55 files changed, 8810 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/38546-0.txt b/38546-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..eb41ae0
--- /dev/null
+++ b/38546-0.txt
@@ -0,0 +1,2815 @@
+The Project Gutenberg eBook, Het kaatsspel, by Willem Westra
+
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+
+
+
+Title: Het kaatsspel
+       handleiding met historische aanteekeningen en kaatszangen
+
+
+Author: Willem Westra
+
+
+
+Release Date: January 10, 2012  [eBook #38546]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+
+***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK HET KAATSSPEL***
+
+
+E-text prepared by the Online Distributed Proofreading Team
+(http://www.pgdp.net)
+
+
+
+Note: Project Gutenberg also has an HTML version of this
+      file which includes the original illustrations.
+      See 38546-h.htm or 38546-h.zip:
+      (http://www.gutenberg.org/files/38546/38546-h/38546-h.htm)
+      or
+      (http://www.gutenberg.org/files/38546/38546-h.zip)
+
+
+  +----------------------------------------------------------------+
+  |                                                                |
+  |                 OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER:                   |
+  |                                                                |
+  | De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele,     |
+  | verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te      |
+  | moderniseren.                                                  |
+  |                                                                |
+  | Bladzijde-nummering is verwijderd. Afgebroken woorden aan het  |
+  | einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Voetnoten zijn  |
+  | verplaatst naar het eind van de alinea met de verwijzing.      |
+  |                                                                |
+  | De in het origineel als cursieve tekst is weergegeven als      |
+  | _cursief_. Uitgespatieerde tekst is weergegeven als            |
+  | ~uitgespatieerd~; vette tekst als #vet#.                       |
+  |                                                                |
+  | De weergave [0-0] staat voor het teken dat de dubbele bal      |
+  | aangeeft: een twee rondjes boven elkaar, gekoppeld door een    |
+  | verticaal streepje.                                            |
+  |                                                                |
+  | De illustraties die een overzicht geven van het speelveld zijn |
+  | door middel van karaktertekens weergegeven.                    |
+  |                                                                |
+  | Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn       |
+  | gecorrigeerd. Het verschil in spelling van Frank van Berkhey   |
+  | is behouden.                                                   |
+  |                                                                |
+  | Aan het eind van het boek volgt een overzicht van de           |
+  | aangebrachte correcties.                                       |
+  |                                                                |
+  | De illustraties zijn beschikbaar bij de html-versie van        |
+  | dit e-boek op http://www.gutenberg.org/                        |
+  |                                                                |
+  +----------------------------------------------------------------+
+
+
+
+
+HET KAATSSPEL
+
+HANDLEIDING MET HISTORISCHE
+AANTEEKENINGEN EN KAATSZANGEN
+
+DOOR
+
+W. WESTRA
+Voorzitter van den Nederlandschen Kaatsbond.
+
+GEÏLLUSTREERD.
+
+
+
+
+
+
+
+BAARN.
+J. F. VAN DE VEN.
+
+
+
+
+_Opgedragen aan den heer _JAN BOGTSTRA_ te Franeker, Eerelid van den
+Nederlandschen Kaatsbond, uit achting en erkentelijkheid voor de groote
+diensten aan de kaatssport bewezen, gedurende een tijdperk van eene
+halve eeuw._
+
+[Illustratie: JAN BOGTSTRA.]
+
+    Der is in âlde Stânfries
+      Fen meer as tachtig jier,
+    By keatsers heech yn eare,
+      In Fries yn hert en ier.
+
+    Dy Stânfries is Jan Bogtstra,
+      Hwet m'oer syn deugden geit:
+    D'âld-keatsers binn' syn frjeonen,
+      De jonge naeme 'm „Heit”!
+
+[Illustratie:  JOH. BIERMA.     JAN REITSMA.    JOH. STRUIKSMA.
+               (oud costuum).  (nieuw costuum).  (oud costuum).
+
+Oud-Koningspartuur, Franeker.]
+
+
+
+
+INHOUD.
+
+
+                                       Bldz.
+
+  Inleiding                                7
+
+  Eenige historische aanteekeningen       15
+
+  Eereprijzen en Kaatszangen              25
+
+  Uitlegging van het spel                 43
+
+  Beschrijving van een partij             57
+
+  Aan de Kaatsers                         75
+
+
+
+
+#BOEK-, COURANT- EN STEENDRUKKERIJ G. J. THIEME, NIJMEGEN.#
+
+
+
+
+I.
+
+INLEIDING.
+
+
+    „Daar is maar één spel, dat mij hartstocht is en weelde,
+    Daar 'k alles voor laat staan en dat mij nooit verveelde,”
+
+zong De Genestet, toen hij nog „jong en jolig” was en „'t groene veld
+hem meer trok dan het groene laken.” Dat spel was het raketten. Deze
+regelen zijn mede van toepassing op het kaatsen, dat Oud-Hollandsch
+balspel. Immers op den dag van den grooten wedstrijd van den Ned.
+Kaatsbond zijn reeds 's morgens vele honderden naar de kampplaats
+opgetrokken, die in den middag tot een 5000 tal zijn aangegroeid, om
+getuige te zijn van de meesterlijke slagen van Frieslands beroemde
+spelers. Er zijn er bij honderden, die zich in den morgen een plaatsje
+in de tribunes hebben uitgekozen, en tot des avonds 7 uur met
+onverdeelde aandacht het spel gade slaan.
+
+Wie in het kaatsseizoen (April–October) in den kaatshoek onzer provincie
+komt, die zal verwonderd staan over het groot aantal personen en knapen
+vooral, die elken dag met groote ambitie dit aloude balspel spelen. In
+vele plaatsen van Friesland is het kaatsspel _het_ openluchtspel. Het is
+dan ook of de bovenstaande regels van De Genestet voor het kaatsspel en
+zijne beoefenaars zijn geschreven.
+
+Zooals de Griek zijn Olympische spelen had en de Engelschman zijn
+football heeft, zoo heeft de Fries zijn kaatsspel.
+
+En de Friezen kennen hun beste spelers, zooals de Engelschman zijn beste
+footballspelers kent. Hun namen gaan in het speelseizoen van mond tot
+mond en ook de kaatsersroem van hen, die in vroegere jaren de corypheeën
+van het kaatsterrein waren, klinkt nog jaren daarna door Frieslands
+kaatserswereld.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Er was een tijd, en die tijd ligt verre achter ons, dat het kaatsspel
+hier te lande en elders, zelfs door koningen, graven en edelen hoog werd
+gewaardeerd. Doch niet alleen bij dezen stond het als een ridderlijk
+spel bekend, ook bij het volk was het niet minder hoog in aanzien.
+Kaatsten de heeren meer in de open of overdekte _kaatsbanen_, het volk
+beoefende het spel op openbare pleinen in dorp of stad. Veel is bij
+de wisseling der tijden veranderd en ook het kaatsspel heeft in die
+kentering gedeeld. Vroeger een algemeen bekend spel in Nederland
+en onder alle klassen der samenleving beoefend, is het kaatsgebied
+langzamerhand beperkt geworden tot Friesland, welks inwoners steeds
+lichaamsoefeningen in de openlucht, waarbij vlugheid, moed en kracht
+hoofdvereischten zijn, als de meest geliefde uitspanningen beschouwden.
+Het eigenaardig en frissche volkskarakter der Friezen spiegelt zich in
+dit aloude balspel nog ten duidelijkste af.
+
+Terecht wordt in onzen tijd ingezien, dat gezonde en ongekunstelde
+volksspelen in het vrije veld een volk bewaren voor verweeking en voor
+verbastering van het karakter. Zonder iets te willen afdingen op de
+waarde van vele geïmporteerde spelen, moet ons toch de klacht van de
+lippen: „Waarom moeten die uitheemsche spelen de plaats innemen van
+onze echt Hollandsche spelen? Of vindt dit zijn oorzaak misschien in
+het bedroevend verschijnsel te willen bewonderen, wat uit den vreemde
+komt?” Zoo ja, dan zal zulks niet strekken tot hooghouding van ons
+eigenaardig en frisch volkskarakter. Voor alles gelde toch bij onze
+volksspelen de leuze: „Nederlandsch in Nederland.” Een echt Hollandsch
+balspel is het kaatsspel. Het wordt gespeeld op 't vrije veld of op
+een plein in stad of dorp. Aan de beoefening er van is een minimum
+van kosten verbonden. Met een bal van 10 cent speelt men verscheidene
+partijen, en met weinig omslag is het speelterrein in orde. In vele
+plaatsen zelfs ligt het speelveld altijd gereed; (de kaatsbuurt).
+In dit opzicht verdient het ook de voorkeur boven die spelen, voor
+welker beoefening duur materiaal moet worden aangeschaft, of waarbij
+schittering van kleeding mede een rol speelt.
+
+Elke Friesche kaatsersknaap draagt in het speelseizoen een kaatsbal
+in zijn zak; spoedig is onder de jongens een partuur gevormd en vóór
+en na schooltijd ziet men ze op de speelvelden druk in de weer den bal
+te hanteeren. De Friesche knaap is dan de beste type van Hildebrands
+„Hollandsche Jongens”.
+
+Zie in uwe verbeelding eens die Friesche knapen op de groene weide of
+op het speelplein, zie die jonge en krachtige mannen als moedige en
+onversaagde athleten den sterken arm uitgestrekt, 't lichaam schuins,
+vóór- of achterwaarts gebogen, den scherpen en vasten blik beurtelings
+op den tegenstander en den kaatsbal gericht. Dit balspel is een bij
+uitstek gymnastisch spel, het oefent oog en hand, maakt wakker, wekt
+zelfvertrouwen, staalt de spieren, versterkt het hart, maakt de longen
+veerkrachtig, in 't kort bevordert eene goede gezondheid. Het is een
+onophoudelijk springen, werpen, buigen, strekken en loopen, en met welk
+een behendigheid wordt de bal, hoog in de lucht of laag bij den grond,
+verscheidene meters ver geslagen.
+
+Waar er nu in onzen tijd de nadruk op wordt gelegd, dat niet alleen
+gestreefd moet worden naar de bevordering van openluchtspelen ten bate
+van de jongens en de jongelieden uit den gegoeden stand, maar ook en in
+veel hooger mate nog van die uit de mindere standen, daar meenen wij,
+dat ook voor deze laatsten even goed als voor de eersten het kaatsspel
+het aangewezen openluchtspel is. Daarbij is het niet ingewikkeld, maar
+toch een spel vol afwisselingen. Het wordt meestal gespeeld 3 tegen 3;
+soms ook 2 tegen 2 of één tegen één. Het kan echter even goed ook 4
+tegen 4 gespeeld worden, de regel is evenwel 3 tegen 3, wat de sterkste
+formatie is.
+
+De lichamelijke ontwikkeling van alle lagen der maatschappij is een
+volksbelang. Blijkens de posten, uitgetrokken op de Staatsbegrooting
+voor 1910, als subsidies aan het Ned. Gymnastiekverbond, het N. O.
+Genootschap, den Ned. Bond voor Lichamelijke Opvoeding, wordt zulks door
+de Regeering erkend. Naar onze meening kunnen ook de gemeentebesturen
+niet langer achterwege blijven om steun te verleenen, en moet van
+gemeentewege een terrein beschikbaar worden gesteld, waarop de jeugd en
+de jongelingschap zich dagelijks met het spel vermaken kan, wat tot heil
+der lichamelijke ontwikkeling van „Jong Nederland” strekken zal.
+
+Dikwijls wordt er in onzen tijd geklaagd over verwildering der jeugd.
+Geeft haar de speelterreinen van vroeger terug, en de klachten over de
+„baldadigheid van den koning der straat” zullen zeker afnemen.
+
+In sommige dorpen van onzen kaatshoek is een plein, aldus geplaveid,
+dat het kaatsveld steeds tot spelen gereed ligt. Het perk is daarbij
+aangewezen door een rij van roode klinkers, terwijl het terrein
+overigens met gele klinkers is gevloerd. Deze pleinen of kaatsterreinen
+worden door de gemeente onderhouden.
+
+De plaats onzer inwoning bezit een weiland in de stad, het terrein,
+waar Franeker's bekende groote kaatspartij wordt gehouden. Het
+gemeentebestuur stelt dit terrein gedurende het speelseizoen ter
+beschikking van de kaatsminnende jeugd en de jongelingschap, elken dag
+na 12 uur.
+
+Hieruit blijkt, dat het kaatsspel steeds in onze provincie een zeer
+populair spel is geweest.
+
+Door de toenemende bevolking en de daarmee gepaard gaande aanbouwing,
+werden in vele plaatsen de pleinen aan het spel onttrokken. Ook werd
+door sommige gemeentebesturen het kaatsen binnen het dorp of de stad
+verboden, hetwelk in die plaatsen noodlottig is geweest voor den bloei
+van het aloude balspel.
+
+In onzen tijd van opleving der openluchtspelen treedt ook het kaatsspel
+weer meer naar voren. Door de organisatie en het streven van den Ned.
+Kaatsbond worden in vele plaatsen der provincie kaatsclubs opgericht,
+die òf op een buurt òf op een weiland hare oefeningen houden.
+
+Een eigenaardig verschijnsel doet zich bij de vorming dezer clubs voor.
+Terwijl toch bij vele sportvereenigingen het standenverschil naar voren
+treedt en in een zelfde plaats onderscheiden clubs gevormd worden,
+omvatten onze _kaats_clubs de leden van elken stand. De landbouwer
+en zijn arbeider, de timmerbaas en zijn knecht, de onderwijzer, de
+ambtenaar, de dokter, de werkman en de burger spelen samen als leden
+eener zelfde vereeniging op het groene veld of het kaatsplein.
+
+Een landbouwer en twee zijner arbeiders speelden vele malen in één
+partuur; de dokter, het hoofd der school en de timmerbaas van 't zelfde
+dorp kaatsten nog dit jaar op de Bondspartij.
+
+Zulks kan niet anders dan een gunstigen invloed uitoefenen op de
+verhouding van de onderscheiden standen in een zelfde plaats. Het
+versterkt bovendien de nationale eenheid, waar de protestant, de
+katholiek, in 't kort, lieden van verschillende godsdienstige richting
+samen spelen onder 't zelfde vaandel.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Het spreekt van zelf, dat een spel als het kaatsspel, hetwelk weleer
+door geheel ons vaderland met groote voorliefde en door alle standen
+beoefend werd, niet zonder invloed is geweest op de taal des volks. Tal
+van uitdrukkingen hebben haren oorsprong aan dit spel te danken. Hier
+volgen er eenige:
+
+Hij maakt een bovenslag of dat was een bovenslag; zij kaatsen elkaar
+de ballen toe; wie de kaats verliest, moet de ballen betalen; de beste
+kaatser slaat wel eens den bal mis; wie kaatst, moet den bal verwachten;
+elkaar prippers (slecht uit te slagen ballen) geven; hij slaat voor baas
+(eerste opslager) op; dat was een buitenslag; dat was een kwaadslag;
+elkander den bal toewerpen, enz. enz.
+
+Bij Harreboomee vonden wij nog enkele uitdrukkingen of spreekwoorden,
+die in onzen tijd niet meer gebruikt en verstaan worden, zooals:
+
+Hiermee is de bal afgekaatst; de kaats is mijn; hij weet die kaats wel
+te teekenen; teeken die kaats (let daarop) keer die kaats; het was een
+heel gewonnen spel, dan in 't laatst gaf hij de kaats; die van het dak
+niet kaatsen kan, blijve uit de baan; geef mij kaatsruimte, enz.
+
+Vondel zegt in den lofzang van den Christelijken ridder:
+
+    „Voor zulk een antwoord ruimt de booze Geest zijn plaats,
+    En vlucht de name Gods, de ridder wint de kaats.”
+
+En bij Cats:
+
+    „Kaats of min heeft geen val
+    Zonder overgaanden bal.”
+
+Terwijl in de _laatste jaren_ onderscheiden balspelen in ons land werden
+ingevoerd, en het nut van openluchtspelen allerwege wordt ingezien, werd
+reeds sedert _eeuwen_ op den Vaderlandschen bodem, in de provincie
+Friesland, een balspel gespeeld, hetwelk in alle opzichten waard is
+zijn oude plaats in de rij der vaderlandsche spelen weer in te nemen.
+
+[Illustratie: Kaatspartij te Franeker.]
+
+Moge dit openluchtspel bij uitnemendheid meer en meer beoefenaars en
+voorstanders vinden, waar men in onzen tijd steeds meer doordrongen
+wordt van 't groote belang der oefening van 't lichaam, ook op de
+ontwikkeling der hoogere vermogens van den geest: „den wil, het
+karakter, den moed, de tegenwoordigheid van geest, de scherpzinnigheid”.
+
+Ons wil het voorkomen, dat dit aloude balspel alleszins waard is weder
+in de nationale zede door te dringen, omdat het kan bijdragen tot
+verhooging van de volksgezondheid, tot ontwikkeling van den volksgeest,
+tot veredeling en versterking van het volkskarakter.
+
+_Franeker_, 1910.                                           W. WESTRA.
+
+
+
+
+II.
+
+Eenige historische aanteekeningen.
+
+
+Naar men meent, is het kaatsspel hier te lande door de Romeinen
+ingevoerd. Deze zouden het overgenomen hebben van de Grieken, door wie
+onderscheidene balspelen beoefend werden. Bij de Spartanen werd het
+balspel als een belangrijk onderdeel der gymnastiek beschouwd, terwijl
+ook de Atheners het met voorliefde beoefenden. Onder die Grieksche
+balspelen waren er vier spelen met een kleinen bal. Een dier spelen
+schijnt veel overeenkomst gehad te hebben met ons kaatsspel. Ook de
+Romeinen speelden met een bal „trigonalis” genoemd, waarmee men vrijwel
+op dezelfde wijze speelde als tegenwoordig nog met den kleinen kaatsbal.
+De onaanzienlijken speelden in de open lucht en op de straten en pleinen
+van het oude Rome, een „fatsoenlijk” Romein in het „sphæristerium”, eene
+overdekte baan.
+
+Dergelijke kaatsbanen werden in lateren tijd in verschillende
+Europeesche landen aangetroffen. We herinneren aan de kaatsbaan van
+Versailles, waar de bekende eed van 1789 werd uitgesproken. In het Jeu
+de Paume speelden de Bourbons met den Franschen adel en hunne hovelingen
+en menige vermaarde partij werd daar gespeeld.
+
+Koning Hendrik IV van Frankrijk en zijn minister Sully muntten
+bijzonder in het kaatsen uit, ofschoon de eerste volgens de overlevering
+een onpleizierig speler was. Wanneer hij een partij verloor, schold
+hij zijne medespelers uit. Vóór hem was koning Frans I niet minder
+groot liefhebber van het kaatsspel. De overlevering vertelt van hem
+de volgende anecdote: „Op een dag, dat hij in partuur met een monnik
+kaatste tegen twee voorname heeren, werd de strijd beslist door een
+meesterlijken bovenslag van den monnik. Uitgelaten van vreugde riep de
+koning: „Dat is een prachtige monniksslag”. „Met uw verlof,” hernam
+snedig de monnik, „dat was de slag van een abt”. En de koning schonk hem
+later de eerst opengevallen abdij.”
+
+[Illustratie: Het Pelote-Basque.—Foto „Revue der Sporten”.]
+
+Nog heden ten dage wordt het kaatsspel, vooral in Noord-Frankrijk, veel
+beoefend.
+
+Ook in Spanje en in België vooral wordt het kaatsspel nog in onzen tijd
+druk gespeeld. Ook in die landen trof men in vroeger eeuwen kaatsbanen
+aan. Opmerkelijk mag het heeten, dat dit aloude balspel zich heeft
+gehandhaafd in de kustlanden van de Noordzee en den Atlantischen Oceaan.
+
+In den nazomer van 1903 werd door de Spaansche kolonie te Parijs,
+die zeer talrijk en zeer rijk is, gepropageerd voor het „Pelote
+Basque”. Het wordt gespeeld op den fronton te Neuilly, even buiten
+de vestingwerken, met 't gevolg dat de fronton in de rue Borghese een
+plaats van samenkomst is geworden voor de aanzienlijke Spanjaarden.
+Bij dit spel wordt de bal door middel van een handnap tegen den
+muur geslagen en als hij terugkomt, moet hij door de tegenpartij
+teruggeslagen worden. Het spel moet een groote behendigheid vereischen,
+maar is niet zonder gevaar. In de Spaansche kustprovinciën langs den
+Atl. Oceaan wordt dit spel mede nog gespeeld; (de Baskische provinciën;
+vandaar de naam Pelote _Basque_.)
+
+In het Fransche kaatsspel zijn twee slagen spreekwoordelijk geworden: de
+linksche slag van den hertog van Nemours, (deze was linksch en muntte
+vooral uit in prachtige bovenslagen), genaamd „de slag van Nemours”;
+mede „de slag van Orleans”, een reuzenslag tot boven aan het dak der
+kaatsbaan, van Philippe-Egalité.
+
+Ook Karel X speelde als graaf van Artois dikwijls in de kaatsbaan. Thans
+wordt het kaatsspel in Noord-Frankrijk nog beoefend door de volksklasse
+en den burgerstand. Het meest wordt daar gespeeld het „Jeu au tamis”,
+waarbij de opslager den bal laat afstuiten op een trommel, met een vlies
+overspannen, om den opstuitenden bal met de gehandschoende hand naar het
+perk te drijven; de perkslagers hebben een napvormigen handschoen en
+trachten den opgeslagen bal terug te drijven. Meesterlijk wordt de
+kleine, harde bal dikwijls een verbazend eind hoog in de lucht
+teruggeslagen.
+
+Dit kaatsspel met de zeef werd ook in ons land vroeger veel gespeeld.
+In 1780 werd het kaatsspel in dezen vorm veel in Holland beoefend,
+zooals Franck van Berkhey in zijn „Historie van Holland” ons mededeelt.
+Bij den opslag gebruikte men toen in Holland een zeef, een rond net van
+gevlochten snaren, trommelsgewijze gespannen, rustende op drie pootjes
+en een weinig schuin van den grond verheven. Frank van Berkhey zegt, dat
+omstreeks 1780 het aloude kaatsspel was gedegradeerd tot een boerenspel,
+maar erkent, dat het een van de vernuftigste en vermakelijkste spelen
+van dien tijd was. Het is, zegt hij, een recht manlijk en gezond spel,
+en vereischt een vlugge gestalte, benevens stevige, vereelte vuisten.
+
+Evenals in ons vaderland reeds langen tijd niet meer aldus beoefend,
+verdwijnt deze wijze van kaatsen ook meer en meer in Frankrijk en
+bij onze buren de Belgen, het rijk alleen overlatende aan het „Jeu
+de Pelote”, dat met uitzondering van eenige afwijkende spelregels en
+afwijkenden vorm van het perk, vrijwel overeenkomt met het huidige
+Friesche kaatsspel. Van daar dan ook, dat de Belgen en Friezen elkaar
+jaarlijks op de Friesche kaatsvelden komen bestrijden, zooals te Sneek
+en te Leeuwarden.
+
+Zooals wij reeds hiervoor opmerkten is het kaatsspel hier te lande
+ongetwijfeld door de Romeinen ingevoerd.
+
+Van oudsher althans is het hier bekend, zij het ook in anderen vorm
+en volgens andere regels. In „Ulrich de Zanger” (Onze Voorouders van
+Van Lennep) lezen wij anno 1048: „De kaatsbaan was wel is waar op dit
+oogenblik verlaten, maar des te drukker ging het schieten naar den
+vogel zijn gang” (in de omstreken van het kasteel te Vlaardingen).
+In de grafelijke en hertogelijke rekeningen der 14de eeuw vinden we
+het kaatsspel vermeld. Zoo vinden we opgeteekend, dat Jan van Blois
+„vercaetste jeghens hertoghe Aelbregt 50 mott”, en met Jan van Heenvliet
+tegen denzelfden hertog 16 mott. In 1364 vermaakte hij zich te Dreischor
+en Goes met „caetzen” en liet te Quesnoi „twee foletten, om mede te
+caetzen”, koopen.
+
+Ook vercaetste hij geld jegens heer Franke van Borssele, Janne van den
+Oestende en anderen te Haarlem. Willem van Oostervant verspeelde in
+1398 „up een kaetsspel tot Staveren”, zijn tuyn, dat is zijn gouden
+halsketen, die hij met 26 Fransche kronen weer inloste. Deze Willem van
+Oostervant, later graaf Willem VI, was een hartstochtelijk kaatser.
+
+De weelderige hertogen van Bourgondië vermaakten zich dikwijls met den
+kaatsbal en ook hertog Karel van Gelre was een groot beminnaar van het
+kaatsspel. Dat er in den tijd van Karel van Gelre geenszins „om des
+keizers baard” gespeeld werd, blijkt uit een door Hofdijk meegedeelde
+aanteekening van des hertogen rentmeester Bar-le-duc, bij gelegenheid,
+dat de hertog naar Frankrijk reisde: „In den heiligen daigen van
+Paeschen m.g. Heren gegeven die sijne genaede verkatz hadde VIIJ sonne
+kronen, maickt XXIIIJ gl. X st.”
+
+De edelen in de middeleeuwen gaven, wanneer ze hunne onderzaten op
+een feest wilden onthalen, dikwijls een „kaatsbal”, d. w. z. eene
+kaatspartij, met al wat daarbij behoorde, vrij gelag incluis. Zoo
+betaalde de rentmeester van Buren in 1469 eene zekere som voor „den
+kaetsbal, die mijn gen. Here die gesellen gaff, dat si kaetsen solden,
+dat hij 't aensach om den tijt te verdriven”.
+
+Filips de Schoone was een groot liefhebber van 't kaatsspel, zooals de
+historie vermeldt. Na op zekeren warmen dag wederom druk gekaatst te
+hebben, dronk hij, hoewel zeer bezweet, te veel koud water, wat hem het
+leven kostte (1506).
+
+Te midden der Staatszorgen, in 1566 zelfs, vergaten de leden van den
+adel het kaatsen niet en toen de Markgraaf van Bergen op 't punt stond
+met Montigny naar Spanje te vertrekken, werd hij bij 't spelen in de
+kaatsbaan zoodanig aan den voet gekwetst, dat hij de reis eenige dagen
+moest uitstellen.
+
+In 1547 was te Arnhem op 's Heeren Hof een kaatsbaan aangelegd en deze
+werd toen en later door de ridderschap zoo ijverig bezocht, dat men in
+1583 den jonkers verweet dat zij in plaats van de Kwartiersvergaderingen
+bij te wonen en 's Lands belangen te helpen behartigen, hun tijd
+doorbrachten „in den balspill op 't Hof”.
+
+Prins Maurits hield ook veel van kaatsen en men zou zeker meenen, dat
+hij, de krijgsman, nog minder dan de Geldersche jonkers om wind en
+weer gegeven zou hebben en toch beviel 't hem niet, dat de Arnhemsche
+kaatsbaan open was; op zijn verzoek werd er een dak opgezet. En Hooft
+vertelt in zijne „Nederlandsche Historiën”: Toen op Vrijdag den 2
+October 1587 in Amsterdam vrij onverwacht de tijding kwam, dat men
+binnen weinige uren een bezoek van Leicester stond te wachten, was
+alles in de weer om de noodige schikkingen tot ontvangst te maken. De
+Stadsbode klopte ook aan bij den schepen en burgerhopman Jan Hooft, die
+echter niet thuis was. Maar des schepens huisvrouw wist wel „waar zijn
+uithof was” en stuurde den bode naar de kaatsbaan. Als in de 17e eeuw
+een knecht zijn heer zocht, liep hij „kaetsbaan in, kaetsbaan uit”.
+
+Ook de geleerden van vroeger dagen wisselden dikwijls de studeerkamer
+met de kaatsbaan af. O. a. was de beroemde professor Van Swieten er een
+groot liefhebber van en oordeelde hij het voor den mensch een zeer
+gezonde uitspanning, evenals de Hooggeleerde Adrianus van Rooijen en
+Erasmus, die het als een gezond nationaal spel in hun Latijnsche
+dichtmatige redevoeringen voordroegen.
+
+Werd het kaatsen bij de edellieden als een ridderlijk spel beschouwd,
+niet minder hoog in aanzien stond het bij het volk. Dit kaatste echter
+niet in de kaatsbanen, maar op de straten en pleinen van dorp en stad.
+Bij de toenemende bevolking en bebouwing begon men in de steden overlast
+van het kaatsspel te krijgen, en van de andere toen in gebruik zijnde
+spelen, zoodat zoogenaamde „keuren” werden uitgevaardigd. In de 14e eeuw
+o. a. te Amsterdam:
+
+„Nyemant moet kaetsen mit ballen noch mit ballen slaen binnen de
+vrijhede van der stede”.
+
+Albrecht van Beieren stond aan de Brielenaars het kaatsen toe alleen
+_buiten_ de veste. In andere plaatsen was men minder streng—misschien
+wel omdat de liefhebberij zoo groot was, dat een verbod aanleiding zou
+hebben gegeven tot groote onaangenaamheden. Het volk, dit begreep
+men—en men begint het in onzen tijd meer en meer in te zien—moest zich
+in een gezonde lichaamsoefening ontspannen. Maar toch het kaatsspel werd
+evenals het kolven en het clootschieten beperkt, hier tot enkele straten
+of pleinen, daar tot zekere uren.
+
+In den jare 1390 bewees graaf Albrecht van Beieren aan de Haarlemmers
+de bijzondere gunst hun een speelveld ten geschenke te geven, en wel
+de baan, een ruim veld tusschen den grooten en den kleinen Houtweg,
+om daarop te gaan „spacieren en balslaan en recreatie te nemen”.
+
+In de Amsterdamsche keuren van de 15e eeuw vindt men vermeld, dat
+het kaatsen in de Nes verboden werd, tengevolge van de klachten der
+kloosterlingen, die door het kaatsen, kolven en clootschieten bij hun
+muren, in hun aandacht gestoord werden.
+
+Ten slotte willen wij hier nog enkele Friesche keuren vermelden. Bij een
+ordonnantie van den 12 Februari 1566, uitgevaardigd te Leeuwarden, werd
+aan een iegelijk verboden „wye hy sy, hem te vervorderen met colff ende
+bal te slaene, noch oick met ballen ofte clooten te schieten, hoedattet
+sy, binnen deeser steede Leeuwairden, 't sy op kerckhoven, 's Conincx
+plaetsen of te andere straeten, waer dattet sy, by pene voer d'eerste
+reyse te verbeuren, die contrarie bevonden wert te doen, veerthien
+stuvers, die andere reyse een gouden gulden, ende die derde reyse by
+arbitraele correctie”. In 1580 gaf de regeering van Leeuwarden bij eene
+publicatie de waarschuwing: „Ende sal neymant so wel olde als jonge
+personen, op de kerckhoven, noch in de kercken noch kloosters speelen,
+noch balslaen, by pene van 't ouersten kleet, in te lossen met seuven
+stuvers.”
+
+Den 21 September 1594 publiceerden Burgemeester en Raden van Franeker
+o. a.: dat het kaatsen op de stadsplaats onder de predicatie verboden
+was: „by poene van apprehensie en aan een der palen daartoe verorderd
+gesteld en zekeren tijd lang gesloten te worden”.
+
+Bij placaat der Staten van Friesland van 20 Juli 1667 werden alle
+ingezetenen geordonneerd „op de voorschreven dagen, voornamentlijck
+onder de predicatiën, niet in de herbergen te gaen drincken, noch
+mit kaerten en andere spelen zich te exerceeren, alsmede van kaetsen,
+balslaen, clossen en anderen diergelijcke exercitiën en spelen sich te
+onthouden, op poene van twalef caroli-guldens, 't elckens te verbeuren,”
+enz. Dit placaat werd nader bevestigd bij een dito van den 20 Juli 1676
+en nog later bij een dito van den 29 April 1699.
+
+Nog in de 17de eeuw vond men in vele steden van ons land een kaatsbaan,
+zooals te Franeker in de Molensteeg, waar de studenten speelden (1632);
+te Leeuwarden in de Baghijnestraat, te Amsterdam, Dordrecht, Arnhem, Den
+Briel, enz.
+
+In de 18de eeuw schijnt het aloude spel meer op den achtergrond
+gedrongen te zijn. De heeren hadden de kolfbaan boven de kaatsbaan
+gekozen. In Friesland echter is het steeds het geliefde spel, van den
+boerenstand vooral, gebleven en niet minder van den burgerstand in de
+dorpen, terwijl het thans ook weder in Leeuwarden, Bolsward, Sneek,
+Dokkum en Harlingen gespeeld wordt, evenals in Franeker, waar het altijd
+bestaan heeft.
+
+In een opstel „De frissche lucht” zegt de bekende Friesche schrijver en
+dichter, Dr. J. H. Halbertsma:
+
+„Het kaatsen is eene oefening, die vlugheid en kracht in de hoogste
+mate vereenigt. In een open weiland, bij droog weder gespeeld, dus
+in de vrije lucht, moest dit spel de vlugheid en de kracht van het
+Nederlandsche ras krachtdadig bevorderen. En wanneer ik dan denk, dat
+wij voor dit athletenwerk den biljartbal in de plaats hebben gekregen,
+kan ik mij alweder eene der redenen verklaren, waarom onze handen en
+krachten zooveel „jufferlijker” zijn geworden dan die onzer vaderen.” En
+waar moet het met de wereld heen, als we allen juffers worden? vraagt
+Halbertsma.
+
+We hebben dus gezien, dat het aloude balspel, het kaatsspel, om zich
+heeft vereenigd vorsten, graven, hertogen, geestelijken zelfs,
+geleerden, burgers en voorname lieden, ambtenaren en werklieden.
+
+Maar de tijden zijn veranderd en wij met hen. Dat dit aloude spel
+alleszins waard is weer in zijn oude eer en zijn ouden luister hersteld
+te worden, is buiten twijfel.
+
+De machtige organisatie, de Ned. Kaatsbond, die ruim 10.000 leden omvat,
+streeft op loffelijke wijze naar dit doel.
+
+
+
+
+III.
+
+Eereprijzen en Kaatszangen.
+
+
+Weleer bestonden de prijzen bij de kaatswedstrijden uit zilveren
+ballen, zilveren lepels, zilveren tabaksdoozen enz. Dat die prijzen zeer
+gewaardeerd werden, blijkt uit het feit, dat nog heden ten dage in vele
+families deze zegeteekenen bewaard worden als eene herinnering aan de
+kaatscorypheeën van dien tijd. In het Friesch museum zijn mede van deze
+fraaie zilveren eereprijzen te vinden.
+
+Van de _oude_ zilveren ballen is de meest bekende „de ouwe griep”
+(Bildtsch dialect) of „de âlde gryp” (Friesch) te Lieve Vrouwen Parochie
+(Bildtsch dorp).
+
+Het was op 24 Aug. 1794, dat te Beetgum deze bal verkaatst werd. Eenige
+gardeniers uit dat dorp hadden hem als prijs uitgeloofd. Zijn naam
+„Ouwe Griep” ontleent hij aan de teekening, die er op voorkomt: „een
+man met een grijp”. (Een grijp is een landbouwwerktuig, gebruikt bij
+het rooien van aardappelen, een product, daar veel verbouwd). Niet
+alleen Beetgumers, maar ook de beste spelers uit den omtrek namen aan
+den wedstrijd deel. Na menig spannende partij werd ten slotte de bal
+gewonnen door drie spelers uit het dorp „Vrouwbuurt” (L. V. Parochie);
+nl. Hindrik Faikes, Taeke Johannes en Krelis de Boer.
+
+[Illustratie: De Ouwe Griep.]
+
+Des avonds begaven de winnaars zich naar de dorpsherberg om den bal in
+ontvangst te nemen, doch vele Beetgumers, die het kwalijk verkroppen
+konden, dat deze mooie prijs naar elders zou verhuizen, maakten
+aanmerkingen op het spel der Vrouwbuurtsters en beweerden, dat dezen den
+bal niet eerlijk hadden gewonnen. Het gevolg daarvan was, dat het weldra
+tot handtastelijkheden kwam. Een der Vrouwbuurtsterspelers, die den
+bal in ontvangst genomen had, sprong uit een raam der bovenverdieping,
+kwam nog al gelukkig beneden, zette het op een loopen en verschool
+zich in een waterstoep. Ondertusschen werd de vechtpartij in de
+herberg voortgezet, en de andere Bildtkers moesten, door de overmacht
+genoodzaakt, mede hun heil in de vlucht zoeken. Nadat ze een eindweegs
+achtervolgd waren, kwamen de overwinnaars, door slooten en over bouw- en
+weiland vliedende, behouden met den Eereprijs in hun dorp aan. Sedert
+dien bewaart men „de Ouwe Griep” als een zegeteeken aan den Beetgumer
+tocht. De overwinnaars gaven hem aan hun dorp ten geschenke en sedert
+1796 wordt hij elk jaar op den eersten Zondag na Vrouwbuurtster (met
+kermis) onder de inwoners verkaatst. Dan is het een feestdag in dit
+Bildtsche dorp.
+
+De eerste dorpspartij had plaats op 22 Augustus 1796.
+
+Uit het dak van de herberg van Harmen Keimpes hing toen de bal in een
+netje zoo hoog, dat er geen gevaar was, om door de Beetgumers weggenomen
+te worden, waarvoor men nog steeds vreesde. Tevens werd er een wacht bij
+geplaatst, hetgeen nog vele jaren daarna geschiedde.
+
+Eénmaal is de bal zoek geweest; de winnaar of beter de bewaarder van den
+bal had hem in den winter bij geldgebrek in den lombard gebracht, waar
+hij spoedig weer werd uitgelost. In 1894 was de bal een eeuw in het dorp
+geweest, bij welke gelegenheid men op den meergemelden dag flink feest
+gevierd heeft. Hoevele beoefenaars van het kaatsspel hebben in deze
+jaren om hem gestreden, in hoeveel kamers heeft hij niet als een sieraad
+en ten trots der overwinnaars gehangen!
+
+       *       *       *       *       *
+
+Als blijk van hooge ingenomenheid met het aloude Friesche volksspel,
+vereerde de Commissaris des Konings in deze provincie in 1883 aan de
+Franeker kaatspartij een fraaien zilveren bal als Koningsprijs.
+
+De eene zijde van dezen fraaien gedreven bal bevat het wapen van
+Harinxma thoe Slooten, terwijl de andere zijde eene voorstelling van
+de kaatspartij geeft. Op den bal staan de volgende inscripties:
+
+„Vereerd door Mr. Binnert Philip Baron van Harinxma thoe Slooten,
+Commissaris des Konings van Friesland, ter gelegenheid van de
+feestelijke herdenking van het 30-jarig bestaan van de kaatspartij
+te Franeker.”
+
+De andere inscriptie heeft betrekking op het kaatsspel, en is van de
+hand van den heer J. v. Loon, toen lid van Ged. Staten van Friesland.
+Zij luidt in 't Friesch aldus:
+
+    „—Op 't sté fen 't âlde Sjaerdema
+    Hat Fryslâns Haed van Harinxma
+    Oan Freantjers warb're keatsersboun
+    Mij ta in earpriis joun,
+    For hwa, as kening fen de dei,
+    Mij yn de kampstriid woun.
+    Sont gean 'k der elts jier roun,
+    Sa lang net 't Fryske aerd stjert wei
+    En Freantjer hâlt syn keatsersdei.”
+
+Een der drie winnaars van het partuur wordt door zijn makkers als koning
+aangewezen. Deze heeft het recht den bal als koning van de partij te
+dragen bij den optocht na afloop van dezen strijd en 't volgende jaar
+bij den optocht naar 't kaatsterrein. Daarna komt de bal weer in het
+bezit van de Commissie der Kaatspartij, welke hem deponeert op de
+oudheidkamer van 't stadhuis alhier.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Ook de Leeuwarder kaatsclub bezit een zilveren bal.
+
+In 1908 werd te Brussel een wedstrijd gehouden tusschen 2 sterke
+Friesche en 2 krachtige Belgische parturen. Door den koning van België
+was als koningsprijs uitgeloofd een prachtige zilveren bal met vergulde
+kroon.
+
+[Illustratie: R. ANEMA van Leeuwarden.]
+
+De Friesche spelers waren overeengekomen om dezen bal, zoo zij de
+winnaars in dezen kamp mochten worden, ten geschenke te geven aan de
+Leeuwarder kaatsclub, welker bestuur hen op dezen tocht geleidde.
+De zege werd behaald door de Friesche kaatsers, en één hunner, de
+kaatser Reinder Anema, lid van de Leeuwarder club, werd als koning
+uitgeroepen, daar hij den beslissenden slag geleverd had. Getrouw aan de
+overeenkomst, stelde deze bij terugkomst in Friesland den bal ter hand
+aan 't bestuur zijner club.
+
+Daarna is op den bal de volgende inscriptie aangebracht:
+
+    „Jimmer scil ik tinken bliuwe
+    Oan 'e tiid dat Rein my woun,
+    En ek troch de Fryske keatsers
+    Hjir in plak yn Fryslân foun.
+    Belg en Fries bliuw jimmer striden,
+    Hâld it keatsspil heech yn ear,
+    Lit it bloeie yn ús mieden
+    As it folksspil fen alear.”
+
+Indien de Leeuwarder club hare groote jaarlijksche kaatspartij houdt,
+wordt deze eereprijs gedragen door den kaatskoning van 't vorige jaar.
+
+       *       *       *       *       *
+
+De _vermaardste_ Zilveren bal in de Nederlandsche kaatssport is de
+_Mulierprijs_, de groote Zilveren _Wandelbal_ van den Ned. Kaatsbond,
+welke op de groote Bondspartij jaarlijks de _Eereprijs_ is.
+
+Deze Wandelprijs, die in 1900 op de Bondspartij in het dorp Witmarsum,
+de geboorteplaats van den geachten schenker W. J. H. Mulier, zijne
+wandeling begon, is de groote attractie van dezen wedstrijd. Reeds weken
+te voren is de strijd om dezen Wandelbal het onderwerp der gesprekken in
+de kaatswereld. Dezen bal te winnen, geldt voor de hoogste eer in de
+kaatssport.
+
+[Illustratie: De Mulierprijs.
+
+Foto „Revue der Sporten”.]
+
+Beschrijving van den bal:
+
+Op de bovenste helft is gegraveerd een Friesch landschap, terwijl
+op een vrij veld twee kaatsers staan. Een bal vliegt door de lucht;
+opgeslagen door den eenen speler, moet hij door den tegenstander
+worden teruggeslagen. De benedenhelft is versierd met klaverbladen
+en klaverbloemen „en relief,” als symbool van het vrije veld, waarop
+het spel gespeeld wordt. Aan den rand van het inschrift hangen in
+ruitvormige zilveren plaatjes de wapens der elf Friesche steden. De
+bal is bevestigd aan een fraai lint in de nationale kleuren. Hierop
+zijn in ruitvormige zilveren platen aangebracht de wapens der vroegere
+kwartieren van Friesland: Oostergo, Westergo en Zevenwolden. Op den
+band, die halverwege om den bal heenloopt, staat het volgende inschrift
+van den Frieschen bard W. Faber:
+
+    „It libben jowt, mei stean en fallen,
+    Rju driuwerkes nei stive ballen:
+    Kom, Keatser! lit de ljue lûd roppe,
+    Siz neat, maar slach de ballen boppe!”
+
+Woordelijke vertaling in het Nederlandsch:
+
+    „Het leven geeft, met staan en vallen,
+    Dra drijvertjes na stijve ballen:
+    Kom, Kaatser! laat de liên luid loven,
+    Zeg niets, maar sla de ballen boven.”
+
+Dit inschrift is eenigermate een allegorie op „'s Menschen leven en
+streven.” Als zoodanig beschouwd, zou men den inhoud in Nederlandsche
+woorden kunnen overzetten aldus:
+
+    Ons leven, met zijn worstlen, strijden,
+    Het geeft verblijden toch na lijden,
+    Laat 's werelds oordeel u niet schaden,
+    Roem niet, maar staal uw kracht in daden.
+
+Door denzelfden dichter is vervaardigd „de Silveren Balsang”, welke
+zang telken jare op den grooten Bondsdag (Pinkstermaandag) bij de
+overreiking van den Wandelbal gezongen wordt door eene zangvereeniging
+ter plaatse, waar de Bondspartij gespeeld wordt, terwijl des avonds
+bij de feestelijke prijsuitdeeling, en ook gedurende het kaatsseizoen
+elders, deze balzang met groote liefde en geestdrift door de Friesche
+spelers en de beminnaars van 't spel wordt aangeheven.
+
+Hier volgt de „Balsang”.
+
+[Illustratie: SILVEREN-BALSANG.]
+
+Wize: De Wâldsang. (_Frysk Lieteboek_)[1].
+
+                        1.
+
+    Krêft-grea-te kri-gers bin-ne de keat-sers,
+    Kri-gel, nei keat-sers-aerd, krekt by de bal;
+    Li-nich as lek-ken, rêd-dich as wet-ter,
+    Al hin-ne⁀en wer sa, hjir, dêr, oer-al,
+    Al hin-ne⁀en wer sa, hjir, dêr, oer-al!
+    Krêft-ti-ge kam-pers bin-ne de keat-sers,
+    Kri-gel, nei keat-sers-aerd, krekt by de bal,
+    Krekt by de bal, de bal, krekt by de bal.
+
+                        2.
+
+      Mannen! „Muliers priis” hat eat to sizzen,
+    De⁀yn-moaije Wandelbal,—hear', hwet er seit:
+      Hwer ús de wei laet yn lot en libben,
+    Jimmer it paed rjucht, hwersa dat leit!
+    Jimmer it paed rjucht, hwersa dat leit!
+      Frjeonen, de Haedpriis hat eat to sizzen,
+    De⁀yn-moaije Wandelpriis,—hear', hwet er seit,
+    Hear', hwet er seit, er seit,—hear', hwet er seit!
+
+                        3.
+
+      Tink' om it ynskrift: „fêststean en fallen,
+    Stive ballen, driuwerkes”; kriich is rounom!
+      Merkbyt' myn wapens, loaits' nei myn teikens:
+    Neist Leechlâns trijekleur de⁀âld Swanneblom,[2]
+    Neist Leechlâns flagge de⁀âld Swanneblom.
+      Tink' om it ynskrift: „fêststean en fallen,
+    Stive ballen, driuwerkes”; striid is rounom,
+    Striid is rounom, rounom, striid is rounom!
+
+                        4.
+
+      Snoerjende ballen!—flink „mei de flecht” ljeafst,
+    Gau'ris in „boppeslach”, fier oer it gea!
+      Heech yn 'e loft mar! sjuch se dêr driuwen!
+    Net folle „bûten”, selden ien „kwea”!
+    Net „foar” ef „bûten”, selden ien „kwea”!
+      Rju moaije ballen!—flink „mei de flecht” ljeafst.
+    Gau'ris in „boppeslach”, fier oer it gea!
+    Fier oer it gea, it gea, fier oer it gea!
+
+                        5.
+
+      Lok, stoere striders! Masters yn 't keatsen,
+    Lok mei de Earepriis, lok mei de Bal!—
+      —Dimmen fen wêzen, dregens yn dieden,...
+    Pronkpeinjen binne 't, dûrsum oeral,
+    Pronkpeinjen binne 't, bliuwe 't oeral.—
+      Lok, stoere striders! Helden yn 't keatsen,
+    Lok, ek yn letter tiid, lok mei de Bal!
+    Lok mei de Bal, de Bal, lok mei de Bal!
+
+                        W. FABER, Pietersbierum.
+
+[1] Utjown by R. V. D. VELDE to Ljouwert.
+
+[2] Nymphaea alba; de „Fryske Wetterfammen”; Holl.: plompen; Frysk:
+    Swanneblommen. It âlde Fryske Wapen hie saun reade pompeblêdden,
+    dêr 't de Swanneblom „útsetten komt”; mei trije blauwe balken,
+    skean oer, op in silveren skild (wyt yn 'e groun).
+
+De partij van den Ned. Kaatsbond is een strijd tusschen de aangesloten
+vereenigingen. Elke vereeniging zendt naar de Bondspartij haar
+krachtigste partuur van drie spelers. De Vereeniging in haar geheel
+wordt als winnaar de bezitster van den Mulierprijs voor den tijd van
+één jaar. Groote vreugde heerscht in de stad of in het dorp, wanneer
+de eerste boden de tijding van de overwinning komen brengen. De helden
+van den Bondsdag worden met geestdrift ingehaald en met gejuich begroet.
+Op het Koningspartuur van den Bond is de geheele plaats trotsch en
+in den boezem der vereeniging wordt feest gevierd, ter eere der
+kaatscorypheeën. Hun naam klinkt door de provincie als weleer die van de
+helden der Olympische spelen in het oude Griekenland. Het volgende jaar
+moet de winnende Bondsafdeeling den Wandelbal weer verdedigen tegenover
+de ongeveer 60 zusterafdeelingen.
+
+Behalve deze „balsang” heeft de Ned. Kaatsbond nog zijn eigen
+Strijdlied, Winnaarslied en Vaandellied. (Hier volgen deze liederen).
+
+[Illustratie: STRIIDLIET.]
+
+                        1.
+
+     't Is keat-sers-dei!
+     't Is keat-sers-dei!
+     't Is keat-sers-dei!
+     Bouns-le-den, kom, nei 't keat-sers-lân,
+     Wy hab-be 't nou wol foar 't for-stân,
+     Elts-ien mei 't wol bi-tracht-sje:
+     't Giet om de priis, ja wis, mar mear
+     Yet giet it hjoed om nam-me⁀en ear'.
+     Dit moat men 't heech-ste acht-sje!
+     Dit moat men 't heech-ste acht- -sje!
+
+                        2.
+
+     De keningspriis, (3 kear)
+     Dy liket ús sa hearlik ta.
+     Sa'n earepriis wol elts graech ha,
+     Hwat scill' w'ús dêrom warre!
+     Fol kriich dos nei de krite tein,
+     En rekket faeks yens krêft oan 'e ein,
+     De moed litt' wy net farre!
+
+                        3.
+
+     Stiel yn it bloed, (3 kear)
+     In romme boarst, in fleurich sin
+     Jowt 't keatsen ús. Goefriezen binn'
+     Fol lôf oer d'eable stipe
+     Fen Fryslâns keatsspil, âldfaers ear'.
+     Dat wy 't yet ljeaf ha, mear en mear,
+     Is fen gjin freamden skipe.
+
+                        4.
+
+     Wy miene 't goed! (3 kear)
+     Giet 't fjochtsjen rimpen en fol fjûr,
+     Dochs hâlde w'ús oan 't bounsbistjûr,
+     Sa 't dat de wet ornearre.
+     Ho fùl de striid, der stoart gjin bloed,
+     Is 't kwea portûr, men bliuwt dochs goed.
+     Nin rûsje scil men hearre.
+
+                        5.
+
+     Mei 't bounsbistjûr, (3 kear)
+     Tsjogg' wy nou nei it keatslân ta;
+     Dêr scill' wy nocht en wille ha,
+     Oerdiedich ús formeitsje.
+     Foarút, to gau, nei 't keatsersfjild;
+     't Giet hjoed om d'ear', dat 's mear as jild,
+     Foar d'eare scill' wy weitsje!
+
+                        W. ANDRINGA, Leeuwarden.
+
+[Illustratie: WINDERSLIET.]
+
+                        1.
+
+    Kom, keat-sers, 't is dien, nou mei 'n fleur-ri-ge stoet
+    Ut 't lân wei nei hos-pes-om ta.
+    De priis is for-tsjin-ne, sa ear-lik en goed,
+    Elts hat der mei fre-de, men is wol to moed.
+    Wy moatt' ek hwat nei-pret yet ha.
+
+    #Refrein:#
+    Lok, ke-ning mei dyn ke-nings-priis;
+    Lok, jimm' ek, win-ders-ma-ten.
+    Mar pas mar op, jimm' wou-nen 't niis:
+    Wy komm' wol wer 's to pra-ten
+    Oer⁀'e ke-nings-priis.
+
+                        2.
+
+    Mei faendels foarop en mei grien as omtein
+    En great op hjar priiswinderssteat,
+    Sa gean' se foaroan. Mar al binn' wy nou slein,
+    Kom op mar in oar, kear, en dan scill it ein
+    Utwize: Wy habb'⁀er oan leard!
+
+          REFREIN: Lok _ensfh._
+
+                        3.
+
+    Rju lok mei de priis, ek mei d'ear' en de krans',
+    Jimm' winders op 't keatsen fen hjoed.
+    Jimm' wieren de helden, al-d'oaren to mansk.
+    Mar letter, foarsiker, dan wikselt de kans,
+    Wy ha dan op winnen wol moed.
+
+        REFREIN: Lok _ensfh._
+
+                        4.
+
+    Foar jierren, do drige⁀op ús âldfryske groun
+    It keatsen der onder to gean.
+    Dat koe net. Do makken goefriezen in boun.
+    Sa rûst nou oer Fryslân in sang fier yn 't roun:
+    „Us keatsen, 't bliuw' ivich bistean!”
+
+        REFREIN: Lok _ensfh._
+
+                        S. V. D. BURG, Makkum.
+
+FAENDELLIET.
+
+Wize: _O, schitt'rende kleuren_.
+
+    Hwet laitsje dy kleuren fen 't faendel ús tsjin,
+    Hja sprekke fen iendracht en macht.
+    Hja roppe ús ta 'n striid, yn in eabele sin
+    Nei 't keatsen, dêr elkien nei tracht.
+    Wy helje forien'ge ús faendel omheech,
+    Hjir hellet gjin twadracht it ea wer omleech!
+
+    Hwêr 't faendel syn kleuren, sa skoan en sa swiid,
+    Sa helder lit blinke yn it roun,
+    Hwêr 't keatsen ús noeget ta 'n eabele striid,
+    Der fiele wy op nij ús forboun.
+    De krêft, dy steech-fêster de koarde omwynt
+    Dy 't ús oan de Leechlânske Keatsboun forbynt,
+    Dêrfen bliuwt ús faendel it treflikst symboal!
+    Us faendel it treflikst symboal!
+
+    Wij stell' ús nou mei elkoar onder syn kleur
+    En romje „Jan Bogtstra”, dy 't skonk.
+    Wy hâlde de Leechlânske Keatsboun yn fleur,
+    Om 't ljeafde for 't keatsen der blonk.
+    Bestrielje, o kleuren, ús mei jimme gloed,
+    Jimm' jowe by 't keatsen ús krêften en moed!
+    Sa hâlde wij 't faendel mei eare omheech!
+    Us faendel mei eare omheech!
+
+                        Y. SCHUITMAKER, Franeker.
+
+In deze kaatszangen ziet men een stukje psychologie van het Friesch
+volkskarakter, de eerlijke erkenning van en 't royale huldebetoon aan de
+meerderheid van de overwinnaars, maar tevens een vastberaden zich gereed
+houden voor den volgenden strijd. Een stukje poëzie van het Friesche
+volksleven. Krachtige longen, die deze forsche woorden zingen: nationaal
+gevoel, zich uitend in Friesche taal en Friesch tooneelspel tevens.
+(Er bestaat in de Friesche tooneelliteratuur een tooneelstuk getiteld:
+Sjirk Walles ef de keningspriis fen it keatsen). De toehoorder voelt
+zich hier te staan tegenover eigen volksleven met eigen aard, uit oude
+tijden, historisch opgroeiend in taal, gewoonte, karakter, spel. Eigen
+volksleven, dat misschien op den duur, wel, maar toch langzaam zich zal
+assimileeren met wat daar buiten omgaat, dat zeer lang de taal zal
+bewaren en liefhebben. Die vasthoudendheid aan 't oude en overgeleverde
+is, naast de zeer menschelijke liefde en piëteit voor wat met ons
+en onze voorouders is samengegroeid, ook een gevolg van Frieslands
+langdurig isolement en eigenaardige hoofdigheid der bewoners. Door den
+Ned. Kaatsbond is het aloude balspel in de laatste jaren wel eenigszins
+gemoderniseerd, maar met behoud van het typisch Friesche en 't
+eigenaardige van 't Friesche volkskarakter.
+
+[Illustratie: C. WERKHOVEN.  TJ. KOOISTRA.
+
+Op het Kaatsterrein te Sneek.—Foto „Revue der Sporten”.]
+
+
+
+
+IV.
+
+Uitlegging van het spel.
+
+
+Het kaatsspel wordt bij voorkeur gespeeld op een vlak kaal grasveld. Ook
+komt in aanmerking een plein, hetzij geplaveid, hetzij ongeplaveid. Bij
+een geplaveid plein mogen geen ronde keien het plaveisel vormen, wel
+klinkersteenen.
+
+Het perk worde op het kaatsveld liefst zoodanig gelegd, dat de bezetting
+er van den wind in den rug heeft, daarbij rekening houdende met den
+eisch, dat de zon haar niet hinderlijk in 't gezicht schijne.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Het speelveld:# _Zie de teekening_. Het perk heeft den vorm van een
+rechthoek, die 4½ M. breed is. De lengte hangt af van de bekwaamheid
+der spelers. Bij spelers van de 1ste categorie is de lengte 18 M.
+(Bondsreglement). Evenzoo houden de opslag en de bovenslag verband met
+de geoefendheid der spelers, en worden deze lijnen gelegd bij gemeen
+overleg. Bekwame spelers slaan op 30 à 32 M., van de perkvoorlijn
+gerekend, terwijl de bovenslag gesteld wordt op 40 M. van de
+perkvoorlijn (Bondsreglement).
+
+[Illustratie:           ~HET SPEELVELD.~
+
+                           OMHEINING.
+     +---------------------------------------------------+
+     |                       kwaad                       |
+     |                D.---------------.C                |
+     |                 |               |                 |
+     |                 |               |                 |
+     |                 |      1•       |                 |
+     |                 |               |                 |
+     |          buiten .    Perk       . buiten          |
+     |                 |               |                 |
+     |                 |      2•       |                 |
+     |                 |               |                 |
+     |                 |               |                 |
+     |     E          A.               .B          G     |
+     |-----.---------------------------------------.-----|
+     |     ·                 vóór                  ·     |
+     |     ·                   ·                   ·     |
+     |     ·        •3         ·                   ·     |
+   O |     ·                   ·                   ·     | O
+   M |     ·                   ·                   ·     | M
+   H |     ·  Meetlijn         ·                   ·     | H
+   E |     ····················+····················     | E
+   I |     ·                   ·                   ·     | I
+   N |   k ·                   ·                   · k   | N
+   I |   w ·                   ·                   · w   | I
+   N |   a ·                   ·       kaats       · a   | N
+   G |   a ·                   ·         @         · a   | G
+   . |   d ·  Meetlijn         ·                   · d   | .
+     |   l ····················+···················· l   |
+     |   i ·                   ·         2×        · i   |
+     |   j ·                   ·                   · j   |
+     |   n ·                   ·                   · n   |
+     |     ·                   ·                   ·     |
+     |     ·      .-------------------------.      ·     |
+     |     ·       2e opslag   ·                   ·     |
+     |     ·      .-------------------------.      ·     |
+     |     ·       1e opslag   ·                   ·     |
+     |     ·                   ·                   ·     |
+     |     ·              ×3   ·                   ·     |
+     |     ·                   ·                   ·     |
+     |     ·                 boven                 ·     |
+     | 1M. .---------------------------------------. 1M. |
+     |     F                   ·                   H     |
+     |                         ·                         |
+     |                         · ×1                      |
+     |                         ·                         |
+     |                         ·                         |
+     +---------------------------------------------------+
+                           OMHEINING.
+
+ABCD = perk.
+
+BC en AD = buitenlijnen.
+
+AB = voorlijn.
+
+DC = kwaad (perk)
+
+EF en GH = zijkwaad.
+
+Van vóór tot boven = 40 M.
+
+Vóór tot 1e opslag = 32 M.
+
+Tot 2e opslag = 30 M.
+
+Omheining achter boven nog pl. m. 7 M.
+
+Lengte van het perk = 18 M. (speelveld) te zamen pl. m. 65 M. lang en
+breed 25 M. à 30 M.
+
+Perkbreedte = 4½ M.
+
+• 1, 2 en 3 zijn de perkspelers.
+
+× 1, 2 en 3 zijn de opslagspelers.]
+
+Bij een wedstrijd zijn nog kwaadlijnen ter zijde van 't speelveld, welke
+loopen van de perkvoorlijn tot de bovenslaglijn. Het geheele speelveld
+is afgesloten door een omheining, waarachter de toeschouwers zich
+opstellen.
+
+Zulks geschiedt om vrij spel te houden. Achter de bovenslaglijn is nog
+± 7 M. ruimte, opdat de spelers op den opslag gelegenheid hebben den
+uitgeslagen bal terug te slaan.
+
+Het rechthoekig perk heeft vier lijnen (voorlijn—twee buitenlijnen en
+de achterkwaadlijn).
+
+Ten einde bij het ontstaan van geschillen over de lengte van den slag
+(over het àl of niet voorbijslaan der kaatsen) zoo spoedig mogelijk te
+beslissen, worden op het speelveld twee meetlijnen gelegd, resp. 10 M.
+afstand van perk en opslag.
+
+Alle lijnen voor het spel noodig moeten op het speelveld _liggen_.
+
+De kwaadlijnen (perk- en zijkwaad) liggen 1 M. van de omheining, opdat
+de toeschouwers op behoorlijken afstand van deze lijnen blijven, ter
+voorkoming van geschillen.
+
+De drie spelers in het perk vormen het perkpartuur; er staan 2 van de
+drie spelers in het perk, de derde maat staat er buiten.
+
+De drie tegenstanders staan bij opslag en bovenslag; ze heeten dan het
+opslagpartuur.
+
+Gedurende den strijd wisselen beide parturen bij een bepaalden stand der
+partij van perk en opslag.
+
+Een samenstelling der speelmakkers heet een partuur; meestal 3 tegen 3.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Algemeen doel van het spel.# Het opslagpartuur heeft in de eerste
+plaats tot taak den bal door _opslaan_ in het _perk_ te drijven en
+moet zich verder beijveren om den eventueel _uitgeslagen_ bal door
+_terugslaan_ en _keeren_ achter of zoover mogelijk in de richting van
+de voorlijn te brengen of te houden.
+
+Het perkpartuur tracht den bal zoover mogelijk in de tegengestelde
+richting (naar de bovenlijn) te brengen of te houder en wel door
+_uitslaan_, _terugslaan_ en _keeren_.
+
+De spelers van beide parturen mogen elkaar in den kamp niet hinderen.
+(Strafpunt Bondsreglement).
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Slaan.# Het slaan geschiedt met de flauw gestrekte hand, de vingers
+niet gespreid; bij voorkeur bovenhands, daarbij den betrokken arm
+zooveel mogelijk gestrekt, opdat de slag krachtig zij en de bal daardoor
+een grooten afstand doorloope.
+
+Ofschoon het slaan van den bal na een enkelen stuit geoorloofd is,
+verdient het aanbeveling—als men in de gelegenheid is den bal in de
+vlucht te bereiken—dien stuit niet af te wachten, aangezien men dan
+niet zeker is van de richting, in welke de bal opspringt.
+
+Niet als slaan wordt aangemerkt als het geschiedt:
+
+_a_. met beide handen tegelijk.
+
+_b_. na den tweeden stuit.
+
+_c_. indien tegelijkertijd de hand den grond aanraakt (of het gras).
+
+_d_. indien de bal in aanraking is geweest met de kleeding of met een
+ander lichaamsdeel dan de hand.
+
+_e_. indien de bal reeds door een der partuurmakkers is geraakt,
+gedurende dezelfde vlucht.
+
+In al deze gevallen wordt zulks als _keeren_ aangemerkt en wordt de bal
+beschouwd zich te bevinden op dàt punt, waar de hierboven bedoelde
+handeling plaats vond.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Opslaan.# Nadat de spelers hunne plaatsen hebben ingenomen, wordt het
+spel geopend met _opslaan_. Hij, die hiermee is belast, de opslager,
+plaatst zich, front makende naar het perk, achter de opslaglijn, den
+kaatsbal in de linkerhand houdende. (De linksche opslager natuurlijk
+houdt den bal in de rechterhand).
+
+Terwijl de bal wordt losgelaten, wordt hij met de rechterhand (of
+linker) geslagen (bestemming: perk), zóódat de bal de hand verlaat, als
+de opslager op de opslaglijn staat. Deze aanloop, snel en kort (b.v.
+3 à 6 passen) heeft tot doel den bal een grootere snelheid te geven.
+Hoofddoel is nl. den bal ver en krachtig voort te drijven, opdat hij
+zoolang mogelijk zijn levende kracht behoude en het uitslaan bemoeilijkt
+wordt.
+
+Hoe gestrekter de baan, welke de bal volgt, des te beter de opslager.
+Het opslaan moet geschieden in de lengteas van het speelveld, aangegeven
+door twee witte ballen op de opslaglijn.
+
+De opgeslagen bal moet binnen het afgelijnde perk gebracht worden. Is
+hij er vóór, of over, of buiten (ook op de lijnen), dan is het een
+foutieve slag.
+
+(De bal is vóór, of kwaad, of buiten.)
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Uitslaan.# Indien de bal binnen het afgelijnde perk gebracht wordt,
+moet de perkbezetting hem _uitslaan_. Zij sla niet, als de bal kwaad,
+vóór of buiten is of komt (te roepen: „kwaad”, „vóór”, „buiten”!)
+Ingeval zulks wel geschiedt, wordt de bal beschouwd _in_ te zijn. Slaan
+de perkmaats den bal niet uit, als hij _in_ is, dan zegt men: „de bal
+zit”.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Terugslaan.# Heeft het perkpartuur den opgeslagen bal _uitgeslagen_,
+dan tracht het opslagpartuur hem terug te drijven achter de voorlijn
+van het perk (EG in de teekening). Gelukt dit, dan zal het perkpartuur
+op zijn beurt zich beijveren den bal nogmaals terug te slaan, enz.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Triktrakslag.# Op deze wijze kan een bal zich herhaaldelijk heen en
+weer bewegen tusschen perk- en opslagpartuur. Zulke slagen dragen den
+naam van triktrakslagen en worden door de toeschouwers uitbundig
+toegejuicht, wegens de wisselende kans van den slag.
+
+(Men trekke hieruit niet het besluit, dat zulks het doel is der spelers;
+dezen beoogen juist het tegendeel, nl. den bal steeds zooveel mogelijk
+_buiten het bereik_ der tegenpartij te brengen).
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Keeren.# Is de kaatser niet in staat den bal door terugslaan een
+tegengestelde richting te doen volgen, dan tracht men hem althans in
+zijn gang te stuiten, door hem te _keeren_, d. i. tegen te houden,
+hetgeen met elk lichaamsdeel mag geschieden.
+
+Goed keeren is veel waard en behoort tot de bekwaamheden van den speler,
+even goed als het opslaan en het uitslaan.
+
+Het opvangen van den bal in één of beide handen is intusschen niet
+geoorloofd, tenzij men hem onmiddellijk op den grond werpt of laat
+vallen.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Zitten-boven-kaats.# De tot rust gekomen bal zal zich ten slotte
+bevinden:
+
+zitten _a_. achter de voorlijn van 't perk: hij _zit_.
+
+boven _b_. voorbij de bovenlijn: hij is _boven_.
+
+kaats _c_. tusschen voor- en bovenlijn: Er is een _kaats_ (tenzij de
+slag diende om een reeds bestaande kaats te beslissen), welke op bedoeld
+rustpunt wordt aangeduid door een merkteeken (blokje of steen).
+
+       *       *       *       *       *
+
+~Aanmerken~. Aangezien herhaaldelijk twee kaatsen moeten worden
+_aangemerkt_, is het wenschelijk twee verschillende merkteekens, resp.
+voor de 1ste en de 2de kaats beschikbaar te hebben.
+
+(1ste kaats: wit blokje; 2de kaats: rood blokje).
+
+#Tellen.# Het tellen geschiedt bij 2 punten tegelijk voor elken
+winstslag en wel ten gunste van:
+
+  ~het perkpartuur~:
+
+     _a_. Als de opgeslagen bal is _voor_, _buiten_, _kwaad_.
+
+     _b_. Als de uitgeslagen bal is _boven_.
+
+     _c_. Als de uitgeslagen bal is _voorbij_ de kaats.
+
+  ~het opslagpartuur~:
+
+     _a_. Als de opgeslagen bal _zit_.
+
+     _b_. Als de uitgeslagen bal achter of op de perkvoorlijn
+     teruggedreven wordt.
+
+     _c_. Als de uitgeslagen bal _niet_ is voorbij de kaats.
+
+     _d_. Als de uitgeslagen bal kwaad is. (Dat is, als hij over de
+     zijkwaadlijnen is geslagen of er op).
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Vervallen van de punten.# Acht punten = (4 × 2 p. of 4 winstslagen)
+vormen een half spel.
+
+Twee halve spellen maken één spel.
+
+De eenmaal gewonnen halve spellen en spellen blijven bestaan.
+
+Wanneer echter een der parturen een half spel „vol” maakt, vervallen de
+„losse” punten der tegenpartij.
+
+Het partuur, dat 3 spel heeft, is winnaar. Soms ook wordt 2 spel
+gespeeld. Bij een wedstrijd steeds 3 spel; in bijzondere gevallen kan
+daarvan worden afgeweken.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Wisselen.# Bij den aanvang van het spel wordt door het lot bepaald,
+welk partuur het eerst den opslag heeft. Daarvoor geldt steeds, dat het
+laagste nummer den opslag heeft. Bij een vrije partij wordt daarom door
+beide parturen geraden (met on of even b.v.)
+
+Herhaaldelijk wordt echter van perk en opslag gewisseld. Zulks
+geschiedt:
+
+_a_. Als een der parturen (of beide) 6 punten _heeft_ (hebben) en er
+_ontstaat_ een kaats.
+
+_b_. Als een der parturen 6 punten _krijgt_ en er _is_ een kaats.
+
+_c_. Als geen der parturen 6 punten heeft en er ontstaat een _tweede_
+kaats.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Beslissing der kaatsen.# Bij wisseling dient de eerste bal om over de
+_eerste_ (c. q. de eenige) kaats te beslissen. Met den tweeden bal moet
+op gelijke wijze in zake de tweede kaats—zoo deze bestaat—worden
+beslist.
+
+Het perkpartuur, dat pas in het perk is gekomen, tracht den bal voorbij
+het merkteeken te slaan. Na de gevallen beslissing der kaatsen wordt
+onmiddellijk het betrokken merkteeken weggenomen.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Rolverdeeling der spelers.# _A_. Bij het opslagpartuur.
+
+1ste ~opslager~. Hij, die in het opslaan de meeste bedrevenheid bezit,
+treedt als 1ste opslager op (voor best opslaan) en is dus normaal met
+bedoelde taak belast. Voor hem geldt de verste opslaglijn.
+
+2de ~opslager~. Een ander partuurmakker is 2de opslager (voor minst
+opslaan) en bezigt de kortste opslaglijn.
+
+Als zoodanig moet hij werkzaam zijn:
+
+_a_. Zoodra het perkpartuur een kaats geslagen heeft en nog niet
+gewisseld wordt.
+
+_b_. den 1sten opslagbal, direct na de wisseling, indien er nl. 2
+kaatsen waren.
+
+De _tweede_ opslager moet dus bij wisseling den bal opslaan bij de
+beslissing over de 1ste kaats.
+
+Daarna geeft hij den bal over aan den 1sten opslager, bij de beslissing
+over de 2de kaats. Deze houdt den bal, tot weer een kaats geslagen
+wordt. Is er bij de wisseling van perk en opslag maar één kaats, dan
+heeft de 1ste opslager den bal en houdt hem, totdat er weer een kaats
+geslagen wordt.—Wil het opslaan met een der opslagers niet gelukken,
+staat hij buiten of voor, dan mag hij den bal aan den derden makker
+afstaan.
+
+Overigens stellen de leden van dit partuur zich op naar verkiezing,
+daarbij zorgende zich min of meer over het veld te verdeelen.
+De praktijk leert welke punten op het speelveld de doelmatigste
+opstellingsplaatsen zijn. Die plaats der spelers wisselt echter met
+bijna elken slag. Taktiek en overleg der spelers komen hierbij zeer te
+stade; het bepaalt mede hun bekwaamheid of betoefdheid in het spel.
+
+       *       *       *       *       *
+
+_B_. Bij het perkpartuur.
+
+Bij een partuurformatie van 3 spelers nemen twee hunner plaats in het
+perk; de een vóór (de voorman), de andere achter in het perk (de
+achterinsche), daarbij zorgende, dat de voorste den achterste niet het
+vrije uitzicht op den opslagbal belemmert.
+
+Wanneer zij een bal hebben uitgeslagen, zijn zij niet meer aan het perk
+gebonden, doch mogen zich vrij over het veld bewegen, ten einde den
+eventueel teruggeslagen bal te gemoet te loopen, opdat deze nogmaals
+door hen geslagen en anders gekeerd kan worden. In het bijzonder rust de
+laatstbedoelde taak op den _derden_ makker van het partuur, die buiten
+het perk staat en vlugger er bij kan zijn dan zijn perkmakkers. Daarom
+moet hij eveneens voortdurend den blik gericht houden op de handelingen
+en bewegingen van het opslagpartuur.
+
+De perkmakkers mogen van plaats verwisselen, als dit voor hun spel beter
+blijkt; of als het met een dezer spelers niet vlotten wil, kan deze met
+den derden makker van rol wisselen.
+
+Om den achterman beter slag op den opslagbal te geven, is het
+wenschelijk, dat de voorman ter zijde wijkt buiten het afgelijnde perk.
+Blijft hij staan, dan belemmert hij allicht den achterinsche in den
+slag. Deze voorman moet goed uit zijn oogen zien, of de snelheid en de
+hoogte van den opslagbal van dien aard zijn, dat hij den bal voor zich
+moet nemen of dien aan zijn perkmaat moet overlaten.
+
+Een geoefend oog is voor de perkspelers noodzakelijk, om den bal op tijd
+te slaan. Ze moeten dit juist weten te bepalen. Slaan zij te _gauw_ of
+te _laat_, dan mist de slag zijn effect, wat duidelijk te zien is aan
+het resultaat van den slag en de richting, die de uitgeslagen bal neemt.
+
+Bestaat een partuur uit 2 spelers, dan nemen beiden in het perk plaats;
+ook moeten ze beiden als opslagers fungeeren.
+
+De sterkste en mooiste partuurformatie is die van 3 tegen 3.—Bij een
+formatie van 2 tegen 2, kan het speelveld niet goed bezet worden, om de
+uit- of teruggeslagen ballen te treffen.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Onderscheidingsteeken.# Van twee tegen elkaar strijdende parturen wordt
+het laagste nummer door een roode sjerp om den middel, een rooden band
+om den arm, of een rood strikje op de borst, als het partuur der
+_Rooden_ aangeduid.
+
+Het hoogste nummer wordt op dezelfde wijze door wit aangeduid en het
+partuur der _Witten_ geheeten.
+
+Bij den aanvang van den strijd vangt het _roode_ partuur den kamp aan
+met den _opslag_.
+
+De kleuren bij het kaatsspel zijn dus Rood en Wit. Het _rood_ ziet op
+het vuur van den strijd, den moed, terwijl het _wit_ op het smettelooze,
+op de reinheid of eerlijkheid van den kamp wijst.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Telegraaf.# Ten einde den stand der partij bij elken slag te kunnen
+aangeven, gebruikt men bij het kaatsspel een werktuig, _telegraaf_
+geheeten, in hoofdzaak bestaande uit een verticale, draaibare staak,
+waaraan horizontale armen, aan welke de _halfspellen_, de _spellen_ en
+de _punten_ worden opgehangen, terwijl aan haakjes van den stok bordjes
+worden bevestigd, welke de gemaakte _kaatsen_ aangeven.
+
+[Illustratie: DE TELEGRAAF.]
+
+(Er zijn dus drie dwarslatten aan den staak)
+
+De eene helft der telegraaf is _rood_ geschilderd, de andere
+helft _wit_. Deze kleuren zijn dus in overeenstemming met het
+onderscheidingsteeken der spelers van beide parturen. Eveneens zijn
+de bordjes, welke halve spellen en spellen aangeven in deze beide
+kleuren geverfd, wat mede het geval is met de dubbele ballen, die
+de punten voorstellen.
+
+Gedurende het spel is de witte helft steeds naar den kant der Witten,
+de roode helft naar de zijde der Rooden gekeerd. Zoo kunnen de
+toeschouwers op elk moment den stand der partij overzien, terwijl
+door directe aanteekening van den „telegrafist” geschillen tusschen
+de parturen over den stand van de partij worden vermeden.
+
+(Zie de teekening). Aan de haakjes van de onderste lat worden de
+_punten_ (dubbele ballen) opgehangen; de middelste lat wijst de _halve
+spellen_ der beide parturen aan, terwijl aan de bovenste de gewonnen
+_spellen_ worden genoteerd.
+
+De persoon, die de telegraaf bedient, heet _telegrafist_; hij, die de
+kaatsen aanmerkt met de blokjes, heet de _aanmerker_.
+
+Stand: _Rood_ heeft, 2½ spel met 4 punten; insgelijks _Wit_. Er zijn 2
+kaatsen. De stand der partij is dus gelijk.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Benaming der slagen.#
+
+~Bovenslag~: Een slag, waarbij de bal rollende over de bovenlijn komt,
+    heet kortweg een _bovenslag_.
+
+~Victoriaslag~: Komt de bal bij eersten uitslag met de vlucht over de
+    bovenlijn, zoo heet de slag een _Victoriaslag_.
+
+~Herculesslag~: Een slag, waarbij de bal bij eersten uitslag met
+    de vlucht over het afgesloten speelveld geslagen wordt, heet
+    _Herculesslag_.
+
+~Triktrakslag~: Wordt de bal eenige keeren tusschen perk- en
+    opslagpartuur heen en weer geslagen, zoo is het een _triktrakslag_.
+
+~Pripper~: Indien de bal laag bij den grond, juist over de voorlijn, of
+    voor de voeten van den voorman of in den hoek geslagen wordt, is het
+    een _pripper_.
+
+~Vosseslag~: Komt de bal tusschen voorman en achterman in, zoodat hij
+    niet of slecht te slaan is, zoo heet de slag een _Vosseslag_.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Bepalingen.# ~Hand~. _a_. De kaatsers mogen alleen spelen met de
+onbedekte hand. Indien echter een speler bij 't doorslaan van de hand
+zich van een handbedekking wenscht te voorzien, heeft hij deze te
+onderwerpen aan de goedkeuring der keurmeesters bij een wedstrijd.
+
+_b_. De ballen mogen alleen geslagen worden met de _hand_, die geacht
+wordt op te houden, waar de pols begint. Raken ze den pols of den arm,
+zoo is de slag foutief. In het perk is het een verloren slag, op het
+speelveld wordt de slag als keeren aangemerkt. Hetzelfde is het geval,
+als de bal bij den slag de kleeding van den speler heeft geraakt, of een
+ander lichaamsdeel dan de hand.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Kaatscostuum.# Bij de wedstrijden van den Ned. Kaatsbond en zijne
+afdeelingen, is het volgende costuum verplichtend:
+
+Lange of korte bovenbroek met Eng. hemd, sportblouse of tricot.
+
+In het kaatsreglement van den Ned. Kaatsbond zijn opgenomen de _regels_
+van het spel, de _verplichtingen_ der spelers, enz. (Het is à 10 cts.
+verkrijgbaar bij den Bondssecretaris).
+
+[Illustratie: Het Kaatsterrein te Leeuwarden.—Foto „Revue der
+Sporten”.]
+
+
+
+
+V.
+
+Beschrijving van eene partij.
+
+
+_(Voorgestelde loop van het spel)._
+
+We willen, om hierbij zoo duidelijk mogelijk te zijn, twee parturen van
+drie spelers tegen elkaar laten kaatsen. (Zie daarom de teekening van
+het speelveld). De spelers 1•, 2•, 3• begeven zich bij den aanvang van
+den kamp naar het perk; ze zijn de _Witten_. Hun drie tegenstanders 1×,
+2×, 3× stellen zich op bij den opslag, ze zijn het partuur der Rooden.
+De Rooden ('t laagste nummer) hebben bij den aanvang steeds 't eerst
+den _opslag_. In het perk staan 2 uitslagers der Witten, de derde makker
+staat er buiten. Van de Rooden heeft 3× den eersten opslag. (Let tevens
+op de teekening van de „Telegraaf” en lees vooraf goed „De uitleg van
+het spel” hiervoor).
+
+       *       *       *       *       *
+
+De strijd neemt een aanvang. De speler 3× der Rooden neemt den kaatsbal
+ter hand, en stelt zich als 1ste opslager achter de 1ste opslaglijn op.
+Hij neemt een aanloop, werpt behendig den bal met de linkerhand een
+weinig op en drijft hem daarna met de rechter zoo krachtig mogelijk
+naar het perk, waar de perkspelers zich schrap hebben gezet, het oog
+op den opslager en daarna op den bal gericht. (Deze opslager tracht
+zulke krachtige of slechte ballen te geven, dat de perkspelers ze niet
+of moeilijk kunnen uitslaan, terwijl dezen den bal over de bovenlijn of
+zoo ver mogelijk uit het bereik der tegenstanders trachten te brengen).
+
+De opslagbal vliegt naar het perk. Nu zijn twee gevallen mogelijk.
+
+_A_. De bal bereikt het afgelijnde perk _niet_. (Hij komt terecht vóór
+of òp de voorlijn (hij is vóór)—hij valt buiten of òp de zijlijnen (hij
+is buiten)—hij wordt óver of òp de kwaadlijn van het perk geslagen (hij
+is kwaad).) Het zijn misslagen.
+
+In al deze gevallen is het een verloren slag voor de spelers op den
+opslag. Het perkpartuur krijgt 2 punten (dubbele bal) aan de onderste
+lat van de telegraaf aan zijn zijde (de Witten).
+
+_B_. De bal bereikt het afgelijnde perk _wel_. Nu kunnen de volgende
+gevallen zich voordoen.
+
+1º. De perkspelers slaan den bal _niet_ terug. Hij zit. (Het
+opslagpartuur wint nu 2 punten en de telegrafist hangt aan de roode
+helft een dubbelen bal op).
+
+2º. Een der perkspelers slaat den bal zoo krachtig, dat het een
+bovenslag wordt (de bal wordt geslagen over de bovenlijn; bovenslag,
+Victoriaslag of Herculesslag.) Het perkpartuur wint 2 punten.
+
+3º. De spelers in het perk slaan den bal terug, maar de opslagpartij
+drijft hem op haar beurt achter de perkvoorlijn terug en de perkmaats
+kunnen hem niet weer bemachtigen. Het opslagpartuur heeft nu 2 punten
+gemaakt.
+
+4º. Een der perkmakkers slaat den opslagbal terug, maar deze spat
+van de hand en komt in de vlucht (vóór de bovenlijn) op of over de
+zijkwaadlijnen. Het is voor de tegenstanders een gewonnen slag. Het was
+een kwaadslag. Komt de bal _rollende_ of stuitende over de kwaadlijnen,
+dan is het geen kwaadslag, maar een gewone uitslagbal.
+
+5º. Een der spelers van het perk slaat den opslagbal terug, maar niet
+ver genoeg. Hij wordt door de tegenpartij gekeerd vóór de bovenlijn,
+of door haar teruggeslagen, maar niet zoover, dat hij achter de
+voorperklijn gedreven wordt.
+
+Na enkele heen- en weerslagen komt de bal tusschen perk en bovenslag tot
+rust. Hij _zit_ dus niet (in het perk) en hij is niet _boven_ (achter de
+bovenlijn). Geen der parturen heeft dezen slag gewonnen. Het is een nog
+onbesliste slag, een _kaats_. De aanmerker plaatst een kaatsblokje bij
+dit punt. Nu moet de 2de opslager den bal overnemen (2× bijv.). Dezelfde
+gevallen, als hierboven beschreven zijn, kunnen zich nu weer voordoen.
+
+Na enkele slagen moeten Rood en Wit wisselen. Rood gaat naar het perk,
+Wit naar den opslag. Deze wisseling geschiedt: met _één_ kaats, als
+beide parturen (of een van beide) 6 punten aan de lat hebben (heeft).
+Met _twee_ kaatsen, als _geen_ der parturen 6 _punten_ heeft (b.v. Rood
+heeft 4 p., Wit 2 p. enz., enz.).
+
+In het half spel, stellen we, staat de partij Rood 4 p., Wit 2 p. en
+twee kaatsen. Er wordt dus gewisseld. Er wordt nu eerst gestreden om die
+beide kaatsen. Rood (in het perk) moet de ballen _voorbij_ die kaatsen
+slaan, om de slagen te winnen. Gelukt dit niet, dan wint Wit (op den
+opslag) telkens 2 punten. Wit heeft dan 6 punten en Rood staat nog op
+4 punten.
+
+De strijd wordt voortgezet met de opslagballen van Wit. Krijgt Wit nu
+ook den volgenden slag, dan heeft het 8 punten, en daarmee het eerste
+_halfspel_ gewonnen. Rood _verliest_ nu de behaalde 4 punten en de
+strijd om het _tweede_ halfspel vangt aan. Deze strijd geschiedt volgens
+dezelfde regels, maar de wisselingen van het spel kunnen natuurlijk
+nu weer geheel anders zijn, doch de spelers, die het eerst 4 × [0-0]
+hebben bemachtigd, winnen steeds het gespeelde halfspel. Had de
+tegenpartij daarbij 3 × [0-0] gewonnen, ze moest deze wederom missen,
+daar de winstpunten der tegenstanders altijd daarbij vervallen.
+
+Hoewel het spel dus zeer eenvoudig is, kunnen tal van onderscheidene
+slagen zich hierbij voordoen, wat het spel zeer _afwisselend_ maakt.
+
+Het partuur, dat het eerst 3 spellen veroverd heeft, is winnaar.
+
+       *       *       *       *       *
+
+~Opmerking~: De lezers zullen hebben opgemerkt dat de slagen op „gelijk
+zes” (Rood en Wit hebben beide 3 × [0-0]) _veege_ slagen zijn, omdat het
+eene partuur de gewonnen punten moet verliezen. Bij zulke veege slagen
+is de belangstelling onder de toeschouwers op 't hoogst gespannen en de
+kaatsers zelf zijn natuurlijk op hun qui vive. Sommige spelers, vooral
+de jongere, zijn bij zulke gewichtige slagen een weinig zenuwachtig.
+De ervaren kaatser haalt er bij zoo'n veegen slag alles uit, wat hij
+kan. Oppervlakkig schijnt het onbillijk, de eenmaal gewonnen punten
+weer te verliezen, doch dit vervallen dier punten verhoogt juist de
+belangwekkendheid van het spel, de belangstelling van de toeschouwers
+en de ambitie der spelers.
+
+
+_Maximum- en minimumpunten der winnende partij._
+
+_a_. Elk half spel bestaat uit 4 × 2 p. = 8 punten; de geheele partij
+uit 3 spellen (6 halve spellen = 6 × 8 p. = 48 punten). Winnen nu bijv.
+de _Rooden_ achtereenvolgens de 6 halve spellen, zonder dat de Witten
+één halfspel kunnen veroveren, dan heeft Rood met 48 punten gewonnen.
+(Minimum).
+
+_b_. Winnen b.v. de Rooden de partij, dan hebben zij vast behaald
+6 × 8 p. = 48 punten. Nu kan het zijn, dat ze 5 halve spellen aan
+_Wit_ verloren, waarbij zij echter telkens 6 punten verwierven.
+De Rooden hebben dan in 't geheel 6 × 8 p. met 5 × 6 p. = 78 p.
+gemaakt. (Maximum).
+
+Tusschen deze cijfers varieert dus het behaalde aantal punten der
+winnende partij.
+
+Bij de gebruikelijke telwijze kan het nu voorkomen, dat het
+_verliezende_ partuur _meer_ punten heeft gemaakt dan het _winnende_.
+
+_c_. Stel b.v. dat Rood achtereenvolgens 5 halve spellen wint van Wit,
+zonder dat Wit één slag wint. Rood heeft nu 5 × 8 p. = 40 punten en
+Wit 0 punten. Daarop keert de kans ten gunste van Wit. Het bemachtigt
+achtereenvolgens alle 6 halve spellen en wint dus met 6 × 8 p. = 48
+punten. Nemen we aan, dat Rood hierbij telkens op „gelijk 6” verloor,
+dan had Rood in de geheele partij gemaakt 5 × 8 p. met 6 × 6 p. = 76
+punten. Wit won nu met 48 tegen Rood 76.
+
+Dit is nu wel het ongunstigste geval; vele gevallen liggen tusschen deze
+getallen.
+
+Toen Rood reeds 5 halve spellen had, had Wit nog _niets_, omdat de
+gewonnen punten in deze vijf halve spellen voor zijn partuur vervielen;
+(het kon ook telkens op „gelijk 6” verloren hebben). Maar Wit houdt den
+moed er in, (een goed speler laat vóór den laatsten slag nooit den moed
+zakken) wint nu een half spel, strijdt met vuur en.... zegeviert ten
+slotte nog. Dergelijke partijen zijn spannend, en de emotie bij de
+toeschouwers stijgt bij elk volgend halfspel.
+
+Ze bereikt haar toppunt, wanneer de partij den eindstand heeft van 5
+halve spellen gelijk en 6 punten gelijk. Is er dan ook nog eene kaats,
+dan moet nu de volgende slag de _beslissende_ zijn.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Deze emotie is het grootst bij de partij van den Nederlandschen
+kaatsbond, waar de afdeelingen met hare sterkste parturen elkander
+den _Mulierprijs_ betwisten. De leden der betrokken vereenigingen
+en hun stad- of dorpsgenooten scharen zich om de strijdende parturen
+hunner plaatsen Ze leven geheel mede in het spel en schieten bij de
+overwinning op hun vrienden toe, om ze geluk te wenschen met de zege.
+Terwijl de partijen elkander bekampen, is het onder die duizenden
+toeschouwers geen luidruchtig geschreeuw, maar een stille en kalme
+aanschouwing van den kamp, soms eene uiting van geestdriftige
+toejuiching bij een spannenden of meesterlijken slag. Hier wordt
+gestreden niet om de geldprijzen, maar om de _eer_, vandaar dat de
+partij van den Ned. Kaatsbond de meest geziene is in de Ned. kaatssport
+en het talrijkst bezoek haar ten deel valt. Het is een stukje poëzie te
+midden van een fellen kamp—hier wordt meegevoeld, meegeleefd,
+meegestreden door al die duizenden.
+
+
+_Het speelveld van Frieslands jeugd._
+
+Geeft de terreinteekening hiervoor een afbeelding van het speelveld bij
+een wedstrijd, de jeugd behelpt zich met een terrein, dat zeer primitief
+is ingericht, en in weinige oogenblikken zonder kosten gereed is. (Zie
+de teekening hiernaast).
+
+Vol levenslust en moed trekken de knapen naar het groene speelveld.
+In een oogenblik zijn de jassen en vesten, de schoenen of klompen
+uitgetrokken, de hoeden of petten afgezet. Netjes naast elkaar in
+het gelid worden deze kleedingstukken gelegd, om de voorlijn en de
+buitenlijnen van het perk te vormen; het perk is gereed.
+
+Ook worden wel eenige steenen opgezocht, op korten afstand naast elkaar
+geplaatst om het perk te vormen, terwijl ook pollen gras daarvoor dienst
+doen. De opslag en de bovenlijn worden mede aldus gevormd en het spel
+kan een aanvang nemen. Bij dit vrije spel zijn geen kwaadlijnen gelegd.
+Voor kaatsblokjes fungeeren een paar steenen.
+
+[Illustratie: HET SPEELVELD VAN FRIESLANDS JEUGD.]
+
+      |           |
+      |           |
+      |           |
+      |           |
+      |           |
+      |   Perk.   |
+      |-·········-|
+
+
+      -···········-  Opslag.
+
+      -···········-  Opslag.
+
+
+     -·············- Bovenslag.
+
+Gaan de jongens zich op een ongeplaveid plein in stad of dorp vermaken
+met den kaatsbal, zoo worden eenige lijnen met een mes getrokken of
+met een stuk krijt en in een ommezien is het terrein gereed. Bij een
+klinkerplaveisel zijn de spellijnen door roode klinkers aangeduid,
+zoodat dit terrein steeds voor het spel gereed ligt.
+
+Jong Friesland viert jaarlijks onder het patronaat van het hoofdbestuur
+van den Ned. Kaatsbond een mooi kaatsfeest in het vriendelijk dorp
+Wommels, gelegen tusschen Franeker en Bolsward.
+
+De prijzen van deze partij bestaan uit 3 gouden en 3 zilveren horloges,
+welke telken jare worden vereerd door jonkvrouwe C. J. de Vos van
+Steenwijk, voor enkele jaren inwoonster van Wommels. De leeftijd der
+jongens is bepaald van 13–16 jaar, terwijl de parturen uit dezelfde
+plaats afkomstig moeten zijn. Zoo is deze partij van Jong Friesland
+een Bondspartij in het klein, de kweekschool tevens voor den grooten
+Bondswedstrijd.
+
+Groote emotie onder de dorps- en stadgenooten als de beslissende
+partijen gespeeld moeten worden. Het geheele publiek leeft mede, gaat
+op in de partij, een hoera stijgt op uit de rijen der kaatsmakkers, als
+_hun_ dorps- of stadgenooten de schoone Freuleprijzen hebben gewonnen.
+
+Met welk een aandacht volgen de vaders der knapen elken op- of
+uitgeslagen bal, tevreden glimlachend als ze vooruitschieten, bedremmeld
+kijkende als ze achterop geraken, ze aanmoedigende tot den einde toe,
+wetende dat de kans spoedig keeren kan. En wie ze zoo ziet strijden
+met moed en volharding, loyaal elkaar straks de hand drukkende, krijgt
+eerbied voor de Friesche Spes Patria, voor het schoone ongekunstelde
+spel op Frieschen bodem.
+
+
+_Het Belgisch kaatsen._
+
+Zooals wij in onze historische aanteekeningen reeds opmerkten, werd ook
+in België en in Frankrijk sinds overoude tijden gekaatst. De Romeinsche
+soldaten zouden het ook daar ingevoerd hebben. De adel beoefende vooral
+het spel en in Parijs waren in de 18de eeuw nog vele meesterkaatsers.
+Men speelde er voorheen met de bloote hand als bij ons. Later is de
+handschoen in gebruik genomen, ook bij de Belgen.
+
+[Illustratie: Kaatsspel te Braine-le-Comte.]
+
+De Fransche revolutie gaf den genadeslag aan het eens zoo bloeiende
+kaatsspel. In Parijs werden de kaatsbanen gesloten en in 1825 verdween
+daar de laatste. Met het tweede Keizerrijk beproefde men in 1861 het
+spel weder te verheffen en werd het in den tuin der Tuilerieën gespeeld
+op het prachtig terras der Feuillantijnen. Een tweede poging werd in
+1866 gedaan, doch het mocht niet baten. Parijs verloor de ambitie in het
+spel der voorouders. In Noord-Frankrijk en in België wordt het echter
+nog druk beoefend; het jeu au tamis verdwijnt meer en meer, om het veld
+alleen over te laten aan het „Jeu de pelote”.
+
+[Illustratie: HET JEU DE PELOTE (BELGIË).]
+
+                              Outre
+     ·-----------------------------------------------------·
+      \     •4                  3                  5•     /
+        \-----------------------•-----------------------/
+          \                 Opslager                  /
+          C \               (Livreur)               / e
+            o \                                   / d
+              r \      1                   2    / r
+                d \    •                   •  / o
+                  e \                       / C
+                      \       Courte      /
+                       ·-----------------·
+                       |                 |
+                      /                   \
+                      |                   |
+                     /                    \
+         * Expert    |  Cordier    Cordier |   * Expert
+                    /     1×         2×     \
+                    |   gauche      droit   |
+                   /                         \
+                   |                         |
+                  /                           \
+                  |        Petit milieu       |
+                 /              ×              \   * Expert
+                 |              3              |
+              e /                               \ C
+              d |                               | o
+             r /                                 \ r
+             o |                                 | d
+            C /            Grand milieu           \ e
+              |                 ×                 |
+             /                  4                  \
+    * Expert |                                     |
+            /                                       \
+            |                                       |
+           /                                         \
+           |                   Fond                  | * Expert
+          /                     ×                     \
+          |                     5                     |
+         /                                             \
+         |                                             |
+        /                                               \
+       ·-------------------------------------------------·
+                               Fond
+
+De teekening, die hierbij gaat, geeft de Belgische benamingen aan.
+De Belgen onderscheiden 2 perken, het perk van den opslag en het perk
+van den uitslag; het kleine en het groote perk. Een partuur bestaat
+uit 5 spelers, die zich in de beide perken ongeveer opstellen, als de
+teekening aangeeft.
+
+(De plaats der kaatsers hangt ook hier af van de plaats der kaatsen
+en van den slag). De zwaarste plaats in het uitslagperk is het „grand
+milieu”, waar de sterkste speler staat. Ook hier heeft men bij 't perk
+de benaming vóór—buiten—kwaad.
+
+• 1, 2, 3, 4 en 5 zijn in het opslagperk; × 1, 2, 3, 4 en 5 in het
+uitslagperk.
+
+Aan elke zijde van de bovenlijn (outre) zijn seinpalen (vlaggetjes)
+geplaatst, om aan te geven of de ballen àl of niet tellen. De
+perkspelers zijn voorzien van een leeren handschoen; de livreurs spelen
+met de bloote hand.
+
+Aan weerszijden van het perk neemt een marqueur plaats, die de punten
+telt. Elke slag is 15 punten. 4 slagen maken 60 punten: dit heet een
+_spel_.
+
+De partij wordt gewoonlijk in 13 spellen gespeeld met een rust na
+het zevende spel. De kaatsen ontstaan evenals bij het Friesche spel
+bij onbesliste ballen; bij het Belgische spel wordt een _kaats_
+ook aangemerkt in het _uitslagperk_. Om die kaats te winnen moet de
+tegenpartij den bal verder slaan dan het kaatsblokje. Is deze kaats
+achter in het perk, dan stellen alle vijf spelers zich op achter
+in het perk bij die _kaats_. Deze plaats der kaatsen is het meest
+kenmerkende verschil tusschen het Friesche en het Belgische spel.
+
+Bij het Jeu de Pelote moeten alle uitslagballen en ook de
+terugslagballen blijven binnen de afgelijnde perken. Worden ze in
+de _vlucht_ er over geslagen, dan zijn het verloren slagen voor 't
+partuur, dat den slag doet; de tegenpartij maakt daarmee winstpunten.
+Bij het Friesche spel is de _terugslag_ over de zijlijnen niet kwaad.
+
+Elk der livreurs slaat een _spel_ op, zoodat alle 5 spelers den
+opslag om beurten hebben. Overigens komen de beide spelwijzen veel
+met elkaar overeen, zoodat een internationale kamp op beide manieren
+mogelijk is. De Belg gebruikt bij den opslag slechts één hand. Zijn
+opslag is daardoor bij lange na niet zoo krachtig als die van den
+Fries. Daarentegen is zijn uitslag zeer schoon en maakt hij dikwijls
+Herculesslagen. Met de krachtige, snelle en _stijve_ ballen der Friezen
+is hierop de kans geringer.
+
+Waar _vijf_ tegen _vijf_ spelen is de actie grooter, het veld meer
+bezet, wat aan 't oog der toeschouwers meer levendigheid oplevert. Hier
+staat tegenover, dat het spel over 't geheel minder krachtig is ten
+opzichte van den speler persoonlijk.
+
+Dit is duidelijk merkbaar, als de Friezen en de Belgen tegen elkaar
+spelen in parturen van _drie_ tegen _drie_, op Friesche wijze dus. In
+plaats van vijf, zooals bij hen, moeten er nu slechts drie het veld
+beslaan en het werk in perk en opslag verrichten.
+
+Waar het spel zich daarbij over verscheiden parturen uitstrekt, hebben
+de Friezen meer ausdauer, wat natuurlijk een gevolg is van hun
+spelwijze.
+
+Elegant in zijn houding, vlug in zijn beweging over het veld, bewegelijk
+van aard in het spel, opgewekt in den kamp, wordt de Belgische speler
+gaarne op de Friesche kaatsvelden gezien.
+
+In den uitslag over 't geheel sterker dan de Friesche kaatser, is hij
+in den opslag verre de mindere, wat hem de partijen tegen de Friezen
+gewoonlijk doet verliezen. Ook het verschil in grootte tusschen den
+Frieschen en den Belgischen bal is hierbij voorzeker niet zonder
+invloed. De ontmoetingen leerden steeds, dat de Friezen in _hun_ spel,
+de Belgen in het _Jeu de Pelote_ de sterksten zijn.
+
+
+#Kaatsbaan (1780).#
+
+Het kaatsen, eene der oudste en der natie eigen lichaamsoefeningen,
+was in vroegeren tijd zoo algemeen, dat men in de steden overdekte
+en gepriviligeerde kaatsbanen had. In zijn „Historie van Holland”
+beschrijft Francq van Berckey zulk eene kaatsbaan en geeft daarbij eene
+verklaring van het spel, zooals het omstreeks 1780 in Holland gespeeld
+werd.
+
+De kaatsbanen besloegen altoos een vrij groot plein en waren des te
+beter, naarmate ze grooter en ruimer waren. De bal, die er _buiten_
+geslagen werd, rekende men voor _kwaad_. Als nu nog telde zulk een slag
+2 punten voor de tegenpartij.
+
+De lengte en de breedte der baan werd bij afspraak tusschen de partijen
+bepaald en hing af van de krachten der spelers. De baan lag steeds voor
+het spel gereed, op de wijze dus als bij ons nog op sommige
+kaatspleinen.
+
+In de teekening zijn de lijnen AB en CD rollagen op de geplaveide baan.
+Men onderscheidde toen 2 perken, uitslag- en opslagperk, zooals nog
+heden bij het Belgische Pelotespel en het Fransche „Au tamis”. Een
+partuur heette toen een _cabel_. Soms werd gespeeld 6 tegen 6, of ook
+wel 4 tegen 4. Het meest echter bestond een cabel uit 3 spelers, wat het
+sterkste spel geacht werd, zooals nog thans bij het Friesche spel het
+geval is.
+
+     +---------------------------------------------------+
+     |                            Dirk                   |
+     |                           •                       |
+     |                                                   |
+     |            Uitslagperk                + _d_       |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     |    A                                         B    |
+     |    -------------------------------------------    |
+     |    ·   •Kees                                 ·    |
+     |    ·                          _b_       •    ·    |
+     |    ·                           +       Jaap  ·    |
+     |    ·                                         ·    |
+     |    ·                                         ·    |
+     |    ·                                         ·    |
+     |    ·         + _a_                           ·    |
+     |    ·    Piet                          Leen   ·    |
+     |    ·    ×                               ×    ·    |
+     |    -------------------------------------------    |
+     |    D                                         C    |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     |                                         + _c_     |
+     |                    Opslagperk                     |
+     |                                                   |
+     |                                 ##                |
+     |                              ×  ##                |
+     |                            Arie                   |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     +---------------------------------------------------+
+
+Veelal geschiedde een partij bij uitdaging. De uitdagers sneden daartoe
+een bal in zooveel kerven, of bijhangende lappen als er uitdagers waren,
+legden den gesneden bal bij de baan of staken hem in een beugel bij de
+baan vast. Dit heette „balopsteken”. Andere spelers informeerden naar de
+opstekers. Vertrouwden ze zich, zoo namen ze den bal af en de partij
+begon.
+
+(Deze gewoonte was in mijne jeugd nog in den kaatshoek in zwang, en naar
+ik meen, geschiedt zulks op onze kaatspleinen van het platteland nog
+wel. De bal wordt bevestigd in een ijzeren beugel aan den voormuur eener
+herberg op het kaatsplein. Zij, die de uitdaging aanvaardden, namen den
+bal uit den beugel, en maakten te voren een afspraak, om hoeveel geld of
+„gelag” de partij gespeeld zou worden).
+
+In het opslagperk der teekening ziet men een zeef afgebeeld, een rond
+net van gevlochten snaren, trommelsgewijze gespannen, rustende op 3
+pootjes en een weinig schuin van den grond verheven. Aan de zijde der
+baan stonden de toeschouwers. Hieruit koos elke cabel een
+_aanteekenaar_.
+
+Tot beter begrip van den loop eener partij zullen we de makkers van
+den eenen cabel Dirk, Jaap en Kees noemen, die van den tegencabel Arie,
+Leen en Piet. Ze staan 3 bij 3 recht tegenover elkaar. Op onze teekening
+staat Dirk in het uitslagperk tegenover Arie bij de zeef. Jaap en Kees
+staan tegenover Leen en Piet in het middenperk tusschen de rollagen
+AB–CD.
+
+       *       *       *       *       *
+
+De partij neemt een aanvang. Arie slaat op, hij steekt de hand met den
+bal omhoog en geeft daarmee aan Dirk het sein. Eerst werpt hij den bal
+2 à 3 maal op de zeef, om goed te mikken, terwijl de bal op de hoogte
+van den bedoelden slag rijst. Hij drijft nu den bal op Dirk aan. Indien
+nu Arie, wat bazenwerk is, den bal ver over Dirk heen kan slaan, zoodat
+deze hem niet kan inloopen of treffen, dan telt cabel-Arie 2 punten.
+De bal is _vrij_, heette het destijds. Kan Arie dit telkens doen, dan
+zal hij het spel winnen door zijn _opslag_. (Er was dus toen een vrije
+opslag; thans zijn zulke slagen over de achterlijn _kwaadslagen_; het
+spel is nu dus meer begrensd).
+
+Doch treft Dirk den bal en drijft hij hem met kracht weer naar Arie, zoo
+telt cabel-Dirk 2 punten, indien de tegenpartij den bal niet terugslaat.
+Gebeurt het echter, dat Arie den uitslagbal terugkaatst, dan schieten
+Jaap en Kees toe om hem terug te drijven, of ook Piet en Leen snellen
+toe om den door Dirk geslagen bal terug te kaatsen over lijn AB.
+
+Dit heen- en terugslaan geschiedt zoolang tot de bal blijft liggen,
+bijv. bij + _d_ of + _c_. Een slag is gewonnen door cabel-Arie, als de
+bal achter lijn AB blijft, door cabel-Dirk, als hij teruggeslagen is
+achter lijn CD. Is de bal dus bij + _d_ komen liggen, dan is de slag
+voor cabel-Arie; doch bij + _c_ tot rust gekomen is hij voor cabel-Dirk.
+Dan riep de winnende partij tot zijn aanteekenaar: „Schrijf!”
+
+Het kan echter ook zijn, dat de bal geslagen wordt of tot rust komt
+tusschen de twee perken in, dat is tusschen AB en CD. Dan stelt men
+daar ter plaatse een teeken. Dit heet een _kaats_, bijv. bij + _e_.
+Heeft Arie of een zijner makkers den bal gekeerd, dan komt hun aanmerker
+de kaats aanteekenen. Kaatsen ontstonden toen dus alleen in de ruimte
+tusschen de beide perken.
+
+Even als nu werd ook toen bij één of meer kaatsen van perk en opslag
+gewisseld. Zou de kaats gewonnen worden, dan moest zij voorbij geslagen
+worden over een der lijnen AB of CD en telde de cabel daarvoor 2
+punten. Dat Jaap en Kees ter eener, en Piet en Leen ter andere zijde
+hierbij een werkzaam aandeel nemen, spreekt vanzelf. Vele malen ging de
+bal tusschen de cabels heen en weer. (Triktrakslag).
+
+Gebeurde het echter, dat onder het spelen _om eene kaats_, de bal na
+eenige heen- en terugslagen weer terecht kwam tusschen de lijnen AB–CD,
+dan was de kaats _onbeslist_ gebleven en ontstond er een _nieuwe kaats_.
+Zoo konden er bij den strijd om eene kaats wel eens drie andere kaatsen
+gemaakt worden. Om de kaats te _winnen_, moest een der cabels den bal
+over lijn AB of CD hebben geslagen.
+
+Bij het slaan van de _eerste_ kaats of van meerdere kaatsen gingen de
+cabels wisselen. Dit geschiedde beurtelings, nadat men met de meeste
+kunst den opslag zijner tegenpartij afwon. Ook werd elke maat op zijn
+beurt opslager, bij het slaan van een kaats. Dus alle _drie_ maats
+werden op hun beurt opslager. Dit kon toen, omdat men dikwijls met
+meer dan 2 kaatsen verging, zooals hier boven is aangewezen.
+
+Een zeer eigenaardige afwijking van ons tegenwoordig spel was het
+volgende. Stel, dat Arie om kaats + _b_ te winnen, den bal naar Dirk
+slaat. Deze drijft hem terug, maar Piet pakt hem en werpt hem op zijn
+beurt terug. Nu schiet echter Kees toe en deze slaat den bal schuin
+over, waarop zijn _eigen_ maat Jaap er op inloopt en den bal terugslaat
+tot + _c_ bijv. Doch Leen, die dezen slag voorziet, is achteruit
+geloopen en drijft hem over alles heen, zoodat hij bijv. bij + _d_
+blijft liggen. Dirk had bij dezen strijd zijne plaats verlaten, en
+was meer vooruitgeschoten. De bal vliegt hem nu over. Cabel-Arie won
+dus de kaats en riep: „Schrijf”! Bij het tegenwoordige spel mag echter
+de bal slechts geslagen worden in _dezelfde_ vlucht door één der
+partuurmakkers.
+
+Gewoonlijk bestond toen een partij uit 6 spellen, soms meer, soms
+minder. Een spel bevatte meestal 12, soms ook 16 punten. Zulks werd te
+voren vastgesteld. Voor elken gewonnen slag werden 2 punten genoteerd.
+
+Zooals uit bovenstaande verklaring blijkt, week het spel der 18de
+eeuw in vele opzichten van dat van onzen tijd af, maar stemde in vele
+gevallen toch weer met het onze overeen. Het gold toen als een der
+vernuftigste en vermakelijkste spelen van dien tijd.
+
+[Illustratie: JAN REITSMA.]
+
+Hier volgen nog een drietal der meest bekende kaatszangen, welke bij de
+prijsuitdeelingen der kaatswedstrijden worden aangeheven.
+
+
+1. ~OAN DE KEATSERS~.
+
+Wize: De Fryske Tael (_Nij Frysk Lieteboek_ No. 2).
+
+    Jimmer wierne de âlde Friezen
+      Krêftich, flink en stoer en dreech;
+    Dy stoerens moatt' hja net forlieze
+      En derom frjeunen mei'noar op it leech!
+          Op! oan it keatsen!
+        Jimm' bern fen Fryslâns gea!
+          Kom! fleurich op!
+        Jimm' krij in flinke lea!
+              Frjeunen gou,
+              Slaen se nou!
+        Op it keatsfjild binn' wij bliid!
+              Frjeunen gou!
+              Slaen se nou!
+        Wêz nou flink en krêftich yn 'e striid!
+
+    Lit de wyn den ek mar rûze,
+      Krêftich komt yn 't perk de bal;
+    Kom, lit it bloed jimm' nou ris brûze,
+      Hwent sjoch, wy binne gou _Jan Reitsma's_ al!
+          De ballen fleane,
+        Hja fleane fier en heech!
+          Sjoch Fryslâns soannen,
+        Hja binn' stoer en dreech!
+          Frjeunen gou! (_ensfh._)
+
+    Slaen nou, keatsers, moaije ballen!
+      Lyk as _Greate Hantsje_ alear.
+    Al wirde keatsen wol forfallen,
+      De krêft forlieze jimme dochs net mear!
+          Kom lit se fleane,
+        Nei boppen yn 'e loft!
+          Flink yn 'e baen!
+        En rêst gjin inkeld skoft!
+          Frjeunen gou! (_ensfh._)
+
+2. HULDE OAN DE ALD-KEATSERS!
+
+Wize: _„Pietje Puck!”_
+
+      Hwet waerd to Frjentsjer jierren lyn
+        Al keatst faek fen kom sa,
+      Troch Hessel Brijker, Manne Roek
+        Of Piter Alkema.
+      En Douwe Mùteltsje, dy al
+        Sa'n baes yn 't keatsen wier,
+      Dan Grouwe Yme, wolbikind,
+        Dy sloech faek einen fier.
+
+                  ~Refrein~:
+
+    For de âlde keatsers klinkt in „Hyp, hoera!”
+    Dy stoere Friezen komt ús hulde ta!
+        De âlden gyngen foar,
+        Wij folgje grif hjar spoar,
+        En stypje op nij ús eale keatspartij.
+
+      Greate Hantsje en de Lytse fen de Ryp,
+        Haije út de Easterein,
+      Mei Willem fen Kubaerd der by,
+        Hwet habbe hja wol slein!
+      Tsjommearum hie syn Knilles Proast,
+        Dy sloech se ek faek in ein.
+      Hwêr Dykstra fen Seisbjirrum kaem
+        Der waerd ek tige slein.
+
+                  ~Refrein~:
+
+    For de âlde keatsers, _ensfh._
+
+      Klaes Hantsjes to Achlum hâld s' omleech,
+        Greate Obe út Arum wei
+      Wier op en út ek jimmer klear
+        By eltse keatspartij,
+      De greate Kúken fen it Bil
+        Wier krigel, tûk en tai,
+      Ek Piter Bakker fen de Ryp
+        Wier ien fen 't echte skaei,
+
+                  ~Refrein~:
+
+    For de âlde keatsers, _ensfh._
+
+[Illustratie: T. GROENDIJK.  SJ. DIJKSTRA.  T. SWART.
+
+Koningspartuur 1909 Ned. Kaatsbond afdeeling „Tjummarum”.]
+
+      Rients Doekles, dy 't fen Peinjum kaem,
+        Mei de Rypma's yn petûr,
+      Wier mei syn maten yn it spil
+        Sa krêftich, sa fol fjûr.
+      Klaes Post fen Kimsert en foarâl
+        Durk Ynses fen Wynaem,
+      Klaes Boarsma en Auke Miedema
+        Fen Sweins wierne ek bikwaem.
+
+                  ~Refrein~:
+
+    For de âlde keatsers, _ensfh._
+
+      Wier Arum op Jan Bonnema great,
+        De Ryp op Sjirk de Wal,
+      Wynaem op 'e Hiddinga's, Pyt en Jan,
+        Rients Koopmans ek foaral.
+      Dan blonk út Winsum Felkers wer,
+        Wier Strûksma—Wommels ear.
+      Hein Postma en Rein de Wite stien'
+        Yn Surch en Peinjum klear.
+
+                  ~Refrein~:
+
+    For de âlde keatsers, _ensfh._
+
+                        _(Ut „Sjirk Walles”)._
+
+3. FEN DE FRYSKE FAMMEN.
+
+Wize: Yn 'e Snitser Merk (_Ald Frysk Lieteboek_ No. 50).
+
+    De fammen yn 'e keatsershoek
+      Binn' gljeon op keatspartijen:
+    In pear komme om nei 't spil to sjen,
+      De measten om it frijen.
+    De keatser is sa rêd,
+    It fanke is al sa glêd,
+    Dat hja mei 'n inkeld lonkje
+    Yn 't ringen lôgjend keatsershert
+      In smeuljend ljeafdefonkje
+      Ta 'n ljochte laeije set.
+
+    Hja witte dat hja troch dat spil
+      Bitùfte feintsjes krije.
+    Dêrom mei eltse faem hjir ek
+      Sa graech it keatsen lije.
+    Mei each en hânnen klear!
+    Dit fùget herten gear,
+    En, lyk as bij it keatsen,
+    Komt stadichoan in nij petûr,
+      Dat keatst dan troch oan 't trouwen
+      Fol ljeafde en fol fjûr.
+
+    Mar nei it trouwen slacht de man
+      Meast „kwea” ynpleats fen „boppe”;
+    En 't wyfke wol dan wol ris graech,
+      Him út de krite... skoppe.
+    En 't ein is: Op it lêst
+    Slacht s' op en út „for bêst”!
+    De man docht mei for „kearder”,—
+    Hy, dy 't as feint sa'n keatser wier.
+      Syn wiif slacht alles „boppe,”
+    Hij hjit dan min as strie.
+
+                        _(Ut „Sjirk Walles”)._
+
+De nos. 2 en 3 zijn overgenomen uit:
+
+„Sjirk Walles ef de keningspriis fen it keatsen”, toaniel- en sjongstik
+fen W. Westra en Y. Schuitmaker, leden fen de keatsklub „Jan Bogtstra”
+to Frjentsjer, mei in foarwird fen de hear S. v. d. Burg, de algemiene
+skriuwer fen it Selskip for Fryske Tael- en Skriftenkennisse,—útjown by
+T. Telenga to Frjentsjer.
+
+
+
+
+      #:: EERVOLLE VERMELDING AMSTERDAM 1908 ::#
+
+
+                    #~PRAKTISCHE~#
+                  #Huis-Bibliotheek#
+
+                   #Geïllustreerd.#
+
+  _Schreber_, Longen-Gymnastiek. 2e druk         35 Ct.
+  _Bock_, Eerste Hulp bij Ongelukken             30 „
+  _van de Ven_, Amateur Fotograaf. 2e druk       25 „
+  _Toepoel_, Physical Culture                    60 „
+  Licht-, Lucht- en Zonnebaden                   30 „
+  Mijn Aquarium                                  35 „
+  De Kleine Briefsteller                         35 „
+  De Jonge Schaker                               35 „
+  _Broekkamp_, Jonge Dammer                      ƒ 1.25
+  _Broekkamp_, Damstudies                        35 Ct.
+  _Leefson_, Nieuwste Dansen                     35 „
+  Skatspel, handleiding                          50 „
+  Billardschool. 2e druk                         35 „
+  _Ott_, Rijwiel, inrichting. 2e dr.             25 „
+  Levensmagnetisme                               15 „
+  Terrarium. _(Ter perse)_                       35 „
+  Luchtscheepvaart, populaire beschouwing        30 „
+
+
+                #Sport-Bibliotheek#
+                  #Geïllustreerd.#
+
+                #HANDLEIDING voor:#
+
+           Voetbal-Scheidsrechter      60 Ct.
+           Voetbal. 3e druk            25 „
+           Lawn Tennis. 2e dr.         30 „
+           Lawn Tennis. 3e dr.         ƒ 1.60
+           Water-Polo. 2e dr.          30 Ct.
+           Cricket                     30 „
+           Croquet                     30 „
+           Kegelen                     30 „
+           Korfbal                     30 „
+           Hockey                      30 „
+           Hardloopen. 2e dr           30 „
+           Roeien                      35 „
+           Zeilen                      50 „
+           Zwemschool. 2e dr.          35 „
+           Droogzwemmen                15 „
+           Schermen                    50 „
+           Boksen                      35 „
+           Worstelen                   60 „
+           Schoonrijden                50 „
+           Kolven                      50 „
+           Rolschaatsenrijden          30 „
+           Openluchtspelen             45 „
+           Halteren                    35 „
+           Skiloopen                   30 „
+           Wielrennen                  35 „
+
+
+     #:: UITGAVEN VAN J. F. VAN DE VEN TE BAARN ::#
+
+
+
+
+  +--------------------------------------------------------+
+  |                                                        |
+  |              OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER:              |
+  |                                                        |
+  |  De volgende correcties zijn in de tekst aangebracht:  |
+  |                                                        |
+  |  Bron (B:) — Correctie (C:)                            |
+  |                                                        |
+  |  B: JAN REITSMA.    JOH. STRUIKSMA,                    |
+  |  C: JAN REITSMA.    JOH. STRUIKSMA.                    |
+  |  B: later de eerst opengevallen abdij.                 |
+  |  C: later de eerst opengevallen abdij.”                |
+  |  B: de Spaansche kustprovinciên langs                  |
+  |  C: de Spaansche kustprovinciën langs                  |
+  |  B: de Polote”, dat met uitzondering                   |
+  |  C: de Pelote”, dat met uitzondering                   |
+  |  B: zijn gang (in de omstreken                         |
+  |  C: zijn gang” (in de omstreken                        |
+  |  B: ras krachtdadig bevorderen.” En wanneer            |
+  |  C: ras krachtdadig bevorderen. En wanneer             |
+  |  B: zilveren eereprijzen te vinden,                    |
+  |  C: zilveren eereprijzen te vinden.                    |
+  |  B: —Op 't sté fen 't âlde                             |
+  |  C: „—Op 't sté fen 't âlde                            |
+  |  B: folksspil fen alear.                               |
+  |  C: folksspil fen alear.”                              |
+  |  B: mei stean en fallen.                               |
+  |  C: mei stean en fallen,                               |
+  |  B: staal uw kracht in daden,                          |
+  |  C: staal uw kracht in daden.                          |
+  |  B: 't Is kaet-sers-dei!                               |
+  |  C: 't Is keat-sers-dei!                               |
+  |  B: oan 't bounsbistjúr,                               |
+  |  C: oan 't bounsbistjûr,                               |
+  |  B: teekening_. (Het perk heeft den                    |
+  |  C: teekening_. Het perk heeft den                     |
+  |  B: de 1ste catagorie is de lengte                     |
+  |  C: de 1ste categorie is de lengte                     |
+  |  B: (bestemming: perk). zóódat de bal                  |
+  |  C: (bestemming: perk), zóódat de bal                  |
+  |  B: is kwaad). Het zijn misslagen.                     |
+  |  C: is kwaad).) Het zijn misslagen.                    |
+  |  B: of Herculesslag. Het perkpartuur wint              |
+  |  C: of Herculesslag.) Het perkpartuur wint             |
+  |  B: neemt een marquer plaats, die                      |
+  |  C: neemt een marqueur plaats, die                     |
+  |  B: Friezen komt ùs hulde ta!                          |
+  |  C: Friezen komt ús hulde ta!                          |
+  |                                                        |
+  +--------------------------------------------------------+
+
+
+
+***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK HET KAATSSPEL***
+
+
+******* This file should be named 38546-0.txt or 38546-0.zip *******
+
+
+This and all associated files of various formats will be found in:
+http://www.gutenberg.org/dirs/3/8/5/4/38546
+
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://www.gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://www.gutenberg.org/about/contact
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://www.gutenberg.org/fundraising/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit:
+http://www.gutenberg.org/fundraising/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
diff --git a/38546-0.zip b/38546-0.zip
new file mode 100644
index 0000000..7bad138
--- /dev/null
+++ b/38546-0.zip
diff --git a/38546-8.txt b/38546-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..f82d924
--- /dev/null
+++ b/38546-8.txt
@@ -0,0 +1,2819 @@
+The Project Gutenberg eBook, Het kaatsspel, by Willem Westra
+
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+
+
+
+Title: Het kaatsspel
+       handleiding met historische aanteekeningen en kaatszangen
+
+
+Author: Willem Westra
+
+
+
+Release Date: January 10, 2012  [eBook #38546]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+
+***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK HET KAATSSPEL***
+
+
+E-text prepared by the Online Distributed Proofreading Team
+(http://www.pgdp.net)
+
+
+
+Note: Project Gutenberg also has an HTML version of this
+      file which includes the original illustrations.
+      See 38546-h.htm or 38546-h.zip:
+      (http://www.gutenberg.org/files/38546/38546-h/38546-h.htm)
+      or
+      (http://www.gutenberg.org/files/38546/38546-h.zip)
+
+
+  +----------------------------------------------------------------+
+  |                                                                |
+  |                 OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER:                   |
+  |                                                                |
+  | De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele,     |
+  | verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te      |
+  | moderniseren.                                                  |
+  |                                                                |
+  | Bladzijde-nummering is verwijderd. Afgebroken woorden aan het  |
+  | einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Voetnoten zijn  |
+  | verplaatst naar het eind van de alinea met de verwijzing.      |
+  |                                                                |
+  | De in het origineel als cursieve tekst is weergegeven als      |
+  | _cursief_. Uitgespatieerde tekst is weergegeven als            |
+  | ~uitgespatieerd~; vette tekst als #vet#.                       |
+  |                                                                |
+  | Het boogje dat de samenvoeging van lettergrepen aangeeft is    |
+  | weergegeven met een ^. De weergave [0-0] staat voor het teken  |
+  | dat de dubbele bal aangeeft: een twee rondjes boven elkaar,    |
+  | gekoppeld door een verticaal streepje. De bullet, gebruikt     |
+  | om een partituur aan te geven, is weergegeven met een �.       |
+  | De dubbele lage en hoge aanhalingstekens zijn in dit e-boek    |
+  | respectievelijk aangegeven als �aanhalingstekens�.             |
+  |                                                                |
+  | De illustraties die een overzicht geven van het speelveld zijn |
+  | door middel van karaktertekens weergegeven.                    |
+  |                                                                |
+  | Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn       |
+  | gecorrigeerd. Het verschil in spelling van Frank van Berkhey   |
+  | is behouden.                                                   |
+  |                                                                |
+  | Aan het eind van het boek volgt een overzicht van de           |
+  | aangebrachte correcties.                                       |
+  |                                                                |
+  | De illustraties zijn beschikbaar bij de html-versie van        |
+  | dit e-boek op http://www.gutenberg.org/                        |
+  |                                                                |
+  +----------------------------------------------------------------+
+
+
+
+
+HET KAATSSPEL
+
+HANDLEIDING MET HISTORISCHE
+AANTEEKENINGEN EN KAATSZANGEN
+
+DOOR
+
+W. WESTRA
+Voorzitter van den Nederlandschen Kaatsbond.
+
+GE�LLUSTREERD.
+
+
+
+
+
+
+
+BAARN.
+J. F. VAN DE VEN.
+
+
+
+
+_Opgedragen aan den heer _JAN BOGTSTRA_ te Franeker, Eerelid van den
+Nederlandschen Kaatsbond, uit achting en erkentelijkheid voor de groote
+diensten aan de kaatssport bewezen, gedurende een tijdperk van eene
+halve eeuw._
+
+[Illustratie: JAN BOGTSTRA.]
+
+    Der is in �lde St�nfries
+      Fen meer as tachtig jier,
+    By keatsers heech yn eare,
+      In Fries yn hert en ier.
+
+    Dy St�nfries is Jan Bogtstra,
+      Hwet m'oer syn deugden geit:
+    D'�ld-keatsers binn' syn frjeonen,
+      De jonge naeme 'm �Heit�!
+
+[Illustratie:  JOH. BIERMA.     JAN REITSMA.    JOH. STRUIKSMA.
+               (oud costuum).  (nieuw costuum).  (oud costuum).
+
+Oud-Koningspartuur, Franeker.]
+
+
+
+
+INHOUD.
+
+
+                                       Bldz.
+
+  Inleiding                                7
+
+  Eenige historische aanteekeningen       15
+
+  Eereprijzen en Kaatszangen              25
+
+  Uitlegging van het spel                 43
+
+  Beschrijving van een partij             57
+
+  Aan de Kaatsers                         75
+
+
+
+
+#BOEK-, COURANT- EN STEENDRUKKERIJ G. J. THIEME, NIJMEGEN.#
+
+
+
+
+I.
+
+INLEIDING.
+
+
+    �Daar is maar ��n spel, dat mij hartstocht is en weelde,
+    Daar 'k alles voor laat staan en dat mij nooit verveelde,�
+
+zong De Genestet, toen hij nog �jong en jolig� was en �'t groene veld
+hem meer trok dan het groene laken.� Dat spel was het raketten. Deze
+regelen zijn mede van toepassing op het kaatsen, dat Oud-Hollandsch
+balspel. Immers op den dag van den grooten wedstrijd van den Ned.
+Kaatsbond zijn reeds 's morgens vele honderden naar de kampplaats
+opgetrokken, die in den middag tot een 5000 tal zijn aangegroeid, om
+getuige te zijn van de meesterlijke slagen van Frieslands beroemde
+spelers. Er zijn er bij honderden, die zich in den morgen een plaatsje
+in de tribunes hebben uitgekozen, en tot des avonds 7 uur met
+onverdeelde aandacht het spel gade slaan.
+
+Wie in het kaatsseizoen (April-October) in den kaatshoek onzer provincie
+komt, die zal verwonderd staan over het groot aantal personen en knapen
+vooral, die elken dag met groote ambitie dit aloude balspel spelen. In
+vele plaatsen van Friesland is het kaatsspel _het_ openluchtspel. Het is
+dan ook of de bovenstaande regels van De Genestet voor het kaatsspel en
+zijne beoefenaars zijn geschreven.
+
+Zooals de Griek zijn Olympische spelen had en de Engelschman zijn
+football heeft, zoo heeft de Fries zijn kaatsspel.
+
+En de Friezen kennen hun beste spelers, zooals de Engelschman zijn beste
+footballspelers kent. Hun namen gaan in het speelseizoen van mond tot
+mond en ook de kaatsersroem van hen, die in vroegere jaren de coryphee�n
+van het kaatsterrein waren, klinkt nog jaren daarna door Frieslands
+kaatserswereld.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Er was een tijd, en die tijd ligt verre achter ons, dat het kaatsspel
+hier te lande en elders, zelfs door koningen, graven en edelen hoog werd
+gewaardeerd. Doch niet alleen bij dezen stond het als een ridderlijk
+spel bekend, ook bij het volk was het niet minder hoog in aanzien.
+Kaatsten de heeren meer in de open of overdekte _kaatsbanen_, het volk
+beoefende het spel op openbare pleinen in dorp of stad. Veel is bij
+de wisseling der tijden veranderd en ook het kaatsspel heeft in die
+kentering gedeeld. Vroeger een algemeen bekend spel in Nederland
+en onder alle klassen der samenleving beoefend, is het kaatsgebied
+langzamerhand beperkt geworden tot Friesland, welks inwoners steeds
+lichaamsoefeningen in de openlucht, waarbij vlugheid, moed en kracht
+hoofdvereischten zijn, als de meest geliefde uitspanningen beschouwden.
+Het eigenaardig en frissche volkskarakter der Friezen spiegelt zich in
+dit aloude balspel nog ten duidelijkste af.
+
+Terecht wordt in onzen tijd ingezien, dat gezonde en ongekunstelde
+volksspelen in het vrije veld een volk bewaren voor verweeking en voor
+verbastering van het karakter. Zonder iets te willen afdingen op de
+waarde van vele ge�mporteerde spelen, moet ons toch de klacht van de
+lippen: �Waarom moeten die uitheemsche spelen de plaats innemen van
+onze echt Hollandsche spelen? Of vindt dit zijn oorzaak misschien in
+het bedroevend verschijnsel te willen bewonderen, wat uit den vreemde
+komt?� Zoo ja, dan zal zulks niet strekken tot hooghouding van ons
+eigenaardig en frisch volkskarakter. Voor alles gelde toch bij onze
+volksspelen de leuze: �Nederlandsch in Nederland.� Een echt Hollandsch
+balspel is het kaatsspel. Het wordt gespeeld op 't vrije veld of op
+een plein in stad of dorp. Aan de beoefening er van is een minimum
+van kosten verbonden. Met een bal van 10 cent speelt men verscheidene
+partijen, en met weinig omslag is het speelterrein in orde. In vele
+plaatsen zelfs ligt het speelveld altijd gereed; (de kaatsbuurt).
+In dit opzicht verdient het ook de voorkeur boven die spelen, voor
+welker beoefening duur materiaal moet worden aangeschaft, of waarbij
+schittering van kleeding mede een rol speelt.
+
+Elke Friesche kaatsersknaap draagt in het speelseizoen een kaatsbal
+in zijn zak; spoedig is onder de jongens een partuur gevormd en v��r
+en na schooltijd ziet men ze op de speelvelden druk in de weer den bal
+te hanteeren. De Friesche knaap is dan de beste type van Hildebrands
+�Hollandsche Jongens�.
+
+Zie in uwe verbeelding eens die Friesche knapen op de groene weide of
+op het speelplein, zie die jonge en krachtige mannen als moedige en
+onversaagde athleten den sterken arm uitgestrekt, 't lichaam schuins,
+v��r- of achterwaarts gebogen, den scherpen en vasten blik beurtelings
+op den tegenstander en den kaatsbal gericht. Dit balspel is een bij
+uitstek gymnastisch spel, het oefent oog en hand, maakt wakker, wekt
+zelfvertrouwen, staalt de spieren, versterkt het hart, maakt de longen
+veerkrachtig, in 't kort bevordert eene goede gezondheid. Het is een
+onophoudelijk springen, werpen, buigen, strekken en loopen, en met welk
+een behendigheid wordt de bal, hoog in de lucht of laag bij den grond,
+verscheidene meters ver geslagen.
+
+Waar er nu in onzen tijd de nadruk op wordt gelegd, dat niet alleen
+gestreefd moet worden naar de bevordering van openluchtspelen ten bate
+van de jongens en de jongelieden uit den gegoeden stand, maar ook en in
+veel hooger mate nog van die uit de mindere standen, daar meenen wij,
+dat ook voor deze laatsten even goed als voor de eersten het kaatsspel
+het aangewezen openluchtspel is. Daarbij is het niet ingewikkeld, maar
+toch een spel vol afwisselingen. Het wordt meestal gespeeld 3 tegen 3;
+soms ook 2 tegen 2 of ��n tegen ��n. Het kan echter even goed ook 4
+tegen 4 gespeeld worden, de regel is evenwel 3 tegen 3, wat de sterkste
+formatie is.
+
+De lichamelijke ontwikkeling van alle lagen der maatschappij is een
+volksbelang. Blijkens de posten, uitgetrokken op de Staatsbegrooting
+voor 1910, als subsidies aan het Ned. Gymnastiekverbond, het N. O.
+Genootschap, den Ned. Bond voor Lichamelijke Opvoeding, wordt zulks door
+de Regeering erkend. Naar onze meening kunnen ook de gemeentebesturen
+niet langer achterwege blijven om steun te verleenen, en moet van
+gemeentewege een terrein beschikbaar worden gesteld, waarop de jeugd en
+de jongelingschap zich dagelijks met het spel vermaken kan, wat tot heil
+der lichamelijke ontwikkeling van �Jong Nederland� strekken zal.
+
+Dikwijls wordt er in onzen tijd geklaagd over verwildering der jeugd.
+Geeft haar de speelterreinen van vroeger terug, en de klachten over de
+�baldadigheid van den koning der straat� zullen zeker afnemen.
+
+In sommige dorpen van onzen kaatshoek is een plein, aldus geplaveid,
+dat het kaatsveld steeds tot spelen gereed ligt. Het perk is daarbij
+aangewezen door een rij van roode klinkers, terwijl het terrein
+overigens met gele klinkers is gevloerd. Deze pleinen of kaatsterreinen
+worden door de gemeente onderhouden.
+
+De plaats onzer inwoning bezit een weiland in de stad, het terrein,
+waar Franeker's bekende groote kaatspartij wordt gehouden. Het
+gemeentebestuur stelt dit terrein gedurende het speelseizoen ter
+beschikking van de kaatsminnende jeugd en de jongelingschap, elken dag
+na 12 uur.
+
+Hieruit blijkt, dat het kaatsspel steeds in onze provincie een zeer
+populair spel is geweest.
+
+Door de toenemende bevolking en de daarmee gepaard gaande aanbouwing,
+werden in vele plaatsen de pleinen aan het spel onttrokken. Ook werd
+door sommige gemeentebesturen het kaatsen binnen het dorp of de stad
+verboden, hetwelk in die plaatsen noodlottig is geweest voor den bloei
+van het aloude balspel.
+
+In onzen tijd van opleving der openluchtspelen treedt ook het kaatsspel
+weer meer naar voren. Door de organisatie en het streven van den Ned.
+Kaatsbond worden in vele plaatsen der provincie kaatsclubs opgericht,
+die �f op een buurt �f op een weiland hare oefeningen houden.
+
+Een eigenaardig verschijnsel doet zich bij de vorming dezer clubs voor.
+Terwijl toch bij vele sportvereenigingen het standenverschil naar voren
+treedt en in een zelfde plaats onderscheiden clubs gevormd worden,
+omvatten onze _kaats_clubs de leden van elken stand. De landbouwer
+en zijn arbeider, de timmerbaas en zijn knecht, de onderwijzer, de
+ambtenaar, de dokter, de werkman en de burger spelen samen als leden
+eener zelfde vereeniging op het groene veld of het kaatsplein.
+
+Een landbouwer en twee zijner arbeiders speelden vele malen in ��n
+partuur; de dokter, het hoofd der school en de timmerbaas van 't zelfde
+dorp kaatsten nog dit jaar op de Bondspartij.
+
+Zulks kan niet anders dan een gunstigen invloed uitoefenen op de
+verhouding van de onderscheiden standen in een zelfde plaats. Het
+versterkt bovendien de nationale eenheid, waar de protestant, de
+katholiek, in 't kort, lieden van verschillende godsdienstige richting
+samen spelen onder 't zelfde vaandel.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Het spreekt van zelf, dat een spel als het kaatsspel, hetwelk weleer
+door geheel ons vaderland met groote voorliefde en door alle standen
+beoefend werd, niet zonder invloed is geweest op de taal des volks. Tal
+van uitdrukkingen hebben haren oorsprong aan dit spel te danken. Hier
+volgen er eenige:
+
+Hij maakt een bovenslag of dat was een bovenslag; zij kaatsen elkaar
+de ballen toe; wie de kaats verliest, moet de ballen betalen; de beste
+kaatser slaat wel eens den bal mis; wie kaatst, moet den bal verwachten;
+elkaar prippers (slecht uit te slagen ballen) geven; hij slaat voor baas
+(eerste opslager) op; dat was een buitenslag; dat was een kwaadslag;
+elkander den bal toewerpen, enz. enz.
+
+Bij Harreboomee vonden wij nog enkele uitdrukkingen of spreekwoorden,
+die in onzen tijd niet meer gebruikt en verstaan worden, zooals:
+
+Hiermee is de bal afgekaatst; de kaats is mijn; hij weet die kaats wel
+te teekenen; teeken die kaats (let daarop) keer die kaats; het was een
+heel gewonnen spel, dan in 't laatst gaf hij de kaats; die van het dak
+niet kaatsen kan, blijve uit de baan; geef mij kaatsruimte, enz.
+
+Vondel zegt in den lofzang van den Christelijken ridder:
+
+    �Voor zulk een antwoord ruimt de booze Geest zijn plaats,
+    En vlucht de name Gods, de ridder wint de kaats.�
+
+En bij Cats:
+
+    �Kaats of min heeft geen val
+    Zonder overgaanden bal.�
+
+Terwijl in de _laatste jaren_ onderscheiden balspelen in ons land werden
+ingevoerd, en het nut van openluchtspelen allerwege wordt ingezien, werd
+reeds sedert _eeuwen_ op den Vaderlandschen bodem, in de provincie
+Friesland, een balspel gespeeld, hetwelk in alle opzichten waard is
+zijn oude plaats in de rij der vaderlandsche spelen weer in te nemen.
+
+[Illustratie: Kaatspartij te Franeker.]
+
+Moge dit openluchtspel bij uitnemendheid meer en meer beoefenaars en
+voorstanders vinden, waar men in onzen tijd steeds meer doordrongen
+wordt van 't groote belang der oefening van 't lichaam, ook op de
+ontwikkeling der hoogere vermogens van den geest: �den wil, het
+karakter, den moed, de tegenwoordigheid van geest, de scherpzinnigheid�.
+
+Ons wil het voorkomen, dat dit aloude balspel alleszins waard is weder
+in de nationale zede door te dringen, omdat het kan bijdragen tot
+verhooging van de volksgezondheid, tot ontwikkeling van den volksgeest,
+tot veredeling en versterking van het volkskarakter.
+
+_Franeker_, 1910.                                           W. WESTRA.
+
+
+
+
+II.
+
+Eenige historische aanteekeningen.
+
+
+Naar men meent, is het kaatsspel hier te lande door de Romeinen
+ingevoerd. Deze zouden het overgenomen hebben van de Grieken, door wie
+onderscheidene balspelen beoefend werden. Bij de Spartanen werd het
+balspel als een belangrijk onderdeel der gymnastiek beschouwd, terwijl
+ook de Atheners het met voorliefde beoefenden. Onder die Grieksche
+balspelen waren er vier spelen met een kleinen bal. Een dier spelen
+schijnt veel overeenkomst gehad te hebben met ons kaatsspel. Ook de
+Romeinen speelden met een bal �trigonalis� genoemd, waarmee men vrijwel
+op dezelfde wijze speelde als tegenwoordig nog met den kleinen kaatsbal.
+De onaanzienlijken speelden in de open lucht en op de straten en pleinen
+van het oude Rome, een �fatsoenlijk� Romein in het �sph�risterium�, eene
+overdekte baan.
+
+Dergelijke kaatsbanen werden in lateren tijd in verschillende
+Europeesche landen aangetroffen. We herinneren aan de kaatsbaan van
+Versailles, waar de bekende eed van 1789 werd uitgesproken. In het Jeu
+de Paume speelden de Bourbons met den Franschen adel en hunne hovelingen
+en menige vermaarde partij werd daar gespeeld.
+
+Koning Hendrik IV van Frankrijk en zijn minister Sully muntten
+bijzonder in het kaatsen uit, ofschoon de eerste volgens de overlevering
+een onpleizierig speler was. Wanneer hij een partij verloor, schold
+hij zijne medespelers uit. V��r hem was koning Frans I niet minder
+groot liefhebber van het kaatsspel. De overlevering vertelt van hem
+de volgende anecdote: �Op een dag, dat hij in partuur met een monnik
+kaatste tegen twee voorname heeren, werd de strijd beslist door een
+meesterlijken bovenslag van den monnik. Uitgelaten van vreugde riep de
+koning: �Dat is een prachtige monniksslag�. �Met uw verlof,� hernam
+snedig de monnik, �dat was de slag van een abt�. En de koning schonk hem
+later de eerst opengevallen abdij.�
+
+[Illustratie: Het Pelote-Basque.--Foto �Revue der Sporten�.]
+
+Nog heden ten dage wordt het kaatsspel, vooral in Noord-Frankrijk, veel
+beoefend.
+
+Ook in Spanje en in Belgi� vooral wordt het kaatsspel nog in onzen tijd
+druk gespeeld. Ook in die landen trof men in vroeger eeuwen kaatsbanen
+aan. Opmerkelijk mag het heeten, dat dit aloude balspel zich heeft
+gehandhaafd in de kustlanden van de Noordzee en den Atlantischen Oceaan.
+
+In den nazomer van 1903 werd door de Spaansche kolonie te Parijs,
+die zeer talrijk en zeer rijk is, gepropageerd voor het �Pelote
+Basque�. Het wordt gespeeld op den fronton te Neuilly, even buiten
+de vestingwerken, met 't gevolg dat de fronton in de rue Borghese een
+plaats van samenkomst is geworden voor de aanzienlijke Spanjaarden.
+Bij dit spel wordt de bal door middel van een handnap tegen den
+muur geslagen en als hij terugkomt, moet hij door de tegenpartij
+teruggeslagen worden. Het spel moet een groote behendigheid vereischen,
+maar is niet zonder gevaar. In de Spaansche kustprovinci�n langs den
+Atl. Oceaan wordt dit spel mede nog gespeeld; (de Baskische provinci�n;
+vandaar de naam Pelote _Basque_.)
+
+In het Fransche kaatsspel zijn twee slagen spreekwoordelijk geworden: de
+linksche slag van den hertog van Nemours, (deze was linksch en muntte
+vooral uit in prachtige bovenslagen), genaamd �de slag van Nemours�;
+mede �de slag van Orleans�, een reuzenslag tot boven aan het dak der
+kaatsbaan, van Philippe-Egalit�.
+
+Ook Karel X speelde als graaf van Artois dikwijls in de kaatsbaan. Thans
+wordt het kaatsspel in Noord-Frankrijk nog beoefend door de volksklasse
+en den burgerstand. Het meest wordt daar gespeeld het �Jeu au tamis�,
+waarbij de opslager den bal laat afstuiten op een trommel, met een vlies
+overspannen, om den opstuitenden bal met de gehandschoende hand naar het
+perk te drijven; de perkslagers hebben een napvormigen handschoen en
+trachten den opgeslagen bal terug te drijven. Meesterlijk wordt de
+kleine, harde bal dikwijls een verbazend eind hoog in de lucht
+teruggeslagen.
+
+Dit kaatsspel met de zeef werd ook in ons land vroeger veel gespeeld.
+In 1780 werd het kaatsspel in dezen vorm veel in Holland beoefend,
+zooals Franck van Berkhey in zijn �Historie van Holland� ons mededeelt.
+Bij den opslag gebruikte men toen in Holland een zeef, een rond net van
+gevlochten snaren, trommelsgewijze gespannen, rustende op drie pootjes
+en een weinig schuin van den grond verheven. Frank van Berkhey zegt, dat
+omstreeks 1780 het aloude kaatsspel was gedegradeerd tot een boerenspel,
+maar erkent, dat het een van de vernuftigste en vermakelijkste spelen
+van dien tijd was. Het is, zegt hij, een recht manlijk en gezond spel,
+en vereischt een vlugge gestalte, benevens stevige, vereelte vuisten.
+
+Evenals in ons vaderland reeds langen tijd niet meer aldus beoefend,
+verdwijnt deze wijze van kaatsen ook meer en meer in Frankrijk en
+bij onze buren de Belgen, het rijk alleen overlatende aan het �Jeu
+de Pelote�, dat met uitzondering van eenige afwijkende spelregels en
+afwijkenden vorm van het perk, vrijwel overeenkomt met het huidige
+Friesche kaatsspel. Van daar dan ook, dat de Belgen en Friezen elkaar
+jaarlijks op de Friesche kaatsvelden komen bestrijden, zooals te Sneek
+en te Leeuwarden.
+
+Zooals wij reeds hiervoor opmerkten is het kaatsspel hier te lande
+ongetwijfeld door de Romeinen ingevoerd.
+
+Van oudsher althans is het hier bekend, zij het ook in anderen vorm
+en volgens andere regels. In �Ulrich de Zanger� (Onze Voorouders van
+Van Lennep) lezen wij anno 1048: �De kaatsbaan was wel is waar op dit
+oogenblik verlaten, maar des te drukker ging het schieten naar den
+vogel zijn gang� (in de omstreken van het kasteel te Vlaardingen).
+In de grafelijke en hertogelijke rekeningen der 14de eeuw vinden we
+het kaatsspel vermeld. Zoo vinden we opgeteekend, dat Jan van Blois
+�vercaetste jeghens hertoghe Aelbregt 50 mott�, en met Jan van Heenvliet
+tegen denzelfden hertog 16 mott. In 1364 vermaakte hij zich te Dreischor
+en Goes met �caetzen� en liet te Quesnoi �twee foletten, om mede te
+caetzen�, koopen.
+
+Ook vercaetste hij geld jegens heer Franke van Borssele, Janne van den
+Oestende en anderen te Haarlem. Willem van Oostervant verspeelde in
+1398 �up een kaetsspel tot Staveren�, zijn tuyn, dat is zijn gouden
+halsketen, die hij met 26 Fransche kronen weer inloste. Deze Willem van
+Oostervant, later graaf Willem VI, was een hartstochtelijk kaatser.
+
+De weelderige hertogen van Bourgondi� vermaakten zich dikwijls met den
+kaatsbal en ook hertog Karel van Gelre was een groot beminnaar van het
+kaatsspel. Dat er in den tijd van Karel van Gelre geenszins �om des
+keizers baard� gespeeld werd, blijkt uit een door Hofdijk meegedeelde
+aanteekening van des hertogen rentmeester Bar-le-duc, bij gelegenheid,
+dat de hertog naar Frankrijk reisde: �In den heiligen daigen van
+Paeschen m.g. Heren gegeven die sijne genaede verkatz hadde VIIJ sonne
+kronen, maickt XXIIIJ gl. X st.�
+
+De edelen in de middeleeuwen gaven, wanneer ze hunne onderzaten op
+een feest wilden onthalen, dikwijls een �kaatsbal�, d. w. z. eene
+kaatspartij, met al wat daarbij behoorde, vrij gelag incluis. Zoo
+betaalde de rentmeester van Buren in 1469 eene zekere som voor �den
+kaetsbal, die mijn gen. Here die gesellen gaff, dat si kaetsen solden,
+dat hij 't aensach om den tijt te verdriven�.
+
+Filips de Schoone was een groot liefhebber van 't kaatsspel, zooals de
+historie vermeldt. Na op zekeren warmen dag wederom druk gekaatst te
+hebben, dronk hij, hoewel zeer bezweet, te veel koud water, wat hem het
+leven kostte (1506).
+
+Te midden der Staatszorgen, in 1566 zelfs, vergaten de leden van den
+adel het kaatsen niet en toen de Markgraaf van Bergen op 't punt stond
+met Montigny naar Spanje te vertrekken, werd hij bij 't spelen in de
+kaatsbaan zoodanig aan den voet gekwetst, dat hij de reis eenige dagen
+moest uitstellen.
+
+In 1547 was te Arnhem op 's Heeren Hof een kaatsbaan aangelegd en deze
+werd toen en later door de ridderschap zoo ijverig bezocht, dat men in
+1583 den jonkers verweet dat zij in plaats van de Kwartiersvergaderingen
+bij te wonen en 's Lands belangen te helpen behartigen, hun tijd
+doorbrachten �in den balspill op 't Hof�.
+
+Prins Maurits hield ook veel van kaatsen en men zou zeker meenen, dat
+hij, de krijgsman, nog minder dan de Geldersche jonkers om wind en
+weer gegeven zou hebben en toch beviel 't hem niet, dat de Arnhemsche
+kaatsbaan open was; op zijn verzoek werd er een dak opgezet. En Hooft
+vertelt in zijne �Nederlandsche Histori�n�: Toen op Vrijdag den 2
+October 1587 in Amsterdam vrij onverwacht de tijding kwam, dat men
+binnen weinige uren een bezoek van Leicester stond te wachten, was
+alles in de weer om de noodige schikkingen tot ontvangst te maken. De
+Stadsbode klopte ook aan bij den schepen en burgerhopman Jan Hooft, die
+echter niet thuis was. Maar des schepens huisvrouw wist wel �waar zijn
+uithof was� en stuurde den bode naar de kaatsbaan. Als in de 17e eeuw
+een knecht zijn heer zocht, liep hij �kaetsbaan in, kaetsbaan uit�.
+
+Ook de geleerden van vroeger dagen wisselden dikwijls de studeerkamer
+met de kaatsbaan af. O. a. was de beroemde professor Van Swieten er een
+groot liefhebber van en oordeelde hij het voor den mensch een zeer
+gezonde uitspanning, evenals de Hooggeleerde Adrianus van Rooijen en
+Erasmus, die het als een gezond nationaal spel in hun Latijnsche
+dichtmatige redevoeringen voordroegen.
+
+Werd het kaatsen bij de edellieden als een ridderlijk spel beschouwd,
+niet minder hoog in aanzien stond het bij het volk. Dit kaatste echter
+niet in de kaatsbanen, maar op de straten en pleinen van dorp en stad.
+Bij de toenemende bevolking en bebouwing begon men in de steden overlast
+van het kaatsspel te krijgen, en van de andere toen in gebruik zijnde
+spelen, zoodat zoogenaamde �keuren� werden uitgevaardigd. In de 14e eeuw
+o. a. te Amsterdam:
+
+�Nyemant moet kaetsen mit ballen noch mit ballen slaen binnen de
+vrijhede van der stede�.
+
+Albrecht van Beieren stond aan de Brielenaars het kaatsen toe alleen
+_buiten_ de veste. In andere plaatsen was men minder streng--misschien
+wel omdat de liefhebberij zoo groot was, dat een verbod aanleiding zou
+hebben gegeven tot groote onaangenaamheden. Het volk, dit begreep
+men--en men begint het in onzen tijd meer en meer in te zien--moest zich
+in een gezonde lichaamsoefening ontspannen. Maar toch het kaatsspel werd
+evenals het kolven en het clootschieten beperkt, hier tot enkele straten
+of pleinen, daar tot zekere uren.
+
+In den jare 1390 bewees graaf Albrecht van Beieren aan de Haarlemmers
+de bijzondere gunst hun een speelveld ten geschenke te geven, en wel
+de baan, een ruim veld tusschen den grooten en den kleinen Houtweg,
+om daarop te gaan �spacieren en balslaan en recreatie te nemen�.
+
+In de Amsterdamsche keuren van de 15e eeuw vindt men vermeld, dat
+het kaatsen in de Nes verboden werd, tengevolge van de klachten der
+kloosterlingen, die door het kaatsen, kolven en clootschieten bij hun
+muren, in hun aandacht gestoord werden.
+
+Ten slotte willen wij hier nog enkele Friesche keuren vermelden. Bij een
+ordonnantie van den 12 Februari 1566, uitgevaardigd te Leeuwarden, werd
+aan een iegelijk verboden �wye hy sy, hem te vervorderen met colff ende
+bal te slaene, noch oick met ballen ofte clooten te schieten, hoedattet
+sy, binnen deeser steede Leeuwairden, 't sy op kerckhoven, 's Conincx
+plaetsen of te andere straeten, waer dattet sy, by pene voer d'eerste
+reyse te verbeuren, die contrarie bevonden wert te doen, veerthien
+stuvers, die andere reyse een gouden gulden, ende die derde reyse by
+arbitraele correctie�. In 1580 gaf de regeering van Leeuwarden bij eene
+publicatie de waarschuwing: �Ende sal neymant so wel olde als jonge
+personen, op de kerckhoven, noch in de kercken noch kloosters speelen,
+noch balslaen, by pene van 't ouersten kleet, in te lossen met seuven
+stuvers.�
+
+Den 21 September 1594 publiceerden Burgemeester en Raden van Franeker
+o. a.: dat het kaatsen op de stadsplaats onder de predicatie verboden
+was: �by poene van apprehensie en aan een der palen daartoe verorderd
+gesteld en zekeren tijd lang gesloten te worden�.
+
+Bij placaat der Staten van Friesland van 20 Juli 1667 werden alle
+ingezetenen geordonneerd �op de voorschreven dagen, voornamentlijck
+onder de predicati�n, niet in de herbergen te gaen drincken, noch
+mit kaerten en andere spelen zich te exerceeren, alsmede van kaetsen,
+balslaen, clossen en anderen diergelijcke exerciti�n en spelen sich te
+onthouden, op poene van twalef caroli-guldens, 't elckens te verbeuren,�
+enz. Dit placaat werd nader bevestigd bij een dito van den 20 Juli 1676
+en nog later bij een dito van den 29 April 1699.
+
+Nog in de 17de eeuw vond men in vele steden van ons land een kaatsbaan,
+zooals te Franeker in de Molensteeg, waar de studenten speelden (1632);
+te Leeuwarden in de Baghijnestraat, te Amsterdam, Dordrecht, Arnhem, Den
+Briel, enz.
+
+In de 18de eeuw schijnt het aloude spel meer op den achtergrond
+gedrongen te zijn. De heeren hadden de kolfbaan boven de kaatsbaan
+gekozen. In Friesland echter is het steeds het geliefde spel, van den
+boerenstand vooral, gebleven en niet minder van den burgerstand in de
+dorpen, terwijl het thans ook weder in Leeuwarden, Bolsward, Sneek,
+Dokkum en Harlingen gespeeld wordt, evenals in Franeker, waar het altijd
+bestaan heeft.
+
+In een opstel �De frissche lucht� zegt de bekende Friesche schrijver en
+dichter, Dr. J. H. Halbertsma:
+
+�Het kaatsen is eene oefening, die vlugheid en kracht in de hoogste
+mate vereenigt. In een open weiland, bij droog weder gespeeld, dus
+in de vrije lucht, moest dit spel de vlugheid en de kracht van het
+Nederlandsche ras krachtdadig bevorderen. En wanneer ik dan denk, dat
+wij voor dit athletenwerk den biljartbal in de plaats hebben gekregen,
+kan ik mij alweder eene der redenen verklaren, waarom onze handen en
+krachten zooveel �jufferlijker� zijn geworden dan die onzer vaderen.� En
+waar moet het met de wereld heen, als we allen juffers worden? vraagt
+Halbertsma.
+
+We hebben dus gezien, dat het aloude balspel, het kaatsspel, om zich
+heeft vereenigd vorsten, graven, hertogen, geestelijken zelfs,
+geleerden, burgers en voorname lieden, ambtenaren en werklieden.
+
+Maar de tijden zijn veranderd en wij met hen. Dat dit aloude spel
+alleszins waard is weer in zijn oude eer en zijn ouden luister hersteld
+te worden, is buiten twijfel.
+
+De machtige organisatie, de Ned. Kaatsbond, die ruim 10.000 leden omvat,
+streeft op loffelijke wijze naar dit doel.
+
+
+
+
+III.
+
+Eereprijzen en Kaatszangen.
+
+
+Weleer bestonden de prijzen bij de kaatswedstrijden uit zilveren
+ballen, zilveren lepels, zilveren tabaksdoozen enz. Dat die prijzen zeer
+gewaardeerd werden, blijkt uit het feit, dat nog heden ten dage in vele
+families deze zegeteekenen bewaard worden als eene herinnering aan de
+kaatscoryphee�n van dien tijd. In het Friesch museum zijn mede van deze
+fraaie zilveren eereprijzen te vinden.
+
+Van de _oude_ zilveren ballen is de meest bekende �de ouwe griep�
+(Bildtsch dialect) of �de �lde gryp� (Friesch) te Lieve Vrouwen Parochie
+(Bildtsch dorp).
+
+Het was op 24 Aug. 1794, dat te Beetgum deze bal verkaatst werd. Eenige
+gardeniers uit dat dorp hadden hem als prijs uitgeloofd. Zijn naam
+�Ouwe Griep� ontleent hij aan de teekening, die er op voorkomt: �een
+man met een grijp�. (Een grijp is een landbouwwerktuig, gebruikt bij
+het rooien van aardappelen, een product, daar veel verbouwd). Niet
+alleen Beetgumers, maar ook de beste spelers uit den omtrek namen aan
+den wedstrijd deel. Na menig spannende partij werd ten slotte de bal
+gewonnen door drie spelers uit het dorp �Vrouwbuurt� (L. V. Parochie);
+nl. Hindrik Faikes, Taeke Johannes en Krelis de Boer.
+
+[Illustratie: De Ouwe Griep.]
+
+Des avonds begaven de winnaars zich naar de dorpsherberg om den bal in
+ontvangst te nemen, doch vele Beetgumers, die het kwalijk verkroppen
+konden, dat deze mooie prijs naar elders zou verhuizen, maakten
+aanmerkingen op het spel der Vrouwbuurtsters en beweerden, dat dezen den
+bal niet eerlijk hadden gewonnen. Het gevolg daarvan was, dat het weldra
+tot handtastelijkheden kwam. Een der Vrouwbuurtsterspelers, die den
+bal in ontvangst genomen had, sprong uit een raam der bovenverdieping,
+kwam nog al gelukkig beneden, zette het op een loopen en verschool
+zich in een waterstoep. Ondertusschen werd de vechtpartij in de
+herberg voortgezet, en de andere Bildtkers moesten, door de overmacht
+genoodzaakt, mede hun heil in de vlucht zoeken. Nadat ze een eindweegs
+achtervolgd waren, kwamen de overwinnaars, door slooten en over bouw- en
+weiland vliedende, behouden met den Eereprijs in hun dorp aan. Sedert
+dien bewaart men �de Ouwe Griep� als een zegeteeken aan den Beetgumer
+tocht. De overwinnaars gaven hem aan hun dorp ten geschenke en sedert
+1796 wordt hij elk jaar op den eersten Zondag na Vrouwbuurtster (met
+kermis) onder de inwoners verkaatst. Dan is het een feestdag in dit
+Bildtsche dorp.
+
+De eerste dorpspartij had plaats op 22 Augustus 1796.
+
+Uit het dak van de herberg van Harmen Keimpes hing toen de bal in een
+netje zoo hoog, dat er geen gevaar was, om door de Beetgumers weggenomen
+te worden, waarvoor men nog steeds vreesde. Tevens werd er een wacht bij
+geplaatst, hetgeen nog vele jaren daarna geschiedde.
+
+E�nmaal is de bal zoek geweest; de winnaar of beter de bewaarder van den
+bal had hem in den winter bij geldgebrek in den lombard gebracht, waar
+hij spoedig weer werd uitgelost. In 1894 was de bal een eeuw in het dorp
+geweest, bij welke gelegenheid men op den meergemelden dag flink feest
+gevierd heeft. Hoevele beoefenaars van het kaatsspel hebben in deze
+jaren om hem gestreden, in hoeveel kamers heeft hij niet als een sieraad
+en ten trots der overwinnaars gehangen!
+
+       *       *       *       *       *
+
+Als blijk van hooge ingenomenheid met het aloude Friesche volksspel,
+vereerde de Commissaris des Konings in deze provincie in 1883 aan de
+Franeker kaatspartij een fraaien zilveren bal als Koningsprijs.
+
+De eene zijde van dezen fraaien gedreven bal bevat het wapen van
+Harinxma thoe Slooten, terwijl de andere zijde eene voorstelling van
+de kaatspartij geeft. Op den bal staan de volgende inscripties:
+
+�Vereerd door Mr. Binnert Philip Baron van Harinxma thoe Slooten,
+Commissaris des Konings van Friesland, ter gelegenheid van de
+feestelijke herdenking van het 30-jarig bestaan van de kaatspartij
+te Franeker.�
+
+De andere inscriptie heeft betrekking op het kaatsspel, en is van de
+hand van den heer J. v. Loon, toen lid van Ged. Staten van Friesland.
+Zij luidt in 't Friesch aldus:
+
+    �--Op 't st� fen 't �lde Sjaerdema
+    Hat Frysl�ns Haed van Harinxma
+    Oan Freantjers warb're keatsersboun
+    Mij ta in earpriis joun,
+    For hwa, as kening fen de dei,
+    Mij yn de kampstriid woun.
+    Sont gean 'k der elts jier roun,
+    Sa lang net 't Fryske aerd stjert wei
+    En Freantjer h�lt syn keatsersdei.�
+
+Een der drie winnaars van het partuur wordt door zijn makkers als koning
+aangewezen. Deze heeft het recht den bal als koning van de partij te
+dragen bij den optocht na afloop van dezen strijd en 't volgende jaar
+bij den optocht naar 't kaatsterrein. Daarna komt de bal weer in het
+bezit van de Commissie der Kaatspartij, welke hem deponeert op de
+oudheidkamer van 't stadhuis alhier.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Ook de Leeuwarder kaatsclub bezit een zilveren bal.
+
+In 1908 werd te Brussel een wedstrijd gehouden tusschen 2 sterke
+Friesche en 2 krachtige Belgische parturen. Door den koning van Belgi�
+was als koningsprijs uitgeloofd een prachtige zilveren bal met vergulde
+kroon.
+
+[Illustratie: R. ANEMA van Leeuwarden.]
+
+De Friesche spelers waren overeengekomen om dezen bal, zoo zij de
+winnaars in dezen kamp mochten worden, ten geschenke te geven aan de
+Leeuwarder kaatsclub, welker bestuur hen op dezen tocht geleidde.
+De zege werd behaald door de Friesche kaatsers, en ��n hunner, de
+kaatser Reinder Anema, lid van de Leeuwarder club, werd als koning
+uitgeroepen, daar hij den beslissenden slag geleverd had. Getrouw aan de
+overeenkomst, stelde deze bij terugkomst in Friesland den bal ter hand
+aan 't bestuur zijner club.
+
+Daarna is op den bal de volgende inscriptie aangebracht:
+
+    �Jimmer scil ik tinken bliuwe
+    Oan 'e tiid dat Rein my woun,
+    En ek troch de Fryske keatsers
+    Hjir in plak yn Frysl�n foun.
+    Belg en Fries bliuw jimmer striden,
+    H�ld it keatsspil heech yn ear,
+    Lit it bloeie yn �s mieden
+    As it folksspil fen alear.�
+
+Indien de Leeuwarder club hare groote jaarlijksche kaatspartij houdt,
+wordt deze eereprijs gedragen door den kaatskoning van 't vorige jaar.
+
+       *       *       *       *       *
+
+De _vermaardste_ Zilveren bal in de Nederlandsche kaatssport is de
+_Mulierprijs_, de groote Zilveren _Wandelbal_ van den Ned. Kaatsbond,
+welke op de groote Bondspartij jaarlijks de _Eereprijs_ is.
+
+Deze Wandelprijs, die in 1900 op de Bondspartij in het dorp Witmarsum,
+de geboorteplaats van den geachten schenker W. J. H. Mulier, zijne
+wandeling begon, is de groote attractie van dezen wedstrijd. Reeds weken
+te voren is de strijd om dezen Wandelbal het onderwerp der gesprekken in
+de kaatswereld. Dezen bal te winnen, geldt voor de hoogste eer in de
+kaatssport.
+
+[Illustratie: De Mulierprijs.
+
+Foto �Revue der Sporten�.]
+
+Beschrijving van den bal:
+
+Op de bovenste helft is gegraveerd een Friesch landschap, terwijl
+op een vrij veld twee kaatsers staan. Een bal vliegt door de lucht;
+opgeslagen door den eenen speler, moet hij door den tegenstander
+worden teruggeslagen. De benedenhelft is versierd met klaverbladen
+en klaverbloemen �en relief,� als symbool van het vrije veld, waarop
+het spel gespeeld wordt. Aan den rand van het inschrift hangen in
+ruitvormige zilveren plaatjes de wapens der elf Friesche steden. De
+bal is bevestigd aan een fraai lint in de nationale kleuren. Hierop
+zijn in ruitvormige zilveren platen aangebracht de wapens der vroegere
+kwartieren van Friesland: Oostergo, Westergo en Zevenwolden. Op den
+band, die halverwege om den bal heenloopt, staat het volgende inschrift
+van den Frieschen bard W. Faber:
+
+    �It libben jowt, mei stean en fallen,
+    Rju driuwerkes nei stive ballen:
+    Kom, Keatser! lit de ljue l�d roppe,
+    Siz neat, maar slach de ballen boppe!�
+
+Woordelijke vertaling in het Nederlandsch:
+
+    �Het leven geeft, met staan en vallen,
+    Dra drijvertjes na stijve ballen:
+    Kom, Kaatser! laat de li�n luid loven,
+    Zeg niets, maar sla de ballen boven.�
+
+Dit inschrift is eenigermate een allegorie op �'s Menschen leven en
+streven.� Als zoodanig beschouwd, zou men den inhoud in Nederlandsche
+woorden kunnen overzetten aldus:
+
+    Ons leven, met zijn worstlen, strijden,
+    Het geeft verblijden toch na lijden,
+    Laat 's werelds oordeel u niet schaden,
+    Roem niet, maar staal uw kracht in daden.
+
+Door denzelfden dichter is vervaardigd �de Silveren Balsang�, welke
+zang telken jare op den grooten Bondsdag (Pinkstermaandag) bij de
+overreiking van den Wandelbal gezongen wordt door eene zangvereeniging
+ter plaatse, waar de Bondspartij gespeeld wordt, terwijl des avonds
+bij de feestelijke prijsuitdeeling, en ook gedurende het kaatsseizoen
+elders, deze balzang met groote liefde en geestdrift door de Friesche
+spelers en de beminnaars van 't spel wordt aangeheven.
+
+Hier volgt de �Balsang�.
+
+[Illustratie: SILVEREN-BALSANG.]
+
+Wize: De W�ldsang. (_Frysk Lieteboek_)[1].
+
+                        1.
+
+    Kr�ft-grea-te kri-gers bin-ne de keat-sers,
+    Kri-gel, nei keat-sers-aerd, krekt by de bal;
+    Li-nich as lek-ken, r�d-dich as wet-ter,
+    Al hin-ne^en wer sa, hjir, d�r, oer-al,
+    Al hin-ne^en wer sa, hjir, d�r, oer-al!
+    Kr�ft-ti-ge kam-pers bin-ne de keat-sers,
+    Kri-gel, nei keat-sers-aerd, krekt by de bal,
+    Krekt by de bal, de bal, krekt by de bal.
+
+                        2.
+
+      Mannen! �Muliers priis� hat eat to sizzen,
+    De^yn-moaije Wandelbal,--hear', hwet er seit:
+      Hwer �s de wei laet yn lot en libben,
+    Jimmer it paed rjucht, hwersa dat leit!
+    Jimmer it paed rjucht, hwersa dat leit!
+      Frjeonen, de Haedpriis hat eat to sizzen,
+    De^yn-moaije Wandelpriis,--hear', hwet er seit,
+    Hear', hwet er seit, er seit,--hear', hwet er seit!
+
+                        3.
+
+      Tink' om it ynskrift: �f�ststean en fallen,
+    Stive ballen, driuwerkes�; kriich is rounom!
+      Merkbyt' myn wapens, loaits' nei myn teikens:
+    Neist Leechl�ns trijekleur de^�ld Swanneblom,[2]
+    Neist Leechl�ns flagge de^�ld Swanneblom.
+      Tink' om it ynskrift: �f�ststean en fallen,
+    Stive ballen, driuwerkes�; striid is rounom,
+    Striid is rounom, rounom, striid is rounom!
+
+                        4.
+
+      Snoerjende ballen!--flink �mei de flecht� ljeafst,
+    Gau'ris in �boppeslach�, fier oer it gea!
+      Heech yn 'e loft mar! sjuch se d�r driuwen!
+    Net folle �b�ten�, selden ien �kwea�!
+    Net �foar� ef �b�ten�, selden ien �kwea�!
+      Rju moaije ballen!--flink �mei de flecht� ljeafst.
+    Gau'ris in �boppeslach�, fier oer it gea!
+    Fier oer it gea, it gea, fier oer it gea!
+
+                        5.
+
+      Lok, stoere striders! Masters yn 't keatsen,
+    Lok mei de Earepriis, lok mei de Bal!--
+      --Dimmen fen w�zen, dregens yn dieden,...
+    Pronkpeinjen binne 't, d�rsum oeral,
+    Pronkpeinjen binne 't, bliuwe 't oeral.--
+      Lok, stoere striders! Helden yn 't keatsen,
+    Lok, ek yn letter tiid, lok mei de Bal!
+    Lok mei de Bal, de Bal, lok mei de Bal!
+
+                        W. FABER, Pietersbierum.
+
+[1] Utjown by R. V. D. VELDE to Ljouwert.
+
+[2] Nymphaea alba; de �Fryske Wetterfammen�; Holl.: plompen; Frysk:
+    Swanneblommen. It �lde Fryske Wapen hie saun reade pompebl�dden,
+    d�r 't de Swanneblom ��tsetten komt�; mei trije blauwe balken,
+    skean oer, op in silveren skild (wyt yn 'e groun).
+
+De partij van den Ned. Kaatsbond is een strijd tusschen de aangesloten
+vereenigingen. Elke vereeniging zendt naar de Bondspartij haar
+krachtigste partuur van drie spelers. De Vereeniging in haar geheel
+wordt als winnaar de bezitster van den Mulierprijs voor den tijd van
+��n jaar. Groote vreugde heerscht in de stad of in het dorp, wanneer
+de eerste boden de tijding van de overwinning komen brengen. De helden
+van den Bondsdag worden met geestdrift ingehaald en met gejuich begroet.
+Op het Koningspartuur van den Bond is de geheele plaats trotsch en
+in den boezem der vereeniging wordt feest gevierd, ter eere der
+kaatscoryphee�n. Hun naam klinkt door de provincie als weleer die van de
+helden der Olympische spelen in het oude Griekenland. Het volgende jaar
+moet de winnende Bondsafdeeling den Wandelbal weer verdedigen tegenover
+de ongeveer 60 zusterafdeelingen.
+
+Behalve deze �balsang� heeft de Ned. Kaatsbond nog zijn eigen
+Strijdlied, Winnaarslied en Vaandellied. (Hier volgen deze liederen).
+
+[Illustratie: STRIIDLIET.]
+
+                        1.
+
+     't Is keat-sers-dei!
+     't Is keat-sers-dei!
+     't Is keat-sers-dei!
+     Bouns-le-den, kom, nei 't keat-sers-l�n,
+     Wy hab-be 't nou wol foar 't for-st�n,
+     Elts-ien mei 't wol bi-tracht-sje:
+     't Giet om de priis, ja wis, mar mear
+     Yet giet it hjoed om nam-me^en ear'.
+     Dit moat men 't heech-ste acht-sje!
+     Dit moat men 't heech-ste acht-�-sje!
+
+                        2.
+
+     De keningspriis, (3 kear)
+     Dy liket �s sa hearlik ta.
+     Sa'n earepriis wol elts graech ha,
+     Hwat scill' w'�s d�rom warre!
+     Fol kriich dos nei de krite tein,
+     En rekket faeks yens kr�ft oan 'e ein,
+     De moed litt' wy net farre!
+
+                        3.
+
+     Stiel yn it bloed, (3 kear)
+     In romme boarst, in fleurich sin
+     Jowt 't keatsen �s. Goefriezen binn'
+     Fol l�f oer d'eable stipe
+     Fen Frysl�ns keatsspil, �ldfaers ear'.
+     Dat wy 't yet ljeaf ha, mear en mear,
+     Is fen gjin freamden skipe.
+
+                        4.
+
+     Wy miene 't goed! (3 kear)
+     Giet 't fjochtsjen rimpen en fol fj�r,
+     Dochs h�lde w'�s oan 't bounsbistj�r,
+     Sa 't dat de wet ornearre.
+     Ho f�l de striid, der stoart gjin bloed,
+     Is 't kwea port�r, men bliuwt dochs goed.
+     Nin r�sje scil men hearre.
+
+                        5.
+
+     Mei 't bounsbistj�r, (3 kear)
+     Tsjogg' wy nou nei it keatsl�n ta;
+     D�r scill' wy nocht en wille ha,
+     Oerdiedich �s formeitsje.
+     Foar�t, to gau, nei 't keatsersfjild;
+     't Giet hjoed om d'ear', dat 's mear as jild,
+     Foar d'eare scill' wy weitsje!
+
+                        W. ANDRINGA, Leeuwarden.
+
+[Illustratie: WINDERSLIET.]
+
+                        1.
+
+    Kom, keat-sers, 't is dien, nou mei 'n fleur-ri-ge stoet
+    Ut 't l�n wei nei hos-pes-om ta.
+    De priis is for-tsjin-ne, sa ear-lik en goed,
+    Elts hat der mei fre-de, men is wol to moed.
+    Wy moatt' ek hwat nei-pret yet ha.
+
+    #Refrein:#
+    Lok, ke-ning mei dyn ke-nings-priis;
+    Lok, jimm' ek, win-ders-ma-ten.
+    Mar pas mar op, jimm' wou-nen 't niis:
+    Wy komm' wol wer 's to pra-ten
+    Oer^'e ke-nings-priis.
+
+                        2.
+
+    Mei faendels foarop en mei grien as omtein
+    En great op hjar priiswinderssteat,
+    Sa gean' se foaroan. Mar al binn' wy nou slein,
+    Kom op mar in oar, kear, en dan scill it ein
+    Utwize: Wy habb'^er oan leard!
+
+          REFREIN: Lok _ensfh._
+
+                        3.
+
+    Rju lok mei de priis, ek mei d'ear' en de krans',
+    Jimm' winders op 't keatsen fen hjoed.
+    Jimm' wieren de helden, al-d'oaren to mansk.
+    Mar letter, foarsiker, dan wikselt de kans,
+    Wy ha dan op winnen wol moed.
+
+        REFREIN: Lok _ensfh._
+
+                        4.
+
+    Foar jierren, do drige^op �s �ldfryske groun
+    It keatsen der onder to gean.
+    Dat koe net. Do makken goefriezen in boun.
+    Sa r�st nou oer Frysl�n in sang fier yn 't roun:
+    �Us keatsen, 't bliuw' ivich bistean!�
+
+        REFREIN: Lok _ensfh._
+
+                        S. V. D. BURG, Makkum.
+
+FAENDELLIET.
+
+Wize: _O, schitt'rende kleuren_.
+
+    Hwet laitsje dy kleuren fen 't faendel �s tsjin,
+    Hja sprekke fen iendracht en macht.
+    Hja roppe �s ta 'n striid, yn in eabele sin
+    Nei 't keatsen, d�r elkien nei tracht.
+    Wy helje forien'ge �s faendel omheech,
+    Hjir hellet gjin twadracht it ea wer omleech!
+
+    Hw�r 't faendel syn kleuren, sa skoan en sa swiid,
+    Sa helder lit blinke yn it roun,
+    Hw�r 't keatsen �s noeget ta 'n eabele striid,
+    Der fiele wy op nij �s forboun.
+    De kr�ft, dy steech-f�ster de koarde omwynt
+    Dy 't �s oan de Leechl�nske Keatsboun forbynt,
+    D�rfen bliuwt �s faendel it treflikst symboal!
+    Us faendel it treflikst symboal!
+
+    Wij stell' �s nou mei elkoar onder syn kleur
+    En romje �Jan Bogtstra�, dy 't skonk.
+    Wy h�lde de Leechl�nske Keatsboun yn fleur,
+    Om 't ljeafde for 't keatsen der blonk.
+    Bestrielje, o kleuren, �s mei jimme gloed,
+    Jimm' jowe by 't keatsen �s kr�ften en moed!
+    Sa h�lde wij 't faendel mei eare omheech!
+    Us faendel mei eare omheech!
+
+                        Y. SCHUITMAKER, Franeker.
+
+In deze kaatszangen ziet men een stukje psychologie van het Friesch
+volkskarakter, de eerlijke erkenning van en 't royale huldebetoon aan de
+meerderheid van de overwinnaars, maar tevens een vastberaden zich gereed
+houden voor den volgenden strijd. Een stukje po�zie van het Friesche
+volksleven. Krachtige longen, die deze forsche woorden zingen: nationaal
+gevoel, zich uitend in Friesche taal en Friesch tooneelspel tevens.
+(Er bestaat in de Friesche tooneelliteratuur een tooneelstuk getiteld:
+Sjirk Walles ef de keningspriis fen it keatsen). De toehoorder voelt
+zich hier te staan tegenover eigen volksleven met eigen aard, uit oude
+tijden, historisch opgroeiend in taal, gewoonte, karakter, spel. Eigen
+volksleven, dat misschien op den duur, wel, maar toch langzaam zich zal
+assimileeren met wat daar buiten omgaat, dat zeer lang de taal zal
+bewaren en liefhebben. Die vasthoudendheid aan 't oude en overgeleverde
+is, naast de zeer menschelijke liefde en pi�teit voor wat met ons
+en onze voorouders is samengegroeid, ook een gevolg van Frieslands
+langdurig isolement en eigenaardige hoofdigheid der bewoners. Door den
+Ned. Kaatsbond is het aloude balspel in de laatste jaren wel eenigszins
+gemoderniseerd, maar met behoud van het typisch Friesche en 't
+eigenaardige van 't Friesche volkskarakter.
+
+[Illustratie: C. WERKHOVEN.  TJ. KOOISTRA.
+
+Op het Kaatsterrein te Sneek.--Foto �Revue der Sporten�.]
+
+
+
+
+IV.
+
+Uitlegging van het spel.
+
+
+Het kaatsspel wordt bij voorkeur gespeeld op een vlak kaal grasveld. Ook
+komt in aanmerking een plein, hetzij geplaveid, hetzij ongeplaveid. Bij
+een geplaveid plein mogen geen ronde keien het plaveisel vormen, wel
+klinkersteenen.
+
+Het perk worde op het kaatsveld liefst zoodanig gelegd, dat de bezetting
+er van den wind in den rug heeft, daarbij rekening houdende met den
+eisch, dat de zon haar niet hinderlijk in 't gezicht schijne.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Het speelveld:# _Zie de teekening_. Het perk heeft den vorm van een
+rechthoek, die 4� M. breed is. De lengte hangt af van de bekwaamheid
+der spelers. Bij spelers van de 1ste categorie is de lengte 18 M.
+(Bondsreglement). Evenzoo houden de opslag en de bovenslag verband met
+de geoefendheid der spelers, en worden deze lijnen gelegd bij gemeen
+overleg. Bekwame spelers slaan op 30 � 32 M., van de perkvoorlijn
+gerekend, terwijl de bovenslag gesteld wordt op 40 M. van de
+perkvoorlijn (Bondsreglement).
+
+[Illustratie:           ~HET SPEELVELD.~
+
+                           OMHEINING.
+     +---------------------------------------------------+
+     |                       kwaad                       |
+     |                D.---------------.C                |
+     |                 |               |                 |
+     |                 |               |                 |
+     |                 |      1�       |                 |
+     |                 |               |                 |
+     |          buiten .    Perk       . buiten          |
+     |                 |               |                 |
+     |                 |      2�       |                 |
+     |                 |               |                 |
+     |                 |               |                 |
+     |     E          A.               .B          G     |
+     |-----.---------------------------------------.-----|
+     |     �                 v��r                  �     |
+     |     �                   �                   �     |
+     |     �        �3         �                   �     |
+   O |     �                   �                   �     | O
+   M |     �                   �                   �     | M
+   H |     �  Meetlijn         �                   �     | H
+   E |     ��������������������+��������������������     | E
+   I |     �                   �                   �     | I
+   N |   k �                   �                   � k   | N
+   I |   w �                   �                   � w   | I
+   N |   a �                   �       kaats       � a   | N
+   G |   a �                   �         @         � a   | G
+   . |   d �  Meetlijn         �                   � d   | .
+     |   l ��������������������+�������������������� l   |
+     |   i �                   �         2�        � i   |
+     |   j �                   �                   � j   |
+     |   n �                   �                   � n   |
+     |     �                   �                   �     |
+     |     �      .-------------------------.      �     |
+     |     �       2e opslag   �                   �     |
+     |     �      .-------------------------.      �     |
+     |     �       1e opslag   �                   �     |
+     |     �                   �                   �     |
+     |     �              �3   �                   �     |
+     |     �                   �                   �     |
+     |     �                 boven                 �     |
+     | 1M. .---------------------------------------. 1M. |
+     |     F                   �                   H     |
+     |                         �                         |
+     |                         � �1                      |
+     |                         �                         |
+     |                         �                         |
+     +---------------------------------------------------+
+                           OMHEINING.
+
+ABCD = perk.
+
+BC en AD = buitenlijnen.
+
+AB = voorlijn.
+
+DC = kwaad (perk)
+
+EF en GH = zijkwaad.
+
+Van v��r tot boven = 40 M.
+
+V��r tot 1e opslag = 32 M.
+
+Tot 2e opslag = 30 M.
+
+Omheining achter boven nog pl. m. 7 M.
+
+Lengte van het perk = 18 M. (speelveld) te zamen pl. m. 65 M. lang en
+breed 25 M. � 30 M.
+
+Perkbreedte = 4� M.
+
+� 1, 2 en 3 zijn de perkspelers.
+
+� 1, 2 en 3 zijn de opslagspelers.]
+
+Bij een wedstrijd zijn nog kwaadlijnen ter zijde van 't speelveld, welke
+loopen van de perkvoorlijn tot de bovenslaglijn. Het geheele speelveld
+is afgesloten door een omheining, waarachter de toeschouwers zich
+opstellen.
+
+Zulks geschiedt om vrij spel te houden. Achter de bovenslaglijn is nog
+� 7 M. ruimte, opdat de spelers op den opslag gelegenheid hebben den
+uitgeslagen bal terug te slaan.
+
+Het rechthoekig perk heeft vier lijnen (voorlijn--twee buitenlijnen en
+de achterkwaadlijn).
+
+Ten einde bij het ontstaan van geschillen over de lengte van den slag
+(over het �l of niet voorbijslaan der kaatsen) zoo spoedig mogelijk te
+beslissen, worden op het speelveld twee meetlijnen gelegd, resp. 10 M.
+afstand van perk en opslag.
+
+Alle lijnen voor het spel noodig moeten op het speelveld _liggen_.
+
+De kwaadlijnen (perk- en zijkwaad) liggen 1 M. van de omheining, opdat
+de toeschouwers op behoorlijken afstand van deze lijnen blijven, ter
+voorkoming van geschillen.
+
+De drie spelers in het perk vormen het perkpartuur; er staan 2 van de
+drie spelers in het perk, de derde maat staat er buiten.
+
+De drie tegenstanders staan bij opslag en bovenslag; ze heeten dan het
+opslagpartuur.
+
+Gedurende den strijd wisselen beide parturen bij een bepaalden stand der
+partij van perk en opslag.
+
+Een samenstelling der speelmakkers heet een partuur; meestal 3 tegen 3.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Algemeen doel van het spel.# Het opslagpartuur heeft in de eerste
+plaats tot taak den bal door _opslaan_ in het _perk_ te drijven en
+moet zich verder beijveren om den eventueel _uitgeslagen_ bal door
+_terugslaan_ en _keeren_ achter of zoover mogelijk in de richting van
+de voorlijn te brengen of te houden.
+
+Het perkpartuur tracht den bal zoover mogelijk in de tegengestelde
+richting (naar de bovenlijn) te brengen of te houder en wel door
+_uitslaan_, _terugslaan_ en _keeren_.
+
+De spelers van beide parturen mogen elkaar in den kamp niet hinderen.
+(Strafpunt Bondsreglement).
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Slaan.# Het slaan geschiedt met de flauw gestrekte hand, de vingers
+niet gespreid; bij voorkeur bovenhands, daarbij den betrokken arm
+zooveel mogelijk gestrekt, opdat de slag krachtig zij en de bal daardoor
+een grooten afstand doorloope.
+
+Ofschoon het slaan van den bal na een enkelen stuit geoorloofd is,
+verdient het aanbeveling--als men in de gelegenheid is den bal in de
+vlucht te bereiken--dien stuit niet af te wachten, aangezien men dan
+niet zeker is van de richting, in welke de bal opspringt.
+
+Niet als slaan wordt aangemerkt als het geschiedt:
+
+_a_. met beide handen tegelijk.
+
+_b_. na den tweeden stuit.
+
+_c_. indien tegelijkertijd de hand den grond aanraakt (of het gras).
+
+_d_. indien de bal in aanraking is geweest met de kleeding of met een
+ander lichaamsdeel dan de hand.
+
+_e_. indien de bal reeds door een der partuurmakkers is geraakt,
+gedurende dezelfde vlucht.
+
+In al deze gevallen wordt zulks als _keeren_ aangemerkt en wordt de bal
+beschouwd zich te bevinden op d�t punt, waar de hierboven bedoelde
+handeling plaats vond.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Opslaan.# Nadat de spelers hunne plaatsen hebben ingenomen, wordt het
+spel geopend met _opslaan_. Hij, die hiermee is belast, de opslager,
+plaatst zich, front makende naar het perk, achter de opslaglijn, den
+kaatsbal in de linkerhand houdende. (De linksche opslager natuurlijk
+houdt den bal in de rechterhand).
+
+Terwijl de bal wordt losgelaten, wordt hij met de rechterhand (of
+linker) geslagen (bestemming: perk), z��dat de bal de hand verlaat, als
+de opslager op de opslaglijn staat. Deze aanloop, snel en kort (b.v.
+3 � 6 passen) heeft tot doel den bal een grootere snelheid te geven.
+Hoofddoel is nl. den bal ver en krachtig voort te drijven, opdat hij
+zoolang mogelijk zijn levende kracht behoude en het uitslaan bemoeilijkt
+wordt.
+
+Hoe gestrekter de baan, welke de bal volgt, des te beter de opslager.
+Het opslaan moet geschieden in de lengteas van het speelveld, aangegeven
+door twee witte ballen op de opslaglijn.
+
+De opgeslagen bal moet binnen het afgelijnde perk gebracht worden. Is
+hij er v��r, of over, of buiten (ook op de lijnen), dan is het een
+foutieve slag.
+
+(De bal is v��r, of kwaad, of buiten.)
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Uitslaan.# Indien de bal binnen het afgelijnde perk gebracht wordt,
+moet de perkbezetting hem _uitslaan_. Zij sla niet, als de bal kwaad,
+v��r of buiten is of komt (te roepen: �kwaad�, �v��r�, �buiten�!)
+Ingeval zulks wel geschiedt, wordt de bal beschouwd _in_ te zijn. Slaan
+de perkmaats den bal niet uit, als hij _in_ is, dan zegt men: �de bal
+zit�.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Terugslaan.# Heeft het perkpartuur den opgeslagen bal _uitgeslagen_,
+dan tracht het opslagpartuur hem terug te drijven achter de voorlijn
+van het perk (EG in de teekening). Gelukt dit, dan zal het perkpartuur
+op zijn beurt zich beijveren den bal nogmaals terug te slaan, enz.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Triktrakslag.# Op deze wijze kan een bal zich herhaaldelijk heen en
+weer bewegen tusschen perk- en opslagpartuur. Zulke slagen dragen den
+naam van triktrakslagen en worden door de toeschouwers uitbundig
+toegejuicht, wegens de wisselende kans van den slag.
+
+(Men trekke hieruit niet het besluit, dat zulks het doel is der spelers;
+dezen beoogen juist het tegendeel, nl. den bal steeds zooveel mogelijk
+_buiten het bereik_ der tegenpartij te brengen).
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Keeren.# Is de kaatser niet in staat den bal door terugslaan een
+tegengestelde richting te doen volgen, dan tracht men hem althans in
+zijn gang te stuiten, door hem te _keeren_, d. i. tegen te houden,
+hetgeen met elk lichaamsdeel mag geschieden.
+
+Goed keeren is veel waard en behoort tot de bekwaamheden van den speler,
+even goed als het opslaan en het uitslaan.
+
+Het opvangen van den bal in ��n of beide handen is intusschen niet
+geoorloofd, tenzij men hem onmiddellijk op den grond werpt of laat
+vallen.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Zitten-boven-kaats.# De tot rust gekomen bal zal zich ten slotte
+bevinden:
+
+zitten _a_. achter de voorlijn van 't perk: hij _zit_.
+
+boven _b_. voorbij de bovenlijn: hij is _boven_.
+
+kaats _c_. tusschen voor- en bovenlijn: Er is een _kaats_ (tenzij de
+slag diende om een reeds bestaande kaats te beslissen), welke op bedoeld
+rustpunt wordt aangeduid door een merkteeken (blokje of steen).
+
+       *       *       *       *       *
+
+~Aanmerken~. Aangezien herhaaldelijk twee kaatsen moeten worden
+_aangemerkt_, is het wenschelijk twee verschillende merkteekens, resp.
+voor de 1ste en de 2de kaats beschikbaar te hebben.
+
+(1ste kaats: wit blokje; 2de kaats: rood blokje).
+
+#Tellen.# Het tellen geschiedt bij 2 punten tegelijk voor elken
+winstslag en wel ten gunste van:
+
+  ~het perkpartuur~:
+
+     _a_. Als de opgeslagen bal is _voor_, _buiten_, _kwaad_.
+
+     _b_. Als de uitgeslagen bal is _boven_.
+
+     _c_. Als de uitgeslagen bal is _voorbij_ de kaats.
+
+  ~het opslagpartuur~:
+
+     _a_. Als de opgeslagen bal _zit_.
+
+     _b_. Als de uitgeslagen bal achter of op de perkvoorlijn
+     teruggedreven wordt.
+
+     _c_. Als de uitgeslagen bal _niet_ is voorbij de kaats.
+
+     _d_. Als de uitgeslagen bal kwaad is. (Dat is, als hij over de
+     zijkwaadlijnen is geslagen of er op).
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Vervallen van de punten.# Acht punten = (4 � 2 p. of 4 winstslagen)
+vormen een half spel.
+
+Twee halve spellen maken ��n spel.
+
+De eenmaal gewonnen halve spellen en spellen blijven bestaan.
+
+Wanneer echter een der parturen een half spel �vol� maakt, vervallen de
+�losse� punten der tegenpartij.
+
+Het partuur, dat 3 spel heeft, is winnaar. Soms ook wordt 2 spel
+gespeeld. Bij een wedstrijd steeds 3 spel; in bijzondere gevallen kan
+daarvan worden afgeweken.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Wisselen.# Bij den aanvang van het spel wordt door het lot bepaald,
+welk partuur het eerst den opslag heeft. Daarvoor geldt steeds, dat het
+laagste nummer den opslag heeft. Bij een vrije partij wordt daarom door
+beide parturen geraden (met on of even b.v.)
+
+Herhaaldelijk wordt echter van perk en opslag gewisseld. Zulks
+geschiedt:
+
+_a_. Als een der parturen (of beide) 6 punten _heeft_ (hebben) en er
+_ontstaat_ een kaats.
+
+_b_. Als een der parturen 6 punten _krijgt_ en er _is_ een kaats.
+
+_c_. Als geen der parturen 6 punten heeft en er ontstaat een _tweede_
+kaats.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Beslissing der kaatsen.# Bij wisseling dient de eerste bal om over de
+_eerste_ (c. q. de eenige) kaats te beslissen. Met den tweeden bal moet
+op gelijke wijze in zake de tweede kaats--zoo deze bestaat--worden
+beslist.
+
+Het perkpartuur, dat pas in het perk is gekomen, tracht den bal voorbij
+het merkteeken te slaan. Na de gevallen beslissing der kaatsen wordt
+onmiddellijk het betrokken merkteeken weggenomen.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Rolverdeeling der spelers.# _A_. Bij het opslagpartuur.
+
+1ste ~opslager~. Hij, die in het opslaan de meeste bedrevenheid bezit,
+treedt als 1ste opslager op (voor best opslaan) en is dus normaal met
+bedoelde taak belast. Voor hem geldt de verste opslaglijn.
+
+2de ~opslager~. Een ander partuurmakker is 2de opslager (voor minst
+opslaan) en bezigt de kortste opslaglijn.
+
+Als zoodanig moet hij werkzaam zijn:
+
+_a_. Zoodra het perkpartuur een kaats geslagen heeft en nog niet
+gewisseld wordt.
+
+_b_. den 1sten opslagbal, direct na de wisseling, indien er nl. 2
+kaatsen waren.
+
+De _tweede_ opslager moet dus bij wisseling den bal opslaan bij de
+beslissing over de 1ste kaats.
+
+Daarna geeft hij den bal over aan den 1sten opslager, bij de beslissing
+over de 2de kaats. Deze houdt den bal, tot weer een kaats geslagen
+wordt. Is er bij de wisseling van perk en opslag maar ��n kaats, dan
+heeft de 1ste opslager den bal en houdt hem, totdat er weer een kaats
+geslagen wordt.--Wil het opslaan met een der opslagers niet gelukken,
+staat hij buiten of voor, dan mag hij den bal aan den derden makker
+afstaan.
+
+Overigens stellen de leden van dit partuur zich op naar verkiezing,
+daarbij zorgende zich min of meer over het veld te verdeelen.
+De praktijk leert welke punten op het speelveld de doelmatigste
+opstellingsplaatsen zijn. Die plaats der spelers wisselt echter met
+bijna elken slag. Taktiek en overleg der spelers komen hierbij zeer te
+stade; het bepaalt mede hun bekwaamheid of betoefdheid in het spel.
+
+       *       *       *       *       *
+
+_B_. Bij het perkpartuur.
+
+Bij een partuurformatie van 3 spelers nemen twee hunner plaats in het
+perk; de een v��r (de voorman), de andere achter in het perk (de
+achterinsche), daarbij zorgende, dat de voorste den achterste niet het
+vrije uitzicht op den opslagbal belemmert.
+
+Wanneer zij een bal hebben uitgeslagen, zijn zij niet meer aan het perk
+gebonden, doch mogen zich vrij over het veld bewegen, ten einde den
+eventueel teruggeslagen bal te gemoet te loopen, opdat deze nogmaals
+door hen geslagen en anders gekeerd kan worden. In het bijzonder rust de
+laatstbedoelde taak op den _derden_ makker van het partuur, die buiten
+het perk staat en vlugger er bij kan zijn dan zijn perkmakkers. Daarom
+moet hij eveneens voortdurend den blik gericht houden op de handelingen
+en bewegingen van het opslagpartuur.
+
+De perkmakkers mogen van plaats verwisselen, als dit voor hun spel beter
+blijkt; of als het met een dezer spelers niet vlotten wil, kan deze met
+den derden makker van rol wisselen.
+
+Om den achterman beter slag op den opslagbal te geven, is het
+wenschelijk, dat de voorman ter zijde wijkt buiten het afgelijnde perk.
+Blijft hij staan, dan belemmert hij allicht den achterinsche in den
+slag. Deze voorman moet goed uit zijn oogen zien, of de snelheid en de
+hoogte van den opslagbal van dien aard zijn, dat hij den bal voor zich
+moet nemen of dien aan zijn perkmaat moet overlaten.
+
+Een geoefend oog is voor de perkspelers noodzakelijk, om den bal op tijd
+te slaan. Ze moeten dit juist weten te bepalen. Slaan zij te _gauw_ of
+te _laat_, dan mist de slag zijn effect, wat duidelijk te zien is aan
+het resultaat van den slag en de richting, die de uitgeslagen bal neemt.
+
+Bestaat een partuur uit 2 spelers, dan nemen beiden in het perk plaats;
+ook moeten ze beiden als opslagers fungeeren.
+
+De sterkste en mooiste partuurformatie is die van 3 tegen 3.--Bij een
+formatie van 2 tegen 2, kan het speelveld niet goed bezet worden, om de
+uit- of teruggeslagen ballen te treffen.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Onderscheidingsteeken.# Van twee tegen elkaar strijdende parturen wordt
+het laagste nummer door een roode sjerp om den middel, een rooden band
+om den arm, of een rood strikje op de borst, als het partuur der
+_Rooden_ aangeduid.
+
+Het hoogste nummer wordt op dezelfde wijze door wit aangeduid en het
+partuur der _Witten_ geheeten.
+
+Bij den aanvang van den strijd vangt het _roode_ partuur den kamp aan
+met den _opslag_.
+
+De kleuren bij het kaatsspel zijn dus Rood en Wit. Het _rood_ ziet op
+het vuur van den strijd, den moed, terwijl het _wit_ op het smettelooze,
+op de reinheid of eerlijkheid van den kamp wijst.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Telegraaf.# Ten einde den stand der partij bij elken slag te kunnen
+aangeven, gebruikt men bij het kaatsspel een werktuig, _telegraaf_
+geheeten, in hoofdzaak bestaande uit een verticale, draaibare staak,
+waaraan horizontale armen, aan welke de _halfspellen_, de _spellen_ en
+de _punten_ worden opgehangen, terwijl aan haakjes van den stok bordjes
+worden bevestigd, welke de gemaakte _kaatsen_ aangeven.
+
+[Illustratie: DE TELEGRAAF.]
+
+(Er zijn dus drie dwarslatten aan den staak)
+
+De eene helft der telegraaf is _rood_ geschilderd, de andere
+helft _wit_. Deze kleuren zijn dus in overeenstemming met het
+onderscheidingsteeken der spelers van beide parturen. Eveneens zijn
+de bordjes, welke halve spellen en spellen aangeven in deze beide
+kleuren geverfd, wat mede het geval is met de dubbele ballen, die
+de punten voorstellen.
+
+Gedurende het spel is de witte helft steeds naar den kant der Witten,
+de roode helft naar de zijde der Rooden gekeerd. Zoo kunnen de
+toeschouwers op elk moment den stand der partij overzien, terwijl
+door directe aanteekening van den �telegrafist� geschillen tusschen
+de parturen over den stand van de partij worden vermeden.
+
+(Zie de teekening). Aan de haakjes van de onderste lat worden de
+_punten_ (dubbele ballen) opgehangen; de middelste lat wijst de _halve
+spellen_ der beide parturen aan, terwijl aan de bovenste de gewonnen
+_spellen_ worden genoteerd.
+
+De persoon, die de telegraaf bedient, heet _telegrafist_; hij, die de
+kaatsen aanmerkt met de blokjes, heet de _aanmerker_.
+
+Stand: _Rood_ heeft, 2� spel met 4 punten; insgelijks _Wit_. Er zijn 2
+kaatsen. De stand der partij is dus gelijk.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Benaming der slagen.#
+
+~Bovenslag~: Een slag, waarbij de bal rollende over de bovenlijn komt,
+    heet kortweg een _bovenslag_.
+
+~Victoriaslag~: Komt de bal bij eersten uitslag met de vlucht over de
+    bovenlijn, zoo heet de slag een _Victoriaslag_.
+
+~Herculesslag~: Een slag, waarbij de bal bij eersten uitslag met
+    de vlucht over het afgesloten speelveld geslagen wordt, heet
+    _Herculesslag_.
+
+~Triktrakslag~: Wordt de bal eenige keeren tusschen perk- en
+    opslagpartuur heen en weer geslagen, zoo is het een _triktrakslag_.
+
+~Pripper~: Indien de bal laag bij den grond, juist over de voorlijn, of
+    voor de voeten van den voorman of in den hoek geslagen wordt, is het
+    een _pripper_.
+
+~Vosseslag~: Komt de bal tusschen voorman en achterman in, zoodat hij
+    niet of slecht te slaan is, zoo heet de slag een _Vosseslag_.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Bepalingen.# ~Hand~. _a_. De kaatsers mogen alleen spelen met de
+onbedekte hand. Indien echter een speler bij 't doorslaan van de hand
+zich van een handbedekking wenscht te voorzien, heeft hij deze te
+onderwerpen aan de goedkeuring der keurmeesters bij een wedstrijd.
+
+_b_. De ballen mogen alleen geslagen worden met de _hand_, die geacht
+wordt op te houden, waar de pols begint. Raken ze den pols of den arm,
+zoo is de slag foutief. In het perk is het een verloren slag, op het
+speelveld wordt de slag als keeren aangemerkt. Hetzelfde is het geval,
+als de bal bij den slag de kleeding van den speler heeft geraakt, of een
+ander lichaamsdeel dan de hand.
+
+       *       *       *       *       *
+
+#Kaatscostuum.# Bij de wedstrijden van den Ned. Kaatsbond en zijne
+afdeelingen, is het volgende costuum verplichtend:
+
+Lange of korte bovenbroek met Eng. hemd, sportblouse of tricot.
+
+In het kaatsreglement van den Ned. Kaatsbond zijn opgenomen de _regels_
+van het spel, de _verplichtingen_ der spelers, enz. (Het is � 10 cts.
+verkrijgbaar bij den Bondssecretaris).
+
+[Illustratie: Het Kaatsterrein te Leeuwarden.--Foto �Revue der
+Sporten�.]
+
+
+
+
+V.
+
+Beschrijving van eene partij.
+
+
+_(Voorgestelde loop van het spel)._
+
+We willen, om hierbij zoo duidelijk mogelijk te zijn, twee parturen van
+drie spelers tegen elkaar laten kaatsen. (Zie daarom de teekening van
+het speelveld). De spelers 1�, 2�, 3� begeven zich bij den aanvang van
+den kamp naar het perk; ze zijn de _Witten_. Hun drie tegenstanders 1�,
+2�, 3� stellen zich op bij den opslag, ze zijn het partuur der Rooden.
+De Rooden ('t laagste nummer) hebben bij den aanvang steeds 't eerst
+den _opslag_. In het perk staan 2 uitslagers der Witten, de derde makker
+staat er buiten. Van de Rooden heeft 3� den eersten opslag. (Let tevens
+op de teekening van de �Telegraaf� en lees vooraf goed �De uitleg van
+het spel� hiervoor).
+
+       *       *       *       *       *
+
+De strijd neemt een aanvang. De speler 3� der Rooden neemt den kaatsbal
+ter hand, en stelt zich als 1ste opslager achter de 1ste opslaglijn op.
+Hij neemt een aanloop, werpt behendig den bal met de linkerhand een
+weinig op en drijft hem daarna met de rechter zoo krachtig mogelijk
+naar het perk, waar de perkspelers zich schrap hebben gezet, het oog
+op den opslager en daarna op den bal gericht. (Deze opslager tracht
+zulke krachtige of slechte ballen te geven, dat de perkspelers ze niet
+of moeilijk kunnen uitslaan, terwijl dezen den bal over de bovenlijn of
+zoo ver mogelijk uit het bereik der tegenstanders trachten te brengen).
+
+De opslagbal vliegt naar het perk. Nu zijn twee gevallen mogelijk.
+
+_A_. De bal bereikt het afgelijnde perk _niet_. (Hij komt terecht v��r
+of �p de voorlijn (hij is v��r)--hij valt buiten of �p de zijlijnen (hij
+is buiten)--hij wordt �ver of �p de kwaadlijn van het perk geslagen (hij
+is kwaad).) Het zijn misslagen.
+
+In al deze gevallen is het een verloren slag voor de spelers op den
+opslag. Het perkpartuur krijgt 2 punten (dubbele bal) aan de onderste
+lat van de telegraaf aan zijn zijde (de Witten).
+
+_B_. De bal bereikt het afgelijnde perk _wel_. Nu kunnen de volgende
+gevallen zich voordoen.
+
+1�. De perkspelers slaan den bal _niet_ terug. Hij zit. (Het
+opslagpartuur wint nu 2 punten en de telegrafist hangt aan de roode
+helft een dubbelen bal op).
+
+2�. Een der perkspelers slaat den bal zoo krachtig, dat het een
+bovenslag wordt (de bal wordt geslagen over de bovenlijn; bovenslag,
+Victoriaslag of Herculesslag.) Het perkpartuur wint 2 punten.
+
+3�. De spelers in het perk slaan den bal terug, maar de opslagpartij
+drijft hem op haar beurt achter de perkvoorlijn terug en de perkmaats
+kunnen hem niet weer bemachtigen. Het opslagpartuur heeft nu 2 punten
+gemaakt.
+
+4�. Een der perkmakkers slaat den opslagbal terug, maar deze spat
+van de hand en komt in de vlucht (v��r de bovenlijn) op of over de
+zijkwaadlijnen. Het is voor de tegenstanders een gewonnen slag. Het was
+een kwaadslag. Komt de bal _rollende_ of stuitende over de kwaadlijnen,
+dan is het geen kwaadslag, maar een gewone uitslagbal.
+
+5�. Een der spelers van het perk slaat den opslagbal terug, maar niet
+ver genoeg. Hij wordt door de tegenpartij gekeerd v��r de bovenlijn,
+of door haar teruggeslagen, maar niet zoover, dat hij achter de
+voorperklijn gedreven wordt.
+
+Na enkele heen- en weerslagen komt de bal tusschen perk en bovenslag tot
+rust. Hij _zit_ dus niet (in het perk) en hij is niet _boven_ (achter de
+bovenlijn). Geen der parturen heeft dezen slag gewonnen. Het is een nog
+onbesliste slag, een _kaats_. De aanmerker plaatst een kaatsblokje bij
+dit punt. Nu moet de 2de opslager den bal overnemen (2� bijv.). Dezelfde
+gevallen, als hierboven beschreven zijn, kunnen zich nu weer voordoen.
+
+Na enkele slagen moeten Rood en Wit wisselen. Rood gaat naar het perk,
+Wit naar den opslag. Deze wisseling geschiedt: met _��n_ kaats, als
+beide parturen (of een van beide) 6 punten aan de lat hebben (heeft).
+Met _twee_ kaatsen, als _geen_ der parturen 6 _punten_ heeft (b.v. Rood
+heeft 4 p., Wit 2 p. enz., enz.).
+
+In het half spel, stellen we, staat de partij Rood 4 p., Wit 2 p. en
+twee kaatsen. Er wordt dus gewisseld. Er wordt nu eerst gestreden om die
+beide kaatsen. Rood (in het perk) moet de ballen _voorbij_ die kaatsen
+slaan, om de slagen te winnen. Gelukt dit niet, dan wint Wit (op den
+opslag) telkens 2 punten. Wit heeft dan 6 punten en Rood staat nog op
+4 punten.
+
+De strijd wordt voortgezet met de opslagballen van Wit. Krijgt Wit nu
+ook den volgenden slag, dan heeft het 8 punten, en daarmee het eerste
+_halfspel_ gewonnen. Rood _verliest_ nu de behaalde 4 punten en de
+strijd om het _tweede_ halfspel vangt aan. Deze strijd geschiedt volgens
+dezelfde regels, maar de wisselingen van het spel kunnen natuurlijk
+nu weer geheel anders zijn, doch de spelers, die het eerst 4 � [0-0]
+hebben bemachtigd, winnen steeds het gespeelde halfspel. Had de
+tegenpartij daarbij 3 � [0-0] gewonnen, ze moest deze wederom missen,
+daar de winstpunten der tegenstanders altijd daarbij vervallen.
+
+Hoewel het spel dus zeer eenvoudig is, kunnen tal van onderscheidene
+slagen zich hierbij voordoen, wat het spel zeer _afwisselend_ maakt.
+
+Het partuur, dat het eerst 3 spellen veroverd heeft, is winnaar.
+
+       *       *       *       *       *
+
+~Opmerking~: De lezers zullen hebben opgemerkt dat de slagen op �gelijk
+zes� (Rood en Wit hebben beide 3 � [0-0]) _veege_ slagen zijn, omdat het
+eene partuur de gewonnen punten moet verliezen. Bij zulke veege slagen
+is de belangstelling onder de toeschouwers op 't hoogst gespannen en de
+kaatsers zelf zijn natuurlijk op hun qui vive. Sommige spelers, vooral
+de jongere, zijn bij zulke gewichtige slagen een weinig zenuwachtig.
+De ervaren kaatser haalt er bij zoo'n veegen slag alles uit, wat hij
+kan. Oppervlakkig schijnt het onbillijk, de eenmaal gewonnen punten
+weer te verliezen, doch dit vervallen dier punten verhoogt juist de
+belangwekkendheid van het spel, de belangstelling van de toeschouwers
+en de ambitie der spelers.
+
+
+_Maximum- en minimumpunten der winnende partij._
+
+_a_. Elk half spel bestaat uit 4 � 2 p. = 8 punten; de geheele partij
+uit 3 spellen (6 halve spellen = 6 � 8 p. = 48 punten). Winnen nu bijv.
+de _Rooden_ achtereenvolgens de 6 halve spellen, zonder dat de Witten
+��n halfspel kunnen veroveren, dan heeft Rood met 48 punten gewonnen.
+(Minimum).
+
+_b_. Winnen b.v. de Rooden de partij, dan hebben zij vast behaald
+6 � 8 p. = 48 punten. Nu kan het zijn, dat ze 5 halve spellen aan
+_Wit_ verloren, waarbij zij echter telkens 6 punten verwierven.
+De Rooden hebben dan in 't geheel 6 � 8 p. met 5 � 6 p. = 78 p.
+gemaakt. (Maximum).
+
+Tusschen deze cijfers varieert dus het behaalde aantal punten der
+winnende partij.
+
+Bij de gebruikelijke telwijze kan het nu voorkomen, dat het
+_verliezende_ partuur _meer_ punten heeft gemaakt dan het _winnende_.
+
+_c_. Stel b.v. dat Rood achtereenvolgens 5 halve spellen wint van Wit,
+zonder dat Wit ��n slag wint. Rood heeft nu 5 � 8 p. = 40 punten en
+Wit 0 punten. Daarop keert de kans ten gunste van Wit. Het bemachtigt
+achtereenvolgens alle 6 halve spellen en wint dus met 6 � 8 p. = 48
+punten. Nemen we aan, dat Rood hierbij telkens op �gelijk 6� verloor,
+dan had Rood in de geheele partij gemaakt 5 � 8 p. met 6 � 6 p. = 76
+punten. Wit won nu met 48 tegen Rood 76.
+
+Dit is nu wel het ongunstigste geval; vele gevallen liggen tusschen deze
+getallen.
+
+Toen Rood reeds 5 halve spellen had, had Wit nog _niets_, omdat de
+gewonnen punten in deze vijf halve spellen voor zijn partuur vervielen;
+(het kon ook telkens op �gelijk 6� verloren hebben). Maar Wit houdt den
+moed er in, (een goed speler laat v��r den laatsten slag nooit den moed
+zakken) wint nu een half spel, strijdt met vuur en.... zegeviert ten
+slotte nog. Dergelijke partijen zijn spannend, en de emotie bij de
+toeschouwers stijgt bij elk volgend halfspel.
+
+Ze bereikt haar toppunt, wanneer de partij den eindstand heeft van 5
+halve spellen gelijk en 6 punten gelijk. Is er dan ook nog eene kaats,
+dan moet nu de volgende slag de _beslissende_ zijn.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Deze emotie is het grootst bij de partij van den Nederlandschen
+kaatsbond, waar de afdeelingen met hare sterkste parturen elkander
+den _Mulierprijs_ betwisten. De leden der betrokken vereenigingen
+en hun stad- of dorpsgenooten scharen zich om de strijdende parturen
+hunner plaatsen Ze leven geheel mede in het spel en schieten bij de
+overwinning op hun vrienden toe, om ze geluk te wenschen met de zege.
+Terwijl de partijen elkander bekampen, is het onder die duizenden
+toeschouwers geen luidruchtig geschreeuw, maar een stille en kalme
+aanschouwing van den kamp, soms eene uiting van geestdriftige
+toejuiching bij een spannenden of meesterlijken slag. Hier wordt
+gestreden niet om de geldprijzen, maar om de _eer_, vandaar dat de
+partij van den Ned. Kaatsbond de meest geziene is in de Ned. kaatssport
+en het talrijkst bezoek haar ten deel valt. Het is een stukje po�zie te
+midden van een fellen kamp--hier wordt meegevoeld, meegeleefd,
+meegestreden door al die duizenden.
+
+
+_Het speelveld van Frieslands jeugd._
+
+Geeft de terreinteekening hiervoor een afbeelding van het speelveld bij
+een wedstrijd, de jeugd behelpt zich met een terrein, dat zeer primitief
+is ingericht, en in weinige oogenblikken zonder kosten gereed is. (Zie
+de teekening hiernaast).
+
+Vol levenslust en moed trekken de knapen naar het groene speelveld.
+In een oogenblik zijn de jassen en vesten, de schoenen of klompen
+uitgetrokken, de hoeden of petten afgezet. Netjes naast elkaar in
+het gelid worden deze kleedingstukken gelegd, om de voorlijn en de
+buitenlijnen van het perk te vormen; het perk is gereed.
+
+Ook worden wel eenige steenen opgezocht, op korten afstand naast elkaar
+geplaatst om het perk te vormen, terwijl ook pollen gras daarvoor dienst
+doen. De opslag en de bovenlijn worden mede aldus gevormd en het spel
+kan een aanvang nemen. Bij dit vrije spel zijn geen kwaadlijnen gelegd.
+Voor kaatsblokjes fungeeren een paar steenen.
+
+[Illustratie: HET SPEELVELD VAN FRIESLANDS JEUGD.]
+
+      |           |
+      |           |
+      |           |
+      |           |
+      |           |
+      |   Perk.   |
+      |-���������-|
+
+
+      -�����������-  Opslag.
+
+      -�����������-  Opslag.
+
+
+     -�������������- Bovenslag.
+
+Gaan de jongens zich op een ongeplaveid plein in stad of dorp vermaken
+met den kaatsbal, zoo worden eenige lijnen met een mes getrokken of
+met een stuk krijt en in een ommezien is het terrein gereed. Bij een
+klinkerplaveisel zijn de spellijnen door roode klinkers aangeduid,
+zoodat dit terrein steeds voor het spel gereed ligt.
+
+Jong Friesland viert jaarlijks onder het patronaat van het hoofdbestuur
+van den Ned. Kaatsbond een mooi kaatsfeest in het vriendelijk dorp
+Wommels, gelegen tusschen Franeker en Bolsward.
+
+De prijzen van deze partij bestaan uit 3 gouden en 3 zilveren horloges,
+welke telken jare worden vereerd door jonkvrouwe C. J. de Vos van
+Steenwijk, voor enkele jaren inwoonster van Wommels. De leeftijd der
+jongens is bepaald van 13-16 jaar, terwijl de parturen uit dezelfde
+plaats afkomstig moeten zijn. Zoo is deze partij van Jong Friesland
+een Bondspartij in het klein, de kweekschool tevens voor den grooten
+Bondswedstrijd.
+
+Groote emotie onder de dorps- en stadgenooten als de beslissende
+partijen gespeeld moeten worden. Het geheele publiek leeft mede, gaat
+op in de partij, een hoera stijgt op uit de rijen der kaatsmakkers, als
+_hun_ dorps- of stadgenooten de schoone Freuleprijzen hebben gewonnen.
+
+Met welk een aandacht volgen de vaders der knapen elken op- of
+uitgeslagen bal, tevreden glimlachend als ze vooruitschieten, bedremmeld
+kijkende als ze achterop geraken, ze aanmoedigende tot den einde toe,
+wetende dat de kans spoedig keeren kan. En wie ze zoo ziet strijden
+met moed en volharding, loyaal elkaar straks de hand drukkende, krijgt
+eerbied voor de Friesche Spes Patria, voor het schoone ongekunstelde
+spel op Frieschen bodem.
+
+
+_Het Belgisch kaatsen._
+
+Zooals wij in onze historische aanteekeningen reeds opmerkten, werd ook
+in Belgi� en in Frankrijk sinds overoude tijden gekaatst. De Romeinsche
+soldaten zouden het ook daar ingevoerd hebben. De adel beoefende vooral
+het spel en in Parijs waren in de 18de eeuw nog vele meesterkaatsers.
+Men speelde er voorheen met de bloote hand als bij ons. Later is de
+handschoen in gebruik genomen, ook bij de Belgen.
+
+[Illustratie: Kaatsspel te Braine-le-Comte.]
+
+De Fransche revolutie gaf den genadeslag aan het eens zoo bloeiende
+kaatsspel. In Parijs werden de kaatsbanen gesloten en in 1825 verdween
+daar de laatste. Met het tweede Keizerrijk beproefde men in 1861 het
+spel weder te verheffen en werd het in den tuin der Tuilerie�n gespeeld
+op het prachtig terras der Feuillantijnen. Een tweede poging werd in
+1866 gedaan, doch het mocht niet baten. Parijs verloor de ambitie in het
+spel der voorouders. In Noord-Frankrijk en in Belgi� wordt het echter
+nog druk beoefend; het jeu au tamis verdwijnt meer en meer, om het veld
+alleen over te laten aan het �Jeu de pelote�.
+
+[Illustratie: HET JEU DE PELOTE (BELGI�).]
+
+                              Outre
+     �-----------------------------------------------------�
+      \     �4                  3                  5�     /
+        \-----------------------�-----------------------/
+          \                 Opslager                  /
+          C \               (Livreur)               / e
+            o \                                   / d
+              r \      1                   2    / r
+                d \    �                   �  / o
+                  e \                       / C
+                      \       Courte      /
+                       �-----------------�
+                       |                 |
+                      /                   \
+                      |                   |
+                     /                    \
+         * Expert    |  Cordier    Cordier |   * Expert
+                    /     1�         2�     \
+                    |   gauche      droit   |
+                   /                         \
+                   |                         |
+                  /                           \
+                  |        Petit milieu       |
+                 /              �              \   * Expert
+                 |              3              |
+              e /                               \ C
+              d |                               | o
+             r /                                 \ r
+             o |                                 | d
+            C /            Grand milieu           \ e
+              |                 �                 |
+             /                  4                  \
+    * Expert |                                     |
+            /                                       \
+            |                                       |
+           /                                         \
+           |                   Fond                  | * Expert
+          /                     �                     \
+          |                     5                     |
+         /                                             \
+         |                                             |
+        /                                               \
+       �-------------------------------------------------�
+                               Fond
+
+De teekening, die hierbij gaat, geeft de Belgische benamingen aan.
+De Belgen onderscheiden 2 perken, het perk van den opslag en het perk
+van den uitslag; het kleine en het groote perk. Een partuur bestaat
+uit 5 spelers, die zich in de beide perken ongeveer opstellen, als de
+teekening aangeeft.
+
+(De plaats der kaatsers hangt ook hier af van de plaats der kaatsen
+en van den slag). De zwaarste plaats in het uitslagperk is het �grand
+milieu�, waar de sterkste speler staat. Ook hier heeft men bij 't perk
+de benaming v��r--buiten--kwaad.
+
+� 1, 2, 3, 4 en 5 zijn in het opslagperk; � 1, 2, 3, 4 en 5 in het
+uitslagperk.
+
+Aan elke zijde van de bovenlijn (outre) zijn seinpalen (vlaggetjes)
+geplaatst, om aan te geven of de ballen �l of niet tellen. De
+perkspelers zijn voorzien van een leeren handschoen; de livreurs spelen
+met de bloote hand.
+
+Aan weerszijden van het perk neemt een marqueur plaats, die de punten
+telt. Elke slag is 15 punten. 4 slagen maken 60 punten: dit heet een
+_spel_.
+
+De partij wordt gewoonlijk in 13 spellen gespeeld met een rust na
+het zevende spel. De kaatsen ontstaan evenals bij het Friesche spel
+bij onbesliste ballen; bij het Belgische spel wordt een _kaats_
+ook aangemerkt in het _uitslagperk_. Om die kaats te winnen moet de
+tegenpartij den bal verder slaan dan het kaatsblokje. Is deze kaats
+achter in het perk, dan stellen alle vijf spelers zich op achter
+in het perk bij die _kaats_. Deze plaats der kaatsen is het meest
+kenmerkende verschil tusschen het Friesche en het Belgische spel.
+
+Bij het Jeu de Pelote moeten alle uitslagballen en ook de
+terugslagballen blijven binnen de afgelijnde perken. Worden ze in
+de _vlucht_ er over geslagen, dan zijn het verloren slagen voor 't
+partuur, dat den slag doet; de tegenpartij maakt daarmee winstpunten.
+Bij het Friesche spel is de _terugslag_ over de zijlijnen niet kwaad.
+
+Elk der livreurs slaat een _spel_ op, zoodat alle 5 spelers den
+opslag om beurten hebben. Overigens komen de beide spelwijzen veel
+met elkaar overeen, zoodat een internationale kamp op beide manieren
+mogelijk is. De Belg gebruikt bij den opslag slechts ��n hand. Zijn
+opslag is daardoor bij lange na niet zoo krachtig als die van den
+Fries. Daarentegen is zijn uitslag zeer schoon en maakt hij dikwijls
+Herculesslagen. Met de krachtige, snelle en _stijve_ ballen der Friezen
+is hierop de kans geringer.
+
+Waar _vijf_ tegen _vijf_ spelen is de actie grooter, het veld meer
+bezet, wat aan 't oog der toeschouwers meer levendigheid oplevert. Hier
+staat tegenover, dat het spel over 't geheel minder krachtig is ten
+opzichte van den speler persoonlijk.
+
+Dit is duidelijk merkbaar, als de Friezen en de Belgen tegen elkaar
+spelen in parturen van _drie_ tegen _drie_, op Friesche wijze dus. In
+plaats van vijf, zooals bij hen, moeten er nu slechts drie het veld
+beslaan en het werk in perk en opslag verrichten.
+
+Waar het spel zich daarbij over verscheiden parturen uitstrekt, hebben
+de Friezen meer ausdauer, wat natuurlijk een gevolg is van hun
+spelwijze.
+
+Elegant in zijn houding, vlug in zijn beweging over het veld, bewegelijk
+van aard in het spel, opgewekt in den kamp, wordt de Belgische speler
+gaarne op de Friesche kaatsvelden gezien.
+
+In den uitslag over 't geheel sterker dan de Friesche kaatser, is hij
+in den opslag verre de mindere, wat hem de partijen tegen de Friezen
+gewoonlijk doet verliezen. Ook het verschil in grootte tusschen den
+Frieschen en den Belgischen bal is hierbij voorzeker niet zonder
+invloed. De ontmoetingen leerden steeds, dat de Friezen in _hun_ spel,
+de Belgen in het _Jeu de Pelote_ de sterksten zijn.
+
+
+#Kaatsbaan (1780).#
+
+Het kaatsen, eene der oudste en der natie eigen lichaamsoefeningen,
+was in vroegeren tijd zoo algemeen, dat men in de steden overdekte
+en gepriviligeerde kaatsbanen had. In zijn �Historie van Holland�
+beschrijft Francq van Berckey zulk eene kaatsbaan en geeft daarbij eene
+verklaring van het spel, zooals het omstreeks 1780 in Holland gespeeld
+werd.
+
+De kaatsbanen besloegen altoos een vrij groot plein en waren des te
+beter, naarmate ze grooter en ruimer waren. De bal, die er _buiten_
+geslagen werd, rekende men voor _kwaad_. Als nu nog telde zulk een slag
+2 punten voor de tegenpartij.
+
+De lengte en de breedte der baan werd bij afspraak tusschen de partijen
+bepaald en hing af van de krachten der spelers. De baan lag steeds voor
+het spel gereed, op de wijze dus als bij ons nog op sommige
+kaatspleinen.
+
+In de teekening zijn de lijnen AB en CD rollagen op de geplaveide baan.
+Men onderscheidde toen 2 perken, uitslag- en opslagperk, zooals nog
+heden bij het Belgische Pelotespel en het Fransche �Au tamis�. Een
+partuur heette toen een _cabel_. Soms werd gespeeld 6 tegen 6, of ook
+wel 4 tegen 4. Het meest echter bestond een cabel uit 3 spelers, wat het
+sterkste spel geacht werd, zooals nog thans bij het Friesche spel het
+geval is.
+
+     +---------------------------------------------------+
+     |                            Dirk                   |
+     |                           �                       |
+     |                                                   |
+     |            Uitslagperk                + _d_       |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     |    A                                         B    |
+     |    -------------------------------------------    |
+     |    �   �Kees                                 �    |
+     |    �                          _b_       �    �    |
+     |    �                           +       Jaap  �    |
+     |    �                                         �    |
+     |    �                                         �    |
+     |    �                                         �    |
+     |    �         + _a_                           �    |
+     |    �    Piet                          Leen   �    |
+     |    �    �                               �    �    |
+     |    -------------------------------------------    |
+     |    D                                         C    |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     |                                         + _c_     |
+     |                    Opslagperk                     |
+     |                                                   |
+     |                                 ##                |
+     |                              �  ##                |
+     |                            Arie                   |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     |                                                   |
+     +---------------------------------------------------+
+
+Veelal geschiedde een partij bij uitdaging. De uitdagers sneden daartoe
+een bal in zooveel kerven, of bijhangende lappen als er uitdagers waren,
+legden den gesneden bal bij de baan of staken hem in een beugel bij de
+baan vast. Dit heette �balopsteken�. Andere spelers informeerden naar de
+opstekers. Vertrouwden ze zich, zoo namen ze den bal af en de partij
+begon.
+
+(Deze gewoonte was in mijne jeugd nog in den kaatshoek in zwang, en naar
+ik meen, geschiedt zulks op onze kaatspleinen van het platteland nog
+wel. De bal wordt bevestigd in een ijzeren beugel aan den voormuur eener
+herberg op het kaatsplein. Zij, die de uitdaging aanvaardden, namen den
+bal uit den beugel, en maakten te voren een afspraak, om hoeveel geld of
+�gelag� de partij gespeeld zou worden).
+
+In het opslagperk der teekening ziet men een zeef afgebeeld, een rond
+net van gevlochten snaren, trommelsgewijze gespannen, rustende op 3
+pootjes en een weinig schuin van den grond verheven. Aan de zijde der
+baan stonden de toeschouwers. Hieruit koos elke cabel een
+_aanteekenaar_.
+
+Tot beter begrip van den loop eener partij zullen we de makkers van
+den eenen cabel Dirk, Jaap en Kees noemen, die van den tegencabel Arie,
+Leen en Piet. Ze staan 3 bij 3 recht tegenover elkaar. Op onze teekening
+staat Dirk in het uitslagperk tegenover Arie bij de zeef. Jaap en Kees
+staan tegenover Leen en Piet in het middenperk tusschen de rollagen
+AB-CD.
+
+       *       *       *       *       *
+
+De partij neemt een aanvang. Arie slaat op, hij steekt de hand met den
+bal omhoog en geeft daarmee aan Dirk het sein. Eerst werpt hij den bal
+2 � 3 maal op de zeef, om goed te mikken, terwijl de bal op de hoogte
+van den bedoelden slag rijst. Hij drijft nu den bal op Dirk aan. Indien
+nu Arie, wat bazenwerk is, den bal ver over Dirk heen kan slaan, zoodat
+deze hem niet kan inloopen of treffen, dan telt cabel-Arie 2 punten.
+De bal is _vrij_, heette het destijds. Kan Arie dit telkens doen, dan
+zal hij het spel winnen door zijn _opslag_. (Er was dus toen een vrije
+opslag; thans zijn zulke slagen over de achterlijn _kwaadslagen_; het
+spel is nu dus meer begrensd).
+
+Doch treft Dirk den bal en drijft hij hem met kracht weer naar Arie, zoo
+telt cabel-Dirk 2 punten, indien de tegenpartij den bal niet terugslaat.
+Gebeurt het echter, dat Arie den uitslagbal terugkaatst, dan schieten
+Jaap en Kees toe om hem terug te drijven, of ook Piet en Leen snellen
+toe om den door Dirk geslagen bal terug te kaatsen over lijn AB.
+
+Dit heen- en terugslaan geschiedt zoolang tot de bal blijft liggen,
+bijv. bij + _d_ of + _c_. Een slag is gewonnen door cabel-Arie, als de
+bal achter lijn AB blijft, door cabel-Dirk, als hij teruggeslagen is
+achter lijn CD. Is de bal dus bij + _d_ komen liggen, dan is de slag
+voor cabel-Arie; doch bij + _c_ tot rust gekomen is hij voor cabel-Dirk.
+Dan riep de winnende partij tot zijn aanteekenaar: �Schrijf!�
+
+Het kan echter ook zijn, dat de bal geslagen wordt of tot rust komt
+tusschen de twee perken in, dat is tusschen AB en CD. Dan stelt men
+daar ter plaatse een teeken. Dit heet een _kaats_, bijv. bij + _e_.
+Heeft Arie of een zijner makkers den bal gekeerd, dan komt hun aanmerker
+de kaats aanteekenen. Kaatsen ontstonden toen dus alleen in de ruimte
+tusschen de beide perken.
+
+Even als nu werd ook toen bij ��n of meer kaatsen van perk en opslag
+gewisseld. Zou de kaats gewonnen worden, dan moest zij voorbij geslagen
+worden over een der lijnen AB of CD en telde de cabel daarvoor 2
+punten. Dat Jaap en Kees ter eener, en Piet en Leen ter andere zijde
+hierbij een werkzaam aandeel nemen, spreekt vanzelf. Vele malen ging de
+bal tusschen de cabels heen en weer. (Triktrakslag).
+
+Gebeurde het echter, dat onder het spelen _om eene kaats_, de bal na
+eenige heen- en terugslagen weer terecht kwam tusschen de lijnen AB-CD,
+dan was de kaats _onbeslist_ gebleven en ontstond er een _nieuwe kaats_.
+Zoo konden er bij den strijd om eene kaats wel eens drie andere kaatsen
+gemaakt worden. Om de kaats te _winnen_, moest een der cabels den bal
+over lijn AB of CD hebben geslagen.
+
+Bij het slaan van de _eerste_ kaats of van meerdere kaatsen gingen de
+cabels wisselen. Dit geschiedde beurtelings, nadat men met de meeste
+kunst den opslag zijner tegenpartij afwon. Ook werd elke maat op zijn
+beurt opslager, bij het slaan van een kaats. Dus alle _drie_ maats
+werden op hun beurt opslager. Dit kon toen, omdat men dikwijls met
+meer dan 2 kaatsen verging, zooals hier boven is aangewezen.
+
+Een zeer eigenaardige afwijking van ons tegenwoordig spel was het
+volgende. Stel, dat Arie om kaats + _b_ te winnen, den bal naar Dirk
+slaat. Deze drijft hem terug, maar Piet pakt hem en werpt hem op zijn
+beurt terug. Nu schiet echter Kees toe en deze slaat den bal schuin
+over, waarop zijn _eigen_ maat Jaap er op inloopt en den bal terugslaat
+tot + _c_ bijv. Doch Leen, die dezen slag voorziet, is achteruit
+geloopen en drijft hem over alles heen, zoodat hij bijv. bij + _d_
+blijft liggen. Dirk had bij dezen strijd zijne plaats verlaten, en
+was meer vooruitgeschoten. De bal vliegt hem nu over. Cabel-Arie won
+dus de kaats en riep: �Schrijf�! Bij het tegenwoordige spel mag echter
+de bal slechts geslagen worden in _dezelfde_ vlucht door ��n der
+partuurmakkers.
+
+Gewoonlijk bestond toen een partij uit 6 spellen, soms meer, soms
+minder. Een spel bevatte meestal 12, soms ook 16 punten. Zulks werd te
+voren vastgesteld. Voor elken gewonnen slag werden 2 punten genoteerd.
+
+Zooals uit bovenstaande verklaring blijkt, week het spel der 18de
+eeuw in vele opzichten van dat van onzen tijd af, maar stemde in vele
+gevallen toch weer met het onze overeen. Het gold toen als een der
+vernuftigste en vermakelijkste spelen van dien tijd.
+
+[Illustratie: JAN REITSMA.]
+
+Hier volgen nog een drietal der meest bekende kaatszangen, welke bij de
+prijsuitdeelingen der kaatswedstrijden worden aangeheven.
+
+
+1. ~OAN DE KEATSERS~.
+
+Wize: De Fryske Tael (_Nij Frysk Lieteboek_ No. 2).
+
+    Jimmer wierne de �lde Friezen
+      Kr�ftich, flink en stoer en dreech;
+    Dy stoerens moatt' hja net forlieze
+      En derom frjeunen mei'noar op it leech!
+          Op! oan it keatsen!
+        Jimm' bern fen Frysl�ns gea!
+          Kom! fleurich op!
+        Jimm' krij in flinke lea!
+              Frjeunen gou,
+              Slaen se nou!
+        Op it keatsfjild binn' wij bliid!
+              Frjeunen gou!
+              Slaen se nou!
+        W�z nou flink en kr�ftich yn 'e striid!
+
+    Lit de wyn den ek mar r�ze,
+      Kr�ftich komt yn 't perk de bal;
+    Kom, lit it bloed jimm' nou ris br�ze,
+      Hwent sjoch, wy binne gou _Jan Reitsma's_ al!
+          De ballen fleane,
+        Hja fleane fier en heech!
+          Sjoch Frysl�ns soannen,
+        Hja binn' stoer en dreech!
+          Frjeunen gou! (_ensfh._)
+
+    Slaen nou, keatsers, moaije ballen!
+      Lyk as _Greate Hantsje_ alear.
+    Al wirde keatsen wol forfallen,
+      De kr�ft forlieze jimme dochs net mear!
+          Kom lit se fleane,
+        Nei boppen yn 'e loft!
+          Flink yn 'e baen!
+        En r�st gjin inkeld skoft!
+          Frjeunen gou! (_ensfh._)
+
+2. HULDE OAN DE ALD-KEATSERS!
+
+Wize: _�Pietje Puck!�_
+
+      Hwet waerd to Frjentsjer jierren lyn
+        Al keatst faek fen kom sa,
+      Troch Hessel Brijker, Manne Roek
+        Of Piter Alkema.
+      En Douwe M�teltsje, dy al
+        Sa'n baes yn 't keatsen wier,
+      Dan Grouwe Yme, wolbikind,
+        Dy sloech faek einen fier.
+
+                  ~Refrein~:
+
+    For de �lde keatsers klinkt in �Hyp, hoera!�
+    Dy stoere Friezen komt �s hulde ta!
+        De �lden gyngen foar,
+        Wij folgje grif hjar spoar,
+        En stypje op nij �s eale keatspartij.
+
+      Greate Hantsje en de Lytse fen de Ryp,
+        Haije �t de Easterein,
+      Mei Willem fen Kubaerd der by,
+        Hwet habbe hja wol slein!
+      Tsjommearum hie syn Knilles Proast,
+        Dy sloech se ek faek in ein.
+      Hw�r Dykstra fen Seisbjirrum kaem
+        Der waerd ek tige slein.
+
+                  ~Refrein~:
+
+    For de �lde keatsers, _ensfh._
+
+      Klaes Hantsjes to Achlum h�ld s' omleech,
+        Greate Obe �t Arum wei
+      Wier op en �t ek jimmer klear
+        By eltse keatspartij,
+      De greate K�ken fen it Bil
+        Wier krigel, t�k en tai,
+      Ek Piter Bakker fen de Ryp
+        Wier ien fen 't echte skaei,
+
+                  ~Refrein~:
+
+    For de �lde keatsers, _ensfh._
+
+[Illustratie: T. GROENDIJK.  SJ. DIJKSTRA.  T. SWART.
+
+Koningspartuur 1909 Ned. Kaatsbond afdeeling �Tjummarum�.]
+
+      Rients Doekles, dy 't fen Peinjum kaem,
+        Mei de Rypma's yn pet�r,
+      Wier mei syn maten yn it spil
+        Sa kr�ftich, sa fol fj�r.
+      Klaes Post fen Kimsert en foar�l
+        Durk Ynses fen Wynaem,
+      Klaes Boarsma en Auke Miedema
+        Fen Sweins wierne ek bikwaem.
+
+                  ~Refrein~:
+
+    For de �lde keatsers, _ensfh._
+
+      Wier Arum op Jan Bonnema great,
+        De Ryp op Sjirk de Wal,
+      Wynaem op 'e Hiddinga's, Pyt en Jan,
+        Rients Koopmans ek foaral.
+      Dan blonk �t Winsum Felkers wer,
+        Wier Str�ksma--Wommels ear.
+      Hein Postma en Rein de Wite stien'
+        Yn Surch en Peinjum klear.
+
+                  ~Refrein~:
+
+    For de �lde keatsers, _ensfh._
+
+                        _(Ut �Sjirk Walles�)._
+
+3. FEN DE FRYSKE FAMMEN.
+
+Wize: Yn 'e Snitser Merk (_Ald Frysk Lieteboek_ No. 50).
+
+    De fammen yn 'e keatsershoek
+      Binn' gljeon op keatspartijen:
+    In pear komme om nei 't spil to sjen,
+      De measten om it frijen.
+    De keatser is sa r�d,
+    It fanke is al sa gl�d,
+    Dat hja mei 'n inkeld lonkje
+    Yn 't ringen l�gjend keatsershert
+      In smeuljend ljeafdefonkje
+      Ta 'n ljochte laeije set.
+
+    Hja witte dat hja troch dat spil
+      Bit�fte feintsjes krije.
+    D�rom mei eltse faem hjir ek
+      Sa graech it keatsen lije.
+    Mei each en h�nnen klear!
+    Dit f�get herten gear,
+    En, lyk as bij it keatsen,
+    Komt stadichoan in nij pet�r,
+      Dat keatst dan troch oan 't trouwen
+      Fol ljeafde en fol fj�r.
+
+    Mar nei it trouwen slacht de man
+      Meast �kwea� ynpleats fen �boppe�;
+    En 't wyfke wol dan wol ris graech,
+      Him �t de krite... skoppe.
+    En 't ein is: Op it l�st
+    Slacht s' op en �t �for b�st�!
+    De man docht mei for �kearder�,--
+    Hy, dy 't as feint sa'n keatser wier.
+      Syn wiif slacht alles �boppe,�
+    Hij hjit dan min as strie.
+
+                        _(Ut �Sjirk Walles�)._
+
+De nos. 2 en 3 zijn overgenomen uit:
+
+�Sjirk Walles ef de keningspriis fen it keatsen�, toaniel- en sjongstik
+fen W. Westra en Y. Schuitmaker, leden fen de keatsklub �Jan Bogtstra�
+to Frjentsjer, mei in foarwird fen de hear S. v. d. Burg, de algemiene
+skriuwer fen it Selskip for Fryske Tael- en Skriftenkennisse,--�tjown by
+T. Telenga to Frjentsjer.
+
+
+
+
+      #:: EERVOLLE VERMELDING AMSTERDAM 1908 ::#
+
+
+                    #~PRAKTISCHE~#
+                  #Huis-Bibliotheek#
+
+                   #Ge�llustreerd.#
+
+  _Schreber_, Longen-Gymnastiek. 2e druk         35 Ct.
+  _Bock_, Eerste Hulp bij Ongelukken             30 "
+  _van de Ven_, Amateur Fotograaf. 2e druk       25 "
+  _Toepoel_, Physical Culture                    60 "
+  Licht-, Lucht- en Zonnebaden                   30 "
+  Mijn Aquarium                                  35 "
+  De Kleine Briefsteller                         35 "
+  De Jonge Schaker                               35 "
+  _Broekkamp_, Jonge Dammer                      f 1.25
+  _Broekkamp_, Damstudies                        35 Ct.
+  _Leefson_, Nieuwste Dansen                     35 "
+  Skatspel, handleiding                          50 "
+  Billardschool. 2e druk                         35 "
+  _Ott_, Rijwiel, inrichting. 2e dr.             25 "
+  Levensmagnetisme                               15 "
+  Terrarium. _(Ter perse)_                       35 "
+  Luchtscheepvaart, populaire beschouwing        30 "
+
+
+                #Sport-Bibliotheek#
+                  #Ge�llustreerd.#
+
+                #HANDLEIDING voor:#
+
+           Voetbal-Scheidsrechter      60 Ct.
+           Voetbal. 3e druk            25 "
+           Lawn Tennis. 2e dr.         30 "
+           Lawn Tennis. 3e dr.         f 1.60
+           Water-Polo. 2e dr.          30 Ct.
+           Cricket                     30 "
+           Croquet                     30 "
+           Kegelen                     30 "
+           Korfbal                     30 "
+           Hockey                      30 "
+           Hardloopen. 2e dr           30 "
+           Roeien                      35 "
+           Zeilen                      50 "
+           Zwemschool. 2e dr.          35 "
+           Droogzwemmen                15 "
+           Schermen                    50 "
+           Boksen                      35 "
+           Worstelen                   60 "
+           Schoonrijden                50 "
+           Kolven                      50 "
+           Rolschaatsenrijden          30 "
+           Openluchtspelen             45 "
+           Halteren                    35 "
+           Skiloopen                   30 "
+           Wielrennen                  35 "
+
+
+     #:: UITGAVEN VAN J. F. VAN DE VEN TE BAARN ::#
+
+
+
+
+  +--------------------------------------------------------+
+  |                                                        |
+  |              OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER:              |
+  |                                                        |
+  |  De volgende correcties zijn in de tekst aangebracht:  |
+  |                                                        |
+  |  Bron (B:) -- Correctie (C:)                           |
+  |                                                        |
+  |  B: JAN REITSMA.    JOH. STRUIKSMA,                    |
+  |  C: JAN REITSMA.    JOH. STRUIKSMA.                    |
+  |  B: later de eerst opengevallen abdij.                 |
+  |  C: later de eerst opengevallen abdij.�                |
+  |  B: de Spaansche kustprovinci�n langs                  |
+  |  C: de Spaansche kustprovinci�n langs                  |
+  |  B: de Polote�, dat met uitzondering                   |
+  |  C: de Pelote�, dat met uitzondering                   |
+  |  B: zijn gang (in de omstreken                         |
+  |  C: zijn gang� (in de omstreken                        |
+  |  B: ras krachtdadig bevorderen.� En wanneer            |
+  |  C: ras krachtdadig bevorderen. En wanneer             |
+  |  B: zilveren eereprijzen te vinden,                    |
+  |  C: zilveren eereprijzen te vinden.                    |
+  |  B: --Op 't st� fen 't �lde                            |
+  |  C: �--Op 't st� fen 't �lde                           |
+  |  B: folksspil fen alear.                               |
+  |  C: folksspil fen alear.�                              |
+  |  B: mei stean en fallen.                               |
+  |  C: mei stean en fallen,                               |
+  |  B: staal uw kracht in daden,                          |
+  |  C: staal uw kracht in daden.                          |
+  |  B: 't Is kaet-sers-dei!                               |
+  |  C: 't Is keat-sers-dei!                               |
+  |  B: oan 't bounsbistj�r,                               |
+  |  C: oan 't bounsbistj�r,                               |
+  |  B: teekening_. (Het perk heeft den                    |
+  |  C: teekening_. Het perk heeft den                     |
+  |  B: de 1ste catagorie is de lengte                     |
+  |  C: de 1ste categorie is de lengte                     |
+  |  B: (bestemming: perk). z��dat de bal                  |
+  |  C: (bestemming: perk), z��dat de bal                  |
+  |  B: is kwaad). Het zijn misslagen.                     |
+  |  C: is kwaad).) Het zijn misslagen.                    |
+  |  B: of Herculesslag. Het perkpartuur wint              |
+  |  C: of Herculesslag.) Het perkpartuur wint             |
+  |  B: neemt een marquer plaats, die                      |
+  |  C: neemt een marqueur plaats, die                     |
+  |  B: Friezen komt �s hulde ta!                          |
+  |  C: Friezen komt �s hulde ta!                          |
+  |                                                        |
+  +--------------------------------------------------------+
+
+
+
+***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK HET KAATSSPEL***
+
+
+******* This file should be named 38546-8.txt or 38546-8.zip *******
+
+
+This and all associated files of various formats will be found in:
+http://www.gutenberg.org/dirs/3/8/5/4/38546
+
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://www.gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://www.gutenberg.org/about/contact
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://www.gutenberg.org/fundraising/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit:
+http://www.gutenberg.org/fundraising/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
diff --git a/38546-8.zip b/38546-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..755d041
--- /dev/null
+++ b/38546-8.zip
diff --git a/38546-h.zip b/38546-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..eea613f
--- /dev/null
+++ b/38546-h.zip
diff --git a/38546-h/38546-h.htm b/38546-h/38546-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..764145d
--- /dev/null
+++ b/38546-h/38546-h.htm
@@ -0,0 +1,3160 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.1//EN"
+    "http://www.w3.org/TR/xhtml11/DTD/xhtml11.dtd">
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="nl">
+<head>
+  <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" />
+  <meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" />
+<title>The Project Gutenberg eBook of Het kaatsspel, by Willem Westra</title>
+  <style type="text/css">
+
+body         {margin-left: 7%; margin-right: 7%;}
+
+h1           {text-align: center; clear: both; margin-top: 2em; margin-bottom: 1.5em; font-size: 310%;}
+h2           {text-align: center; clear: both; margin-top: 4em; font-size: 100%;}
+h3           {text-align: center; clear: both; margin-top: 3em;
+              font-weight: normal; font-style: italic; font-size: 100%;}
+
+h2.h2inh     {letter-spacing: 0.2em; margin-right: -0.2em; font-size: 120%;}
+
+p            {margin-top: .4em; margin-bottom: .4em; text-align: justify; text-indent: 1em;}
+p.tp         {margin-top: 3.5em; margin-bottom: 3.5em; text-align: center; text-indent: 0em;}
+p.subh2      {margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; text-align: center; text-indent: 0em;
+              font-weight: bold; font-size: 110%;}
+p.noi        {text-indent: 0em;}
+
+p.ptel       {text-indent: -1.5em; vertical-align: top; padding-left: 2em;}
+p.kopslag    {margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; text-align: center; text-indent: 0em;
+              font-weight: bold; font-size: 100%;}
+p.slagen     {text-indent: -3em; padding-left: 3em;}
+p.legenda1   {text-indent: -1em; margin-left: 1em;
+              margin-top: 1.2em; margin-bottom: 0em; font-size: 75%;}
+p.legenda2   {text-indent: -1em; margin-left: 1em;
+              margin-top: 0em; margin-bottom: 0em; font-size: 75%;}
+
+div.title     {margin-top: 2em; margin-bottom: 1em; text-align: center;}
+div.verso     {margin-top: 10em; margin-bottom: 2em; margin-left: auto; margin-right: auto;
+               width: 40em; font-size: 60%; text-align: center; border-top: 1px solid black;}
+div.dank      {margin-top: 5em; margin-bottom: 3em;}
+div.bogtstra  {font-size: 110%; text-align: justify;
+               width: 32em; margin-left: auto; margin-right: auto;}
+div.inhoud    {margin-top: 2em; margin-bottom: 1em; font-size: 90%;}
+div.speelveld {padding-top: 3em;}
+div.ad        {padding: 0.5em; border: 3px solid black; max-width: 52em;
+               margin-top: 3em; margin-bottom: 2em; margin-left: auto; margin-right: auto;}
+div.adhead    {border-bottom: 3px double black; text-align: center; font-family: monospace; font-size: 150%;}
+div.adfoot    {border-top: 3px double black; text-align: center; font-family: monospace; font-size: 150%;}
+div.fnsep     {width: 10%; border: 1px solid black; text-align: left; clear: both;
+               margin-top: 0.5em; margin-bottom: 0.5em; margin-left: 0; margin-right: 0;}
+div.chbegin   {width: 15%; border: 1px solid black; clear: both;
+               margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto;}
+div.chend     {width: 15%; border: 1px solid black; clear: both;
+               margin-top: 1.5em; margin-bottom: 1.5em; margin-left: auto; margin-right: auto;}
+
+/* TB */
+hr           {width: 33%; clear: both; border: 1px solid black;
+              margin-top: 1em; margin-bottom: 2em; margin-left: auto; margin-right: auto;}
+hr.tb        {border-style: none;}
+
+.pagenum     {/* uncomment the next line for invisible page numbers */
+              /* visibility: hidden;  */
+              position: absolute; left: 94%; text-indent: 0em; text-align: right;
+              font-size: small; font-weight: normal; font-variant: normal; font-style: normal;
+              letter-spacing: normal; color: #888888;}
+span[title].pagenum:after {content: "[" attr(title) "] ";}
+
+/* TABLES */
+table        {margin-left: auto; margin-right: auto;
+              padding: 0; border: 0; border-collapse: collapse;}
+.toc         {margin-top: 2em; margin-bottom: 1em;}
+.telling     {margin-top: 1em; margin-bottom: 1em;}
+td.tdl       {text-align: left; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em;}
+td.tdc       {text-align: center; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em;}
+td.tdr       {text-align: right; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em;}
+td.tdtel     {text-align: justify; vertical-align: top; width: 16em;
+              padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em;}
+
+ .columnl    {float: left; width: 50%; padding-right: 1%; border-right: 3px double black;}
+td.tdl1      {text-align: left; padding-left: 1.5em; text-indent: -1em; padding-right: 0.5em; padding-top: 0.7em;}
+td.tdl2      {text-align: left; padding-left: 1.5em; text-indent: -1em; padding-right: 0.5em;}
+td.tdr1      {text-align: right; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; padding-top: 0.5em; vertical-align: bottom;}
+td.tdr2      {text-align: right; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em;}
+
+/* BORDERS */
+.bl          {border-left: 2px solid black;}
+.br          {border-right:  2px solid black;}
+
+/* ALIGN */
+.clear       {clear: both;}
+.right       {text-align: right;}
+.floatleft   {float: left; width: auto;}
+.floatright  {text-align: left; text-indent: 0em; float: right; width: auto;}
+.i1          {text-indent: 1em; text-align: left;}
+.i2          {text-indent: 2em;}
+.i4          {padding-left: 4em;}
+.ri1         {padding-right: 1em;}
+
+sup          {vertical-align: 0.3em; font-size: 75%;}
+.mixcap      {font-variant: small-caps;}
+.g           {letter-spacing: 0.2em; margin-right: -0.2em; font-weight: normal; font-style: normal;}
+.lijn        {letter-spacing: 0.3em; margin-right: -0.3em;}
+.ls1         {letter-spacing: 0.1em; margin-right: -0.1em;}
+.ls2         {letter-spacing: 0.2em; margin-right: -0.2em;}
+.smalled     {letter-spacing: -0.1em;}
+ins.corr     {border-bottom: 1px dotted red; text-decoration: none;}
+ins.info     {border-bottom: 1px dotted green; text-decoration: none;}
+abbr         {border-bottom: 1px dotted green; speak: spell-out;}
+
+/* IMAGES */
+img          {border: 0;}
+.figcenter   {margin-left: auto; margin-right: auto; margin-top: 1em; margin-bottom: 1em;
+              text-align: center;}
+.caption     {text-align: center; font-size: 75%;}
+.caption2    {text-align: center; font-size: 75%; margin-bottom: 1em;}
+.kegel       {display: inline; width: 8px; height: 19px; vertical-align: bottom;}
+
+/* FOOTNOTES */
+.footnotes       {margin-top: 1em; margin-bottom: 1.5em;}
+.footnote        {margin-left: 5%; margin-right: 5%; font-size: 80%; text-align: justify; }
+.footnote .label {position: absolute; right: 89%; text-align: right; text-decoration: none;}
+.fnanchor        {text-decoration: none; margin-left: 0.05em;}
+
+/* POETRY */
+.poem             {margin-left: auto; margin-right: auto; text-align: left; font-size: 90%;}
+.poem br          {display: none;}
+.poem .poemtitle  {margin: 2em 0em 1em 0em; text-indent: 0em; text-align: center;}
+.poem .poemsubt   {margin: 0em 0em 1em 0em; text-indent: 0em; text-align: center; font-size: 80%;}
+.poem .stanza     {margin: 1em 0em 1em 0em;}
+.poem .stanzanr   {margin: 1em 0em 1em 0em; text-align: center;}
+.poem .auteur     {margin: 1em 0em 1em 0em; text-indent: 0em; text-align: right;}
+.poem .refrein    {margin: 0.5em 0em 1em 0em; text-indent: 3em; text-align: left;}
+.poem .refrein2   {margin: 0.3em 0em 1em 0em; text-indent: 0em; text-align: left;}
+.poem .refreinkop {margin: 0.3em 0em 0.3em 0em; text-align: center;}
+
+.poem span.i0    {display: block; margin-left: 0em; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+.poem span.i1    {display: block; margin-left: 1em; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+.poem span.i2    {display: block; margin-left: 2em; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+.poem span.i3    {display: block; margin-left: 3em; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+.poem span.i4    {display: block; margin-left: 4em; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+.poem span.i6    {display: block; margin-left: 6em; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+
+.size75      {font-size: 75%;}
+.size85      {font-size: 85%;}
+.size110     {font-size: 110%;}
+.size120     {font-size: 120%;}
+.size150     {font-size: 150%;}
+.size167     {font-size: 167%;}
+.size220     {font-size: 220%;}
+.size260     {font-size: 260%;}
+
+/* Transcriber Note */
+.TNbox       {margin: 10% 10% 5% 10%; border: 1px solid; padding: 1em;
+              background-color: #dddddd; font-family: sans-serif; font-size: 90%;}
+.TNbox h2    {font-variant: small-caps; font-size: 130%; letter-spacing: 0;
+              margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; line-height: 2em;}
+.TNbox p     {text-indent: 0em; margin-top: 0.7em; margin-bottom: 0.7em;}
+.TNbox table {width: 100%; font-size: 90%;}
+.TNbox th    {text-align: left;}
+.TNbox td    {text-align: left; vertical-align: top;}
+td.td2       {width: 20%;}
+td.td4       {width: 40%;}
+
+    h1.pg   { margin-top: 0em; margin-bottom: 0em; font-size: 190%;}
+    h3.pg   { margin-top: 0em;
+              font-weight: bold;
+              font-style: normal;
+              font-size: 110%;}
+    hr.full { width: 100%;
+              margin-top: 3em;
+              margin-bottom: 0em;
+              margin-left: auto;
+              margin-right: auto;
+              height: 4px;
+              border-width: 4px 0 0 0; /* remove all borders except the top one */
+              border-style: solid;
+              border-color: #000000;
+              clear: both; }
+    pre      {font-size: 85%;}
+  </style>
+</head>
+<body>
+<h1 class="pg">The Project Gutenberg eBook, Het kaatsspel, by Willem Westra</h1>
+<pre>
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at <a href = "http://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a></pre>
+<p>Title: Het kaatsspel</p>
+<p>       handleiding met historische aanteekeningen en kaatszangen</p>
+<p>Author: Willem Westra</p>
+<p>Release Date: January 10, 2012  [eBook #38546]</p>
+<p>Language: Dutch</p>
+<p>Character set encoding: ISO-8859-1</p>
+<p>***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK HET KAATSSPEL***</p>
+<p>&nbsp;</p>
+<h3 class="pg">E-text prepared by<br />
+    the Online Distributed Proofreading Team<br />
+    (http://www.pgdp.net)</h3>
+<div class="TNbox">
+
+  <h2>Opmerkingen van de bewerker</h2>
+
+  <p>De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele, verouderde spelling.
+  Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren.</p>
+
+  <p>Afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. <br />
+  Voetnoten zijn hernummerd en verplaatst naar het eind van het lied.</p>
+
+  <p>Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn gecorrigeerd; deze zijn voorzien van een
+  <ins class="corr" title="Bron: dnnne roed stipppellijn">dunne rode stippellijn</ins>,
+  waarbij de Brontekst via een zwevende pop-up beschikbaar is.<br />
+  Het verschil in spelling van Frank van Berkhey is behouden.</p>
+
+  <p>Een extra verduidelijking is beschikbaar bij woorden die voorzien zijn van een
+  <ins class="info" title="Vertaling of verduidelijking.">dunne groene stippellijn</ins>.</p>
+
+  <p>Van de meeste illustraties is een vergroting beschikbaar door op de betreffende
+  illustratie te klikken.</p>
+
+  <p>Een overzicht van de aangebrachte correcties is te vinden aan
+  <a href="#correctie">het eind van dit bestand</a>.</p>
+
+</div>
+<p>&nbsp;</p>
+<hr class="full" />
+<p>&nbsp;</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 324px;">
+<a href="images/cover.jpg"><img src="images/cover-th.jpg" width="324" height="534" alt="voorkant" title="Klik voor vergroting (972�1602px, 247kB)" /></a>
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="-">&nbsp;</span><a id="p_binnen1"></a></p>
+
+<p><span class="pagenum" title="1"><br />&nbsp;</span><a id="p_1"></a></p>
+
+<div class="title">
+
+  <h1>HET KAATSSPEL</h1>
+
+  <p class="tp size110">HANDLEIDING MET HISTORISCHE<br />
+   AANTEEKENINGEN EN KAATSZANGEN</p>
+
+  <p class="tp size85">DOOR</p>
+
+  <p class="tp"><span class="ls2 size167">W. WESTRA</span><br />
+  <span class="size85">Voorzitter van den Nederlandschen Kaatsbond.</span></p>
+
+  <div class="figcenter" >
+    <img src="images/ill_p002.png" width="77" height="3" alt="decoratieve illustratie" />
+    <span class="ls2 size85" style="padding-top: 0.3em; display: block;">GE�LLUSTREERD.</span>
+    <img src="images/ill_p002.png" width="77" height="3" alt="decoratieve illustratie" />
+  </div>
+
+  <p class="tp"><span class="ls1 size85">BAARN.</span><br />
+  <span class="size110">J. F. VAN DE VEN.</span></p>
+
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="2">&nbsp;</span><a id="p_2"></a></p>
+
+<p><span class="pagenum" title="3"><br />&nbsp;</span><a id="p_3"></a></p>
+
+<div class="dank">
+
+  <div class="bogtstra"><i>Opgedragen aan den heer <span class="mixcap">Jan Bogtstra</span> te Franeker, Eerelid van den
+  Nederlandschen Kaatsbond, uit achting en erkentelijkheid voor de groote
+  diensten aan de kaatssport bewezen, gedurende een tijdperk van eene
+  halve eeuw.</i></div>
+
+  <div class="figcenter" style="width: 229px;">
+  <a href="images/ill_p003.jpg"><img src="images/ill_p003-th.jpg" width="229" height="305" alt="" title="Klik voor vergroting (516�687px, 72kB)" /></a>
+  <div class="caption mixcap">Jan Bogtstra.</div>
+  </div>
+
+  <div class="poem" style="width: 20em;" xml:lang="fy">
+    <div class="stanza">
+      <span class="i0">Der is in �lde St�nfries<br /></span>
+      <span class="i2">Fen meer as tachtig jier,<br /></span>
+      <span class="i0">By keatsers heech yn eare,<br /></span>
+      <span class="i2">In Fries yn hert en ier.<br /></span>
+    </div>
+    <div class="stanza">
+      <span class="i0">Dy St�nfries is Jan Bogtstra,<br /></span>
+      <span class="i2">Hwet m'oer syn deugden geit:<br /></span>
+      <span class="i0">D'�ld-keatsers binn' syn frjeonen,<br /></span>
+      <span class="i2">De jonge naeme 'm &bdquo;Heit&rdquo;!<br /></span>
+    </div>
+  </div>
+
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="4">&nbsp;</span><a id="p_4"></a></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 400px;">
+<a href="images/ill_p004.jpg"><img src="images/ill_p004-th.jpg" width="298" height="442" alt="" title="Klik voor vergroting (671�994px, 159kB)" /></a>
+<div class="caption" style="display: block;">
+   <span class="mixcap">Joh.&nbsp;Bierma.</span>
+   <span class="mixcap" style="padding-left: 1.5em; padding-right: 1em;">Jan&nbsp;Reitsma.</span>
+   <span class="mixcap">Joh.&nbsp;Struiksma<ins class="corr" id="corr0" title="Bron: ,">.</ins></span>
+  <br />
+   (oud costuum).
+   <span style="padding-left: 0.7em; padding-right: 0.7em;">(nieuw costuum).</span>
+   (oud costuum).
+  <br />
+   Oud-Koningspartuur, Franeker.</div>
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="5">&nbsp;</span><a id="p_5"></a></p>
+
+<div class="inhoud">
+
+  <h2 class="h2inh"><a id="INHOUD"></a>INHOUD.</h2>
+
+  <div class="chbegin"></div>
+
+  <table class="toc" summary="inhoudsopgave">
+  <tbody>
+    <tr><td class="tdl"></td>
+        <td class="tdr size75">Bldz.</td></tr>
+    <tr><td class="tdl"><a href="#I">Inleiding</a></td>
+        <td class="tdr"><a href="#p_7">7</a></td></tr>
+    <tr><td class="tdl"><a href="#II">Eenige historische aanteekeningen</a></td>
+        <td class="tdr"><a href="#p_18">15</a></td></tr>
+    <tr><td class="tdl"><a href="#III">Eereprijzen en Kaatszangen</a></td>
+        <td class="tdr"><a href="#p_58">25</a></td></tr>
+    <tr><td class="tdl"><a href="#IV">Uitlegging van het spel</a></td>
+        <td class="tdr"><a href="#p_43">43</a></td></tr>
+    <tr><td class="tdl"><a href="#V">Beschrijving van een partij</a></td>
+        <td class="tdr"><a href="#p_57">57</a></td></tr>
+    <tr><td class="tdl"><a href="#lied">Aan de Kaatsers</a></td>
+        <td class="tdr"><a href="#p_75">75</a></td></tr>
+  </tbody>
+  </table>
+
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="6">&nbsp;</span><a id="p_6"></a></p>
+
+<div class="verso"><b>BOEK-, COURANT- EN STEENDRUKKERIJ G. J. THIEME, NIJMEGEN.</b></div>
+
+<p><span class="pagenum" title="7">&nbsp;</span><a id="p_7"></a></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 387px;">
+  <img src="images/ill_ch.png" width="387" height="3" alt="decoratieve illustratie" />
+</div>
+
+<h2><a id="I"></a>I.</h2>
+
+<p class="subh2">INLEIDING.</p>
+
+<div class="poem" style="width: 32em;">
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">&bdquo;Daar is maar ��n spel, dat mij hartstocht is en weelde,<br /></span>
+    <span class="i0">Daar 'k alles voor laat staan en dat mij nooit verveelde,&rdquo;<br /></span>
+  </div>
+</div>
+
+<p class="noi">zong De Genestet, toen hij nog &bdquo;jong en jolig&rdquo; was en &bdquo;'t groene veld
+hem meer trok dan het groene laken.&rdquo; Dat spel was het raketten. Deze
+regelen zijn mede van toepassing op het kaatsen, dat Oud-Hollandsch
+balspel. Immers op den dag van den grooten wedstrijd van den Ned.
+Kaatsbond zijn reeds 's morgens vele honderden naar de kampplaats
+opgetrokken, die in den middag tot een 5000 tal zijn aangegroeid, om
+getuige te zijn van de meesterlijke slagen van Frieslands beroemde
+spelers. Er zijn er bij honderden, die zich in den morgen een plaatsje
+in de tribunes hebben uitgekozen, en tot des avonds 7 uur met
+onverdeelde aandacht het spel gade slaan.</p>
+
+<p>Wie in het kaatsseizoen (April&ndash;October) in den kaatshoek onzer provincie
+komt, die zal verwonderd staan over het groot aantal personen en knapen
+vooral, die elken dag met groote ambitie dit aloude balspel spelen. In
+vele plaatsen van Friesland is het kaatsspel <i>het</i> openluchtspel. Het is
+dan ook of de bovenstaande regels van De Genestet voor het kaatsspel en
+zijne beoefenaars zijn geschreven.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="8">&nbsp;</span><a id="p_8"></a></p>
+
+<p>Zooals de Griek zijn Olympische spelen had en de Engelschman zijn
+football heeft, zoo heeft de Fries zijn kaatsspel.</p>
+
+<p>En de Friezen kennen hun beste spelers, zooals de Engelschman zijn beste
+footballspelers kent. Hun namen gaan in het speelseizoen van mond tot
+mond en ook de kaatsersroem van hen, die in vroegere jaren de coryphee�n
+van het kaatsterrein waren, klinkt nog jaren daarna door Frieslands
+kaatserswereld.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Er was een tijd, en die tijd ligt verre achter ons, dat het kaatsspel
+hier te lande en elders, zelfs door koningen, graven en edelen hoog werd
+gewaardeerd. Doch niet alleen bij dezen stond het als een ridderlijk
+spel bekend, ook bij het volk was het niet minder hoog in aanzien.
+Kaatsten de heeren meer in de open of overdekte <i>kaatsbanen</i>, het volk
+beoefende het spel op openbare pleinen in dorp of stad. Veel is bij de
+wisseling der tijden veranderd en ook het kaatsspel heeft in die
+kentering gedeeld. Vroeger een algemeen bekend spel in Nederland en
+onder alle klassen der samenleving beoefend, is het kaatsgebied
+langzamerhand beperkt geworden tot Friesland, welks inwoners steeds
+lichaamsoefeningen in de openlucht, waarbij vlugheid, moed en kracht
+hoofdvereischten zijn, als de meest geliefde uitspanningen beschouwden.
+Het eigenaardig en frissche volkskarakter der Friezen spiegelt zich in
+dit aloude balspel nog ten duidelijkste af.</p>
+
+<p>Terecht wordt in onzen tijd ingezien, dat gezonde en ongekunstelde
+volksspelen in het vrije veld een volk bewaren voor verweeking en voor
+verbastering van het karakter. Zonder iets te willen afdingen op de
+waarde van vele ge�mporteerde spelen, moet ons toch de klacht van de
+lippen: &bdquo;Waarom moeten die uitheemsche spelen de plaats innemen van
+onze echt Hollandsche spelen? Of vindt dit zijn oorzaak misschien in
+het bedroevend <span class="pagenum" title="9">&nbsp;</span><a id="p_9"></a>verschijnsel te willen bewonderen, wat uit den vreemde
+komt?&rdquo; Zoo ja, dan zal zulks niet strekken tot hooghouding van ons
+eigenaardig en frisch volkskarakter. Voor alles gelde toch bij onze
+volksspelen de leuze: &bdquo;Nederlandsch in Nederland.&rdquo; Een echt Hollandsch
+balspel is het kaatsspel. Het wordt gespeeld op 't vrije veld of op een
+plein in stad of dorp. Aan de beoefening er van is een minimum van
+kosten verbonden. Met een bal van 10 cent speelt men verscheidene
+partijen, en met weinig omslag is het speelterrein in orde. In vele
+plaatsen zelfs ligt het speelveld altijd gereed; (de kaatsbuurt).
+In dit opzicht verdient het ook de voorkeur boven die spelen, voor
+welker beoefening duur materiaal moet worden aangeschaft, of waarbij
+schittering van kleeding mede een rol speelt.</p>
+
+<p>Elke Friesche kaatsersknaap draagt in het speelseizoen een kaatsbal
+in zijn zak; spoedig is onder de jongens een partuur gevormd en v��r
+en na schooltijd ziet men ze op de speelvelden druk in de weer den bal
+te hanteeren. De Friesche knaap is dan de beste type van Hildebrands
+&bdquo;Hollandsche Jongens&rdquo;.</p>
+
+<p>Zie in uwe verbeelding eens die Friesche knapen op de groene weide of
+op het speelplein, zie die jonge en krachtige mannen als moedige en
+onversaagde athleten den sterken arm uitgestrekt, 't lichaam schuins,
+v��r- of achterwaarts gebogen, den scherpen en vasten blik beurtelings
+op den tegenstander en den kaatsbal gericht. Dit balspel is een bij
+uitstek gymnastisch spel, het oefent oog en hand, maakt wakker, wekt
+zelfvertrouwen, staalt de spieren, versterkt het hart, maakt de longen
+veerkrachtig, in 't kort bevordert eene goede gezondheid. Het is een
+onophoudelijk springen, werpen, buigen, strekken en loopen, en met welk
+een behendigheid wordt de bal, hoog in de lucht of laag bij den grond,
+verscheidene meters ver geslagen.</p>
+
+<p>Waar er nu in onzen tijd de nadruk op wordt gelegd, <span class="pagenum" title="10">&nbsp;</span><a id="p_10"></a>dat niet alleen
+gestreefd moet worden naar de bevordering van openluchtspelen ten bate
+van de jongens en de jongelieden uit den gegoeden stand, maar ook en in
+veel hooger mate nog van die uit de mindere standen, daar meenen wij,
+dat ook voor deze laatsten even goed als voor de eersten het kaatsspel
+het aangewezen openluchtspel is. Daarbij is het niet ingewikkeld, maar
+toch een spel vol afwisselingen. Het wordt meestal gespeeld 3 tegen 3;
+soms ook 2 tegen 2 of ��n tegen ��n. Het kan echter even goed ook 4
+tegen 4 gespeeld worden, de regel is evenwel 3 tegen 3, wat de sterkste
+formatie is.</p>
+
+<p>De lichamelijke ontwikkeling van alle lagen der maatschappij is een
+volksbelang. Blijkens de posten, uitgetrokken op de Staatsbegrooting
+voor 1910, als subsidies aan het Ned. Gymnastiekverbond, het N. O.
+Genootschap, den Ned. Bond voor Lichamelijke Opvoeding, wordt zulks door
+de Regeering erkend. Naar onze meening kunnen ook de gemeentebesturen
+niet langer achterwege blijven om steun te verleenen, en moet van
+gemeentewege een terrein beschikbaar worden gesteld, waarop de jeugd en
+de jongelingschap zich dagelijks met het spel vermaken kan, wat tot heil
+der lichamelijke ontwikkeling van &bdquo;Jong Nederland&rdquo; strekken zal.</p>
+
+<p>Dikwijls wordt er in onzen tijd geklaagd over verwildering der jeugd.
+Geeft haar de speelterreinen van vroeger terug, en de klachten over de
+&bdquo;baldadigheid van den koning der straat&rdquo; zullen zeker afnemen.</p>
+
+<p>In sommige dorpen van onzen kaatshoek is een plein, aldus geplaveid,
+dat het kaatsveld steeds tot spelen gereed ligt. Het perk is daarbij
+aangewezen door een rij van roode klinkers, terwijl het terrein
+overigens met gele klinkers is gevloerd. Deze pleinen of kaatsterreinen
+worden door de gemeente onderhouden.</p>
+
+<p>De plaats onzer inwoning bezit een weiland in de stad, het terrein,
+waar Franeker's bekende groote kaatspartij <span class="pagenum" title="11">&nbsp;</span><a id="p_11"></a>wordt gehouden. Het
+gemeentebestuur stelt dit terrein gedurende het speelseizoen ter
+beschikking van de kaatsminnende jeugd en de jongelingschap, elken dag
+na 12 uur.</p>
+
+<p>Hieruit blijkt, dat het kaatsspel steeds in onze provincie een zeer
+populair spel is geweest.</p>
+
+<p>Door de toenemende bevolking en de daarmee gepaard gaande aanbouwing,
+werden in vele plaatsen de pleinen aan het spel onttrokken. Ook werd
+door sommige gemeentebesturen het kaatsen binnen het dorp of de stad
+verboden, hetwelk in die plaatsen noodlottig is geweest voor den bloei
+van het aloude balspel.</p>
+
+<p>In onzen tijd van opleving der openluchtspelen treedt ook het kaatsspel
+weer meer naar voren. Door de organisatie en het streven van den Ned.
+Kaatsbond worden in vele plaatsen der provincie kaatsclubs opgericht,
+die �f op een buurt �f op een weiland hare oefeningen houden.</p>
+
+<p>Een eigenaardig verschijnsel doet zich bij de vorming dezer clubs voor.
+Terwijl toch bij vele sportvereenigingen het standenverschil naar voren
+treedt en in een zelfde plaats onderscheiden clubs gevormd worden,
+omvatten onze <i>kaats</i>clubs de leden van elken stand. De landbouwer
+en zijn arbeider, de timmerbaas en zijn knecht, de onderwijzer, de
+ambtenaar, de dokter, de werkman en de burger spelen samen als leden
+eener zelfde vereeniging op het groene veld of het kaatsplein.</p>
+
+<p>Een landbouwer en twee zijner arbeiders speelden vele malen in ��n
+partuur; de dokter, het hoofd der school en de timmerbaas van 't zelfde
+dorp kaatsten nog dit jaar op de Bondspartij.</p>
+
+<p>Zulks kan niet anders dan een gunstigen invloed uitoefenen op de
+verhouding van de onderscheiden standen in een zelfde plaats. Het
+versterkt bovendien de nationale eenheid, waar de protestant, de
+katholiek, in 't kort, lieden <span class="pagenum" title="12">&nbsp;</span><a id="p_12"></a>van verschillende godsdienstige richting
+samen spelen onder 't zelfde vaandel.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Het spreekt van zelf, dat een spel als het kaatsspel, hetwelk weleer
+door geheel ons vaderland met groote voorliefde en door alle standen
+beoefend werd, niet zonder invloed is geweest op de taal des volks. Tal
+van uitdrukkingen hebben haren oorsprong aan dit spel te danken. Hier
+volgen er eenige:</p>
+
+<p>Hij maakt een bovenslag of dat was een bovenslag; zij kaatsen elkaar
+de ballen toe; wie de kaats verliest, moet de ballen betalen; de beste
+kaatser slaat wel eens den bal mis; wie kaatst, moet den bal verwachten;
+elkaar prippers (slecht uit te slagen ballen) geven; hij slaat voor baas
+(eerste opslager) op; dat was een buitenslag; dat was een kwaadslag;
+elkander den bal toewerpen, enz. enz.</p>
+
+<p>Bij Harreboomee vonden wij nog enkele uitdrukkingen of spreekwoorden,
+die in onzen tijd niet meer gebruikt en verstaan worden, zooals:</p>
+
+<p>Hiermee is de bal afgekaatst; de kaats is mijn; hij weet die kaats wel
+te teekenen; teeken die kaats (let daarop) keer die kaats; het was een
+heel gewonnen spel, dan in 't laatst gaf hij de kaats; die van het dak
+niet kaatsen kan, blijve uit de baan; geef mij kaatsruimte, enz.</p>
+
+<p>Vondel zegt in den lofzang van den Christelijken ridder:</p>
+
+<div class="poem" style="width: 32em;">
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">&bdquo;Voor zulk een antwoord ruimt de booze Geest zijn plaats,<br /></span>
+    <span class="i0">En vlucht de name Gods, de ridder wint de kaats.&rdquo;<br /></span>
+  </div>
+</div>
+
+<p>En bij Cats:</p>
+
+<div class="poem" style="width: 17em;">
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">&bdquo;Kaats of min heeft geen val<br /></span>
+    <span class="i0">Zonder overgaanden bal.&rdquo;<br /></span>
+  </div>
+</div>
+
+<p>Terwijl in de <i>laatste jaren</i> onderscheiden balspelen in ons land werden
+ingevoerd, en het nut van openluchtspelen allerwege wordt ingezien, werd
+reeds sedert <i>eeuwen</i> <span class="pagenum" title="13,14">&nbsp;</span><a id="p_13"></a><a id="p_14"></a>op den Vaderlandschen bodem, in de provincie
+Friesland, een balspel gespeeld, hetwelk in alle opzichten waard is zijn
+oude plaats in de rij der vaderlandsche spelen weer in te nemen.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 413px;">
+<a href="images/ill_p013.jpg"><img src="images/ill_p013-th.jpg" width="413" height="292" alt="" title="Klik voor vergroting (930�658px, 150kB)" /></a>
+<div class="caption">Kaatspartij te Franeker.</div>
+</div>
+
+<p>Moge dit openluchtspel bij uitnemendheid meer en meer beoefenaars en
+voorstanders vinden, waar men in onzen tijd steeds meer doordrongen
+wordt van 't groote belang der oefening van 't lichaam, ook op de
+ontwikkeling der hoogere vermogens van den geest: &bdquo;den wil, het
+karakter, den moed, de tegenwoordigheid van geest, de scherpzinnigheid&rdquo;.</p>
+
+<p>Ons wil het voorkomen, dat dit aloude balspel alleszins waard is weder
+in de nationale zede door te dringen, omdat het kan bijdragen tot
+verhooging van de volksgezondheid, tot ontwikkeling van den volksgeest,
+tot veredeling en versterking van het volkskarakter.</p>
+
+<div class="i1"><i>Franeker</i>, 1910.
+<span class="floatright ri1">W. WESTRA.</span></div>
+
+<p><span class="clear pagenum" title="15">&nbsp;</span><a id="p_15"></a></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 387px;">
+  <img src="images/ill_ch.png" width="387" height="3" alt="decoratieve illustratie" />
+</div>
+
+<h2><a id="II"></a>II.</h2>
+
+<p class="subh2">Eenige historische aanteekeningen.</p>
+
+<div class="chbegin"></div>
+
+<p>Naar men meent, is het kaatsspel hier te lande door de Romeinen
+ingevoerd. Deze zouden het overgenomen hebben van de Grieken, door wie
+onderscheidene balspelen beoefend werden. Bij de Spartanen werd het
+balspel als een belangrijk onderdeel der gymnastiek beschouwd, terwijl
+ook de Atheners het met voorliefde beoefenden. Onder die Grieksche
+balspelen waren er vier spelen met een kleinen bal. Een dier spelen
+schijnt veel overeenkomst gehad te hebben met ons kaatsspel. Ook de
+Romeinen speelden met een bal &bdquo;<span xml:lang="la">trigonalis</span>&rdquo; genoemd, waarmee men vrijwel
+op dezelfde wijze speelde als tegenwoordig nog met den kleinen kaatsbal.
+De onaanzienlijken speelden in de open lucht en op de straten en pleinen
+van het oude Rome, een &bdquo;fatsoenlijk&rdquo; Romein in het &bdquo;<span xml:lang="la">sph�risterium</span>&rdquo;, eene
+overdekte baan.</p>
+
+<p>Dergelijke kaatsbanen werden in lateren tijd in verschillende
+Europeesche landen aangetroffen. We herinneren aan de kaatsbaan van
+Versailles, waar de bekende eed van 1789 werd uitgesproken. In het <span xml:lang="fr">Jeu
+de Paume</span> speelden de Bourbons met den Franschen adel en hunne hovelingen
+en menige vermaarde partij werd daar gespeeld.</p>
+
+<p>Koning Hendrik IV van Frankrijk en zijn minister Sully <span class="pagenum" title="16, 17">&nbsp;</span><a id="p_16"></a><a id="p_17"></a>muntten
+bijzonder in het kaatsen uit, ofschoon de eerste volgens de overlevering
+een onpleizierig speler was. Wanneer hij een partij verloor, schold hij
+zijne medespelers uit. V��r hem was koning Frans I niet minder groot
+liefhebber van het kaatsspel. De overlevering vertelt van hem de
+volgende anecdote: &bdquo;Op een dag, dat hij in partuur met een monnik
+kaatste tegen twee voorname heeren, werd de strijd beslist door een
+meesterlijken bovenslag van den monnik. Uitgelaten van vreugde riep de
+koning: &bdquo;Dat is een prachtige monniksslag&rdquo;. &bdquo;Met uw verlof,&rdquo; hernam
+snedig de monnik, &bdquo;dat was de slag van een abt&rdquo;. En de koning schonk hem
+later de eerst opengevallen abdij.<ins class="corr" id="corr1" title="Niet in Bron.">&rdquo;</ins></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 661px;">
+<a href="images/ill_p016.jpg"><img src="images/ill_p016-th.jpg" width="661" height="324" alt="" title="Klik voor vergroting (1486�729px, 253kB)" /></a>
+<div class="caption">Het <span xml:lang="fr">Pelote-Basque</span>.&mdash;Foto &bdquo;Revue der Sporten&rdquo;.</div>
+</div>
+
+<p>Nog heden ten dage wordt het kaatsspel, vooral in Noord-Frankrijk, veel
+beoefend.</p>
+
+<p>Ook in Spanje en in Belgi� vooral wordt het kaatsspel nog in onzen tijd
+druk gespeeld. Ook in die landen trof men in vroeger eeuwen kaatsbanen
+aan. Opmerkelijk mag het heeten, dat dit aloude balspel zich heeft
+gehandhaafd in de kustlanden van de Noordzee en den Atlantischen Oceaan.</p>
+
+<p>In den nazomer van 1903 werd door de Spaansche kolonie te Parijs, die
+zeer talrijk en zeer rijk is, gepropageerd voor het &bdquo;Pelote Basque&rdquo;. Het
+wordt gespeeld op den fronton te <span xml:lang="fr">Neuilly</span>, even buiten de vestingwerken,
+met 't gevolg dat de fronton in de <span xml:lang="fr">rue Borghese</span> een plaats van
+samenkomst is geworden voor de aanzienlijke Spanjaarden. Bij dit spel
+wordt de bal door middel van een handnap tegen den muur geslagen en als
+hij terugkomt, moet hij door de tegenpartij teruggeslagen worden. Het
+spel moet een groote behendigheid vereischen, maar is niet zonder
+gevaar. In de Spaansche <ins class="corr" id="corr2" title="Bron: kustprovinci�n">kustprovinci�n</ins> langs den Atl. Oceaan
+wordt dit spel mede nog gespeeld; (de Baskische provinci�n; vandaar de
+naam <span xml:lang="fr">Pelote <i>Basque</i></span>.)</p>
+
+<p>In het Fransche kaatsspel zijn twee slagen spreekwoordelijk geworden: de
+linksche slag van den hertog van <span class="pagenum" title="18">&nbsp;</span><a id="p_18"></a>Nemours, (deze was linksch en muntte
+vooral uit in prachtige bovenslagen), genaamd &bdquo;de slag van <span xml:lang="fr">Nemours</span>&rdquo;;
+mede &bdquo;de slag van <span xml:lang="fr">Orleans</span>&rdquo;, een reuzenslag tot boven aan het dak der
+kaatsbaan, van <span xml:lang="fr">Philippe-Egalit�</span>.</p>
+
+<p>Ook Karel X speelde als graaf van Artois dikwijls in de kaatsbaan. Thans
+wordt het kaatsspel in Noord-Frankrijk nog beoefend door de volksklasse
+en den burgerstand. Het meest wordt daar gespeeld het &bdquo;<span xml:lang="fr">Jeu au tamis</span>&rdquo;,
+waarbij de opslager den bal laat afstuiten op een trommel, met een vlies
+overspannen, om den opstuitenden bal met de gehandschoende hand naar het
+perk te drijven; de perkslagers hebben een napvormigen handschoen en
+trachten den opgeslagen bal terug te drijven. Meesterlijk wordt de
+kleine, harde bal dikwijls een verbazend eind hoog in de lucht
+teruggeslagen.</p>
+
+<p>Dit kaatsspel met de zeef werd ook in ons land vroeger veel gespeeld.
+In 1780 werd het kaatsspel in dezen vorm veel in Holland beoefend,
+zooals Franck van Berkhey in zijn &bdquo;Historie van Holland&rdquo; ons mededeelt.
+Bij den opslag gebruikte men toen in Holland een zeef, een rond net van
+gevlochten snaren, trommelsgewijze gespannen, rustende op drie pootjes
+en een weinig schuin van den grond verheven. Frank van Berkhey zegt, dat
+omstreeks 1780 het aloude kaatsspel was gedegradeerd tot een boerenspel,
+maar erkent, dat het een van de vernuftigste en vermakelijkste spelen
+van dien tijd was. Het is, zegt hij, een recht manlijk en gezond spel,
+en vereischt een vlugge gestalte, benevens stevige, vereelte vuisten.</p>
+
+<p>Evenals in ons vaderland reeds langen tijd niet meer aldus beoefend,
+verdwijnt deze wijze van kaatsen ook meer en meer in Frankrijk en bij
+onze buren de Belgen, het rijk alleen overlatende aan het &bdquo;<span xml:lang="fr">Jeu de
+<ins class="corr" id="corr3" title="Bron: Polote">Pelote</ins></span>&rdquo;, dat met uitzondering van eenige afwijkende spelregels en
+afwijkenden vorm van het perk, vrijwel overeenkomt met het huidige
+Friesche kaatsspel. Van daar dan ook, dat de <span class="pagenum" title="19">&nbsp;</span><a id="p_19"></a>Belgen en Friezen elkaar
+jaarlijks op de Friesche kaatsvelden komen bestrijden, zooals te Sneek
+en te Leeuwarden.</p>
+
+<p>Zooals wij reeds hiervoor opmerkten is het kaatsspel hier te lande
+ongetwijfeld door de Romeinen ingevoerd.</p>
+
+<p>Van oudsher althans is het hier bekend, zij het ook in anderen vorm
+en volgens andere regels. In &bdquo;Ulrich de Zanger&rdquo; (Onze Voorouders van
+Van Lennep) lezen wij anno 1048: &bdquo;De kaatsbaan was wel is waar op dit
+oogenblik verlaten, maar des te drukker ging het schieten naar den vogel
+zijn gang<ins class="corr" id="corr4" title="Niet in Bron.">&rdquo;</ins> (in de omstreken van het kasteel te Vlaardingen). In de
+grafelijke en hertogelijke rekeningen der 14<sup>de</sup> eeuw vinden we het
+kaatsspel vermeld. Zoo vinden we opgeteekend, dat Jan van Blois
+&bdquo;vercaetste jeghens hertoghe Aelbregt 50 mott&rdquo;, en met Jan van Heenvliet
+tegen denzelfden hertog 16 mott. In 1364 vermaakte hij zich te Dreischor
+en Goes met &bdquo;caetzen&rdquo; en liet te Quesnoi &bdquo;twee foletten, om mede te
+caetzen&rdquo;, koopen.</p>
+
+<p>Ook vercaetste hij geld jegens heer Franke van Borssele, Janne van den
+Oestende en anderen te Haarlem. Willem van Oostervant verspeelde in
+1398 &bdquo;up een kaetsspel tot Staveren&rdquo;, zijn tuyn, dat is zijn gouden
+halsketen, die hij met 26 Fransche kronen weer inloste. Deze Willem van
+Oostervant, later graaf Willem VI, was een hartstochtelijk kaatser.</p>
+
+<p>De weelderige hertogen van Bourgondi� vermaakten zich dikwijls met den
+kaatsbal en ook hertog Karel van Gelre was een groot beminnaar van het
+kaatsspel. Dat er in den tijd van Karel van Gelre geenszins &bdquo;om des
+keizers baard&rdquo; gespeeld werd, blijkt uit een door Hofdijk meegedeelde
+aanteekening van des hertogen rentmeester Bar-le-duc, bij gelegenheid,
+dat de hertog naar Frankrijk reisde: &bdquo;In den heiligen daigen van
+Paeschen m.g. Heren gegeven die sijne genaede verkatz hadde VIIJ sonne
+kronen, maickt XXIIIJ gl. X st.&rdquo;</p>
+
+<p>De edelen in de middeleeuwen gaven, wanneer ze hunne <span class="pagenum" title="20">&nbsp;</span><a id="p_20"></a>onderzaten op
+een feest wilden onthalen, dikwijls een &bdquo;kaatsbal&rdquo;, d. w. z. eene
+kaatspartij, met al wat daarbij behoorde, vrij gelag incluis. Zoo
+betaalde de rentmeester van Buren in 1469 eene zekere som voor &bdquo;den
+kaetsbal, die mijn gen. Here die gesellen gaff, dat si kaetsen solden,
+dat hij 't aensach om den tijt te verdriven&rdquo;.</p>
+
+<p>Filips de Schoone was een groot liefhebber van 't kaatsspel, zooals de
+historie vermeldt. Na op zekeren warmen dag wederom druk gekaatst te
+hebben, dronk hij, hoewel zeer bezweet, te veel koud water, wat hem het
+leven kostte (1506).</p>
+
+<p>Te midden der Staatszorgen, in 1566 zelfs, vergaten de leden van den
+adel het kaatsen niet en toen de Markgraaf van Bergen op 't punt stond
+met <span xml:lang="fr">Montigny</span> naar Spanje te vertrekken, werd hij bij 't spelen in de
+kaatsbaan zoodanig aan den voet gekwetst, dat hij de reis eenige dagen
+moest uitstellen.</p>
+
+<p>In 1547 was te Arnhem op 's Heeren Hof een kaatsbaan aangelegd en deze
+werd toen en later door de ridderschap zoo ijverig bezocht, dat men in
+1583 den jonkers verweet dat zij in plaats van de Kwartiersvergaderingen
+bij te wonen en 's Lands belangen te helpen behartigen, hun tijd
+doorbrachten &bdquo;in den balspill op 't Hof&rdquo;.</p>
+
+<p>Prins Maurits hield ook veel van kaatsen en men zou zeker meenen, dat
+hij, de krijgsman, nog minder dan de Geldersche jonkers om wind en
+weer gegeven zou hebben en toch beviel 't hem niet, dat de Arnhemsche
+kaatsbaan open was; op zijn verzoek werd er een dak opgezet. En Hooft
+vertelt in zijne &bdquo;Nederlandsche Histori�n&rdquo;: Toen op Vrijdag den 2
+October 1587 in Amsterdam vrij onverwacht de tijding kwam, dat men
+binnen weinige uren een bezoek van <span xml:lang="fy">Leicester</span> stond te wachten, was
+alles in de weer om de noodige schikkingen tot ontvangst te maken. De
+Stadsbode klopte ook aan bij den schepen en burgerhopman Jan Hooft, die
+echter niet thuis was. Maar <span class="pagenum" title="21">&nbsp;</span><a id="p_21"></a>des schepens huisvrouw wist wel &bdquo;waar zijn
+uithof was&rdquo; en stuurde den bode naar de kaatsbaan. Als in de 17<sup>e</sup> eeuw
+een knecht zijn heer zocht, liep hij &bdquo;kaetsbaan in, kaetsbaan uit&rdquo;.</p>
+
+<p>Ook de geleerden van vroeger dagen wisselden dikwijls de studeerkamer
+met de kaatsbaan af. O. a. was de beroemde professor Van Swieten er een
+groot liefhebber van en oordeelde hij het voor den mensch een zeer
+gezonde uitspanning, evenals de Hooggeleerde Adrianus van Rooijen en
+Erasmus, die het als een gezond nationaal spel in hun Latijnsche
+dichtmatige redevoeringen voordroegen.</p>
+
+<p>Werd het kaatsen bij de edellieden als een ridderlijk spel beschouwd,
+niet minder hoog in aanzien stond het bij het volk. Dit kaatste echter
+niet in de kaatsbanen, maar op de straten en pleinen van dorp en stad.
+Bij de toenemende bevolking en bebouwing begon men in de steden overlast
+van het kaatsspel te krijgen, en van de andere toen in gebruik zijnde
+spelen, zoodat zoogenaamde &bdquo;keuren&rdquo; werden uitgevaardigd. In de 14<sup>e</sup>
+eeuw o. a. te Amsterdam:</p>
+
+<p>&bdquo;Nyemant moet kaetsen mit ballen noch mit ballen slaen binnen de
+vrijhede van der stede&rdquo;.</p>
+
+<p>Albrecht van Beieren stond aan de Brielenaars het kaatsen toe alleen
+<i>buiten</i> de veste. In andere plaatsen was men minder streng&mdash;misschien
+wel omdat de liefhebberij zoo groot was, dat een verbod aanleiding zou
+hebben gegeven tot groote onaangenaamheden. Het volk, dit begreep
+men&mdash;en men begint het in onzen tijd meer en meer in te zien&mdash;moest zich
+in een gezonde lichaamsoefening ontspannen. Maar toch het kaatsspel werd
+evenals het kolven en het clootschieten beperkt, hier tot enkele straten
+of pleinen, daar tot zekere uren.</p>
+
+<p>In den jare 1390 bewees graaf Albrecht van Beieren aan de Haarlemmers de
+bijzondere gunst hun een speelveld ten geschenke te geven, en wel de
+baan, een ruim <span class="pagenum" title="22">&nbsp;</span><a id="p_22"></a>veld tusschen den grooten en den kleinen Houtweg, om
+daarop te gaan &bdquo;spacieren en balslaan en recreatie te nemen&rdquo;.</p>
+
+<p>In de Amsterdamsche keuren van de 15<sup>e</sup> eeuw vindt men vermeld, dat
+het kaatsen in de Nes verboden werd, tengevolge van de klachten der
+kloosterlingen, die door het kaatsen, kolven en clootschieten bij hun
+muren, in hun aandacht gestoord werden.</p>
+
+<p>Ten slotte willen wij hier nog enkele Friesche keuren vermelden. Bij een
+ordonnantie van den 12 Februari 1566, uitgevaardigd te Leeuwarden, werd
+aan een iegelijk verboden &bdquo;wye hy sy, hem te vervorderen met colff ende
+bal te slaene, noch oick met ballen ofte clooten te schieten, hoedattet
+sy, binnen deeser steede Leeuwairden, 't sy op kerckhoven, 's Conincx
+plaetsen of te andere straeten, waer dattet sy, by pene voer d'eerste
+reyse te verbeuren, die contrarie bevonden wert te doen, veerthien
+stuvers, die andere reyse een gouden gulden, ende die derde reyse by
+arbitraele correctie&rdquo;. In 1580 gaf de regeering van Leeuwarden bij eene
+publicatie de waarschuwing: &bdquo;Ende sal neymant so wel olde als jonge
+personen, op de kerckhoven, noch in de kercken noch kloosters speelen,
+noch balslaen, by pene van 't ouersten kleet, in te lossen met seuven
+stuvers.&rdquo;</p>
+
+<p>Den 21 September 1594 publiceerden Burgemeester en Raden van Franeker
+o. a.: dat het kaatsen op de stadsplaats onder de predicatie verboden
+was: &bdquo;by poene van apprehensie en aan een der palen daartoe verorderd
+gesteld en zekeren tijd lang gesloten te worden&rdquo;.</p>
+
+<p>Bij placaat der Staten van Friesland van 20 Juli 1667 werden alle
+ingezetenen geordonneerd &bdquo;op de voorschreven dagen, voornamentlijck
+onder de predicati�n, niet in de herbergen te gaen drincken, noch mit
+kaerten en andere spelen zich te exerceeren, alsmede van kaetsen,
+balslaen, clossen en anderen diergelijcke exerciti�n en spelen sich <span class="pagenum" title="23">&nbsp;</span><a id="p_23"></a>te
+onthouden, op poene van twalef caroli-guldens, 't elckens te verbeuren,&rdquo;
+enz. Dit placaat werd nader bevestigd bij een dito van den 20 Juli 1676
+en nog later bij een dito van den 29 April 1699.</p>
+
+<p>Nog in de 17<sup>de</sup> eeuw vond men in vele steden van ons land een
+kaatsbaan, zooals te Franeker in de Molensteeg, waar de studenten
+speelden (1632); te Leeuwarden in de Baghijnestraat, te Amsterdam,
+Dordrecht, Arnhem, Den Briel, enz.</p>
+
+<p>In de 18<sup>de</sup> eeuw schijnt het aloude spel meer op den achtergrond
+gedrongen te zijn. De heeren hadden de kolfbaan boven de kaatsbaan
+gekozen. In Friesland echter is het steeds het geliefde spel, van den
+boerenstand vooral, gebleven en niet minder van den burgerstand in de
+dorpen, terwijl het thans ook weder in Leeuwarden, Bolsward, Sneek,
+Dokkum en Harlingen gespeeld wordt, evenals in Franeker, waar het altijd
+bestaan heeft.</p>
+
+<p>In een opstel &bdquo;De frissche lucht&rdquo; zegt de bekende Friesche schrijver en
+dichter, Dr. J. H. Halbertsma:</p>
+
+<p>&bdquo;Het kaatsen is eene oefening, die vlugheid en kracht in de hoogste
+mate vereenigt. In een open weiland, bij droog weder gespeeld, dus
+in de vrije lucht, moest dit spel de vlugheid en de kracht van het
+Nederlandsche ras krachtdadig bevorderen.<ins class="corr" id="corr5" title="Bron: &rdquo;"></ins> En wanneer ik dan denk, dat
+wij voor dit athletenwerk den biljartbal in de plaats hebben gekregen,
+kan ik mij alweder eene der redenen verklaren, waarom onze handen en
+krachten zooveel &bdquo;jufferlijker&rdquo; zijn geworden dan die onzer vaderen.&rdquo; En
+waar moet het met de wereld heen, als we allen juffers worden? vraagt
+Halbertsma.</p>
+
+<p>We hebben dus gezien, dat het aloude balspel, het kaatsspel, om zich
+heeft vereenigd vorsten, graven, hertogen, geestelijken zelfs,
+geleerden, burgers en voorname lieden, ambtenaren en werklieden.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="24">&nbsp;</span><a id="p_24"></a></p>
+
+<p>Maar de tijden zijn veranderd en wij met hen. Dat dit aloude spel
+alleszins waard is weer in zijn oude eer en zijn ouden luister hersteld
+te worden, is buiten twijfel.</p>
+
+<p>De machtige organisatie, de Ned. Kaatsbond, die ruim 10.000 leden omvat,
+streeft op loffelijke wijze naar dit doel.</p>
+
+<div class="chend"></div>
+
+<p><span class="pagenum" title="25">&nbsp;</span><a id="p_25"></a></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 387px;">
+  <img src="images/ill_ch.png" width="387" height="3" alt="decoratieve illustratie" />
+</div>
+
+<h2><a id="III"></a>III.</h2>
+
+<p class="subh2">Eereprijzen en Kaatszangen.</p>
+
+<div class="chbegin"></div>
+
+<p>Weleer bestonden de prijzen bij de kaatswedstrijden uit zilveren ballen,
+zilveren lepels, zilveren tabaksdoozen enz. Dat die prijzen zeer
+gewaardeerd werden, blijkt uit het feit, dat nog heden ten dage in vele
+families deze zegeteekenen bewaard worden als eene herinnering aan de
+kaatscoryphee�n van dien tijd. In het Friesch museum zijn mede van deze
+fraaie zilveren eereprijzen te vinden<ins class="corr" id="corr6" title="Bron: ,">.</ins></p>
+
+<p>Van de <i>oude</i> zilveren ballen is de meest bekende &bdquo;de ouwe griep&rdquo;
+(Bildtsch dialect) of &bdquo;<span xml:lang="fy">de �lde gryp</span>&rdquo; (Friesch) te Lieve Vrouwen Parochie
+(Bildtsch dorp).</p>
+
+<p>Het was op 24 Aug. 1794, dat te Beetgum deze bal verkaatst werd. Eenige
+gardeniers uit dat dorp hadden hem als prijs uitgeloofd. Zijn naam
+&bdquo;Ouwe Griep&rdquo; ontleent hij aan de teekening, die er op voorkomt: &bdquo;een
+man met een grijp&rdquo;. (Een grijp is een landbouwwerktuig, gebruikt bij
+het rooien van aardappelen, een product, daar veel verbouwd). Niet
+alleen Beetgumers, maar ook de beste spelers uit den omtrek namen aan
+den wedstrijd deel. Na menig spannende partij werd ten slotte de bal
+gewonnen door drie spelers uit het dorp &bdquo;Vrouwbuurt&rdquo; (L. V. Parochie);
+nl. Hindrik Faikes, Taeke Johannes en Krelis de Boer.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="26">&nbsp;</span><a id="p_26"></a></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 261px;">
+<a href="images/ill_p026.png"><img src="images/ill_p026-th.png" width="261" height="321" alt="" title="Klik voor vergroting (588�722px, 96kB)" /></a>
+<div class="caption">De Ouwe Griep.</div>
+</div>
+
+<p>Des avonds begaven de winnaars zich naar de dorpsherberg om den bal in
+ontvangst te nemen, doch vele Beetgumers, die het kwalijk verkroppen
+konden, dat deze mooie prijs naar elders zou verhuizen, maakten
+aanmerkingen op het spel der Vrouwbuurtsters en beweerden, dat dezen den
+bal niet eerlijk hadden gewonnen. Het gevolg daarvan was, dat het weldra
+tot handtastelijkheden kwam. Een der Vrouwbuurtsterspelers, die den bal
+in ontvangst genomen had, sprong uit een raam der bovenverdieping,
+kwam nog al gelukkig beneden, zette het op een loopen en verschool
+zich in een waterstoep. Ondertusschen <span class="pagenum" title="27">&nbsp;</span><a id="p_27"></a>werd de vechtpartij in de
+herberg voortgezet, en de andere Bildtkers moesten, door de overmacht
+genoodzaakt, mede hun heil in de vlucht zoeken. Nadat ze een eindweegs
+achtervolgd waren, kwamen de overwinnaars, door slooten en over bouw- en
+weiland vliedende, behouden met den Eereprijs in hun dorp aan. Sedert
+dien bewaart men &bdquo;de Ouwe Griep&rdquo; als een zegeteeken aan den Beetgumer
+tocht. De overwinnaars gaven hem aan hun dorp ten geschenke en sedert
+1796 wordt hij elk jaar op den eersten Zondag na Vrouwbuurtster (met
+kermis) onder de inwoners verkaatst. Dan is het een feestdag in dit
+Bildtsche dorp.</p>
+
+<p>De eerste dorpspartij had plaats op 22 Augustus 1796.</p>
+
+<p>Uit het dak van de herberg van Harmen Keimpes hing toen de bal in een
+netje zoo hoog, dat er geen gevaar was, om door de Beetgumers weggenomen
+te worden, waarvoor men nog steeds vreesde. Tevens werd er een wacht bij
+geplaatst, hetgeen nog vele jaren daarna geschiedde.</p>
+
+<p>E�nmaal is de bal zoek geweest; de winnaar of beter de bewaarder van den
+bal had hem in den winter bij geldgebrek in den lombard gebracht, waar
+hij spoedig weer werd uitgelost. In 1894 was de bal een eeuw in het dorp
+geweest, bij welke gelegenheid men op den meergemelden dag flink feest
+gevierd heeft. Hoevele beoefenaars van het kaatsspel hebben in deze
+jaren om hem gestreden, in hoeveel kamers heeft hij niet als een sieraad
+en ten trots der overwinnaars gehangen!</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Als blijk van hooge ingenomenheid met het aloude Friesche volksspel,
+vereerde de Commissaris des Konings in deze provincie in 1883 aan de
+Franeker kaatspartij een fraaien zilveren bal als Koningsprijs.</p>
+
+<p>De eene zijde van dezen fraaien gedreven bal bevat het wapen van
+Harinxma thoe Slooten, terwijl de andere zijde <span class="pagenum" title="28">&nbsp;</span><a id="p_28"></a>eene voorstelling van de
+kaatspartij geeft. Op den bal staan de volgende inscripties:</p>
+
+<p>&bdquo;Vereerd door Mr. Binnert Philip Baron van Harinxma thoe Slooten,
+Commissaris des Konings van Friesland, ter gelegenheid van de
+feestelijke herdenking van het 30-jarig bestaan van de kaatspartij te
+Franeker.&rdquo;</p>
+
+<p>De andere inscriptie heeft betrekking op het kaatsspel, en is van de
+hand van den heer J. v. Loon, toen lid van Ged. Staten van Friesland.
+Zij luidt in 't Friesch aldus:</p>
+
+<div class="poem" style="width: 22em;" xml:lang="fy">
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0"><ins class="corr" id="corr7" title="Niet in Bron.">&bdquo;</ins>&mdash;Op 't st� fen 't �lde Sjaerdema<br /></span>
+    <span class="i0">Hat Frysl�ns Haed van Harinxma<br /></span>
+    <span class="i0">Oan Freantjers warb're keatsersboun<br /></span>
+    <span class="i0">Mij ta in earpriis joun,<br /></span>
+    <span class="i0">For hwa, as kening fen de dei,<br /></span>
+    <span class="i0">Mij yn de kampstriid woun.<br /></span>
+    <span class="i0">Sont gean 'k der elts jier roun,<br /></span>
+    <span class="i0">Sa lang net 't Fryske aerd stjert wei<br /></span>
+    <span class="i0">En Freantjer h�lt syn keatsersdei.&rdquo;<br /></span>
+  </div>
+</div>
+
+<p>Een der drie winnaars van het partuur wordt door zijn makkers als koning
+aangewezen. Deze heeft het recht den bal als koning van de partij te
+dragen bij den optocht na afloop van dezen strijd en 't volgende jaar
+bij den optocht naar 't kaatsterrein. Daarna komt de bal weer in het
+bezit van de Commissie der Kaatspartij, welke hem deponeert op de
+oudheidkamer van 't stadhuis alhier.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Ook de Leeuwarder kaatsclub bezit een zilveren bal.</p>
+
+<p>In 1908 werd te Brussel een wedstrijd gehouden tusschen 2 sterke
+Friesche en 2 krachtige Belgische parturen. Door den koning van Belgi�
+was als koningsprijs uitgeloofd een prachtige zilveren bal met vergulde
+kroon.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 247px;">
+<a href="images/ill_p029.jpg"><img src="images/ill_p029-th.jpg" width="247" height="339" alt="" title="Klik voor vergroting (556�762px, 96kB)" /></a>
+<div class="caption"><span class="mixcap">R. Anema</span> van Leeuwarden.</div>
+</div>
+
+<p>De Friesche spelers waren overeengekomen om dezen bal, zoo zij de
+winnaars in dezen kamp mochten worden, ten geschenke te geven aan de
+Leeuwarder kaatsclub, <span class="pagenum" title="29,30">&nbsp;</span><a id="p_29"></a><a id="p_30"></a>welker bestuur hen op dezen tocht geleidde.
+De zege werd behaald door de Friesche kaatsers, en ��n hunner, de
+kaatser Reinder Anema, lid van de Leeuwarder club, werd als koning
+uitgeroepen, daar hij den beslissenden slag geleverd had. Getrouw aan de
+overeenkomst, stelde deze bij terugkomst in Friesland den bal ter hand
+aan 't bestuur zijner club.</p>
+
+<p>Daarna is op den bal de volgende inscriptie aangebracht:</p>
+
+<div class="poem" style="width: 20em;" xml:lang="fy">
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">&bdquo;Jimmer scil ik tinken bliuwe<br /></span>
+    <span class="i0">Oan 'e tiid dat Rein my woun,<br /></span>
+    <span class="i0">En ek troch de Fryske keatsers<br /></span>
+    <span class="i0">Hjir in plak yn Frysl�n foun.<br /></span>
+    <span class="i0">Belg en Fries bliuw jimmer striden,<br /></span>
+    <span class="i0">H�ld it keatsspil heech yn ear,<br /></span>
+    <span class="i0">Lit it bloeie yn �s mieden<br /></span>
+    <span class="i0">As it folksspil fen alear.<ins class="corr" id="corr8" title="Niet in Bron.">&rdquo;</ins><br /></span>
+  </div>
+</div>
+
+<p>Indien de Leeuwarder club hare groote jaarlijksche kaatspartij houdt,
+wordt deze eereprijs gedragen door den kaatskoning van 't vorige jaar.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>De <i>vermaardste</i> Zilveren bal in de Nederlandsche kaatssport is de
+<i>Mulierprijs</i>, de groote Zilveren <i>Wandelbal</i> van den Ned. Kaatsbond,
+welke op de groote Bondspartij jaarlijks de <i>Eereprijs</i> is.</p>
+
+<p>Deze Wandelprijs, die in 1900 op de Bondspartij in het dorp Witmarsum,
+de geboorteplaats van den geachten schenker W. J. H. Mulier, zijne
+wandeling begon, is de groote attractie van dezen wedstrijd. Reeds weken
+te voren is de strijd om dezen Wandelbal het onderwerp der gesprekken in
+de kaatswereld. Dezen bal te winnen, geldt voor de hoogste eer in de
+kaatssport.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 267px;">
+<a href="images/ill_p031.jpg"><img src="images/ill_p031-th.jpg" width="267" height="390" alt="" title="Klik voor vergroting (602�877px, 86kB)" /></a>
+<div class="caption">De Mulierprijs.<br />
+Foto &bdquo;Revue der Sporten&rdquo;.</div>
+</div>
+
+<p>Beschrijving van den bal:</p>
+
+<p>Op de bovenste helft is gegraveerd een Friesch landschap, terwijl
+op een vrij veld twee kaatsers staan. Een <span class="pagenum" title="31">&nbsp;</span><a id="p_31"></a>bal vliegt door de lucht;
+opgeslagen door den eenen speler, moet hij door den tegenstander
+worden teruggeslagen. De benedenhelft is versierd met klaverbladen
+en klaverbloemen &bdquo;en relief,&rdquo; als symbool van het vrije veld, waarop
+het spel gespeeld wordt. Aan den rand van het inschrift hangen in
+ruitvormige zilveren plaatjes de wapens der elf Friesche steden. De
+bal is bevestigd aan een fraai lint <span class="pagenum" title="32">&nbsp;</span><a id="p_32"></a>in de nationale kleuren. Hierop
+zijn in ruitvormige zilveren platen aangebracht de wapens der vroegere
+kwartieren van Friesland: Oostergo, Westergo en Zevenwolden. Op den
+band, die halverwege om den bal heenloopt, staat het volgende inschrift
+van den Frieschen bard W. Faber:</p>
+
+<div class="poem" style="width: 24em;" xml:lang="fy">
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">&bdquo;It libben jowt, mei stean en fallen<ins class="corr" id="corr9" title="Bron: .">,</ins><br /></span>
+    <span class="i0">Rju driuwerkes nei stive ballen:<br /></span>
+    <span class="i0">Kom, Keatser! lit de ljue l�d roppe,<br /></span>
+    <span class="i0">Siz neat, maar slach de ballen boppe!&rdquo;<br /></span>
+  </div>
+</div>
+
+<p>Woordelijke vertaling in het Nederlandsch:</p>
+
+<div class="poem" style="width: 24em;">
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">&bdquo;Het leven geeft, met staan en vallen,<br /></span>
+    <span class="i0">Dra drijvertjes na stijve ballen:<br /></span>
+    <span class="i0">Kom, Kaatser! laat de li�n luid loven,<br /></span>
+    <span class="i0">Zeg niets, maar sla de ballen boven.&rdquo;<br /></span>
+  </div>
+</div>
+
+<p>Dit inschrift is eenigermate een allegorie op &bdquo;'s Menschen leven en
+streven.&rdquo; Als zoodanig beschouwd, zou men den inhoud in Nederlandsche
+woorden kunnen overzetten aldus:</p>
+
+<div class="poem" style="width: 24em;">
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Ons leven, met zijn worstlen, strijden,<br /></span>
+    <span class="i0">Het geeft verblijden toch na lijden,<br /></span>
+    <span class="i0">Laat 's werelds oordeel u niet schaden,<br /></span>
+    <span class="i0">Roem niet, maar staal uw kracht in daden<ins class="corr" id="corr10" title="Bron: ,">.</ins><br /></span>
+  </div>
+</div>
+
+<p>Door denzelfden dichter is vervaardigd &bdquo;<span xml:lang="fy">de Silveren Balsang</span>&rdquo;, welke
+zang telken jare op den grooten Bondsdag (Pinkstermaandag) bij de
+overreiking van den Wandelbal gezongen wordt door eene zangvereeniging
+ter plaatse, waar de Bondspartij gespeeld wordt, terwijl des avonds
+bij de feestelijke prijsuitdeeling, en ook gedurende het kaatsseizoen
+elders, deze balzang met groote liefde en geestdrift door de Friesche
+spelers en de beminnaars van 't spel wordt aangeheven.</p>
+
+<p>Hier volgt de &bdquo;<span xml:lang="fy">Balsang</span>&rdquo;.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="33">&nbsp;</span><a id="p_33"></a></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 346px;">
+<a href="images/ill_p03334.png"><img src="images/ill_p03334-th.png" width="346" height="767" alt="" title="Klik voor vergroting (778�1726px, 80kB)" /></a>
+</div>
+
+<div class="poem" style="width: 30em;" xml:lang="fy">
+
+  <p class="poemtitle">SILVEREN-BALSANG.</p>
+
+  <p class="poemsubt">Wize: De W�ldsang. (<i>Frysk Lieteboek</i>)<a id="FNa_1" href="#FN_1" class="fnanchor"><sup>1</sup>)</a>.</p>
+
+  <div class="stanzanr">1.</div>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Kr�ft-grea-te kri-gers bin-ne de keat-sers,<br /></span>
+    <span class="i0">Kri-gel, nei keat-sers-aerd, krekt by de bal;<br /></span>
+    <span class="i0">Li-nich as lek-ken, r�d-dich as wet-ter,<br /></span>
+    <span class="i0">Al hin-ne&#8256;en wer sa, hjir, d�r, oer-al,<br /></span>
+    <span class="i0">Al hin-ne&#8256;en wer sa, hjir, d�r, oer-al!<br /></span>
+  <span class="pagenum" title="34">&nbsp;</span><a id="p_34"></a>
+    <span class="i0">Kr�ft-ti-ge kam-pers bin-ne de keat-sers,<br /></span>
+    <span class="i0">Kri-gel, nei keat-sers-aerd, krekt by de bal,<br /></span>
+    <span class="i0">Krekt by de bal, de bal, krekt by de bal.<br /></span>
+  </div>
+
+  <div class="stanzanr">2.</div>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i2">Mannen! &bdquo;Muliers priis&rdquo; hat eat to sizzen,<br /></span>
+    <span class="i0">De&#8256;yn-moaije Wandelbal,&mdash;hear', hwet er seit:<br /></span>
+    <span class="i2">Hwer �s de wei laet yn lot en libben,<br /></span>
+    <span class="i0">Jimmer it paed rjucht, hwersa dat leit!<br /></span>
+    <span class="i0">Jimmer it paed rjucht, hwersa dat leit!<br /></span>
+    <span class="i2">Frjeonen, de Haedpriis hat eat to sizzen,<br /></span>
+    <span class="i0">De&#8256;yn-moaije Wandelpriis,&mdash;hear', hwet er seit,<br /></span>
+    <span class="i0">Hear', hwet er seit, er seit,&mdash;hear', hwet er seit!<br /></span>
+  </div>
+
+  <div class="stanzanr">3.</div>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i2">Tink' om it ynskrift: &bdquo;f�ststean en fallen,<br /></span>
+    <span class="i0">Stive ballen, driuwerkes&rdquo;; kriich is rounom!<br /></span>
+    <span class="i2">Merkbyt' myn wapens, loaits' nei myn teikens:<br /></span>
+    <span class="i0">Neist Leechl�ns trijekleur de&#8256;�ld Swanneblom,<a id="FNa_2" href="#FN_2" class="fnanchor"><sup>2</sup>)</a><br /></span>
+  <span class="pagenum" title="35">&nbsp;</span><a id="p_35"></a>
+    <span class="i0">Neist Leechl�ns flagge de&#8256;�ld Swanneblom.<br /></span>
+    <span class="i2">Tink' om it ynskrift: &bdquo;f�ststean en fallen,<br /></span>
+    <span class="i0">Stive ballen, driuwerkes&rdquo;; striid is rounom,<br /></span>
+    <span class="i0">Striid is rounom, rounom, striid is rounom!<br /></span>
+  </div>
+
+  <div class="stanzanr">4.</div>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i2">Snoerjende ballen!&mdash;flink &bdquo;mei de flecht&rdquo; ljeafst,<br /></span>
+    <span class="i0">Gau'ris in &bdquo;boppeslach&rdquo;, fier oer it gea!<br /></span>
+    <span class="i2">Heech yn 'e loft mar! sjuch se d�r driuwen!<br /></span>
+    <span class="i0">Net folle &bdquo;b�ten&rdquo;, selden ien &bdquo;kwea&rdquo;!<br /></span>
+    <span class="i0">Net &bdquo;foar&rdquo; ef &bdquo;b�ten&rdquo;, selden ien &bdquo;kwea&rdquo;!<br /></span>
+    <span class="i2">Rju moaije ballen!&mdash;flink &bdquo;mei de flecht&rdquo; ljeafst.<br /></span>
+    <span class="i0">Gau'ris in &bdquo;boppeslach&rdquo;, fier oer it gea!<br /></span>
+    <span class="i0">Fier oer it gea, it gea, fier oer it gea!<br /></span>
+  </div>
+
+  <div class="stanzanr">5.</div>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i2">Lok, stoere striders! Masters yn 't keatsen,<br /></span>
+    <span class="i0">Lok mei de Earepriis, lok mei de Bal!&mdash;<br /></span>
+    <span class="i2">&mdash;Dimmen fen w�zen, dregens yn dieden,...<br /></span>
+    <span class="i0">Pronkpeinjen binne 't, d�rsum oeral,<br /></span>
+    <span class="i0">Pronkpeinjen binne 't, bliuwe 't oeral.&mdash;<br /></span>
+    <span class="i2">Lok, stoere striders! Helden yn 't keatsen,<br /></span>
+    <span class="i0">Lok, ek yn letter tiid, lok mei de Bal!<br /></span>
+    <span class="i0">Lok mei de Bal, de Bal, lok mei de Bal!<br /></span>
+  </div>
+
+  <p class="auteur"><span class="mixcap">W. Faber</span>, Pietersbierum.</p>
+
+</div>
+
+<div class="footnotes" xml:lang="fy">
+
+  <div class="fnsep"></div>
+
+  <div class="footnote"><p><a id="FN_1" href="#FNa_1" class="label">1)</a> Utjown by <span class="mixcap">R. v. d. Velde</span> to Ljouwert.</p></div>
+
+  <div class="footnote"><p><a id="FN_2" href="#FNa_2" class="label">2)</a> Nymphaea alba; de &bdquo;Fryske Wetterfammen&rdquo;; Holl.: plompen;
+  Frysk: Swanneblommen. It �lde Fryske Wapen hie saun reade pompebl�dden,
+  d�r 't de Swanneblom &bdquo;�tsetten komt&rdquo;; mei trije blauwe balken, skean
+  oer, op in silveren skild (wyt yn 'e groun).</p></div>
+
+</div>
+
+<p>De partij van den Ned. Kaatsbond is een strijd tusschen de aangesloten
+vereenigingen. Elke vereeniging zendt naar de Bondspartij haar
+krachtigste partuur van drie spelers. De Vereeniging in haar geheel
+wordt als winnaar de bezitster van den Mulierprijs voor den tijd van
+��n jaar. Groote vreugde heerscht in de stad of in het dorp, wanneer
+de eerste boden de tijding van de overwinning komen brengen. De helden
+van den Bondsdag worden met geestdrift ingehaald en met gejuich begroet.
+Op het Koningspartuur van den Bond is de geheele plaats trotsch en
+in <span class="pagenum" title="36">&nbsp;</span><a id="p_36"></a>den boezem der vereeniging wordt feest gevierd, ter eere der
+kaatscoryphee�n. Hun naam klinkt door de provincie als weleer die van de
+helden der Olympische spelen in het oude Griekenland. Het volgende jaar
+moet de winnende Bondsafdeeling den Wandelbal weer verdedigen tegenover
+de ongeveer 60 zusterafdeelingen.</p>
+
+<p>Behalve deze &bdquo;<span xml:lang="fy">balsang</span>&rdquo; heeft de Ned. Kaatsbond nog zijn eigen
+Strijdlied, Winnaarslied en Vaandellied. (Hier volgen deze liederen).</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 344px;">
+<a href="images/ill_p03637.png"><img src="images/ill_p03637-th.png" width="344" height="624" alt="" title="Klik voor vergroting (773�1405px, 63kB)" /></a>
+</div>
+
+<div class="poem" style="width: 28em;" xml:lang="fy">
+
+  <p class="poemtitle">STRIIDLIET.</p>
+
+  <div class="stanzanr">1.</div>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">'t Is keat-sers-dei!<br /></span>
+    <span class="i0">'t Is keat-sers-dei!<br /></span>
+    <span class="i0">'t Is <ins class="corr" id="corr11" title="Bron: kaet-sers-dei">keat-sers-dei</ins>!<br /></span>
+    <span class="i0">Bouns-le-den, kom, nei 't keat-sers-l�n,<br /></span>
+    <span class="i0">Wy hab-be 't nou wol foar 't for-st�n,<br /></span>
+    <span class="i0">Elts-ien mei 't wol bi-tracht-sje:<br /></span>
+    <span class="i0">'t Giet om de priis, ja wis, mar mear<br /></span>
+  <span class="pagenum" title="37">&nbsp;</span><a id="p_37"></a>
+    <span class="i0">Yet giet it hjoed om nam-me&#8256;en ear'.<br /></span>
+    <span class="i0">Dit moat men 't heech-ste acht-sje!<br /></span>
+    <span class="i0">Dit moat men 't heech-ste acht-&nbsp;-sje!<br /></span>
+  </div>
+
+  <div class="stanzanr">2.</div>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">De keningspriis, (3 kear)<br /></span>
+    <span class="i0">Dy liket �s sa hearlik ta.<br /></span>
+    <span class="i0">Sa'n earepriis wol elts graech ha,<br /></span>
+    <span class="i0">Hwat scill' w'�s d�rom warre!<br /></span>
+    <span class="i0">Fol kriich dos nei de krite tein,<br /></span>
+    <span class="i0">En rekket faeks yens kr�ft oan 'e ein,<br /></span>
+    <span class="i0">De moed litt' wy net farre!<br /></span>
+  </div>
+
+  <div class="stanzanr">3.</div>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Stiel yn it bloed, (3 kear)<br /></span>
+    <span class="i0">In romme boarst, in fleurich sin<br /></span>
+    <span class="i0">Jowt 't keatsen �s. Goefriezen binn'<br /></span>
+    <span class="i0">Fol l�f oer d'eable stipe<br /></span>
+    <span class="i0">Fen Frysl�ns keatsspil, �ldfaers ear'.<br /></span>
+    <span class="i0">Dat wy 't yet ljeaf ha, mear en mear,<br /></span>
+    <span class="i0">Is fen gjin freamden skipe.<br /></span>
+  </div>
+
+  <div class="stanzanr">4.</div>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Wy miene 't goed! (3 kear)<br /></span>
+    <span class="i0">Giet 't fjochtsjen rimpen en fol fj�r,<br /></span>
+  <span class="pagenum" title="38">&nbsp;</span><a id="p_38"></a>
+    <span class="i0">Dochs h�lde w'�s oan 't <ins class="corr" id="corr12" title="Bron: bounsbistj�r">bounsbistj�r</ins>,<br /></span>
+    <span class="i0">Sa 't dat de wet ornearre.<br /></span>
+    <span class="i0">Ho f�l de striid, der stoart gjin bloed,<br /></span>
+    <span class="i0">Is 't kwea port�r, men bliuwt dochs goed.<br /></span>
+    <span class="i0">Nin r�sje scil men hearre.<br /></span>
+  </div>
+
+  <div class="stanzanr">5.</div>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Mei 't bounsbistj�r, (3 kear)<br /></span>
+    <span class="i0">Tsjogg' wy nou nei it keatsl�n ta;<br /></span>
+    <span class="i0">D�r scill' wy nocht en wille ha,<br /></span>
+    <span class="i0">Oerdiedich �s formeitsje.<br /></span>
+    <span class="i0">Foar�t, to gau, nei 't keatsersfjild;<br /></span>
+    <span class="i0">'t Giet hjoed om d'ear', dat 's mear as jild,<br /></span>
+    <span class="i0">Foar d'eare scill' wy weitsje!<br /></span>
+  </div>
+
+  <p class="auteur" xml:lang="nl"><span class="mixcap">W. Andringa</span>, Leeuwarden.</p>
+
+</div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 344px;">
+<a href="images/ill_p03839.png"><img src="images/ill_p03839-th.png" width="344" height="678" alt="" title="Klik voor vergroting (773�1525px, 74kB)" /></a>
+</div>
+
+<div class="poem" style="width: 31em;" xml:lang="fy">
+
+  <p class="poemtitle">WINDERSLIET.</p>
+
+  <div class="stanzanr">1.</div>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Kom, keat-sers, 't is dien, nou mei 'n fleur-ri-ge stoet<br /></span>
+    <span class="i0">Ut 't l�n wei nei hos-pes-om ta.<br /></span>
+    <span class="i0">De priis is for-tsjin-ne, sa ear-lik en goed,<br /></span>
+    <span class="i0">Elts hat der mei fre-de, men<span class="pagenum" title="39">&nbsp;</span><a id="p_39"></a> is wol to moed.<br /></span>
+    <span class="i0">Wy moatt' ek hwat nei-pret yet ha.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="refrein">
+    <span class="i1"><b>Refrein:</b><br /></span>
+    <span class="i0">Lok, ke-ning mei dyn ke-nings-priis;<br /></span>
+    <span class="i0">Lok, jimm' ek, win-ders-ma-ten.<br /></span>
+    <span class="i0">Mar pas mar op, jimm' wou-nen 't niis:<br /></span>
+    <span class="i0">Wy komm' wol wer 's to pra-ten<br /></span>
+    <span class="i0">Oer&#8256;'e ke-nings-priis.<br /></span>
+  </div>
+
+  <div class="stanzanr">2.</div>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Mei faendels foarop en mei grien as omtein<br /></span>
+    <span class="i0">En great op hjar priiswinderssteat,<br /></span>
+    <span class="i0">Sa gean' se foaroan. Mar al binn' wy nou slein,<br /></span>
+    <span class="i0">Kom op mar in oar, kear, en dan scill it ein<br /></span>
+    <span class="i0">Utwize: Wy habb'&#8256;er oan leard!<br /></span>
+  </div>
+  <div class="refrein"><span class="mixcap">Refrein</span>: Lok <i><abbr title="ensafuorthinne">ensfh.</abbr></i></div>
+
+  <div class="stanzanr">3.</div>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Rju lok mei de priis, ek mei d'ear' en de krans',<br /></span>
+    <span class="i0">Jimm' winders op 't keatsen fen hjoed.<br /></span>
+  <span class="pagenum" title="40">&nbsp;</span><a id="p_40"></a>
+    <span class="i0">Jimm' wieren de helden, al-d'oaren to mansk.<br /></span>
+    <span class="i0">Mar letter, foarsiker, dan wikselt de kans,<br /></span>
+    <span class="i0">Wy ha dan op winnen wol moed.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="refrein"><span class="mixcap">Refrein</span>: Lok <i><abbr title="ensafuorthinne">ensfh.</abbr></i>
+  </div>
+
+  <div class="stanzanr">4.</div>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Foar jierren, do drige&#8256;op �s �ldfryske groun<br /></span>
+    <span class="i0">It keatsen der onder to gean.<br /></span>
+    <span class="i0">Dat koe net. Do makken goefriezen in boun.<br /></span>
+    <span class="i0">Sa r�st nou oer Frysl�n in sang fier yn 't roun:<br /></span>
+    <span class="i0">&bdquo;Us keatsen, 't bliuw' ivich bistean!&rdquo;<br /></span>
+  </div>
+  <div class="refrein"><span class="mixcap">Refrein</span>: Lok <i><abbr title="ensafuorthinne">ensfh.</abbr></i></div>
+
+  <p class="auteur"><span class="mixcap">S. v. d. Burg</span>, Makkum.</p>
+
+</div>
+
+<div class="poem" style="width: 30em;" xml:lang="fy">
+
+  <p class="poemtitle">FAENDELLIET.</p>
+
+  <p class="poemsubt">Wize: <i xml:lang="nl">O, schitt'rende kleuren</i>.</p>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Hwet laitsje dy kleuren fen 't faendel �s tsjin,<br /></span>
+    <span class="i0">Hja sprekke fen iendracht en macht.<br /></span>
+    <span class="i0">Hja roppe �s ta 'n striid, yn in eabele sin<br /></span>
+    <span class="i0">Nei 't keatsen, d�r elkien nei tracht.<br /></span>
+    <span class="i0">Wy helje forien'ge �s faendel omheech,<br /></span>
+    <span class="i0">Hjir hellet gjin twadracht it ea wer omleech!<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Hw�r 't faendel syn kleuren, sa skoan en sa swiid,<br /></span>
+    <span class="i0">Sa helder lit blinke yn it roun,<br /></span>
+    <span class="i0">Hw�r 't keatsen �s noeget ta 'n eabele striid,<br /></span>
+    <span class="i0">Der fiele wy op nij �s forboun.<br /></span>
+    <span class="i0">De kr�ft, dy steech-f�ster de koarde omwynt<br /></span>
+    <span class="i0">Dy 't �s oan de Leechl�nske Keatsboun forbynt,<br /></span>
+    <span class="i0">D�rfen bliuwt �s faendel it treflikst symboal!<br /></span>
+    <span class="i0">Us faendel it treflikst symboal!<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Wij stell' �s nou mei elkoar onder syn kleur<br /></span>
+    <span class="i0">En romje &bdquo;Jan Bogtstra&rdquo;, dy 't skonk.<br /></span>
+    <span class="i0">Wy h�lde de Leechl�nske Keatsboun yn fleur,<br /></span>
+    <span class="i0">Om 't ljeafde for 't keatsen der blonk.<br /></span>
+  <span class="pagenum" title="41">&nbsp;</span><a id="p_41"></a>
+    <span class="i0">Bestrielje, o kleuren, �s mei jimme gloed,<br /></span>
+    <span class="i0">Jimm' jowe by 't keatsen �s kr�ften en moed!<br /></span>
+    <span class="i0">Sa h�lde wij 't faendel mei eare omheech!<br /></span>
+    <span class="i0">Us faendel mei eare omheech!<br /></span>
+  </div>
+
+  <p class="auteur" xml:lang="nl"><span class="mixcap">Y. Schuitmaker</span>, Franeker.</p>
+
+</div>
+
+<p>In deze kaatszangen ziet men een stukje psychologie van het Friesch
+volkskarakter, de eerlijke erkenning van en 't royale huldebetoon aan de
+meerderheid van de overwinnaars, maar tevens een vastberaden zich gereed
+houden voor den volgenden strijd. Een stukje po�zie van het Friesche
+volksleven. Krachtige longen, die deze forsche woorden zingen: nationaal
+gevoel, zich uitend in Friesche taal en Friesch tooneelspel tevens.
+(Er bestaat in de Friesche tooneelliteratuur een tooneelstuk getiteld:
+<span xml:lang="fy">Sjirk Walles ef de keningspriis fen it keatsen</span>). De toehoorder voelt
+zich hier te staan tegenover eigen volksleven met eigen aard, uit oude
+tijden, historisch opgroeiend in taal, gewoonte, karakter, spel. Eigen
+volksleven, dat misschien op den duur, wel, maar toch langzaam zich zal
+assimileeren met wat daar buiten omgaat, dat zeer lang de taal zal
+bewaren en liefhebben. Die vasthoudendheid aan 't oude en overgeleverde
+is, naast de zeer menschelijke liefde en pi�teit voor wat met ons
+en onze voorouders is samengegroeid, ook een gevolg van Frieslands
+langdurig isolement en eigenaardige hoofdigheid der bewoners. Door den
+Ned. Kaatsbond is het aloude balspel in de laatste jaren wel eenigszins
+gemoderniseerd, maar met behoud van het typisch Friesche en 't
+eigenaardige van 't Friesche volkskarakter.</p>
+
+<div class="chend"></div>
+
+<p><span class="pagenum" title="42">&nbsp;</span><a id="p_42"></a></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 604px;">
+<a href="images/ill_p042.jpg"><img src="images/ill_p042-th.jpg" width="604" height="327" alt="" title="Klik voor vergroting (1360�735px, 215kB)" /></a>
+  <div class="caption">
+    <div class="right">
+      <span class="mixcap">C. Werkhoven.</span>
+      <span class="mixcap" style="padding-left: 5em; padding-right: 5em;">Tj. Kooistra.</span>
+    </div>
+    <br />
+    Op het Kaatsterrein te Sneek.&mdash;Foto &bdquo;Revue der Sporten&rdquo;.
+  </div>
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="43">&nbsp;</span><a id="p_43"></a></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 387px;">
+  <img src="images/ill_ch.png" width="387" height="3" alt="decoratieve illustratie" />
+</div>
+
+<h2><a id="IV"></a>IV.</h2>
+
+<p class="subh2">Uitlegging van het spel.</p>
+
+<div class="chbegin"></div>
+
+<p>Het kaatsspel wordt bij voorkeur gespeeld op een vlak kaal grasveld. Ook
+komt in aanmerking een plein, hetzij geplaveid, hetzij ongeplaveid. Bij
+een geplaveid plein mogen geen ronde keien het plaveisel vormen, wel
+klinkersteenen.</p>
+
+<p>Het perk worde op het kaatsveld liefst zoodanig gelegd, dat de bezetting
+er van den wind in den rug heeft, daarbij rekening houdende met den
+eisch, dat de zon haar niet hinderlijk in 't gezicht schijne.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Het speelveld:</b> <i>Zie de teekening</i>. <ins class="corr" id="corr13" title="Bron: ("></ins>Het perk heeft den vorm van een
+rechthoek, die 4� M. breed is. De lengte hangt af van de bekwaamheid der
+spelers. Bij spelers van de 1<sup>ste</sup> <ins class="corr" id="corr14" title="Bron: catagorie">categorie</ins> is de lengte 18 M.
+(Bondsreglement). Evenzoo houden de opslag en de bovenslag verband met
+de geoefendheid der spelers, en worden deze lijnen gelegd bij gemeen
+overleg. Bekwame spelers slaan op 30 � 32 M., van de perkvoorlijn
+gerekend, terwijl de bovenslag gesteld wordt op 40 M. van de
+perkvoorlijn (Bondsreglement).</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 485px;">
+
+<div class="caption2">HET SPEELVELD.</div>
+
+<a href="images/ill_p044.png"><img class="floatleft" src="images/ill_p044-th.png" width="335" height="537" alt="" title="Klik voor vergroting (753�1207px, 27kB)" style="padding-right: 2em;" /></a>
+
+<div class="speelveld">
+  <p class="legenda1">ABCD = perk.</p>
+
+  <p class="legenda2">BC en AD = buitenlijnen.</p>
+
+  <p class="legenda2">AB = voorlijn.</p>
+
+  <p class="legenda2">DC = kwaad (perk)</p>
+
+  <p class="legenda2">EF en GH = zijkwaad.</p>
+
+  <p class="legenda1">Van v��r tot boven = 40 M.</p>
+
+  <p class="legenda1">V��r tot 1e opslag = 32 M.</p>
+
+  <p class="legenda2">Tot 2e opslag = 30 M.</p>
+
+  <p class="legenda1">Omheining achter boven nog pl. m. 7 M.</p>
+
+  <p class="legenda1">Lengte van het perk = 18 M. (speelveld) te zamen pl. m. 65 M. lang en
+  breed 25 M. � 30 M.</p>
+
+  <p class="legenda1">Perkbreedte = 4� M.</p>
+
+  <p class="legenda1">&#8226; 1, 2 en 3 zijn de perkspelers.</p>
+
+  <p class="legenda1">� 1, 2 en 3 zijn de opslagspelers.</p>
+</div>
+
+</div>
+
+<p class="clear">Bij een wedstrijd zijn nog kwaadlijnen ter zijde van 't speelveld, welke
+loopen van de perkvoorlijn tot de bovenslaglijn. <span class="pagenum" title="44, 45">&nbsp;</span><a id="p_44"></a><a id="p_45"></a>Het geheele speelveld
+is afgesloten door een omheining, waarachter de toeschouwers zich
+opstellen.</p>
+
+<p>Zulks geschiedt om vrij spel te houden. Achter de bovenslaglijn is nog
+� 7 M. ruimte, opdat de spelers op den opslag gelegenheid hebben den
+uitgeslagen bal terug te slaan.</p>
+
+<p>Het rechthoekig perk heeft vier lijnen (voorlijn&mdash;twee buitenlijnen en
+de achterkwaadlijn).</p>
+
+<p>Ten einde bij het ontstaan van geschillen over de lengte van den slag
+(over het �l of niet voorbijslaan der kaatsen) zoo spoedig mogelijk te
+beslissen, worden op het speelveld twee meetlijnen gelegd, resp. 10 M.
+afstand van perk en opslag.</p>
+
+<p>Alle lijnen voor het spel noodig moeten op het speelveld <i>liggen</i>.</p>
+
+<p>De kwaadlijnen (perk- en zijkwaad) liggen 1 M. van de omheining, opdat
+de toeschouwers op behoorlijken afstand van deze lijnen blijven, ter
+voorkoming van geschillen.</p>
+
+<p>De drie spelers in het perk vormen het perkpartuur; er staan 2 van de
+drie spelers in het perk, de derde maat staat er buiten.</p>
+
+<p>De drie tegenstanders staan bij opslag en bovenslag; ze heeten dan het
+opslagpartuur.</p>
+
+<p>Gedurende den strijd wisselen beide parturen bij een bepaalden stand der
+partij van perk en opslag.</p>
+
+<p>Een samenstelling der speelmakkers heet een partuur; meestal 3 tegen 3.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Algemeen doel van het spel.</b> Het opslagpartuur heeft in de eerste plaats
+tot taak den bal door <i>opslaan</i> in het <i>perk</i> te drijven en moet zich
+verder beijveren om den eventueel <i>uitgeslagen</i> bal door <i>terugslaan</i> en
+<i>keeren</i> achter of zoover mogelijk in de richting van de voorlijn te
+brengen of te houden.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="46">&nbsp;</span><a id="p_46"></a></p>
+
+<p>Het perkpartuur tracht den bal zoover mogelijk in de tegengestelde
+richting (naar de bovenlijn) te brengen of te houder en wel door
+<i>uitslaan</i>, <i>terugslaan</i> en <i>keeren</i>.</p>
+
+<p>De spelers van beide parturen mogen elkaar in den kamp niet hinderen.
+(Strafpunt Bondsreglement).</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Slaan.</b> Het slaan geschiedt met de flauw gestrekte hand, de vingers niet
+gespreid; bij voorkeur bovenhands, daarbij den betrokken arm zooveel
+mogelijk gestrekt, opdat de slag krachtig zij en de bal daardoor een
+grooten afstand doorloope.</p>
+
+<p>Ofschoon het slaan van den bal na een enkelen stuit geoorloofd is,
+verdient het aanbeveling&mdash;als men in de gelegenheid is den bal in de
+vlucht te bereiken&mdash;dien stuit niet af te wachten, aangezien men dan
+niet zeker is van de richting, in welke de bal opspringt.</p>
+
+<p>Niet als slaan wordt aangemerkt als het geschiedt:</p>
+
+<p><i>a</i>. met beide handen tegelijk.</p>
+
+<p><i>b</i>. na den tweeden stuit.</p>
+
+<p><i>c</i>. indien tegelijkertijd de hand den grond aanraakt (of het gras).</p>
+
+<p><i>d</i>. indien de bal in aanraking is geweest met de kleeding of met een
+ander lichaamsdeel dan de hand.</p>
+
+<p><i>e</i>. indien de bal reeds door een der partuurmakkers is geraakt,
+gedurende dezelfde vlucht.</p>
+
+<p>In al deze gevallen wordt zulks als <i>keeren</i> aangemerkt en wordt de bal
+beschouwd zich te bevinden op d�t punt, waar de hierboven bedoelde
+handeling plaats vond.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Opslaan.</b> Nadat de spelers hunne plaatsen hebben ingenomen, wordt het
+spel geopend met <i>opslaan</i>. Hij, die hiermee is belast, de opslager,
+plaatst zich, front makende naar het perk, achter de opslaglijn, den
+kaatsbal in de linkerhand houdende. (De linksche opslager natuurlijk
+houdt den bal in de rechterhand).</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="47">&nbsp;</span><a id="p_47"></a></p>
+
+<p>Terwijl de bal wordt losgelaten, wordt hij met de rechterhand (of
+linker) geslagen (bestemming: perk)<ins class="corr" id="corr15" title="Bron: .">,</ins> z��dat de bal de hand verlaat,
+als de opslager op de opslaglijn staat. Deze aanloop, snel en kort (b.v.
+3 � 6 passen) heeft tot doel den bal een grootere snelheid te geven.
+Hoofddoel is nl. den bal ver en krachtig voort te drijven, opdat hij
+zoolang mogelijk zijn levende kracht behoude en het uitslaan bemoeilijkt
+wordt.</p>
+
+<p>Hoe gestrekter de baan, welke de bal volgt, des te beter de opslager.
+Het opslaan moet geschieden in de lengteas van het speelveld, aangegeven
+door twee witte ballen op de opslaglijn.</p>
+
+<p>De opgeslagen bal moet binnen het afgelijnde perk gebracht worden. Is
+hij er v��r, of over, of buiten (ook op de lijnen), dan is het een
+foutieve slag.</p>
+
+<p>(De bal is v��r, of kwaad, of buiten.)</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Uitslaan.</b> Indien de bal binnen het afgelijnde perk gebracht wordt, moet
+de perkbezetting hem <i>uitslaan</i>. Zij sla niet, als de bal kwaad, v��r of
+buiten is of komt (te roepen: &bdquo;kwaad&rdquo;, &bdquo;v��r&rdquo;, &bdquo;buiten&rdquo;!) Ingeval zulks
+wel geschiedt, wordt de bal beschouwd <i>in</i> te zijn. Slaan de perkmaats
+den bal niet uit, als hij <i>in</i> is, dan zegt men: &bdquo;de bal zit&rdquo;.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Terugslaan.</b> Heeft het perkpartuur den opgeslagen bal <i>uitgeslagen</i>, dan
+tracht het opslagpartuur hem terug te drijven achter de voorlijn van het
+perk (EG in de teekening). Gelukt dit, dan zal het perkpartuur op zijn
+beurt zich beijveren den bal nogmaals terug te slaan, enz.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Triktrakslag.</b> Op deze wijze kan een bal zich herhaaldelijk heen en weer
+bewegen tusschen perk- en opslagpartuur. Zulke slagen dragen den naam
+van triktrakslagen <span class="pagenum" title="48">&nbsp;</span><a id="p_48"></a>en worden door de toeschouwers uitbundig
+toegejuicht, wegens de wisselende kans van den slag.</p>
+
+<p>(Men trekke hieruit niet het besluit, dat zulks het doel is der spelers;
+dezen beoogen juist het tegendeel, nl. den bal steeds zooveel mogelijk
+<i>buiten het bereik</i> der tegenpartij te brengen).</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Keeren.</b> Is de kaatser niet in staat den bal door terugslaan een
+tegengestelde richting te doen volgen, dan tracht men hem althans in
+zijn gang te stuiten, door hem te <i>keeren</i>, d. i. tegen te houden,
+hetgeen met elk lichaamsdeel mag geschieden.</p>
+
+<p>Goed keeren is veel waard en behoort tot de bekwaamheden van den speler,
+even goed als het opslaan en het uitslaan.</p>
+
+<p>Het opvangen van den bal in ��n of beide handen is intusschen niet
+geoorloofd, tenzij men hem onmiddellijk op den grond werpt of laat
+vallen.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Zitten-boven-kaats.</b> De tot rust gekomen bal zal zich ten slotte
+bevinden:</p>
+
+<p>zitten <i>a</i>. achter de voorlijn van 't perk: hij <i>zit</i>.</p>
+
+<p>boven <i>b</i>. voorbij de bovenlijn: hij is <i>boven</i>.</p>
+
+<p>kaats <i>c</i>. tusschen voor- en bovenlijn: Er is een <i>kaats</i> (tenzij de
+slag diende om een reeds bestaande kaats te beslissen), welke op bedoeld
+rustpunt wordt aangeduid door een merkteeken (blokje of steen).</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><em class="g">Aanmerken</em>. Aangezien herhaaldelijk twee kaatsen moeten worden
+<i>aangemerkt</i>, is het wenschelijk twee verschillende merkteekens, resp.
+voor de 1<sup>ste</sup> en de 2<sup>de</sup> kaats beschikbaar te hebben.</p>
+
+<p>(1<sup>ste</sup> kaats: wit blokje; 2<sup>de</sup> kaats: rood blokje).</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><span class="pagenum" title="49">&nbsp;</span><a id="p_49"></a></p>
+
+<p><b>Tellen.</b> Het tellen geschiedt bij 2 punten tegelijk voor elken winstslag
+en wel ten gunste van:</p>
+
+<table class="telling" summary="puntentelling">
+<tbody>
+  <tr>
+    <td class="tdc"><em class="g">het perkpartuur</em>:</td>
+    <td class="tdc bl"><em class="g">het opslagpartuur</em>:</td>
+  </tr>
+  <tr>
+    <td class="tdtel">
+      <p class="ptel"><i>a</i>. Als de opgeslagen bal is <i>voor</i>, <i>buiten</i>, <i>kwaad</i>.</p>
+
+      <p class="ptel"><i>b</i>. Als de uitgeslagen bal is <i>boven</i>.</p>
+
+      <p class="ptel"><i>c</i>. Als de uitgeslagen bal is <i>voorbij</i> de kaats.</p>
+    </td>
+
+    <td class="tdtel bl">
+      <p class="ptel"><i>a</i>. Als de opgeslagen bal <i>zit</i>.</p>
+
+      <p class="ptel"><i>b</i>. Als de uitgeslagen bal achter of op de perkvoorlijn
+      teruggedreven wordt.</p>
+
+      <p class="ptel"><i>c</i>. Als de uitgeslagen bal <i>niet</i> is voorbij de kaats.</p>
+
+      <p class="ptel"><i>d</i>. Als de uitgeslagen bal kwaad is. (Dat is, als hij over de
+      zijkwaadlijnen is geslagen of er op).</p>
+    </td>
+  </tr>
+</tbody>
+</table>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Vervallen van de punten.</b> Acht punten = (4 � 2 p. of 4 winstslagen)
+vormen een half spel.</p>
+
+<p>Twee halve spellen maken ��n spel.</p>
+
+<p>De eenmaal gewonnen halve spellen en spellen blijven bestaan.</p>
+
+<p>Wanneer echter een der parturen een half spel &bdquo;vol&rdquo; maakt, vervallen de
+&bdquo;losse&rdquo; punten der tegenpartij.</p>
+
+<p>Het partuur, dat 3 spel heeft, is winnaar. Soms ook wordt 2 spel
+gespeeld. Bij een wedstrijd steeds 3 spel; in bijzondere gevallen kan
+daarvan worden afgeweken.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Wisselen.</b> Bij den aanvang van het spel wordt door het lot bepaald,
+welk partuur het eerst den opslag heeft. Daarvoor geldt steeds, dat het
+laagste nummer den opslag heeft. Bij een vrije partij wordt daarom door
+beide parturen geraden (met on of even b.v.)</p>
+
+<p>Herhaaldelijk wordt echter van perk en opslag gewisseld. Zulks
+geschiedt:</p>
+
+<p><i>a</i>. Als een der parturen (of beide) 6 punten <i>heeft</i> (hebben) en er
+<i>ontstaat</i> een kaats.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="50">&nbsp;</span><a id="p_50"></a></p>
+
+<p><i>b</i>. Als een der parturen 6 punten <i>krijgt</i> en er <i>is</i> een kaats.</p>
+
+<p><i>c</i>. Als geen der parturen 6 punten heeft en er ontstaat een <i>tweede</i>
+kaats.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Beslissing der kaatsen.</b> Bij wisseling dient de eerste bal om over de
+<i>eerste</i> (c. q. de eenige) kaats te beslissen. Met den tweeden bal moet
+op gelijke wijze in zake de tweede kaats&mdash;zoo deze bestaat&mdash;worden
+beslist.</p>
+
+<p>Het perkpartuur, dat pas in het perk is gekomen, tracht den bal voorbij
+het merkteeken te slaan. Na de gevallen beslissing der kaatsen wordt
+onmiddellijk het betrokken merkteeken weggenomen.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Rolverdeeling der spelers.</b> <i>A</i>. Bij het opslagpartuur.</p>
+
+<p>1<sup>ste</sup> <em class="g">opslager</em>. Hij, die in het opslaan de meeste bedrevenheid bezit,
+treedt als 1<sup>ste</sup> opslager op (voor best opslaan) en is dus normaal met
+bedoelde taak belast. Voor hem geldt de verste opslaglijn.</p>
+
+<p>2<sup>de</sup> <em class="g">opslager</em>. Een ander partuurmakker is 2<sup>de</sup> opslager (voor minst
+opslaan) en bezigt de kortste opslaglijn.</p>
+
+<p>Als zoodanig moet hij werkzaam zijn:</p>
+
+<p><i>a</i>. Zoodra het perkpartuur een kaats geslagen heeft en nog niet
+gewisseld wordt.</p>
+
+<p><i>b</i>. den 1<sup>sten</sup> opslagbal, direct na de wisseling, indien er nl. 2
+kaatsen waren.</p>
+
+<p>De <i>tweede</i> opslager moet dus bij wisseling den bal opslaan bij de
+beslissing over de 1<sup>ste</sup> kaats.</p>
+
+<p>Daarna geeft hij den bal over aan den 1<sup>sten</sup> opslager, bij de
+beslissing over de 2<sup>de</sup> kaats. Deze houdt den bal, tot weer een kaats
+geslagen wordt. Is er bij de wisseling van perk en opslag maar ��n
+kaats, dan heeft de 1<sup>ste</sup> opslager den bal en houdt hem, totdat er
+weer een kaats geslagen wordt.&mdash;Wil het opslaan met een der opslagers
+niet gelukken, staat hij buiten of voor, dan mag hij den bal aan den
+derden makker afstaan.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="51">&nbsp;</span><a id="p_51"></a></p>
+
+<p>Overigens stellen de leden van dit partuur zich op naar verkiezing,
+daarbij zorgende zich min of meer over het veld te verdeelen.
+De praktijk leert welke punten op het speelveld de doelmatigste
+opstellingsplaatsen zijn. Die plaats der spelers wisselt echter met
+bijna elken slag. Taktiek en overleg der spelers komen hierbij zeer te
+stade; het bepaalt mede hun bekwaamheid of betoefdheid in het spel.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><i>B</i>. Bij het perkpartuur.</p>
+
+<p>Bij een partuurformatie van 3 spelers nemen twee hunner plaats in het
+perk; de een v��r (de voorman), de andere achter in het perk (de
+achterinsche), daarbij zorgende, dat de voorste den achterste niet het
+vrije uitzicht op den opslagbal belemmert.</p>
+
+<p>Wanneer zij een bal hebben uitgeslagen, zijn zij niet meer aan het perk
+gebonden, doch mogen zich vrij over het veld bewegen, ten einde den
+eventueel teruggeslagen bal te gemoet te loopen, opdat deze nogmaals
+door hen geslagen en anders gekeerd kan worden. In het bijzonder rust de
+laatstbedoelde taak op den <i>derden</i> makker van het partuur, die buiten
+het perk staat en vlugger er bij kan zijn dan zijn perkmakkers. Daarom
+moet hij eveneens voortdurend den blik gericht houden op de handelingen
+en bewegingen van het opslagpartuur.</p>
+
+<p>De perkmakkers mogen van plaats verwisselen, als dit voor hun spel beter
+blijkt; of als het met een dezer spelers niet vlotten wil, kan deze met
+den derden makker van rol wisselen.</p>
+
+<p>Om den achterman beter slag op den opslagbal te geven, is het
+wenschelijk, dat de voorman ter zijde wijkt buiten het afgelijnde perk.
+Blijft hij staan, dan belemmert hij allicht den achterinsche in den
+slag. Deze voorman moet goed uit zijn oogen zien, of de snelheid en de
+hoogte van den opslagbal van dien aard zijn, dat hij den bal voor <span class="pagenum" title="52">&nbsp;</span><a id="p_52"></a>zich
+moet nemen of dien aan zijn perkmaat moet overlaten.</p>
+
+<p>Een geoefend oog is voor de perkspelers noodzakelijk, om den bal op tijd
+te slaan. Ze moeten dit juist weten te bepalen. Slaan zij te <i>gauw</i> of
+te <i>laat</i>, dan mist de slag zijn effect, wat duidelijk te zien is aan
+het resultaat van den slag en de richting, die de uitgeslagen bal neemt.</p>
+
+<p>Bestaat een partuur uit 2 spelers, dan nemen beiden in het perk plaats;
+ook moeten ze beiden als opslagers fungeeren.</p>
+
+<p>De sterkste en mooiste partuurformatie is die van 3 tegen 3.&mdash;Bij een
+formatie van 2 tegen 2, kan het speelveld niet goed bezet worden, om de
+uit- of teruggeslagen ballen te treffen.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Onderscheidingsteeken.</b> Van twee tegen elkaar strijdende parturen wordt
+het laagste nummer door een roode sjerp om den middel, een rooden band
+om den arm, of een rood strikje op de borst, als het partuur der
+<i>Rooden</i> aangeduid.</p>
+
+<p>Het hoogste nummer wordt op dezelfde wijze door wit aangeduid en het
+partuur der <i>Witten</i> geheeten.</p>
+
+<p>Bij den aanvang van den strijd vangt het <i>roode</i> partuur den kamp aan
+met den <i>opslag</i>.</p>
+
+<p>De kleuren bij het kaatsspel zijn dus Rood en Wit. Het <i>rood</i> ziet op
+het vuur van den strijd, den moed, terwijl het <i>wit</i> op het smettelooze,
+op de reinheid of eerlijkheid van den kamp wijst.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Telegraaf.</b> Ten einde den stand der partij bij elken slag te kunnen
+aangeven, gebruikt men bij het kaatsspel een werktuig, <i>telegraaf</i>
+geheeten, in hoofdzaak bestaande uit een verticale, draaibare staak,
+waaraan horizontale armen, aan welke de <i>halfspellen</i>, de <i>spellen</i> en
+de <i>punten</i> worden opgehangen, terwijl aan haakjes van den stok bordjes
+worden bevestigd, welke de gemaakte <i>kaatsen</i> aangeven.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="53">&nbsp;</span><a id="p_53"></a></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 268px;">
+<div class="caption2">DE TELEGRAAF.</div>
+<a href="images/ill_p053.png"><img src="images/ill_p053-th.png" width="268" height="454" alt="" title="Klik voor vergroting (602�1022px, 47kB)" /></a>
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="54">&nbsp;</span><a id="p_54"></a></p>
+
+<p>(Er zijn dus drie dwarslatten aan den staak)</p>
+
+<p>De eene helft der telegraaf is <i>rood</i> geschilderd, de andere helft
+<i>wit</i>. Deze kleuren zijn dus in overeenstemming met het
+onderscheidingsteeken der spelers van beide parturen. Eveneens zijn de
+bordjes, welke halve spellen en spellen aangeven in deze beide kleuren
+geverfd, wat mede het geval is met de dubbele ballen, die de punten
+voorstellen.</p>
+
+<p>Gedurende het spel is de witte helft steeds naar den kant der Witten, de
+roode helft naar de zijde der Rooden gekeerd. Zoo kunnen de toeschouwers
+op elk moment den stand der partij overzien, terwijl door directe
+aanteekening van den &bdquo;telegrafist&rdquo; geschillen tusschen de parturen over
+den stand van de partij worden vermeden.</p>
+
+<p>(Zie de teekening). Aan de haakjes van de onderste lat worden de
+<i>punten</i> (dubbele ballen) opgehangen; de middelste lat wijst de <i>halve
+spellen</i> der beide parturen aan, terwijl aan de bovenste de gewonnen
+<i>spellen</i> worden genoteerd.</p>
+
+<p>De persoon, die de telegraaf bedient, heet <i>telegrafist</i>; hij, die de
+kaatsen aanmerkt met de blokjes, heet de <i>aanmerker</i>.</p>
+
+<p>Stand: <i>Rood</i> heeft, 2� spel met 4 punten; insgelijks <i>Wit</i>. Er zijn 2
+kaatsen. De stand der partij is dus gelijk.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p class="kopslag"><b>Benaming der slagen.</b></p>
+
+<p class="slagen"><em class="g">Bovenslag</em>: Een slag, waarbij de bal rollende over de bovenlijn komt,
+heet kortweg een <i>bovenslag</i>.</p>
+
+<p class="slagen"><em class="g">Victoriaslag</em>: Komt de bal bij eersten uitslag met de vlucht over de
+bovenlijn, zoo heet de slag een <i>Victoriaslag</i>.</p>
+
+<p class="slagen"><em class="g">Herculesslag</em>: Een slag, waarbij de bal bij eersten uitslag met de vlucht
+over het afgesloten speelveld geslagen wordt, heet <i>Herculesslag</i>.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="55">&nbsp;</span><a id="p_55"></a></p>
+
+<p class="slagen"><em class="g">Triktrakslag</em>: Wordt de bal eenige keeren tusschen perk- en
+opslagpartuur heen en weer geslagen, zoo is het een
+<i>triktrakslag</i>.</p>
+
+<p class="slagen"><em class="g">Pripper</em>: Indien de bal laag bij den grond, juist over de voorlijn, of
+voor de voeten van den voorman of in den hoek geslagen wordt, is
+het een <i>pripper</i>.</p>
+
+<p class="slagen"><em class="g">Vosseslag</em>: Komt de bal tusschen voorman en achterman in, zoodat hij niet
+of slecht te slaan is, zoo heet de slag een <i>Vosseslag</i>.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Bepalingen.</b> <em class="g">Hand</em>. <i>a</i>. De kaatsers mogen alleen spelen met de onbedekte
+hand. Indien echter een speler bij 't doorslaan van de hand zich van een
+handbedekking wenscht te voorzien, heeft hij deze te onderwerpen aan de
+goedkeuring der keurmeesters bij een wedstrijd.</p>
+
+<p><i>b</i>. De ballen mogen alleen geslagen worden met de <i>hand</i>, die geacht
+wordt op te houden, waar de pols begint. Raken ze den pols of den arm,
+zoo is de slag foutief. In het perk is het een verloren slag, op het
+speelveld wordt de slag als keeren aangemerkt. Hetzelfde is het geval,
+als de bal bij den slag de kleeding van den speler heeft geraakt, of een
+ander lichaamsdeel dan de hand.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><b>Kaatscostuum.</b> Bij de wedstrijden van den Ned. Kaatsbond en zijne
+afdeelingen, is het volgende costuum verplichtend:</p>
+
+<p>Lange of korte bovenbroek met Eng. hemd, sportblouse of tricot.</p>
+
+<p>In het kaatsreglement van den Ned. Kaatsbond zijn opgenomen de <i>regels</i>
+van het spel, de <i>verplichtingen</i> der spelers, enz. (Het is � 10 cts.
+verkrijgbaar bij den Bondssecretaris).</p>
+
+<div class="chend"></div>
+
+<p><span class="pagenum" title="56">&nbsp;</span><a id="p_56"></a></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 661px;">
+<a href="images/ill_p056.jpg"><img src="images/ill_p056-th.jpg" width="661" height="192" alt="" title="Klik voor vergroting (1488�433px, 173kB)" /></a>
+<div class="caption">Het Kaatsterrein te Leeuwarden.&mdash;Foto &bdquo;Revue der Sporten&rdquo;.</div>
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="57">&nbsp;</span><a id="p_57"></a></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 387px;">
+  <img src="images/ill_ch.png" width="387" height="3" alt="decoratieve illustratie" />
+</div>
+
+<h2><a id="V"></a>V.</h2>
+
+<p class="subh2">Beschrijving van eene partij.</p>
+
+<div class="chbegin"></div>
+
+<h3><i>(Voorgestelde loop van het spel).</i></h3>
+
+<p>We willen, om hierbij zoo duidelijk mogelijk te zijn, twee parturen van
+drie spelers tegen elkaar laten kaatsen. (Zie daarom de teekening van
+het speelveld). De spelers 1<sup>&#8226;</sup>, 2<sup>&#8226;</sup>, 3<sup>&#8226;</sup> begeven zich bij den
+aanvang van den kamp naar het perk; ze zijn de <i>Witten</i>. Hun drie
+tegenstanders 1<sup>�</sup>, 2<sup>�</sup>, 3<sup>�</sup> stellen zich op bij den opslag, ze
+zijn het partuur der Rooden. De Rooden ('t laagste nummer) hebben bij
+den aanvang steeds 't eerst den <i>opslag</i>. In het perk staan 2 uitslagers
+der Witten, de derde makker staat er buiten. Van de Rooden heeft 3<sup>�</sup>
+den eersten opslag. (Let tevens op de teekening van de &bdquo;<a href="#p_53">Telegraaf</a>&rdquo; en
+lees vooraf goed &bdquo;<a href="#IV">De uitleg van het spel</a>&rdquo; hiervoor).</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>De strijd neemt een aanvang. De speler 3<sup>�</sup> der Rooden neemt den
+kaatsbal ter hand, en stelt zich als 1<sup>ste</sup> opslager achter de 1<sup>ste</sup>
+opslaglijn op. Hij neemt een aanloop, werpt behendig den bal met de
+linkerhand een weinig op en drijft hem daarna met de rechter zoo
+krachtig mogelijk naar het perk, waar de perkspelers zich schrap hebben
+gezet, het oog op den opslager en daarna op den bal <span class="pagenum" title="58">&nbsp;</span><a id="p_58"></a>gericht. (Deze
+opslager tracht zulke krachtige of slechte ballen te geven, dat de
+perkspelers ze niet of moeilijk kunnen uitslaan, terwijl dezen den bal
+over de bovenlijn of zoo ver mogelijk uit het bereik der tegenstanders
+trachten te brengen).</p>
+
+<p>De opslagbal vliegt naar het perk. Nu zijn twee gevallen mogelijk.</p>
+
+<p><i>A</i>. De bal bereikt het afgelijnde perk <i>niet</i>. (Hij komt terecht v��r
+of �p de voorlijn (hij is v��r)&mdash;hij valt buiten of �p de zijlijnen (hij
+is buiten)&mdash;hij wordt �ver of �p de kwaadlijn van het perk geslagen (hij
+is kwaad).<ins class="corr" id="corr16" title="Niet in Bron.">)</ins> Het zijn misslagen.</p>
+
+<p>In al deze gevallen is het een verloren slag voor de spelers op den
+opslag. Het perkpartuur krijgt 2 punten (dubbele bal) aan de onderste
+lat van de telegraaf aan zijn zijde (de Witten).</p>
+
+<p><i>B</i>. De bal bereikt het afgelijnde perk <i>wel</i>. Nu kunnen de volgende
+gevallen zich voordoen.</p>
+
+<p>1�. De perkspelers slaan den bal <i>niet</i> terug. Hij zit. (Het
+opslagpartuur wint nu 2 punten en de telegrafist hangt aan de roode
+helft een dubbelen bal op).</p>
+
+<p>2�. Een der perkspelers slaat den bal zoo krachtig, dat het een
+bovenslag wordt (de bal wordt geslagen over de bovenlijn; bovenslag,
+Victoriaslag of Herculesslag.<ins class="corr" id="corr17" title="Niet in Bron.">)</ins> Het perkpartuur wint 2 punten.</p>
+
+<p>3�. De spelers in het perk slaan den bal terug, maar de opslagpartij
+drijft hem op haar beurt achter de perkvoorlijn terug en de perkmaats
+kunnen hem niet weer bemachtigen. Het opslagpartuur heeft nu 2 punten
+gemaakt.</p>
+
+<p>4�. Een der perkmakkers slaat den opslagbal terug, maar deze spat
+van de hand en komt in de vlucht (v��r de bovenlijn) op of over de
+zijkwaadlijnen. Het is voor de tegenstanders een gewonnen slag. Het was
+een kwaadslag. Komt de bal <i>rollende</i> of stuitende over de kwaadlijnen,
+dan is het geen kwaadslag, maar een gewone uitslagbal.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="59">&nbsp;</span><a id="p_59"></a></p>
+
+<p>5�. Een der spelers van het perk slaat den opslagbal terug, maar niet
+ver genoeg. Hij wordt door de tegenpartij gekeerd v��r de bovenlijn, of
+door haar teruggeslagen, maar niet zoover, dat hij achter de
+voorperklijn gedreven wordt.</p>
+
+<p>Na enkele heen- en weerslagen komt de bal tusschen perk en bovenslag tot
+rust. Hij <i>zit</i> dus niet (in het perk) en hij is niet <i>boven</i> (achter de
+bovenlijn). Geen der parturen heeft dezen slag gewonnen. Het is een nog
+onbesliste slag, een <i>kaats</i>. De aanmerker plaatst een kaatsblokje bij
+dit punt. Nu moet de 2<sup>de</sup> opslager den bal overnemen (2<sup>�</sup> bijv.).
+Dezelfde gevallen, als hierboven beschreven zijn, kunnen zich nu weer
+voordoen.</p>
+
+<p>Na enkele slagen moeten Rood en Wit wisselen. Rood gaat naar het perk,
+Wit naar den opslag. Deze wisseling geschiedt: met <i>��n</i> kaats, als
+beide parturen (of een van beide) 6 punten aan de lat hebben (heeft).
+Met <i>twee</i> kaatsen, als <i>geen</i> der parturen 6 <i>punten</i> heeft (b.v. Rood
+heeft 4 p., Wit 2 p. enz., enz.).</p>
+
+<p>In het half spel, stellen we, staat de partij Rood 4 p., Wit 2 p. en
+twee kaatsen. Er wordt dus gewisseld. Er wordt nu eerst gestreden om die
+beide kaatsen. Rood (in het perk) moet de ballen <i>voorbij</i> die kaatsen
+slaan, om de slagen te winnen. Gelukt dit niet, dan wint Wit (op den
+opslag) telkens 2 punten. Wit heeft dan 6 punten en Rood staat nog op 4
+punten.</p>
+
+<p>De strijd wordt voortgezet met de opslagballen van Wit. Krijgt Wit nu
+ook den volgenden slag, dan heeft het 8 punten, en daarmee het eerste
+<i>halfspel</i> gewonnen. Rood <i>verliest</i> nu de behaalde 4 punten en de
+strijd om het <i>tweede</i> halfspel vangt aan. Deze strijd geschiedt volgens
+dezelfde regels, maar de wisselingen van het spel kunnen natuurlijk nu
+weer geheel anders zijn, doch de spelers, die het eerst 4 �
+<img class="kegel" src="images/ill_dubbel.png" alt="dubbele bal" width="8" height="19" title="dubbele bal (2 punten)" />
+hebben bemachtigd, winnen steeds het gespeelde halfspel. Had de
+tegenpartij daarbij <span class="pagenum" title="60">&nbsp;</span><a id="p_60"></a>3 �
+<img class="kegel" src="images/ill_dubbel.png" alt="dubbele bal" width="8" height="19" title="dubbele bal (2 punten)" /> gewonnen, ze moest deze wederom missen,
+daar de winstpunten der tegenstanders altijd daarbij vervallen.</p>
+
+<p>Hoewel het spel dus zeer eenvoudig is, kunnen tal van onderscheidene
+slagen zich hierbij voordoen, wat het spel zeer <i>afwisselend</i> maakt.</p>
+
+<p>Het partuur, dat het eerst 3 spellen veroverd heeft, is winnaar.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><em class="g">Opmerking</em>: De lezers zullen hebben opgemerkt dat de slagen op &bdquo;gelijk
+zes&rdquo; (Rood en Wit hebben beide 3 �
+<img class="kegel" src="images/ill_dubbel.png" width="8" height="19" alt="dubbele bal" title="dubbele bal (2 punten)" />)
+<i>veege</i> slagen zijn, omdat het
+eene partuur de gewonnen punten moet verliezen. Bij zulke veege slagen
+is de belangstelling onder de toeschouwers op 't hoogst gespannen en de
+kaatsers zelf zijn natuurlijk op hun qui vive. Sommige spelers, vooral
+de jongere, zijn bij zulke gewichtige slagen een weinig zenuwachtig.
+De ervaren kaatser haalt er bij zoo'n veegen slag alles uit, wat hij
+kan. Oppervlakkig schijnt het onbillijk, de eenmaal gewonnen punten
+weer te verliezen, doch dit vervallen dier punten verhoogt juist de
+belangwekkendheid van het spel, de belangstelling van de toeschouwers en
+de ambitie der spelers.</p>
+
+<h3><i>Maximum- en minimumpunten der winnende partij.</i></h3>
+
+<p><i>a</i>. Elk half spel bestaat uit 4 � 2 p. = 8 punten; de geheele partij
+uit 3 spellen (6 halve spellen = 6 � 8 p. = 48 punten). Winnen nu bijv.
+de <i>Rooden</i> achtereenvolgens de 6 halve spellen, zonder dat de Witten
+��n halfspel kunnen veroveren, dan heeft Rood met 48 punten gewonnen.
+(Minimum).</p>
+
+<p><i>b</i>. Winnen b.v. de Rooden de partij, dan hebben zij vast behaald 6 � 8
+p. = 48 punten. Nu kan het zijn, dat ze 5 halve spellen aan <i>Wit</i>
+verloren, waarbij zij echter telkens 6 punten verwierven. De Rooden
+hebben dan in 't geheel 6 � 8 p. met 5 � 6 p. = 78 p. gemaakt.
+(Maximum).</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="61">&nbsp;</span><a id="p_61"></a></p>
+
+<p>Tusschen deze cijfers varieert dus het behaalde aantal punten der
+winnende partij.</p>
+
+<p>Bij de gebruikelijke telwijze kan het nu voorkomen, dat het
+<i>verliezende</i> partuur <i>meer</i> punten heeft gemaakt dan het <i>winnende</i>.</p>
+
+<p><i>c</i>. Stel b.v. dat Rood achtereenvolgens 5 halve spellen wint van Wit,
+zonder dat Wit ��n slag wint. Rood heeft nu 5 � 8 p. = 40 punten en Wit
+0 punten. Daarop keert de kans ten gunste van Wit. Het bemachtigt
+achtereenvolgens alle 6 halve spellen en wint dus met 6 � 8 p. = 48
+punten. Nemen we aan, dat Rood hierbij telkens op &bdquo;gelijk 6&rdquo; verloor,
+dan had Rood in de geheele partij gemaakt 5 � 8 p. met 6 � 6 p. = 76
+punten. Wit won nu met 48 tegen Rood 76.</p>
+
+<p>Dit is nu wel het ongunstigste geval; vele gevallen liggen tusschen deze
+getallen.</p>
+
+<p>Toen Rood reeds 5 halve spellen had, had Wit nog <i>niets</i>, omdat de
+gewonnen punten in deze vijf halve spellen voor zijn partuur vervielen;
+(het kon ook telkens op &bdquo;gelijk 6&rdquo; verloren hebben). Maar Wit houdt den
+moed er in, (een goed speler laat v��r den laatsten slag nooit den moed
+zakken) wint nu een half spel, strijdt met vuur en.... zegeviert ten
+slotte nog. Dergelijke partijen zijn spannend, en de emotie bij de
+toeschouwers stijgt bij elk volgend halfspel.</p>
+
+<p>Ze bereikt haar toppunt, wanneer de partij den eindstand heeft van 5
+halve spellen gelijk en 6 punten gelijk. Is er dan ook nog eene kaats,
+dan moet nu de volgende slag de <i>beslissende</i> zijn.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Deze emotie is het grootst bij de partij van den Nederlandschen
+kaatsbond, waar de afdeelingen met hare sterkste parturen elkander
+den <i>Mulierprijs</i> betwisten. De leden der betrokken vereenigingen
+en hun stad- of dorpsgenooten scharen zich om de strijdende parturen
+hunner plaatsen <span class="pagenum" title="62">&nbsp;</span><a id="p_62"></a>Ze leven geheel mede in het spel en schieten bij de
+overwinning op hun vrienden toe, om ze geluk te wenschen met de zege.
+Terwijl de partijen elkander bekampen, is het onder die duizenden
+toeschouwers geen luidruchtig geschreeuw, maar een stille en kalme
+aanschouwing van den kamp, soms eene uiting van geestdriftige
+toejuiching bij een spannenden of meesterlijken slag. Hier wordt
+gestreden niet om de geldprijzen, maar om de <i>eer</i>, vandaar dat de
+partij van den Ned. Kaatsbond de meest geziene is in de Ned. kaatssport
+en het talrijkst bezoek haar ten deel valt. Het is een stukje po�zie te
+midden van een fellen kamp&mdash;hier wordt meegevoeld, meegeleefd,
+meegestreden door al die duizenden.</p>
+
+<h3><i>Het speelveld van Frieslands jeugd.</i></h3>
+
+<p>Geeft de terreinteekening hiervoor een afbeelding van het speelveld bij
+een wedstrijd, de jeugd behelpt zich met een terrein, dat zeer primitief
+is ingericht, en in weinige oogenblikken zonder kosten gereed is. (Zie
+de teekening hiernaast).</p>
+
+<p>Vol levenslust en moed trekken de knapen naar het groene speelveld.
+In een oogenblik zijn de jassen en vesten, de schoenen of klompen
+uitgetrokken, de hoeden of petten afgezet. Netjes naast elkaar in
+het gelid worden deze kleedingstukken gelegd, om de voorlijn en de
+buitenlijnen van het perk te vormen; het perk is gereed.</p>
+
+<p>Ook worden wel eenige steenen opgezocht, op korten afstand naast elkaar
+geplaatst om het perk te vormen, terwijl ook pollen gras daarvoor dienst
+doen. De opslag en de bovenlijn worden mede aldus gevormd en het spel
+kan een aanvang nemen. Bij dit vrije spel zijn geen kwaadlijnen gelegd.
+Voor kaatsblokjes fungeeren een paar steenen.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 304px;">
+<div class="caption2">HET SPEELVELD VAN FRIESLANDS JEUGD.</div>
+<a href="images/ill_p063.png"><img src="images/ill_p063-th.png" width="304" height="437" alt="" title="Klik voor vergroting (684�983px, 19kB)" /></a>
+</div>
+
+<p>Gaan de jongens zich op een ongeplaveid plein in stad <span class="pagenum" title="63,64">&nbsp;</span><a id="p_63"></a><a id="p_64"></a>of dorp vermaken
+met den kaatsbal, zoo worden eenige lijnen met een mes getrokken of
+met een stuk krijt en in een ommezien is het terrein gereed. Bij een
+klinkerplaveisel zijn de spellijnen door roode klinkers aangeduid,
+zoodat dit terrein steeds voor het spel gereed ligt.</p>
+
+<p>Jong Friesland viert jaarlijks onder het patronaat van het hoofdbestuur
+van den Ned. Kaatsbond een mooi kaatsfeest in het vriendelijk dorp
+Wommels, gelegen tusschen Franeker en Bolsward.</p>
+
+<p>De prijzen van deze partij bestaan uit 3 gouden en 3 zilveren horloges,
+welke telken jare worden vereerd door jonkvrouwe C. J. de Vos van
+Steenwijk, voor enkele jaren inwoonster van Wommels. De leeftijd der
+jongens is bepaald van 13&ndash;16 jaar, terwijl de parturen uit dezelfde
+plaats afkomstig moeten zijn. Zoo is deze partij van Jong Friesland een
+Bondspartij in het klein, de kweekschool tevens voor den grooten
+Bondswedstrijd.</p>
+
+<p>Groote emotie onder de dorps- en stadgenooten als de beslissende
+partijen gespeeld moeten worden. Het geheele publiek leeft mede, gaat op
+in de partij, een hoera stijgt op uit de rijen der kaatsmakkers, als
+<i>hun</i> dorps- of stadgenooten de schoone Freuleprijzen hebben gewonnen.</p>
+
+<p>Met welk een aandacht volgen de vaders der knapen elken op- of
+uitgeslagen bal, tevreden glimlachend als ze vooruitschieten, bedremmeld
+kijkende als ze achterop geraken, ze aanmoedigende tot den einde toe,
+wetende dat de kans spoedig keeren kan. En wie ze zoo ziet strijden met
+moed en volharding, loyaal elkaar straks de hand drukkende, krijgt
+eerbied voor de Friesche <span xml:lang="la">Spes Patria</span>, voor het schoone ongekunstelde
+spel op Frieschen bodem.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="65">&nbsp;</span><a id="p_65"></a></p>
+
+<h3><i>Het Belgisch kaatsen.</i></h3>
+
+<p>Zooals wij in onze historische aanteekeningen reeds opmerkten, werd ook
+in Belgi� en in Frankrijk sinds overoude tijden gekaatst. De Romeinsche
+soldaten zouden het ook daar ingevoerd hebben. De adel beoefende vooral
+het spel en in Parijs waren in de 18<sup>de</sup> eeuw nog vele meesterkaatsers.
+Men speelde er voorheen met de bloote hand als bij ons. Later is de
+handschoen in gebruik genomen, ook bij de Belgen.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 304px;">
+<a href="images/ill_p065.jpg"><img src="images/ill_p065-th.jpg" width="304" height="285" alt="" title="Klik voor vergroting (684�641px, 115kB)" /></a>
+<div class="caption">Kaatsspel te <span xml:lang="fr">Braine-le-Comte</span>.</div>
+</div>
+
+<p>De Fransche revolutie gaf den genadeslag aan het eens zoo bloeiende
+kaatsspel. In Parijs werden de kaatsbanen gesloten en in 1825 verdween
+daar de laatste. Met het <span class="pagenum" title="66,67">&nbsp;</span><a id="p_66"></a><a id="p_67"></a>tweede Keizerrijk beproefde men in 1861 het
+spel weder te verheffen en werd het in den tuin der Tuilerie�n gespeeld
+op het prachtig terras der Feuillantijnen. Een tweede poging werd in
+1866 gedaan, doch het mocht niet baten. Parijs verloor de ambitie in het
+spel der voorouders. In Noord-Frankrijk en in Belgi� wordt het echter
+nog druk beoefend; het <span xml:lang="fr">jeu au tamis</span> verdwijnt meer en meer, om het veld
+alleen over te laten aan het &bdquo;<span xml:lang="fr">Jeu de pelote</span>&rdquo;.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 313px;">
+<div class="caption2">HET <span xml:lang="fr">JEU DE PELOTE</span> (BELGI�).</div>
+<a href="images/ill_p066.png"><img src="images/ill_p066-th.png" width="313" height="492" alt="" title="Klik voor vergroting (705�1106px, 19kB)" /></a>
+</div>
+
+<p>De teekening, die hierbij gaat, geeft de Belgische benamingen aan. De
+Belgen onderscheiden 2 perken, het perk van den opslag en het perk van
+den uitslag; het kleine en het groote perk. Een partuur bestaat uit 5
+spelers, die zich in de beide perken ongeveer opstellen, als de
+teekening aangeeft.</p>
+
+<p>(De plaats der kaatsers hangt ook hier af van de plaats der kaatsen en
+van den slag). De zwaarste plaats in het uitslagperk is het &bdquo;<span xml:lang="fr">grand
+milieu</span>&rdquo;, waar de sterkste speler staat. Ook hier heeft men bij 't perk
+de benaming v��r&mdash;buiten&mdash;kwaad.</p>
+
+<p>&#8226; 1, 2, 3, 4 en 5 zijn in het opslagperk; � 1, 2, 3, 4
+en 5 in het uitslagperk.</p>
+
+<p>Aan elke zijde van de bovenlijn (<span xml:lang="fr">outre</span>) zijn seinpalen (vlaggetjes)
+geplaatst, om aan te geven of de ballen �l of niet tellen. De
+perkspelers zijn voorzien van een leeren handschoen; de <span xml:lang="fr">livreurs</span> spelen
+met de bloote hand.</p>
+
+<p>Aan weerszijden van het perk neemt een <ins class="corr" id="corr18" title="Bron: marquer" xml:lang="fr">marqueur</ins> plaats, die
+de punten telt. Elke slag is 15 punten. 4 slagen maken 60 punten: dit
+heet een <i>spel</i>.</p>
+
+<p>De partij wordt gewoonlijk in 13 spellen gespeeld met een rust na het
+zevende spel. De kaatsen ontstaan evenals bij het Friesche spel bij
+onbesliste ballen; bij het Belgische spel wordt een <i>kaats</i> ook
+aangemerkt in het <i>uitslagperk</i>. Om die kaats te winnen moet de
+tegenpartij den bal verder slaan dan het kaatsblokje. Is deze kaats
+achter in het perk, dan stellen alle vijf spelers zich op achter in <span class="pagenum" title="68">&nbsp;</span><a id="p_68"></a>het
+perk bij die <i>kaats</i>. Deze plaats der kaatsen is het meest kenmerkende
+verschil tusschen het Friesche en het Belgische spel.</p>
+
+<p>Bij het <span xml:lang="fr">Jeu de Pelote</span> moeten alle uitslagballen en ook de
+terugslagballen blijven binnen de afgelijnde perken. Worden ze in de
+<i>vlucht</i> er over geslagen, dan zijn het verloren slagen voor 't partuur,
+dat den slag doet; de tegenpartij maakt daarmee winstpunten. Bij het
+Friesche spel is de <i>terugslag</i> over de zijlijnen niet kwaad.</p>
+
+<p>Elk der <span xml:lang="fr">livreurs</span> slaat een <i>spel</i> op, zoodat alle 5 spelers den opslag
+om beurten hebben. Overigens komen de beide spelwijzen veel met elkaar
+overeen, zoodat een internationale kamp op beide manieren mogelijk is.
+De Belg gebruikt bij den opslag slechts ��n hand. Zijn opslag is
+daardoor bij lange na niet zoo krachtig als die van den Fries.
+Daarentegen is zijn uitslag zeer schoon en maakt hij dikwijls
+Herculesslagen. Met de krachtige, snelle en <i>stijve</i> ballen der Friezen
+is hierop de kans geringer.</p>
+
+<p>Waar <i>vijf</i> tegen <i>vijf</i> spelen is de actie grooter, het veld meer
+bezet, wat aan 't oog der toeschouwers meer levendigheid oplevert. Hier
+staat tegenover, dat het spel over 't geheel minder krachtig is ten
+opzichte van den speler persoonlijk.</p>
+
+<p>Dit is duidelijk merkbaar, als de Friezen en de Belgen tegen elkaar
+spelen in parturen van <i>drie</i> tegen <i>drie</i>, op Friesche wijze dus.
+In plaats van vijf, zooals bij hen, moeten er nu slechts drie het veld
+beslaan en het werk in perk en opslag verrichten.</p>
+
+<p>Waar het spel zich daarbij over verscheiden parturen uitstrekt, hebben
+de Friezen meer ausdauer, wat natuurlijk een gevolg is van hun spelwijze.</p>
+
+<p>Elegant in zijn houding, vlug in zijn beweging over het veld, bewegelijk
+van aard in het spel, opgewekt in den kamp, wordt de Belgische speler
+gaarne op de Friesche kaatsvelden gezien.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="69">&nbsp;</span><a id="p_69"></a></p>
+
+<p>In den uitslag over 't geheel sterker dan de Friesche kaatser, is hij
+in den opslag verre de mindere, wat hem de partijen tegen de Friezen
+gewoonlijk doet verliezen. Ook het verschil in grootte tusschen den
+Frieschen en den Belgischen bal is hierbij voorzeker niet zonder
+invloed. De ontmoetingen leerden steeds, dat de Friezen in <i>hun</i> spel,
+de Belgen in het <i xml:lang="fr">Jeu de Pelote</i> de sterksten zijn.</p>
+
+<div class="chend"></div>
+
+<p class="subh2 ls2">Kaatsbaan (1780).</p>
+
+<p>Het kaatsen, eene der oudste en der natie eigen lichaamsoefeningen, was
+in vroegeren tijd zoo algemeen, dat men in de steden overdekte en
+gepriviligeerde kaatsbanen had. In zijn &bdquo;Historie van Holland&rdquo;
+beschrijft Francq van Berckey zulk eene kaatsbaan en geeft daarbij eene
+verklaring van het spel, zooals het omstreeks 1780 in Holland gespeeld
+werd.</p>
+
+<p>De kaatsbanen besloegen altoos een vrij groot plein en waren des te
+beter, naarmate ze grooter en ruimer waren. De bal, die er <i>buiten</i>
+geslagen werd, rekende men voor <i>kwaad</i>. Als nu nog telde zulk een slag
+2 punten voor de tegenpartij.</p>
+
+<p>De lengte en de breedte der baan werd bij afspraak tusschen de partijen
+bepaald en hing af van de krachten der spelers. De baan lag steeds voor
+het spel gereed, op de wijze dus als bij ons nog op sommige
+kaatspleinen.</p>
+
+<p>In de teekening zijn de lijnen <span class="lijn">AB</span> en <span class="lijn">CD</span> rollagen op de geplaveide
+baan. Men onderscheidde toen 2 perken, uitslag- en opslagperk, zooals
+nog heden bij het Belgische Pelotespel en het Fransche &bdquo;<span xml:lang="fr">Au tamis</span>&rdquo;. Een
+partuur heette toen een <i>cabel</i>. Soms werd gespeeld 6 tegen 6, of ook
+wel 4 tegen 4. Het meest echter bestond een cabel uit 3 spelers, wat het
+sterkste spel geacht werd, zooals nog thans bij het Friesche spel het
+geval is.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="70">&nbsp;</span><a id="p_70"></a></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 345px;">
+<a href="images/ill_p070.png"><img src="images/ill_p070-th.png" width="345" height="480" alt="teekening Kaatsbaan (1780)" title="Klik voor vergroting (777�1080px, 15kB)" /></a>
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="71">&nbsp;</span><a id="p_71"></a></p>
+
+<p>Veelal geschiedde een partij bij uitdaging. De uitdagers sneden daartoe
+een bal in zooveel kerven, of bijhangende lappen als er uitdagers waren,
+legden den gesneden bal bij de baan of staken hem in een beugel bij de
+baan vast. Dit heette &bdquo;balopsteken&rdquo;. Andere spelers informeerden naar de
+opstekers. Vertrouwden ze zich, zoo namen ze den bal af en de partij
+begon.</p>
+
+<p>(Deze gewoonte was in mijne jeugd nog in den kaatshoek in zwang, en naar
+ik meen, geschiedt zulks op onze kaatspleinen van het platteland nog
+wel. De bal wordt bevestigd in een ijzeren beugel aan den voormuur eener
+herberg op het kaatsplein. Zij, die de uitdaging aanvaardden, namen den
+bal uit den beugel, en maakten te voren een afspraak, om hoeveel geld of
+&bdquo;gelag&rdquo; de partij gespeeld zou worden).</p>
+
+<p>In het opslagperk der teekening ziet men een zeef afgebeeld, een rond
+net van gevlochten snaren, trommelsgewijze gespannen, rustende op 3
+pootjes en een weinig schuin van den grond verheven. Aan de zijde der
+baan stonden de toeschouwers. Hieruit koos elke cabel een
+<i>aanteekenaar</i>.</p>
+
+<p>Tot beter begrip van den loop eener partij zullen we de makkers van den
+eenen cabel Dirk, Jaap en Kees noemen, die van den tegencabel Arie, Leen
+en Piet. Ze staan 3 bij 3 recht tegenover elkaar. Op onze teekening
+staat Dirk in het uitslagperk tegenover Arie bij de zeef. Jaap en Kees
+staan tegenover Leen en Piet in het middenperk tusschen de rollagen
+<span class="lijn">AB&ndash;CD</span>.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>De partij neemt een aanvang. Arie slaat op, hij steekt de hand met den
+bal omhoog en geeft daarmee aan Dirk het sein. Eerst werpt hij den bal 2
+� 3 maal op de zeef, om goed te mikken, terwijl de bal op de hoogte van
+den bedoelden slag rijst. Hij drijft nu den bal op Dirk aan. Indien nu
+Arie, wat bazenwerk is, den bal ver over Dirk <span class="pagenum" title="72">&nbsp;</span><a id="p_72"></a>heen kan slaan, zoodat
+deze hem niet kan inloopen of treffen, dan telt cabel-Arie 2 punten. De
+bal is <i>vrij</i>, heette het destijds. Kan Arie dit telkens doen, dan zal
+hij het spel winnen door zijn <i>opslag</i>. (Er was dus toen een vrije
+opslag; thans zijn zulke slagen over de achterlijn <i>kwaadslagen</i>; het
+spel is nu dus meer begrensd).</p>
+
+<p>Doch treft Dirk den bal en drijft hij hem met kracht weer naar Arie, zoo
+telt cabel-Dirk 2 punten, indien de tegenpartij den bal niet terugslaat.
+Gebeurt het echter, dat Arie den uitslagbal terugkaatst, dan schieten
+Jaap en Kees toe om hem terug te drijven, of ook Piet en Leen snellen
+toe om den door Dirk geslagen bal terug te kaatsen over lijn <span class="lijn">AB</span>.</p>
+
+<p>Dit heen- en terugslaan geschiedt zoolang tot de bal blijft liggen,
+bijv. bij + <i>d</i> of + <i>c</i>. Een slag is gewonnen door cabel-Arie, als de
+bal achter lijn <span class="lijn">AB</span> blijft, door cabel-Dirk, als hij teruggeslagen is
+achter lijn <span class="lijn">CD</span>. Is de bal dus bij + <i>d</i> komen liggen, dan is de slag
+voor cabel-Arie; doch bij + <i>c</i> tot rust gekomen is hij voor cabel-Dirk.
+Dan riep de winnende partij tot zijn aanteekenaar: &bdquo;Schrijf!&rdquo;</p>
+
+<p>Het kan echter ook zijn, dat de bal geslagen wordt of tot rust komt
+tusschen de twee perken in, dat is tusschen <span class="lijn">AB</span> en <span class="lijn">CD</span>. Dan stelt men
+daar ter plaatse een teeken. Dit heet een <i>kaats</i>, bijv. bij + <i>e</i>.
+Heeft Arie of een zijner makkers den bal gekeerd, dan komt hun aanmerker
+de kaats aanteekenen. Kaatsen ontstonden toen dus alleen in de ruimte
+tusschen de beide perken.</p>
+
+<p>Even als nu werd ook toen bij ��n of meer kaatsen van perk en opslag
+gewisseld. Zou de kaats gewonnen worden, dan moest zij voorbij geslagen
+worden over een der lijnen <span class="lijn">AB</span> of <span class="lijn">CD</span> en telde de cabel daarvoor 2
+punten. Dat Jaap en Kees ter eener, en Piet en Leen ter andere zijde
+hierbij een werkzaam aandeel nemen, spreekt vanzelf. Vele malen ging de
+bal tusschen de cabels heen en weer. (Triktrakslag).</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="73">&nbsp;</span><a id="p_73"></a></p>
+
+<p>Gebeurde het echter, dat onder het spelen <i>om eene kaats</i>, de bal na
+eenige heen- en terugslagen weer terecht kwam tusschen de lijnen <span class="lijn">AB&ndash;CD</span>,
+dan was de kaats <i>onbeslist</i> gebleven en ontstond er een
+<i>nieuwe kaats</i>. Zoo konden er bij den strijd om eene kaats wel eens drie
+andere kaatsen gemaakt worden. Om de kaats te <i>winnen</i>, moest een der
+cabels den bal over lijn <span class="lijn">AB</span> of <span class="lijn">CD</span> hebben geslagen.</p>
+
+<p>Bij het slaan van de <i>eerste</i> kaats of van meerdere kaatsen gingen de
+cabels wisselen. Dit geschiedde beurtelings, nadat men met de meeste
+kunst den opslag zijner tegenpartij afwon. Ook werd elke maat op zijn
+beurt opslager, bij het slaan van een kaats. Dus alle <i>drie</i> maats
+werden op hun beurt opslager. Dit kon toen, omdat men dikwijls met meer
+dan 2 kaatsen verging, zooals hier boven is aangewezen.</p>
+
+<p>Een zeer eigenaardige afwijking van ons tegenwoordig spel was het
+volgende. Stel, dat Arie om kaats + <i>b</i> te winnen, den bal naar Dirk
+slaat. Deze drijft hem terug, maar Piet pakt hem en werpt hem op zijn
+beurt terug. Nu schiet echter Kees toe en deze slaat den bal schuin
+over, waarop zijn <i>eigen</i> maat Jaap er op inloopt en den bal terugslaat
+tot + <i>c</i> bijv. Doch Leen, die dezen slag voorziet, is achteruit
+geloopen en drijft hem over alles heen, zoodat hij bijv. bij + <i>d</i>
+blijft liggen. Dirk had bij dezen strijd zijne plaats verlaten, en was
+meer vooruitgeschoten. De bal vliegt hem nu over. Cabel-Arie won dus de
+kaats en riep: &bdquo;Schrijf&rdquo;! Bij het tegenwoordige spel mag echter de bal
+slechts geslagen worden in <i>dezelfde</i> vlucht door ��n der
+partuurmakkers.</p>
+
+<p>Gewoonlijk bestond toen een partij uit 6 spellen, soms meer, soms
+minder. Een spel bevatte meestal 12, soms ook 16 punten. Zulks werd te
+voren vastgesteld. Voor elken gewonnen slag werden 2 punten genoteerd.</p>
+
+<p>Zooals uit bovenstaande verklaring blijkt, week het spel der 18<sup>de</sup>
+eeuw in vele opzichten van dat van onzen <span class="pagenum" title="74">&nbsp;</span><a id="p_74"></a>tijd af, maar stemde in vele
+gevallen toch weer met het onze overeen. Het gold toen als een der
+vernuftigste en vermakelijkste spelen van dien tijd.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 227px;">
+<a href="images/ill_p074.jpg"><img src="images/ill_p074-th.jpg" width="227" height="376" alt="" title="Klik voor vergroting (510�846px, 97kB)" /></a>
+<div class="caption"><span class="mixcap">Jan Reitsma.</span></div>
+</div>
+
+<p>Hier volgen nog een drietal der meest bekende kaatszangen, welke bij de
+prijsuitdeelingen der kaatswedstrijden worden aangeheven.</p>
+
+<div class="chend"></div>
+
+<p><span class="pagenum" title="75">&nbsp;</span><a id="p_75"></a></p>
+
+<h2><a id="lied"></a></h2>
+
+<div class="poem" style="width: 28em;" xml:lang="fy">
+
+  <p class="poemtitle">1. <em class="g">OAN DE KEATSERS</em>.</p>
+
+  <p class="poemsubt">Wize: De Fryske Tael (<i>Nij Frysk Lieteboek</i> No. 2).</p>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Jimmer wierne de �lde Friezen<br /></span>
+    <span class="i1">Kr�ftich, flink en stoer en dreech;<br /></span>
+    <span class="i0">Dy stoerens moatt' hja net forlieze<br /></span>
+    <span class="i1">En derom frjeunen mei'noar op it leech!<br /></span>
+    <span class="i4">Op! oan it keatsen!<br /></span>
+    <span class="i3">Jimm' bern fen Frysl�ns gea!<br /></span>
+    <span class="i4">Kom! fleurich op!<br /></span>
+    <span class="i3">Jimm' krij in flinke lea!<br /></span>
+    <span class="i6">Frjeunen gou,<br /></span>
+    <span class="i6">Slaen se nou!<br /></span>
+    <span class="i2">Op it keatsfjild binn' wij bliid!<br /></span>
+    <span class="i6">Frjeunen gou!<br /></span>
+    <span class="i6">Slaen se nou!<br /></span>
+    <span class="i2">W�z nou flink en kr�ftich yn 'e striid!<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Lit de wyn den ek mar r�ze,<br /></span>
+    <span class="i1">Kr�ftich komt yn 't perk de bal;<br /></span>
+    <span class="i0">Kom, lit it bloed jimm' nou ris br�ze,<br /></span>
+    <span class="i1">Hwent sjoch, wy binne gou <i>Jan Reitsma's</i> al!<br /></span>
+    <span class="i4">De ballen fleane,<br /></span>
+    <span class="i3">Hja fleane fier en heech!<br /></span>
+    <span class="i4">Sjoch Frysl�ns soannen,<br /></span>
+    <span class="i3">Hja binn' stoer en dreech!<br /></span>
+    <span class="i4">Frjeunen gou! (<i><abbr title="ensafuorthinne">ensfh.</abbr></i>)<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Slaen nou, keatsers, moaije ballen!<br /></span>
+    <span class="i1">Lyk as <i>Greate Hantsje</i> alear.<br /></span>
+    <span class="i0">Al wirde keatsen wol forfallen,<br /></span>
+    <span class="i1">De kr�ft forlieze jimme dochs net mear!<br /></span>
+    <span class="i4">Kom lit se fleane,<br /></span>
+    <span class="i3">Nei boppen yn 'e loft!<br /></span>
+    <span class="i4">Flink yn 'e baen!<br /></span>
+    <span class="i3">En r�st gjin inkeld skoft!<br /></span>
+    <span class="i4">Frjeunen gou! (<i><abbr title="ensafuorthinne">ensfh.</abbr></i>)<br /></span>
+  </div>
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="76">&nbsp;</span><a id="p_76"></a></p>
+
+<div class="poem" style="width: 26em;" xml:lang="fy">
+
+  <p class="poemtitle">2. HULDE OAN DE ALD-KEATSERS!</p>
+
+  <p class="poemsubt">Wize: <i>&bdquo;Pietje Puck!&rdquo;</i></p>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i2">Hwet waerd to Frjentsjer jierren lyn<br /></span>
+    <span class="i3">Al keatst faek fen kom sa,<br /></span>
+    <span class="i2">Troch Hessel Brijker, Manne Roek<br /></span>
+    <span class="i3">Of Piter Alkema.<br /></span>
+    <span class="i2">En Douwe M�teltsje, dy al<br /></span>
+    <span class="i3">Sa'n baes yn 't keatsen wier,<br /></span>
+    <span class="i2">Dan Grouwe Yme, wolbikind,<br /></span>
+    <span class="i3">Dy sloech faek einen fier.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="refreinkop"><em class="g">Refrein</em>:</div>
+  <div class="refrein2">
+    <span class="i0">For de �lde keatsers klinkt in &bdquo;Hyp, hoera!&rdquo;<br /></span>
+    <span class="i0">Dy stoere Friezen komt <ins class="corr" id="corr19" title="Bron: �s">�s</ins> hulde ta!<br /></span>
+    <span class="i3">De �lden gyngen foar,<br /></span>
+    <span class="i3">Wij folgje grif hjar spoar,<br /></span>
+    <span class="i3">En stypje op nij �s eale keatspartij.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+    <span class="i2">Greate Hantsje en de Lytse fen de Ryp,<br /></span>
+    <span class="i3">Haije �t de Easterein,<br /></span>
+    <span class="i2">Mei Willem fen Kubaerd der by,<br /></span>
+    <span class="i3">Hwet habbe hja wol slein!<br /></span>
+    <span class="i2">Tsjommearum hie syn Knilles Proast,<br /></span>
+    <span class="i3">Dy sloech se ek faek in ein.<br /></span>
+    <span class="i2">Hw�r Dykstra fen Seisbjirrum kaem<br /></span>
+    <span class="i3">Der waerd ek tige slein.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="refreinkop"><em class="g">Refrein</em>:</div>
+  <div class="refrein2">
+    <span class="i0">For de �lde keatsers, <i><abbr title="ensafuorthinne">ensfh.</abbr></i><br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+    <span class="i2">Klaes Hantsjes to Achlum h�ld s' omleech,<br /></span>
+    <span class="i3">Greate Obe �t Arum wei<br /></span>
+    <span class="i2">Wier op en �t ek jimmer klear<br /></span>
+    <span class="i3">By eltse keatspartij,<br /></span>
+    <span class="i2">De greate K�ken fen it Bil<br /></span>
+    <span class="i3">Wier krigel, t�k en tai,<br /></span>
+  <span class="pagenum" title="77,78">&nbsp;</span><a id="p_77"></a><a id="p_78"></a>
+    <span class="i2">Ek Piter Bakker fen de Ryp<br /></span>
+    <span class="i3">Wier ien fen 't echte skaei,<br /></span>
+  </div>
+  <div class="refreinkop"><em class="g">Refrein</em>:</div>
+  <div class="refrein2">
+    <span class="i0">For de �lde keatsers, <i><abbr title="ensafuorthinne">ensfh.</abbr></i><br /></span>
+  </div>
+</div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 538px;">
+<a href="images/ill_p077.jpg"><img src="images/ill_p077-th.jpg" width="538" height="387" alt="" title="Klik voor vergroting (1211�870px, 214kB)" /></a>
+  <div class="caption">
+    <span class="mixcap">T. Groendijk.</span>
+    <span class="mixcap" style="padding-left: 4em; padding-right: 6.5em;">Sj. Dijkstra.</span>
+    <span class="mixcap">T. Swart.</span><br />
+    Koningspartuur 1909 Ned. Kaatsbond afdeeling &bdquo;Tjummarum&rdquo;.
+  </div>
+</div>
+
+<div class="poem" style="width: 26em;" xml:lang="fy">
+  <div class="stanza">
+    <span class="i2">Rients Doekles, dy 't fen Peinjum kaem,<br /></span>
+    <span class="i3">Mei de Rypma's yn pet�r,<br /></span>
+    <span class="i2">Wier mei syn maten yn it spil<br /></span>
+    <span class="i3">Sa kr�ftich, sa fol fj�r.<br /></span>
+    <span class="i2">Klaes Post fen Kimsert en foar�l<br /></span>
+    <span class="i3">Durk Ynses fen Wynaem,<br /></span>
+    <span class="i2">Klaes Boarsma en Auke Miedema<br /></span>
+    <span class="i3">Fen Sweins wierne ek bikwaem.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="refreinkop"><em class="g">Refrein</em>:</div>
+  <div class="refrein2">
+    <span class="i0">For de �lde keatsers, <i><abbr title="ensafuorthinne">ensfh.</abbr></i><br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+    <span class="i2">Wier Arum op Jan Bonnema great,<br /></span>
+    <span class="i3">De Ryp op Sjirk de Wal,<br /></span>
+    <span class="i2">Wynaem op 'e Hiddinga's, Pyt en Jan,<br /></span>
+    <span class="i3">Rients Koopmans ek foaral.<br /></span>
+    <span class="i2">Dan blonk �t Winsum Felkers wer,<br /></span>
+    <span class="i3">Wier Str�ksma&mdash;Wommels ear.<br /></span>
+    <span class="i2">Hein Postma en Rein de Wite stien'<br /></span>
+    <span class="i3">Yn Surch en Peinjum klear.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="refreinkop"><em class="g">Refrein</em>:</div>
+  <div class="refrein2">
+    <span class="i0">For de �lde keatsers, <i><abbr title="ensafuorthinne">ensfh.</abbr></i><br /></span>
+  </div>
+
+  <p class="auteur"><i>(Ut &bdquo;Sjirk Walles&rdquo;).</i></p>
+
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="79">&nbsp;</span><a id="p_79"></a></p>
+
+<div class="poem" style="width: 26em;" xml:lang="fy">
+
+  <p class="poemtitle">3. FEN DE FRYSKE FAMMEN.</p>
+
+  <p class="poemsubt">Wize: Yn 'e Snitser Merk (<i>Ald Frysk Lieteboek</i> No. 50).</p>
+
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">De fammen yn 'e keatsershoek<br /></span>
+    <span class="i1">Binn' gljeon op keatspartijen:<br /></span>
+    <span class="i0">In pear komme om nei 't spil to sjen,<br /></span>
+    <span class="i1">De measten om it frijen.<br /></span>
+    <span class="i0">De keatser is sa r�d,<br /></span>
+    <span class="i0">It fanke is al sa gl�d,<br /></span>
+    <span class="i0">Dat hja mei 'n inkeld lonkje<br /></span>
+    <span class="i0">Yn 't ringen l�gjend keatsershert<br /></span>
+    <span class="i1">In smeuljend ljeafdefonkje<br /></span>
+    <span class="i1">Ta 'n ljochte laeije set.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Hja witte dat hja troch dat spil<br /></span>
+    <span class="i1">Bit�fte feintsjes krije.<br /></span>
+    <span class="i0">D�rom mei eltse faem hjir ek<br /></span>
+    <span class="i1">Sa graech it keatsen lije.<br /></span>
+    <span class="i0">Mei each en h�nnen klear!<br /></span>
+    <span class="i0">Dit f�get herten gear,<br /></span>
+    <span class="i0">En, lyk as bij it keatsen,<br /></span>
+    <span class="i0">Komt stadichoan in nij pet�r,<br /></span>
+    <span class="i1">Dat keatst dan troch oan 't trouwen<br /></span>
+    <span class="i1">Fol ljeafde en fol fj�r.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+    <span class="i0">Mar nei it trouwen slacht de man<br /></span>
+    <span class="i1">Meast &bdquo;kwea&rdquo; ynpleats fen &bdquo;boppe&rdquo;;<br /></span>
+    <span class="i0">En 't wyfke wol dan wol ris graech,<br /></span>
+    <span class="i1">Him �t de krite... skoppe.<br /></span>
+    <span class="i0">En 't ein is: Op it l�st<br /></span>
+    <span class="i0">Slacht s' op en �t &bdquo;for b�st&rdquo;!<br /></span>
+    <span class="i0">De man docht mei for &bdquo;kearder&rdquo;,&mdash;<br /></span>
+    <span class="i0">Hy, dy 't as feint sa'n keatser wier.<br /></span>
+    <span class="i1">Syn wiif slacht alles &bdquo;boppe,&rdquo;<br /></span>
+    <span class="i0">Hij hjit dan min as strie.<br /></span>
+  </div>
+
+  <p class="auteur"><i>(Ut &bdquo;Sjirk Walles&rdquo;).</i></p>
+
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="80">&nbsp;</span><a id="p_80"></a></p>
+
+<p>De n<sup>os</sup>. 2 en 3 zijn overgenomen uit:</p>
+
+<p xml:lang="fy">&bdquo;Sjirk Walles ef de keningspriis fen it keatsen&rdquo;, toaniel- en sjongstik
+fen W. Westra en Y. Schuitmaker, leden fen de keatsklub &bdquo;Jan Bogtstra&rdquo;
+to Frjentsjer, mei in foarwird fen de hear S. v. d. Burg, de algemiene
+skriuwer fen it Selskip for Fryske Tael- en Skriftenkennisse,&mdash;�tjown by
+T. Telenga to Frjentsjer.</p>
+
+<div class="chend"></div>
+
+<p><span class="pagenum" title="-">&nbsp;</span><a id="p_binnen2"></a></p>
+
+<p><span class="pagenum" title="achter"><br />&nbsp;</span><a id="p_achter"></a></p>
+
+<div class="ad">
+
+  <div class="adhead"><b>::&nbsp;EERVOLLE VERMELDING AMSTERDAM 1908&nbsp;::</b></div>
+
+    <table class="columnl" summary="">
+      <tbody>
+        <tr><td class="tdc" colspan="2" style="line-height: 2.5em;"><b><span class="size150 ls2">PRAKTISCHE</span><br />
+          <span class="size220">Huis-Bibliotheek</span><br />
+          <span class="size120">Ge�llustreerd.</span></b></td></tr>
+        <tr><td class="tdl1"><i>Schreber</i>, Longen-Gymnastiek. 2<sup>e</sup> druk</td><td class="tdr1">35 Ct.</td></tr>
+        <tr><td class="tdl1"><i>Bock</i>, Eerste Hulp bij Ongelukken</td><td class="tdr1">30 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl1"><i>van de Ven</i>, Amateur Fotograaf. 2<sup>e</sup> druk</td><td class="tdr1">25 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl1"><i>Toepoel</i>, <span xml:lang="en">Physical Culture</span></td><td class="tdr1">60 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl1">Licht-, Lucht- en Zonnebaden</td><td class="tdr1">30 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl1">Mijn Aquarium</td><td class="tdr1">35 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl1">De Kleine Briefsteller</td><td class="tdr1">35 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl1">De Jonge Schaker</td><td class="tdr1">35 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl1"><i>Broekkamp</i>, Jonge Dammer</td><td class="tdr1">&fnof;&nbsp;1.25</td></tr>
+        <tr><td class="tdl1"><i>Broekkamp</i>, Damstudies</td><td class="tdr1">35 Ct.</td></tr>
+        <tr><td class="tdl1"><i>Leefson</i>, Nieuwste Dansen</td><td class="tdr1">35 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl1">Skatspel, handleiding</td><td class="tdr1">50 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl1">Billardschool. 2<sup>e</sup> druk</td><td class="tdr1">35 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl1"><i>Ott</i>, Rijwiel, inrichting. 2<sup>e</sup> dr.</td><td class="tdr1">25 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl1">Levensmagnetisme</td><td class="tdr1">15 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl1">Terrarium. (<i>Ter perse</i>)</td><td class="tdr1">35 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl1">Luchtscheepvaart, populaire beschouwing</td><td class="tdr1">30 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+      </tbody>
+    </table>
+
+    <table summary="">
+      <tbody>
+        <tr><td class="tdc" colspan="2"><b><span class="smalled size260">Sport-Bibliotheek</span><br />
+          <span class="size120">Ge�llustreerd.</span></b>
+          <div class="figcenter" style="width: 39px;">
+            <img src="images/ill_back.png" width="39" height="3" alt="decoratieve illustratie" />
+          </div>
+        </td></tr>
+        <tr><td class="tdl size110" colspan="2"><b>HANDLEIDING voor:</b></td></tr>
+        <tr><td class="tdl">Voetbal-Scheidsrechter</td><td class="tdr1">60 Ct.</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Voetbal. 3<sup>e</sup> druk</td><td class="tdr2">25 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2"><span xml:lang="en">Lawn Tennis.</span> 2<sup>e</sup> dr.</td><td class="tdr2">30 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2"><span xml:lang="en">Lawn Tennis.</span> 3<sup>e</sup> dr.</td><td class="tdr2">&fnof;&nbsp;1.60</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Water-Polo. 2<sup>e</sup> dr.</td><td class="tdr2">30 Ct.</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Cricket</td><td class="tdr2">30 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Croquet</td><td class="tdr2">30 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Kegelen</td><td class="tdr2">30 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Korfbal</td><td class="tdr2">30 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Hockey</td><td class="tdr2">30 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Hardloopen. 2<sup>e</sup> dr.</td><td class="tdr2">30 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Roeien</td><td class="tdr2">35 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Zeilen</td><td class="tdr2">50 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Zwemschool. 2<sup>e</sup> dr.</td><td class="tdr2">35 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Droogzwemmen</td><td class="tdr2">15 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Schermen</td><td class="tdr2">50 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Boksen</td><td class="tdr2">35 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Worstelen</td><td class="tdr2">60 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Schoonrijden</td><td class="tdr2">50 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Kolven</td><td class="tdr2">50 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Rolschaatsenrijden</td><td class="tdr2">30 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Openluchtspelen</td><td class="tdr2">45 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Halteren</td><td class="tdr2">35 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Skiloopen</td><td class="tdr2">30 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+        <tr><td class="tdl2">Wielrennen</td><td class="tdr2">35 &nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;</td></tr>
+      </tbody>
+    </table>
+
+  <div class="clear adfoot"><b>::&nbsp;UITGAVEN VAN J. F. VAN DE VEN TE BAARN&nbsp;::</b></div>
+
+</div>
+
+<div class="TNbox">
+<a id="correctie"></a>
+
+<h2>Overzicht aangebrachte correcties</h2>
+
+<p>De volgende correcties zijn aangebracht in de tekst:</p>
+
+<table summary="correcties in tekst">
+  <thead>
+    <tr><th>Plaats</th><th>Bron</th><th>Correctie</th></tr>
+  </thead>
+  <tbody>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr0">Blz. 4</a></td><td class="td4">,</td><td class="td4">.</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr1">Blz. 17</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">&rdquo;</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr2">Blz. 17</a></td><td class="td4">kustprovinci�n</td><td class="td4">kustprovinci�n</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr3">Blz. 18</a></td><td class="td4" xml:lang="fr">Polote</td><td class="td4" xml:lang="fr">Pelote</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr4">Blz. 19</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">&rdquo;</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr5">Blz. 23</a></td><td class="td4">&rdquo;</td><td class="td4">[<i>Verwijderd.</i>]</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr6">Blz. 25</a></td><td class="td4">,</td><td class="td4">.</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr7">Blz. 28</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">&bdquo;</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr8">Blz. 30</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">&rdquo;</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr9">Blz. 32</a></td><td class="td4">.</td><td class="td4">,</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr10">Blz. 32</a></td><td class="td4">,</td><td class="td4">.</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr11">Blz. 36</a></td><td class="td4" xml:lang="fy">kaet-sers-dei</td><td class="td4" xml:lang="fy">keat-sers-dei</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr12">Blz. 38</a></td><td class="td4" xml:lang="fy">bounsbistj�r</td><td class="td4" xml:lang="fy">bounsbistj�r</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr13">Blz. 43</a></td><td class="td4">(</td><td class="td4">[<i>Verwijderd.</i>]</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr14">Blz. 43</a></td><td class="td4">catagorie</td><td class="td4">categorie</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr15">Blz. 47</a></td><td class="td4">.</td><td class="td4">,</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr16">Blz. 58</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">)</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr17">Blz. 58</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">)</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr18">Blz. 67</a></td><td class="td4" xml:lang="fr">marquer</td><td class="td4" xml:lang="fry">marqueur</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr19">Blz. 76</a></td><td class="td4" xml:lang="fy">�s</td><td class="td4" xml:lang="fy">�s</td></tr>
+  </tbody>
+</table>
+</div>
+
+<p>&nbsp;</p>
+<p>&nbsp;</p>
+<hr class="full" />
+<p>***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK HET KAATSSPEL***</p>
+<p>******* This file should be named 38546-h.txt or 38546-h.zip *******</p>
+<p>This and all associated files of various formats will be found in:<br />
+<a href="http://www.gutenberg.org/dirs/3/8/5/4/38546">http://www.gutenberg.org/3/8/5/4/38546</a></p>
+<p>Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.</p>
+
+<p>Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.</p>
+
+
+
+<pre>
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+<a href="http://www.gutenberg.org/license">http://www.gutenberg.org/license)</a>.
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS,' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://www.gutenberg.org/about/contact
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://www.gutenberg.org/fundraising/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Each eBook is in a subdirectory of the same number as the eBook's
+eBook number, often in several formats including plain vanilla ASCII,
+compressed (zipped), HTML and others.
+
+Corrected EDITIONS of our eBooks replace the old file and take over
+the old filename and etext number.  The replaced older file is renamed.
+VERSIONS based on separate sources are treated as new eBooks receiving
+new filenames and etext numbers.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+<a href="http://www.gutenberg.org">http://www.gutenberg.org</a>
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+EBooks posted prior to November 2003, with eBook numbers BELOW #10000,
+are filed in directories based on their release date.  If you want to
+download any of these eBooks directly, rather than using the regular
+search system you may utilize the following addresses and just
+download by the etext year.
+
+<a href="http://www.gutenberg.org/dirs/etext06/">http://www.gutenberg.org/dirs/etext06/</a>
+
+    (Or /etext 05, 04, 03, 02, 01, 00, 99,
+     98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 92, 91 or 90)
+
+EBooks posted since November 2003, with etext numbers OVER #10000, are
+filed in a different way.  The year of a release date is no longer part
+of the directory path.  The path is based on the etext number (which is
+identical to the filename).  The path to the file is made up of single
+digits corresponding to all but the last digit in the filename.  For
+example an eBook of filename 10234 would be found at:
+
+http://www.gutenberg.org/dirs/1/0/2/3/10234
+
+or filename 24689 would be found at:
+http://www.gutenberg.org/dirs/2/4/6/8/24689
+
+An alternative method of locating eBooks:
+<a href="http://www.gutenberg.org/dirs/GUTINDEX.ALL">http://www.gutenberg.org/dirs/GUTINDEX.ALL</a>
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+</pre>
+</body>
+</html>
diff --git a/38546-h/images/cover-th.jpg b/38546-h/images/cover-th.jpg
new file mode 100644
index 0000000..93a80ba
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/cover-th.jpg
diff --git a/38546-h/images/cover.jpg b/38546-h/images/cover.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7a89f74
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/cover.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_back.png b/38546-h/images/ill_back.png
new file mode 100644
index 0000000..d8815c4
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_back.png
diff --git a/38546-h/images/ill_ch.png b/38546-h/images/ill_ch.png
new file mode 100644
index 0000000..e5737c4
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_ch.png
diff --git a/38546-h/images/ill_dubbel.png b/38546-h/images/ill_dubbel.png
new file mode 100644
index 0000000..461c10e
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_dubbel.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p002.png b/38546-h/images/ill_p002.png
new file mode 100644
index 0000000..451f83e
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p002.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p003-th.jpg b/38546-h/images/ill_p003-th.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f29008d
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p003-th.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p003.jpg b/38546-h/images/ill_p003.jpg
new file mode 100644
index 0000000..51b6eca
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p003.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p004-th.jpg b/38546-h/images/ill_p004-th.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0ea4180
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p004-th.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p004.jpg b/38546-h/images/ill_p004.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3de3eba
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p004.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p013-th.jpg b/38546-h/images/ill_p013-th.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1aafaf9
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p013-th.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p013.jpg b/38546-h/images/ill_p013.jpg
new file mode 100644
index 0000000..cae271c
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p013.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p016-th.jpg b/38546-h/images/ill_p016-th.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1819a9f
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p016-th.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p016.jpg b/38546-h/images/ill_p016.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c32782a
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p016.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p026-th.png b/38546-h/images/ill_p026-th.png
new file mode 100644
index 0000000..fe7f1c7
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p026-th.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p026.png b/38546-h/images/ill_p026.png
new file mode 100644
index 0000000..a8de9ef
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p026.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p029-th.jpg b/38546-h/images/ill_p029-th.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7bdf1d8
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p029-th.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p029.jpg b/38546-h/images/ill_p029.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b87cd4b
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p029.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p031-th.jpg b/38546-h/images/ill_p031-th.jpg
new file mode 100644
index 0000000..deaa21a
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p031-th.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p031.jpg b/38546-h/images/ill_p031.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1ab1263
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p031.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p03334-th.png b/38546-h/images/ill_p03334-th.png
new file mode 100644
index 0000000..157dec9
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p03334-th.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p03334.png b/38546-h/images/ill_p03334.png
new file mode 100644
index 0000000..4922d92
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p03334.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p03637-th.png b/38546-h/images/ill_p03637-th.png
new file mode 100644
index 0000000..654d3ae
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p03637-th.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p03637.png b/38546-h/images/ill_p03637.png
new file mode 100644
index 0000000..9ccc998
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p03637.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p03839-th.png b/38546-h/images/ill_p03839-th.png
new file mode 100644
index 0000000..76f6047
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p03839-th.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p03839.png b/38546-h/images/ill_p03839.png
new file mode 100644
index 0000000..2a2e41c
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p03839.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p042-th.jpg b/38546-h/images/ill_p042-th.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2bfb206
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p042-th.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p042.jpg b/38546-h/images/ill_p042.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2f1b9b4
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p042.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p044-th.png b/38546-h/images/ill_p044-th.png
new file mode 100644
index 0000000..2cdec3b
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p044-th.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p044.png b/38546-h/images/ill_p044.png
new file mode 100644
index 0000000..55c6b11
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p044.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p053-th.png b/38546-h/images/ill_p053-th.png
new file mode 100644
index 0000000..15c7ded
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p053-th.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p053.png b/38546-h/images/ill_p053.png
new file mode 100644
index 0000000..9a6541c
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p053.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p056-th.jpg b/38546-h/images/ill_p056-th.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c659e11
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p056-th.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p056.jpg b/38546-h/images/ill_p056.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4447408
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p056.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p063-th.png b/38546-h/images/ill_p063-th.png
new file mode 100644
index 0000000..9c92106
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p063-th.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p063.png b/38546-h/images/ill_p063.png
new file mode 100644
index 0000000..652f1a4
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p063.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p065-th.jpg b/38546-h/images/ill_p065-th.jpg
new file mode 100644
index 0000000..774e0ea
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p065-th.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p065.jpg b/38546-h/images/ill_p065.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f535051
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p065.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p066-th.png b/38546-h/images/ill_p066-th.png
new file mode 100644
index 0000000..968eef8
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p066-th.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p066.png b/38546-h/images/ill_p066.png
new file mode 100644
index 0000000..725bb9f
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p066.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p070-th.png b/38546-h/images/ill_p070-th.png
new file mode 100644
index 0000000..4367983
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p070-th.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p070.png b/38546-h/images/ill_p070.png
new file mode 100644
index 0000000..bf09dc4
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p070.png
diff --git a/38546-h/images/ill_p074-th.jpg b/38546-h/images/ill_p074-th.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ad5b226
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p074-th.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p074.jpg b/38546-h/images/ill_p074.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f93fbf3
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p074.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p077-th.jpg b/38546-h/images/ill_p077-th.jpg
new file mode 100644
index 0000000..db5b2fc
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p077-th.jpg
diff --git a/38546-h/images/ill_p077.jpg b/38546-h/images/ill_p077.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b8374a7
--- /dev/null
+++ b/38546-h/images/ill_p077.jpg
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..c9fb831
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #38546 (https://www.gutenberg.org/ebooks/38546)