
+μόνον.
+
+Τοιούτοι είναι οι εσωτερικοί και τρόπον τινά μεταφυσικοί
+λόγοι της δίκης του Σωκράτους, οίτινες συγκεφαλαιούνται εις
+τας τολμηράς αυτού θεωρίας, και οι λόγοι ούτοι ενεθάρρυναν
+αυτόν κατά την διάρκειαν της δίκης και παρηγόρησαν κατά τας
+τελευταίας στιγμάς της ζωής.
+
+
+
+<b>Δ’.
+
+Η δίκη, η απολογία και ο θάνατος του Σωκράτους.</b>
+
+
+
+Τα αληθή αίτια της δίκης του Σωκράτους είχον επισωρευθή επί
+εικοσιπέντε έτη, και άπορον είναι πώς εβράδυνε τοσούτον το
+αποτέλεσμα αυτών. Τιμά δε το φιλελεύθερον πνεύμα των
+Αθηναίων η μακρά αύτη ανοχή. Αι μερικαί αφορμαί της
+κατηγορίας ήσαν, αφ' ενός μεν, η δημοκρατική και
+θρησκευτική αντενέργεια των τριάκοντα, αφ' ετέρου δε, η
+απέχθεια του Ανύτου, ου τον υιόν είχεν ελκύσει ο Σωκράτης
+εις τας συνδιαλέξεις του, και ον είχε διακωμωδήσει διά την
+πολιτικήν οίησίν του. Τω 399 έτει π. Χ. διετυπώθη η
+κατηγορία υπό Μελήτου ως έπεται• &αδικεί Σωκράτης, ους μεν
+η πόλις νομίζει θεούς ου νομίζων, έτερα δε καινά δαιμόνια
+εισηγούμενος• αδικεί δε και τους νέους διαφθείρων• τίμημα
+θάνατος&. Η κατηγορία αύτη υπάρχει σχεδόν ταυτούσιος παρά
+Διογένει, Ξενοφώντι και Πλάτωνι. Η αγόρευσις δι' ης
+ανεπτύχθη, ήτο του Ανύτου, και ο δημαγωγός Λύκων είχε
+διευθύνει τας πρώτας πράξεις της διαδικασίας. Και ο μεν
+Μέλητος ήτο πιθανώς ο αυτός ον διακωμωδεί ο Αριστοφάνης εν
+&Βατράχοις& (1337), ο δε Άνυτος ήτο πλούσιος, διαπρέψας εις
+τας ανωτέρας πολιτικάς θέσεις, συμπολεμήσας τω Θρασυβούλω,
+συντηρητικώτατος και άσπονδος εχθρός των σοφιστών και των
+φιλοσόφων. Άγνωστα δε είναι του Λύκωνος τα προηγούμενα.
+Κατά την κατηγορίαν ταύτην, ο Σωκράτης διαφθείρει τους
+νέους, υπό μεν την νοητικήν και ηθικήν όψιν, διά της
+διαλεκτικής του, υπό δε την πολιτικήν, διά των προς την
+αριστοκρατίαν τάσεων αυτού, και υπό την θρησκευτικήν, διά
+της απιστίας του• ουσιωδώς δε πάντα τούτα συγκεντρόνονται
+εις την κατά των καθεστώτων επίθεσιν, και η φιλοσοφική και
+η θρησκευτική διδασκαλία του θεωρούνται αξιόποινοι καθό
+υποσκάπτουσαι τα θεμέλια του κράτους.
+
+Διά τούτο ενώπιον δικαστηρίου όλως πολιτικού εισήχθη η
+δίκη. Ο Μεούρσιος και ο Κουσίνος νομίζουσιν ότι ο Σωκράτης
+εδικάσθη υπό του Αρείου Πάγου. Και ναι μεν αληθεύει ότι
+μετά την πτώσιν των τριάκοντα ανωρθώθησαν οι του Σόλωνος
+νόμοι, καθ' ους ο Άρειος Πάγος εδίκαζε τας περί ασεβείας
+δίκας• πολλαί όμως περιστάσεις της δίκης αποκλείουσαι την
+γνώμην ταύτην. Και πρώτον, εάν κατά Διογένην 281 ψήφοι
+κατεδίκασαν τον Σωκράτην, ο αριθμός ούτος δεν αρμόζει εις
+το δικαστήριον εκείνο. Έπειτα, το ύφος των κατηγόρων
+ωμοίαζε τας προς τον λαόν αγορεύσεις, και εχαρακτηρίζετο ο
+κατηγορούμενος ως δεινός ρήτωρ δυνάμενος να παρασύρη τους
+δικαστάς, και να διαφθείρη ακολούθως τα τέκνα των, όπερ
+επίσης δεν αρμόζει εις το υψηλόν αξίωμα των Αρειοπαγητών•
+οι δε φίλοι του Σωκράτους παρακινούντες αυτόν να ετοιμάση
+την απολογίαν του, τω έλεγον ότι οι δικασταί πολλάκις είχον
+καταδικάσει ή αθωώσει τους υποδίκους ένεκεν της απολογίας
+των, και ούτε τούτο αρμόζει εις το ανώτατον εκείνο
+δικαστήριον, ένθα οι αγορεύοντες ώφειλον να περιορισθώσιν
+εις την έκθεσιν των γεγονότων, και πάσα ρητορική ανάπτυξις
+αυστηρώς απηγορεύετο. Επειδή δε πολιτική ήτο η κατηγορία,
+έπρεπε να εισαχθή ενώπιον δημοτικού δικαστηρίου. Τέλος ο εν
+τη Απολογία αναφερόμενος όρκος των δικαστών είναι ο των
+Ηλιαστών, δηλ. των εκ του λαού κληρουμένων δικαστών διά
+κυάμων, όπερ πολλάκις είχεν εμπαίξει ο κατηγορούμενος. Εν
+τω κατά Τιμοκράτους λόγω ο Δημοσθένης διέσωσε τον τύπον του
+όρκου τούτου, και τους Ηλιαστάς ρητώς αναφέρει Μάξιμος ο
+Τύριος• ο δε Αθηναίος λέγει ότι ο Σωκράτης κατεδικάσθη υπό
+κληρωθέντων δικαστών, 556 περίπου κατά Διογένην. Ενώπιον
+τοιούτων ανθρώπων, βαναύσων κατά το πλείστον, έμελλε να
+συζητηθή η μεγίστη δίκη της αρχαιότητος, και εις τούτους
+ώφειλε ν' αποδείξη ο μέγας φιλόσοφος την αλήθειαν της
+διδασκαλίας του.
+
+Αλλά κανονική απολογία ήτο άρα σύμφωνος προς τας αρχάς του
+Σωκράτους; Μόνοι ισχυροί κατ' αυτόν ήσαν οι επιστημονικοί
+λόγοι, ους δεν ηδύνατο ν' αναπτύξη ενώπιον τοιούτων
+δικαστών, και προσέτι η διά των λόγων υπεράσπισιν δεν τω
+εφαίνετο αξιοπρεπής, και ήτο αχώριστος της εκ των έργων,
+και αύτη προέκυπτεν εξ όλης του της ζωής• &Ου δοκώ σοι
+απολογείσθαι μελετών διαβεβιωκέναι; . . . , ουδέν άδικον
+διαγεγένημαι ποιών, ήνπερ νομίζω μελέτην είναι καλλίστην
+απολογίας (Απολ. Ξενοφ. 3)&. Έβλεπε δε εις τα συμβαίνοντα
+θείαν τινά πρόνοιαν, εις ην ώφειλε να υποκύψη αγογγύστως,
+αποφεύγων ούτω τα δεινά του γήρατος και προσδοκών δόξαν
+αθάνατον• μεγίστην δε αφοβίαν τω ενέπνεεν η αθωώτης του.
+Και διά τούτο οσάκις ηθέλησε να προετοιμάση την απολογίαν
+του, το &δαιμόνιον& τον απέτρεψε, και διά τούτο απεποιήθη
+ην τω προσέφερεν ο Λυσίας ως ακατάλληλον, και απελογήθη
+μόνον ίνα συμμορφωθή προς τους νόμους. Αι κατά Πλάτωνα και
+Ξενοφώντα &Απολογίαι& συνετάχθησαν μετά τον θάνατον του
+προς δικαίωσιν της μνήμης αυτού παρά τοις μεταγενεστέροις,
+και εκ των δύο πιστοτέρα είναι η του Πλάτωνος παρευρεθέντος
+εις την δίκην. Ο Ξενοφών παριστά τον Σωκράτην
+δικαιολογούμενον διά τας θρησκευτικάς δοξασίας του
+περισσότερον παρ' όσον επέτρεπεν η γνωστή αυτού παρρησία. Ο
+Πλάτων επί του κεφαλαίου τούτου εικονίζει ακριβέστερον τον
+χαρακτήρα και τον τρόπον του διδασκάλου. Περί δε της
+διαφθοράς των νέων απαντά εις τον Μέλητον ότι αυτός ο
+κατήγορός του δεν ηξεύρει τι είναι διαφθορά, και τι είναι
+βελτίωσις, και διηγούμενος τας απάτας της ψευδούς
+επιστήμης, επιμένει εις ην έλαβε παρά του εν Δελφοίς θεού
+εντολήν, και αποποιείται και αυτήν την ζωήν, εάν δεν την
+αφιερώση εις την εκπλήρωσίν της, επιβεβαιών ούτω πάσας τας
+διδασκαλίας του περί της ταυτότητος της επιστήμης και της
+αρετής και περί της λόγω και έργω διαλεκτικής, ης όλη του η
+ζωή ήτο η ενσάρκωσις. Ευρίσκεται εν τη &Απολογία& και αυτή
+η περί θελήσεως θεωρία, εξ ης επήγασαν αι αποπλανήσεις της
+διδασκαλίας του, διότι και τους κατηγόρους και τους
+δικαστάς θεωρεί ως θύματα ακουσίας απάτης, εντεύθεν η προς
+αυτούς υπεροχή και ειρωνεία και τρόποι τινά ο προς αυτούς
+οίκτος• &Non supplex aut reus sed magister aut dominus
+videretur esse judicum&, καθ' ά λέγει ο Κικέρων (&De Orat.
+154&)• εντεύθεν επίσης και η γαλήνη μεθ' ης υποβάλλεται εις
+την λογικήν των πραγμάτων, πεποιθώς ότι παν το λογικόν
+είναι εν ταυτώ και αγαθόν. Δεν ηπόρησε λοιπόν ο Σωκράτης
+διά την καταδίκην του, αλλά μόνον, ότι εγένετο διά μικράς
+πλειονότητος, τριών ψήφων κατά Πλάτωνα. Ουδεμία δε
+αμφιβολία ότι το ύφος και το πνεύμα της απολογίας πολύ
+συνέτεινον εις την καταδίκην, ως ομολογεί και ο Ξενοφών,
+όθεν οι ρήτορες θεωρούσι την κατά Πλάτωνα &Απολογίαν& ως
+κακήν δικηγορίαν και αναξίαν του τε Πλάτωνος και του
+Σωκράτους• αλλ' ο φιλόσοφος απ' εναντίας θέλει την θαυμάσει
+ως αριστούργημα απεικονίζον τους ευγενεστέρους χαρακτήρας
+της φυσιογνωμίας και αυτάς τας αδυναμίας του απολογουμένου.
+Και ου μόνον την καταδίκην του προεκάλεσεν ο Σωκράτης, αλλά
+και το είδος της ποινής. Κατά την δικονομίαν υπεχρεούτο να
+δηλώση την ποινήν. Προτείνας δε τω εν &Πρυτανείω
+σιτείσθαι&, εφάνη &βεβαίως απαυθαδιζόμενος και υβρίζων& και
+προκαλών τους δικαστάς, αλλ' ήτο συνεπής προς εαυτόν και
+αξιοπρεπέστατος. Τον δε κατ' αυτού καταγγελθέντα θάνατον
+εθεώρησεν ως σωτηρίαν, και υπεβλήθη εις αυτόν διά της
+συνήθους αισιοδοξίας του, ως εις απόφασιν της θείας
+προνοίας.
+
+Θαυμαστή είναι η προφητεία ην απαγγέλλει μετά την
+καταδίκην• &Το δε δη μετά τούτο επιθυμώ υμίν χρησμοδήσαι, ω
+καταψηφισάμενοί μου• και γαρ ειμι ήδη ενταύθα, εν ώ μάλιστ'
+άνθρωποι χρησμοδούσιν όταν μέλλωσιν αποθανείσθαι• φημί γαρ,
+ω άνδρες, οι εμέ απεκτόνατε, τιμωρίαν ημίν ήξειν ευθύς μετά
+τον θάνατον πολύ χαλεπωτέραν νη Δι' ή οίαν εμέ απεκτόνατε.
+Νυν γαρ τούτο είργασθαι οιόμενοι απαλλάξασθαι του διδόναι
+έλεγχον του βίου• το δε υμίν πολύ εναντίον αποβήσεται, ως
+εγώ φημι. Πλείους έσονται υμάς οι ελέγχοντες ους νυν εγώ
+κατείχον, υμείς δε ουκ ησθάνεσθε& (εννοεί τον Πλάτωνα και
+τον Ξενοφώντα και την εκ του βίου και του θανάτου αυτού
+πνευματικήν επανάστασιν εν τω μέλλοντι), &και χαλεπώτεροι
+έσονται όσω νεώτεροί εισι, και υμείς μάλλον αγανακτήσετε&.
+Και άλλας προρρήσεις προσθέτει η κατά Ξενοφώντα &Απολογία&
+περί του υιού του Ανύτου ότι κακώς υπό του πατρός
+παιδευθείς, κακώς θέλει ζήσει όπερ και ηλήθευσε.
+Στρεφόμενος δε προς τους αποψηφισαμένους, τοις λέγει ότι η
+συνήθης &μαντική του δαιμονίου, το του Θεού σημείον&, δεν
+τον απέτρεψεν ούτε του να προσέλθη εις το δικαστήριον, ούτε
+ν' απολογηθή ως απελογήθη, και συμπεραίνει• &κινδυνεύει γαρ
+μοι το ξυμβεβηκός τούτο αγαθόν γεγονέναι, και ουκ έσθ' όπως
+ημείς ορθώς υπολαμβάνομεν, όσοι οιόμεθα κακόν είναι το
+τεθνάναι&• τελειόνει δε ομολογών την εις την θείαν πρόνοιαν
+πίστιν αυτού• &έν τι τούτο διανοείσθαι αληθές, ότι ουκ
+έστιν ανδρί αγαθώ• κακόν ουδέν ούτε ζώντι ούτε
+τελευτήσαντι, ουδέ αμελείται υπό θεών τα τούτου πράγματα,
+ουδέ τα εμά νυν από του αυτομάτου γέγονεν, αλλά μοι δήλον
+εστι τούτο, ότι ήδη τεθνάναι και απαλλάχθαι πραγμάτων
+βέλτιον ην μοι, διά τούτο και εμέ ουδαμού απέτρεψε το
+σημείον, και έγωγε τοις καταψηφισαμένοις μου και τοις
+κατηγόροις ου πάνυ χαλεπαίνω.&
+
+Το αυτό πνεύμα ζωογονεί και την απάντησιν αυτού εις τον
+Κρίτωνα προτείνοντα να τον σώση διά της διαφθοράς των
+δεσμοφυλάκων, και προσπαθούντα διά παντοίων επιχειρημάτων
+να τον καταπείση. Πιστός εις την λόγω και έργω διαλεκτικήν,
+απαντά• &σκοπείσθαι ουν χρη ημάς είτε ταύτα πρακτέον είτε
+μη ως εγώ ου μόνον νυν, αλλά και αεί τοιούτος, οίος των
+εμών μηδενί άλλω πείθεσθαι ή τω λόγω ος αν μοι λογιζομένω
+βέλτιστος φαίνεται. Τους δε λόγους, ους εν τω έμπροσθεν
+έλεγον ου δύναμαι νυν εκβαλείν, επειδή μοι ήδε η τύχη
+γέγονεν, αλλά σχεδόν τι όμοιαι φαίνονταί μοι και τους
+αυτούς πρεσβεύω και τιμώ ούςπερ πρότερον&. Και ο λόγος
+καθολικώς επιβάλλει το καθήκον να ήμεθα πάντοτε δίκαιοι και
+προς αυτούς τους αδικούντας ημάς, και να μη αποκρούωμεν το
+κακόν διά του κακού, αλλά διά του αγαθού, αδιαφορούντες και
+προς τα δεινά του σώματος και προς τας μωράς γνώμας των
+ανθρώπων. &Έα τοίνυν, ω Κρίτων&, επιλέγει, &και πράττωμεν
+ταύτη, επειδή ταύτη ο Θεός υφηγείται.&
+
+Αι δε εν τω &Φαίδωνι& μεταφυσικαί διδασκαλίαι και τα περί
+μελλούσης ζωής κυριώτερα επιχειρήματα ανήκουσι βεβαίως εις
+τον Πλάτωνα μάλλον ή τον Σωκράτην, αλλά πιθανώτατον ότι και
+εις τούτον τοιαύται σκέψεις επεβλήθησαν υπό των
+περιστάσεων. Ιστορική δε είναι η εν τω &Φαίδωνι& ηθική
+εικών του Σωκράτους, όστις αείποτε φαίνεται γενναίος και
+πράος και επιεικής προς τους εχθρούς του, ους δεν
+κατηγορεί, αλλά νοεί και εξηγεί και τρόπον τινά ορίζει, και
+τον επικείμενον θάνατον δεν φοβείται, αλλά και τούτον
+λογικώς εξηγεί, και ως αγαθόν αποδέχεται, εις ταύτην δε την
+γαλήνη της διανοίας προτίθεται εν τέλει του λόγου και η
+τρυφερότης και συγκίνησις της καρδίας. &Επειδή δε ελούσατο
+και ηνέχθη παρ' αυτόν τα παιδία . . . και αι οικείαι
+γυναίκες αφίκοντο, εκείναις εναντίον του Κρίτωνος
+διαλεχθείς τε και επιστείλας άττα εβούλετο, τας μεν
+γυναίκας και τα παιδία απιέναι εκέλευσε . . . . και ήκεν ο
+των ένδεκα υπηρέτης και στας παρ' αυτόν, ω Σώκρατες, έφη,
+ου καταγνώσομαί γε σου όπερ των άλλων καταγινώσκω, ότι μοι
+χαλεπαίνουσι και καταρώνται επειδάν αυτοίς παραγγέλλω
+πίνειν το φάρμακον αναγκαζόντων των αρχόντων, σε δ' εγώ και
+άλλως έγνωκα εν τούτω τω χρόνω γενναιότατον και πραότατον
+και άριστον άνδρα όντα των πώποτε δεύρο αφικομένων, και δη
+και νυν ευ οίδα ότι ουκ εμοί χαλεπανείς, γιγνώσκεις γαρ
+τους αιτίους, αλλ' εκείνοις• νυν ουν, οίσθα γαρ α ήλθον
+αγγέλλων, χαίρε τε και πειρώ ως ράστα φέρειν τα αναγκαία.
+Και άμα δακρύσας μεταστρεφόμενος απήει.& Και ο Σωκράτης
+αναβλέψας προς αυτόν• &Και συ, έφη χαίρε, και ημείς ταύτα
+ποιήσομεν. Και άμα προς ημάς• ως αστείος έφη, ο άνθρωπος
+και παρά παντα τον χρόνον προσήει και διελέγετο ενίοτε και
+ην ανδρών λώστος και νυν ως γενναίος με αποδεικνύει• αλλ'
+άγε δη, ω Κρίτων, πειθόμεθα αιτώ, και αναγκάζω τις το
+φάρμακον, ει μετριέται, ει δε μη, τρίψατε ο άνθρωπος. . . .
+Και άμα όρεξη την κύλικα τω Σωκράτει, και ος λαβών και μόλα
+ίλεως, ω Εύκρατε, ουδέν τρέσας, ουδέ διέφθειρες ούτε του
+χρώματος ούτε του προσώπου, αλλ', ώσπερ μειωθεί, ταυρείων
+υπέβλεψες προς τον άνθρωπον&, τον ερωτά, εάν &δύναται να
+κόμη& μικράν τινα σπονδήν εκ του πώματος, και εκείνου
+αναγορεύσαντος, &αλλ' εύχεσθαι γε που τοις θεοίς άξεστη τε
+και χρη την μετοίκησαν την ενθένδε εκείσθε ευτυχή γενέσθαι,
+α δη και εγώ εύχομαί τε και γένοιτο ταύτη. Και άμα ειπών
+ταύτα επισχόμενος και μόλα ευχερώς και ευκόλως εξέπιε&. Και
+πάντες οι παρευρισκόμενοι τότε έκλαυσαν, &πλην γε αυτού
+Σωκράτους• εκείνος δε, οία, έφη, ποιείτε ω θαυμάσιοι; εγώ
+μέντοι ουχ ήκιστα τούτου ένεκα τας γυναίκας απέπεμψα, ίνα
+μη τοιαύτα πλημμελοίεν, και γαρ ακήκοα ότι εν ευφημία χρη
+τελευτάν, αλλ' ησυχίαν τε άγετε και καρτερείτε.& Αι δε
+τελευταίαι του λέξεις ήσαν• &ω Κρίτων, τω Ασκληπιώ
+οφείλομεν αλεκτρυόνα, αλλ' απόδοτε και μη αμελήσητε&, δι'
+ων ηθέλησεν ίσως να χαρακτηρίση τον θάνατον ως ιατρικήν της
+ζωής θεραπείαν. Απέθανε λοιπόν ως έζησε, πλήρης πίστεως εις
+την παντοδύναμον αλήθειαν.
+
+Τελεσθείσης δε της θυσίας, οι Αθηναίοι μετεμελήθησαν άρα,
+και έκλαυσαν το θύμα ό προσέφερον εις την πολιτικήν και
+τους θεούς των; Τούτο βεβαιούσι τινές των αρχαίων. Ο
+Διόδωρος λέγει ότι ο λαός μανιωδώς και άνευ δίκης εθανάτωσε
+τους κατηγόρους του Σωκράτους, ο δε Διογένης ότι πενθούντες
+έκλεισαν τα γυμνάσια, ότι ήγειραν εις μνήμην αυτού χαλκούν
+ανδριάντα, έργον του Λυσίππου, ότι τον μεν Μέλητον
+κατεδίκασαν εις θάνατον, τους δε άλλους κατηγόρους εις
+εξορίαν και οι κάτοικοι της Ηρακλείας απέβαλον τον Άνυτον
+άμα φθάσαντα. Κατά τινα δε παράδοσιν διασωθείσαν ημίν υπό
+του Πλουτάρχου, οι κατήγοροι του φιλοσόφου μη ανεχόμενοι το
+μίσος του λαού απηγχονίσθησαν.
+
+Αλλ' εκ των &Απομνημονευμάτων& του Ξενοφώντος φαίνεται ότι,
+και ότε συνετάττοντο, πολύ δημοτική δεν ήτο εν Αθήναις η
+μνήμη του Σωκράτους. Ο Πλάτων αμέσως μετά τον θάνατον του
+διδασκάλου απήλθε, και επί τινα έτη ήτο απών των Αθηνών, οι
+πλείστοι δε των διαλόγων αυτού αφορώσιν εις απολογητικόν
+του Σωκράτους σκοπόν, ημίσειαν δε εκατονταετηρίδα μετά
+ταύτα ο ρήτωρ Αισχίνης ανευφήμει εις τον θάνατον του
+Σωκράτους, ον αποκαλεί &σοφιστήν&. Ευλόγως άρα ο Γρότε και
+ο Φορχάμμερ, και προ αυτών ο Βαρθελεμύς και ο Φρερέτος,
+αμφιβάλλουσι περί της μεταμελείας των Αθηναίων. Αλλ' εάν
+δεν μετεμελήθησαν, βεβαίως απεθανάτισαν ον ηξίουν να
+καταισχύνωσι και καταστρέψωσι.
+
+
+
+
+&ΒΙΒΛΙΟΝ Θ'.
+
+
+
+
+<b>ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ</b>
+
+
+
+α'. Κύριος χαρακτήρ του Σωκράτους είναι η πίστις εις την
+επιστήμην, ην εταύτιζε τω αγαθώ, και την πίστιν ταύτην και
+την εν λόγω ανίκητον ελπίδα αντέταττεν εις τας αμφιβολίας
+των σκεπτικών, τας προλήψεις και δεισιδαιμονίας των
+συγχρόνων του, εκ μόνης της επιστήμης προσδοκών και την
+ευπραξίαν και την ευδαιμονίαν. Εάν δε επανήρχετο μεταξύ
+ημών, τα αυτά ήθελεν αναγνωρίσει συμπτώματα της αυτής περί
+των θρησκευτικών και ηθικών και πολιτικών πνευματικής
+κρίσεως εν ή ευρέθη, και ήθελεν αρμοδίως προτείνει και
+πάλιν την μαιευτικήν τέχνην του. Αλλά κατά τούτο υπερέχομεν
+των συγχρόνων του, και τούτο εν μέρει εις αυτόν οφείλομεν,
+ότι τουλάχιστον πιστεύομεν, ως αυτός, εις την επιστήμην, αν
+και θέλομεν ενίοτε να την περιορίσωμεν εις τα μαθηματικά
+και φυσικά, άτινα εθεώρει δευτερεύοντα και υπέβαλλεν εις
+την ανωτάτην επιστήμην του αγαθού και των προς αυτό ανέσεων
+των άλλων πάντων, διότι κατ' αυτόν πάσα γνώσις πρέπει να
+επαναχθή εις την γνώσιν ημών αυτών και αύτη εις την του
+αγαθού• εις τούτο δε υφίσταται η μαιευτική, ήτοι η
+διαλεκτική του Σωκράτους εις το να εξάγη ο φιλόσοφος &αυτός
+εξ αυτού& την επιστήμην, τούτο και τους άλλους διδάσκων,
+είτε ανάγων πάντα τα προβλήματα εις τα στοιχεία αυτών,
+τουτέστιν εις τα φαινόμενα της συνειδήσεως, και εις ταύτα
+συγκεντρόνων την εσωτερικήν σκέψιν, είτε συνδιαλεγόμενος
+προς τους άλλους, όπερ μετήρχετο κατά προτίμησιν ο
+Σωκράτης, και προκαλών δι επιτηδείων ερωτήσεων απαντήσεις
+και αναπτύξεις διαφωτιζούσας τα σκοτεινότερα ζητήματα, και
+αύτη ήτο η εξωτερική ούτως ειπείν διαλεκτική του.
+
+Το μέσον τούτο είναι την σήμερον σχεδόν εγκαταλελειμμένον,
+αλλά δύναται να το αναπληρώση η ιστορία της φιλοσοφίας, εάν
+δι' αυτής επερωτώντες, και τρόπον τινά μαιεύοντες τους
+διασημοτέρους νόας, ζητήσωμεν πάσας τας όψεις της αληθείας
+και υποκινήσωμεν την αυθόρμητον ημών σκέψιν γινόμενοι, ως ο
+Σωκράτης, &αυτουργοί της φιλοσοφίας&. Έχει όμως ελλείμματα
+και ο σωκρατικός διάλογος δυνάμενος ν' αποβή &διαλεκτικώς
+και κενώς&, ως παρετήρησεν ο Αριστοτέλης, λογική γυμνασία
+(&τα λογικά, τα εξωτερικά&), μάλλον ή ψυχολογική μελέτη.
+Και είδομεν ότι εν τη ψυχή τον &λόγον& προ πάντων εθεώρει ο
+Σωκράτης προς βλάβην της ελευθέρας ενεργείας, ην απ'
+εναντίας βαθύτερον ηρεύνησε και επροσπάθησε να ορίση
+ακριβέστερον ο Αριστοτέλης. Ουδέν ήττον, πρώτος ο Σωκράτης
+εφήρμοσε το &Γνώθι σαυτόν&, και ηννόησεν ότι η αληθής
+μέθοδος ανάγει τα πάντα εις την ανθρωπίνην διάνοιαν. Και η
+μεν προ του Σωκράτους εποχή ήτο η στιγμή της
+&αντικειμενικής& φιλοσοφίας, συγκεχυμένη σύνθεσις της
+νοήσεως και των πραγμάτων, εις α και αυτό το &υποκείμενον&
+εβυθίζετο. Διά δε των σοφιστών και του σκεπτισμού των το
+υποκείμενον απομονούται, και γίνεται το μέτρον του παντός.
+Μόνον διά του Σωκράτους και του Πλάτωνος τελεί η αληθής
+σύνθεσις του ατομικού λόγου και του λόγου των όντων, δι' ης
+το άτομον εν γνώσει εαυτού ευρίσκει την γνώσιν της
+καθολικής αληθείας. Και την πρώτην ώθησιν εις την ενέργειαν
+της μεθόδου ταύτης έδωκεν ο Σωκράτης διά της λογικής
+αναλύσεως, της εξαγωγής, της διαιρέσεως, του ορισμού, της
+επαγωγής, και διά της πεποιθήσεως ότι η διαλεκτική των
+νοημάτων ταυτίζεται τη διαλεκτική των έργων και των
+πραγμάτων, και ότι εν τω λογικώ ορισμώ περιέχεται η ουσία
+αυτού του πραγματικού. &Συλλογίζεσθαι γαρ εζήτει• αρχή δε
+των συλλογισμών το τι εστι. Διαλεκτική γαρ ισχύς ούπω τότ'
+ην, ώστε, δύνασθαι (ως ο Πλάτων) και χωρίς του τι εστί
+ταναντία επισκοπείν, και των εναντίων ει η αυτή επιστήμη
+(Αριστ. Μετάφ. Α' ε')&. Η τολμηρά αύτη μέθοδος ήτις διά της
+θεωρίας των ιδεών προσπαθεί να φθάση εις την ουσίαν των
+πραγμάτων, και ήν τινες εν Γαλλία και Αγγλία την σήμερον
+αποδοκιμάζουσιν, είναι ουχ ήττον ο ισχυρότερος μοχλός της
+νοητικής προόδου, διότι προσβάλλουσα ενίοτε τα γνωστά και
+παραδεδεγμένα, εγείρει το πνεύμα εκ του ληθάργου της
+στασιμότητος, και διατέμνουσα αυτώ νέας οδούς τω
+προετοιμάζει προσδόκητα και μέγιστα βοηθήματα. Δεν είχον
+λοιπόν άδικον οι Σωκράτεις και οι Πλάτωνες θεωρούντες την
+νόησιν ως ενδομύχως συνηνωμένην τω όντι, και τους νόμους
+του όντος ταυτιζομένους ουσιωδώς με τους νόμους της
+νοήσεως. Και αυταί αι θετικώτεραι επιστήμαι, και ιδίως αι
+μαθηματικαί, αποδεικνύουσι την μεγάλην, ταύτην αλήθειαν,
+και ότε θεωρία τις λογική δεν επαρκεί εις την εξήγησιν των
+γεγονότων, δεν πρέπει να την αποβάλωμεν ως θεωρίαν, αλλ' ως
+μη αρκούντως λογικήν, και να την καταστήσωμεν, ει δυνατόν,
+λογικωτέραν, προσπαθούντες να προσεγγίσωμεν επί μάλλον και
+μάλλον εις το υπό του Σωκράτους και Πλάτωνος διοραθέν
+σημείον, εν ώ το ιδανικόν και το πραγματικόν ταυτίζονται.
+Και ούτω πάσα μεταφυσική υπόθεσις ελεγχομένη υπό της πείρας
+και της ηθικής, δύναται ν' αποβή χρησιμωτάτη εις την
+πρόοδον της ανθρωπότητος. Οι νόμοι της νοήσεως δεν είναι
+υποκειμενικοί μόνον, και εάν ουχί πάντοτε το πραγματικόν,
+παρέχουσι τουλάχιστον το λογικώς δυνατόν, και εάν είς
+κρίκος, της λογικής αλύσεως αποδειχθή υπάρχων,
+συναποδεικνύονται δι' αυτού και οι μετ' αυτού συνδεόμενοι,
+αν και δεν αποκαλύπτονται υπό της πείρας• όπου δε η πλήρης
+επιστήμη είναι ανέφικτος, η μεγίστη πιθανότης της υποθέσεως
+ισοδυναμεί σχεδόν με την βεβαιότητα, και επιβάλλει έλλογον
+πίστιν. Υπό την όψιν ταύτην σπουδαιοτάτη είναι η θεμελιώδης
+θεωρία του Σωκράτους, ότι το αγαθόν, εις ο πάντα ανάγονται,
+και προς ο πάντα σχετίζονται, πρέπει να είναι το ηθικόν
+κριτήριον της πραγματικής και της μεταφυσικής αληθείας.
+
+β'. Πρώτον στοιχείον της Σωκρατικής μεθόδου ήτο η
+&διαίρεσις, πράξις& της διανοίας προετοιμάζουσα την
+επιστήμην, διότι η &νόησις& δεν είναι απλή παθητικότης,
+αλλ' &ενέργεια&, κατ' Αριστοτέλην• &αίτιον δε ότι η νόησις
+ενέργεια — ποιούντες γινώσκουσιν&, όπερ ισοδυναμεί με το
+του Σωκράτους και Πλάτωνος, &αυτός αυτού την επιστήμην
+αναλαμβάνειν&. Τούτο δε ποιούσι και αι μαθηματικαί και
+θετικαί επιστήμαι δι' ιδιαιτέρων διαιρέσεων και συνδυασμών,
+δι' ων ποιούσι την γνώσιν, ως ο φιλόσοφος εξάγει εκ του
+γένους το είδος, εκ της αρχής την συνέπειαν, γεννών την τε
+γνώσιν και αυτό το γινωσκόμενον, τουλάχιστον υπό τον τύπον
+της γνώσεως. — Ό,τι δε αληθεύει περί &διαιρέσεως& και
+αναλύσεως, αληθεύει επίσης περί _επαγωγής_ και συνθέσεως. Η
+ιδανική σύνθεσις είναι γονιμωτάτη εν ταις μαθηματικαίς
+επιστήμαις, και αείποτε μιγνύεται τη αναλύσει. Ωσαύτως, η
+φιλοσοφική γενίκευσις και επαγωγή γεννά και αύτη κατ' ίδιον
+τρόπον και πραγματοποιεί, παράγουσα εκ των καθ' έκαστα, το
+εν αυτοίς καθόλου, και ούτω γινώσκουσα αυτό. Και ο μεν
+Αριστοτέλης επίστευεν ότι το γένος είναι πραγματικόν μόνον
+εν τη διανοία, και κατακρίνει τον Πλάτωνα, ότι κατά
+διαφοράν του Σωκράτους &εχώρισε το καθόλου και τους
+ορισμούς, και τα τοιαύτα ιδέας των όντων προσηγόρευσε
+(Μεταφ. Α'.)&. Ο δε Πλάτων ισχυρίζετο ότι τα γένη
+προϋπάρχουσιν, αφ' ού εξάγομεν αυτά εκ των όντων, και αφ’
+ού, κατ' αυτόν τον Αριστοτέλην, το &δυνάμει& προηγείται του
+&ενεργεία&• άρα προ της ενεργείας υπάρχει πραγματική τις
+δυνατότης, και παν δυνατόν και νοητόν προϋποθέτει
+πραγματικόν τι• παν λοιπόν το επιπόνως γεννώμενον εκ της
+διανοίας είναι ήδη ενεστώς έν τινι ανωτέρα διανοία, αϊδίως
+ταυτιζομένη τω όντι, εν ή τα &χωριστά& ταύτα, και όμως
+μεθεκτά, είναι συνάμα νόησις και ον. Και κατά τούτο ο
+Πλάτων ήτο σωκρατικώτερος του Αριστοτέλους, όστις κατά την
+διαίρεσιν μόνον παραδέχεται, ως είδομεν προ μικρού, την
+σωκρατικήν διδασκαλίαν, εν ώ ο Πλάτων την εφαρμόζει και εις
+την επαγωγήν, και τα υπό της ανθρωπίνης διανοίας
+συλλαμβανόμενα λογικά γένη αναρτά εις τας &πραγματικάς
+ιδέας& της θείας διανοίας. Εν ταύτη δεν υπάρχουσι κατ'
+Αριστοτέλην ούτε γένη ούτε ιδέαι, διότι ταύτα μεν είναι
+πολλαπλά, εν αυτή δε υπάρχει αδιαίρετος συνείδησις
+αδιαιρέτου ενεργείας, νοήσεως νόησις εν τη ανωτάτη
+ατομικότητι. — Διά δε της περί ορισμού, ουχ ήττον ή διά της
+περί επαγωγής, θεωρίας ο Σωκράτης προητοίμασε τον
+πλατωνισμόν. Τωόντι κυριώτερον στοιχείον του ορισμού
+εθεώρει το γένος, όπερ δι' επαγωγής ανακαλύπτομεν, και όπερ
+ενόμιζε πραγματικήν ουσίαν των πραγμάτων. Όθεν ο
+Αριστοτέλης, τον Σωκράτην άμα δε και τον Πλάτωνα
+ανασκευάζει θέτων το κύριον στοιχείον του ορισμού εν τη
+&ειδική& διαφορά, και θεωρών την ουσίαν ως ατομικήν. Εάν δε
+η ουσία είναι ο λόγος ο καθιστών πράγμα τι δυνατόν και
+νοητόν, αληθεύουσιν ο Σωκράτης και ο Πλάτων ονομάζοντες το
+καθόλου ουσίαν του ατομικού, αλλ' εάν ουσία είναι η
+ενεστώσα πραγματικότης, η ιδία οντότης και ενέργεια,
+δικαίως ελέγχει αυτούς ο Αριστοτέλης ότι παραγνώρισαν το
+ενδότατον αίτιον, αυτήν την ατομικήν υπόστασιν του όντος.
+Και πραγματικώς οι δύο πρώτοι, εν ώ συνδυάζουσι λογικάς και
+δυνατάς εννοίας, δεν κατανοούσιν αρκούντως διά της
+συνειδήσεως την εν αυτοίς ατομικήν και ελευθέραν ενέργειαν,
+και ζητούσι μάλλον τους νοητούς λόγους ή τα ποιητικά αίτια,
+άτινα ουχ ήττον είναι οι ζώντες και γόνιμοι λόγοι των
+πραγμάτων. Και διά τούτο ο Σωκράτης ορίζων τας αρετάς διά
+της &επιστήμης& του αγαθού, χωρίς να προσθέση και διά της
+πράξεως αυτού, ορίζει το καθολικόν γένος ολιγωρών της
+ατομικής διαφοράς, και ως εκ τούτου αρνείται την ηθικήν
+ελευθερίαν.
+
+γ'. Οι σοφισταί έθετον ζήτημα σπουδαίον και δυσεπίλυτον
+λέγοντες• ότε ζητούμεν την αλήθειαν, ή ηξεύρομεν τι
+ζητούμεν, και τότε περιττή η ζήτησις, ή δεν ηξεύρομεν, και
+τότε πώς να βεβαιωθώμεν ότι εύρομεν το ζητούμενον; Εις
+ταύτα απήντα ο Σωκράτης, ότι εάν δεν παραδεχθώμεν επιστήμην
+τινά έμφυτον και δυνάμει υπάρχουσαν εν τω πνεύματι, το
+δίλημμα δεν λύεται. Αυτός δε και ο Πλάτων επικαλούμενοι την
+ψυχολογικήν παρατήρησιν, ερείδονται εις το γεγονός της
+μνήμης, ήτις υποθέτει προγενεστέραν γνώσιν. Η συγκεχυμένη
+και συνθετική ιδέα είναι άρα το έμβρυον της διακεκριμένης
+και αναλυτικής, η γνώσις είναι αναγνώρισις του νοητού και
+αληθούς, και η επιστήμη είναι κατά Πλάτωνα ανάμνησις. — Η
+νέα αύτη διδασκαλία διαδοχικώς μεταμορφωθείσα περιήλθε
+μέχρις ημών.
+
+Η γνώσις της αληθείας δύναται να ήναι πρώτη ή κατά την
+μεταφυσικήν τάξιν ή κατά την χρονολογικήν. Και ο μεν
+Σωκράτης δεν διακρίνει τας δύο ταύτας προτερότητας, ο δε
+Πλάτων συνδυάζων την μαιευτικήν του Σωκράτους με την κατά
+Πυθαγόραν προΰπαρξιν, αποδίδει εις τας εμφύτους αληθείας
+την εν χρόνω προτερότητα, ουδέ αποποιείται την άλλην, δι'
+ης η αρχή είναι προ των συνεπειών, και το απόλυτον προ του
+σχετικού. Ο Αριστοτέλης ανασκευάζων την εν τω Μένωνι
+θεωρίαν, παραδέχεται όμως ότι το καθόλου υπάρχει δυνάμει εν
+τω πνεύματι, και αποβάλλων το έμφυτον των μερικών εννοιών,
+δεν αντιμάχεται πραγματικώς κατά τούτο ούτε προς τον
+Σωκράτην, ούτε προς τον Πλάτωνα, διότι ούτε ούτος
+ισχυρίζετο ότι αι καθολικαί αλήθειαι υπάρχουσιν εν ημίν ως
+νοήματα ενεστώτα, αλλ' ως τις θείος, βλαστός εκ της του
+λόγου και του όντος συνουσίας συλλαμβανόμενος, και έχων
+ανάγκην της διαλεκτικής, ίνα έλθη εις την ζωήν. Η μεγάλη
+αύτη σωκρατική και πλατωνική διδασκαλία διαμένει εν τη
+Αλεξανδρινή σχολή, και αναφαίνεται διά των Πατέρων της
+εκκλησίας. Ο ιερός Αυγουστίνος λέγει ότι έχομεν εσωτερικόν
+και θείον διδάσκαλον εν ημίν, και Θωμάς ο Ακυνάτης
+πρεσβεύει ότι πάσα μάθησις εξέρχεται εκ των μυχών του
+πνεύματος, ανάπτυξις ούσα αυτής της ψυχής. Η δε περί θείου
+και ανθρωπίνου λόγου διδασκαλία της χριστιανικής θεολογίας
+συνάδει προς το έμφυτον της γνώσεως.
+
+Κατά δε την νέαν φιλοσοφία ο Καρτέσιος επίσης απαιτεί ως
+θεμελιώδη όρον της επιστήμης την εκ της εναργείας
+εσωτερικήν συγκατάθεσιν δυνάμει εμφύτων αρχών, καθ' άς
+κρίνομεν, και ας συλλαμβάνομεν εξ ανάγκης ένεκεν εσωτερικής
+τινος προδιαθέσεως. Παρά δε Λεϊβνιτίω η διδασκαλία αύτη
+ορίζεται ακριβέστερον, και συνδυάζεται με την μεταφυσικήν
+του Αριστοτέλους, καθ' όσον ο Λεϊβνίτιος προσπαθεί να
+συμβιβάση το δυνάμει και το ενεργεία διά των αείποτε
+&ενεργών δυνάμεων (puissances actives)&, είτε έχομεν
+συνείδησιν αυτών είτε μη, εξ ων παράγονται, ως αι
+ανακαλούμεναι διά της αναμνήσεως (&souvenir& εκ του
+&subvenire&), υποβοηθούσης της σκέψεως και αφορμής δοθείσης
+υπό της πείρας, αι διακεκριμέναι και ενεστώσαι ιδέαι• όθεν
+η διάφορά της κτήσεως και της έξεως. Ο μεταξύ &Θεοδώρου&
+και &Φιλαλήθους& διάλογος αναμιμνήσκει τας σωκρατικάς
+συνδιαλέξεις, και ιδίως την &Θεαίτητον (Essais 35 κλ.)&.
+Αξιοπαρατήρητοι δε είναι αι εξής σκέψεις. &Επεθύμουν να
+μάθω πώς θα είχομεν την ιδέαν του όντος, ει μη ήμεθα και
+ημείς αυτοί όντα, και μη ευρίσκωμεν το ον εν ημίν . . . Η
+ψυχή περιέχει το ον, την υπόστασιν, το έν, το αυτό, το
+αίτιον, την αντίληψιν, τον λογισμόν και πλήθος άλλων
+εννοιών, ας αδύναταν να δώσωσιν αι αισθήσεις.&
+
+Ότε δε ο Κάντιος καταδεικνύει το μέρος του λόγου εν τη
+επιστήμη, ης μόνην την ύλην παρέχουσι τα εκτός, ο δε νοητός
+τύπος έγκειται τη &ψυχή&, και υπό ταύτης επιβάλλεται τοις
+αισθητοίς, προφανώς επανέρχεται εις την θεωρίαν της
+μαιευτικής. Την τάξιν, την αρμονίαν, την ενότητα, αίτινες
+συνιστώσι την επιστήμην, δεν λαμβάνομεν, κατά τον Κάντιον,
+παρά των αντικειμένων, αλλ' αυτά υποβάλλομεν εις τους
+νόμους τούτους της διανοίας. Ο Κάντιος θέτων ως κέντρον το
+υποκείμενον, παραβάλλει εαυτόν προς τον Κοπέρνικον
+καταδείξαντα ότι ουχί ο ήλιος στρέφεται περί την γην, αλλ'
+αύτη και τα άλλα ουράνια σώματα περί τον ήλιον• ομολογητέον
+όμως ότι την επανάστασιν ταύτην ήρχισεν ο Σωκράτης, εκ των
+εντός και oυχί πλέον εκ των εκτός εξαγαγών την επιστήμην.
+
+Τέλος, η νέα Αγγλική σχολή δύο πολύτιμα στοιχεία εισήγαγεν
+εις το ζήτημα τούτο, το της κληρονομικής μεταδόσεως και το
+της εξελίξεως (&evolution&). Ο κ. &Herbert Spencer& δεν
+παραδέχεται ότι ουδεμία προϋπάρχει νοητική προδιάθεσις εν
+τω πνεύματι, το δε έμφυτον της γνώσεως εξηγεί διά της
+προδιατυπώσεως της εγκεφαλικής ύλης ένεκεν επανειλημμένων
+εντυπώσεων, αίτινες μετεδόθησαν επί πολλάς γενεάς εις τους
+απογόνους, και βαθμηδόν ανεπτύχθησαν και ετελειοποιήθησαν
+&(Special synthesis, §197 Chap. VII)&. Τούτο απομακρύνει,
+αλλά δεν λύει το ζήτημα, διότι πάντοτε αναγκαζόμεθα να
+υποθέσωμεν εν αυτή τη πρώτη πηγή της νοήσεως, όσω
+μεμακρυσμένη και αν ήναι, συνδυασμόν τινα μεταξύ των εκτός
+και των εντός, και τότε απλούστερον είναι να είπωμεν μετά
+του Λεϊβνιτίου, ότι η νόησις είναι εν εαυτή έμφυτος, &l'
+intellingece est innèe 2a elle même, διότι ου μόνον, τύποι,
+ως έλεγεν ο Κάντιος, ενυπάρχουσιν εν τη νοήσει, αλλ' ως εν
+πάση ενεργεία, &ουσιώδης& τις τάσις και σκοπός. Κατά
+Σωκράτην και Πλάτωνα ο σκοπός ούτος είναι το αγαθόν, δηλ. η
+άπειρος τελειότης, και δύσκολον ν' αρνηθή τις ότι τοιαύτη
+τάσις υπάρχει εν πάσι και κατά πάντα• ίσως δε η τάσις αύτη,
+κατά τε την νόησιν και την θέλησιν, είναι το μόνον τωόντι
+έμφυτον στοιχείον ταυτιζόμενον τη ημετέρα φύσει και
+ενεργεία, και εις και εις την τάσιν ταύτην ανάγεται και η
+προς την ελευθερίαν τάσις, ην δεν είδαν ο Σωκράτης και ο
+Πλάτων λανθάνουσαν υπό τον λόγον. Ενταύθα ο κ. &Fouillée&
+παραπέμπει εις τας εν τέλει του β' τόμου της &Φιλοσοφίας
+του Πλάτωνος& μελέτας και εις το πόνημα αυτού, &La liberté
+et le déterminisme&, εν οίς πειράται ν' αποδείξη ότι το
+θεμελιώδες αξίωμα του λόγου είναι η αφηρημένη έκφρασις της
+τακτικής και φυσικής διευθύνσεως της ημετέρας ενεργείας,
+δηλ. της τάσεως ημών προς την άπειρον ελευθερίαν.
+
+Συνδεδεμένον προς τα προηγούμενα είναι και το ζήτημα της
+εμπνεύσεως και της μεγαλονοίας (&génie&). Η καθολική
+αλήθεια παρίσταται, κατά Σωκράτην και Πλάτωνα, και εις τα
+ταπεινότερα πνεύματα, αλλ' είς τινα προνομιούχα η ενέργεια
+του λόγου είναι τόσω έξοχος, ώστε μη χρήζουσα των επιπόνων
+και μακρών εργασιών της διαλεκτικής και της αναλύσεως,
+αποκαλύπτεται διά της αυθορμήτου ενοράσεως της μεγαλονοίας,
+και το αναντίρρητον τούτο φαινόμενον απέδιδον οι αρχαίοι
+εις &δαιμόνιόν τι&, είς τινα μέθεξιν του θείου• ουχί άλλως
+ο &Goethe& ωνόμαζε την μεγαλόνοιαν &αποκάλυψιν εκ του
+εσωτερικού αναπτυσσομένην εις το εξωτερικόν, δι' ης ο
+άνθρωπος προαισθάνεται την προς τον Θεόν ομοιότητα αυτού•
+είναι δε τούτο ένωσις και τρόπον τινά σύνθεσις της φύσεως
+και του πνεύματος, παρέχουσα ημίν την γλυκυτάτην βεβαιότητα
+της αρμονίας του όντος, διότι αναμφιβόλως υπάρχουσι εν τω
+ανθρωπίνω πνεύματι, εν τω υποκειμένω, ιδέαι αντιστοιχούσαι
+προς νόμους εισέτι αγνώστους εν τη φύσει, εν τω
+αντικειμένω, και η μεγαλόνοια ανακαλύπτει τον εις τα άλαλα
+βάθη των πραγμάτων κρυπτόμενον νόμον, ου τον εισέτι
+αδιάγνωστον τύπον φέρει εν εαυτώ το πνεύμα&. Οσαύτως την
+&προαίσθησιν& του μέλλοντος, ουχ ήττον ή την &ανάμνησιν&
+του παρελθόντος, παρεδέχοντο ο Σωκράτης και ο Πλάτων. Δια
+της προαισθήσεως ταύτης έχομεν αιφνιδίαν γνώσιν του δυνάμει
+υπάρχοντος εντός και εκτός ημών, τουτέστι, διαλεκτικού
+τινος νόμου μέλλοντος να πληρωθή, και υπό την δυνατότητα
+βλέπομεν την μέλλουσαν και άφευκτον πραγματικότητα. Και
+αυτή η μεγαλόνοια δεν είναι ή προαίσθησις, μαντεία,
+στιγμιαία τις μαίευσις και απροσδόκητος γέννησις αληθειών,
+ας εγκυμονεί η ψυχή. Το ζήτημα τούτο είναι άξιον της
+μελέτης της συγχρόνου ψυχολογίας, και φέρει εξ ανάγκης εις
+έτερον και μυστηριωδέστερον, το περί των προς το παρελθόν
+σχέσεων της μεγαλονοίας, και περί των ποικίλων αιτιών και
+ενεργειών εξ ων αύτη παράγεται.
+
+δ'. Καίτοι επιμείνας προ πάντων εις την ψυχολογικήν πηγήν
+του έρωτος, ουχ ήττον και την μεταφυσικήν αυτού αρχήν
+διείδε προ του Πλάτωνος ο Σωκράτης, και τον έρωτα του
+αγαθού ανεγνώρισεν ως το ουσιώδες τέλος πάσης ψυχής, και
+εις αυτόν ανήγαγε πάντας τους άλλους, εξ ου η ταυτότης του
+έρωτος και της επιστήμης, διότι αμφοτέρων αντικείμενον
+είναι το καθόλου αγαθόν, δι' ου και τα κατά μέρος αγαθά και
+οι κατά μέρος έρωτες ορίζονται. Αλλά και ενταύθα επίσης
+παρατηρείται σύγχυσις του λογικού όρου και του ενεργητικού
+αιτίου, ό εστι της ηθικής ελευθερίας. Μόνον δε το αγαθόν,
+εν ώ πάντα τα κατά μέρος αγαθά ταυτίζονται, είναι ο αληθής
+σύνδεσμος και η ουσία της αληθούς φιλίας των ψυχών, ας το
+απλώς ευάρεστον, το ιδιοτελές και το φαινόμενον αγαθόν
+διαχωρίζουσι, και ούτω προαγγέλλεται η χριστιανική
+διδασκαλία, ότι η αγάπη του Θεού παράγει και την προς
+αλλήλους αγάπην. Πρωτότυπον δε στοιχείον της σωκρατικής
+φιλοσοφίας είναι ο &αιτιολογισμός (determinisme)&, όστις,
+ουχί εκ των ποιητικών αιτίων, ως ο έκ τινος μηχανικής
+ανάγκης &ειμαρμενισμός (fatalisme)&, παράγεται, αλλ' εκ των
+τελικών, διά της ευεργετικής έλξεως του αγαθού και της
+αυθορμήτου και ελλόγου συγκαταθέσεως της διανοίας. Η
+συγκατάθεσις αύτη και εκλογή επιδέχεται λογικώς το
+εναντίον, αν και &πραγματικώς& το εναντίον δεν αληθεύει,
+διότι το θέλγητρον του αγαθού είναι ανίκητον. Την ανίκητον
+ταύτην έλξιν του αγαθού παρεδέχθη και ο Αριστοτέλης, και
+ουδόλως απάδει προς αυτήν η &θριαμβεύουσα χάρις& των
+θεολόγων. Ο άνθρωπος φύσει αγαθός ων, ζητεί το αγαθόν, και
+υπ' αυτού κυριεύεται, άμα το αναγνωρίση, διότι εν αυτώ
+ευρίσκει το αληθές και το καλόν, και το αγαπά, άμα το ίδη,
+και άμα το αγαπήση, το εκπληροί. Αλλά το ουσιωδέστατον του
+αγαθού στοιχείον, η ελευθέρα θέλησις, λείπει εν τη θεωρία
+ταύτη, ήτις ηδύνατο να ονομασθή αισιοδοξία ανθρώπινος, και
+επομένως ατελής και ουχί αναμάρτητος, διότι αμαρτάνομεν
+οσάκις διώκομεν το ψευδές αγαθόν αντί του αληθούς, δηλ. το
+κακόν, όπερ είναι του αγαθού παρανόησις, και εντεύθεν η
+προς τους αμαρτάνοντας οφειλομένη ανοχή και επιείκεια, και
+εν αυτή τη τιμωρία το καθήκον της ηθικής αυτών ανορθώσεως.
+
+Η διδασκαλία αύτη μακράν έσχεν επιρροήν επί της ιστορίας.
+Και πρώτος μεν παρεδέχθη αυτήν ο Πλάτων, ολόκληρον ως προς
+τον Θεόν, εν μέρει μόνον ως προς τον άνθρωπον, διότι μόνον
+παρά τω Θεώ η απόλυτος επιστήμη ταυτίζεται τη θελήσει.
+Ετροπολόγησε δε αυτήν ο Αριστοτέλης εισαγαγών το εκούσιον
+και το ακούσιον, την ευθύνην, την αξιομισθίαν και την
+αναξιομισθίαν, την αμοιβήν και την ποινήν. Οι δε στωικοί
+έμειναν πιστοί εις την σωκρατικήν παράδοσιν, ταυτίσαντες
+την ελευθερίαν με την νόησιν και την αρετήν, ώστε κατ'
+αυτούς ελεύθερος και ενάρετος είναι ο συνταυτιζόμενος με
+τον καθολικόν λόγον, ο &ζων ομολογουμένως τω λόγω&, όστις
+είναι υπερτάτη ανάγκη και εν ταυτώ υπερτάτη ελευθερία. Τον
+Σωκράτην και τον Πλάτωνα ηκολούθησαν επίσης οι
+Αλεξανδρινοί, και ο Πλωτίνος ορίζει το &εκούσιον, ο μη βία
+μετά του ειδέναι&, και κατ' αυτούς αληθής ελευθερία είναι η
+κατ' ανάγκην πράξις του αγαθού. Οι δε θεολόγοι, ιδίως εν τη
+δύσει, ποτέ μεν συνετάχθησαν τω Σωκράτει, και τω Πλάτωνι,
+θεωρήσαντες την θείαν χάριν ανίκητον, ποτέ δε τω
+Αριστοτέλει, αντιτάξαντες εις αυτήν την ηθικήν ελευθερίαν,
+και εντεύθεν το ζήτημα, εάν &gratia eflicax per se&, ως
+εφρόνουν οι &Ιανσενισταί, aut per aliud&, ως εδόξαζον οι
+&Μολινισταί&, και το περίεργον είναι ότι εν ώ οι
+&Ιανσενισταί&, ων η ηθική είναι αυστηροτέρα, έκλινον μάλλον
+προς τους στωικούς, οι Ιησουίται χαλαράν και λίαν ανειμένην
+ηθικήν πρεσβεύοντες και μετερχόμενοι, υποστηρίζουσι την
+αδιάφορον ελευθερίαν, ως οι επικούρειοι.
+
+Την ελευθερίαν ανυψοί υπεράνω της νοήσεως ο Καρτέσιος
+θραύων τολμηρώς την υπό των σωκρατικών, των πλατωνικών και
+των θωμιστών πρεσβευομένην ενότητα της θελήσεως, και
+αποδίδων εις την ελευθερίαν το άπειρον, δι' ου υπερβαίνει
+τα όρια πάσης νοήσεως.
+
+Αλλά την βαθείαν ταύτην σύλληψιν του Καρτεσίου δεν ενόησαν
+οι μετά ταύτα, και ο Σπινόζας, αν και απέκλειε τα τελικά
+αίτια, επανήλθεν εις τον &αιτιολογισμόν& του Σωκράτους. Ως
+ο Πλάτων και ο Σωκράτης, επρέσβευεν ο Σπινόζας ότι η ψυχή
+γίνεται ελευθέρα διά του θείου έρωτος, ότι γινώσκουσα τον
+Θεόν τον αγαπά, και ότι ο καθαρός έρως ταυτίζεται τη καθαρά
+επιστήμη. Συνεχίζοντες δε να θεωρώμεν τα πράγματα υπό την
+ιδέαν, ήτοι το είδος, της αιωνιότητος, &sub specie aeterni&
+(τα &γένη& του Σωκράτους και αι &ιδέαι& του Πλάτωνος),
+προετοιμαζόμεθα εις την μετά θάνατον πλήρη, μετά του Θεού
+ένωσιν. Και προς τούτο η ελευθερία είναι περιττή, και αρκεί
+η επιστήμη. Απαριθμών δε τας πρακτικάς συνεπείας της
+πίστεως ταύτης εις την παντοδυναμίαν των ιδεών, ο Σπινόζας
+επαναλαμβάνει αυτολεξεί σχεδόν τα δόγματα του Σωκράτους και
+των στωικών. — Έτι μάλλον εις τον Σωκράτην και τον Πλάτωνα
+πλησιάζει ο Λεϊβνίτιος, όστις λέγει ρητώς και απαραλλάκτως
+ως ο Σωκράτης, ότι δεν θέλομεν ειμή ό,τι ευρίσκομεν αγαθόν,
+ότι και προτιμώντες το χείρον, &υποθέτομεν και πιστεύομεν&
+(η &δόξα& του Πλάτωνος) ότι είναι το βέλτιον, ότι το αγαθόν
+προτρέπει ημάς άνευ καταναγκασμού, αν και η προτροπή αύτη
+είναι πάντοτε αποτελεσματική, και ότι προαιρούμενοι διά του
+λόγου το βέλτιον, είμεθα μάλλον ελεύθεροι. Και εκ τούτου η
+μεγάλη πίστις ην είχεν εις την επιρροήν των φώτων προς
+ηθικήν ανάπλασιν της ανθρωπότητος. Η διδασκαλία του
+Λεϊβνιτίου, στηριζομένη πάσα εις το θέλγητρον του τελικού
+αιτίου, είναι εκ των νεωτέρων η πιστοτάτη εις το σωκρατικόν
+πνεύμα. Μόνον μετά τον Κάντιον και τον Μαιν δε Βιράν
+ανωτέρα έννοια της ελευθέρας θελήσεως και της ηθικότητος,
+υπερβαίνουσα τον δογματισμόν του Καρτεσίου και τον
+αιτιολογισμόν του Σωκράτους, θέλει εισαχθή εις την
+φιλοσοφίαν, και η θέλησις θέλει θεωρηθή ως πρώτη αρχή των
+πραγμάτων και ουσία αυτής της υπάρξεως, η δε νόησις ως
+αντανάκλασις της θελήσεως.
+
+Πρώτος και υπέρ πάντα άλλον συνέλαβεν ο Σωκράτης την εν τω
+καθολικώ αγαθώ ενότητα όλων των αγαθών, και βεβαίως ο
+κατέχων αυτό ως αντικείμενον πλήρους και απολύτου
+επιστήμης, εξ ανάγκης αγαπά και θέλει αυτό. Αλλά το άκρον
+τούτο αγαθόν είναι ιδανικόν όπερ δεν αληθεύει διά της
+πείρας, και ως εκ τούτου η διά του λόγου απόδειξις αυτού
+μένει ασυμπλήρωτοι, και επιφέρει τον δισταγμόν και την
+αμφιβολίαν, άτινα αίρονται μόνον διά της πίστεως, της
+αγάπης και της ελπίδος αυτού, αφ' ού πάσα εν τω κόσμω τούτω
+επαλήθευσις είναι αδύνατος, ως επίσης αδύνατος είναι η
+συνταύτισις του ατόμου, του πεπερασμένου, μετά του
+καθολικού και απείρου. Δεν εγχωρεί ενταύθα η διά της αρχής
+της ταυτότητος ήτοι της αντιφάσεως απόδειξις, ήτις μόνη
+είναι αναμφίβολος. Όθεν επί των τοιούτων ουχί πάντοτε
+ισχύει η &επιστήμη&, αλλά και η ηθική και έλλογος πίστις
+&(δόξα μετά λόγου)&• και η πίστις αύτη, λογικώς κατωτέρα
+της επιστήμης, δύναται να είναι ηθικώς ανωτέρα αυτής, και
+δεν συγχέεται ούτε με την τυφλήν και άσκεπτον γνώμην, ούτε
+με τον μυστικισμόν, διότι δυνάμεθα να δώσωμεν λόγον αυτής
+&(λόγον διδόναι)&. Οι λόγοι καταφάσεώς τινος δύνανται να
+εξαχθώσιν είτε &εκ του όντος&, είτε εκ του &δέοντος& και
+κατά μεν την πρώτην πρώτην περίπτωσιν, η κατάφασις είναι
+απλώς λογική και επιστημονική, κατά δε την δευτέραν, είναι
+ηθική, όθεν αντί της λογικής ανάγκης των αφηρημένων
+αληθειών ευρίσκομεν ενταύθα την ηθικήν ανάγκην και την
+ζώσαν αγαθότητα. Τα δύο ταύτα είδη της βεβαιότητος δεν
+διέκρινεν ο Σωκράτης. Αν και λείπει η αισθητή επαλήθευσις,
+η έλλογος αύτη πίστις είναι μάλιστα νοητή και ελευθέρα, και
+δι' αυτής μεταβαίνομεν από του ιδανικού εις το πραγματικόν,
+από της υποκειμενικής συλλήψεως εις την αντικειμενικήν
+βεβαίωσιν• η νόησις πραγματοποιεί εαυτήν διά της θελήσεως
+&(έργω και λόγω)&, και η ηθικότης τελειοποιείται διά της
+αξιομισθίας. Το γεωμετρικόν αξίωμα δεν γεννά τοιαύτην
+πίστιν, διότι δεν ποιούμεν αυτό, αλλ' επιβάλλεται ημίν υπό
+της ανάγκης των πραγμάτων• την δε πίστιν εις την
+πραγματικότητα του απολύτου αγαθού ποιούμεν εν μέρει ημείς
+διά της ημετέρας θελήσεως, και εκ τούτου η μεγάλη αξία της
+αρετής και της διά πάσης θυσίας παντελούς εις τον Θεόν
+αφοσιώσεως. Το ζήτημα τούτο, όπερ ουσιωδώς είναι το της
+προς αλλήλας αξίας των λογικών αρχών, εάν δηλ. η αρχή των
+τελικών αιτίων, ήτοι της τελεότητος, έχει ήττονα αξίαν των
+αρχών της ταυτότητος και της αιτιότητος, και το ζήτημα των
+σχέσεων του λόγου και της πίστεως, αναπτύσσει ο κ.
+&Fouillée& εν τω σοφώ αυτού πονήματι &La liberté et le
+dèterminisme&.Συμφώνως δε προς την υπ' αυτού πρεσβευομένην
+αρχήν κατηγορεί τον Σωκράτην και πάντας τους ιδανιστάς, ότι
+μεταξύ των παντοδυνάμων ιδεών, υφ' ών φερόμεθα εις την
+ενέργειαν, δεν διέκρινον την δραστηριωτέραν και μάλλον
+ακατάσχετον, την ιδέαν της ελευθερίας, και ισχυρίζεται ότι
+άμα ανατείλη αύτη εν τω πνεύματι, κατανοούμεν αυτήν, και
+επιθυμούμεν, και αγαπώμεν, και πραγματοποιούμεν, επί μάλλον
+και μάλλον ομοιούμενοι, κατά Πλάτωνα, προς το αντικείμενον
+τούτο του έρωτος ημών.
+
+ε'. Την αντίθεσιν της ηθικής των αισθήσεων και της ηθικής
+του λόγου ευρίσκομεν ενόρως εν τη ελληνική φιλοσοφία• και
+κατά μεν την πρώτην, πάντα υπάγονται εις την αισθητήν
+ευδαιμονίαν του ατόμου, κατά δε την δευτέραν, το άτομον
+υποτάσσεται εις το όλον, ου είναι μέρος, εις τον καθολικόν
+νόμον, ον συλλαμβάνει ο λόγος του. Μόλις δε διείδον οι
+αρχαίοι ανωτέραν τινά διδασκαλίαν και μόνην αληθώς ηθικήν,
+στηριζομένην εις την ελευθέραν θέλησιν, ήτις είναι και του
+καθήκοντος η αρχή και του δικαίου, και ποιεί εαυτήν και τον
+ίδιον νόμον. Εν τη προόδω ταύτη της αρχαίας διανοίας προς
+την ηθικήν ιδέαν σπουδαίαν θέσιν κατέχει ο Σωκράτης, ην
+διαφωτίζουσι και εξακριβούσι τα προηγούμενα της διδασκαλίας
+του, άτινα οφείλομεν να υποδείξωμεν.
+
+Εν ώ κατά τους Πυθαγορείους και τους Ελεάτας, το αγαθόν
+υφίσταται εις την αρμονίαν, τον αριθμόν, την ενότητα,
+τουτέστιν εις μαθηματικούς τύπους και λογικούς νόμους, κατά
+τους Μιλησίους και τους Αβδηρίτας, το αγαθόν ανάγεται και
+εις ευάρεστον. Ιδίως κατά τον Δημόκριτον, πρόδρομον του
+Επικούρου, το αγαθόν είναι το ωφέλιμον. &Όρος γαρ συμφορέων
+και ασυμφορέων, τέρψις και ατερπίη (Στοβ. λογ. γ' 35)&, και
+η ωφέλεια είναι &διορισμός και διάκρισις των ηδονών&. Δεν
+υπάρχει εν τη φύσει ειμή το ευάρεστον ή το δυσάρεστον, νόμω
+δε, ήτοι διά της διανομής της διανοίας, υπάρχει το καλόν
+και το αισχρόν, το αγαθόν και το κακόν, το δίκαιον και το
+άδικον, έν τε τω ατόμω και τη πολιτεία, εν ή τα πάντα
+ανάγονται εις την ωφέλειαν. Εκ της τάσεως ταύτης προήλθεν ο
+σκεπτισμός των σοφιστών, καθ' ους πάντα και ηθικώς και
+μεταφυσικώς είναι σχετικά προς τον άνθρωπον, και εν οίς η
+σύγχρονος Αγγλική σχολή των υλοφρόνων ευρίσκει τα
+προηγούμενα, ως λέγει ο Γρότε, της ιδίας διδασκαλίας.
+Τοιαύτην ηθικήν επολέμησεν ο Σωκράτης αναγαγών ουχί το
+αγαθόν εις το ωφέλιμον, αλλά το ανάπαλιν, και αποδείξας,
+ότι το αγαθόν είναι το τέλος εκάστου πράγματος
+αποκαλυπτόμενον υπό του λόγου. Εντεύθεν οι &άγραφοι& νόμοι,
+ανώτεροι των γραπτών, καθ' ό απορρέοντες ουχί εκ συνθήκης,
+αλλ' εξ αυτής της φύσεως των όντων. Κατά τους &νόμους&
+τούτους, υπάρχει η λογική κατάταξις, ήτοι η &διανομή& των
+γενών και ειδών, εν ή το &γένος& το καθόλου, είναι το
+κύριον και ουσιώδες στοιχείον του ορισμού, και ούτω
+αποκαθίσταται η ενότης της φύσεως και του λόγου, της
+πραγματικότητος και της διανοίας, διότι υπάρχει λόγος
+ανώτερος του ημετέρου, ου οι νόμοι είναι λογικοί και
+φυσικοί, υπάρχει &η εν τω παντί φρόνησις, βελτίων ή κατ'
+άνθρωπον νομοθέτης&, θέλων και πράττων το αγαθόν, και διά
+του νόμου αυτού ανταμείβων και τιμωρών• άρα και αυτός
+αγαθός ων και τέλειος, εξ ου παν τέλειον και αγαθόν.
+
+Η ηθική μέθοδος του Σωκράτους προς προσδιορισμόν των
+καθηκόντων ημών είναι η ψυχολογική παρατήρησις συνδυαζομένη
+με την διαλεκτικήν μελέτην των τελικών αιτίων, και απ'
+αυτού είτε αμέσως είτε εμμέσως προήλθον οι τε κυνικοί, οι
+μεγαρείς, οι πλατωνικοί και οι στωικοί, καθ' ους &αγαθόν,
+λόγος και φύσις& εξισούνται προς άλληλα. Γινώσκομεν, αφ'
+ετέρου, ότι το λογικόν ταυτίζεται τω καθόλου, τούτο δε
+είναι χαρακτήρ ίδιος του ανωτάτου τέλους, ήτοι του αγαθού.
+Το καθολικόν τούτο τέλος συνδέεται προς εκάστην μερικήν
+πράξιν διά τινος διαμέσου σχέσεως, ήτις είναι ηθικώς μεν,
+το &ωφέλιμον&, μεταφυσικώς δε, η μεταξύ &μέσου& και
+&τέλους& σχέσις, και λογικώς, το &γένος&, διάμεσόν τι
+μεταξύ μερικού και καθολικού. Και εντεύθεν η κατάταξις των
+αγαθών κατά την σχετικήν αξίαν εκάστου, αντίστοιχος προς
+την εις γένη και είδη λογικήν κατάταξιν, και αντίστοιχος
+επίσης προς την ηθικήν κατάταξιν των καθηκόντων, και ούτω η
+&διαλεκτική& του Πλάτωνος προετοιμάζεται και προαγγέλλεται.
+Η γενίκευσις καταλήγει εις τον &ορισμόν&, όστις είναι
+εκείνη η σχέσις μεταξύ τέλους και μέσου, ώστε η πράξις του
+αγαθού είναι τρόπον τινά ο διά των πράξεων ορισμός των
+πραγμάτων.
+
+Πάντα λοιπόν η ηθική μέθοδος του Σωκράτους εις τούτο
+υφίσταται, ότι δι' αυτής ανερχόμεθα εις τα γένη,
+κατερχόμεθα εις τα είδη, καταδεικνύομεν την σχέσιν αυτών εν
+τω ορισμώ, και θέτομεν διά της πράξεως του αγαθού το γένος
+υπεράνω του είδους.
+
+Αλλά τι είναι επί τέλους το αγαθόν τούτο, αντικείμενον του
+λόγου, όπερ αναγνωρισθέν ως ανωτάτη αλήθεια υπό της
+&επιστήμης&, πραγματοποιείται διά της &αρετής;& Κατά τον
+Πλάτωνα (&Πολιτ.&) το αγαθόν τούτο δεν είναι ούτε η ηδονή
+ούτε η ωφέλεια, αλλ' η δικαιοσύνη, δι' ης πάντα ανάγονται
+εις την αρμονίαν και την ενότητα εν τω κόσμω του ατόμου, ως
+εν τω κόσμω της πόλεως και εν τω κόσμω της φύσεως, και
+υπεράνω αυτής της δικαιοσύνης, καθό έν ον φύσει και
+εναρμόνιον, και αΐδιον, και άτρεπτον, και τέλειον, ίσταται
+το απόλυτον αγαθόν, και διά τούτο η ψυχή του δικαίου είναι
+αθάνατος. Η δικαιοσύνη είναι μία των &Ιδεών&, και μετ'
+αυτών ανέρχεται εις τον νοητόν και ιδανικόν κόσμον, και διά
+τούτο, εις το απόλυτον αγαθόν, και ταυτίζεται,
+αντικειμενικώς μεν, με αυτό το αληθές και καλόν,
+υποκειμενικώς δε, με την επιστήμην, τον έρωτα και την
+αρετήν. Αν και δεν ανήλθεν εις το μεταφυσικόν τούτο ύψος ο
+Σωκράτης, θεωρήσας το αγαθόν μάλλον κατά τα εξωτερικάς
+αυτού σχέσεις και υπό την όψιν του ωφελίμου, ουχ ήττον
+παρέστησε και αυτός την φυσικήν και θείαν δικαιοσύνην ως
+έχουσαν εν εαυτή το ίδιον κύρος, και απονέμουσαν την
+ευτυχίαν εις την αρετήν και την δυστυχίαν εις την κακίαν,
+και διήνοιξεν ούτω εις τον Πλάτωνα την οδόν, ίνα εισελθών
+εις τα ενδότερα του ζητήματος ίδη το αγαθόν, ουχί πλέον
+κατά τας εξωτερικάς αυτού σχέσεις και συνεπείας, αλλ' ως
+υφιστάμενον ενδομύχως εν αυτή τη δικαιοσύνη. Ο δε
+Αριστοτέλης ορμώμενος εκ των αυτών σωκρατικών άρχων προέβη
+κατά τούτο άλλως ή ο Πλάτων, διότι το αγαθόν θέτει εν τη
+ενεργεία, &εν τω οικείω έργω&, και επειδή κύριος χαρακτήρ
+του ανθρώπου είναι η νόησις, το άκρον αγαθόν είναι αυτή η
+νόησις, καθαρά και αφιλοκερδής, θέλουσα εαυτήν δι' εαυτήν,
+και εν εαυτή ευρίσκουσα την ιδίαν ωφέλειαν (&Ηθ. Νικομ εν
+τέλει&). Τοιούτω τρόπω ο Αριστοτέλης λαμβάνει παρά των
+προκατόχων του την ιδέαν του τελικού αιτίου, αλλά ζητεί το
+τέλος το ανώτατον, το απόλυτον, εν αυτώ τω ατόμω, ουχί εν
+τη ηδονή, ήτις είναι το σχετικόν και ευμετάβλητον
+αποτέλεσμα της ενεργείας, αλλ' εν αύτη τη ενεργεία, ήτις
+ουσιωδώς είναι αυτή η νόησις εν τη ανωτάτη αυτής αναπτύξει,
+και ούτω πάλιν το σωκρατικόν πνεύμα θριαμβεύει και παρ'
+Αριστοτέλει, διότι το αγαθόν και υπ' αυτού ανάγεται εις την
+επιστήμην.
+
+Μετά τον Αριστοτέλην η αρχαία φιλοσοφία ηκολούθησε να
+ταλαντεύηται μεταξύ της αισθητόφρονος ηθικής και της
+ιδανικής, χωρίς να υπερβή αυτάς. Όμως οι επικούριοι και
+αυτοί οι στωικοί διορώσιν ήδη αρχήν τινα ανωτέραν και του
+μεταξύ φύσεως και νόμου ανταγωνισμού, ον επρέσβευον οι
+σοφισταί, και της αμέσου ταυτότητος των δύο τούτων όρων, ην
+υπεστήριζεν ο Σωκράτης. Καθ' όσον ο νους των αρχαίων
+εισδύει βαθύτερον εις την ιδέαν είτε της ατομικής
+ευδαιμονίας, ην η ημετέρα φύσις επιζητεί, είτε του
+καθολικού νόμου, ον ο ημέτερος λόγος επιδιώκει, κατά
+τοσούτον η έννοια της ελευθερίας διασαφηνίζεται επί μάλλον
+και μάλλον• και αι πλέον αντίθετοι διδασκαλίαι καταντώσιν
+εξ ίσου να θέσωσι την ανωτάτην ικανοποίησιν της φύσεως και
+τον ανώτατον νόμον της θελήσεως εν τη ελευθερία του λόγου,
+επειδή και οι επικούρειοι την ελευθερίαν υποθέτουσιν εις
+την &αταραξίαν των, fatis avulsa voluntas&, και οι στωικοί
+εις την απάθειάν των, και την ελευθερίαν ως άκραν
+ευδαιμονίαν θεωρούσιν οι φιλόσοφοι, και ταύτην ως ανώτατον
+νόμον και ανώτατον ιδανικόν του λόγου πρεσβεύουσιν οι
+ιδανισταί, και ούτω προετοιμάζεται η έννοια υψηλοτέρας
+ηθικότητος υπερβαίνουσα αμφοτέρους τους τύπους της αρχαίας
+ανάγκης, την φύσιν και το νόμον• αλλά μόνη η νεωτέρα
+φιλοσοφία έμελλε να κατίδη την αληθή έκτασιν και τας
+αληθείς συνεπείας της ελευθέρας θελήσεως, ήτις παρέχει
+εαυτή την ιδίαν φύσιν και τον ίδιον νόμον.
+
+Ως προς τας μερικάς αρετάς, την εγκράτειαν, την ανδρίαν κλ.
+είδομεν ότι και ο Σωκράτης και ο Πλάτων ανήγαγον αυτάς
+διαλεκτικώς εις την ενότητα του αγαθού, εξ ης και ο
+σύνδεσμος των ψυχών και το καθήκον της προς πάντας
+δικαιοσύνης και ευποιίας• και ο με Πλάτων εν αυτή τη
+διακρίσει των αρετών κατέδειξε την αρμονίαν, ο δε Σωκράτης,
+καταργήσας την θέλησιν και το πάθος, εξαλείφει την
+διάκρισιν, και πάσας τας αρετάς ανάγει εις μόνην την
+επιστήμην. Ταύτης δε η κοινωνική επιρροή εξηγεί και
+επιβεβαιοί την σχετικήν αλήθειαν των σωκρατικών ιδεών,
+διότι εν τη κοινωνία και εξ αυτής της στατιστικής, εις ην
+πολλήν επέστησαν προσοχήν οι νεώτεροι, καταφαίνεται
+ευρύτερον και σαφέστερον πόσον είναι αλάνθαστοι οι λογικοί
+νόμοι, καθ' ους η πρόοδος των ηθών αντιστοιχεί πάντοτε προς
+την πρόοδον των φώτων, και επί τέλους το αγαθόν υπερισχύει.
+Και εάν ο Σωκράτης έζη εις τους καθ' ημάς χρόνους, βεβαίως,
+προς ασφαλή θεραπείαν των κοινωνικών κακών και αισίαν λύσιν
+των πολιτικών προβλημάτων, δύο ήθελε προτείνει σύμφωνα προς
+την διδασκαλίαν αυτού μέσα• να φωτίσωμεν την κοινωνίαν περί
+των δικαιωμάτων και προ πάντων περί των καθηκόντων αυτής,
+και να τη αποδείξωμεν ότι τα αληθή αυτής συμφέροντα
+ταυτίζονται με τα καθήκοντά της, διότι εκ των δύο τούτων
+εξαρτάται πάσα ηθική και πολιτική αγωγή και η αληθής των
+λαών ευημερία. Είδομεν δε ότι η αριστοκρατική τάσις της
+σωκρατικής φιλοσοφίας υπήρχε μόνον κατά την επιφάνειαν
+αυτής, διότι αυτή η επιστήμη αποκλείει την βίαν, και δεν
+διαδίδεται ειμή διά της πειθούς και του λόγου. Δημοκρατία
+τυφλή, εμπαθής, άνευ φώτων και ηθών έχει μόνον της
+δημοκρατίας το όνομα, και ουσιωδώς είναι τυραννία παράγουσα
+την αναρχίαν ή το απολυτισμόν. Ωσαύτως αριστοκρατία
+επιβαλλομένη διά της βίας είναι ολιγαρχική τυραννία και
+ουχί η κυβέρνησις των αρίστων. Μόνη η έλλογος και ηθική
+ελευθερία συμβιβάζει τα &δικαιώματα&, του λαού με τας
+&λειτουργίας& των αρχόντων, και τούτους εκλέγει εκ των
+ηθικωτέρων και ικανωτέρων πολιτών, και ούτω εκ του
+συνδυασμού της ελευθερίας και του λόγου προκύπτει ου μόνον
+η εν τω ατόμω ηθικότης, αλλά και η εν τη κοινωνία αρίστη
+πολιτεία.
+
+ς'. Εν ταις προηγουμέναις παραγράφοις εξεθέσαμεν συνοπτικώς
+την διαλεκτικήν, ήτοι την λογικήν, ηθικήν και μεταφυσικήν
+μέθοδον του Σωκράτους, εν γένει και καθ’ έκαστα (α', β'.)•
+την κατ' αυτόν έμφυτον γνώσιν και την μαιευτικήν τέχνην
+(γ'.)• την σωκρατικήν θεωρίαν του έρωτος και της θελήσεως
+(δ'.)• και την ηθικήν και πολιτικήν του Σωκράτους
+διδασκαλίαν (ε'.). Όπως δε συγκεφαλαιώσωμεν, ει δυνατόν,
+και αυτό το συμπέρασμα της παρούσης μελέτης, οφείλομεν ν'
+ανακαλέσωμεν εις την μνήμην του αναγνώστου ότι την ιδέαν
+του τελικού αιτίου, ήτοι του αγαθού, πρώτος έθηκεν ο
+Σωκράτης επί της κορυφής της διανοίας και του κόσμου, και
+δι' αυτού διείδε την υψηλοτέραν των μεταφυσικών εννοιών,
+την ενότητα πάντων των αγαθών εν τω καθολικώ αγαθώ.
+Εντεύθεν η επιστήμη του αγαθού είναι η υπερτάτη επιστήμη,
+και τόσον ισχυράν και αποτελεσματικήν εθεώρει την επιστήμην
+ταύτην, ώστε αναγκαίως κατ' αυτόν πραγματοποιεί το ίδιον
+αντικείμενον εν τε τω ατόμω και τη κοινωνία. Ταύτην δε την
+επιστήμην έχει εν εαυτή συνεπτυγμένην η ψυχή εγκυμονούσα,
+και διά της διαλεκτικής γεννώνται αι αλήθειαι ων είναι
+έγκυος, δηλ. η &λογική& και &ηθική& κατάταξις των γενών και
+των ειδών, η αρμονία της νοήσεως και ενεργείας, του &νόμου&
+και της &φύσεως&, της θεωρίας και της πράξεως. Εάν δε
+παρεγνώρισεν ο Σωκράτης την ενδοτάτην της ψυχής ελευθερίαν,
+αποδοτέον τούτο εις τον υπέρ του αγαθού ενθουσιασμόν του,
+δι' ου θεωρεί ως πραγματοποιήσιμον εν ημίν και από τούδε
+εκείνο το ιδανικόν εν ώ το αγαθόν και η επιστήμη
+ταυτίζονται, και όπερ ο Πλάτων έθηκεν εκτός και υπεράνω
+ημών εν τω κόσμω των ιδεών ως τέρμα και όρον ανώτατον της
+διαλεκτικής του. Προς συμπλήρωσιν της σωκρατικής
+διδασκαλίας ήρκει να εισδύση τις βαθύτερον εις αυτήν, και
+τούτο έπραξεν ο Πλάτων, την πραγματοποίησιν του ιδανικού
+αναγαγών εις αυτόν τον Θεόν, και ο Αριστοτέλης ανευρών εν
+αύτη τη ψυχή την γόνιμον και μαιευτικήν ούτως ειπείν
+ενέργειαν, δι' ης αι δυνάμεις αυτής πραγματοποιούνται, και
+ούτω γινόμεθα &αυτουργοί&, ως έλεγεν ο Σωκράτης, της
+επιστήμης και της ευδαιμονίας ημών, και προκύπτει η διά της
+ελευθερίας τελειότης. Την αληθή ιδέαν της ελευθερίας
+παρείδε πάσα σχεδόν η Ελληνική αρχαιότης. Εν τούτοις
+στηρίζων την μεταφυσικήν εις την ηθικήν, ο Σωκράτης
+υπέδειξεν εις την φιλοσοφίαν την αληθή μέθοδον καθ' ήν και
+αυταί αι μεταφυσικαί έννοιαι πρέπει να εξάγωνται εκ της
+ηθικής πράξεως. Αλλ' αύτη δεν είναι πλήρης ή ότε απορρέει
+εκ της ζώσης, τουτέστι, προσωπικής και ελευθέρας
+αγαθότητος, ως εκ τούτου η ηθική αρχή του Σωκράτους είναι
+ηθική εξ ημισείας. Και διά τούτο παρέμεινε και αυτός και ο
+Πλάτων εν τη διαμέσω χώρα του ωφελίμου και του καλού, ώστε
+παρ' Έλλησι το άκρον αγαθόν είναι καλολογικόν μάλλον ή
+ηθικόν. Αλλά, καί τοι ατελής, η σωκρατική φιλοσοφία είναι
+ουσιωδώς αληθής, και δύο πολυτίμους αρχάς παρέχει εις την
+σύγχρονον επιστήμην• ότι η μεταφυσική υποτάσσεται εις την
+ηθικήν, και ότι εις την ηθικήν επίσης υποτάσσεται και η
+κοινωνική και πολιτική επιστήμη, διότι το αγαθόν είναι ο
+έσχατος και ο ανώτατος λόγος, η αρχή και το τέλος των
+όντων.
+
+Έλεγεν ο Σωκράτης εν τη &Απολογία& του, ότι και εν τω άλλω
+κόσμω θα ευηρεστείτο να συνεχίση την αποστολήν του επερωτών
+και φιλοσόφους, και ποιητάς, και ρήτορας, ίνα διακρίνη
+τίνες είναι οι αληθείς, και τίνες οι νομιζόμενοι, μη όντες
+δε σοφοί. Εάν δε και μεταξύ ημών επανήρχετο, βεβαίως θα
+επανελάμβανεν, ότι ο κατέχων πάσας τας επιστήμας και τέχνας
+άνευ της επιστήμης του καθήκοντος και του δικαίου, ουδέν
+γινώσκει, και, ως εν τω &Κλειτοφώντι&, θα έλεγε: &Πού
+φέρεσθε, άνθρωποι, και αγνοείτε ουδέν των δεόντων
+πράττοντες, οίτινες χρημάτων μεν περί πάσαν την σπουδήν
+έχετε, όπως υμίν έσται, των δε υιέων οις ταύτα παραδώσετε,
+όπως επιστήσονται χρήσθαι δικαίως τούτοις, αμελείτε, και
+ούτε διδασκάλους αυτοίς ευρίσκετε της δικαιοσύνης&. Εις δε
+τους σοφούς θα έλεγεν επίσης• τι ερευνάτε τα επί γης και τα
+εν ουρανώ, και αμελείτε το μόνον παρέχον αξίαν εις πάντα τα
+άλλα, την επιστήμην του καθήκοντος και του δικαίου, την
+μόνην αξίαν του ονόματος επιστήμην, την του αγαθού; Εις
+τους ρήτορας θα έλεγεν• η καθ' υμάς τέχνη του λόγου είναι
+ως επί το πλείστον σοφιστεία και απάτη, και λαλείτε, ως ο
+Αλκιβιάδης, περί ων ούτε ημείς ούτε οι ακούοντες ουδέν
+γινώσκετε• μόνη η αληθής ευγλωττία είναι η συγκεκινημένη
+έκφρασις της αληθείας. Εις τους πολιτικούς επίσης θα
+έλεγεν, ως εις τον Άνυτον• ω θείοι άνθρωποι, πού είναι τα
+έργα σας; δείξατε εάν οι λαοί είναι δι' υμών ισχυρώτεροι
+και ευδαιμονέστεροι, και νοήσατε επί τέλους, ότι μόνη σοφή
+και σωτήριος πολιτική είναι η στηριζομένη επί της
+δικαιοσύνης.
+
+Καί τινες μεν θεωρίαι του Σωκράτους δυνατόν να παρέλθωσιν,
+η δε αδάμαστος πίστις αυτού εις την παντοδυναμίαν του
+αγαθού είναι αθάνατος, και εξ αυτής συμφέρει αείποτε να
+εμπνεώμεθα. Ουδείς μάλλον αυτού επίστευσεν εις τον τελικόν
+θρίαμβον της δικαιοσύνης και εις την εν τω καθολικώ αγαθώ
+οριστικήν συμφιλίωσιν των ανθρώπων. Όσω διστάζει και
+αμφιβάλλει ενίοτε περί ζητημάτων υπερβαινόντων, καθ' ά
+εδόξαζε, τα όρια της ημετέρας διανοίας, τόσω καταφατικός
+είναι και βέβαιος περί του νόμου της θελήσεως, περί της
+δικαιοσύνης. Υπό της πίστεως ταύτης, του αληθούς τούτου
+δαιμονίου, εμπνεόμενος και ενθουσιών, περιεφρόνει τους
+φαινομενικούς θριάμβους της βίας, και από τούδε ανυψούτο
+εις την ανωτάτην εκείνην σφαίραν ένθα μόνη δύναμις είναι η
+της αληθείας.
+
+Ενόμιζον οι Αθηναίοι ότι καταδικάζοντες αυτόν εστερέουν το
+εθνικόν θρήσκευμα και την πολιτικήν των, και επί μικρόν
+εφάνη ότι επέτυχον, και τούτο επίστευσαν οι μυωπάζοντες των
+συγχρόνων πολιτικών, αλλά τούτο δεν ήθελεν η υπ' αυτού
+λατρευομένη δικαιοσύνη, η τα πάντα υποβάλλουσα εις τους
+απαρεγκλίτους νόμους της ιδίας διαλεκτικής, καθ' ούς θάττον
+ή βράδιον η αλήθεια και το αγαθόν θριαμβεύουν. Πάσαι αι
+μεγάλαι ιδέαι του Σωκράτους ανέζησαν μετ' αυτόν, και
+θέλουσι κυριεύσει τον κόσμον. Ο Σωκράτης το ήξευρε, και
+απέθανε με το μειδίαμα εις τα χείλη.
+
+
+* * *
+
+
+ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ Δ. ΦΕΞΗ
+ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ
+
+
+ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΓΝΩΣΕΩΝ ΦΕΞΗ
+
+ΟΡΝΙΘΟΤΡΟΦΙΑ Πρακτική Γ. Παρίση λεπ. 70
+ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑΣ Πρακτικής υπό Κ. Στασινοπούλου 80
+ΑΝΘΟΚΟΜΙΑ Οικιακή Α. ΓΕΩΡΓΙΑΔΟΥ 60
+ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΟΙΝΟΠΟΙΙΑΣ Πρακτικής ΥΠΟ Κ. Στασινοπούλου 90
+ΑΙ ΑΣΘΕΝΕΙΑΙ ΤΩΝ ΚΡΑΣΙΩΝ Υπό Κ. Στασινοπούλου 80
+ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗΣ υπό Federico Reale, καθηγητού 90
+ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ ΑΡΩΜΑΤΟΠΟΙΙΑΣ υπό Henry Coupin, καθηγητού 80
+ΜΕΤΑΞΟΣΚΩΛΗΚΟΤΡΟΦΙΑ πρακτική υπό Χ. Φωσκόλου, γεωπόνου 80
+ΤΟ ΟΙΝΟΠΝΕΥΜΑ υπό A. Hérbert
+ΚΕΡΑΜΟΠΟΙΙΑ και Αγγειοπλαστική υπό Ch. Guillard καθηγ.
+Χημείας 90
+Ο ΗΛΙΟΣ υπό Charles Martin 80
+ΟΔΗΓΟΣ ΤΟΥ ΚΥΝΗΓΟΥ υπό Κίμωνος Δημακούλη 70
+ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΧΟΡΟΥ Πρακτική και θεωρητική υπό Α.
+Ανδρεοπούλου 90
+ΟΙΚΙΑΚΗ ΜΑΓΕΙΡΙΚΗ Ν. Σταθάτου 90
+ΟΙΚΙΑΚΗ ΖΑΧΑΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ υπό Ν. Δημητριάδου 90
+ΠΩΣ ΚΑΘΑΡΙΖΟΝΤΑΙ και διατηρούνται τα ενδύματα υπό Α.
+Γεωργιάδου 50
+Η ΟΙΚΟΔΕΣΠΟΙΝΑ ως νοσοκόμος και φαρμακοποιός υπό Α.
+Γεωργιάδου 60
+ΤΟ ΨΑΡΕΥΜΑ υπό Φ. Καλαφάτη 90
+ΟΔΗΓΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ υπό της Βαρώνης Σταφ.
+ Τ ε ύ χ ο ς Α'. Γέννησις — Βάπτισις — Γάμος — Προσκλητήρια
+— Εκκλησία — Θέατρον — Επιστολαί — Αγγελτήρια —
+Φιλοφρονήσεις — Εορταί κτλ. 70
+ Τ ε ύ χ ο ς Β'. Γεύματα — Εσπερίδες — Δώρα — Χοροί —
+Αλληλογραφία κτλ. 70
+ Τ ε ύ χ ο ς Γ'. Επισκέψεις — Εθιμοτυπία συνομιλίας —
+Προσόντα του αληθούς τζέντλεμαν και της ευγενούς κυρίας
+κτλ. 70
+ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΑ Π. Σουρή 90
+Ο ΟΥΡΑΝΟΣ υπό Charles Martin 60
+ΟΙ ΑΣΤΕΡΕΣ υπό Charles Martin 60
+ΟΙ ΣΕΙΣΜΟΙ υπό Victor Meunler 80
+ΤΑ ΗΦΑΙΣΤΕΙΑ υπό Charles Martin 80
+Ο ΑΛΚΟΟΛΙΣΜΟΣ υπό Legrain 60
+ΑΙ ΑΚΤΙΝΕΣ ΡΑΙΝΤΓΓΕΝ υπό Paul Philippou, καθηγητού 60
+ΟΔΗΓΟΣ ΤΟΥ ΠΟΔΗΛΑΤΟΥ 60
+Ο ΠΛΑΝΗΤΗΣ ΑΡΗΣ Flammarion λεπ. 80
+ΥΓΙΕΙΝΗ ΤΗΣ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ υπό J. Laumonier λεπ. 80
+ΟΙ ΠΟΛΥΤΙΜΟΙ ΛΙΘΟΙ Paul Gaubert 80
+Ο ΧΡΥΣΟΣ υπό H. Mercereau 60
+ΤΟ ΑΛΑΣ M. Arsandaux 60
+ΥΓΙΕΙΝΗ των ΟΔΟΝΤΩΝ υπό Schupp 60
+ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ επί πορσελάνης και ξύλου 80 ΥΔΑΤΟΓΡΑΦΙΑ 80
+Ο ΠΝΕΥΜΑΤΙΣΜΟΣ 80
+Ο ΥΠΝΩΤΙΣΜΟΣ 80
+ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΣΑΠΩΝΟΠΟΙΙΑ 80
+ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ 80
+ΚΡΕΟΦΑΓΙΑ ΚΑΙ ΦΥΤΟΦΑΓΙΑ 90
+ΤΟ ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΗΡΙΟΝ 90
+Η ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ του δέρματος και τριχών 50
+
+ ---
+
+Οδηγός καλλιεργ. καπνού υπό Α. Λάμπρου δρ. 1. —
+Διδασκαλία Χορού υπό Α. Ανδρεοπούλου  1. —
+Λογιστική και Διπλογραφία Faure 4. —
+Οδηγός της Μοδίστας υπό Ελίζης Χιρτζ 1.50
+Εγκόλπιον Οδοντοϊατρικής A. Pretiere 2. —
+Μηχανική και σιδηροδρομική 2. —
+Εγχειρίδιο Ορνιθοτροφίας 0.80
+Οικιακή Γυμναστική 0.90
+Στρατολογικός οδηγός του κληρωτού 0.90
+Πρακτική παιδιατρική Α. Γεωργιάδου 4. —
+Μεγάλη μαγειρική και Ζαχαροπλαστική υπό Kαντώρου 3. —
+Μέθοδος Κιθάρας Carulli 9.50
+Μέθοδος Μανδολίνου υπό Κριστοφάρο 4. —
+Ορθογραφικαί ασκήσεις υπό Μ. Ξυδία 1.20
+Πρακτική Μηχανική υπό Ν. Σολωμού 4. —
+Πρακτική Οικοδομική υπό Ν. Σολωμού 9.50
+Σιδηρουργική υπό Ν. Σολωμού 2.50
+Κοπτική και Ραπτική υπό Roussel 3. —
+Ξυλουργική υπό Α. Λαμπροπούλου 2.50
+Στοιχεία Θεωρίας Μουσικής υπό Δ. Λαυράγκα 4. —
+Εγχειρίδιον Αρμονίας υπό Δ. Λαυράγκα 4. —
+Οδηγός της τελωνειακής υπηρεσίας υπό Γ. Μουρίκη 2. —
+
+ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΙ ΔΙΑΛΟΓΟΙ ΦΕΞΗ
+(συστήματος Kuntzé).
+
+Ο Έλλην εν Γαλλία ή Ελληνογγαλικοί διάλογοι μετά της
+προφοράς των γαλλικών λέξεων δρ. 0.80
+Ο Έλλην εν Αγγλία και Αμερική ή Ελληνοαγγλικοί διάλογοι
+μετά της προφοράς αυτών δρ. 0.80
+Ο Έλλην εν Γερμανία ή Ελληνογερμανικοί διάλογοι μετά της
+προφοράς των γερμ. λέξεων δρ. 0.80
+Ο Έλλην εν Ιταλία ή Ελληνοϊταλικοί διάλογοι μετά της
+προφοράς των Ιταλικών λέξεων δρ. 0.80
+Ο Έλλην εν Τουρκία ή Ελληνοτουρκικοί διάλογοι δι' ελληνικών
+χαρακτήρων δρ. 1. —
+Ο Έλλην εν Αιγύπτω ή Ελληνοαραβικοί διάλογοί δι' ελληνικών
+χαρακτήρων δρ. 1 —
+Ο Έλλην εν Ρωσσία ή Ελληνορωσσικοί διάλογοι δι' ελληνικών
+χαρακτήρων 1. —
+Ο Έλλην εν Ρουμανία ή Ελληνορουμανικοί διάλογοι δι'
+ελληνικών χαρακτήρων δρ. 1. —
+Le Fran5cais en Grèce ή Γαλλοελληνικοί διάλογοι δι'
+ελληνικών χαρακτήρων δρ. 1. —
+Der Deutsche in Griechenland ή Γερμανοελληνικοί διάλογοι
+δι' ελληνικών χαρακτήρων 1. —
+The Englishman in Greece ή Αγγλοελληνικοί διάλογοι δι'
+ελληνικών χαρακτήρων 1. —
+L' Italiano in Grecia ή Ιταλοελληνικοί διάλογοι δι'
+ελληνικών χαρακτήρων 1. —
+
+
+ΙΑΤΡΙΚΑ
+
+ΕΙΔΙΚΗ ΝΟΣΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ, υπό A. Str3umpell,
+καθηγητού διευθυντού της ιατρικής κλινικής του εν Breslau
+Πανεπιστημίου. Εξελληνισθείσα εκ της τελευταίας 16ης
+Εκδόσεως του Γερμανικού πρωτοτύπου υπό Α. Καλλιβωκά και Θ.
+Βαρούνη, υφηγητών Εθν. Παν. Μετ' εικόνων. Τόμοι 8. Έκδοσις
+Ι908. Δρ 50. —
+
+ΕΠΙΤΟΜΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ, υπό Paul Lefert, καθηγ. Μετάφρ. Α.
+Καλλιβωκά, Δρ. 4 —
+
+ΕΠΙΤΟΜΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ, υπό Paul Lefert. Μετάφρ. Ν.
+Μακρίδου. Δρ 4• —
+
+ΕΠΙΤΟΜΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ, γραφείσα υπό Αν. Καλλιβωκά, ιατρού,
+Σελ. 390. Δρ. 4. —
+
+ΟΞΕΙΑΙ ΛΟΙΜΩΔΕΙΣ ΝΟΣΟΙ Α. Str3umpell μετάφρασις Α.
+Καλλιβωκά. Δρ. 3 —
+
+ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ εν τη καθ' ημέραν πράξει, μετά
+πολλών εν τω κειμένω εικόνων υπό Γερ. Φωκά, καθηγητού εν τω
+Εθν. Πανεπιστημίω, τόμοι 3 Δρ. 30 —
+
+ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ του ΑΝΘΡΩΠΟΥ E. Viault και Ε. Jolyet καθηγητών,
+μετάφρασις Αλ. Γεωργιάδου ιατρού, εικόνες 150 Δρ.16 —
+
+ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ υπό Ν. Καλλικούνη, καθηγητού της Θεραπευτικής
+και Φαρμακολογίας εν τω Εθν. Πανεπιστημίω.
+
+ΠΕΡΙ ΟΡΡΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ, υπό Ιω. Καραβία, υφηγητού της
+Φαρμακολογίας κλπ. Δρ. 9 —
+
+ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ Dr Villeroy, κατά
+μετάφρασιν Ορέστου Κυπριάδου, ιατρού. Δρ. 5. —
+
+ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ και ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ υπό Henri
+Durand. Μετάφρασις Α. Καλλιβωκά. Δρ. 5. —
+
+ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ Dr. Villeroy,
+μετάφρασις Χρ. Μοσχονησίου, ιατρού. Δρ 5. — •
+
+ΠΛΗΡΗΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ εφηρμοσμένη, υπό Gaston Lyon,
+Μεταφρασθείσα εκ της τελευταίας εκδόσεως υπό I. Καραβία, Ι.
+Παπαβασιλείου, Ι. Αβάζου και Λ. Καλλιβωκά ιατρών. Τόμ. 2,
+σελ. 2000 Δρ 80. —
+
+ΑΦΡΟΔΙΣΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ, Edmond Lesser καθηγητού της
+Συφιλιδολογίας εν Βερολίνω. Μετάφρασις εκ της τελευτ.
+εκδόσεως υπό Σ. Ζωγραφίδου και Α. Γεωργιάδου Δρ 8. —
+
+ΕΠΙΤΟΜΗ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ γραφείσα επί βάσει του
+συγγράμματος του καθηγητού Λουκά Παπαϊωάννου υπό Αλεξ.
+Γεωργιάδου, ιατρού, Δρ. 10. —
+
+ΕΠΙΤΟΜΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ, ήτοι περί αιτίων, ανατομικών
+αλλοιώσεων κ.τ.λ. γραφείσα υπό Μεν. Σακορράφου Δρ. 16. —
+
+ΣΥΣΤΗΜΑ ΙΑΤΡΟΔΙΚΑΣΤΙΚΗΣ προς χρήσιν των τε Ιατρών και
+Νομικών υπό Α. Καλλιβωκά ιατρού, υφηγητού κτλ. και
+Ποταμιάνου, εφέτου κτλ. Δρ. 4. —
+
+ΕΓΚΟΛΠΙΟΝ ΟΔΟΝΤΟΪΑΤΡΙΚΗΣ προς χρήσιν των ιατρών και
+οδοντοϊατρών, υπό Α. Prettere μετάφρ. Α. Καλλιβωκά Δρ. 2. —
+
+ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΠΑΙΔΩΝ υπό Ε. Weill, καθηγητού της Κλινικής των
+Παίδων εν τω Πανεπιστημίω της Lyon μεταφρασθέντα εκ της
+τελευταίας Γαλλικής εκδόσεως υπό Α. Καλλιβωκά μετά πολλών
+εικόνων
+
+ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ υπό L. Dabrisay, πρώην αρχιάτρου της Μαιευτικής
+κλινικής των Σχολών των Παρισίων και G. Jeanhin εκτάκτου
+καθηγητού της Μαιευτικής εν τη Σχολή των Παρισίων,
+Μεταφρασθείσα εκ της τελευταίας γαλλικής εκδόσεως υπό Λ.
+Καλλιβωκά ιατρού υφηγητού κτλ. μετά πολλών εικόνων.
+
+ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚ. ΧΗΜΕΙΑΣ υπό Γ. Γαρουφαλίδου. Δρ.
+5. —
+
+ΛΑΪΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΦΕΞΗ
+
+ΕΚΑΣΤΟΝ ΤΙΜΑΤΑΙ ΛΕΠΤΑ 50
+
+ΦΘΙΣΙΣ. Η φθίσις είνε μεταδοτική. Η φυματίωσις και
+αλκοολισμός. Πώς δύναταί τις να αποφύγη την φθίσιν. —
+Θεραπεία.
+
+ΡΕΥΜΑΤΙΣΜΟΙ. Οξύς αρθριτικός ρευματισμός. Χρόνιος
+ρευματισμός. — Μυικός ρευματισμός. Επιπλοκαί. — Θεραπεία.
+
+ΑΫΠΝΙΑ. Νευρική αϋπνία. — Αϋπνία νευρασθενικών. — Υπνωτικά
+τινα φάρμακα. — Θεραπεία.
+
+ΔΥΣΚΟΙΛΙΟΤΗΣ. Μορφαί της δυσκοιλιότιτος. — Κίνδυνος και
+συνέπειαι. — Θεραπεία.
+
+ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΡΔΙΑΣ. Περικαρδίτις. — Μυοκαρδίτις. —
+Αθηρωμάτωσις. — Παλμοί. — Θεραπεία.
+
+ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΑΙΜΑΤΟΣ (Αναιμία, Χλώρωσις κτλ.) Θεραπεία.
+
+ΝΕΥΡΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ. Νοσήματα των νεύρων. — Παραλύσεις. —
+Σπασμοί. — Νευραλγίαι. — Αναισθησίαι. — Συνολκαί. —
+Θεραπεία
+
+ΒΛΕΝΝΟΡΡΟΙΑ. Η βλεννόρρια εις τον άνδρα και εις την
+γυναίκα. — Επιπλοκαί. — Θεραπεία.
+
+ΣΥΦΙΛΙΣ. Πώς μεταδίδεται. — Το σκληρόν έλκος. — Β'
+περίοδος. — Γ' περίοδος. — Στοματίτις. — Θεραπεία.
+
+ΑΥΝΑΝΙΣΜΟΣ. Αίτια. — Μέσα θεραπείας. — Ανάλογα νοσήματα.
+
+ΑΝΙΚΑΝΟΤΗΣ. Ανικανότης ψυχολογική. — Ανικανότης εκ
+καταχρήσεων. — ΥΘεραπεία,
+
+ΝΕΥΡΑΣΘΕΝΕΙΑ. Ιστορία. — Συμπτώματα. — Εξέλιξις. Θεραπεία.
+
+ΔΙΦΘΕΡ1ΤΙΣ. Συμπτώματα - Μεταδοτικότης. — Θεραπεία.
+
+ΙΝΦΛΟΥΕΝΤΖΑ. Συμπτώματα. — Αίτια. — Διάρκεια. — Επιπλοκαί.
+—
+Θεραπεία. — Προφύλαξις.
+
+ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΓΥΝΑΙΚΩΝ. Κνησμός. — Λευκόρροια. — Κολπίτις.
+Έμμηνα. — Μητρίτις. — Θεραπεία.
+
+Ο ΓΑΜΟΣ. (Συζυγική υγιεινή). Αι συζυγικαί σχέσεις. —
+Διαιτητική της εγκύου γυναικός. — Περί στειρώσεως. —
+Αιμόμικτοι γάμοι κτλ.
+
+Η θεραπεία της ψαμμιάσεως υπό Λ. Χαραμή, ιατρού Λεπ. 80
+
+Κίνδυνος και προφύλαξις, εκ τω αφροδισίων παθών υπό
+Τραμπαδόρου, ιατρού Λεπ. 60
+
+Ο αλκοολισμός υπό του δόκτορος Legrain Λεπ. 70
+
+
+
+ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΦΕΞΗ
+
+ΕΚΑΣΤΟΝ ΤΙΜΑΤΑΙ ΛΕΠΤΑ 35
+
+ΟΔΥΣΕΥΣ ΑΝΔΡΟΥΤΣΟΣ (ΤΟ ΧΑΝΙ ΤΗΣ ΓΡΑΒΙΑΣ) υπό Χ. Αννίνου.
+ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΑΣΤΡΙΩΤΗΣ Ο ΣΚΕΡΔΕΜΠΕΗΣ υπό Η. Οικονομοπούλου
+Η ΟΛΟΚΑΥΤΩΣΙΣ ΤΟΥ ΑΡΚΑΔΙΟΥ υπό I. Κονδυλάκη.
+Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΙΝΟΥ υπό Γ. Τσοκοπούλου.
+Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΠΑΠΑΦΛΕΣΣΑ υπό Ι. Πετρουνάκου.
+Η ΑΛΩΣΙΣ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΥΠΟ ΤΩΝ ΤΟΥΡΚΩΝ, Οι τρεις
+Πύργοι κτλ. υπό Π. Δημητρακοπούλου.
+Ο ΚΑΤΣΑΝΤΩΝΗΣ υπό Χρ. Χρηστοβασίλη.
+ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ο ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ, υπό Δ. Καλογεροπούλου.
+Η ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΕΩΣ ΑΘΗΝΩΝ υπό Γ. Ασπρέα.
+ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ ΚΑΙ ΑΛΩΣΙΣ ΤΗΣ ΤΡΙΠΟΛΙΤΣΑΣ Γ. Τσοκοπούλου.
+ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ ΚΑΙ ΕΞΟΔΟΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ Ε. Παντελίδου.
+Η ΚΥΡΑ ΦΡΟΣΥΝΗ υπό Σπ. Ποταμιάνου.
+ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΔΙΑΚΟΣ υπό Τιμ. Μωραϊτίνη.
+Η ΑΛΩΣΙΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΥΠΟ ΤΩΝ ΤΟΥΡΚΩΝ Γ. Φραγκούδη.
+Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΩΝ ΑΛΒΑΝΩΝ ΕΝ ΝΑΥΠΛΙΩ Γ. Αντωνοπούλ.
+ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΝ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ ΤΟΥ 1878 υπό
+Ιδομενέως Στρατηγοπούλου.
+Η ΕΝΔΟΞΟΣ ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ υπό Ανδρέου Στράτου.
+ΟΙ ΒΟΥΛΓΑΡΟΚΤΟΝΟΙ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΕΣ υπό Ε. Ευστρατιάδου.
+ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΚΟΛΟΚΟΤΡΟΝΗΣ υπό Γ. Τσοκοπούλου.
+ΑΝΔΡΕΑΣ ΜΙΑΟΥΛΗΣ υπό Γ. Τσοκοπούλου.
+ΣΟΥΛΙΩΤΕΣ ΚΑΙ ΛΙΑΠΗΔΕΣ υπό Χρ. Χρηστοβασίλη.
+ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ υπό Γ. Τσοκοπούλου.
+Ο ΚΑΠΕΤΑΝ ΧΑΛΟΓΗΡΟΣ υπό Χρ. Χρηστοβασίλη.
+Η ΓΡΑΜΒΟΥΣΑ υπό Ιωάν. Κονδυλάκη.
+ΡΗΓΑΣ Ο ΦΕΡΑΙΟΣ υπό Γ. Τσοκοπούλου.
+Ο ΛΟΡΔΟΣ ΒΥΡΩΝ υπό Θεοδ. Γ. Κυπρίου.
+
+ΓΑΛΛΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
+
+Μέθοδος Γαλλικής γλώσσης Gaspey — Otto — Sauer Δρ 5. —
+Κλεις μεθόδου γαλλικής γλώσσης Gaspey — Otto — Sauer 1.50
+Η Γαλλική άνευ διδασκάλου υπό Χaνier de Bouse 7.50
+Νεωτάτη Μέθοδος της γαλλικής γλώσσης υπό F. Ahn 2. —
+Λεξικόν Γαλλοελληνικόν υπό Θ. Κυπρίου. Τόμοι 2 10. —
+Λεξικόν Ελληνογαλλικόν υπό Θ. Κυπρίου. Τόμοι 2 12.50
+Πρόχειρον Γαλλοελληνικόν Λεξικόν Δ. Μελισσοπούλου 4. —
+Πρόχειρον Ελληνογαλλικόν Λεξικόν Δ. Μελισσοπούλου 4. —
+Εμπορική Ελληνογαλ. Επιστολογραφία Θ. Κυπρίου 1.50
+Γαλλική γραμματική Γ. Φέξη (εγκεκριμ. υπό του Υπουργ.) 1.20
+Γαλλικόν αλφαβητάριον Γ. Φέξη (εγκεκριμ. υπό του Υπουργ.)
+1.20
+Ελληνογαλλικοί διάλογοι δι' ελληνικών χαρακτήρων 0.70
+Ηχώ των Παρισίων 2. —
+Ο Έλλην εν Γαλλία ή Ελληνογαλλικοί διάλογοι Kuntzé 0.80
+Le Français en Gréce ή Γαλλοελληνικοί διάλογοι Kuntzé 1. —
+
+ΑΓΓΛΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
+
+Μέθοδος αγγλικής γλώσσης υπό Gaspey — Otto — Sauer 5. —
+Κλεις Μεθόδου Αγγλικής γλώσσης υπό Gaspey — Otto — Sauer
+1.50
+Η Αγγλική άνευ διδασκάλου υπό Χαvier de Bouge 7.50
+Νεωτάτη μέθοδος της αγγλικής γλώσσης υπό F. Ahn 2. —
+Λεξικόν αγγλοελληνικόν υπό Γ. Αλεξάνδρου 6.50
+Λεξικόν ελληνοαγγλικόν υπό Γ. Αλεξάνδρου 6.50
+Λεξικόν Αγγλοελληνικόν υπό Αλ. Γεωργιάδου 10. —
+Πρόχειρον Αγγλοελληνικόν λεξικόν υπό Φ. Φιλίππου 4. —
+Πρόχειρον ελληνοαγγλικόν λεξικόν υπό Φ. Φιλίππου 4. —
+Αγγλοελληνικόν επιστολάριον υπ6 Θ. Κυπρίου 2.50
+Εμπορική ελληνοαγγλική επιστολογραφία υπό Hugo 1.50
+Αγγλικόν αλφαβητάριον υπό Αλ. Γεωργιάδου 0.50
+Γραμματική της αγγλικής γλώσσης υπό Φ. Φιλίππου 2.50
+Ηχώ του Λονδίνου 1.25
+Ο Έλλην εν Αγγλία ή Ελληνοαγγλικοί διάλογοι Kuntzé 0.80
+The Englishman in Greece ή Αγγλοελλην. διάλογοι Kuntzé 1. —
+
+ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
+
+Η Γερμανική άνευ διδασκάλου Xavier de Bouge 7.50
+Η Γερμανική άνευ διδασκάλου Sanderson 3.50
+Νεωτάτη μέθοδος της γερμανικής γλώσσης υπό F. Ahn 2. —
+Λεξικόν γερμανοελληνικόν υπό Εμμ. Δρακοπούλου 7.50
+Λεξικόν ελληνογερμανικόν υπό Χ. Χαμαδά 7.50
+Γραμματική της γερμανικής γλώσσης υπό Χ. Χαμαδά 2. —
+Ο Έλλην εν Γερμανία ή Διάλογοι ελληνογερμανικοί Kuntzé 0.80
+Der Deutsche in Grichenland ή Γερμανοελλην διάλογοι Kuntzé
+1. —
+
+ΙΤΑΛΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
+
+Η Ιταλική άνευ διδασκάλου υπό Xavier de Bouge 7.50
+Νεωτάτη μέθοδος της Ιταλικής γλώσσης υπό F. Ahn 2. —
+Λεξικόν Ιταλοελληνικόν υπό Μ. Περίδου 7.50
+Ιταλικόν αλφαβητάριον 0.60
+Ιταλική γραμματική υπό Χ. Γεωργιάδου 2. —
+Ο Έλλην εν Ιταλία ή Ελληνοϊταλικοί διάλογοι Kuntzé 0.80
+La Italiano in Grecia ή Ιταλοελληνικοί διάλογοι Kuntzé 1. —
+
+ΑΡΑΒΙΚΑ — ΤΟΥΡΚΙΚΑ — ΡΟΥΜΑΝΙΚΑ — ΡΟΣΣΙΚΑ — ΛΑΤΙΝΙΚΑ —
+ΟΜΗΡΙΚΑ
+
+Ο Έλλην εν Τουρκία ή Ελληνοτουρκικοί διάλογοι Kuntzé 1. —
+Ο Έλλην εν Ρουμανία ή Ελληνορρουμαν. διάλογοι Kuntzé 1. —
+Ο Έλλην εν Ρωσσία ή Ελληνορρωσικοί διάλογοι Kuntzé 1. —
+Ο Έλλην εν Αιγύπτω ή Έλληνοαραβικοί διάλογοι Kuntzé 1. —
+Λεξικόν Λατινοελληνικόν Σ. Κουμανούδη 7. —
+Λεξικόν Ελληνολατινικόν Χρ. Αδαμαντίου 4. —
+Λεξικόν Ομηρικόν μέγα, υπό I. Πανταζίδου 7. —
+Λεξικόν Ομηρικόν υπό Κ. Κοφινιώτου 3. —
+
+ΝΟΜΙΚΑ
+
+ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΚΩΔΙΚΕΣ καταρτισθέντες υπό Γ. Δυοβουνιώτου,
+δικηγ., υφηγ. εν τω Πανεπ.
+
+Πολιτική Δικονομία (έκδοσις Β’.) Δρ. 22. —
+Εμπορική Νομοθεσία (έκδοσις Β’.) 15. —
+Διπλωματική και Προξενική Νομοθεσία 7. —
+Ιόνιος Πολιτικός Κώδιξ 8. —
+Χαρτόσημον 4. —
+Ελληνικά Συντάγματα 3.50. —
+Διεθν. Έλεγχος Δημ. Χρέος. Μονοπώλια 4. —
+Φορολογία καπνού 2. —
+Ποινική Δικονομία (έκδοσις Β’.) 13. —
+Ποινικός Νόμος (έκδοσις Β’.) 15. —
+Διοικητική Εκτέλεσις 4. —
+Φορολογία επιτηδευμάτων 2. —
+Στρατ. και Ναυτ. Ποινική Νομοθεσία 4. —
+Ελληνική Εκκλησία 3. —
+Δικαστικός Οργανισμός 4. —
+Ελεγκτικόν Συνέδριον, Δημόσιον Λογιστικόν, Συντάξεις 6. —
+Δημοτική Νομοθεσία 3. —
+Οδοποιία, Οικοδομ. πόλεων, Δημ. Έργα 4. —
+Τελωνιακή Νομοθεσία 3. —
+Γενικόν Ευρετήριον 3. —
+
+Το όλον δρ. 141. —
+
+ΣΥΣΤΗΜΑ ΡΩΜΑΪΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ υπό Bernard Windscheid κατά
+μετάφρασιν
+Αθανασίου Αργυρού, δικηγόρου δρ. 60. —
+Τόμος Α’. Γενικαί Αρχαί 14. —
+Τόμος Β’. Εμπράγματον Δίκαιον 12. —
+Τόμος Γ’. Ενοχικόν Δίκαιον, μέρος α’ 11. —
+Τόμος Δ’. Ενοχικόν Δίκαιον, μέρος β’ 12. —
+Τόμος Ε’. Οικογενειακόν Δίκαιον 6. —
+Τόμος ΣΤ’. Κληρονομικόν Δίκαιον 12. —
+
+ΛΕΞΙΚΟΝ ΝΟΜΙΚΗΣ συγγραφέν επιμελεία Θ. Φλογαΐτου, τόμοι 2,
+σελ. 2,000 30. —
+
+ΕΞΑΒΙΒΛΟΣ ΑΡΜΕΝΟΠΟΥΛΟΥ υπό Θεοδώρου Φλογαΐτου 14. —
+
+ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΙΚΟΝΟΜΙΑ κατά τας παραδόσεις Ξεν. Ψαρά, σχ. 8ον,
+σελ 920 12. —
+
+ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΜΕΤΑ ΤΥΠΙΚΟΥ υπό Κωνσταντίνου Μάτσα
+Δρ. 12. —
+
+ΝΕΟΙ ΠΑΝΔΕΚΤΑΙ, ήτοι συλλογή πασών των μέχρι σήμερον
+γραφεισών νομικών διατριβών, επιμελεία Ν. Κουντουριώτου
+δικηγόρου.
+
+Τόμ. α'. Α. Αβαρία — Ανήλικος Δρ. 17.50
+Τόμ. β'. Α. Ανταγωγή — Αχρεώστητον 16. —
+Τόμ. γ'. Β-Δ Βιασμός — Δημ. κατήγορος 12.50
+Τόμ. δ'. Δ. Διαζύγιον — Δωσιδικία 13.50
+Τόμ. ε'. Ε. Έγγραφα — Επιταγή 13.50
+Τόμ. στ'. Ε-Κ. Επιτροπεία — Κεφαλαιώσεις 12.50
+Τόμ. ζ'. Κ-Μ. Κηδεμονία — Μουκιανόν τεκμήριον. 13.50
+Τόμ. η'. Ν-Π. Ναύλος — Πράξεις ποιν. 14. —
+Τόμ. θ'. Π-Ρ. Προανάκρισις — Ρέοντα ύδατα, 12.50
+Τόμ. ι'. Σ-Υ. Σήματα — Υπέρογκ. βλάβη 12. —
+Τόμ. ια'. Υ-Ω. Υποθήκη — Ωφελείας αγωγή — Ευρετήριον 2.50
+
+Το όλον δραχ. 147. —
+
+ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΠΕΡΙ ΠΟΛ. ΔΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΤΩΝ
+ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΩΝ ΝΟΜΩΝ υπό Δ. Ποταμιάνου προέδρου Εφετών. Τόμοι
+4, σελ 3452 Δρ 40. —
+
+ΒΑΣIΛΙΚΑ Το γνήσιον κείμενον αυτών μόνον, κατ’ επεξεργασίαν
+των κ. κ. Γ. Δυοβουνιώτου και Κ. Δυοβουνιώτου. Τόμοι 5 Δρ
+25. —
+
+ΔΙΚΑΣΤΙΚΟΙ ΝΟΜΟΙ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ υπό Θ. Φλογαΐτου. Το όλον
+έργον Δρ 47.50. —
+
+Τόμ. α’ Πολιτική Δικονομία και Οργανισμός Δικαστηρίων, σελ?
+Δρ. 1?.
+Τόμ. β’ Ποινικός νόμος — Ποιν. δικονομία — Ποιν. δια?????ς
+10. —
+Τόμ. γ’ Εμπορικός νόμος — Αστικός νόμος — Χαρτόσημον 10. —
+Τόμ. δ’ Εξάβιβλος Αρμενοπούλου 14. —
+Τόμ. ε’ Επίμετρον της β’ εκδόσεως περιλαμβάνον τους
+νεωτέρους νόμους, Β. Διατάγματα, νομολογίαν κτλ. 3.50. —
+
+ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΠΟΙΝΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ, γραφείσα επί τη βάσει του
+συγγράματος Κ. Ν. Κωστή υπό Ιω. Πετρουνάκου. Τόμοι 3 Δρ 9.
+—
+
+ΠΡΟΧΕΙΡΟΣ ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ, γραφείς υπό Ν. Κουντουριώτου,
+δικηγόρου 10. —
+
+ΣΥΣΤΗΜΑ ΕΜΠΟΡΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ υπό Lyon Caen και K. Renault,
+καθηγητών εν την Νομική Σχολή των Παρισίων. Μετάφρασις
+Κουντουριώτου και Σακελλαρίου, δικηγόρων. Το όλον έργον
+τόμοι 8 Δρ. 80. —
+
+ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ υπό Θ. Φλογαΐτου, σελ 488
+Δρ 10. —
+
+ΕΙΔΙΚΟΙ ΝΟΜΟΙ ΑΣΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΔΙΚΟΝΟΜΙΚΟΙ υπέρ της Εθνικής
+Τραπέζης, άλλων Τραπεζών, κτλ. υπό Γ. Κασίμη δικηγ. 6. —
+
+ΝΑΥΤΙΚΟΝ ΔΙΚΑΙΟΝ ΚΑΙ ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑ υπό Εμμ. Μακρυγιάννη
+18. —
+
+ΛΕΞΙΚΟΝ ΔΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ, περιέχον σύντομον ερμηνείαν
+εκάστου θεσμού, τους σχετικούς τύπους και την σχετικήν
+νομολογίαν, υπό Ν. Κουντουριώτου. Τόμ. α'. Αβαρία — Απιστία
+Σελ. 782 Δρ. 14. —
+
+ΒΑΣΙΛΙΚΑ, Κατά την εν Λειψία έκδοσιν του G. E. Heimbach και
+το συμπλήρωμα του Z. Lingenthal, και των E. Ferrini και J.
+Mercatti, οις προσετέθησαν αι νεαραί διατάξεις των
+Βυζαντινών Αυτοκρατόρων αι μέχρι της καταλύσεως της
+Βυζαντιακής Αυτοκρατορίας εκδοθείσαι, τα ελλείποντα κείμενα
+της Ιουστινιανείου νομοθεσίας, τα κείμενα του Jus
+Graecoromanum, η μέχρι του νυν σχετική νομολογία των
+Ελληνικών δικαστηρίων και πλείσται ερμηνευτικαί σημειώσεις,
+υπό Ιωάννου Ζέππου, δικηγόρου. Έκδοσις δευτέρα, επηυξημένη
+και βελτιωμένη (μεγαλητέρα της α’ εκδόσεως κατά 1.000
+σελίδ.) Τόμοι 5. Σχ. 4ον δίστ. δρ 150. —
+
+ΣΥΣΤΗΜΑ ΡΩΜΑΪΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ υπό Ερρίκου Dernburg καθηγητού εν
+τω Πανεπιστημίω του Βερολίνου, κατά μετάφρασιν Γεωργίου
+Δυοβουνιώτου, υφηγητού εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω. Έκδοσις
+δευτέρα επηυξημένη. —
+
+
+ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΦΕΞΗ
+
+
+Ο Γέρω-Μαρτέν (Καρμών-Γκρανζέ δρ. 1.20
+Τόσκα, (Σαρδού) δράμα εις πράξεις 4 1.—
+Οι Βρυκόλακες, (Ίψεν) δράμα, πράξ. 5 1.—
+Η λύρα του Γέρω-Νικόλα, (Κόκκου) 0.80
+Ο μακαρίτης Τουπινέλ, (Μπισών) 1.—
+Η Τιμή, (Σούδερμαν) δράμα, πράξεις 3 1.—
+Πατρίς, (Σαρδού) δράμα, πράξεις 3 1.20
+Η Καραντίνα, (Ν. Λάσκαρη) κωμωδία 1.20
+Αι Δύο Ορφαναί, (Δ' Εννερύ) δράμα 1.20
+Κωμωδίαι μονόπρακτοι (Ν. Λάσκαρη) 1.20
+Αλκάδης της Θαλαμέας, (Καλδερών) 1.—
+Ο Αγαπητικός της Βοσκοπούλας, 1.20
+Να το λέμε ; (Λαμπίς) κομωδία 1.—
+Μονόλογοι Καλακοθάκη, Λάσκαρη κλ. 0.80
+Οι δύο Λοχίαι, (Δοβιγνύ) δράμα 1.20
+Η Στρίγγλα, (Ν. Αντωνοπούλου) 0.80
+Οι άτιμοι, (Ροβεντά) δράμα, πράξεις 3 0.80
+Ο Καπετάν Γιακουμής, (Κόκκου) 1.20
+Η Φαιδώρα, (Σαρδού) δράμα, πρ. 4 1.20
+Η Γκόλφω, (Περεσιάδου) δράμ. ειδυλ. 1.20
+Μαλλιά Κουβάρια (Λάσκαρη) κωμωδ. 1.40
+Ο Σταυρός, (Ι. Νικολάρα) δράμα 0.60
+Η Χάιδω, (Π. Μελισσιώτου) δρ. ειδ. 0.80
+Η Θεία του Καρόλου, (Μπραντών) 1.—
+Ο Γαμβρός μας, (Λάσκ.-Γιαννουκάκη) 1.20
+Ντροπαλός ερωτευμένος, (Λάσκαρη) 0.60
+Σαμπινιόλ χωρίς να θέλη, κωμωδ. 1.40
+Η Μήδεια, (Σουβορίν) δράμα, πρ. 4 1.20
+Η Λαμπαδοδρομία, (Ερβιέ) δράμα 1.20
+Έρωτος Θρίαμβος, (Ζιακόζα) μύθος 0.60
+Το σπίτι της Κούκλας, (Ίψεν) 1.40
+Ο υιός της νυκτός, (Σεζούρ) δράμα 1.20
+Θυμιούλα η Γαλαξειδιώτισσα, ειδ. 0.80
+Μάρκελλα, (Π. Δημητρακοπούλου) 1.20
+Οι Ιακωβίται, (Κοππέ) δράμα, πρ. 5 1.—
+Νυξ ελεημοσύνης, (Ιω. Βουλοδήμου) 1.—
+Ο Ράπτης των Κυριών, (Φεϋθώ) 1.20
+Από τη Γη 'ς τον Ουρανό, (Δημητρ.) 1.20
+Κωμωδίαι, (Λάσκαρη), σειρά δευτέρα 1.—
+Η Λοκαντιέρα, (Γκολδόνι) κωμωδία 1.40
+Ο Δον Κιχώτης, ιλαροτραγωδία 1.40
+Ο μπάρμπα-Λινάρδος, (Κόκκου) 1.—
+Το Στοιχειό, (Καλδερών) δράμα 1.—
+Οι Ιππόται της Ομίχλης, δράμα 1.40
+Αγαθόπουλος ο Ξηροχωρίτης, (Μολ.) 0.80
+Για την τιμή, (Χρηστοβασίλη) δράμα 1.—
+Νικηφόρος Φωκάς, (Π. Ζάννου) τραγ. 1.20
+Η Χήρα, (Μεϊλάκ——Αλεβύ) κωμωδία 1.—
+Δραμάτια, (Λάσκ.) «Να με ζηλεύης» κλ. 1.—
+Το Μπαλόνι, (Δάρνλεϋ-Φεν) κωμωδ. 1.20
+Ταρτούφος, (Μολιέρου) κωμωδία 1.20
+Πικ-Νικ, (Ν. Λάσκαρη — Γ. Πωπ) κωμ. 1.20
+Πολιτικός Ανεμόμυλος, (Γκοντινέ) 0.60
+Γένος και καρδία, (Π. Ζάννου) δράμα 0.80
+Ο μνηστήρ της Αρχοντούλας, 0.80
+Ιωσίας ο Ακτοφύλαξ, δράμα 1.20
+Γουλιέλμος ο αχθοφόρος, δράμα 1.20
+Ο ηθοποιός Κην, (Δουμά) δράμα 1.40
+Ο Μίδας και ο κουρεύς του, (Λάσκ.) 0.80
+Όνειρον εαρινής πρωίας,(Δ' Ανούγ.) 0.60
+Αρχοντοχωριάτης (Μολιέρου) κωμ. 1. —
+Ο Χορός του Ζαλόγγου, (Περεσιάδ.) 1.20
+Σεβέρος Τορέλλης, (Κοππέ) δράμα 1. —
+Το ξένο ψωμί, (Τουργένιεφ) δράμα 1. —
+Σκλάβα, (Σ. Περεσιάδου) δράμα, πρ. 4 1. —
+Κωμωδίαι, (Π. Ζάννου) 1.20
+Ελισσάβετ, (Γιακομέττη) δράμα, πρ. 6 1.20
+Νόρμα, (Δορμεβίλ) τραγωδία, πρ. 5 1.40
+Ο μαρκήσιος Πριολά, (Λαβεδάν)1.20
+Πάτερ ημών, (Κοππέ) δράμα. πρ. 1 0.40
+Η Έξωσις του Όθωνος, (Δημητρ.) 1. —
+Οι μετανάσται, (Αρνιώτου) δράμα 1. —
+Γαλάτεια, (Σ. Βασιλειάδου) δράμα 0.70
+Κωνστ. Παλαιολόγος, (Ζαμπελίου) 0.60
+Η Ψυχοκόρη, (Ι. Βοτσάρη) δράμ. ειδ. 1.20
+Μερόπη, (Δ. Βερναρδάκη) τραγωδία 0.70
+Κυρία με τας Καμελίας, (Α. Δουμά) 1.40
+Σκύλλα, (Σ. Βασιλειάδου) δράμα 0.70
+Γύπαρις, (Κ. Σάθα) κωμωδοτραγωδία 3.20
+Στάθης, (Σάθα) κρητική κωμωδία 2.50
+
+Ελληνικ. Θέατρον, κωμωδίαι «Ο θάνατος του Περικλέους» Δ.
+Κορομηλά — «Υπό εχεμύθειαν» Ν. Λάσκαρη. — «Ζητείται
+Υπηρέτης» Χ. Αννίνου. — «Το ανδρείκελον» Δ. Καμπούρογλου. —
+«Η διαθήκη του θείου μου» Μ. Γιαννουκάκη.» — «Ενοικιάζεται»
+Λάσκαρη-Δημητρακοπούλου. — «Εις αναζήτησιν δραματικού
+συγγραφέως» Π. Αξιώτου. δρ. 2.50
+
+Κωμωδίαι μονόπρακτοι (Ν.Λάσκαρη) «Το κοκκαλάκι της
+νυκτερίδας» — «Ο Μύλος της έριδος»-«Η πώλησις της Αθηνάς» —
+«Η εξ Άδου παραγγελία — «Η παλιόγλωσσα» — Η Ελενίτσα της
+οδού Αγχέσμου» δρ. 1.50
+
+Κωμωδίαι μονόπρακτοι Α. Πίστη. «Θ' αυτοχειριασθώ» — »Άστε
+ντούα ου.» — «Νυκτεριναί συντεύξεις». — «Γιάντες». —
+«Βέβαια, βέβαια». — «Σε μια ταράτοα». — «Πού ξεύρεις πως
+έχω ντολμάδες». — «Δημοπρασία» δρ. 1.70
+
+Κρητικόν Θέατρον, υπό Κ. Σάθα δρ. 3.50
+Ερωφίλη, τραγ. Γ. Χορτάτση υπό Σάθα 3.50
+
+
+ΜΕΛΟΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΦΕΞΗ
+
+ΕΚΑΣΤΟΝ ΤΙΜΑΤΑΙ ΛΕΠΤΑ ??
+
+ΚΑΒΑΛΛΕΡΙΑ ΡΟΥΣΤΙΚΑΝΑ Mascagni
+ΥΠΝΟΒΑΤΙΣ Somnambula Bellini
+ΠΑΛΗΑΤΣΟΙ Leoncavallo — ΤΟΣΚΑ Puccini
+ΜΑΝΟΝ ΛΕΣΚΩ Puccini — ΚΑΡΜΕΝ Bizet
+ΤΡΑΒΙΑΤΑ Verdi — ΜΠΟΕΜ Puccini
+ΦΡΑ ΔΙΑΒΟΛΟΣ Auber — ΝΟΡΜΑ Bellini
+ΜΕΦΙΣΤΟΦΕΛΗΣ Boito — ΕΡΝΑΝΗΣ Verdi
+Ο ΥΠΟΨΗΦΙΟΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ Σ. Ξύνδα.
+Η ΜΑΓΙΣΣΑ Δ. Λαυράγκα
+Η ΚΥΡΑ ΦΡΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Ο ΑΛΗ ΠΑΣΑΣ Π. Καρρέρ
+Ο ΡΙΓΟΛΕΤΤΟΣ Verdi — ΦΑΟΥΣΤ Gounod
+ΔΥΟ ΑΔΕΛΦΙΑ Δ. Λαυράγκα
+Η ΕΥΝΟΟΥΜΕΝΗ (La Favorita Donizetti
+Ο ΚΟΥΡΕΥΣ ΤΗΣ ΣΕΒΙΛΛΗΣ Rossini
+ΛΟΥΚΙΑ ΤΟΥ ΛΑΜΜΕΡΜΟΥΡ Donizetti
+ΜΑΡΚΟΣ ΒΟΤΣΑΡΗΣ Π. Καρρέρ
+Ο ΚΡΙΣΠΙΝΟΣ ΚΑΙ Η ΚΟΥΜΠΑΡΑ Ricci
+ΟΙ ΓΑΜΟΙ ΤΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΑΣ (Les noces de Jeannette) Massé
+ΑΪΔΑ Verdi
+Ο ΡΑΨΩΔΟΣ (Il Trovatore) Verdi
+ΧΟΡΟΣ ΠΡΟΣΩΠΙΔΟΦΟΡΩΝ (Un ballo in maschera) Verdi
+ΜΙΡΕΛΛΑ (Mirelle) Gounod
+
+ΙΣΤΟΡΙΚΑ
+
+Ιστορία των ανατολικών λαών και της Ελλάδος υπό Γ.
+Σωτηριάδου Δρ. 4
+Ιστορία των επαναστάσεων της Κρήτης υπό Ιωάννου Κονδυλάκη
+3.50
+Ιστορία του Ελληνικού Έθνους υπό Κ. Παπαρρηγοπούλου,
+συμπληρωθείσα δε υπό Π. Καρολίδου Τόμοι 5, σελ 4.500 80.
+Ιστορία Ελληνοτουρκικού πολέμου υπό Τρίφωνος Ευαγγελίδου,
+τόμοι 2 4. —
+Τα μετά τον Όθωνα ήτoι Ιστορία του Βασ. Γεωργίου Α' υπό Τ.
+Ευαγγελίδου 6
+Χαρίλαος Τρικούπης. Βιογραφία υπό Γ. Τσοκοπούλου 1.70.
+Επανάστασις της Αιγύπτου (1881/1882) 1.20.
+Ιστορία Ελληνοτουρκικού πολέμου υπό Ηλία Οικονομοπούλου
+μετά 350 ευρωπαϊκών εικόνων 12. —
+Ιστορία των Ρωμαίων υπό Β. Δουρουή Μετάφρασις Α. Αργυρού 3
+Η έκθεσις της Α.Β.Υ. του Διαδόχου Κωνσταντίνου περί των
+πεπραγμένων του στρατού της Θεσσαλίας (1897) 3.
+
+ΝΑΥΤΙΚΑ
+
+Απάνθισμα ναυτικής επιστήμης υπό Ι. Μαυρομμάτη 6.50
+Εμπορική ναυτιλία Εμμ. Μακρυγιάννη 18. —
+Φάροι και Φανοί Ν. Συρίγου 3. —
+Ο νέος πρωρεύς Ι. Μαυρομμάτη 5.50
+Περί εξαρτισμού Γ. Κουστοβίλη 2. —
+Χρονόμετρον Ι. Μαυρομμάτη 3. —
+Λιμενοδείκτης Ι. Μαυρομμάτη 5. —
+Τεταρτημόριον Ι. Μαυρομμάτη 1.60
+
+ΠΟΙΗΣΙΣ — ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
+
+Σκηναί του Βοημικού βίου υπό Myrger 2.50
+Η Αθήνα μας υπό Ν. Σπανδωνή 5. —
+Η Ταβέρνα (L' assomoir) Αιμ. Ζολά 4.50
+Η Γη (La têrre) υπό Αιμ. Ζολά 4.50
+Aττικαί νύκτες Σ. Βασιλειάδου 3. —
+Απολεσθείς Παράδεισος υπό Μίλτωνος 3.60
+Χίος δούλη υπό Θ. Ορφανίδου 0.90
+Εκφυλισμός Max Nordau 2. —
+Ποιήματα Αριστοτέλους Βαλαωρίτου 5. —
+Τα Άπαντα Ζαλοκώστα 5.50
+Τα Άπαντα Διονυσίου Σολωμού 2.50
+Σκουπιδιάδα. Σάτυρα Π. Δημητρακοπούλου 1. —
+
+ΛΕΞΙΚΑ
+
+Λεξικόν Εμπορίου Σ. Θεοχάρη δρ. 7.
+Λεξικόν Ομηρικόν υπό Ε. Κοφινιώτου δρ. ?
+Λεξικόν Νομικής υπό Θ. Φλογαΐτου. Τόμ 2 30. —
+Ελληνογαλλικόν Λεξικόν Θ. Κυπρίου 13.50
+Γαλλοελληνικόν Λεξικόν Θ. Κυπρίου 10.
+Ελληνογαλλικόν Λεξικόν Πρόχειρον υπό Δ. Μελισσοπούλου 4. —
+Γαλλοελληνικόν Λεξικόν Πρόχειρον υπό Δ. Μελισσοπούλου 4. —
+Αγγλοελληνικόν Λεξικόν Πρόχειρον υπό Φ. Φιλίππου 3.50
+Ελληνοαγγλικόν Λεξικόν Πρόχειρον υπό Φ. Φιλίππου 3.50
+Πλήρες Αγγλοελληνικόν Λεξικόν υπό Α. Γεωργιάδου 10.
+Ελληνοαγγλικόν Λεξικόν Γ. Αλεξάνδρου 6.50
+Αγγλοελληνικόν Λεξικόν Γ. Αλεξάνδρου 6.50
+Ελληνογερμανικόν Λεξικόν Χ. Χαμαδά 7.50
+Γερμανοελληνικόν Λεξικόν υπό Εμμ. Δρακοπούλου 7.50
+Ιταλοελληνικόν Λεξικόν Μ. Περίδου 7.50
+Ομηρικόν Λεξικόν Ι. Πανταζίδου 7
+Ελληνολατινικόν Λεξικόν Χ. Αδαμαντίου 4.
+Λατινοελληνικόν Λεξικόν Σ. Κουμανούδη 7.
+Επίτομον Λεξικόν της Ελληνικής γλώσσης υπό Δημ. Ζαλούχου 4.
+Λεξικόν Ιστορίας, Γεωγραφίας, Μυθολογίας και Βιογραφ. υπό
+M. Bouillet Μετάφρασις Ηλ. Οικονομοπούλου. Τόμοι 2. Σελ
+2872 19.
+
+ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ
+
+Άμαξα υπ' αριθ. 13 υπό X. Montepin δρ. 4. —
+Απολεσθείς παράδεισος υπό Ιουλίου Μαρύ 4. —
+Αρτοπώλις υπό X. Montepin 4.50
+Διάβολος εν Τουρκία υπό Στ. Ξένου 4. —
+Δύο Ορφαναί υπό δ' Εννερρύ 7. —
+Ιατρός των τρελλών υπό Montepin 6. —
+Μοϊκανοί των Παρισίων υπό Δουμά 8. — •
+Ο Σαλβατόρος (συνέχεια) 8. —
+Πάπισσα Ιωάννα υπό Εμμ. Ροΐδου 2. —
+Περιπλανώμενος Ιουδαίος 8. —
+
+ΒΙΒΛΙΑ ΣΥΝΑΝΑΣΤΡΟΦΩΝ
+
+Μαγικά παίγνια δρ. 1.20
+Παίγνια συναναστροφών 1.40
+Ζατρίκιον (Σκάκι) 1.40
+Χειρομαντεία και χαρτομαντεία 1.
+Ντάμα και τριώδιον 1.20
+Μπιλιάρδο 1.20.
+
+ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΑΞΕΙΔΙΩΝ
+
+Έκαστον λεπτά 45
+Αι Φιλιππίναι νήσοι
+Η Μαγαδασκάρη
+Νήσοι του Ωκεανού
+Το Αλγέριον
+Τα Ινδικά Ιμαλάια
+Το Κάιρον
+Οι Αθίγγανοι
+Η Βενεζουέλα
+Το Σικάγον
+Η Περσία
+Η Κίνα
+Το Αφγανιστάν
+Η Κεϋλάνη
+Το Μαρόκον
+Η Λαπωνία
+Η πόλις των Δερβισών
+Η Αβυσσινία
+Πλόκαμος του Νίγηρος
+Η Σιβηρία
+Η Τύνις
+Οι Τουρκομάνοι
+Η Βραζιλία
+Το Σιάμ
+Ο Καναδάς
+Η Βομβάη
+Η Μαρτινίκα
+Το Σαντιάγον
+
+Σημείωση: Ο τιμοκατάλογος είναι κακοτυπωμένος, οπότε
+ενδέχεται να υπάρχουν λάθη στις τιμές και στον αριθμό
+πράξεων στα θεατρικά έργα.
+
+-------------------------------------------------------
+
+1) Όρα Herbert Spencer, First Principles, Biology,
+Psychology κλ.
+
+2) Όρ. την «Περί της ιστορικής αποστολής του ελληνισμού»
+ημετέραν διατριβήν.
+
+3) Επιτραπήτω ημίν να παρατηρήσωμεν ότι η εργασία αύτη
+απαιτεί πρώτον τινά έννοιαν έμφυτον και γενικωτάτην, γένος
+ανώτατον περιλαμβάνον τα άλλα πάντα, καθώς η επαγωγή
+προϋποθέτει εν ημίν την έννοιαν της τάξεως.
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of The Philosophy of Socrates according
+to A. Fouillée, by Armenis Vrailas
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PHILOSOPHY OF SOCRATES ***
+
+***** This file should be named 39365-0.txt or 39365-0.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/3/9/3/6/39365/
+
+Produced by Sophia Canoni. Thanks to George Canonis for
+his major work in proofreading.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.